You are on page 1of 530

i D D E T

SAYI: 6-7 K BAHAR '96


Kredi 643
Cogito
dergisi
6-7 1996
S. 200S
ISSN 1300-2880
Kredi Kltr Sanat
sahihi:
KApRACAN
Mdr:
ASLIHAN DiN
Dergi Editr:
ZLEM SOLOK
Kapak
FARUK ULAY-PINAR KAZMA
Sekreteri:
GLAY
Cogito'nun bu iin
Merih ederiz.
Renk 1
-ER OFSET .
Mah. Massit S. Cad. No: lS 1 Istanbul
Tel.: (0212) 629 03
Halkla
ARZUHAKSUN
Reklam:
SERKAN KALKANDELEN
Adresi:

Kredi Kltr Sanat ..
Caddesi, No: 28S 34433/Istanbul
Tel.: (0212) 2S2 47 00 (pbx)
Faks: (0212) 293 07 23
E-posta: ykkultur@ykykultur.com.tr
E-posta: ecakmak@ykykultur.com.tr
adresi: http://www.cogitoyky.com
www.teleweb.com.tr
Tr:
Yerel sreli
Cogito'da tm
aittir.
Dergide yer alan kaynak gsterilmek

Kurulu, dergiye gnderilen
serbesttir.
Gnderilen iade edilmez.
IS.- YTL- lS.OOO.OOO.- TL
Bu SAYIDA:
5 ZLEM So LOK nsz Yerine
7 HANNAR ARENDT zerine
23 RAFAEL MosEs Nerede
29 ARTUN NSAL Bir Tipolojisi
37 zerine Bildiri
41 SEMRA SoMERSAN Yz
51 MARK HOBART ve Susku: Bir Eylem Si
65 KoNRAD LoRENZ Ecce Homo
79 ROGER CAILLOIS Karizmatik
91 - ARTUN NSAL Kent ve Siyasal
105 MAHMUT TEZCAN Bir Olarak Okul
109 ERGDEN rnek Bir Hapishane
117 FERDA KEsKiN Foucault' da ve
123 ULus S. BAKER Bilimsel Bilimden
133 UYGUR Spinoza'yla Amor
143 YAvuz ERTEN- ARDALI ve Terrn
Psikososyal
165 KONRAD LORENZ
169 FRIEDRICH ENGELS Tarihte Rol
185 NSAL OsKAY "Efendi/Kle" ve
Grnmleri zerine
197. BERKTAY-ZAFER TOPRAK; YNETEN: AHMET
Tarihi Gzyle Tarihi" zerine Bir
207 MuRAT uLcu Mafia ve
215 DNMEZER Toplumda ve Mafia
221 ALEXANDER MITSCHERLICH zulm stne Savlar
237 DANE ARCHER- RosEMARY GARTNER Dnemi
Etkisi
253 TANER AY Punk Grsel slubundaki Ha
257 MER LAiNER Bir Modern Olarak Terr
261 C.A.]. COADY Terrn
279 E. V. W ALTER Montesquieu' den Terristlere
297 KK Dakika
299 HLYA TUFAN Tek Frekanstan ve
305 CANAN ARIN Ynelik
313 M. MuKADDER YAKUPOGLU Erotizmde ve Ahlak
319 YILDIRIM TRKER . Seviyorum!
323 NKET EsEN Trk Aile
327 ENGiN KILI Golding ve Dostoyevski' de ve
Yntemsel
341 Sanat, Psikanaliz ve Beyaz Otel
347 AYDIN GN Opera'da
353 KuTLUKHAN KuTLU " Quentin Harikalar Tarantino

357 GiOVANNi ScoGNAMiLLO Toplum, Birey ve Kan
363 o ADNAN TNEL Refleksi "Happening" ve
367" EROL MuTLU Futbol,
Milliyetilik ve
379 CEM zerindekt iy Taocu
385 CAN DNDAR Televizyon ve
391 EMiR TuRAM o TV' deki ocuklara Etkileri zerine
Bir
407 AHMET EKEN Bir Olgu Olarak Trkiye' de
411 MiT KivAN. Trkiye'de Olarak Devlet-Toplum
421 Huzurunda
429 o ALi AKAY zere ...
441 MER NAci SoYKAN Hangi Akla Veda?
448. FATMAGL BERKTAY. Felsefe ve Zor .Bir
457 RAGIP EGE Gilles Deleuze
461 GLENNY Yugoslavya: Byk
476 Leibniz ve Levinas'ta Sonsuzluk
486 MICHAEL RosEN Rica Ediyorum
491 SiNAN zBEK Din FelsefesindeOrtak Sistemi ve
Kilise
511 KENZABURO OE- CLAUDESIMON Mektup Kutusu
..
NSZ
nedir, ne "hangi hangi de-
i bin bir yznden (ekonomik, toplumsal, antro-
polojik, sosyal psikolojik, biyolojik, vesaire) sz amak yerine, size bir
istiyorum:
Sinekierin (Lord of The Flies) gibi bir olarak William
Golding'in 1983 Nobel Edebiyat dlne grlmesi pek
ok Romanda dolu ila on
ocuklar tam bir
olarak ocukluk, simgesi,
nceki durumu iin ocuklara ynelik bylesi bir
'feci" drt nce gerek bir "Sineklerin ola-
yine donup ve sekiz iki erkek o-
Liverpool'daki en merkezinde kaybolan bir erkek
annesine gtreceklerini syleyerek elinden tuttular, hi acele etmeden
merkezinden biraz uzakta bir tren yoluna g-
trdler. yaparak ldrdler. tr ve
gibi basma hibir verilmedi. Ama yznde dolu
"garip" bir ifade olan st dzey polis yetkililerinden biri ceset le ilgili olarak
"rnutilated" ...
Btn sustu. tepki vereceklerini Liverpool
nk onlar iki kk ocuk unutup gzleri dn-
bir biimde ailelerine lanetler
Kk cesedi polis, gz birbirine
bir ocuk katili yakalamaya kendini ylesine ki, gizli
CociTo, '96
5
zlem Solak
kameralardan elde edilen grntlerin incelenmesi sonucunda gerek ortaya
bile buna Grntler yzlerce kez izlendi, defalarca incelendi. Her iki ocuk
da ocuk tarafindan haftalarca sonra cinayeti kabul ettiler.
kendisinden ok daha korkun olan, ocuklar mahkemeye bir arabayla
getirilirken Liverpool arabaya ve paralamak istediklerini
Mahkeme boyunca ieriye Ama temsili re-
simlerde her iki da oyuncak ve srekli
grlyordu. Karara nce bu iki
bir niye ldrdklerini anlayabilmek iin bilim ok ter dkt-
ler. aileleri ncesine kadar Hatta beyin tomografileri bi-
le ekildi. psikologlar, cinayet gnnden bir gece nce Child's Play
("ocuk Oyunu") korku filmini olup zerinde bile
durdular. Sonu: Bu benzersiz olay bir iin o-
"toplum iin tehlikeli" karar verildi. ocuklar ylesine kklerdi
ki_ kanun byle bir durum aresiz Ama demokrasilerde are tkenmez;
her ikisi de mr boyu hi zere zel hapishaneZere
Zene kadar da btn insanlardan tecrit edilecekler.
Gnlerce televizyonlarda, radyolarda ve
maya zerine ve yneiten etkenler birer birer in-
celendi. Uzmanlar saatler sren grltl "ocuklarda lm kav-
yoktur, bu nedenle zarar vermeyi bilmezler ve yoktur. Kedinin
teneke sinekierin kopartmak gibi alttan alta
ieren onlar iin "bilimsel olarak"
bile yetmedi.
Srekli sofistike bir en u gzne kestir-
olan insan, diyor: "Ben ilkel bir hayvanken uygar bir insa-
diye diri diri engizisyon mahkemelerini orta-
dan yzde geirmiyorum, idam tek-
niklerim ok daha uygar, atom lm vaadediyorum,
igdlerimle ve birkavram olarak
rum ...
insan, yoketme ve gdsn mi? Yoksa neyi, niye
anlamaya kendini srekli iin hibir zaman kim oldu-
anlayamayacak
zlem Solak
6
CoGiTO, '96
..
UzERiNE*
Hannah Arendt
Burada 20. geri biimiyle,
son birka olay ve 20. Lenin'in
gibi ve devrimlerin, bu iki olgunun ortak
na oldu. Ama bugnk durumda bir etken daha var;
kimse ngrmediyse de bu etken, hi nem
teknik yle bir noktaya geldi ki, hibir siyasal ama, insan
iinde, bu potansiyeline denk ne de bu arala-
fiilen Bu yzden en eski dnemlerden beri
nihai ve hakem olarak tm etkili-
ve bulunuyor. Sper gler, bir en
yksek dzleminde hareket eden gler (apokaliptik) satran, tek
bir kurala gre birisi ikisinin de sonu Bu,
daha nceki hibir oyununa benzemeyen bir oyundur. "Rasyonel" zafer de-
silah ve ancak en
iyi gvencesinin, daha ok gerekesiyle Bu duru-
mun gzle grlr kendimizi sorusuna verile-
cek bir yok.
Kudret, g ve olarak Engels'in ok nceleri
gibi daima aralara teknolojide, alet devrim,
zellikle dikkat ekici eylemin bizatihi
* Bu makale Hannah Arendt'in olan 1. Blmdr.
Harvey Wheeler, "The Strategic Calculators", Ni gel Calder, Unless Peace Comes iinde, New York, 1968, (s.109.)
2 Herrn Diihring's der Wissenschaft (1878, Il, Blm 3.
'96
7
Hannah Arendt
tzne hakim olan, ara-ama kategorisidir. Bu kategorinin en temel in-
sani olaylara ifade edilebilir: Ama, ve ger-
gereksinilen kalma tehlikesi iindedir. Fabrika
retimindeki nihai amatan olarak insan eyleminin nihai asla gvenilir bi-
imde ngrlemez. Bu yzden siyasal amalara iin kullamlan aralar,
niyeHenilen amalardan daha belirleyici olabilmektedir.
insan eylemlerinin eylemcinin denetimini te yandan
det, iinde fazladan bir keyfilik Fortuna (talih), iyi ya da kt insani me-
selelerde hibir yerde denli belirleyici bir rol oynamaz. s-
telik en beklenmeyenin bu ihlali, bu ona "rastgele olay"
ya da bilimsel olay ortadan olmuyor. Ne de simu-
lasyon, senaryo, oyun ve benzerleri onu yok edebiliyor. Bu meselelerde kesinlik
yoktur. ineeye belli bile
yoktur. nihayet yle bir teknik ge-
dzeyine ki, yani bizatihi elinin duran
aralar nedeniyle tmyle ortadan kalkma bulunuyor.3 Bizatihi bu du-
rum, alaruna anda bu ezip geici
ironik biimde bir gerektir. hala bizimle nedeni ne
insan trnn gizli lm istenci, ne gelmeyen bir drts ne de
daha olsa da ciddi toplumsal ve iktisadi tehlikeler-
dir.4 Bunun nedenini yerine siyasal sahnede bir ni-
hai hakemin ortaya aramak gerekir. Hobbes, sz-
szckten bir anlam derken
ulusal yani azade olma hali,
ve devlet yani denetimsiz ve iktidar
srece ikame edecek bir yolun ortaya da
(Amerika Devletleri, zgrlk ve tam birbirin-
den -elbette Amerikan cumhuriyetinin temelleri bu nedeniyle tehli-
keye girmedike-hi kuramsal olarak mmkn nadir lkelerden biridir.
Anayasaya gre lkelerle lke hukukunun bir
1793'te James Wilson'un gibi, Devletler
egemenlik tmyle bir bilinmezden ibarettir." Ama Avrupa ulus-devletlerinin
geleneksel dilinden ve kavramsal siyasal erevesinden bylesine net ve gururlu bir ay-
uzun bir zgdr. Amerikan devriminin unutuldu. Amerikan h-
kmeti, iyi ya da kt, Avrupa kendi kabul etti.
Ne ki bunu yaparken, gerileyen gcnn ve siya-
sal ulus-devletin ve onun egemenlik
lkelerin hala ultima ratio, eski "siyasetin
olarak kendini gsteriyor
bir sav te yandan yalmzca nkleer ve biyolojik silahiara sahip kk
3 General Andre Beaufre'nin "1980'lerin nda gibi: ancak nkleer
na girmeyen blmlerinde hala mmkndr". Bu "kon vansiyonel hali" bile tm daima var olan nkleer
hrmanma tehdidi nedeniyle (Calder, A.g.y iinde, s3).
4
Report from Iron Mountain (New York, 1967), Rand Corporation ve (think tank) biimi zerine
bir olan bu belki de rkek "ciddi" daha
toplumumuzun ylesine temel, ylesine vazgeilmezdir ki* zmek iin daha
lmcl , daha caniyane yollar onu ortadan Bu sav ancak Byk Depresyondaki
Dnya patlak vermesiyle unutanlar olacakhr. Ya da bugn yatakta
biimlerinin sessizce bekleyen yle iin grmezden gelen veya byle bir
idda edenler
8 CociTo, '96
zerine
lkelerin durumda da kimseyi nl rastgele
ortaya en muhtemel blgelerin eski "ya zafer ya lm" sloga-
hayli ikna edici blgeler kimse iin bir
Bu gerekten de son on bilimsel
hkmet konseylerinde artan daha korkutucu pek az So-
run, denli de-
Onlar bylesine bilgisayar ol-
bile bir etkinlikle zaman harcayamaz. Bunun yerine belli hi-
potetik olarak iman ederler. Ne varki hipotez-
lerini gerek olaylar yetisinden yoksundurlar. Gelecek olaylara
bu hipotetik kurgulardaki atlak her zaman bir hipotez ola-
rak dzeyine gre, ikin seenekleriyle ya da hibir seenek ima etmeksi-
zin) bu savlar, genellikle birka paragraf sonra derhal "olgu" haline ge-
lir. bir dizi benzeri szde olguyu Sonuta tm spe-
klatif karakteri unutuluverir. Bunun bilim szde bilim sylemeye ge-
rek bile yok. Szde bilim: Noam Chomsky'nin szleriyle, "toplumsal ve bi-
limlerin, gerekten de entelektel olan bilimlerin yzeysel niteliklerini
taklit etme yolundaki Richard N. Goodwin'in szde bi-
limsel bir makalesinde gibi, bu tr
stratejik kurama ynelik en ve "en derin neme sahip itiraz, de-
tehlikesidir. nk bu tr kuram, ve zerinde denetime
sahip yol aar." 5
Olaylar, tekdze sre ve kesintiye ortaya
Gelecekbilimcinin ancak nemli hibir ortaya bir dnyada
gerek olabilir. ynelik tahminler, bugnk otomatik sre ve yani
eylemde ve beklenmedik bir ortaya halinde olup
bitecek (projeksiyon) bir olamaz. ya
da kt her eylem ve her kaza, tahminin, iinde hareket ve ere-
veyi paralamak (Proudhon'un geerken sz, "Beklenme-
dik devlet ok hala ge-
erli bir szdr: Beklenmedik haydi haydi
ezip geer.) Bu tr beklenmedik, ngrlmedik, ngrlemez "rastgele olaylar"
ya da son vermek konu saymak ya da "tarihin
mahkum etmek, bu ticaretin en eski hilelerindendir. bu hile kura-
ama gereklikten hep biraz daha
na. Tehlike, gerekten de gncel fark edilebilir olaylardan nedeniyle
bu ikna edici i nedeniyle hipnotik bir etkiye
sahip Bu kurarnlar gereklik ve anla-
ma ve kafa yorma uykuya gcne sahiptir.
Tarih ve siyaset zerine edinen hi kimse, insan
daima muazzam roln varmaktan kendini Durum
byleyken nadiren zellikle konu ilk (Sosyal
Bilimler Ansiklopedisi'nin son konusuna bir bile yok-
tur.) Bu, ve ne lde verili olarak ve bu yzden ihmal edil-
5 Noam Chomsky, American Power and New Mandarins., New York, 1969; Richard N. Goodwin, Thomas C. Schelling'in Arms and
Injluence (Yale, 1969) zerine incelemesi, The New Yorker (17.2.1968).
6 ve hali zerine bir literatr ancak bu literatr kendisiyle ilgi-
lidir.
'g6
9
Hannah Arendt
gsterir. Herkesin bir hi kimse sorgulamaz, incelemez.
san bir grmeyenler, insan "daima
ciddiyetten ve kesinlikten uzak (Renan) ya da sonsuza daha b-
yk askeri birliklerin Bylelerinin ya da tarih
konusunda syleyecek bir yoktur. bir
bulmak iin bakan herkes, marjinal bir fenomen olarak grmek
Clausewitz "siyasetin aralarla srdrlmesi" diye ya da Engels
"iktisadi olarak grrken7 vurgulanan hep siyasal ya
da iktisadi srekliliktir; ya da eylemi neeleyen bir belirlenen ve be-
lirlenmekte olan bir srecin
kiler dneme sylyordu: "Ulusal gcn daha
derindeki kltrel bir askeri zm hali olamaz", ya
da Engels'in szleriyle, "nerede bir lkenin iktidar iktisadi dzeyiyle eli-
sahip siyasal iktidar yenilgiye mahkumdur.8
Gnmzde ve siyaset ya da ve iktidar dair tm
bu eski geerliklerini Dnya
askeri-sinai-emek (military-industrial-labour) kompleksi oldu.
"Toplumdaki asli gcn yapma potansiyelinin sz
etmek, "iktisadi sistemlerin, siyasal felsefelerin, corpora juris'in bnyesinin)
sistemine hizmet ve bu sistemi tersinin geerli
ileri srmek, ''bizatihi temel toplumsal sistem ikincil toplumsal
rgtlenme bu sistem iinde mcadele ya da ayakta kalmaya
savunmak -tm bunlar Engels ya da Clausewitz'in 19. formllerinden daha
ikna edici geliyor Report form Iron belirtilmeyen bu ba-
sit tersine dndrme "diplomasinin (ya da siyasetin, iktisadi amalar
gtmenin) bir olmak bir yana", aralarla srdrlmesidir-
daha olan, tekniklerindeki Rus fiziki Sakharov'un
"Termonkleer bir (Clausewitz'in formlnde gibi) siyasetin ara-
larla srdrlmesi gibi grlemez. Ancak evrensel bir yolu olarak grlebi-
lir."9
biliyoruz ki ''birka silah ulusal gcn tm teki birka dakika
iinde silip sprebilir" "kk birey ... stratejik dengeyi ola-
ve "nkleer gc gc yetmeyen bile rete-
denli ucuz biyolojik silahlar ''birka iinde" robot askerler
ve nihayet konvasiyonel
halinde yoksul lkeler tam da iin ve teknik stnlk geril-
la ok ykmllk" haline byk glerden
daha gvenli Tm bu edici yenilikler duruma ekleniyor:
ve btnyle tersine ve bu kk ve
byk gler ynelik bir tersine dnmenin de habercisi ola-
bilir. Herhangi bir lkenin elinin kapasitesi, sre iinde lkenin g-
7 Bkz. Engels, A.g.e. II, Blm 4.
8 Wheeler, A.g.e., s.1 07; Engels, yerde.
9 Andrei D. Sakharov, Progress, Coexistence, and lntellectual Freedom. New York, 1968, s.36.
10 Wheeler, A.g.e.
ll Nigel Calder, "The New Weapons," A.g.e. iinde, (s.239.)
1
2
M.W.Thring, "Robots on the March," Calder, A.g.e. iinde, (s.169)
13 Vladimir Dedijer, 'The Poor Man' s Power," Calder, A.g.e. iinde, (s.29.)
10
CoGiTo, '96
zerine
cnn gvenilir bir gstergesi ya da ciddi lekte daha kk ya da daha byk
bir lke ciddi bir gvence olmaktan Bu,
siyasal bilimin en eski birine bir benzerlik gqsterir: G zengin-
likle llmez, fazla zenginlik gc ve zenginlikler cumhuriyetierin g ve
zellikle tehlikedir. Bu bilgece olmakla
yitirmez; hele kapasitesine de uygulanabilir hale gelmesiyle yeni
boyutlar bir zamanda.
ne kadar mphem ve kesinlikten uzak bir hali-
ne geldiyse de i siyasette ve cazibesi arth; zellikle devrim konusunda bu
byle. Yeni Solun gl Marksist Marksizmden tmyle uzak bir ya-
glenme gstermesiyle Bu Mao Zedung
ilan namlunun ucunda byr." Marks, tarihte oy-
roln Ama bu rol ona gre ikincil bir rold. Eski toplumun sonunu
getiren kendi i Yeni bir toplumun ortaya neeleyen
ama bunlar yeni toplumun ortaya neden
muyordu. Marks neeleyen benzetir, ama bunlar
nedeni olarak grlemez. damarda ilerleyerek, devleti egemen
denetiminde bir olarak Ama egemen fiili ta-
toplumda roldr; ya da daha bir retim srecindeki ro-
l. ve bazen de ifade gibi,
tisinden etkilenen devrimci sol, reddeder.
bir rejim olarak "proletarya devrimin
ve Roma gibi kesinlikle bir dnemle ola-
Kk birka bireysel terr eylemi si-
yasal suikast, daha ok tekelinde rgtl ayaklanmalarsa askeri-
yenin zel mnsdr. Sol, konuda ikna ve bundan "Tm
komplolar salt tesinde, Onlar ok iyi bilirler ki devrimler
ne niyeHenerek ne de keyfi olarak zgl parti ve irade ve
I tmyle zaruri sonucu olarak
Kurarn dzeyinde birka istisnadan sz etmek gerekir. Marksizmle
Bergson'un felsefesini deneyen Georges Sorel, daha bir usta-
da olsa tuhaf biimde bugn
benzer sonulara Sorel, mcadelesini askeri terimlerle
yordu. Buna nl genel grev mitinden.daha bir yol Bu-
gn "genel grevi" daha ziyade olmayan siyasetin iinde
mek daha Elli nce bu neri bile, Lenin'i ve Rus Devrimini
ona yetti. Fanon'un
Yeryznn Lanetlileri nszde yceltmek So-
rel'in zerine sylediklerinden, hatta Fanon'un kendisinden ok
daha ileri giden Sartre, hala "Sorel'in szlerinden" sz edebiliyor. Bu, Sartre'nin
konusunda Marks'tan ne kadar uzakta bile gs-
terir. zellikle cmlelerinde: ... kendini yeniden yara-
tan insandan bir "yeryznn lanetlileri" ancak
"insan haline gelebilir". Bu nosyonlar, "kendini yaratan insan" bir
Hegelci ve Marksist biimine zg ok daha Kendini
14 Engeli>' e 1847'de bir ileri srlen bu ilk ifadeyi borluyum: jacob Barion, Hegel die marksis-
tische Staatslehre, Bonn,1963.
CociTo, BAHAR '96 11
Puerto Cabello, Venezella. Asker, bu ekildikten dakika sonra ld.
Rondon, Peder ve Asker, 1962.)
zerine
yaratan insan sol hmanizmin bizatihi temelidir: Fakat Hegel' e gre insan,
kendini yoluyla Buna Hegel'in "idealizmini" evi-
ren Marks' a greyse insamn kendini yeniden emektir; emek, yani do-
metabolizmamn insanca biimi. kendini yeniden
tm bizatihi durumunun bir isyanda or-
tak (trn bir yesi ya da birey olarak insamn, kendi kendine bor-
lu daha gzle grnr bir gerek olamaz); Sartre, Hegel ve
ortak bir olgu olmayan bu beklentinin
ileri srdkleri etkinle trnn daha nemli oldu-
iddia etmek mmkndr. Yine de, zde olan emek ve etkinlikle-
riyle tm eylemleri derin bir uurumun da "Bir Av-
ldrmek bir iki vurmakhr ... geriye kalan l bir adamla zgr bir
Bu, nszde syledikleri. asla bir
cmle.
Sartre'den yaparken devrimci bu yeni
en temsil edici ve en szclerinin bile bir
durum gstermek istiyorum. ki tarihiyle soyut bir nos-
yon Bu yzden de-zellikle gerekiyordu.
evirirseniz "materyalist" emek asla nosyonuna
tm bunlar kendine zg bir manhk ieriyor ve bu deneyim
daha nceki tm tmyle
Yeni Solun patos gc) ve
tuhaf, intihara gtren Bu, atom glge-
sinde byyen ilk Anne ve siyasetin
m kitlesel ve canice bir ihlal etmesi deneyimini miras Yksek okul-
larda toplama ve imha ve sonra si-
villerin toptan katledilmesini,16 ki toplu katliamlar askeri operasyon-
lar "konvansiyonel" silahlarla olsa bile mmkn tepkileri
her trne ve olmayan siyaseti destekle-
mek oldu. Tam da bu hareketin, zellikle sivil haklar Vietnam sava-
hareketiyle srd; ki bu lkede kamu oyunu belirlemekte hala nemli
bir etkendir. Ama durumun o gnden bu yana arhk herkes biliyor.
olmayan siyaset savunmaya ekildi.
yceltilmesine ve Cezayirli
kylleri gibi- hibir sonu vermez" demeye syle-
mek
Yeni militanlar nihilist, Nazi olarak nitelenip
daha yksek bir sulamaysa "makine makine nitele-
mesiydi. lde sloganlada verdi: "polis devleti",
15 Hegel'in bu yani "Sichselbstproduzieren" hayli Bkz. Vorlesungen ber die
Geschichte der Phi/Dsophie, ed. Hoffmeister, (s.114.) Leipzig, 1938.
16 Noam Chomsky olarak yatan ilkiler "hepimizin hor grmeyi 'iyi
yer reddetme ilkisinin de belirtiyor. A.g.e., (s368.)
17 Frantz Fanon, The Wretched of the Earlh (1961); Grove Press 1968, s.61. Bu b, bugnk
byk etkiden Buna Fanon'un kendisi konusunda hayranlanndan daha ok kukuludur.
yle grnyor ki birinci blm olarak Fanon ok iyi biliyor ki, ve tam
derhal mcadele edilmemesi halinde biimde hareketin birka hafta iinde yenilgisiyle (s.147).
hareketi iinde konusunda Alman haber dergisi Der Spiegel' de (10 1969 ve izleyen
"Gewalt" diziye ve "Mit dem Latein am Ende" diziye (1969, 26 ve27.
'96 13
Hannah Arendt
"ge kapitalizmin gizli ve daha bir "tketim toplumu".1
8
Davra-
sorumlusu her trden toplumsal ve psikolojik etkende Amerika' da
fazla Almanya ve Japonya'da otoriteye tepki, Avru-
pa' da zgrlkten yoksunluk, fazla zgrlk, Fransa' da sosyoloji
ve bunun felakete yol Devletler' de her alanda bollu-
Tm bu yerel olabilir, ama
kresel bir olgu Hareketin toplumsal bir ortak bul-
mak grnebilir. Ama psikolojik bu her yerde ortak bir zelli-
var: dn vermez bir cesaret, bir eylem istenci ve ko-
nusunda lde bir gven.19 Ancak bu nitelikler sebep gibi grlmemeli.
her yerinde niversitelerde tmyle beklenmedik biimde ortaya bu
durumun fiili nedeni sorulacak olursa, hibir ncl ve benzeri bulunmayan ama en
gzle grnr ve belki de en gl bir etkeni etmek sama Basit bir
gerektir bu: "Teknolojik ilerleme" pek ok dzeyde felakete gtrmektedir.
bu ve bilimler, yle grnyor ki kendi
teknolojinin felakete gtrc grmeye kabil olmak bir yana, sre-
cinde geldikleri noktada lanet tek bir yoktur ki ynel-
tilmesin" dedirtecek hale -Senatr hk-
mete finanse edilen projelerine hale gelerek kamu gvenine ihanet
eden - niversitelerin hibir ynelik ve buna
tm kopma ynnde daha nemli olamaz. Ancak bu-
nun bilimin ya da nlemesini beklemek
Bylece bir pekala niversite stan-
neden inkar etmek de olur. Bu yol a-
bir varsa o da federal hkmet bir dalga halinde geri ekilmesi
nk Massachussetts Institute of Technology'de Jerome Lettwin'in
larda gibi, "Hkmet bizi desteklememeyi gze alamaz."22 niversi-
telerin federal kabul etmemeyi gze gibi. Ama bunun en
fazla niversiteler, "mali sterilize edeceklerini ykm-
ldr" [Henry Steele Commager]. niversitelerin toplumlardaki muazzam g-
c bu bir grev ama zorlu bir teknik ve
makinelerin direnilmesi ve belli teh-
18
Bu etiketierin sonuncusu bir tarzda Ancak bu nitelemeitin
zgr reticiler toplumuna dair yatar. Bu hayal, toplumun retici glerinin Ama
bu gerekte devrimin, bilim ve teknolojinin oldu. stelik retici glerin devrim
srecinden geen tm lkelerde bir yana, ciddi lde gecikmeye bir tketimi red-
detmelerinin yatan retimin ve bununla birlikte gelen retim ve
yaraha bir -gerekten de yle, retken Makinelerin
basit aletlerle tek emek biimi Ama makineler bunu ok daha verimli bir
yapar.
19
Bu eylem zellikle kk ve grece daha dikkat ekicidir. kafeteryalarda, bina ve sahalar-
da asgari cretin deme yapan kampus otoritelerine eylemlerinde oldu. Berkeley
niversite mlkiyelindeki bir araziyi "Halk evirme mcadelesine da, otoriteterin kadarki en
kt tepkisine yol da, bu Berkeley hadisesine bakarak bir tam da bu tr
"siyasal olmayan" eylemlerin kitlesini radikal ncterin tarihinde en
yksek olan referandumda 15000 oyun yzde SS' i arazinin (bir halk olarak) ynndey-
di." Sheldon Wolin ve john parlak raporuna "Berkeley: Meydan New York Review of
Books, 9 Haziran 1969.
2
0 M.l.T.' den jerome Lettvin, New York Times 18.5.1969.
21
temel niversitelerden sanayi laboratuvariann olduka ve bu duruma bir rnek
eder.
22 M.l.T.'den jerome Lettvin, New York Times Magazine, 18.5.1969.
'96
zerine
dit etmekten ziyade tm bir ulusun, tm bizatihi tehdit
etmektedir.
"Otuz stndekilerle" yeni
daha olarak gen bu, yeryzndeki ilk
deneyimleri (Bizim "sorun" olan "genlerin etine
ve Bu gen herhangi bir yesine iki soruyu sorun:
elli iinde istersiniz?" "Kendi elli iinde na-
istersiniz?" genellikle hiHa dnya diye
bir yerin var kabul edersek. .. ve "hala olursam .. " George W sz-
leriyle, bir hibir emin olamayan bir ku-
nk gelecek, Spender'in ok gzel ifade gibi, bir saatli
bomba gibi, ama bugn duyuyoruz." sorulan ''bu yeni kim-
lerdir?" sorusuna verilecek en iyi "Saatin tmyle in-
kar edenler kimlerdir sorusunun "Durumu gibi grmeyi
reddeden ya da bilmeyenler."
ayaklanmalan kresel bir durum. Ama ortaya biimleri l-
keden lkeye, hatta niversiteden niversiteye bu
zellikle somut grup yerlerde
kurarn ve retorikle Kadrolu ve fakltenin kalaba-
ders ve seminerlerde derin bir Almanya' da bu, kayda biimde
byleydi. Amerika' da ysa polisin ve polis zde olmayan gs-
terilere mdahale her yerde hareketi ynetim
edilmesi, oturma eylemleri vs. Ciddi lekli ancak Siyah Gc (Black Power) hare-
ketinin kampslere girmesiyle sahneye Byk akademik lHere
niversiteye kabul edilen siyah kendilerini bir grubu olarak
grd ve siyahi cemaatlerin temsilcisi olarak rgtlendi. akademik
Beyaz asilerden daha dikkatHydil er. Ama daha itibaren
siyah sz konusu olunca (Comell niversitesi ve New York City College hadi-
selerinden nce bile) bir kurarn ve hitabet meselesi te yandan
lkelerinde hareketi niversite halk bulamaz ve
anda siyah szl ya da fiili
destekleyen bir siyah Nitekim siyah bir nce-
ki hareketinin benzetilebilir. hareketindeki
detle hareketinin bir benzerlik kuran tek yazar
Staughton Lynd oldu. Buna akademik kurum, tuhaf bir siyah hareketin
aptalca, taleplerine beyaz asilerin temelinde ve genel-
likle yksek ahlaki temellere dayanan taleplerinden daha fazla verme
grnyor. Ancak akademik kurum da hareketini hareketine benzeterek de-
ve olmayan demokrasi" dense ve
hareketlerle kendini daha rahat hissediyor. niversite otoritele-
rinin siyah taleplerine boyun beyaz "sululuk duygusu"yla
Bana ynetimler ve mtevelli heyetlerinin faklteler de, res-
m! Amerika'da Raporu'nun sonucun gzle grlr bi-
linli bir halk kaba g ve top-
lumsal denetim ve ikna daha teknikler gibi grnyor."25
23 Stephen Spender, The Year Rebcls, New York, 1969, (s.l79.)
24 George W ald, New Yorker, 22 Mart 1969.
25 Bkz. "National Commission on the Causes an9 Prevention of Violence" Nedenleri ve nlenmesi Konulu Ulusal
Komisyon) raporu (Haziran 1969), aktaran York Tinws,6 Haziran
'96
15

hareketinin yeni ve inkar edilemez bir olarak yceltmesi,
tuhaf bir zgnlk gsteriyor. Yeni Fanon' dan esinleniyor.
Buna kuramsal sav Marksist bir- Bu,
gerekten de Marks ya da Engels herhangi bir insan iin olduka kafa
bir durum. iman eden, kentsel nc gcn lumpenp-
roletaryada gvenen bir ideolojiye kim Marksist diyebilir ki?26 Szcklerde
mutluluk bulart Sartre bu yeni imana ifade gc veriyor. Fanon'un ver-
gle ki gibidir, bu
intikam tm dertlerimizin her derde deva olurdu. Bu mit, Sorel'in
genel grev mitinden okdaha soyuttur ve gereklikten ok daha Sartre'nin
Fanon'un kendine yitirmeden a klelikte ekmekten
daha derken trden en kt belagat boy Bu son
rtmek iin hibir kurarn ya da tarih bilgisine gerek yok bedenindeki s-
releri en yzeysel biimde gzleyen bir gzlemci bile bunun bilir.
Ama yitirmeksizin yenen kle kalarak yenen pastadan daha ol-
syleseydi, retorik bir
Bu sorumsuz ve byk okurken Fanon'un pek
daha becermesinin adil biimde temsil edici nitelikte-
dir) ve ayaklanmalar, devrimler tarihinden bildiklerimiz
nemini inkar etmek, gelip geici bir ruh haline ekici gelebilir. Ya
da daha nce benzeri olay ve ve bunlarla etmek
iin zihni hibir olmayan, bu yzden devrimi bir
onlardan kurtarmak ve yeniden canlan-
duygu cehalet ve isteyebilir insan.
Tecavze mazlumun "hi olmazsa
bir gn" zalirnin yerini yoksulun zenginin mlkn
den, "av roln rolyle ve son "sonucu-
nun birinci ve birincinin sonuncu" o mutlu lkeyi kim du-
yabilir? Sorun ki, da gibi ryalar gerek olmazPYoksul
lan ve ayaklar kle ve
pek bir durum Az birka ve bunlar da
herkes iin karabasana eviren tir tam da. En benim ka-
deyimiyle bu "volkan hibir durumda "onlara neden olan
denk Ulusal hareketlerini bu tr patlamalarla
tirmek, sonuna dair kehanette te yandan, bylesi hareketlerin
pek de muhtemel grnmeyen zaferi, (ya da sistemi) de-
bir sonu vermez. Nihayet "nc diye bir
var ve nc Dnyalllara "Tm lkelerin yerlileri,
(Sartre) diye slogan atmak, en kt daha byk bir l-
ekte yinelemektir; stelik bu kez ok daha az nc Dnya ger-
eklik ideolojidir.28 Mao, Kastro, Che Guevera ve Ho Chi Minh'in
bir dnyadan bir amaoyla szde dinsel ilahi-
lere benzer. Yugoslavya daha uZa.k Yugoslavya'ya daha zor ol-
Tito'nun da Ama Black Power hareketi iin durum
26 Fanon, Ag.e. s.!30, 129,69.
27 Fanon, Ag.e. (s-37 vd), (s53.)
28 sperg ve lde olarak Mao
in'inden Kastro bir nc dnya ideolojisinin (Spender, A.g.e. s.92).
CoGiTo, '96
zerine
var olmayan "nc Dnyamn ne bir romantik
ibaret Siyah-Beyaz ikileminde bir Bu da
gerekten dnya nfusunun ezici
bir lkesine
Bir soru hala -ortada: Neden yeni vaizlerinin
ciddi bir olgusal
melerce olmamn yam kendi siyasetleriyle de bylesine
iindeki kavram ve doktrinlere bylesine inatla yatan nedir?
Yeni hareketin ortaya bir tek olumlu slogan var: demokrasi." Bu slogan
dnyamn her yerinde buldu. ve tm ortak payda-
hale geldi. demokrasi slogam, devrimci en nemli kat-
Konsey sistemi; 18. beri her yenilgiye
ama her devrimin byme srecinin tek otantik sonucu olan konseyler. Ama ne
ne de Lenin'in bu amaca ne szde kalan ne de ze
bir gndermeye Tam tersine her ikisi de devletle birlikte kamu eyleminin ve
kamusal "snp yok bir toplumu Bunlara gerek
Pratikteki bir yznden-
dir ki Yeni Solun hitabet temsili demok-
rasilerine (ki bunlar temsil bile parti yelerini bile salt yneticilerini
"temsil" eden devasa parti zeredir.) ve
ilke olarak reddeden tek parti brokrasilerine yeterince iyi ifade etmeksi-
zin yetinilen bir slogan tesine geemiyor.
bir garip sadakatten daha olan, Yeni Solun, ahlaki karak-
terinin -ki bu kabul edilen bir olgudur3o_ Marksist ne lde ol-
Gerekten de harekete hibir taraf-
ve daha olamaz. Commonweal' deki
(26.7.1968) "1968 Devrimi" dikkat ekici makalesinde Peter Steinfels ok
"Peguy, kltrel devrim ok yerinde bir nder olabilirdi. nk son-
radan Sorbonne mandarinlerini yerden yere ve 'toplumsal devrim ya ahlaki
olacak ya da her devrimci hareket adalet duygusu ve
duygusuyla dolu, gtmeyen
Marks ve Lenin iin de geerlidir bu. Ama gibi Marks, alabil-
etkili bir biimde "duygu" ve tabu haline getirdi. (Bugn ahlaki sav-
diye bir yana atan dzen, marksistideolojiye asilerden daha ol-
sa gerektir.) Marks, olmayan nderlik sorununu da tarihinin nihai
ve tm nc gc nosyonuyla zmledi. Yine de bu
"' "whithering away" olarak evrilen
11
Snp yokolma" evrensel bir
evrensel bir gereklik haline gelmesi, bir kategori olarak
gelir (.N.)
29 yle grnyor ki Marks ve Lenin de benzeri bir sulanabilir. Paris Komn'n ycelten Marks miydi? "Tm
iktidar soyvetlere" diyen Lenin miydi? Ama Marks Komn, devrimci eylemin geici bir bir
... iktisadi temellerini kknden skp atmak iin bir manivela." Engels olarak bunu
geici olan "proletarya benzetiyordu. (Bkz. Fransa'da Karl Marks ve F. Engels, Selec/ed Works,
Londra, 1950, Cilt I, s. 474 ve 440). Lenin'in bu durumu daha Ama Sovyetleri devreden ve tm par-
tiye veren de Lenin' dir.
30 Spender'in gibi devrimci ahlaki (A.g.e. s.114) Noam Chomsky olgulan
"Gerek ki 20 Ekim 1967'de Adalet geri gnderilen binlerce askere belgesinin askerden kaabilecek
ama daha az olaniann insanlardan geldi." niversite ve kolejlerdeki askere
gsterilerinin ve oturma eylemlerinin tm iin de bu geerlidir. lkelerde de durum Der
Spiegel Almanya'da grevlilerinin edici, "Angesichts dieser
Verhalt-nisse nimmt es gradezu wunder, class die Assisterrten in der vordersten Front der Radikalen stehen." (23 Haziran
1969, s.58). Her zaman yk: asilere
CociTo, '96
17
Hannah Arendt
tr nderler bile ilkin speklatif olmayan, yere basan des-
teklemek ve bylece bu bile onlara toplum bir taban
lamaya yetti. bu asilerin beri yoksun ve niversite
da mttefik Tm lkelerde
asilere bulunuyor.3
1
Devletler'de ken-
di cemaatlerinde kkleri olan ve niversitelerde
daha gl bir konumuna sahip olan Siyah Gc hareketiyle herhangi bir
btnyle beyaz asiler en oldu. (Siyah
Gc gtmeyen" nderlerin proletarya roln
reddetmelerinin bir tutum olup bir sorundur.) olmayan
bir olarak Almanya' da, Genlik hareketinin eski bir grubu bu-
gn "tm rgtl genlik kendi neriyor.32 Bu neri-
nin
Bu sonuta olacak; bundan emin Ama bu
tipik 19. duyulan derinlerdeki nedeninin ilerleme kavra-
Bu kavram liberalizm, sosyalizm ve komnizmi bir
"sol" cephede ama hibir yerde Karl
mz ve dzeyine liberal
daima kesi gibi bir rol liberalizm, ilerlemeye Marks-
ya da Hegelci artlarnda Tarihin yceltilmesini lde reddetme tutu-
munu Oysa ilerlemeye ve gvence alabilecek
tek yol byle bir tarih genlik hareketinin bylesi bir kavramdan
kopma konusundaki bu yatan neden

Btn olarak ilerlemesi gibi bir nosyonu, 17.
kimsenin Bu 18.
19. neredeyse evrensel kabul gren bir dogma halini Ama
ilk biimleriyle nihai farklar belirleyici niteliktedir. Bu
dan 17. en iyi temsilcileri Pascal ve Fontenelle'dir. Onlara gre iler-
leme bilginin sren bir srete birikimini ifade ediyordu. 18. yz-
ilerleme, (Lessing'in Erziehung des Menschengeschlechts kav-
bunun sonucu kemiile ermesiyle
me tarihin sonu eskatolojisinin ya da Yahu-
di mesyanizminin olarak ve zgrlk
olarak toplum, gerekte hala
Ancak 19. itibaren tm bu tr kayboldu. Pro-
udhon'un hareket, "ilkel iman" (le Jait primitij) ve hareket
ezeli ve ebedi"ydi. Bu hareketin ne ne de sonu "Le mouvement est; voila tout!"
(hareket hepsi bu!) insana gelince tm "Mkemmelle-
olarak ve asla mkemmel Hegel'e
borlu ilerleme (her organizma kendi yavrusunun tohumunu
iinde her toplum da kendi tohumunu iinde en
yreklisi zamanda tarihte ilerlemenin daimi mmkn olan
3l ekoslavakya bir istisna ediyor olabilir. Buna en n cephelerinde reform hareketi,
tm ulusun Marksist dille burada ve belki de tm Avrupa
lkelerinde az Marksist kadar ok toplumsal sahipti.
32 Bkz. Christoph Ehmann'la rportaj, Der Spiegel, 10 1969.
33
P.J. Philosophie Progres (1853), 1946, (s.27-30, 49); De La (1858), I. s.238. bkz. William Harbold
"Progressive Humanity in the philosophy of P.J. Proud hon", Review of Politics, Ocak 1969.
CociTo, '96
zerine
tek kavramsal gvencesidir. zamanda ilerlemenin ve glerin
sonucu her "geri gerekli ama geici bir d-
olarak yorumlamak
nihai analizde bir pek teye gemeyen bir dayanan
bir gvence, bir pek bir zemin Ama ne ki bu,
Marksizmin, felsefe tarihindeki daha pek ok de bir durum-
dur. Buna bu byk "ezeli yinelenme",
ve zde olaylarm verimli gibi tarih kavra-
hemen ortaya Bu trden tarih
hepsi de lde belgelenebilir ve gsterilebilir Ama hibiri
Marksist gibi bir zaman ve tarihte ilerlemenin
garanti veremez. Bu alanda Marksizmin tek bir rakibi Kadim nos-
yonu. Buna gre bir sonraki her bu tre-
medir. Ama bu srekli bir ima eder ve bu insa-
na gven veren daha iyi bir dnyaya iin gereken tek ileriye
yrmek bunu yapmaktan aremizin de
hznl yan etkileri de Her nce basit bir
gerekir: genel bireysel vaat edebile-
bir yok; bireyin kesin olan tek lmdr. Bu dikkate ve yal-
genellikler zerinden srece, ilerleme yneltilebilecek
gayet bir itiraz sz konusudur: Alexander Herzen'in "insan kro-
nolojik bir ibarettir; nk sonradan gelenler, bedelleri
demeksizin kendilerinden nce emeklerinin meyvesini yer."34 Ya da
szleriyle, "nceki sonrakiler yk girmesi...
ve ancak son gelenin (tamamlanan) binaya sahip olacak ..
daima bir durum olarak
Yine de nadiren fark edilen bu dezavantajlar muazzam bir glgesinde
zaman kesintiye kalmaz, ay-
zamanda gelecekte eylemde dair bir da
Hegel'i evirirken de buydu. Bylece tarihinin yn de
oldu. Tarihi bakmaktansa gvenle bakabilir.
leme bir soruya, "peki ne sorusuna bir
verir. En alt dzeyde syler: Elimizdekini daha iyisine, daha vs.
(Liberallerin bymeye ynelik- tm siyasal ve iktisadi kuram-
- ilk gelen bu Solda,
daha sofistike dzeyde bu mevcut ikin sentez
me ierir. Her iki durumda da tmyle yeni ve beklenmedik bir olamay-
konusunda gvence oluruz. hali bildiklerimizin "gerekli"
Bu ylesine gven vericidir ki, Hegel'in "hali
orada hibir gelmeyecek."37
Oysa bu tm deneyimlerimiz, tmyle beklenmedik olanla
memizi defalarca rnekledi. deneyimlerin bu ve bariz
bir iinde eklerneme gerek var Ama bu ve
kabul grmesi, salt gereklikten huzurlu, speklatif ya da szde bilimsel bir
34
Alexander Herzen' den aktaran Isaiah Berlin, "Introduction", Franco Venturi, Roots of Revolutions, New York, 1966.
35 "Idea for a Universal History with a Cosmopolitan Intent." nc ilke, The Philosophy Modern Library
36 Bu konumun konusundaki bir iin bkz. Robert A. Nibsbet, uThe Year 2000 and All That", Commentary,
Haziran 1968 ve Eyll fkeli
37 Hegel, A.g.e. (s.lOO vd)
CociTo, '96
19
Hannah Arendt
gibidir. Bizatihi neredeyse ahlaki
bir hareketi de bu bsbtn beklenmedik
Kendinden ncekiler gibi "benim pastadaki toplumsal ve siyasal
biimleriyle bu bize maniplasyon ya da daha
rusu manipulasyonun konusunda bir ders bu dersi unutmasak iyi
ederiz. fiziksel zor, ya da "maniple" edilebilir. keyfi
olarak rgtl bilgilendirme yoluyla biimlendirilebilir. Ama insan
leri, "gizli yoluyla, televizyon, reklam ya da zgr bir toplumda varolan
psikolojik aralarla Ne ki gereklikle
tirilerek rtlmesi daima uzun ve zen isteyen bir Maniplasyon mp-
maniplasyona kadar bundan yersizce korkanlar da
nerede habersizdir. varan kurarnlara en gzel r-
neklerden biri, Berkeley' de zamanlarda "Halk verildi.
Polis, tfekli ve sng halde gelen Ulusal
helikopterden bomba -ki "slogandan daha tehlikeli bir
dostluk kurdu.
biri ellerini indirip buna diye Peki ne oldu?
olanlar ancak "Apar topar
psikiyatri muayenesine ve muzdarip
edildi.")3S
Kimsenin itikatlar sergiye en
ciddi ve en mal ilerlemedir.39 19. ilerlemeye dair
iman, zellikle bilimlerinin dzeyi nedeniyle evrensel kabul grd.
Modern beri bilimleri, fiilen evrensel bilimler haline geldi.
Bylece sonu olmayan evrenin grevine gz dikebilirdi. Yer-
yznn ve olmasa da bilimin, sonu olmayan ilerlemeye
tabi hibir anlamda kesin Ama insan bilimlerinde, insan
rnleriyle Geisteswissenschaften verilen alandaki
bir yerde sona ermek durumunda
okuma ve mmkn alanlarda zgn akademis-
yenlik ynndeki umursuz, talepler, ya [gncel olanla] ilgisiz,
yerinde olmayan ortadan (nl bir biteviye daha az
konusunda daha ok bilmek) ya da gerekte nesnesini bir szde
yol Btnyle ahlaki ya da siyasi itkilerden l-
de, genlik hedefini bilim ve akademik an-
lamda yceltilmesinin kayda bir durumdur. gznde
nedenlerle olsa da bu iki kurum byk lde dn Her iki alanda da belir-
leyici bir dnm getiriler hi de ihtimal
bu Bilirnde ilerlemenin ilerlemesiyle (bu her ne anlama
gelirse gelsin) denk bir noktaya bir yana, bilimsel ilerleme in-
sonunu telaffuz edebilir hale akademik alanda daha fazla iler-
lemenin bu ne varsa pekaHi mmkn
38 Olay, Wolin ve Schmar yorumsuz (A.g.e.) bkz. Peter Barnes, "An Outcry; Thoughts on Being Tear
Gassed," NewsweekJ 2 Haziran 1969.
39 Spender (A.g.e. s.45) Paris'teki (rendement) ve 'ilerleme' ideolojisini ve benzeri
sahte gleri kategorik olarak Amerika'da ilerleme bahsinde bu henz sz konusu Hata "ilerici" ve
"gerici'' gler, uilerici" ve "gerici ve benzeri sylemleriyle
40 Gereksiz kadar da olan bu mkemmel bir iin bkz. Edmund Wilson. The Fruits of the M LA.
New York. 1968
20 CoGiTo, '96
zerine
gibi. bir ilerleme, felakete yol nitelikteki
srelerini bir lt arhk.
Burada her nce iin, ekici grnebilecek bir
anlamaya Tarihe srekli bir kronolojik ilerlemenin, stelik
maz bir ilerlemenin terimleriyle srece ve devrim biiminde
kesintinin tek biimi gibi grnebilir. Bu
insan otomatik sreleri kesintiye mmkn
seydi, vaizleri nemli bir noktada olurdu. (Benim
kuramsal bu nokta hi ileri srlmedi. Ama son birka verici
etkinliklerinin bu kanaate bana ok bir gerek gibi geliyor.) An-
cak salt olarak her eylemin eylem otomatik
olarak devam edecek ve ngrlebilir olacak sreleri kesintiye
ratmakhr.
Ingilizceden ev.: Blent Peker
CociTo, '96 21
San Pedro Catud ky germe treni. Katalik lkesi Filipinletde Paskalya ncesi Kut-
sal Cuma Giin dini ayininde Romeo Gacad- EPA)
NEREDE
Rafael Moses
"( .. .) ve sapan demirleri; ve
yapacaklar; millet millete
yacak, ve cengi
2/4
SALDIRGANLIGIN KAYNACl
nereden sorusu tm ve zellikle de psika-
nalistleri teden beri eden bir sorudur. Sigmund Freud, ona
bu konuda bir soruya (1933 olduka
her insan iin bu soru bu yana hayati nem
Bir toplum veya sosyal grup ok nemli bir sorun-
dur. Filistin rgt'nn ortaya bir biimde
bir toplumda -gerek gerekse Filistin toplumunda- bylesi bir
sorusunu bereberinde getirmektedir.
zaman ya igdsel ve bu nedenle srecinde ok az
ya da sadece ve sadece evrP etkenlerinden kaynaklanan bir olarak
grlr. Genellikle psikiatristler, eyleminde bulunan bireyin toplumla ve ebe-
veynleriyle olan varana tm (aile ii de gz nnde
bulundurarak) n plana konusuna olan ilginin son
larda ve konusunda Journal of Family Violence, Violence and Victims gibi
pek ok yeni derginin konu ortaya
olanak Bu Albert Einstein'in 1932 Freud ile sr-
istiyorum. Bu mektuplarda Einstein, Freud'a
CoGiTo, '96
23
Moses
soruyu yneltiyordu: konum itibariyle iin en can so-
ru kurtarabilmek iin bir yol var Fre-
ud'un Eyll1932'de mektubununda ise olduka ama
yine de mektubunu bir notla noktalar:"(. .. ) insan ve duygulanyla olaylara
ve ilerde kopacak bir sonulardan iin, ya-
zamanda bitebilir ok da topik
sorununun ne kadar eskilere ve bu soruna bir zm
teden beri ne kadar zor biliyoruz. Psikiatristler, ynelik
yol aan etkenleri istediklerinde zaman ilk nce bireyin
incelemeye Winnigott'a gre bir onu eyilimli
gtrenen nemli etkenler,''yetersiz kalan" ana-baba-ocuk-aile aile
ve nesilden nesile ieren biimleridir.
bir ki ocuklar iin depresyonu nleyici
bir yntem gibi grnmektedir. (Burks ve Harrison 1962) meyda-
na gelmesine yol aan sosyal, kltrel ve ekonomik faktrlerin yoksulluk ve
ile faktrleri de nemli rol oynarlar. Bunun
bireyler ve topluluklar aniden beliren gerginlik sonucunda,
terr eylemlerinde ve kendini gsteriverir.
Westley' e gre kabullenmek, yol aar. Arlow ise profes-
yonel katillerin bile (ekmek cinayetleri nce, birbirle-
rine lm hak ettiklerini ve hatta ldrmenin ve nemli bir
bu kuvvetlendirrnek iin biraraya geldiklerini ne sr-
mektedir. Bir insanlar, bir eylemini grmeye
rahatlatmak Bu insanlar bile, evreleri ve ta-
bir sergiledikleri duygusuna denli bir
anayianma ve desteye gereksinim Bylece niyetlerinin
kadar "narsist" bir destek olurlar. bu nedenden tr ideolojiler,
unsurunu krklemeye uygundur. Bu konuyu biraz daha aacak
olursak: dini ve dnyevi kltrlerden, kutsal kadar uzanan
bir platformda ele Hintli Nobel dl sahibi, ve
yazar Tagore, "Ulus olma icaat edilen en etkili madde-
dir. etkisi btn bir ulus neredeyse sistematik bir ahlaki
kntsnn varamadan, bu tehlikeli tutsak olur. "Genel bir hukuk
bilincine sahip olan her toplumun; kin, yalan, casusluk veya cinayet olarak nitelendirdi-
olgular, ulus belirlemesinin soyut bir ilkesi anda, ey-
lemler olma Bylece, bir anlamda vicdana, yani st
cu verir. yle durumlar ki, uluslar, bireylerinden ierse bile) ulus
isterler ve hatta bunu emrederler. Bylece eylemi de
olur.
kabul edilmesi asla mmkn olmayan bir
ile en rnek, bir "asker" bir
ldrebilmesidir. Freud, st bir kurum ne
(1921), zellikle ordu ve kilise gibi kurumlara da
_ ideolojik olan daha kk ve nemsiz kurumlar ise
yine ruhsal kullanarak, sonucu Bunlara
genlik eteler, fanatik ve gruplar, dini ve
etnik gruplar, ve ideolojik da eklenebilir.
CoGiTo, '96
Nerede
incelemek bir alan ise, ile Filistinliler
sre gelen ile ilgilidir. gibi bu 1987
ve Gazze edilmesine Filistinlilerin
Byk bir blm 10-16 grubundan Filistinliler, si-
lah kullanmazlar, bunun yerine askerlere szle hakaret eder ve
runa tutarlarken zamanla madde, silah ya da terr eylemlerine
ru ordusu da buna tedbirini yntemleri ile
verdi. Bir sre sonra, eylemlerini en aza indirmek iin, ey-
lemcileri Terr blgelerinde grev yapmak, askerlerin
son derece ters gelmesine ordusu da
lerin Filistinlilerin kendi
ne srerek, zor hatta pek ok Filistinliyi yolunda bilgiler de
bulunmakta.
Uzun devam eden bu durum, de tepkilere yol aarak, birok
beraberinde getirdi. Kimi zaman olduka hararetli geen bu ay-
siyasetiler, bilim gazeteciler vb. yrtlmekte ve
ve Filistinliler bu askerler zerindeki etkileri, psikolojik ve duy-
gusal ynleri dahil olmak zere, enine boyuna incelenmektedir. ordusu, siyasi d-
ne olursa olsun, her durumunda zorunlu bir ordu-
dur. Bu nedenle, konu her aileyi bir ilgilendirmektedir.
ki, hi bir toplum, o veya bu srekli bir
bulunamaz. Ama da unutmamak gerekir ki
meydana her toplum, belli bir sre sonra ve eylemle-
ri ile ilgili haberlere daha ok sol siya-
si gruplar olmak zere toplumunun giderek tehlikesi ile
sz etmektedir. insanlar zamanla bu sorunla ciddi
ilgilenmeye ve bir sre sonra konuyla ilgili ancak
bu siyasi gruplar iin geerli Nedenleri ideolojik
kabul anda
ok gibi grnmekte. polisi bugnlerde daha ieren yntem-
lere niyetli. Filistin rgt yelerine
ve hatta Musevilere da sert
yle grnyor ki aile kurumunun iine kadar durumda ve
ynelik stelik eskisinden daha ok benziyor.
olan, eylemlerini gndelik bir
gibi gren cepheden dnen askerlerin, ve ldrme ra-
gz nnde bulundurursak, bunun bir tr
syleyebiliriz.
durum Filistin iin de geerli mi? Sonuta, bir or-
bir toplumda bireyler Filistin da
da F.K..'nn eylemleri ile Filistin toplumunu daha
meyilli bir hale getirmedi mi?
Granta edebiyat dergisinin Bill Buford, Hooli-
kitabinda byle bir durumu Hafta futbol
ile birlikte geiren Buford'u, kana hem
hem de Newsweek gazetesinde Buford'un zerine bir
"Onlar kundaklarlar ve bir saatin dzeniyle l-
'96
25
Rafael Moses
drrler. Son futbol yzlerce insan kaybetti(. .. )." Buford
futbolun sz konusu bir bahane sonucu-
na Ona gre fanatizm ve milliyetilik de birer bahane. ve ailesi
olan bu serserileri gerekte eviren Bir futbol
gibi: "Bu, gerekten dini bir inan gibi. Cumartesi gnleri bizim ibadet
gnlerimizdir." Buford'un tek srece iyi huylu
gibi grnyorlar. ok daha Buford'un, hooliganlara sonra,
bizzat kullanmaya hepimizin
iindedir( ... ) bu ne bir igd, ne de bir drtdr( ... ) fakat iin
maz bir Bir diyebiliriz buna, yani doyuma
bir ara." devam ediyor: "Buford iin bu tr
fakirlik veya toplumsal ile ilgisi yoktur, Ona gre bundan da te birey,
daha byk ve tehlikeli bir gce teslim eder. O bireyler, bir birey
ne kadar o kadar rktc (Newsweek, "Back of the
Book", 5 Temmuz, 1992.)
Her bireyin byk bir kitlenin hiddetini kendi bedeninde
bu tutum, ieren ve ufak boyutta eylemlerinden, yara-
lanmalarla, adam ldrme ve cinayetlerle sonulanan, ve eylemleri-
ne kadar Bu bir bireyin ne zaman, ve neden bir
da gerekir. Hangi n kullan-
mmkn veya destekler? Duygu, ve hayalleri olan ve eyi-
limli bir bireyi ne, olup da insan yaralamaya veya ldrmeye itebilir?
Bu konu olan bir kitaptan sz etmek istiyorum. Amerikan
tarihisi Christopher R. Browning, Gayet Normal Adamlar. 101 No'lu Yedek Polis ve
Polanya'daki Kesin zm eserinde, bir Alman yedek polis 13 Temmuz
1942 tarihinde Jozefow Birlikteki
adamlar, sistematik bir 1500 Yahudiyi sonra ormana sryorlar, ka-
st yere emrediyorlar ve arka dayayarak
bu ldryorlar. Browning, "bizi kitlesel katHarnlara hale geti-
ren rnekleri ile bu olay
Alman polisleri, Nazi yenik gen askerler de-
Hamburg'un veya orta en alt gelen orta
aile Nazi dneminden nce-
sine Bu adamlar ordu iin yaramaz" ve rk rapo-
ru verilip bu yedek polis tayin Byk bir blm haber-
sizdi. Ve bu durumda bizim iin gerekten ve son derece ilgin sz konusu
olan bu 500 adama, katliama Birlik
Wilhelm Trapp, infaz emri ve o g-
nn sesleniyor: "Bu emri yerine
herkes, bir ne geerse, grevden muaf bir dzine adam
bu Katliam ve reddediyor ve
bir blmnn de kan ve ller midesi ...
Olaydan sonra bu bakacak olursak
hemen hepsinin de uygulamak iin iyi bir nedeni grrz.
den biri, sonra mahkemede ifade verir: kendi eliyle
ldrerneyen veya ldrmek istemeyen birisinin bu grevden geri ekilmemesi sz ko-
nusu bile
CoGiTO;
Nerede
Birlikteki 500 en az 400' bu kendi hr iradesi ile Bu
katliamdan sonra grevleri de 1943 kadar bu
yedek polisler hemen hepsi en az 38.000 Yahudinin ldrlmesine ve 45.000'inin de Tri-
eblinka'ya srlmesine olurlar.
Hamburg birlik
durumuna "erkeklikle-
rini" istediklerini ve olarak kurktuk-
srerek bu da reddettiler
ve Yahudilere bir byle sy-
lediler. 35 bir metal de: "Sadece vurmaya zen gsterdim, ve
bunu ... ) nk kendi kendimi, bir annesiz zaten
Yani annesiz hayatta kalamayacak bir kur-
ifade
infaz emri, Wilhelm Trapp'a olsa da bu onu emri ger-
de 1948 bir ile birlikte, Polon-
ya' da bir mahkeme idam tm, Yahudi
78 intikam yznden ldrmek suuyla
Bu, o Polonya komnist partisinin uygun bir
Katliama biri de isterseniz, bu katliam
zerinde fazla ifade verdi.
Almancadan ev.: Kul
'96
Macar Erich Lessing, 1956)

BiR
Artun nsal
her yerde her zaman var var
ya da iten toplumdur, toplumsal gibi bir belirleme-
ler veya ya da vg, vesaire, vesaire' den sz edilebi-
lir. Bu klasik burada girmeden, sadece e ve biraz
getirmeyi deneyelim.
SzcK VE TANIMLAR
@imolojik ynden, dilimize Arapadan herkes bilir.
Turkf'ye sertlik, sert ve kaba kuvvet kullan-
ma olarak geiyor. ise sert, ve demek. da sertlik ve
ile nl eski Yemen Ali Trke Sz-'\. )
lk' ise gnmzde yeni anlamlara da yer veriyor: tutumda, 'V
olanlara kaba kuvvet kullanma, sert davranma, sertlik." ise, in-
sindirmek, iin olay ya da olarak
dillerde,
in da bir yapmak ya da eylemi,
zorlama, kaba bedensel ya da psikolojik
Latince Violentiq
'_.,,_. """" - -" -="-" -r
'96
29
Artun nsal
da __
Violare kkeni ise
\ .. C1esimgeffyof:-Eski Yunancadaki
kullanan
Hemen genel anlamda gc ldrme, sakat
ya da yaralama yoluyla zarar verilmesini iin. Bu tr eylemlerin
tehdit ve insana fiziksel ve ruhsal zarar veren her
olarak Bu ereveye, yerine gre, mallara verilen
zarar da dahil edilebilir. ve ne
srlen siyasal, sosyal ve ekonomik sistemlerin veya smrge ynetimlerinin
indirgeyen ve yrrikteki sistemin ancak ortadan ve yeni bir
dzene savunan Marksist, anarko-sendikalist, kktendinci siyasal eylemci-
leri ve ulusal da unutmamak gerekir.
ycelten, ona olumlu bakan de Devletin gcn
ve insanlar kendini iin kurban etmeyi ve daya-
bir ara olarak gryordu.
Bu genel bir de salt hukuksal nem kazan-
su giren (cinayet, yaralama, tecavz,
gasp) gibi daha hafif kabul edilen da (trafik suu,
tehdit) Ceza genelinde bedensel
ama, spor bir eylemi Faul kart,
kart ama kamu gc devreye girmez. ki, kamugc de
Ama bu kamu gcnn zor kullanma tekelinden
Devlet ynetiminde bile asgari bir toplumsal dzenin
gibi gereklidir. Ancak bu kaba kuvvet toplum zorunlu ve
bir g, daha ve bir rejim ere-
vesinde Bu yzden de, bir dikta rejimine
en siyasal dur.
te yandan, fiziksel ya da tehdit
Belli bir toplumsal dzene ve da
ierir. Yves Michaud'nun incelemesinden, l}em
hem getiren or-
taraflardan biri veya veya toplu veya olarak,
veya bir bedensel veya trel ahlaki/ moral/ manevi)
V veya veya simgesel ve sembolik ve ne
olursa olsun zarar verecek orada
bir iki tr olarak ve
bir olarak Birinci trde, belirli hedeflere iin yo-
luyla a zarar verilir ya da bir etki trde ise
ister bireysel, ister kollektif olsun, bir sonucu dikkate bir kahraman-
eylemi gibi. byk nem veren Angio-Sakson antropolojisinin ba-
yeri David Riches,
da ilgin bir perspektifi" ve "aktr perspektifi" getiriyor: ya da kur-
bana gre eylemin ona fiziksel tesinde, zamanda
rudur. Byle bir nitelendirmede, bir deyimle ideolojisi,
30
'96
Bir Tipo/ojisi
sz gelimi devlet sosyal ve ekonomik gi-
bi. Aktrn gelince; gayri olarak bakan tersine,
belki eylemini eylemi olarak Ortada "bir insani
olarak fiziksel zarar vermek" sz konusudur, ama "pratik" ya da "sem-
bolik" olarak hangi hedeflere (ekirdek ama) ve bu hedeflere
neden nem Riches, "taktik
da sz ediyor: ynelik zsavunrna ya da intikam). Ya-
zar, Angio-Sakson kltrnn bir "si-
yasal rekabet" gesi ve gesi zerinde duruyor. Buna gre, (sub-
version) ve neyin olarak konusunda ortak bir dere-
cesinin dikkate gerekiyor.
ana zellikleri ne olursa olsun, zamana ve topluma gre de
dnernindeki ile gnmz Trkiye'sinde kefeye koyama-
Toplumlar gibi, da olarak Devlet byklerimi-
zin pek sevdikleri "Nereden gelirse gelsin, her trl
forml de maalesef Ama de ifte
olamaz. Genelde, tipolojisinin olarak hukuksal
ra izliyoruz. Ne var ki, toplum ve salt hukuksal ltler ye-
terli olmayabiliyor. Bu nedenle, tipolojinin bir blmnde "fiziksel"
te hukuksal bir blmnde de gnmz toplumlannda
hukuksal ynden yeterince dikkate ve cezai
henz ve benim "psikosomatik" olarak
trlerine de yer verilecek.
DAR ANLAMIYLA
Dar ve llebilir nitelikleri y-
le, fiziksel tektir.
_ve
dirilir. "Adam ldrmek (TCK, m.448-450: kasten adam ve
456:

zaran Icid:er-
--- -________ !YIJ' .. ,, _.,. ................ _ .... ' ------ --'
ya
bir tehdit sz konusu: ..
--kesmek gibi. "Cebir ve ve

(TCK, m . .495)
eylemlerinin ..
kendi
ka -
_ .. !a :r,o
Salt _
vuran sz etmemiz

trlk rejimlerinin kitlesel . .eylemlerLgibi.Verilen rneklerin

'96
31
Artun nsal
bir _:nekleri de sz konusu olabi-
l_ir. (Bir Erotesto
Bu trlerinden bir sonu da, ister bireyin ister grubun uy-
bir ya da gruba gibi; hedef ve kur-
banlar Devlet' e gibi, Devlet'ten de
"Histoire de la violence" ok bir incelemenin olan
\ Jean-Claude Chesnais'nin polis rgt Interpol'n
V esas tipolojisinde sz edilen trleri yer
I-zel
1. Crmsel
a) lmle sonulanan: cinayetler, suikastler, zehirlerneler (ebeveyn ya da ocuk
ldrmeleri de dahil), idamlar, v.b.
b) bedensel: bilerek darbe ve yaralamalar.
c) cinsel: gemeler.
2. Crmsel Olmayan
a) intihar (intihar ve intihar
b) kaza (araba da dahil).
II- Kollektif
1.
a)terr
b) grevler ve ihtilaller
2.
a) devlet terr
b) endstriyel
3. Son Kertede
Chesnais'nin bu Sz konusu somut edimlerinin t-
mnn birer cezai zellikle "endstri-
yel siyasal iktidardan gelen trlerine dahil ehnesi ve basit bir
da ilgin. Bir toplumdaki
ltn zgrlk dzeyi ile Chesnais'in bu vgye
Ne var ki, dar yetinmek ve sadece fiziksel ver-
mek, belli bir da, hem eksiklikler hem
de toplumsal ve sistemlerin yol edilmesine
neden olabilir.
Chesnais, A.g.e., (s.34)
32
CoGiTo, '96
Bir Tipo/ojisi
ANLAMIYLA
Gerekten de, "Dnya Bu nedenle, insan zerindeki fizik-
selve ruhsal etkileri, ve toplumbilimcilerin pek sevdikleri ve l-
lebilirlik"te olmasa da, ve somut bir biimde hissedilen
kategorisine dahil edebiliriz.
Sz gelimi, genellikle tipolojisine dahil Her
trl mala "verilen zarar" olarak, insana ynelik fiziki
benim bu konuda tereddtlerim var. kesimde aileler
da birbirinin vurmak, ekinini ya da yakmak, zellikle kan dava-
korkutmak ve sindirrnek dnk iin ba-
sit bir mala zarar verme de ortaya ko-
yabilir. bir mafya bomba ve uyar-
tesinde kurban zerinde ve korku iin sz edilebi-
lir.
Medya terr, gibi betimlemeler de son zamanlarda Trkiye' de ok
oldu. yoksa gerek mi? En gnmzn gerekten
"drdnc gc" konumuna gelen medya ellerindeki bu gl bazen
rakip gruplara ve kimi zaman da zel kantan fazla
bizce Hele Trkiye gibi medya henz ve zellikle tele-
vizyon zerinde RTK'n yetkilerinin belirsiz ve hatta dzeyde sre-
ce ...
te yandan, bir lkede ok yksek oranlarda seyreden enflasyon ve dze-
yinin, yetersiz sosyal gvenlik da bir ekonomik olarak
lendirilmesi mmkndr. insanca tehdit
eder, stelik korku duyan daha sorunlu ve gerilimli iin
de katalizrlk eder. Sonu kt biten bir aile veya kahve ya da
bir aktrleri zerindeki bu tr bir ekonomik ve

Byle bir "etik" "felsefi" ya da "idelojik" bulanlar, en gereki
grmeyenler de olabilir. lkedeki kimlere ykte-
Devlete ya da toplumun teknolojisine, sosyo-ekono-
mik ve kltrel glere" mi aktrleri gzyle
bir sorundur. Gene de, Protestanlara uygulanan
toplu bir d-
nemlerin kollektif eylemierinin, son sfyasariktidar sahiplerinden
toplumun bir ok kesiminden de
Devam edelim: "Cinayet gibi trafik ... gze arpan bu trden
haberler, trafik zaman zaman crmsel bir nitelik da gstermiyor
mu? Hem alkol hem de srat yapan ve kazaya neden olarak bir ok aile sn-
dren bir srcnn, st ve tehlike konusunda herhangi bir bulu-
bir ukurun gz yuman ister bireysel ister kamusal bir t-
r, "Azrail'in yollarda gezmesi" acaba zerinde uygulanan bir tr
midir? nk her kaza geirmese de, (sadece src kaynak-
lanmayan), yol durumu, trafik kontrol ve "adam sendecilik" ve can ve
mal emniyeti tehdidi mu? Ve btn bunlar sadece bireye
'96
33
Artun nsal
>evlet' in otoritesine ve olarak topluma zarar veren eylemleri olarak de-
ok mu felsefi bir olur?
Her ne kadar son evre ve tarih ynnde olumlu
da, baltaya tutsak edilmesinin, verimli erozyon ya da
ve ile giderek ortadan nehir ve denizlerirnizin ka-
nalizasyon ukuruna kent srekli kirlenmesinin,
ruhsal dengesi ve bedensel kesin bir tehdit
mi? Ebeveyn koca okul polis mahalle kav-
stadyum babaya topluma terre, insan
ihlallerinden, kronik ve enflasyona, her yerde. bir de bu-
na evre ve yepyeni bir ekleniyor.
Evet, ok bundan ncesine dek, zerimizde bu denli ve bir
kuramayan yeni de hesaba Ve toplumun
gerekli dzeltrnelerin ve yetersiz oranda, hukuksal
ortaya toplumu ynetenlerden talep etmeliyiz. nk toplum
srekli ve bunun . sonucunda daha da
yor.
Bir soru daha: dzeyde sadece yol
Bu trn da eksik ve edemi-
yoruz. Kuzey lkelerinin, nfusu ok, teknolojisi geri,
Gney lkelerinin aleyhine srekli ve yeterince nlemlerin iki
dnya ticaret hadlerinin srekli zengin lkelerden yana enerji
spergler denetlenmesi, bir insan ya-
refah blgelerinin ok ve bir ok lke iin
nerdeyse kader da bir tr midir? Ya da kabahatli Irak ynetimini
iin bunca lmesinin Irak ekonomik ambargo-
nun bu denli uzun bir sre da bu kez daha net bir biimde petrol kokan
bir mi? Burada, kimi gcnn
uluslar zerinde oluyoruz. Byle bir rnekte uluslara-
g szkonusu.
sonra, Chesnais'nin da gznn-
de tutan, ancak gnmz kadar toplumsal beklentilere daha bir tipolo-
ji bir nerebilirim:
34
CociTo, '96
Bir Tipolojisi
Gnmz devletinde
suu kabul edilen
I-ZEL

lmcl: Cinayet, suikast, zehirleme, idam vb.
Bedensel: isteyerek darp ve yaralama
Cinsel: geme (ama anda yol
hem bedensel hem de psikolojik

olmayan
intihar (intihar ve intihar
Kaza (Trafik dahil, ama kaynaklanan
bir yok)

Grup
Grubun bireylere
(Terr, medya terr)
Grubun kendi iinde
toplu intihar, rgt
Grubun gruba
(Kan stadyum ya da
taraftar
gruplar terr, grev,
Grubun iktidara
terr -siyasal ya da mafya terr-,
sokak i genel grev, gerilla
ihtilal)
Devlet
birey ve gruplara
-Devlet terr: insan ihlalleri,
tek propaganda, soy
-Endstriyel
yetersiz ve
gvenlik grlt, tehlikeli
santrali, vb.

En son kertede

CoGiTo, 'g6
Birey ve toplum iin tehdit
ancak henz
Trafik kural ihlali)
Mala zarar (sindirmek korkutmak
Kronik enflasyon,

tarihsel
evrenin tahribi,

gcnn zerinde
(zorla peyk devlet
konumuna sokma -Eski Soyvetler
ve sosyalist lkeler
ham madde
denetimi, ticaret hadlerinde
dengesizlik, askeri mdahele ve geici
(ABD ve Granada).
35
nsal
her trlsne demekle bitmiyor. Biimsel hukuku da
yetmiyor. Hukuk, siyaset ve ve elbette t_oplum-
sal etik _
gelerinin de bir an __
sunulan egemen gc etkilemek ve bunun engelle-
mek, etkilemek kolay Ancak ulusal sade-
ce fiziksel mcadele ile yetinilmeyip
yeni trlerine daha Gerek birey
ve gruplar gerekse bizleri ynetenler dzeyinde, hem
zarar veren ya da ciddi bir tehdit bu tr da, toplum
idari ve hukuksal yeni nlemler geldi geiyor. nk "pembe
dizi"lerde
KAYNAKA
Chesnais, Jean-Ciaude, (1981), Histoire de la violence, Paris: Robert Laffont, Co!. Pluriel.
Michaud, Yves, (1986), (ev.Cern Universitaires de
France (1991).
Riches, David (Der.), (1986), (ev. Dilek (1989).
..
UzERiNE BiLDiRi*
Kendi zel disiplinlerimiz trmzn en tehlikeli ve
ve olarak inanarak; tam ve
eksiksiz olamayan ya da btn kavrayamayan bilim'in, insana zg bir kltrel rn
kabullenerek; ve Sevilla kentinin yneticileriyle UNESCO'su temsil-
cilerinin anarak; ilgili bilim mensubu olan ve im-
bulunan biz akademisyenler, her biraraya gelerek,
yeralan zerine Bildiri" yi ortaya Bu bildiride biz, ve
bizlerle disipline mensup dahi kulla-
olan, iddia dzeyindeki bir dizi biyolojik bulguya dze-
yindeki bu bulgular, gnmzde, bir atmosferinin bu-
biz de bu ve bir biimde reddin in, Ulus-
nemli bir ileri sryoruz.
Bilimsel kurarn ve verilerin, ve ktye
yeni olmayan ve hatta modern bilimin ortaya itibaren sregelen bir yak-
evrim zamanda smr-
ve ezilmesini iin de
Konumumuzu nerme biiminde belirlemekteyiz. disip-
linler verimli bir biimde dile getirebilecek, ve ok sa-
konular da ama, burada kendimizi, nemli bir
ilk
I- Hayvan ynnde bir miras syle-
mek "bilimsel olarak Hayvan trleri byk oranda birbirleriyle d-
oluyorsa da, ortamda trlerde, tr-ii rgtl gruplar
yolaan birka rapor ve bunlardan hibirin-
de silah olarak aletler ieren ve trleri ye-
mek yoluyla "normal" bir beslenme eylemi, tr-ii olarak
* Medicine and War, Vol.3, 191-193, 1987.
'96
37
zerine Bildiri
kabul edilemez. insana zel bir fenomendir ve hayvanlarda bulunmamak-

Zaman iinde bylesin kkten bir geirmesi bir kltr
rn etmektedir. Biyolojiyle ncelikle koordinas-
yonunu, teknolojinin ve aletlerin mmkn "dil"
biyolojik olarak mmkndr ama, gerek gerekse itibariyle
zaman ve uzam iinde de gibi, Belirli
dnemlerde halde, ok uzun bir zaman hi kl-
trler gibi, boyunca kltrler de
II- ya da ynelik herhangi bir insan genetik
olarak sylemek "bilimsel olarak sistemine
her dzeyinde rol alan genler, ancak ekolojik ve sosyal evre bir
potansiyeli Bireyler, deneyimleri sonucunda meydana
eyilimierine gre gsterirler. Bir bireyin belirleyen etken, sa-
hip genetik biimi Seyrek grlen
patolojik durumlar genler, bireyler veya bunun
tam tersi, genler olmayan birey de retemezler. kapasitelerimi-
zin bir rol oynamakla birlikte genler, sonucu kendi
etkileyemezler.
III- evrim srecinde, da-
ha fazla bir sylemek "bilimsel olarak stnde
bir btn trlerde grup iindeki stat, yapma yetisi ve sz-
konusu grubun uygun sosyal btnyle yerine getirilmesi ile elde
edilmektedir. sosyal ve gerektirir;
lar da iermekle birlikte, basit bir sahiplenme ve stn bir fiziki g kullanma meselesi
Hayvanlarda, yapay olarak iin genetik uygulan-
hallerde bu, sratle, hiper bireylerin remesine Bu da, do-
ne bir tabi etmekte-
dir. Byle deneysel olarak hiper hayvanlar bir sosyal gruba sokul-
duklannda, ya sosyal paralamakta ya da grup ne
bizim evrimsel ne de genlerimizde.
IV- ynelik bir beyin'ne sahip sylemek "bilimsel ola-
rak etkinlik gsterebilen sinir sistemimiz, i ya da
drtlerle otomatik olarak harekete gemez. zel sinirsel sreler bu
drtleri, bizi harekete geirmesinden nce filtrelerler. hareket ko-
ve biimlenir. Nrofizyolojimizde bizi
sunda tepki vermeye zorlayacak hibir yoktur.
V- 'igd' den ya da herhangi tek bir gdlenmeden sy-
lemek "bilimsel olarak Modern tekniklerinin ortaya duygusal ve
bazen 'igd' olarak da unsur-
bir yolculuktur. Modern boyun etki kalma ve
idealizm trnden karakter zelliklerinin, dil trnden sosyal yetenekierin ve
hesaplama, planlama ve enformasyon elde etme trnden kurumsal
olarak gerektirir. Modern teknolojisi, hem fiilen
minde hem de nfusun genelinin desteklemesi iin
kili zellikleri lde Bu bir sonucu olarak bu tr zel-
likler, bir biimde, srecin olarak de nedenleri olarak

CociTo, '96
zerine Bildiri
sonu, biyolojinin mahkum ve bi-
yolojik azade
beyninde gibi da beyinlerimizde icat eden tr, da
icat etme sahiptir.
ev.: Bahar cal Dzgren
CociTo, '96
39
garip zevklerinin
Yz
Semra Somersan
Niin siyasal, trensel, sesli,
sessiz, simgesel, fiziksel, ya da atipik ya da kendine ynelmesi, mazur
gsteren sebepler beni ilgilendirmiyor. Hepsi Bu tr ya da
kategorisine tutmak, boyut, nicelik
Ama demeyin. Sadece fiziksel sadece
zamanda, rutin, gndelik de, isterseniz ritel, geleneksel de,
grneni kadar grnmez da; hem hem de fiil kadar sz
de iermeli Kieslowski'den2 esinlenip, da su
rnek kadar, hatta ondan daha ykl olabilir) diyebilmeli. kendi iinde "Bu
szde uygar dnyada, uygar davranan insanlar gerekte srekli bir
mu duyuyorsunuz? birbirlerini l-
drmekte musunuz?" sorusunu soran ve zerine herkes
yazabilir ve her zamart korkuntur. Ama zerine yazmak,
yani bizim zerine, nk bu, gerekte Gerek her
zaman olan diyen Ingeborg da ihmal
etmemeli.3
dil incelenmesi. dillerdeki ta-
giren szckler, szckleri ve dillerdeki benzer
szcklerle Belki kalbine en giden yol bu ama yeterince irdelen-
benim da Bu konuda daha ok
1
Foucault, Michel, 1977, Discipline and Punish: The Brith of the Prison, London: Penguin.
2
Polonyah ynehnen Krzystof Kieslowski'in "ldrme zerine Bir Film" i
3 Bachmann, lngeborg, 1985. MJJ.lina BFS {s.S)
'96
Semra Somersan
dillerini ieriyor, ya da az bilinen toplum ve dillerdeki szck verilmesi ile
yetiniyor ... Bu ben ok nemli dil ala-
Belki kavramlar iin de genel geer bir tek-
rarlamakla yetinilebilir: Trkiye' de egemen dilde ve bilim dilini hemen her
yerinde tutan Anglo-Saxon dillerindeki dil-
lerde bulunmayabilir, ya da kavramlar ierikleri
Cinsel ise bir alan. konusu ele bu konu mut-
laka incelenecektir.
Byle bir var iin. Ama yazamam bu
imkanlar iinde. ki bu btn, toptan ieren kavramsal, teorik
formlasyonlar da yok. Sonuta ancak bu da
"bunlar da var, da demektir; sadece Tr-
kiye' de sadece Avrupa ve ABD' de "merkez" den uzak top-
da.
Trkiye' deki resmi ile Anglo-Saxon gayri ya
da tasvip edilemezlik kriteri4 benim iin hi ilgin resmiyetle de fazla
i ie. ki antropolojide, ok olmasa da, grnmez, tl gibi
trlerinden hi olmazsa bahsedenler, tek tk daha derinine inip inceleyenler de
Kimi grnmez kimi simgesel (David Riches, 1986), bir antropolog "ahla-
ki" terimini (Elisabeth Copet-Rougier, 1986), bir de "metafizik" sz-
(David Parkins, 1986). Bir de olmayan toplumlardaki "kara
by" kurumu var, belki bundan da bir tr olarak sze-
dilebilir. dakinden epey hem hem erkekleri ieriyor.) s
ok ynsz ve olamam, biliyorum. sevmiyorum,
yorum, sinemada bile, en ufak gstergesini seyredemiyorum; pa-
sifistlere kimi zaman ama elinden ya da hi
ezilenlerin, gc eylemlerini "Terrist"
pulu derin bir uykuya Devletin terr, ta-
hakkm edenlerin zoru ile kefeye Resmi ideolojiyi savunmam ola-
yzlym ben. Ama belki onlar benden daha iki yzl. Devletlerin
"terr" diyebiliyorlar sokuyorlar Yetmiyor; bunu
da: Onlara gre bu sadece, ynetmek, dzenlemek ve temizlemek. Bir
antropolog, ekolnn nclerinden Radcliffe-Brown nce
bunu daha zarif bir ifade Siyasi otorite fiziksel zora (veya zor tehdidine) da-

stelik antropolojik bu konuda kimi
sylediklerini, O halde olmayan toplurnlara
kr rettiklerini ben de onlara

POSTMODERNiZM
Postmodernizm, zellikle Amerikan antropolojisinde ciddi bir gerilim ve
Fiziki ve sosyal bilimlerdeki kah sektirmeyen, gz
yntem talebine hibir zaman ayak uyduramayan antropoloji, bu kez de
4 Riches, David, 1986, Antrapo/oj ik
S Bu konudaki klasik herhalde nl E.E. saha
Azande kabilesi konusundaki E.E. Evans-Pritchard, Witchcraft, Magic and Orac/es the Azande, Oxford:
University Press.
42
CociTo, '96
Yz
postmodernizmin her gelen geer, olur blk ile "kltr"
herkesin birden gibi btn sosyal bilimlerin "kltr" stlenmesi-
ni hazmedemedi. irili her niversitede "Kltr krsleri, bu
kitap ve dergiler pek ile nk bunlar antro-
poloji bilim gel gr ki antropolojinin kalbine giden sahada
cirit Akademisyenler, blmlerine verilecek kesilmesinden, antro-
paljik yelerinin kuru-
rkt. Kimlik ve bilin antropoloji, ya da sanarak
krize girdi.
Amerikan Antropoloji genel New York niversitesi profesr
ve Bronislaw Malinowski'nin nl Trobriand Malinowski'den ve
Dnya bir otuz kadar sonra yeniden inceleyen Annette Weiner,
1993 bunu
ok bir dile getirdi. Antropoloji'nin bir dnemi ve
"kriz" anlatan Weiner, antropolojinin veya bu
kilde her zaman bir kriz dnemi sonra, bunu, "Disiplinin
dnemi, kltr disiplinlerin de sahiplenmesi, Amerikan antropolojisi-
nin temelini eden geleneksel drtl (Fiziki Antropoloji, Arkeoloji, Klt-
rel Antropoloji ve Dil Antropolojisi) ve ok fazla
lenmesinin ykl" diye ifade etti.6 Bunlar, rzgarlan-
hemen bilim btelerine ve parasal kesintilerden ilk ok iyi
bilinen sosyal bilim Amerika' da, bu erevede antropologlar da, di-
disiplinlerin, antropolojinin etmeye ve kimbilir belki de
disiplinin yani atmosfere gibi beraber bir


Artan paralel yeni pek ok konusu ile birlikte alt disip-
lin olarak 1980'li antropolojisinde ve
terr zerine ve da yol
Dzenli sistematik teoriden tme bir ge-
idi bu.
"Terr" ancak bu antropoloji literatrne rutin olarak girdi. Ant-
rapologlar daha nce ritel ve ile bu
konularda Ancak olmayan toplumlarda d-
nemsel kavgalar, kan ve "ll ile
n "lsz terr" ise derdi idi.
kendi de Avrupa ve Amerika gelen ve gelenekleri iinde ant-
ropolog, kendi toplumuna bakmaya nce sonunda kentsel antro-
polojinin ortaya kadar bu terim ve ile pek
Tabii, Trkiye gibi 3. Dnya lkelerini de bu szlerin tutmak gereki-
yor. nk bu antropologlar, I. Dnya lkelerinin tersine, de-
galiba kompleksi ile "ieriye", kendilerine bakarlar. Hatta Avrupa'da
ABD' de okuyup doktora yapsalar da, tezleri mutlaka kendi lkelerine yneliktir. Bunu
belki, gereksiz bir "yurtseverlik" borcu olarak grrler. Ancak, mevcut
imkanlada kaynak Trkiye' de zerine ve dnya
6
Weiner, Annette, 1995, "Culture and Our Discontents" American Antrhopologist, 97(1):14-40.
'96
43
Semra Somersan
antropoloji literatrne ve Bu-
rada daha ok kimi tarihi ve sosyolog resmi devlete bulun-
mak Krtler ve dneminde "Ermenilerin Mslman-
kesip dair" ''bilimsel" yapar. Geri kalanlar iin de konu,
sadece laf retmeyecek, yapacaksa, hatta tabudur. Asgari bilimsel
drstlk erevesinde bu byle Sosyolog, geri kalan da,
Devlet'in cezaevinde geirmeye mecbur Dr. PKK zerine yaz-
bunun tutmak ama bunlar da
'7C'li sonuna sosyobiyolojinin ortaya (ve antropolojiyi derin-
den etkilemesi) ile o gne kadar daha olan ve zerine
birbiri ile iki temel tez Sosyobiyoloji biyoloji, genetik bilimi ve
evrim seme erevesinde- dzeyinde
"pskrtme yoluyla (hayvan ya da insan) bir poplasyonun mekansal yol
aan olarak Hatta bu arada daha dolayli, daha nce grnmez
olarak sz edilen biimlerinden de szediyordu:
den ve aarak
gstermesi), belli bir mekanda egemenliklerini korumak iin
kpeklerin kadar) ...
Her ne kadar sosyologlara ve sosyal bilim Hayvanlar
Alemi ile insanlar kurulan paralellik ok sevimli gelmese de antropologlar, in-
da Hayvanlar Alemi'nin bir (ok z olarak: insan da bir hay-
hayvanlarla insanlar arasmdaki ancak 14 milyon ncesinde
(Ramapithecus) hi unutmazlar. Unutmamak nk
antropolojiyi antropoliji yapan, en sosyolojiden da bu ak-
bilinci ve uzanan onbinlerce, milyonlarca zaman perspektifidir ...
kimisi ve konusundaki sosyobiyolojik teorileri
se, pek inanmasa da, kulak asmak, haberdar olmak Buna
tehditlerine nem, sosyal-kltrel antropologlara
da ilgin gelebilir. tehditleri, gerek olmayan bir stnlk
yabilir. tehditleriyle bylece bir taraf geri iin
san soyu (havyan soyu), ya da taraflardan biri yokolma tehlikesi ile Ancak
bu herkese kabul gren bir David Riches tehdit edilen ile
detin kendisi destekleyen olgunun seme ve soyun korun-
dair bilgi syler. (1986)
VE DL
1990 ve 1986 bir seminerde verilen
temelini Antropolojisi" (The Anthropology of W ar) isimli kitap
det konusunda bu iki ok tezi temsil eden makalelerini biraraya
temel zetlenebilir: temsil birinci gre
devlet ncesi toplumlarda hemen her zaman tek bir olay, btnlkl bir olgu
olarak incelenmesi mmkndr: Burada nedeni, ya btn insanlara (ve can-
dl azamiye arzusu, ya da maddi kaynak-
lara Kltrel ya da sosyal ynelimli antropologlar ise buna
zgl tarihi bunun basit faktrlere in-
7 1992, PKK zerine Melsa
8 Riches, David, ed., 1986. Olgusu", Antropo/ojik Aynnh (s.34)
9
Haas, jonathan, ed., The Anthropology of W ar, New York: Cambridge University Press.
44
'96
Yz
dirgenemeyecek, girift bir olgu vurguluyorlar. Burada iin sarfedilen
szler, fiziksel iin de geerli
Sosyobiyologlar ve maddeci savunanlardan Ferguson, "Karar ve-
ren, maddei savunanlardan Ferguson, "Karar verenler, mad-
di menfaatlerini tahmin ettiklerinde yaparlar" Brezilya'da
Amazon ve kabileler dnemsel ve
ile nl Yanamamolar etnegrafik ile nlenen
antrapolog Napoleon Chagnon ise, devlet ncesi toplumlarda kay-
naklar zerinde rekabet etme olarak yersiz sosyal evrimin bu
dl azamiye amalayan bir kurum olarak ge-
belirtiyor. Robert Carneiro' da paralel bir byk genellernelere
hibir yerinde egemenliklerini teslim etmeye
iin, kyleri bir reis toplanmaya ancak askeri g
zorlayabilir savunuyor.J1 Carneiro dinsel otoriteden hi sz etmiyor, savunma
iin paktlardan da: bahsetmiyor. Cauca Vadisi ile Fiji'den bu
ilgin bulgular sergileyen Carneiro, buralarda olduka ge

editr Jonatahn Haas ise ABD'de bugnk Arizona eyaleti ile
yada (1150-1300 ve bugn Kayenta Anasazi toplu-
munu kendi maddeci veri etmek zere rnek olarak
Haas'a gre Kayenta Anasazi toplumunda, evrenin kirlenip ile birlikte k-
k ekirdek savunmalara ynelik birimleri ortaya Haas bu za-
manla, bir kabile da sylyor: gruplarla
dem vuruyor, ancak kendi kavgalardan pek sz etmiyor.
Ekolojik nemine eden bir formlasyon da C.R.
Hallpike'a gre kabileler ekolojik dzenli sa-
ve gsterilerine sahne olur. nk ancak bu olumlu taraf-
lar yenilgi sosyal yeniden organize etme ve menzili
bulabilme gibi olanaklara sahiptir.J3
toplumsal-tarihsel analiz edilmesi ve d-
bu tr genellernelere pek Ancak R.
Girard, biraz 19. tr ve Freud hatta Jungvari bir zmleme ile toplumsal dze-
nin sonra, ilk eyleminin ritellerle sylyor.14
Ve dzen ncesi hi bir dnem
ortaya Hayvanlar gstergelerine dikkat eken fiziki antrapo-
bu pek itibar etmediklerini hemen ekleyelim.
J. Bazin ile E. Terray polemos (tekilere ile statis (kendine
kendine ynelik ve devletli toplumlarla, top-
lumlar bir gre dev-
letli toplum iinde izin verilen tek devlet ya da tesi sa-
Devletsiz, toplumlarda ise fark bu kadar berrak Bu tip toplumlar-
dan yeleri bir katliam byme-
lO Ferguson, Haas, iinde, (s.30.)
11 Carneiro, Robert, a.g.e.
12
Haas, )., a.g.e.
13 Hallpike, C.R. 1977. "Bloodshed and Vengeance in the Papuan Mauntains", Oxford: Ciarendon Press, David Riches, 1986.
Antropolojik ahftan.
14
Gir ard, R, 1972., "La Violence et la Sa ere", Paris: Editions Bemard Grasset, Elisabeth Copet-Roguier'in iinde, a.g.e.
lS Bazin, J. ve F. Terray, eds., 1982, L'Guerres de Lignages et Guerres d'Etals en Afrique ... , Paris: editions des Archives
Contemporaines: Elisabeth Copet-Rougier'in iinde a.g.e.
'96
45
Semra Somersan
sine izin verirler, ise bu ldrmenin derhal tazmin edilmesi konusun kesin ku-
rallar koyar; bazen de her iki dzenleme bir olur.
ilerde gibi.) Ama benzer oldurme
ciddiye ki intikam veya tazminat yoluyla olan bir ahlaki
kirlenme ile
Sosyal-kltrel ynelimli antropoglar, devlet ncesi toplumlarda btn-
cl bir olgu olarak tek bir nedene itiraz ediyorlar. Bunlar-
dan Roberchek Malezya' daki Semai iinde ve
ieren bir inceleyerek
ve maddeci rtmeye

Gregor, Brezilya'da
Xingu'lardan bahsederek ve drt dil grubunu ieren bir savunma
koalisyonunu Bu kyler ticaret yaparak, evlenerek ve ortak tren-
ler dzenleyerek bir birarada makale-
sinde ise Filipinler'de ve olmayan Buid isimli bir topluluktan
szediliyor.1s Filipinler'de bu tr gruplar Tasaday) daha nce de antro-
pologlar gndeme Gibson' a gre Buid' de egemen bu sulh
geim ekonomisi ve maddi ile hibir yok. Buradaki ahla-
daha ok yredeki yksek ve alak yerlerde topluluklar bir
biimi olarakele almak gerekiyor. Whitehead, Karib lSOO'l
1820'lere kadar sren dizisini ele alarak, bunun geleneksel Karib kltr ile
galci ve kltrleri girift bir sonucu
sylyor.l9
sylemek gerek: Antropoloji' de bu tr genellemeler, zellikle de
ve gibi konularla ilgili olarak hipotez ve teoriler henz emekleme
bu konuda daha nce durum
byle. Tekil incelenmesinden, genellernelere giden yol, epey uzun. Bu arada
herkes kendi kk yapmaya devam edecektir. Kendi
btn dnyaya genellememek, ok da gerekli antro-
poloji iin, hatta byk genellemelere, teorilere daha ok ihtiya duyan sosyoloji, siya-
set ve sosyal psikoloji iin daha da gerekli.
1993 ve Kay B. Warren'in bir kitap,
Uluslarda Kltrel ve Siyasal Muhalefet" (The Violence Wit-
hin: Cultural and Political Opposition in Divided Nations) antropoloji ve siyaset bilimlerinin
analitik yntemlerini kullanarak editrn uluslar" da siyasi
ma konusunu Burada ele rnekler Guatemala, Brezilya,
Gney Afrika ve Filipinler ve Kuzey geliyor. Kitaptaki makalelerde
iki temel tema ele Birincisi Guatemela' daki kyller ve deki Arap-
lar (Filistinliler) yle bir erevesinde, gizli ajanlar, muhbirler, gizli senaryolar ve
senaryolar hareket ediyorlar ki, sonuta kendileri de hangi
erevede asla emin Bu tr ve siyasi ey-
lem erevesinde teoriler aktrlerin, kimin kim bilmelerinin ne
kadar nemli ortaya koyuyor. Bu hibir gibi
kyllerin en bir ya da iftli veya l bir
16 A.g.e.
17 A.g.e.
18 A.g.e.
19 A.g.e.
ZO Warren, Kay, B., ed., 1993, The V.iolence Within: Political Opposition in Divided Nations, Boulder, Colorado: Westview
Press.
'g6
Yz
oyun emin gsteriyor. Ve sonunda tabii, fel
oluyor.
te ikinci tema ise, biri Gney Afrika' da, ve da
olmak zere, ve zulm ile kurumsal irdelenmesine
en siyasi rgtlenme biimleri nelerdir? yazarlar
ele iki makalenin ikisi de gaynresmi, yerel eylem rgtlerinin, devlet
resmi, ulusal rgtlerden daha ok gsteriyor.
Gney Afrika'da Demokratik Cephe'nin kk yerel
Hal Rejimi' ne, ulusal aptaki rgtten ok daha uzun sre direndi. ve
ulusal apta kktendinci rgtlenmelerini kertirken, ereve-
sinde, ve dostluk dayanan, benzer ideolojik ynelimli
pek Bu belki pek ancak da dikkat ekmek gerekir, yine
bu gruplar, resmi gizli rgtlenmelerden de daha
Yazarlar bu sivil toplum, demokrasi ve ifnemli
bir ders eklerneyi de ihmal etmiyorlar.
VE
Trkiye'ye son konferans vermek zere gelen
Alain Touraine'nin Michel terrizmi irdeleyen
"Terrizmin (The Making of Terrorism) fiziki bilimiere ve Amerikan
sosyal bilim uygun bilimsel bir yntemle, hipotezler ve
rneklerle terrizmin ortaya anlamaya O kadar bilimsel olma-
ya ki bir gre, Comte' u bir pozitivizme srkleniyor.22 Wievior-
ka'da Alain Touraine gibi Fransa'da "mdahaleci sosyoloji" diye bir ekoln tem-
silcisi. deneklerini, olarak ge-
tiriyor. ve ok da mltefit olmayan
Kendileri zerinde kendilerini yneltmek istiyor.
ne kadar bilincinde anlamaya bulunmaya
Tedavi nermiyor, ama terrizmi bir olarak ortaya ko-
yuyor. Ne var ki kendi bunun tesinde, bunun
bir zmlerneyi gerektiren, nedensellikleri hibir hibir
ereve ... Ordu ETA
tr rgtlerden seiyor.
Ama Wieviorka, toplumsal hareketlere
nedeni olarak gstermiyor ... Touraine'in birini dn alarak
"anti-hareket" tersine dnmesini, ya da kendi terimiyle
ele Tersine olarak anti-hareketler, tama-
men bir muhalifleri ve bir ay-
istiyor. Her zaman olmasa bile kez mdafaa ediyorlar. Bu
ya kadar Wieviorka onlara "terrist" Ancak kendi
yitirdikleri zaman, terr kendi bir anlam hale gelince
terrizm ortaya Yani analizi ile Trkiye'de resmi gr-
terrizmi epey bir uurum var. Terristler toplumdan radikal
ifade etmek iin silah kullanmaya yneliyorlar. terristleri,
bir yrtmenin ve yetersiz nedenlerin oluyorlar. Fanatizmleri,
21 Wieviorka, Michel, 1993, The Making ofTerrorism, Chicago: University Press.
22 James D. Faubion, 1995, American Anthropologist, 97(1):182.
CociTo, '96
47
Semra Somersan
ancak erevesinde ana-
lizi konusunda ynetiminin ikna iin iyi bir ara, ancak ter-
rizmi bir olarak sosyolojiden ok psikolojik bir tahlil
nedensellik konusunda da, temelini , ve protesto ynn
sylenebilir.
MASKELi
Grnmez bir lde inceleyen makaleler de var antropoloji literatrnde.
Elisabeth Copet-Rougier ile David Parkins'in makaleleri23 bir lde bu konuy-
la ilgileniyor. Copet-Rougier ile daki (violence)
kelime Fran-
daha bir ediyor.
dan fiziksel ve bir dile getiren szck, da, bunun
birisinin gstermesini iin uygulamak fikrini de
Yani Copet-Rougier'e gre ahlaki (grnmez de oluyor. Bun-
dan yola yazar bu perspektiflerdeki iki dzeyde yeniden retildi-
ve Fransa'da Etudes Rurales
dergisinin konusuna bir da2
4
bu Copet-
Rougier, sosyal dzenin ve bir ola-
rak ele alan Weber'ci ve Durkheim'ci da "Ku-
tubun bir ucu (yasal bir sosyal dzenin ve srdrlme ilgi-
liyken zamanda da sosyal hukukun ihlallerine ve
ve "grltnn" ilgili teki kutubu da iinde Burada
bir uta zerine teki uta ise bir gr-
lecektir."25
David Parkin fiziksel tahrip olarak ile metafizik kirletme olarak ara-
ve Copet-Rougier' den olarak Par kin, da fiziksel
detin gizli metafizik sylyor.26 Buna Afrika
byle bir sz konusu Burada metafizik dzen ve fiziksel zarar birbirin-
den srece, metafizik dzenin tahribi bedensel ya da
maddi zarar olsun veya somut fiziksel tahripten ok daha byk bir
meseledir. intikam yeterli da gereklidir, daha nce sz
edilen Nu er ve Masailer' de gibi... Fakat Parkin'in Afrika toplumunda
(Kenya' Mijikenda Giramalar fiziksel tahrip ile metafizik tah-
rip bu greli nem duruma gre Kk bir fiziki
detin, durumlar da var, o zaman eylem fiiliyatta, metafizik d-
yol aan gnah olmaktan otoriteye bir "su" haline geliyor.
VE DiGER KILIFLAR
Evet her aldatmaz, iin
sylenen szler sizi olun kadar, kendi
kendi tamamen deyip devleti ya-
insanla-n Yalansylersiniz.Nede devletten bu bek-
leyin.
23 Antropolojik iinde
24 Etudes Rurale, 1984, "Violence", Paris: EHESS
25 E. Copet-Rougier, Antropolojik iinde
26 Par kin, David, Antropolojik iinde.
Yz
Kimi yerde bir bir gazetecinin zoru, yasal
idam, yasal operasyon, genlerin keserek kalbi ve
tannlara bitmeyen engizisyonu, annenin yumru-
Yanarnoma kabilelerinin dnemsel cetveli
(hem de llebiliyor), bir yznze bir
hi kyn zorla bazen klitorisin snnet edilmesi, (burada kl-
trn bir iin sylemesi zor, ama belki penisin snneti), kimi yerde milli-
yetilik, bazen grnmez iftira,
bazen de, sadece bir sz, bir cmleciktir, sessiz kalmak
da, Trkiye' de gibi sessiz mutabakat da sessiz
Bazen para iin, bazen ritel zaman zaman et, kimi zaman ot, biraz
bazen yoksa ihtiras iindir. olarak
kez: "adet, tre, tren" denir. Ritel hi vurul-
maz. Ritelin kltrnde iin. Bazen bylece ritel olmayan
de gibi, kutsanarak, korunarak bunun vatan, millet,
iin Ya da buna gerek bile duyulmaz. Yapanlar
Yapmayanlara da duyurmaz bile. Krtlere bugn gibi, Ermenilere,
Sryanilere 19. sonunda gibi. yle ki aradan bir gese de,
gen olaylarla "olay" milli tabudur, gemeyen, sz edilme-
yen tarih konusuna girer. Ancak gnn birinde belki szl tarihle egemenlerden birinin
bir itiraf olarak
Devletin, zenginlerin grnmez de,
kapitalsiz elde etmek iin vu-
rulur. da, en ufak bazen
tek bir cmlesi derhal klasifikasyona sokulur. Kendi kltrndeki
ti gremez insan, bir ise hemen isimlendirir.
Treni'nde gen erkek etinden olarak da ba-
gemez. kafes iinde her
ne kadar iyi besienseler de, pasif bir grlmez.
lar zorlamak da olarak Onun bunu "hakketmek" iin
eylem her ne olursa olsun.
ikizidir. Gcn koruyucusudur.
oysa. niversitedeki, Ktphanedeki polisin sadece ile ortada duru-
ya da "sivil" olarak hibir yapmadan oradaki bile
iktidarlardan, gllerden yana bile okudu-
Okuma, anlama, bilgilenme bir sem-
bol.
"En iyi savunma iyi bir der bir Amerikan atasz. Kendimi korumak
iin uygulamam kimseyi orada. Ama gsz bireylere Bir kuru-
ma geri teper; sistem bana kurumlar orada.
En iyisinden en ktsne, en eskisinden en yenisine, her ku-
rum, kendi iinde Grnr, elle tutulur kurumlardan, grn-
mez, sembolik, iindeki kurumlara kadar hepsi. Szler de grnr grnmez,
hissedilir hissedilmez kurumlara olarak Oysa bireylerin zellik-
le stat simgeleyen pozisyonlardan birinde iktidar sahibi olmayan bireylerin
kolayca ihlal edilir. de yoktur bireyin bu anlamda. ku-
rumlara en ufak bir szl, toplumun kar-
CociTo, '96
49
Semra Somersan
olarak Louis Farrakan garip, bir siyah lider olarak
toplumun cezaevinde tutmak, sorgulamak, didik didik etmek bir
haline Bunun iin de en uygun zaman beklenir.
Oysa e gre bir vuranlara br
sistem iine Ama Seferleri
miyette bir yandan sonsuz bir ve yanda gafillere, gevurlara
sonsuz bir ve cihat geerlidir. Tevrat'ta 10 Emir'den biri "ldrmeyeceksin"
der, ama Dnya'da kendine bir mekan edinmek iin, o olanla-
kanla yerinden etmeyi az
Kltrlerin, en konudur. Gelenekler, adet-
ler, byteci incelenir hep: ok ortada, ok
onun iin. ise ne grmek, ne de analiz etmek her
O yntemi bilmek, o bilimsel dile hakim olmak gerekir. A
mek, z ortaya iin, o dili, o kltr kadar
iyi bilmek vazgeilmez bir Aksi halde analiz kabul grmez, yerel, becerik-
siz, sama bir olarak Almanya' da bir koyunun biimi-
ne itiraz edenler, evcil hayvanlarla de kendi
ileri teknolojinin maruz yzlerce
anda, ama belki gnl rahat uyur. ko-
caman et buzlayarak midesine afiyetle indirir. Ama yksek teknolo-
jinin kesip midesine yapmak iin de o kltrn
girip stnden ince ve derin bilgi gerek
Bir de, midesine gnler, haftalar, aylarca et koyamayan bir
mesela Seyrantepe' de, iyi besili bir hatta besili bir ne kadar
sevecen bakabilir insan Bu da sonucu ortaya bir
det midir? en ok et proteinini tketen ABD'lisi ile
Kwasihorkor'dan iinde tiksintiye ben-
zer bir isyan Ve bu bir taraftaki taraftaki a-
midir? Ama de
rm ve sakatata lmcl gzle bakarlar. Beyin sz
ederseniz gzleri Mideleri kendilerini tuvalete atar-
lar; bu durumda geemez tabii. Ama o gnler boyu dur durak
bilmeksizin et kesmeyi, et yemeyi srdrler. Daha ekonomik et yemek iin
daha az yokeden biimini Arada bir ses ''ben
ceset yemem" der. O kadar.
Mutlak saf objektiviteyi bilmiyorum. Olaylar, olgular
hem gzlenirken, hem de hep birilerinin szgeinden geer. "Ant-
ropologlar sadece gzlem yapmak iin zamanda daha iyi
bir yer yapmak iin de varlar" diyen antrapolog Johnnetta Cole'a ne kadar
henz bilmiyorum.27 Bu sefer misyonerler kim olacak? Kime gre?
2
7 Cole, )ohnetta B., 1995, "Human Rights of Anthropologists", 97(3): 445-48.
so
'96
VE SUSKU: BiR EYLEM
SiYASASINA DOGRU*
Mark Hobart
Sze bir bilmeceyle
Bali, cennetidir: inceliklidir
1
ruhludur; bura-
da, alakgnll kyller, yce gnll yerel denetiminde, bu ll<;enin
ekinini ve zgr insan ruhunun usuz sergilerler. Bali,
cehennemidir: doludur; burada, zor-
balar, ynetimlerini ve srdrrler; halk, ve al-
lme korkusu"yla yoksul, berbat, kaba
ve
Bu bu paradaksun olacak. Bunu
yapabilmek iin, ortada olan nedir?" sorusu, temsil edilir?"
biiminde yeniden dzenlenerek Bu da, bizi daha genel bir soru-
ya gtrecektir: "Eylem temsil edilir?" nk benim nerim, ilgin olan soru-
nun, ve ekinsel
SAv
nedir?" sorusunu sormak, dzlemde, genel zel-
likler byle bir varsaymak gibi temel bir gtrr bi-
St. Andrews'da Ocak !985 tarihinde Violence asa Social ("Sosyal Bir Kurum Olarak kon-
feransta
'96
MarkRobart
zi.
1
yntem, erevelerin
sorununu gndeme getirir. olarak bu ereveler insan
(ya da zihni), iktidar ve ilgilidir. kimin
hangi temsil sorunu, iktidarla ve bilgiyle ilgili bir sorundur.
gelince, (bizim llerimizle) bir tarihi bulunan Bali'de
sekinler, ellerinde vurgulamak iin ok byk aba
bunu, prensierin askeri ve siyasal etkinlikleri ve
kendileriyle iin yksek rahiplere gerek duyulan
uygulayan ama inaru-
lan kyller kitlesinden Bu nedenle sekinlerin bir
olur; nk iktidar soyut biimlerin ge-
rekir. Bu, grnr yndr. Pek ok Balili'nin, edilgen aralar olarak
iktidar ve da gizli yn-
dr.
Bilgiye gelince, burada da fikirleriyle sorgulamak
gerekir. Balililerin, zihin ve eylem konusunda eksiksiz oy-
sa var de, eylemlerinin var bu kurarnlar
Burada nemli olan, eylemi Gizil olarak
bilen, eylemi denetleyen ara olarak usun zihni vurgulayan sy-
lemlerin, bir kendi sylemlerimizin rn ve siyasal
nemli

temsil biimlerine gemeden nce, izgilerle belirle-
mek olabilir. Bir kere, neyi kastediyoruz? O her zamanki
vuru Oxford English Dictionary, ala-
bile ok gsteriyor. Bu "bedene zor uygu-
lama", "bedensel zedelenme"ye neden olma, zor yoluyla
"bozma ya da uymama", "rahata ya da engellemek zere
srelere, vb. yersiz getirme",
"byk g, sertlik ya da duygularda sertlik" ve "tutkulu dav-
ya da dile bulunuyor. Bunlar, olumlu ynleridir.
en etkili biimleri belki de, gstergelerin ya da temsil edici bulunma-
ortaya ya da - ya da gibi- niteliksiz damga-
yiyenlerin, bellietkinliklereya da sylemiere getirilen gibi).
bir kavramsa, o zaman ve da gz nne almak
gerekecektir.
violence gsterilen ve edimlerin sergile-
Bali dilinde bulmak zordur. trlerini zgl ola-
rak bir terim zor ilgili olanlar
iin, bizim, "sert davranma", yerlerde gemes
zaman, "zor" denerek geilen paksa, olan
ama ille de bedensel olmayan ynlerini Bununla birlikte, ve
olan bir terimle -kasar'la- Bunun
1 "ekin", "Bali", "Balililer" gibi terimler ve szckler iin de geerlidir. ben bu terimleri, yaftalar olarak
Balililer, kaynaklardan olsam da, Bali'nin benim blgesinde kylleri
ve gsteriyor. Smrge ncesindeki ya da "geleneksel" durumdan sz ederken, elbette gerekte ne
bilemiyoruz- bu temsil biimlerinden sz ediyorum.
CociTo, '96
ve Susku: Bir Eylem S
olan al us, incelikli, denetimli, terbiyeli insanlar iin kasarda bunun tersini, ka-
ba, denetimsiz ve gsterir.
Denetimin akla getire-
bilir. Cehennemde yanan odunla besleyen ifritler, kasar ve olarak gste-
rilir. Bununla birlikte, dikkati elden gerekir. Bu iki terim, eylemlerin sonu-
gstermek iin kadar biemleri anlatmak iin de zdene-
timleri nedeniyle prensler, sola duran kaba kyllere gre ok da-
ha lmcl darbeler indirmekle n insanlar, 1965'teki
hkmet darbesinde gibi, iin ok incelikli icat
dir. Kasar, belli bir ve da akla getirir: ok,
meden hayvanca bir ilgili grlr. Balililer, genelde d-
rst benimseme dalaverelerden, uygu-
tasadamaktan sorumlu olanlar, kurnaz ne olursa ol-
sun, Balililer'de genel bir yok gibidir; onlar, bu konuyu bizimkilerle r-
biimlere blerler.
bizim iin neden nemli ve neden bu denli tutulan bir
akademik inceleme konusu sorulabilir. Bunuel'in filmi, Burjuvazinin Gizli ekici-
"nezih" bir yandan kendileri biimlerini uygularken, bir
yandan da zarif bir biimde anla-
ve biimi, en yce boyutlara rakipiere ve gele-
cek mdahalelere gereken bir mlke Benzer biimde,
profesyonel ilgi de, ok
borludur. Toplum, bir organizmaysa ya da bir dilse, onun patalajik
ya da demektir. Bu ilgimizin, yok etme konusunda teknolojinin
gittike artan yolundaki sav sorgulanabilir ve soru sorulabi-
lir: Acaba, ve nk be-
bekleri dvmekten ekonomik dek yeni biimleri ya da
sokakta insan soymaktan tutun da, beyin kadar yeni biim-
leri
RTK BiR
Benimsenen kuramsal ne olursa olsun, incelenmesinde
lan glk, sylemimizde usun rolle gibi grnyor. Pek ok
iki konu gibi de, bir biliminin bu mer-
kezden byk lde ya da duruma getiriyor.
Bu nedenle, us, ilerleme, bilim ve gibi alma-
ussuzluk, arzu ve olumsuz bir dile getiriliyor; btn
bunlar, Nietzsche'den dek, basan yerinde
ama umutsuz biimde hie saymaya gtrd. nk bu
Bu ynlerini
bu nedenle de Muhalefet roln, olsa olsa bir Othello'nun Iago'su ol-
ma roln oynamaya
ivedilikle ele gereken insan iktidarla,
ve ilgili nk kendi ele
pek olmaz. bir dnya ve "ironik bir episteme"yle, za-
man, daha derinlerde yatan bir belirtisidir; bu nedenle de
gereken bir bir ve dzen kozmik ar-
'g6
53
MarkHobart
zerinde olarak grlebilir. eliyle
srece, bu ister bnyesel isterse bir zaman
toplumdan kaynaklanan olsun, insan ilgili iinde ka-
Bizi, "birey toplum" gibi ok bir iine tesin-
de, kendi temel bir insan ve topluma zg temel niteliklerin bu-
var saymaya gtrr bizi. insanca ve toplumsal zelliklerin neler ol-
bir kez karar verdikten sonra, zmlemenin gerisi, bir o-
rap gibi gelir. Ama burada en byk engel, ve toplumla ilgili d-
Ben burada, bu sorunun her yeri kaplayan
bir temelcilik sorunu ofarak ileri sryorum.
sorununa burada grebiliriz. Kutsal Kase'nin aranma-
gibi, kavrama da somut sonulardan ok, umut
Bunun nedeni basit olabilir.
dar da, zaman gibi, vurgulayan bir bilgi-
bilim z iin, elle dakunulur bir
rneklendirmeye gerek Bu nedenle iktidar, olarak temsil edilir:
tidar, sahip ele ama gz ederneye-
bir zor ve gibi Ama ol-
duka ki iktidar, ne zor ne de "rneklenmesi", "-
daha moda bir szckle "dramatize edilmesi" isteniyorsa, bir
zerinde iin maddi ara-
kalka ilerlemek gibi zor bir zorlama olarak,
gizilg olarak ya da bir neden olarak temsil edilebilir, ama hibiri Hi
grnmese de, bir betimlemekten te yol
yoktur.
Buradaki her bir nedene ve
limimizden Gerek, temel bir iktidar (ya da niin var olsun? Var
durumunda, gibi durumda ya-
mb, bir Bu Chimaera* ile glkleri, Fou-
cault'nun son ok gzel kul-
szcklerle temsil gren Foucault, birinin
brlerinden daha geerli iin dikkatle ve bile bile birbirine kul-
Platoncu bir "iktidar" icat etme gren Foucault, bunun yerine
zamanlarda, toplumlarda ele
olarak grnmelerinin glkle ve arkalarda
bir yerde da bilincinde olan Foucault, sylenemeyeni ve
ynnde ilerledi. Foucault'nun iinden nvarsa-
gz nne alacak olursak, Foucault sonunda geriye ve Klasik
Dnem'e ve ben'in bu sorunu temsil biimlerini inceleyerek z-
meye gibi grnyor.
Btn eylemlerinin sorunu Zihinle
ilgili kuramlarda, bu soruna,:insanda bir drtsnn ya da zaten
varsayarak (Freud'un thanatos'a** buna bir rnek-
2
Fikirler de, de zaman birbirlerinin aleyhine, bir ulam (Platon'la Aristoteles
bu Bununla birlikte, hem Platon, hem de Aristoteles bu biimlerde kabul

* pskren mitolojik bir canavar; ssleme canavar figr; vehim; kuruntu; kbus(.N)
**Thanalos: lm (.N.)
54
CoGiTo, '96
ve Susku: Bir Eylem S
tir) bir tutumdur. Bu tutum, olabilir; gene de eylemleri petitio
principii'ye' Bu sav da dngseldir. Bu savda,
ma ya da ynelik eylemler, bu gibi
Bu gibi
larda grlen daha genel bir da, kendini "niyet" olarak gsteren "us"un, eyle-
mi o zihin/beden, us/neden blnmesine gre rolden

ok bir glk, normal eylemlerin niyetler
gelir: "Neden" ve niyetlilik, anormal eylemiere getirmek iin
sorulur. Bir bulmak yerine, normal bir olarak grmek daha kolay
gelebilir. nk kendisini yerlere ya da sakla-
yan patolojik ya da burjuvaya zg ok daha
Eylemleri niyetlilik ya da zihin bin bir gl-
yol aar. nk o edimi yaparken iinde (ekolojik
simgesel vb.) belirlemek bir bu o eylemlerin neden-
leri olarak ele almak bir
Size, gereksiz yere gibi geliyorsa, so-
rular zerinde istiyorum. nedir?" sorusuna verilen
da bize ne sylemektedir? belirlememiz ne lde "Bil-
mem kimi neden ldrdn?" sorusunun bir "gerek"
belirlemede, neden dvmyorsun?" ya da etmekteki ne?"
gibi sorulara verilecek daha olabilir mi? incelenmesi, bizi
ilk grlenden daha amurlu iine ekebilir.

bilmecemize dnelim. Belki de paradoks, Balilileri ve
temsil eden sylemden Nitekim, Bali'yle ilgili olarak
Balililerden ok bizim bir (Boon 1977) ileri srl-
Bali, gizemli bir Shangri-La** olarak temsil edilir;
gerek olmaktan ok tiyatro temsillerine benzer; Nehru'nun
le, cennette benzer. o zaman paradoks da zl-
meye bu Cennet Bahesi, "gerek" Bali'yi, Cambridge'li ve
L.S.E.'li**' insanbilimcilerin, gerekten yle o Hobbs'u
temsil ediyor.
ok olumlu bulunan insanbilim"
olumsuz bize kendimiz ok sylemesi, ama Balililer hibir
sylememesidir. "Naif gereki" tutum daha fazla bir sylyor mu acaba? Bu
sorunun daha sylyor, nk bu tutum, insanlar ve
* Petitio principii: olmayan sonucun hibir dayanmadan iddia etme
(.N.)
3 Clifford Geertz, Bali devletiyle ilgili (1980) yazarken bu kendini hi
Geertz'in zmlemesi, Sali'ye zg simgelerin belirlenmesinden sonra bitiyor; bylece kolektif temsil biimlerini bize
sunduktan sonra Geertz, Balililerin, neden yle her bekliy-
or bizden. Ben, bunun iki yetersiz Bu tutum, Geertz'i le eylemleri a priori
gtryor; bu konuda Balililer'in benimserlikleri
4
Bu soru, Keegan (1976) ok gzel bir biimde Keegan, bir gerekten yer yoruma
belirtir. ilgili olarak g, olup bitenleri gremeyen ya da hibir
zaman orada bulunmayan insanlarca Olup bitenlerin her trl yklenmesinde ve
insana zg yok olup gider.
" Shingri-La: Dnya Cenneti; Hayal lkesi (.N.)
"' L.S.E.: London School of Economics (.N.)
CoGiTo, '96
55
MarkRobart
toplum karar verirken, olup bitenlerden ok
Balililerin fiziktesi ve bu hesaba kat-
madan da elimizde zlemeyecek bilmeceler var. bizim ve iktidar ola-
rak Baliliterin temsil ettiklerini anlayabilmenin bir yolu-
nu gerekiyor.
nk, Bali'ye zg budunbetimde (etnografyada),
lar da var:
"1965'te, komnistlerin darbe lke tarihinde ilk kez ol-
masa da, kitlesel bir bu belki lOO.OOO'den fazla insan vuru-
larak ya da ld (benim inceleme kyde, yedi evden birinin re-
isi Gene de bunlar, orduyla komnistlerin askeri bir ortamda
ok sonra oldu. Gene Balililer, sular iin br
dnyada almaz sz eder: Oysa bu sular, zaman
nemsizdir -daha ciddi olan sular da Balililerin, karma pala,
"etki tepki yatan bir sorumluluk bu kurama
gre, bir eylemleriyle belirlenir. Bu yasa
ca insan, aile yelerinin sulardan da ceza grr; oysa kader, by ve dinsel
ayin, bu sistemden kabul Balililerin insan
konusunda bir oysa ben'i byk lde
anormal ve ynelik iin de

Burada sz konusu olan sorunu anlamak iin Bali'de ve
detin temsil biimleri zerinde durmak istiyorum. Daha sonra, eylemle ilgili d-
bir gz atarak bitirmek istiyorum; bylece bilmecelerden


Geleneksel olarak Balililer, Hindu-Budistlerdi; sulu pirin kyl
iftiler, bir sekin soylular lks iinde kle bulma seferlerini, smr-
ge ve i desteklemeye yetecek (K)Satriya
konumunda iddia eden, dinsel ayin ve metin yorumlama gibi konumlarda
ulusal tekeli ellerinde tutan rahipleriyle iinde bulunan y-
neticilerin dokuz prenslik Bu prensiikierin i rgtlenmesi, her
bir yneticinin denetiminin, belirsiz toprak ynetmek ve rakip olabilecek ha-
nedan ailelerin etkisine zere erkek evlat soyuna oldu-
geliyordu. Bu prensler, zaman etkili beylikler
ittifaklar ve entrikalarla Rnesans bile geride
cak bir
Baliliterin ilgili olarak byk
Bununla birlikte, genel zelliklerden bahsedilebilir. ayakta
svarilik becerilerinin
"yok etme zerinde tekeli yoktu; ordular,
ve kullanan kyllerden Byk silat, yani yerel sa-
vunma ve teknikleri konusunda sekin askerler Bu askerler,
ok iyi rakip taraflar
Dans etme ve zdenetim biimlerinde olan prenslerin,
mak kyllere gre ok daha byk bir beceriye sahip
CoGiTo, '96
ve Susku: Bir Eylem Siyasasma
lir. Yerli saray tarih zafer, prensierin bedensel olmayan glerine
(sakti) ve silahiara sahnelerde, hkmdarlar,
kendilerinin ve rakip sakti'lerin
iinde kilitlenip hareketsiz dururken gsterilir. Bir taraf geri o tara-
nderinin sakti'si kesinlikle ilgili prensie-
rin iine ve daha aralarla

Bizim son zamanlardaki ilgili bile byk lde de-
gre, bu soylu-
olarak grme konusunda dikkatli
Benim kydeki erkeklerin (bu erkekler, ko-
nularda dikkate ve yerel sa-
hem kaynaklarda, hem de ok daha
Yenilgiye sivillerin kesilip biilmesi, (orada bu-
lunan nfusa kle olarak zere el konmuyorsa) ve de-
talan edilmesi, srekli olarak grlyor. Bali resim-
lerinde ve bu lde bir gryoruz: ko-
kollar bacaklar, ilerinde kan damarlar, atan kurbanlar.
prensiere zg bir Bali ky
uygulanan biimlerine verilen cezalara da lde yer verir. Toplu
olarak kararlara uymayan kyllere getirilen
evinin bir duvarla evrilmesi ve lm var-
Benim alan kyde bir polislerin
elinden lin edildi. bir kyde de, kye hakaret eden bir
adam hemen kendi boynundan bir kazma geirilerek ivilendi. Ra-
kip kylerin de birbirleriyle kendilerine gre kavgalara ve
tikleri grlyor; su nedeniyle sulama birlikleri kan dklmesine de
zaman zaman ne zaman ky-
ller kan ne zaman prensierin ya da
yasal karar verebilmek zor.
Zor o kadar durumlar da grlyor. Benim a-
blgede Rawana dayanarak yerel yasal
kabul edilen) evlenme, bir grup erkek ba-
gtrlmesi, gen ve ana hi gitmese de, ok
olarak grlyor. Balililerin, kabul ettikleri horoz ve
hayvan kurban kesme edimlerine de yar.
Foucault'yu (1977) izleyerek syleyecek olursak, Balili kyller, gzetim ve disip-
lin uygulama yoluyla ok denetleme gleri insanlar ve yap-
bu denetleme gleri bir dzene sokulur. Neredeyse btn et-
kinlikler, ya gruplar halinde ya da yerine getiri-
lir. Balililerin o nl bir zariflik lde srekli gzetim al-
olmaya gsterilen bir tepkidir. (Gece olunca, ortaya bir yk
eylemlerinin, ve geceleyin
ortaya dklr). Bu trden denetimleri incelikli zorlamalar olarak grrsek, ky toplu-
munda uygulanan iktidarlar byk boyutlara vanyar demektir. Prensler de, daha do-
bir gzetim Olup bitenleri grp denetleyebilmek iin siya-
sal eskiden (ve gibi saraylar da du-
'96
57
MarkHobart
Prensierin ky toplumunu ne lde ynettikleri ya da bu toplu-
mun ne lde kendi iine konusunda sonu gelmez
Burada nemli olan, trden ve eskiden de
di de
insanlara zarar vermek tekelinde olaylar
da byk lde kurban Her nce Bali ok dik bir volkanik
Lavlar ve depremler her zaman pek ok seller ve gi-
bi. 1815'te yer alan toprak rakip hanedanlar geen en insan
daha fazla gre, lO.OOO'in stnde) lme neden
Bununla birlikte, Balililer, kltrden kopuk bir bu gibi olay-
lar gznde ilahi ya da maddi olmayan trlerine yleyse
drt yam saran bir olarak grlyordu.
Ben ve temsil biimlerine bu bakmak istiyo-
rum. Bu gibi felaketler, ilahi (karma pala) ya da bun-
prensierin eylemlerine getirilen cezalar
Kuzeydeki Buleleng tarih olan Babad Buleleng'de, sz edilen
toprak devletten bir prens ailesi ele geirilmesine ilahi
bir tepki olarak bu, belirli prenslerin, bu talihsiz suunu
kendi stlerine ok, tm biimlerini kendilerinde
ve dnyada nemin mutlak olarak
temsil etmelerindendir.s
da buna benzer bir gibi grnyor.
biliyoruz ki eylemlerinin zorba eski ai-
lesi Buleleng geirilmesi) halk
elinde btn tutacak askeri teknoloji de,
na gre rgt de yoktu. Eninde sonunda, bir sav olan bu fikri, daha fazla zor-
lamak prensler ve bu
elde daha sonra yol sonulara
neriyorum. Bu sav, Balililerin sakti'nin olaylar olarak yo-
oluyor. birden garip yer
vb durumlarda, bu gibi olaylar zaman insan ya da sakti'nin olarak
grlyor buna uygun olarak, manusa saktil sakti olarak
yor). Prensler, bu trden bir gce sahip iddia ediyorlar; ye-
teneklerini iin Tantra metinlerini inceliyorlar. blgede-
ki prensin, byclk gibi grnen bir alanda neden bu kadar
hi tekelini ellerinde tutma an-
durum
sz paradoksu ve gelen bilmecenin birincisini z-
meye epeyce d Kraliyete zg temsil biimlerinde Bali, hem
dmenini prensierin yolunda bir lkesi olarak, hem de bu
prensierin efendileri ve ltfu ok kt
det dolu bir yer olarak gsterilir. ysa, o zaman iktidan
ele geirenler, bu gstermeye gerek duyarlar. insan
kurtulma yolu olarak zamanda
gc elinde da bir yolu olarak da Bu
nedenle soylu imgesinin bir olma durumuna geliyor;
5 Benzer biimde, soylular, cceler, canavarlar ve grlingler gibi anormalliklerin de kendi gleri
iddia Bu, ellerinde saleti'yi ve ona ek bir
'g6
ve Susku: Bir Eylem Siyasasma
grkemli, korkun, hatta ktcl olan, ama hibir zaman olmayan ynn ntc
hibir yok. da gibi:
ktcl srece byleyici ynleri hep bir
olarak anda, duyulan bir olmaktan
VE SUSKU
yleyse iktidar, hi elde gsterilmesiyle
temsil ediliyor. Yoksa, kimin gl nereden bilebiliriz? Bu, denetleme
ve egemenlik kurma gelmez. Burada, bir olguculuk
dikkat etmeli ve ya da olanlara
bir gz Foucault, sylem geleneklerinin, neyin sylenebilir ve neyin sz edil-
mez (Foucault, 1981). Bu yol-
lar toplumdan ifadeye getirilen i ve
yer birer birer ele
Foucault belli syler; Balililer
iin bu konular, ya da Deliler, ocuklar, gibi
insanlar ve btn alt kastlar normal toplumsal sylemin
grlr ve bu syleme Son olarak da bu nedenle de top-
lumsal olarak onaylanan bilgi nesnelerini nelerin getirilen bu
tamamlar.
Sylemler, "kendi denetimlerini uygularlar; daha ok da dzenle-
me, ilkeleri olarak gren sreler biiminde". (Foucault, 1981: 56)
den nce, yorumlamalar
" ... yinelenen ve belli olmayan bir toplum,
hemen hemen hi ok iyi okunan formller, me-
tinler, sylem dizileri; bir kez ve bir giz ya da
bir hazine iin szler"(1981: 56).
Bali'de trensel, ve gndelik olmak zere ok bir yelpazesi g-
rlr; nelerin sylenip nelerin sylenip ve nelerin
sylenmeyip belirleyen bir sylemler dizisi
Son olarak da kimin neden sz sorunu nk:
" ... sylemin btn kesimleri lde ve iine ke-
simleri byk lde ... oysa kesimleri, neredeyse her trl etkiye
grnr ve nceden herhangi bir her zne
(1981: 62)
Bali'de, rahiplik ya da geleneksel frklk gibi roller, dinsel trenle ya da he-
kimlikle ilgili sorunlarda kimin sorumluluk uygun biimde daha
az resmi olmak zere, sylev verme becerileri ve halk
malarda kimin nde getirir. grlyor ki ilgili kavram-
lar alan da bu da, cahil olan kyllere
gre, rahiplere ve prensiere daha byk bir zgrlk Mark Twain'in de belirt-
gibi:
"Sabun ve olarak etkilerini hemen gstermezler oysa uzun
vadede daha ldrc bir etki yaparlar."
gibi bir korumak istiyorsak, bu trden ve
da rtk en nde gelen rnekleri gerekmiyor mu?
CociTo, '96
59
MarkHobart
VE EYLEM
Bununla birlikte, Balili prensiere yklenmesi, grnd-
lde basit bir ile eylem gndelik
eylemleri uslamlamayla niyetler
yolundaki ok olabilir. Bu ta-
glk, iki biimde olarak, verilerin kurarn ta-
yolundaki bir geerlilik sav, eylemlerin us ta-
da geerlidir. eylemiere lde iyi
lar getirebilecek niyetler her zaman gre, belirleyici nedenleri
ya da sebepleri olarak, analitik eylem felsefecileri,
bir neden saptamaya ne kadar g, hatta anlam-
(bkz. White, 1968). Normal etkinliklerde, eyleme gemek
iin, gerekli ve yeterli gstermek dursun, niyetierin sap-
bile savunulabilir (Anscombe, 1957). Bu nedenle, burada
ben, eylemle ilgili fikirlerinin Balililerin ele ze-
rinde durmak istiyorum.
durumlarda, Hint Bali'deki kye
Gndelik soylular yeleri kyller ta-
da buna benzer iki plan rnek olarak gsteriliyor. ruhunun
var: triguna: sattwa, bilgiye ya da duyulan arzu; ya da tutku; ve ta-
mas, cahillik, ve Bunlar, insan amala tri-
warga: darma, iyilik yapmaya servet ve zevk ve kama,
kendini ksnl zevklere Gerek gerekse ta-
mas
Bu dizge, gizil insan etkinliklerini tm iin kullamlabilir ve
ilgin bir modeli Tm insanlarda, birbirinden yn-
lerde giden gdnn var kabul edilmektedir. trde sreleri
olarak betimlerken de Balililerin, ya da miegan
ve ngelawan) olarak da eklemek gerekir. Bu ne-
denle, fikirlerin birbiriyle iinde sylenir; evlilikte, erkek ile ka-
miegan iindedir; cinsiyetle ilgili benzetmelerin de, gong-
larda, orkestrada iki iftten dek gibi. Bizler, ya da
uyum konusunda hala srdryorsak (geleneksel olarak bun-
lar, Pythagoras'a Balililer de kendi ve zerine ku-
rarlar.
Dilleri olanak verse de Balililer, pek ok durumda kendine zg eylemlerin
bu zihinsel modelleri kullanmaktan gibidirler. Bunun nedeni,
rine bunlara kyllere Bu mo-
deller, garip bir biimde metinlerde de bulu-
nur. Babad Buleleng'den bir rnek, bu betimlemeye yetecektir. Gen prens
Ki Gusti Ngurah Panji Sakti bahede aynarken birden kendisine duyar:
"Hey, Barak Panji! Byk bykbabandan korkma (bak burada onun Ki
kendisi -iten bir sevecenlik ve neredeyse ku-
gsteren bu dikkat edin) ... nk ucunda, bir pasupati-astra
(mitsel g bir kuvvet) var; bu da senin, yneticisi ve dnya-
daki sevgisini byk
bak. burada kal. Ki Pungakan Gendis ve Gendis'in si-
6o CoGiTo, '96
ve Susku: Bir Eylem S
hkm sren bir var. Onu ldrmen Kafanda hibir en-
yer verme. Byk ona evir yeter. Ben onun lmesini
(Worsley, 1972: 141.)
Worsley'in de gibi, o ana dek tam masum olan, ama gen
hkmdar giden yolda engel olarak duran birinin ldrlmesinin
ldrene de yklenir. Bu ldrene hibir sorumluluk
getirilm ez.
bir metinde de, eylemleri iin kime konu-
sunda buna benzer ilgin bir Siwaratrikalpa (ilk olarak Java'da
ama dinsel trenlerde ve resimlerde Bali'de
nl bir bu btn geceyi Siwa bir
stnde geiren, yaramaz bir ldkten sonra cehen-
nemden nk o gece, uygun biimde nbet tutan herkesin,
ne kadar olursa olsun tm ldren ve hibir
yaramayan biri olarak bu ok bir Metnin byk bir kesimi, cehen-
nem zebanilerinin elileriyle ay-
betimlenmesinden zerine gzlemlerde bulunurken, e-
virmenlerin yorumu zellikle ilgintir:
"Neredeyse btn kakawin'in yakalayan bir de kah-
ramanlardan ordulada zebaniler ve bize gre abar-
betimlemeleridir ... imgelem gcnn bulup fantastik silahlar ve
rktc yntemleri, modern toplumumuzucia olanlarla
neredeyse (Teeuw ve 1969: 31-32)
sorumluluktan kurtulmayla, hatta niyetle neredeyse elele gidiyor.
Bu gibi grlmez. Bir kyl amok olur
("amuck", bu terimMalay dilinden gelir ve Balidilinde de ve insanlara
ldrrse, suun onda olup sorulabilir. Kyller ve rahipler, bu duru-
mun "kerangsukang kala"ya ve o sonraki eylemlerinden sorumlu
konusunda tam bir iindedirler. kerangsukang, "gir-
mek", "etkisi olmak" fiil kknn edilgen biimidir. Ama
bu zengin nk bu, Balililerin ve d-
grnmez ve evrelerin grnr
ifade etmek iin terimlerden biridir. Kala, zaman da-
ha az olmak zere de "zaman" diye evrilir; ama soyut, glerle ilgili olma
cesi belki burada daha yerindedir. Kerangsukang neyi konusunda en
iki okulu Rahipler, byle bir iine insanst, grnmez
benimsemeye Kyllerse, genel olarak
denetimden bedensel enerji Kyller,
eylemlerin konusunda ok daha
bunlar Balililerin, gndelik ve yasal konularda,
neden isteksiz ilgili gstergelerdir. Klasik metinlerde niyetli ve
niyetsiz eylemler bir gzetiise de, benim kydeki in-
sanlar suu ne eylemin kendisi motosik-
letle ezilmesi, nemli grlyordu. zaman bu, Balililerin hareketlerinin
ve keskin yeteneklerinin nedeni olarak gsteriliyordu. Foucault'nun cinsellikle il-
gili denetimin, salt olanlardan,
leceklerimizi belirlemeye yolundaki buradan
'96
MarkHobart
sonu Balililer, eylemleri ve gdleri, bireylerin zel
olarak bir yana ve bumunu sokup gereken bir
alan olarak gryorlar. Burada sz konusu olan, Balililer bu-
nu sylerler. Eyleme geerken iinde o
zgn, yorgun belirtebilirler, ama bunlardan birini brnn nede-
ni olarak zaman zen gsterirler.
Bu nedenle Balililer, zgl eylemlerin yatan nedenleri ya da sebepleri
lamakta isteksiz -oysa bu eylemlerin ortaya (bu
hi de demek byle davranmazlar. Daha genel bir
Balililer, normal etkinlikleri sayarlar. Bu, soluk verme ey-
leminde niyetinizin ne sormaya benzer. normal eylemlerinden,
iin sorumludur, yapmaya niyet iin edimlerin,
kesinlikle gereksinmesi ama gibi bunlar,
eylemi daha da gerektirir.
Zaman ve izlek, Bali'deki eylemlerle idealler ne soru-
sunu olarak ele izin vermiyor. etmem gerekir ki idealler
bana hep biraz Belki Balililere de yle geliyordur. onla-
bu ilgili fikri, deneyciliklerinin onlara daha grnyor-
dur. gzlemciler Balililerin iki nk Ba-
lililer, hibir ya da "idealler'' den sz
ederler. yzllk", "normal insan gibi bir kavrama bana
yetersiz grnyor, nk burada bir zihin ve eylem kuramma gereksinme var. Benim
Burada, stn (daha ok da inanla ilgili
olan Azande nermelerinin, seik semeleri de ekinlerine olan
dile getirmesi gibi), oysa heveslerini yetersiz hatta ye-
teneksiz yolunda bir sav sz konusudur. Bu, idealist bir gereki bir
Bizi, bunca iine Platoncu telos* diye bir sz konu-
su burada.
Sonunda noktaya geldik. Balililerin ve bizim ve eylem
ki ok nemli gsteriyor.
bilen, uslamlayan zihin nedeniyle, eylemlerin efendisi yolundaki
kendisi, nemli bir yasal veri bilgibilimsel bir Bu sav, eylemin
Balililerin biimde, sorumlu incelenmeye ve denetlenmeye du-
ruma getirir. Niyetlilik (Ron Inden'in ok bir biimde polisleri" di-
yerek ruh hekimleri, aile yeleri ve araya girmesi iin
bir bahanedir. Oysa burada, diyelim ki geceleri ldrmek zere
yola umaya olup sormak yersizse, ey-
lemin gerekten sorumluluk yklenip de Kabul
ediyorum: Niyetlilik, kendi olan ve gz-
lem uygulanan lsnde ierir. Zihinsel ya da insan
ilgili kurarnlar bilginin iktidarla ilgili ynleridir.
Son olarak da geriye kalan iki bilmeceyi Sonuncusu makul
lde incelendi. Cehennem ne sylenebilir (bunlar Krta
Klungkung'daki yksek Bali Brahman ceza mahkemesinin
bu resimler, bir lde Bima Swarga yksnden bu ykde Pandawa kahra-
Bima, bulup kurtarmak iin cehenneme iner (Hinzler, 1981: 198-224).
Te/os: erek; ama (.N.)
62 CociTo, '96
ve Susku: Bir Eylem S
sahnelerde gsterilir: Yellenme olarak, ansten akkor halinde bir
demirin yoluyla bir havan elinin yz koyun
kocaman, ktcl olarak tyl bir yuttu-
ama (hayvanlar hari) ldrme, ihanet ve trleri iin hibir ceza
yoktur.6 nce, bence bunlar, ellerinde denetim, yo-
rumlama gcnn temsil biimleri ve kendileri
detin grkemini az da olsa kendilerinde gstermenin bir yoluydu. Yksek
bir zihnin beden zerinde deneti-
min olabilir. bu, anormal olan duyulan ilginin bir
da olabilir. Balililer yalan sylemenin, siyasal
vb. ok cehennemde bunlara yer ger-
ekten! Ne olursa olsun, yce su mahkemesi, Balili ellerinde id-
dia ettikleri ama her zaman stlenmedikleri trlerinin ok gzel
bir
SONU
nedir?" sorusunu tehlikeli bir biimde temelci ve oldu-
syledim. Bu soru, zaman kabul edilmeyen ekinsel nvarsa-
bir sosu iin-
de sunuyor bize. sorulara yol aan, gerekte ne na-
temsil Balili soylular, ellerinde glerin bir gstergesi
olarak, kendilerini efendileri gibi sergilemekten zevk Bununla birlik-
te, Balililerin toplu temsil biimlerini, elimizdeki fiziktesi eylem gre
yorumlarsak, sonuta paradoks ve Bizim ve bilen zih-
nin - bu zihin en st olan bir tehdit olarak grr -
n ne sren eylem modelleri, bir isel egemenlik (usun tutku zerindeki
ego ya da sperego'nun id zerindeki zihnin beden zerindeki
imgesine bu, isel sorgulan-
ve gereken uygun denetimin ederek
insanlar zerinde iktidar izin veriyor. Bunun tersine, insan konu-
sunda bir sahip Balililer, iteki bir ikti-
ve bir olarak kendi ze-
rine her trl inceleme, olumlu yetinmeyip
zamanda bilginin, ve eylemin biimlerine ya da
iinde biimlerine de bakmazsa, ciddi lde eksik kalacak-
Von Clausewitz'in sylediklerini syleyecek olursak, belki de:
"Das Schweigen ist nichts anderes als die Fortsetzung der Gewalt mit anderen Mit-
teln."*
Ingilizce'den ev.: Yurdanur Salman
6 Hemen akla gelen bir buraya nedenleri, metinden bu kadar
bilir; Krta bunlar iin de yer vb vb. Bu olsa bile, bu temsil biimlerinin neden bu
kadar ve Balililerin, sulan ezbere okunan szlerle anlatabilme yetilerine bir getirmek

* 'Suskunluk, aralarla srdrlmesinden bir
'g6
KAYNAKA
Anscombe, G. E. M. 1957.
Boon,J.A.1977.
Foucault, M. 1977.
Foucault, M. 1981.
Geertz, C. 1980.
Hinzler, H. 1981.
Keegan, J. 1976.
Teeuw, A. vd. 1969.
White, A. R. 1968.
Worsley, P. J. 1972.
MarkHobart
Inteniian (Niyet), Oxford: Blackwells.
The Anthropologica/ Romance of Bal i (Bali'nin Cambridge: Cam-
bridge U.P.
Disdpline and Punishment (Disiplin ve Ceza), Harmondsworth: Alien Lane.
Untying the Text'te (Metnin zerken) "The Order of Discourse" (Syle-
min Dzeni), Young, R., Londra: RKP.
Negara: The Theatre State in Nineteenth-Century Bali/Negara: XIX. yy'da Bati'de Tiyatro
Devlet, Princeton: Princeton U. P.
Bima Swarga in Balinese Wayang (Balili Wayang'da Bima Swarga), Lahey: Nijhoff.
The Face of Batlle Yz), Harmondsworth: Alien Lane.
Siwaratrikalpa of Mpu Tanakun (Mpu Tanakun'un Lahey: Nijhoff.
'Introduction' to The Philosophy of Action (Eylem Felsefesine Oxford: Oxford
U.P.
Babad Buleleng: a Balinese Dynastic Genealogy (Baba d Buleleng: Bali Soya-
Lahey: Nijhoff.
CociTo, '96
EccE HoMo
Konrad Lorenz
Bunun zerine ben de, ekerek
kara izmelerimi
dedim ki: bu
korkun simgesi
kara deriden bir ayak!

ama henz bir ruh da
bir biimi hayvan
Merkr' n.
Christian Morgenstren
Diyelim ki, bir bir gezegende,
Mars'ta oturuyor olsun ve bir drbnle, ama bytme bireyleri
ve tekil iinde izieyebilecek denli yksek olmayan, ancak kavim g-
leri, gibi byk gzlemlerneye yetebilen bir drbnle, sosyal
inceliyor olsun. Bu gzlemci, insan ya da hatta ahlak
bile getirmeyecek, tersine, olarak, insan
yine kabileler iinde toplumsal ve olan, ancak,
kabilesinden olmayan her gerek birer kesilen
benzer sonucuna Mars'taki gzlemcimiz bir de nfus
patlamadan, srekli artan ve birka
Das Bse, Zur Naturgeschichle der Agression'dan (Dr. G.Borotha-Schoeler Verlag; Viyana 1965)
'96
Konrad Larenz
politik kampa haberdar
bir gemideki daha pembe
Bu durumda bile tahmini henz iyimser nk, byk
dan sonra bile, trlerini srdrmeye yetecek bireyinin
insanlar iin, hidrojen sonra pek de szkonusu
sylenebilir.
Bilgi meyvesi simgesinde derin bir hakikat Kavramsal
den kaynaklanan bilgi, igdlerine ve kendisini yen-
mesine neden olan iin, cennetten
Kavramsal olarak sonucunda, evre sorular sorarak deneyler
yapmak, insana ilk aletlerini, yumruk biimli ve
Pekin yerdeki buluntularla gibi, derhal,
ldrmek ve iin ilk izierin
kk paralara ve insan kemikleri duruyordu.
Kavramsal trnn evreye egemen ve
bylelikle, tr ii seilirnde dizginleri serbest bunun daha nce
bugn haJa muzdarip gdsn de bu hesaba yaz-
gerekiyor. Kavramsal insana, szck diliyle bireysel bilginin
ve kltrel ancak bu durum
yle ve alt st edici neden oldu ki, igd-
lerinin uyum bu
Hemen denilebilir ki, insana her bedelinin, bu
sonucu olan tehlikeli bir ktlkle denmesi gerekir.
durum byle nk srekli artan tehlikelerle tek
umudu olan sorumluluk da kavramsal
gnmzdeki biyolojik konumunu biraz belirginlik
iin, tehdit eden tehlikeleri, nceki blmde
iinde, ard arda ele ve sonra kendimi, sorumlu bu
ve irdelemekle
Ahlak benzeri blmde, sosyal hayvanlarda
dzenleyen ve zarara ve ldrlmesini engelleyen "ket
vurma" sz gibi, bu mekanizmalar, kendi
byklklerindeki ldrebilecek olan hayvanlarda, en
nemli ve bu yzden de en yksek biimde Bir kuzgun, bir kuzgu-
nun gzn tek bir gaga oyabilir; bir kurt tek bir darbesiyle, bir
kurdun paralayabilir. Ket bylesi engellemeselerdi,
ne kargalar ne de kurtlar. Bir gvercin, bir ve hatta bir
bile, tek bir ya da ldremez. Ancak, byle zel
olmayan yetenekleri ve bu yetenekleri sayesinde, kovalama-
da, yakalamacia ve paralamada, daha stn kuvvetli bir daha yetenekli
olan "meslekten" hayvanlardan kurtulabilirler. Yani, zgn avianma
byle bir kendi trnden birine nemli bir zarar vermesi
Bir hayvan btnyle "uysal" hayvanlar tr ii cid-
diye byle bir engelin zarar
grmesi olmayan bir ortamda, yenik bir yenen hay-
vandan abucak kaarak yenen
byk glklerle, ve gaddarca
66 CoGiTO, '96
Ecce Homo
grlr. ve "Ahlak ve Silahlar"
blmnde, simgesi olan gvercinin, da hibir ketleme
ldresiye eziyet tim.
Asla bir oyununun bir gvereine bir kuzgun ver-
mesiyle neler gzmzde Keskin bir bir vurucu silah
olarak bulgulayan insan, tam da bu durumuna uygun grnyor. Elinde
yumruk biimli bir balta tutan, bir gibi sinirli ve parlamaya bir
bile rpertiyor.
Genel ve tinbilimcilerinin bireyin de
yarayan tm insani biimlerinin, sorumluluktan yolun-
Bu bu blmde somut rneklerle gibi,
ortak mutlaka en az bir yaban
ve bir alakarga kadar ve en bir maymunu ya da bir kurt kadar
bir dosttu; ve kendi savunmak iin mutlaka kendi tehlikeye ata-
bilirdi ve gen ve merhametliydi ve tm bu hayvanlardaki
ldrme "ketlemeleri" onda da bulunuyordu. szkonusu "hayvansal"
igdlere biz de btnyle sahibiz.
sonucunda, ldrme ve igdsel ldrme ketlernesi
mevcut denge bozulunca, bu igdlerin hemen etkisiz
syleyebiliriz. Yumruk biimli balta bile, yle abuk ve ldrme
sunuyor ki, ekme yakarmalada vs.
gvdesinde bulunan silahlarla katili engelleyecek
igdsel ketlemesini durum,
kadar byk lde, uzaktan etkili modern silahlar iin de geerli;
ketlerneye yol aan, tm uyarma oluyoruz.
Daha derinlerdeki duygusal yol aan bir
bklmesinin, bir
ve ldrmek zorunda hibir insan bile

etkili ne ki,
edimimizin da Bylece, yaramaz bir
bir atmaya bile eli varamayan bir insan, bir raketi
basabiliyor ya da bir atacak ve bylelikle yzlerce
alevler iinde korkun bir biimde lmesinin stlenebiliyor.
uslu, namuslu aile bombalardan serdiler. ve bugn adeta
bir gerek bu! Demagoglar, igdsel salt
olsa da mkemmel bir bilgiye sahipler ve
ketleyici bir biimde, nemli bir
ara olarak
Tr ii seilimin egemen ve bunun tm
bir var. trn ynelik
konu nc blmnde, ve toplumsal
dzeninin ele onuncu blmde, rekabetin, trn
evresinden olarak neden dur.umunda, en tuhaf ve amaca
uymayan yol olduka bir biimde
Heinroth'un bu kt anlatmak iin rnekler, argus
tavusu'nun ve temposuydu. Yine, daha nce de
CoGiTo, '96
Konrad Larenz
gibi, insani gdsnn nedenin
bir sonucu
1955 ldrmek zerine" kk bir
ki, gnmzn uygar
gdsel eylemlerin yetersiz ve bunun
insan zellikle de derinlik ve
psikanalistlerinir, Sigmund Freud'un, zel bir lm
igdsn insani kt gayet
basit bir biimde, tr ii seilimin, erken dnemlerde insanda, bugnk toplum
dzeninde uygun bir subap lde bir
kesine bir Bu szcklerde hafif bir
sulama bulunuyorsa, burada onu geri
zaman diliminde, lm igdsne kesinlikle inanmayan, z yok edici
srdrme igdsnn olarak yorumlayan
psikanalizciler Daha o zamanlar, tr ii seilimin yol
sorunuyla ilgilenen birisini ,
Colorado, Denver'li psikiyatrist ve psikanalizci Sidney Margulin,
lilerinde, zellikle Ute'lerde, ok titiz psikanalitik ve sosyal psikolojik incelemeler
ve bu insanlarda, gnmzdeki Kuzey Amerika
kadar ok gdlerden muzdarip
gsterdi. Margulis' e gre, salt ve
dayanan bir srdrdkleri grece az boyunca, en byk
dayanan, son derece bir seilim etkili Bu
byle bir sre iinde, genetik kodda gerek yol
kesinlikle evcil hayvanlar da, keskin bir sayesinde, benzer bir
btnyle etkileriyle olan Ute
lilerinin de, kabilenin yeleri kadar duyuyor sz edilen
patolojik grnglerin sadece, kabileleri sz edilen srecine maruz kalan
grlmesi de Margulin'in destekliyor.
Ute hibir insan nevrozdan
ve Margulin bu ortak nedeni olarak yine
gsteriyor. Yerlilerin kendilerini hasta olarak duyumsuyor ve
ve neden sorusuna "ben bir Ute'yim!"den
veremiyorlar. Kabile yesi olmayanlara ynelik ve ldrme, gndelik olay-
buna bu tr olaylar kabile yelerine son derece enderdir,
nk, Ute'lerin daha nceki tarihiyle olan tabularla
engellenirler; beyazlada ve yerlilerle srekli bir iinde bulunan kabile,
kendi yeleri her ne olursa olsun nlemek
Kabilesinden birini ldren, geleneklerin iinde, intihar etmekle ykmlyd.
Polislik yapan ve almaya kabilesinin bir yesini, kendini savunmak
iin ldrmek zorunda kalan bir U te bile bu yasaya istenen
Ute, ve kan lmne neden
Polis, katili yakalama emrini -hi ldrme
beyaz amirlerine Polis Ute'ye gre, sulu intihar etmekle
ykmlyd w bunu mutlaka koyarak ve kendini, polisi, onu
vurmak zorunda Ama o zaman da, polisin intihar etmesi
gerekecekti. komiser, emirde inat iin, bu tragedya da,
68 CoGiTo, '96
Ecce Homo Insan)
ngrlen biimde Margulin'in bu ve bir
su ve istemeden gnll olarak
ekmeye eski Yunan gibi okunuyorlar.
kazaya Martin'in, Ute bu
yorumun nesnel bir biimde ve
hatta bir etkisi var. Accident-proneness'in (kazaya
bir sonucu olarak ortaya ve
Ute'lerdeki otomobil otomobil kullanan herhangi bir insan
daha yksek iinde gerek bir fkeyle, bir oto-
mobil olan herkes -bu durumda hala kendini lde--
da kendini yokedici biimlerine ynelik gl bir ortaya bilir.
Hatta, byle zel durumlara "lm gds" deyiminin grlmektedir.
Elbette, tr ii seilim, bugn bile istenmedik bir bymektedir, ama
tm bu grnglerin ele bizi konusundan ok
Mlkiyelin kendini gdsnn vb. igdsel temellerinde son derece olumlu
ve saf, drstlkte ise olumsuz bir seilim Gnmzdeki ticari
rekabet de, gdleri en az devri kabileleri rek-
abetin, tr ii beslernesi kadar korkun bir biimde besleme tehtidi
Zenginlik ve g edinmenin, ocuk de yol bir
yoksa durumunun daha da kt
etkisinin ve tr ii seilimin kavramsal
bedeli olarak gze almak zorunda ktlklerin nc da,
bir biimde olan temposudur. insanda, kavramsal
ve nce bunun sonucu olan szck dilinin
bulunmayan bir yetenek Bir biyolog, zelliklerin
sz maddesindeki, genlerdeki
Gregor Mendel'den daha yzlerce nce hukuksal
bir ve bu biyolojik olaylarda ilkin salt benzetme
bile getirmez. Bugn bu ift anlam bizim iin yle bildik bir hale
ki, herhalde zellikleri sadece insanda
byk oysa bu szlerimle, bir
insan, oku ve ya da kltrel daha bir kavimden
o andan sonra bu sadece onun ve
dahil tmnn, sanki mtasyon ve seilim yoluyla gvdede
gibi sahiplendiklerini anlatmak isteyecektim. Elbette,
nem bir kolay kolay dumura gibi, bu aletlerin
da kolay kolay
Tek bir birey bile, trn iin bu denli nemli bir ya da
edinirse, bu edinim, hemen tm poplasyonun ortak olur ve tam da bu durum,
kavramsal birlikte sahneye tarihsel binlerce kat
daha yol aar. O ana dek jeolojik boyunca sren uyum
sreleri, birka kk zaman dilimlerinde tamamlanabilirler.
ve yeni adeta belirsiz bir biimde ilerleyen soy tari-
hi ya da (phylogenese) zerinde, o andan tarih soy-
yoldan hazinesi zerinde, tarihsel olarak ve geleneksel olarak
kltrn ykselir.
silah ve ara ve bu ikisinden kaynaklanan, dnyaya ege-
'96 6g
Konrad Lorenz
men gibi, kavramsal nc ve en gzel da, tehlikeli
sonulara yol aar. tm kltrel en byk kusuru onun,
bireysel yoluyla, yoluyla etkilenebilir zelliklerini ve
ilgilendiriyor Trroze zg,
pek byle bu kavramsal sahneye
nce iinde olup trsel iinde her-
hangi bir gvdesel belirtinin gibi,
kez bir insan, yumruk biimli bir balta eline neler olabilir?
Herhalde, iki- ya da daha byk ocuklarda gzlernlenebilen,
kadar nesnelere hibir igdsel ya da ahlaksal ketlerneyle engellenmek-
sizin, tm gleriyle benzer bir Byk bir ilk
bulan da, bununla, kendini bir vurmak iin hi tereddt
Duygusal korkun etkisinden haberi nk
gelen ldrme ketlemeleri, bugn gibi o zamanda da, onun
donanurima gre Kabile yere
Bunu kesinlikle kabul edebiliriz. Topluluklar halinde
hayvanlar, bir lmne, kez son derece dramatik bir
biimde tepki gsterirler. Yaban bir srsnn nnde uarken silahla
vuran Heinroth'un gibi, l zerinde, savunmaya son
derece bir biimde dururlar. Ben de bir bir Nil bir yaban
yavrusunun yavru byklerinin ve
hemen beyin Yavru
ldrc ama yine de lmesine, betimlenen
biimde tepki gsterdiler. Oyun hibir ama
yaralayan Mnih'li fil Wastl, yle bir ki, onu korumak
nne geti ve ne ki byle yapmakla,
nledi. Bernhard Grzimek, bana, kendisini ve ciddi bir
biimde yaralayan bir erkek fkesi getikten hemen sonra,

kez Kabil, byk eyleminin korkun ynn hemen ok
ye ldrlrse, kendi srsnn gcnde istenmedik bir yol
herhalde ancak
nleyici ceza ne olursa olsun, her durumda, daha o
zamandan, kendi kendisini yok etmekten koruyan, ilkel de olsa bir tr sorum-
luluk biimi ortaya
Sorumlu tarihinde ortaya ilk demek ki, silahlan-
ma ile gelen ldrme ketlernesi bozulan dengeyi yeniden kur-
teki tm konularda, bireylere talepler, ilk insan-
larda henz olduka basit ve yerine getirilebilir talepler
Tarih ncesinden Cro Magnon gibi ilk gerek da bizimkilerle
igdlere sahip ve ve topluluk-
bugn hala srdren kabilelerden,
Merkezi Yeni Cine'deki Papua'lardan pek de kabul edersek,
hi de byk bir speklasyoncia Bu kabilede, kk
her biri, srekli bir durumunda ve olarak bir
iinde bulunuyor; burada Margaret
CociTo, '96
Ecce Homo !nsan)
Mead'in anlamda, erkek ele geirmek rgtl
seferlerinin ancak, blge sonucu bir
ya da birka ocukla da bii-
minde, gerekiyor.
bu kabullerin en on ya da on arka-
ve birlikte, bu tr bir topluluk iinde
Az bu erkek, zorunlu olarak, birbirlerine bir topluluk haline
en gerek Her biri, bir
defalarca ve okullu gibi, stnlk,
vb. yznden srekli bir rekabet bulunsa da, bu rekabet mutlaka,
ortak savunma gerisinde Kendi
yle zorunda ki, tm tr ii
gdleri, ynelik olarak yeterince doyurulurlar. her biri-
miz bu bu on erkeklik toplulukta, yelere
Hz. on emrine, daha ok ve ne ldrr, ne iftira
eder, ne de ya da bir Fraser-Darling'e gre
geyiklerde ve Washburn'un, de Vore'un ve gzlemlerine gre,
gibi, salt anne ve ve bilgelere de
mutlaka hrmet ederdi.
Bir birey bile, en nemli igdler olan
ekme ve itme igdleri, yani ve tr ii dengeyi
bozacak iki sonuca yol ilkin, bireylerin
ok az gerekten iyi dostu ok eskiden beri bili-
nen, atasz bir gerektir. Her byk zorunlu olarak beraberinde
byk tekil olarak,
ok bireyin, kk bir uzam iinde tm toplumsal tepkilerin
yol aar. Toplumsal ve her trden ykmllkle zorla
olan her modern byk kent huzur bozucu grngy, bir dostun ziyareti
gerekten sevilen ve uzun sredir grlmeyen bir dost bile olsa bu, bek-
gibi, pek de yle bilir. sonra bir de
telefon hamurdanarak itiraz etme de bilinmektedir.
deneysel bildikleri gibi, dar
bir alana (crowding) belirgin bir
bymesinin bu istenmedik bir de gd-
leri tre uygun bir biimde "ngrlen" llerde eklenir.
birinci ve bir zamanlar tr ii iin doyu-
rucu nesneler sunan ky, ideal bir
daha da toplumsal
iin gereken tm gitgide daha bu arada, bu
Iere yneltilen istekler de giderek a, belki onu hi
olsak bile, en iyi gibi gerekecek;
bile sevmekle ykml
rimize byle bir asla syleyebiliriz.
rin dizginleme bulunan tm elekme genli-
beri kt syleyen ilk gnah hakikat
kr krne tersine onlara hakim ve
CociTo, '96
Konrad Larenz
nceden grerek sorumlu bir kendini sorgulama iinde
ierirler.
-umulur ki, kltr geride srekli artan bir bym-
eye devam beklenebilir. Sorumlu ahlaktan beklenecek verim de lde
byyecek ve tr toplum iin yapmaya
ile, ondan talep ettikleri uurum gitgide bymekte ve bu
-uurumun ile da giderek Bu yzden bu
ok huzur bozucudur, nk iyi niyetle bir insanda sorumluluk
duygusunun ya da zel olarak yznden
grlmemektedir. Daha ok, bugnk
ticari toplumsal dzenin, insanlar rekabetin, gerekten etkisiyle, tam
tersi bir yne ciddi ciddi korkmak gerekmektedir. Bu yzden, sorum-
luluk iin bu ynde de-srekli bir grev ortaya
Sorumlu gcn abartarak bu sorunu zmesini
Bu onun bizim igdsel kltr
gerekliliklerine uyduran ve onlarla birlikte bir sistem bir dn-
leme alakgnll bilgisiyle Bu
trl olan bir ok
Hepimiz, igdlerimize egemen olma duyuyoruz,
her birimizin sosyal igdlerle ya da meydana olan
gre, kimimiz daha ok, kimimiz daha az Eski ve iyi bir
psikiyatrik gre, bir psikopat, kendisine talepler
ya kendisi aa eken, ya da kendisi ektiren biridir. O halde, bir anlamda
. hepimiz birer nk her birimiz, ortak bizden igdsel
vazgemelerden tr ekiyoruz. Ama bu zellikle, bu talepler
ken, ya nevrozlu, yani hasta, ya da sulu olan insanlara yneliktir. Bunu daha
"normal" insan bir psikopat'tan, iyi bir suludan, pek de yle,
durumlarda birinin bir hastadan gibi kesin
Aradaki daha ok, bir kalp olan bir insanla, "kalp
olan, yani kalbi, bir iyice ya da dar-
iin artan kas gte olmayan bir insan
farka benzer. Bu benzetme, dnleme enerji'ye mal de
uygun Sorumlu zsel verimine bu ahlak
bir yol aabilir ki, bu daha Friedrich Schiller'in gznden
Herder'i, "tm en zekisi" olarak Schiller,
tm ve harika
bir yergide bununla alay etti. seve seve hizmet ederim, ama ne ki
bunu tr bu yzden, erdemli

tr hizmet etmekle onun
edimlerini de, onu bu yneltenin olup
Son k erteye dek Kant' bunun tam tersini
gerekirdi, bize hi olan, ama sorumluluk iinde kendini
sorgulama sayesinde, gnlnn bize terbiyeli davranmak zorunda
kalan bu adama byk vermemiz gerekirdi. Gerekte ise, bu tr iyiliksevedere
olsa olsa ok bir biimde duyuyoruz, bize
72
'96
Ecce Homo Insan)
iin dosta davranabilenleri ve bu edimiyle, edilmeye bir
asla getirmeyenleri seviyoruz.
Unutulmaz Perdinand Hochstetter 71 veda
Viyana niversitesi'nin o zamanki rektr olduka szcklerle,
uzun ve iin ona Bu zerine Hochstetter,
ve paradoksu, bir biimde ieren bir
ve biimde beklerneye olmayan bir
iin bana ediyorsunuz! Bana de bu
olan anne-babama, edin. Ama bilimsel ve
boyunca ne size drstlkle syle-
mem gerekir ki: her zaman o an tam da en ok giden
Ne dikkat ekici bir Kesinlikle gibi, hi bir zaman Kant
olan bu byk bilimcisi, onunla
benimsiyor ve zamanda ve yksek
sayesinde, Schiller'in yergisinde daha bir
biimde ad absurdum' a Ancak bu yolu, yapay bir sorunun
ok basit zmndedir, sorumlu bir dnleme ve
grmektedir.
belirli bir rnekse kendisinin, eylemlerini durumun-
daysa, bu eylemler basit ne kadar az uyuyorlarsa, onlara o
kadar yksek bir verecektir. Ama, olarak seilecek bir insan
sa, dosta kesinlikle denli
olsalar da- tersine esas olarak duygulanndan kaynaklanan insanlar
seilecektir. Bylelikle, bir eylemlerini mi yoksa kendisini mi
gre, iki lt bir paradoks
insan
uyarak toplumsal iine giren birisi, normal
dnleme ok az zorlar ve zor duruma
devasa ahlaki rezervlerini Ancak, daha gndelik kltr
istemlerini yerine getirebilmek iin, ahlaki tm dizginleyi-
ci enerjisini harcamak zorunda kalan bir kimse, yklenme durumunda,
ok nceden iflas eder. Kalp enerjiyle ilgili yn, burada da ok
uygundur, nk toplumsal iinde "dengelenemeyen" yklen-
me, "enerjileri" lde, ok zellikler
en kolay bir defada ve
byk bir uyma daha ok, sinirlerin hangi nedenle olursa olsun
uzun sre enerji tketici etkisidir. znt, glkler, korku,
umutsuzluk vs. hepsinin etkisi ya da hapiste bu glklerle
birok gzlemlerne bir kimse, ahlaki
nceden kestirilemez ve bir biimde ortaya bilir. Kaya gibi
insanlar, birdenbire ve kendilerinden zel bir beklen-
meyen insanlar, adeta tkenmez bir enerji gsterirler ve bu basit
rnek da, ahlaki istemlerini ayakta
olurlar. Bu tr olan biri, iyi gcnn ve
iki da bilir. Bunu anlayan bir insan, kendini, kendisinden
daha nce ken birinden daha stn da bir biimde
'96
73
Konrad Lorenz
demektir. En iyi ve en soylu olsa bile, sonunda daha fazla nok-
taya gelir: Eli, eli, lama asabthani?
Kant' ahlak gre, insan isel sorumluluk iinde kendi-
ni sorgulamaya olarak, sadece ve kendisi iin kesin buyruk'u sunarlar. Kant'a
gre, bir olarak insan, dzenleyici ilkesinde akla gre bir
bir eylemi isteyemez. Belki ok bir itiraf olacak ama, sylemeliyim ki, buna bir
saniye bile ciddi ciddi inanahilrnek iin ancak Kant gibi dnyaya bir profesr ve
saf akla byle tutkuyla biri olmak gerekir. Evet, filozofun insan
ok yce kendisine day-
bir eylemden, bu eylemin dzenleyici ilkesinde bir iin,
bilgiyle kabul etmesinde, benim iin bir var.
Gerekte ise, bir bilgiyi, bir iin hep duy-
gusal bir faktr gereklidir. evrim gelen
duygusal yok sayarsak, bizim iin bir bir
insan ve hibir olmazsa, kendi iinde sonsuz
motorsuz bir ark gibi Kendine
ynelik bize, bir biimde hedeflere iin aralar sunar,
ama bu tr hedefleri koymaya ya da bize emirler vermeye gc yetmez. Mefistofeles
trnden ruhilistler ve bu yzden "hi daha iyiydi" gibi
hidrojen eylemlerimizin dzenleyici
ilkesinde kesinlikle bir
bilin igdsel olan ve
olan, son derece bir organizasyon ki, bu organizasyon, yksek
hayvanlardaki benzerleriyle sadece akraba byk lde Sadece insanda,
kltrel olana noktada, hayvanlardakinden znde
Tm eylemlerimizin itici gc, adeta btnyle bu
kaynaklamr, kendimizi sorgulayan denetiinine
en gl bir biimde tabii olanlar bile. Sevgi ve dostluk, tm gzel-
lik duyusu, sanatsal ve bilimsel bilgi gds oradan Hayvansal
denilen tm bu zelliklerinden elinden insan
olarak insan, asla bir melek
Bu arada, tm iyi ve iyi insan
ahlaktan ve tm "egoiste"
gerekleriyle eylem gdlerinin, "hayvansal" igdlerden
anlamak hi de zor
Bir ocuk suya bir adam da suya onu
eyleminin dzenleyici ilkesini ve bunu bir yapa-
gryor: bir Homo Sapiens L. bir tehlike iinde olan
kendi trnden bir ocuk grrse onu Bu soyutlama, ieriyor
mu? Kesinlikle iermiyor! Bylece, kendi ve byle akla
uygun ve ahlaksal iin kendisiyle gurur duyar. gerekten byle
o suya atlamadan nce oktan olurdu. Yine de, bizim
kltr insam, salt igdsel olarak ve her benz-
er durumda kesinlikle biimde davranacak duymaktan oluyor.
iindeki hayvan ama iindeki insan
syleyen eski in bu iindeki daha en
kt, ve kk gereken bir sylemiyor. sadece
74
'96
Ecce Homo Insan)
insana zg, yksek ahlaksal kabul edilen gerekten de yle olan eylemler
iin, btnyle bir biimde, maymun olan ata-
lanndan miras bir biiminin gstermek iin,
daha uygun bir tepkisi var. Bu tepkiye (Begeisterung) deniliyor. Alman
dilinin bu tepki iin szck bile bunda ok yce, insana zg yanitin'in
(Geist) insana egemen dile getiriyor. Yunanca olan Enthusiasmus
ise, bir ele Gerekte ise,
egemen olan, bizim eski dostumuz ve yeni tr ii Ve bunu,
toplumsal ok eski, hibir biimde tepkisi biiminde yapar.
Szkonusu tepki, buna uygun bir biimde, toplumsal iin,
gerektiren durumlar , adeta bir refleks gibi nceden kestirilebilir
bir biimde Bu somut olarak aile, ulus, Alma Mater (bilimleri
besleyen ana, yani niversite .N.) ya da spor kulpleri ya da
sanatsal tmevanmsal
gibi soyut kavramlar temsil ediliyor olabilirler. Burada, ilk
kendim olarak ve da bir biimde
olarak da, ok
tehlikeli olmasma yol aan netlik gstermek.
optimal bir biimde ve demagoglar olarak
uyarma durumu, ncelikle, yukanda tehdit edilmesiyle
ortaya ya da yapay hemen keyfi olarak seilebilir ve hp-
tehdit edilen gibi, somut ya da soyut olabilir: Yahudiler, Boch'lar, Hun'lar,
smrcler, tiranlar vb. de en az dnya kapitalizmi, emperyalizm
ve birok -izmler kadar etkilidirler. olarak, sz edilen uyarma durumuna,
en keskin demagoglann bile iine
ce srkleyici bir "fhrer" (nder) figr eder; politik izgilerin
yntemlerin dpedz da, demagojik olarak insa-
tepkisinin igdsel nc ve nerdeyse en nemli
nokta, en gl durumlannda ok birlikte srk-
lenenlerin bu noktada, VIII. blmde betimle-
nen anonim sr btnyle benzerler, yine biimde, birey
birlikte, srkleyici etki de geometrik olarak artar.
Duygusal bir lde gl her erkek, sz edilen tepkiyle birlikte
znel bilir. olarak bilinen duygusal nitelik bu arada
ve, daha bir gzlerole gibi,
yzeyinde, bir rperti belirir. gndelik tm ve
stne duyumsar, kutsal devin uymak iin her gibi
Bu devin nndeki tm engeller anlam ve
nemlerini yitirirler, ve ldrmeyi engelleyen igdsel
ketlemeler, ne ki glerinden ok yitirirler. bimeler, tm
ler ve srkleyici dikte gelen tm savlar bylelik-
le tm tuhaf bir biimde altst sadece temelsiz
zamanda ve grlmesinin susturulurlar.
bir Ukrayna atasznn gibi "Bayrak trompetin
iine girer!"
Bu nesnel olarak gzlemlenebilir eder: enine izgili
toplam kas sisteminin artar, gvdenin kollar biraz yana
CociTo, '96
75
Konrad Larenz
ve dirsekler gsterecek biimde, biraz ieri
dndrlrler. gururla ene ne ve yz hepimizin,
sinemadan "kahraman yz" olarak ok belirli bir
ve tyler dikilirler; bu, ataszne konu olan "kutsal
rpertinin" nesnel yndr.
biimini, srsn ya da ailesini bir yreklilikle savunmaya
koyulan bir olan bir kimse, bu rpertinin ve
Byle bir de, enesini
ne gvdesini ve onun da tyleri bu
da, nden gvde gle ve mutlaka rktc bir etki
biimde bytlmesine yarar. ie dndrlmesi en tyl
evirineyi ve bylelikle bu etkiye hedeflemekte-
dir. Gvde ve tylerin kombinasyonu, kamburunu
bir kedideki gibi, bir "blf" e, yani gerekte daha byk
ve daha tehlikeli gsterme devine hizmet eder. Ama bizim "kutsal rperti"miz,
sadece izleri olan krkmzn tylerinin bir

Maymunun toplumsal savunma tepkisi neler ama
onun da ya bir insan gibi, kahramanca ortaya biliy-
oruz. srsn savunma tepkisiyle, gerek bir
soytarihsel benzerlik hi yok. Evet, birinin bir zamanlar
brnden gzmzde ok iyi Bizde de savunmak
iin ne birincil olarak toplumsal karakterdedirler.
Bize ok yce grnen bir iin ne maymun olan
toplumsal savunma tepkisiyle sinir hayal
bir olarak kendimiz iin nemli bir
olarak kabul ediyorum. Bundan bir insan,
igd zrl bir Ama kr kendisini srkleme-
sine izin veren birisi ise, iin bir tehlikedir, nk o, insanlarda kavgaya yol
aan biz deney
gibi, yapay bir biimde ok iyi bilen
olur. Eski ya da dinlerken kutsal bir rpertiye olur-
sam, de, sosyal istediklerinde, ritmik sesler
bu Birlikte sylemek demek,
elini demektir.
yaban yengi gibi, gerek bir,
otonam igdsdr. Kendine zg kendine zg ortaya meka-
ve herkesin kendi deneyiminden gibi, yle doyu-
rucu bir ki, etkisine hemen hemen koymak ola-
Yengi yaban sosyal etkiliyor, hatta belirli-
yorsa, dolu kavgaya igds de, toplumsal ve politik
byk lde belirlemektedir. ve kavgaya
nun nedeni, birbirine kamplara tersine, bu biim-
de nedeni, bu toplumsal
iin gerekli olan durumunu Erich von Holst'un gibi,
"Bir kutsal gerekten tm dnyaya hemen, birbirine
man iki yoruma (biri hakiki ve biri yorum) ve ve kavga es-
'g6
Ecce Homo Insan)
kisinden daha da ok alevlendirirdi ne ki, gibi
iin."
Janus bu: Kendisini en yce hizmetine adayabi-
len tek olan insan, bunu yapmak iin her trl tehlikeyi ldrme-
yi bile) gze alarak, yaphklanm en yce olan rgt-
lenmeye gerek duyar: Ecce Homo!
Almancadan ev.: Mustafa Tzel
'96
77
Gandhi ve Adolf Hitler: Karizmatik iktidanniki u Granger Koleksiyonu ve ilius-


Roger Caillois
Byy, temas ve nesneler zerinde ani ve kusursuz bir ege-
menlik etki retme olarak her gerek bir by
syleyebiliriz. Oysa nesneler boyun harekete geirmek iin
kimi gler, bu gler iinse uygulama gerekmektedir. stelik, zerine daha
etkili birka numara eklenmezse bycnn Fakat insan-
lar nesnelerden daha esnektir: szler ve onlardan ok By,
gibi nesnelere de egemen
DOGASI VE
Btnyle zerine bir iktidar yoktur: her zaman iin esas olan
Polis beyaz durduran
nedir? Polisin fiziksel gc dzenleme zerine
bir olabilir mi? Btn srcler felsefeci
bu. Fakat bu sorun zerinde kafa yoran ve polislerin
uymaya karar veren ka olabilir? insanlar igdsel olarak en olana
ancak yetkeyi elinde bulundurana boyun
imgesidir bu. makineli tfek korkusuyla sindiren ve herkesi
silah tehdidiyle zerine grevi yerine getirmeye zorlayan despotlar
bazen. Sonuta bu bir bir Gerekte makineli tfekler
asla byk rol oynamazlar. Nadiren eyleme geme olur. Bunun halk
zorlayabildikleri de birok ldre-
bilirler. nemli olan makineli tfek makineli tfek
makineli tfeklerin hkmetin hizmetinde Her trl iktidar
CociTo, '96
79
Roger Caillois
gten daha nemli bilinmesi ok nem-
lidir. Zaten gc iktidar, makineli tfekleri kullanan adamlara
ait olurdu, yneten subaylara hatta bu subaylara emir veren ve iktidar bu
durumda daha da azalan elleri birine
Kimi daha da tuhaf bir
ve zorla, neredeyse eli gzetiminde
Yine de askerlerin polisten daha ve iste-
meyen ya da lde az isteyen biri iin seim
grnmez. Fakat jandarmalar yetkeyi simgelemektedir. stelik bir silah
tutmak iin bu yollara gerek yoktur. daha nceden, basit bir
jandarma bir
bir buuk dzine
lm tehlikesini gze ve ldrmeye
reddetmelerinden trdr. duyulan gveni sarsmak ve
iin kendilerini bu ifade ederler. nk bu herhangi
birileri Onlar hkmettir yani gereken iktidar ta
kendisidirler.
Geriye bir genel bir seferberlik ve milyonlarca
tehlikeye sokan bu kararlara topluca boyun Gerekte btn bun-
lar, grnmnn ya da byl en gsterimierinden birini

ve biimleri oktur. Max W eber'den beri bunlar
temel blmde yasal iktidar; iktidar ve karizmatik iktidar.
bir iktidara gtrr. bu. Usa
bir sz konusudur. Prens kutsal Hi kimseye verilecek
yoktur prensin. ltfuyla srer. her trl dokun-
cadan korur onu. ok ve pek ok bu trdeki ikti-
dar, organik topluluk grnm sunan bir topluma Kendisini biraz da byk
bir aile gibi grr bu toplum ve sonuta bir tr baba yetkesini kabullenir.
olan ikinci tr iktidar grevler ve
en yetkili kendisinde en stn ynetim yetilerinin
kimsenin elindedir. toplumlarda yani ykmllk
ve toplumlarda bu tr bir iktidar grlmekte-
dir: bu noktada kamu ynetimiyle iktidar, belli bir zaman iin
stlenen ve gzetim tutulan memurlara
Oysa ki karizmatik iktidar liderin Gcn hibir
maz. Bu g, kazanarak elde edilir ve liderin byleyici etkisine
seilen bu kendisine insanlarda erin
iinde yoluna devam eder. Bu tr iktidar, devinim iindeki bir toplumun, yani ortak bir
srdrlmesinde tutkuyla bir araya bir insan belir-
Liderinde ve garantisini bulur. Bunun
lider, nerdeyse zorunlu olarak bir bir fatih ya da bir peygamber
izlerumi sunar. Her nce, srkleyen bir nderdir o.
toplumlardaki ve bu tr bir kabullenemez.
Genelde ilk iki trdeki gler ynetimi Hemen hemen hepsinde g ve
ynetim her an oranlada dzenlenir. ncelik kimi zaman geleneksel trde
kimi zaman da trdedir. ve dinde durum tam olarak byledir:
Generallerin ve nlerine tmyle,
Bu durumda karizmatik iktidar ilk
Bo
'96
Karizmatik Iktidar
gelen bir olarak Silah sesleriyle ve byk bir gsterisiyle tarih sah-
nesinde Muhammed gibi bir din kurucusu ya da Cengiz Han gibi bir gebe lideri
yaratmak zere zaman zaman yeniden Yine de daha dikkatli bir inceleme,
karizmatik asla yok gsterecektir. zellikle de liderlerin
etkili partilerde nemli bir rol Fakat hkmeti kur-
gelenek, gerektirecek yani
karizmatik yerini
Adolphe Hitler'in kariyerindeki ilginlik ve bun-
sonucunda dnya belirlenmez. Elinde bulundur-
bile incelemeye ki bu da kariz-
matik hkmet modeli, bu tiir bir ynetimin ilk
bir toplum olarak ele Bu
zerine birka daha sylenebilir; disiplin ve
Lider'in gstermenin erdem bir partinin
Bu parti, bir ilke zerine olsa da bir tiir ykn-
rusn Devlet modeline gre Kesin sonuca gtiiren yenilik
bu noktada Gn gelip parti devletinkilerin yerini
btiin bir ulus, memurlada ykmllkleri stlenen
bir yneticiler elinde bulur kendisini, fakat bu yneticilerin rollerini ok
daha bir biimde ynlendirmektir. Liderin
iradesinin yerini ve bunu gereken her yerde hissettirirler. Bu arada, tam tersi bir
ynde, liderin gcnn gz ve onun

Bu ara, toplumun binlerce dzen kadar
grnebilir. nemli olan, kendisi hibir kabul
rakip rgtler sistemli bir biimde Daha da iyisi: ve
ne olursa olsun, her trl dernek herhangi bir kendini (bu
dzlemde bile) hemen gzetim
hibir grlmemektedir. bile uzak durmak
gstergesidir. tekelci, bir duygudur ve tuhaf fakat
bir bu duyguyu ynetimin er ki durumuna getirmektedir.
Sonu olarak lider neler Bu ylesine biim
ki mitolojik modeliere sylenebilir. Georges Dumezil'in
gibii Hint-Avrupa sylenceleri iki ve btnleyici hkmdar imgesi
Hukuku ve Esinli. Birincisinin temel grevi
ll, ve ve vaatlerin gvencesi olan
Hukuku, iktidar dzeninin patronudur sanki. Oysa Hukuku'yla
bir araya gelerek bir ift Esinli lider lszdr, ve Olduka
ortaya ve gelip geicidir. Esinli liderin nitelikleri
en Eylemi byldr yani ve Yeni
gen ya da santorlar gibi hayvan insan biimin-
deki kitleleri srkler. Karizmatik iktidarla benzerlikleri gtrmez.
Kusursuz bile nk gerek dnyada, sosyologlara bu tiir
temel biimlerini ve soyutlama verenler, maskeli ve
insan ve askeri derneklerdir.
1
Georges Dumezn, Essai sur deux repisentations indo-europiennes de la souverainete, Hint-Avrupa
Grnm zerine Deneme"), Paris, 1948, Blm Il, (s.38-54.)
'96
Roger Caillois
HiTLER, EsiNLi LiDER
Hitler, esinli mitolojik nitelikleriyle kendini gsterir hemen. Ancak bu
niteliklerin belli bir sahiptir nk ncsnn bile kendisinden
gstermesini istemektedir ve nk imgelem gc igdsel olarak
ona. Zaten, hareketini ortamlarda beklenen lider, trdeki
Devlet karizmatik trdeki esinli yneticiyle Nasyonal sosyalist
partinin kurucusu Gottfried Feder2 bu mesihi Luther'e, Savonarole'e ve
Muhammed'e benzetir. Temel erdem olarak demir bir irade ykler ona ve
bir olarak Bu da mesih, fanatizmine
gvenebilir. Her trl olarak grr kitleyi ve onun
Sonuta, ulusu ynlendirerek "uyurgezer bir gvenlik" iinde
stelik kararlan da kesindir. bile ister.
O dnemde evrelerde etkisi byk olan Ludendorff,3 benzeri bir askeri lider
portresi izer. Mutlak bir mahkum eder onu: insanlar
ok ciddi ve olsalar da hi kimse, onun denetlerneye
Lider ve bir hareket eder fakat
zamanda bir yklenme gc de Psikolojisini halka zg
kurtaran bilinlilik da geebilir: tarihi, bir gener-
alin ne asla onun neler asla ifade edemeyecektir.
Generalin mlkdr bunlar ve kendisi de ancak gerilim
btnyle hissedebilir bu
bir tr sz konusu olan. Manteuffel bu olan dile
getirir: Evet beyler. Ben askerim: askerin bir ve ben de bunun
isterim. Bir komuta etmenin, topunun sizi her an
huzuruna bilmenin, ve yurdun
emidere bilmenin yce duygu: duygu-
ve bu gerilimi ilahi byklktedir."4
burada sz konusu olan fakat
Devlet genelde, ulusun srekli riske atan ve mutlak bir
elinde bulunduran adam olarak kabul General de Devlet da
belki kendilerini olan Onlara tut-
ngrlen ne hesaplar ne de duyusuz III. Reich'in ve
Walter Darre'yse tam tersine, yneten byk liderlerin kendilerini
"zamana ve dnemlerinin biimine gizemli bir duyguyla kulak
verdiklerini ne srer. Gottfried Feder gibi Darre de bir uyurgezer
grr Esinlendikleri bu duygu, bir annenin hissettikleriyle
bundan yoksundur. Bu duyguyu "Toprak
Ana"'yla Bunun "evrensel olan bolca kozmik
uluslar bu yetiden yoksun grnrken Almanlar ona her
zaman iin sahiptir.s
Bylesi bir alanda psikolojinin ve mitolojinin ne denli da fark ediy-
oruz. Bu somut olan Adolphe Hitler, benimseyerek
da. Yeri kabul gren formlleri yineliyor: "Uyurgezer yoluma
devam Burada sz konusu olan, biimiyle ve kendisinin
halka biimiyle Fhrer gereklik ya da propaganda
Bu durumda ve etmenin bir
2
Gottfried Feder, Der deutsche Staat na tionafer sozialer ("Alman Devriminin ncleri"), Paris, Vermeil, 1938
3 Gal v. Ludendorff, Der To la/e Krieg evirisinden), Paris, 1937, (s.130-132)
4
J. Lagorette (Guyan'dan Le Rle de laguerre, Rol"), Paris, 1906, (s.62-63)
5 W alter Darre, Neuadel aus Blut und Boden, evirisinden), Paris, 1939, (s. llS)
82 CociTo, 'g6
Karizmatik Iktidar
olmayacakhr. Btn bu grnmler, ortak bir imge zere oran-
da bulunurlar. dzmece olsa da gibi hareket eder, ylesine ki
bir inan nesnesi durumunda tarihsel konjonktrde, tarihilerin ancak darbe
safa ya da kesin kararlara aldatmaca
hibir Zaten halkta karizmatik bir
liderin, igdsel ya da bilinli olarak, her ne yolla olursa olsun, kimi
rtp sunmaya duruma getirmesi Ne farkeder:
an betimlememiz gereken bir insan bir idoldr.6
Adolphe Hitler, ynetici, bilinli ve ilkece biri ve
iin iyi niteliklerini ve oy
belli bir sre iktidara gelen Devlet olarak belirir. Diktatr, ve
glerini Tembeldir: durumlar insanst
abalar gerektiren huyurabilse de bir broda asla dosyalada yoktur.
ve sesini dinlemeyi
Kartpostallar ve hatta posta ocuklarla gsterir onu. Kpeklerle
oynarken ve de olur. Vejetaryendir, sigara kullanmaz,
namuslu geinir: sonu olarak insan zerindedir.
Toplum iine nadiren fakat evrende korkun bir darbe vurmak
iin nemli bylelikle zere Uysal olmaktan
toplumunu ve dndrc yeniden terk ederek
ve geri dner, havayla
Obersalzberg'de bir konut ettirir kendisine. Bykeli Franois-
Poncet'nin betimlemesindeki lirizm, bu konutla beklenen etkinin gster-
mektedir:
"1900 metre bir oturtulan bu yer, uzaktan, bir
laboratuvar ya da kk bir evi gibi grnmektedir. on kilometrelik
bir yolla oraya. Korkusuzca bu gzpek
izgisi, mhendis Todt'un kadar, bu devasa iinde bitiren
zorlu da Olduka iki bronz
gml bir geidinin sona erer yol. Bu geidin ucunda, i yzeyi
levhalarla bir asansr beklemektedir. iine 110
metrelik dikey bir kuyudan geen asansr seviyeye dek yk-
selir. Srprizin en heyecan verici Ziyareti bodur ve bir
bulur nnde. Bu binada, roman direkleriyle bir galeri, iinde kocaman
ve otuz kadar sandalyenin bir masayla
usuz bir oda ve konforlu birok yanal salon
ok ykseklerdeki bir koylar
geerek bir grnmn kucaklar. dibinde, Salzbourg'u ve
doruklarla, yamalara tutunan ve ormanlada gz
bir ufkun civar kylerini farkedersiniz. gibi
duran evin dik bir duvar yk-
selmektedir. Bir sonbahar gnnn bitimindeki brnen bu btnlk
grkemlidir, ve neredeyse Ziyareti yoksa
hayal mi gryorum" diye sorar kendine. Nerede bilmek ister. Graal
lyelerinin Monsalvat bir derin
Mont-Athos'ta Atlas Okyanusu'nun Antinea
6 Hitler'i iin Le Monde gazetesinde "Hitler kimdi?" dizisine
( 3, 4, 5, 9 ve 10 Ocak 1951)
7 Yeni ilk yasa koruma ilgili olunca, Keyserling Bu byk
ya da fakat yine de belirleyicidir.
'96
Roger Caillois
Victor Hugo'nun el sayfa fan-
tastik izimlerden birinin mi bu, bir milyarderlik olabilir mi ya da
ve hazinelerini bir yuva? bir
bu, yoksa byklk tutkusuyla, ve egemenlik alkalanan bir
Her nce, Esinli liderin bir
bir lkenin tek bir teraziye ykleyen
ve dnyaya yeni getirmek zere lider ortaya
neden olan vahiylerin dneminde, bu korkun yortular Esinli lider
ekilir.
Bu hareketler, tutumlar, ve gsteri
dekorlada ilgilidir. konusunda ancak olarak bilgi verir-
ler. Karizmatik iktidar ylesine ki ve her seferinde bir
dizi metinle belirlenen iktidara gzlemciler, bu tr bir gereklik
derecesi zerinde bile Kimilerine gre diktatr Almanya'mn
mutlak hakimidir. bir
bir kendisine ister istemez boyun
aresi olmayan hedefe srkler. iinse tam tersine,
Hitler' e, seferber glerin Kitleyi srklemez, onu izler. ok byk
bir dalgamn mantara benzer. Politik arenada ustaca hamleler yapan uzman
bir hesap belli bir zlemlerini yorum-
layan bir medyumdur.
Gerekte bu iki imge birbirini karizmatik lider kitleye ters
Bunun nedeni kitleyle Bu duyguyu
bir iin de toplum onu lider olarak grmektedir. Fakat her
zmlenemez. Ynetimin durmakta;
ve gerektirmektedir. Hitler, bir
ulusu sona elden geirme Bunun iinse kusursuz bir
parti rgtne sahiptir. parti toplum
ve dzeylerine neredeyse Sonu olarak,
pasif bir tutum izleyerek kaydetmekle sylenemez. Bu belir-
ler, ynlendirir, politik dile evirir ve dnemin uyarlar; btn bu
den, ve g isteklerden, dileklerle dolu bir btn

Rejimin felsefecisi Alfred Rosenberg bu iin, liderin esas grevini
yani daha da aarsak
biiminde belirleyen biyolojik bir metaforlar
Gottfried Been, "Entelekteller ve Yeni Devlet" (Les Intellectuels et l'Etat Nouveau)
bu dnemin esas mucizesini Hitler'in Hareket'le bulur. Oysa
ki Napolyon bir ne tarihte ne de halk hibir onun
Hitler ve. nasyonal sosyalizmin yle gldr ki
hangisinin sorup durursunuz.9 Fakat zerinde dur-
gereken Rosenberg'in bir formldr: "Bilinsizlik bilin neyse,
halk da liderin odur". Bu kimlik, lideri yzde yz etkili Toplu irade en
gl ifadesini onun gre, bu iradenin tek yasal yorumcusu
gre liderin ve yer
8 Livre faune Franois, 1938-1939, Paris, no.18, (s.24-26) .
9 R. d'HARCOURT, L'Evangile de la Force, ("Gcn Temel Paris, 1937, (s.24-25). Nuremberg kongresinde Hitler de: "Bu
dnemin mucizesi beni ve benim de sizi szlerini (Benoist-Mechin, "Alman
Ordusu'nun Tarihi"), Paris, 1938, s.21.) Yazar, partinin resmi yorumlarken Hitler'i "ulusun tarihsel kitlenin
bilinsiz ve dile gereksinimlerinin olarak
CoGiTo, '96
Karizmatik
almayan hibir lide,re Bu gizemli anlatmak iin
Hitler iki temel imgeden
Bu sorunu ele alan sylemlerinde, bir davula ve bir benzetir kendisini.
Mnih darbesi mahkemede savunma yaparken
kendisini "Alman gen davulu" olarak bir
gazetesi Hitler'in Devlet niteliklerinden yoksun belirtmek zere
deyimi kullanarak, basit bir davul ve bunu kendisinin itiraf
sluplara bir szl eyleminde ironik
bir dille, zerinde seksen milyon sefaletinin ve grltsyle
bir davul dnyaya duyurur. Kariyeri sresince
imgeye defalarca dnp imgesi de Alman iradeleri-
ni kendisine eken, bir araya getiren ve elektriklendiren Devinimsiz ve
mahkum olan bu iradeler, onun erdemiyle birbirine
ve yoksun ynetime Lider'in erdemi ortak
iin gereken verir onlara. Lider, topluluk ruhunu ulusal
enerjiyi harekete geiren
UYuTuM vE EsRiME
Eylemi sz daha da byl grnmektedir. Gerekte
Hitler bu sylemler sayesinde kitleler zerindeki kurar ve yeniler. Kendisi
de gtren zenle inceler. Belirlenen hedef, dinleyicilerin
ortadan bir iktidar rejiminde
harikalar yaratabilecek olsa da karizmatik iktidara boyun bir toplumda ancak
bir rol stlenebilir. Srekli eder onu, ve temellerini Fakat
bu dzenlenerek etkisiz Hitler pazar gerek-
fark Dinleyicilerle hibir
itiraf eder. Bunun nedenini de hemen halk bir kafayla
gelmekte ve inceleyerek sylemine direnmektedir.
Bylelikle insan vcudu ve direnme gcnn
ge bir vakitte karar verir. Mein
bir bunun nedenlerini zetlemektedir: "Her
trl sz konusu olan, iradesini zellikle de
biraraya gelen
durum byledir. ve gn iersinde, insan iradesinin gleri, kendisine
gelen bir iradeyi byk bir enerjiyle durmak-
Fakat daha gl bir iradenin egemen glerine yenik ok
daha kolay Gerekte, bu trden iki g
Sz syleme yetisinin gcn bir havari
taraf, olarak direnme gcnn hisseden insanlara
yepyeni bir iradeyi esiniernekte Zek& ve iradesinin tm
elinde birinde olduka
Hitler etkilerine, yine bilgece bir
ses uyumunun ve sahne dzeninin etkilerini ekler. davul ses-
lerinin arada bir keskin kesintiye monoton bir mziktir bu.
projektrlerin yne uzanan lideri' salonunu tek
Uyuturnda en klasik yntemlerden biridir bu.
gibi: " trompetlerin ve insan selinin
ykselmektedir. Salonda kemer biimli lambalar sndrlrken
10 Hitler, Mein evirisinden), Paris, (s.452)
CoGiTo, '96
Roger CaiZlois
tonozlardaki lambalar ve oklar kk bir Bir projektr,
esrimeli beliren kk, esmer ve kel bir zerinde
bin kol anda havaya kalkar. ilerler adam, ediciritmik seslerin
grltsnde yine ve dinsel bir hareketle selamlar. ilerler,
krsye uzanan yol boyunca kendisine sunulan kabul eder. dakika srer
bu, ok uzun bir Hi kimse ellerim ceplerimde farkedemez:
hepsi gzleri bu noktaya, esrik bu yze
ve gzlerinden szlmektedir. Ve aniden durulur."
cmlesi de olduka "Bir kitle mitinginde, herhangi bir politik gs-
teride kendimi. Fakat bu insanlar Bu olup bitenler
dinsel bir tren. Ait bir dinin, beni ezen, bir gle, hatta son
derece gergin bedenierin kuvvetinden daha da etkili fiziksel bir gle beni iten bir dinin
kutsal treni bu. Ben ve onlar hep beraberler."ll
gibidir, sanki. Fakat az sonra salon-
la ve dinleyicileri de uzun ve syle-
nen, transa sylemlenen cmlelere Halk, Esinli liderin
iine devinimsiz ve dilsiz bir esrimeyle
Soluk almak iin durmayagrsn, ucu belirsiz bir gibi
ykselen ve toplu bir uluma duyulur. ortak bir

bir kitle, bu trenlerle doruk Bu
kutlamalar dnem dnem lider ve
glendirir. Liderden beklenenin, kamu ynetiminden ve
bir ynetimin daha bir Lider, bir
bir Peygamber ya da bir Fatih grnmyle, ulusu utantan ve kur-
daha somut terimlerle sylemek gerekirse; bir hkm-
lerinden ve sefaletinden Zorunlu askeri hizmetin dzenlenmesi ve
endstrisinin her an artan gereksinimleriyle hemen ortadan
Sonunda ve hemen da yirmi iki nce
bozgunu onaylayan vagon-
da
Peygamber zamanda bir gibi,
bugne ait da stlenir. Her Alman ve
tek kendisine boyun boyun
sonra herkes Gelecekleri kendi ellerinde
Daha gl birisi bu Bu mutlak gcne dayanmayan
hibir yok gibidir. Alman ruhunun Durchbuch dergisi der:
"Adolphe Hitler bizim gzmzde sadece bir Alman
da. biz Hitler' e hala inamyoruz. Byk
yine Hitler'e Adolphe Hitler, senin
ismin bizim Bu inan, Alman simgesi olan
lkenin tmnde bize. al Fhrer, hepimizi al,
al. senin ellerine "12
Ve en sonunda karizmatik bir Fatih olarak
efendisi gibi grlr, btn odur, kent zorlayan, dar-
eden odur. Liderin geleneksel roldr bu, demirini kendi elleriyle
anda bir roldr. bu srekli
11
Denis de Rougemont, journal d'Allemagne, ("Almanya Paris, 1938, (s.48-49)
12 R. d'Harcourt, A.g.e. (s .. 53-54)
86
CociTo, 'g6
Karizmatik !ktidar
maddi ve manevi bu duruma zere hibir biriktirme-
Herkes onun gibi, byk gn iinde fakat dingin bir bilinle bekler.
bylesi bir dinsel bir beklemek
1926 Temmuz'unda Weimar'da Birliklerini yeni sancaklada
eliyle yeni amblemleri sol elindeyse 9 1923 tarihinin
tutar. ayini yneten din zerinde
btn bayraklara insanst bir erdemin
ve derecesi zerine birka fikir vermek iin kimi gerek-
mektedir. Parti'nin resmi belirleyici metinleri zetle sunmak
istiyorum. Lider'in bile kendisine insanlan hayran Yksek
grevde bir memur, bu kendisinde etkiyi
byk rpertisi her Onun gzlerine ve o da gzlerime
tek bir arzum evime dnp bu izlenimle
kalmak."14 Kimi zaman da ruhsal en u noktalara dek gtrlebiliy-
or. Kruma Birliklerinin bir yesi Schwarze Korps dergisinde dile
getiriyor: "Kendimi bu ylesine ki olsa bile onu
savunabilirdim. Fakat ve ta kendisi iin Fhrer
Onu ilk ruhumu bir ve o gnden beri de
Fhrer'in Hitler gen
girer ve onunla "Bu geceler benim iin birer diye gururla itiraf eder
gen adam. Lider sofra rts onun iin Her birinin
eylemiere eder. "O her bilir, hepimizi bir
destektir, zorlu halledilmesinde olur.
Bylelikle, lider ve adamlan srekli bir ltuf grlmek-
tedir. "Ben sizde varolu yorum, siz de bende", mistik en geerli forml-
lerinden biri olan bu forml Bir
dile getirir: politik bir karizmatik zgn
dinsel durumuna getirerek lehine En son noktadaysa, dinlerdeki
l inan btnyle dnyasal bir dava ve idoln yaranna kulla-
narak, ve "Umut" lsnn birlik gereksiniminden ve
bilincinden sz Sistemin temeli de amaa
gibi btnyle politiktir fakat son dinseldir.
Eski bir Hermann Rauschning'e ilgin metni, bu iki
dzenin birbirine olanca "Fhrer
giderek daha da gizli ve gizemli kalmak Ulus, nemli bir
dnemecindeyken, eylemleri ve ender rastlanan sylemleriyle orataya
zorunda Geri kalan zamandaysa, eylemin gizemini ve gcn
zere, hemen silinmesi gibi ortadan
Ortaya bile byk olaylar Hibir byk lider kendisi-
ni ynetimin gndelik angaryalanyla eskitmez. Ulus iin olduka belirleyici olabilecek
bir anda Fhrer'in lmnn byk bir etki bile
yle bir gn gelir ki Fhrer'in iin feda edilmesi
gerekebilir. Byle bir durumda parti ve kendisine insanlar Fhrer'i
feda etmek Hitler btnyle mistik bir durumuna
byl olanca ortaya Politik
lmyle gelen verimli erdemi tuhaf bir biimde sy-
13 Benoist-Mechin, ayn., Cilt ll, (s.399)
14
Hermann Rauschning, La Rivolution du Nihilisme, ("Nihilizmin Devrimi"), evirisinden), Paris, 1939, (s.54). Bu para,.
"Emek Cephesi'"nin Der Arbeirsmann dergisinden
15 ''Les Nouveaux Cahiers" 'den no.49, (s.6)
CociTo, '96
Roger CaiZlois
lencenin feda edilmesi,
iin zorunludur: Bylece, btn sonsuza dek
srdrecektir.
bu tr usa
Fakat yine de esinleyen gerekliktir ve
da syleyemeyiz. Tam tersine, sistemin ok uzaklara gtrrler ve
bu bile sistemin gerek Fakat
politik bir iinse bu
belirsizdir: desteklenir ya da Kimi zaman bu
da olur. nemli bir rol stlenen dindar
Tarl.kat, yeni Devlet'in yksek
liderlerinin bu
sekin topluluk titizlikle silah ve
dnyadan drt kalede zel bir
Bu ekilginlik toy fiziksel, ve tinsel olarak ok sert bir
idrnandan geiriliyordu. erdemse grev bilinciydi. Her gn tekrar-
lanan bir trenle, kendisine yeminleri lidere topluca
zere Salonu"'nda bu gerek belir-
lemeyi engelledi: basit ve romantik bir dzeyine gibi politik
rgtlenmesinde gerekten byk bir nem kazanabilirdi.
VE DEMOKRASi
Totaliter rejimde, iktidar her zaman iin belli llerde karizmatiktir. nedeni.
bunun. Oncelikle, totaliter bir rejim herhangi bir partinin ulusla
Parti disiplini ve rgtlenmesi toplumlarda karizmatik
iin en uygun kadroyu Tek
ve partililerin alan lider, bu erevede olarak ne
dara ncelikle parti konumunda olacak ve kendisini ynetimin
getiren bu nedene gelince, totaliter rejim
stn bir gerektirir; Devlet dinginlik iinde ynetilme-
siyle ispatlayamaz. Hesaplada ilgili bir her berbat etme riskini de bir
yersiz herkes bilir. Fakat gndelik basit
ve kuvvet olduka gerilerde bir ya da ok byk
bir grev seferber sz konusu kesinlik vazgeilmez
Bylesi bir bir
ya da sosyalist bir hedefin uygun bir
gerektirecektir. Byle bir srdrecek olan de zorunlu olarak bir
grnmn verecektir.
Bu zellikler Hitler'in serveninde anormal bir biimde
Gizemli ve dinsel atmosferin nadiren bu denli etkili nk bu
durumda, kimileri Hitler' i zel olarak destekleyen, kimileriyse bir
zellik sunan birok bir araya bunun iin en eski Germen
mitolojisinin, seimini Hukuku hkmdardan Esinli hkmdardan yana kul-
belirtmek gerekir.16 Hem asker hem de mzisyen bir refleks-
leri, bir felsefenin son zamanlardaki Birinci Dnya
1
6 Bu incelemenin iktidarian iin iki modelinin dayanarak,
Germen ve Hint-Avrupa sylenleri olduka belirleyici sylenebilir. Hint- Avrupa toplumlannda
ve geen ve karnaval dnemine rastlayan dramatik ya da gln bir iktidar sonra,
Esinli hkmdar utan verici bir biimde kovulur ve Hukuku yeniden iktidara geer. Germen mitolojisindeyse tam tersi olur.
Mithothyn (ya da bir Ullr) Hukukudur ve gerek hkmdar kovulur. (G. Dumezil,
Mythes et Dieux des Germains, Sylenoe ve Paris, 1939, s. 34-43)
88 '96
Karizmatik !ktidar
ve enerjisiyle dalgalarran bir genlik Hitler'in serveninde bir
araya syleninin seimi, erdemlerine
esrik gsterilere yol ve kabul
Daha bu Yine de gizemcilik yok
olmaz nk sistemin Fakat bu gizem, utan
yari tutulur. zellikle de laik bir grnm gizli
tutulur: szck dinsel ya da fark edilen szcklerden
Lidere gsterilen ve erdemlerinin ve yine liderin
davaya da elden
lider bir Esinli gibi ortaya Kendisine krkrne boyun
nedeni, stn yeteneklerinin, grevini nerdeyse bir biimde yer-
ine getirmesine olanak Bu yetenekler giderek tamam-
larlar. lider bir peygamber bir
A g olan pek ok ara, bu trdeki bir iktidardan, yneticinin
yetkesinin yerine greve, bu grevi yerine getiriken
iktidara
durumlar da olarak karizmatik bir
byleme temelini de beraberinde getirecektir. Adolphe Hitler'in durumunda ve yne-
tim bynn rol stndr. politik genel ve
gereklilikleri yznden farkedilmesi gte olsa dinsel niteliklere da olur.
bylesine ters yz edilmesi karizmatik gncel sorununu

Bu tarz bir ynetimin, politik eriyip gitmesi
gerekirken tam tersine, karar verdikten sonra
bir gstermek ola-
toplumlarda, egemenlik ilkece, vekillerini seen
olarak seimlerini zaman kamu gizli
ve tek dereceli seimlerle Yani temelde,
zaman zaman oy bir pusula Bu eylemle, bir dahaki
yoklamaya dek herkes egemenlikten gven ve sempatisini
olan ellerine Sistem, ve fark edebilen
bir olarak grr Her bireyin, niteliklerini ve pro-
gz nnde bulundurarak seimini
zellikle de adayda tutumu hatta iyi niyeti varsa yar.
Belki daha da ileri gitmemiz gerekmektedir: sonu olarak sistem,
yasal rekabetini ngrmektedir. rakiplerini ortadan
niyetiyle ktye Vekiliikierinin sonunda,
kendilerini zafere olan iindedirler yine ve semen kitlesinin
nne yeniden ynetimlerine gre
olan bir grubu da getirebilir. srdrebil-
mesi iin oyunun mutlaka Hi yok ki rekabet
lir: zaman olmaktan te her
resmi kendini hissettirmektedir, hkmet oylama yntemini kendi e-
virmekten geri Fakat btn bunlar, sistemin insani
ve hibiri onun toplumsal Oysa ki komplocular ik-
ve ncelikle de en fazla oy elde etmek iin yurdundan
karizmatik ve gcn igdlerden destek al-
maya karar verirler. Ve bundan sonra sz konusu olan tek her"insanda var olan
fakat ancak bir ama utanga bir ener-
'96 8g
Roger CaiZlois
jilerin ve ynn bir kez eksiksiz ve kesin bir zaferde
rnek
byle entrikalara ok kt Hatta kimi yn-
leriyle bu manevralara teslim olmaya bizi. stelik mekanik
radyo ve sinema) teknikleri kitleleri etkilemek zere eyleme yol-
lara Oysa ve hilelerine en ve
en bilinsiz konumda bulunanlar bu Basit fakatender grlen ve hemen
hemen somut bir eyleme en kolay srklenebilecek olanlar yine
belli bir tahminler ve dengesinin, zafer-
ine olmasa bile belli bir zafere brokratik
ve yetkili belli belirsiz fakat etkili eylemi, sistemin ola-
dzeltmek ve dengelemek zere araya girmektedir. Fakat iyi
bir yrtme ve tek ve bilincini
koruyan bireyin bir duruma ok iyi bilen
hibir nlem Basit bir
toplu frenler ve hatta ahlaki engelleyiciler neredeyse etkilerinin
tmn yitireceklerdir.
evre bir yneticidir: iyi ya da bir sz orada yle abuk ve
gl ki hemen ani ve bir eylem getirebilir. ve
drstlk genel bir srklenmediklerinde en mahkum
Geriye kalaniarsa gereken bir sorundur ki bu noktada da yine
ynetimin ve dzeyine ineriz. ve zorlama srece
karizmatik da Ara esrik olgular
nemlerinin hissedeceklerdir.
enerji aza indirgeyerek her liderin gizemli sevgisine
yneltmekte ve bunun sonucunda da ya da yasal asla
bir g kullanmak zere
basit bir formldedir: kamuoyu
ve bir idol ycelten rakip
yapmak. Halk anki hikim-
senin elinde bir sre iin btnyle de fakat byle
bir poltika hibir zm getirmeyecektir. Tehlikelerle dolu bir durumun veri-
lerini denemek en iyi zmdr.
bir baraj Bu arada, her geen gn
daha iyi uyarlanan teknikler, kazanma hedefine
hizmet etmektedir.
fakat yine de vazgeilmez bir iyi sonular
hala birer olarak gre, grnen ki ancak bir mucize
lksn koruyup halk kt
sonulardan ve igdnn srklenmekten kurtarabilir. Bu arada, III.
Reich deneyimi de Fakat btn isteyerek
stlenenlerin bilinlerinde bile o kadar ki, bu insanlar, Nazilerin kul-
glerin gerek Karizmatik iktidar
gc, ve gcdr. ve
benzer egemenlik trlerini henz ortadan Tam
tersine, etkilerini Onlara bolluk, ve
iin kendilerine gereken mekanik ve bir nitelik vermektedir.
ev.: Esra
go CociTo, 'g6
KENT VE SiYASAL
- Artun nsal
SiYASAL VE TERR
var her yerde de var eziyet,
sindirme, ldrme, ve her toplumda derece
derece, ama srekli bir biimde gnlk bir olmak korumakta-
Ne var ki, olan durum, gnmz Jacques Ellul'n de
gibi, bilincine" Bir Michel Maffesoli ise
detteki zerinde duruyor: "Kurucu ve "Totaliter yani
ile "toplum" Maffesoli'ye gre barbar bir a-
bir olumsuzluk Tersine, toplumsal dzenin ve
ikili hala Freud'taki Eros ile Thanatos
(lm) gibi.2
olgusu, filozofu Jean-Marie gzlemiyle, temel
dan ele Psikolojik ynyle bir alan ve zaman ldr-
c olan bir gcn olarak ahlaksal ynyle- iktidan elde etmek veya
onu yasal olmayan amalara alet etmek iin zora Bizi, bu
sonuncu yn zellikle ilgilendirmektedir.
H.L. Nieburg'un siyasal hedefler ve kurbanlar
ve Artun Kent ve Siyasal kitaptan (Ankara niv. Siyasal Bilgiler Fakltesi
Ankara 1982.)
1 jacques Ellul, Cantre Les Violents, Paris, Le Centurion, (s. 7.)
2 Jean Lacroix, "Violence- Les Analyses de Maffesoli", Le Monde, 7 1979.
3 jean-Marie Domenach, "L 'Ubiquite de la Violence", Revue lnternationale des Sciences Sociales, c. XXX, No. 4, 1978, (s. 760).
bireysel toplu ve ynlendirilmesi konulannda bkz. W. J. M. Mackenzie, Power,
Vio/ence, Decision, Hamwndsworlh, Penguin Peregrine Books, 1975, (s. 113-171).
'g6
Artun nsal
seimi, evreleyen uygulamaya ve etkileri siyasal anlam
veya yani toplumsal sistem zerindeki sonular bir
ma durumunda tekilerin ynelik, zarar veri-
ci eylemlerdir."4
Siyasal "fiziksel gcn ve yasal olmayan biimlerde
olarak ele bireysel dinsel ve etnik gerilla hareketleri-
ne, i veya devlet terrnden askeri mdahalelere, hatta uluslar sa-
kadar uzayan zengin bir ortaya Bu nedenledir ki, son
dillerden "terr" belli siyasal trlerinden
biri olarak ele zorunludur.
Gnmz siyasal bilimcilerinden F. R. von der Mehden, eylemlerine kimle-
rin kknde yatan nedenleri ve 6 tr
eylemi sylyor: Bunlardan birincisi, lke kltrnden kaynaklanan
eylemleridir. Yazara gre, lke kltrnde bu potansiyeli, etnik, din-
sel, blgesel iinde, boyu bir ortamda
ie dnklk, yaban sevgi ve nefret olarak ortaya
gerginlikleri ve eylemlerini simgeler.
Von der Mehden ikinci grup iinde devrimci ve eylemlerini
etmektedir. ncs ise, askeri darbelerin yol eylemleridir.
lerin eylemlerini drdnc tr olarak gsteren yazar, eylemlerini
ve son olarak da seim dnemlerinde patlak veren eylemleri grupta topla-

Gnmzde, belli bir siyasal korumaya veya onu devirmeye ynelik trleri
hemen gze arpan eylemlerinin gerek
endstri gerekse az lkelerde belli bir ivme dik-
kati ekmektedir. Temelinde yatan toplumsal ve siyasal nedenler ne olursa olsun, bu tr
hareketlerinin birincil siyasal erki duruma getirmek, onu
gznde ve sindirerek iktidara el
A) TERR
nce "terr nedir?" sorusuna ve daha sonra da
biimlere

Herhangi bir yapma
lada yetinilebilir. gibi, Latince terror veya terrorist kaynaklanan
terrn klasik "altst edici ve felce korku" dur. Petit Robert
zellikle Devrimi (1789)
da "Bir toplumda bir grubun iin
ortak korku."
kamu etkilerneye
seeneklerden biri" olarak ABD'li siyasal bilimci Joseph La Palambara'ya
gre hkmet ve kamu uygulayama veya
bunlara ve mala ynelik fiziki zarar verici ve
eylemler veya byle eylemlerde bulunma tehdidi" dir.6
4 H. L. Nieburg. Vio/ence, New York, St. Martin' s Press, 1970, (s.13)
5 Fred R. von der Mehden, Comparative Po/itical Violence, Englewood Cliffs, N. J., Prentice-Hall, 1971, (s. 7-17).
6 Joseph LaPalombara, Politics Within Nations, Englewood Cliffs, N. J.: Prentice-Hall, 1974, (s. 379).
'96
Kent ve Siyasal
Bu siyasal yola grlecektir ki, kimi zaman belli
bir lkede gsteren oranla ok daha byk
da kurban 1947 Hindistan ve
izleyen dnemde, Mslmanlarla Hindular
larda lenlerin szgelimi, o tarihten iki nce AmerikaHarca zerine
atom yol ok daha fazla yle ki, Trki-
ye'de son Sakarya Meydan
lenlerin bizzat resmi
Terr diliii).izde olarak da kullanabiliriz. Ergil'in
la terrizm, cinayete kadar uzanan ve sindirme olan eylemle-
rine verilen ad" Mevlt Bozdernir'e gre ise, terr, sindirrnek
yoluyla onlara belli ve benimsetmek iin zor kullanma ya da teh-
dit etme eylemi" dir. yazar, terrizm'i de, "siyasal amalar iin rgtl, sistemli ve
srekli, terr yntem olarak benimseyen bir strateji olarak
Buna gre, terr, "bir eylem biimi", terrizm ise ''bir doktrini" ola-
rak
Bir de Gnsev Evcimen' den boyu-
tu ile terrizm, ulusal ya da dzeni bu dzenierin ya-
sal ara ve taktiklerin neren bir eylem"dir. gre,
"Bu eylemin toplumsal dzen
terrizmin siyasal ele geirmek isteyen glerin onu
ve bu arada, sindirdikleri da sahipsiz yneltmek
iin, eylemlerinden Bunun dzenin ya-
na olan glerin de, evreleri "gl bir ynetime
eylemlerine itmeleri de, madalyonun br yzdr.
2.Terr Trleri
Gnmzde lkelerde rastlanan siyasal trlerini de
Ancak hemen belirtelim ki, sz konusu trlerin birbirlerinden ol-
duka gtr. Gncel rneklere gemeden nce, iki klasik terr trn
makta yarar var:
Szgelimi, 1792-1794 terr, giyotin, tutulan-
herkesin birbrini ihbar etme ve birbirinden
denetlenmesi vb gibi yollarla
simgeliyordu. Halka korku saan bir Giyotinsiz de olsa, kendi tarihimizden, Os-
son dneminden, srgnleri, san-
sr ve ile gze arpan 1. dnemini buna rnek olarak
gsterebiliriz.
te yandan, Rus "nihilist"lerinin siyasal terre, dzeni tek yntemi ola-
rak 1866'da ar Il. Aleksandr'a eden gen anar-
Karakozov' dan ilerdeki giderek rgtlenen sosyalist-devrimci-
lerin, tm rejimine sistematik olarak y-
nelttikleri eylemlerine geilecekti: Ekim 1905'in bilanosu, 121 eylemi, po-
lisle 47 ve 362 lyd. Bu bilanoyu veren Georges Nivat, siyasal ara
olmaktan , bir amaca sonra bir kez daha .lO
7 Ergi!, Trkiye'de Terr ve Ankara, Turhan Kitabevi, 1980, (s. 1).
8 Mevlt Bozdemir, "Terr (m) ve Terrzm (mi)?", Ankara, SBF, ve Yksek Okulu, c.VI, 1981, (s. 526).
9 Gnsev Evcimen, ''Bah' da ve Trkiye' de Terrn Milliyet, 22 Ekim 1979.
10 Georges Nivat, "Les Chevaliers de 1' Apocalypse",Magazine Litteraire, No: 168, janvier 1981, (s.16-20).
'96
93
- Artun nsal
Gnmzde terr trlerinin iki gruba gzlenmektedir: Devlet te-
rr ve devlete terr.
a) Devlet terr
Kimi lkelerde bir devlet terr sz konusudur. devlet ynetimini ellerin-
de bulunduran gler, ve etkinliklerini yitirmemek
resmi ve gruplar yok ehne-
yi ya da en sindirmeyi N azi Almanya' Dnemi
gnmzde Brezilya veya Uruguay, devlet terr
rnekleridir. ilgin yn, gibi demokratikbir lkede bile, resmi haberalma r-
gtnn de eylemlerinde ortaya sz konu-
su ne kadar gster-
mektedir.
Yeri belirtelim ki, "devlet terr" pek olmayan ynleri
Szgelimi, gnmz da bir Humeyniciler terrnden sz edilemez mi?
Devrimi dneminde Robespierre' cilerinki gibi. te yandan, Marksistlerin
de tm burjuva devletlerinde, iktidarda olan egemen devlet te-
rrn ileri srdklerini ekleyelim. Ne var ki, sosyalist devrimle
gelenlerin de, ortadan devlet terrne e-
kinmedikleri sylenebilir. .
Devlet terrnn gnmzde lke da grlmektedir. Szge-
limi, 1980 Tunus'ta Gafsa kentinde, Suudi Arabistan'da Mekke'de grlen
ve Trkiye' deki eylemlerinin gerisinde
lkelerin haberalma rgtlerinin de yabana
maz. zellikle Afrika Sper Glerin, yerel terr odak-
ynlendirdikleri ve destekleikleri gerek ne olursa olsun, bu tr
eylemlerin en devlet terrnn yeni bir olarak
de
b) Devlete terr:
Kimi lkelerde de, devlete terr eylemlerinden sz edilebilir. Toplumsal d-
zene, onun devlet, siyasal iktidar ve siyasal kurumlar gibi simgelerine yneltilen
eylemlerini de birka grupta toplayabiliriz.
(i) Siyasal sistemi ynelik terr
zellikle nc Dnya lkelerinde, zaman
eylemleri dzeniernekte ve egemen glere olma-
yan harekete geirilmeye Gney Amerika' da Arjantin,
Brezilya veya Uruguay'da sonusuz kalan bu tr abalar

Ulusal hareketleri her zaman Gandhi'nin
benimsememektedirler. Szgelimi, Cezayir Ulusal Ordusu, 1950'lerde lkeyi
yneten yolunu ve 1960'larda
... )
te yandan, ileri endstri da, mevcut siyasal partilerin devrimci
potansiyellerini yitirdikleri veya tersine, "komnizm", ya da "Yahudi tehlikesi"ne
yeterince bir veremedikleri ileri sren kimi kk siste-
94
CociTo, '96
Kent ve Siyasal
me ve olmasa da eylemleri ile burjuva iktidar-
kamuoyunda yolunu denedikleri izlenmektedir. Federal Almanya,
ve Fransa ve hatta birka ncesine dek ABD' de grlen u-sol ve
eylemlerini bu gruba sokabiliriz.
(ii) ve terr
yesi etnik iinde devletten ve
bir ynetime isteyen kk da eyle-
me getikleri izlenmektedir. Fransa' da Bretonlar, Kuzey
da Katolikler; da Katalanlar ve Kanada' da Quebecliler;
Irak ve Trkiye' de zerklik veya "tam isteyen Krt gibi grup-
lar ilk akla gelenlerdir. Hollanda'da Asya kkenli
kimi eylemcilerin, eski smrgeci Hollanda Endonez-
ya'ya kendilerine "geri verilerek" ka-
ynnde eylemlerine da burada ekleyelim.
(iii) alma terr
Bu arada, ilirlerin hibirine bir siyasal ter-
rizm trne de Ermeni intikam Ermeni Gizli Or-
dusu vb. rgtler, zellikle 1974 sonra Trkiye'nin temsilciliklerine, diplo-
hatta Turizm ve THY dzenlemekte, daha da tesi,
ilieri zerinde hak ileri srmektedirler.
(iv) beraberlikler
Siyasal cinayetler, uak ve adam byk soygunlar ve sabotajlar,
gnlk gazetelerin haberleri stelik, yerel rgtleri, gi-
derek, bir alan rgtlerle kurmaya bile
FK ile Japon Ordusu'nun bir dnemde birlikte
srdrdkleri eylemler; ve rgtleri Filis-
tin Ermeni, Japon veya Trk eylemcilerin
buralarda ve Alman ilgin beraberlik r-
neklerine de Milliyet Abdi ldren Mehmet Ali
ca' iki sonra 1981'de Papa Jean-Paul II'ye ok kolay olma-
sa gerekir.
B) TERRN AMALARI:
Terrn konusunda lkeden lkeye
cak, genelde ve zel olarak Trkiye' de, bir kez daha
mesinde yarar belki hepsinden de ilginci siyasal terrn, kez, belli
amalar bir ara olarak kendisi
durumuna
Genel Olarak
Terr, uzun dnemde siyasal dzeni ynelik bir ara gre,
onun dnem iinde sosyal-
Roger Mucchielli terrizmi daha ok dzene olma ele
yor ve onu olarak Mucchielli'ye gre, ilk zel-
likle kamuoyunu etkilerneyi
11 Roger Mucchielli, La Subversion, Paris: C.L.C., 1976,( s.69-70).
'96
95
Artun nsal
Birbirleriyle ilintili olan bu dnem topla-
nabilir: a) hedef ulusun moral gcn ve onu parala-
mak; b) otoriteyi, onun grevlilerini ve nemli kamoyunda k-
ltmek; c) halk iinde kurulu dzen herhangi bir nle-
mek iin, ve herkesi "kendi aresine arar du-
ruma
Terr eylemlerinin bu temel gznde siyasal
ve giderek, devletin manevi otoritesinin yle ki,
bu "otoriteye bu kez de yneticilerin yeteneksizliklerinin bir olarak ile-
ri srlecek ve mevcut iktidara itilecektir. siyasal te-
rrn dnemdeki birincil merkezi felce ve kamuoyunu

2. Trkiye'de Terr
Trkiye' de terr eylemleri Gerekte lkemizde siyasal
yepyeni bir olgu ve Terakki dneminde, Mahmut Pa-
ya da gazeteci Ahmet Samim'in ldrlmeleri ve bunlarla iste-
nen siyasal amalar konusunda hepimiz bilgi sahibiyiz. te yandan, Cumhuriyet Devrin-
de Siyasi Cinayetler Kandemir'in bizlere daha sonraki
malar konusunda ilgin rnekler yetinelim.J2 Ne var ki, gncel
lkemizde eylemlerinin, zellikle sonunda filizlendi-
biliyoruz. Bir ODT nderinin belirsiz" 1968'de ldrl-
mesini izleyen gnmze dek bir
Nitekim, nceleri ABD ve Fransa'da o dnemlerde izlenen nitelikleriyle,
diye ilk faklte boykotlar, ve
izleyen hareketleri giderek olaylar" ve en sonunda "terr ola-
rak Bylece, siyasal niversite kampslerinden sokaklara,
!lleydanlara, byk kentlerimizin kenar mahallelerine ve en sonunda da sessiz Anadolu

Son siyasal eylemlerinin Trkiye'nin bir numa-
sorununu herkese stelik, ekonomik ve
toplumsal bir ortamda, terr ve de-
mokrasiyi tehdit eder bir tehlikeye Terrn Trkiye' deki uy-
ile ortaya amalar eylemci gruplara gre ise de, hi
yntemlerdir. Fakat, hepsinin tesinde, ortak bir ama
sz konusudur. Trkiye'de devlete, kurulu dzene sol ulardan kay-
naklanan terrist eylemler devlet otoritesini kitleleri sindirrnek ve
ve aresizlik iinde yeni iine itmek istemektedirler. bir
ortak ama, devletin kertilmesi ve ortamda daha
kolay elde edilmesidir. 1881'de Rus suikast dzenleyenlerden Jeli-
aboff'un szleri, bu gnmzdeki da "Tarih ok
yrmektedir. Tarihin bir drtklenmeye gereksinmesi
U-sol terrn demokratik-burjuva dzeninin ve
bylece devrimi terrn bilinen ise, bir ynetime
Bu arada, lke ynelik
det eylemleri de Ancak u-sol eylemle eylem temelde
Kandemir, Cumhuriyet Devrinde Siyasi Cinayetler, Ekicigil Tarih 1955.
g6
Kent ve Siyasal
amalar olsa da, yapan veya yapmakta yarar gren gruplar bu-

Sonuta, ne olursa olsun, Trkiye'de faaliyet gsteren ve 20'ye frak-
siyana ileri srlen 13 devrimci veya u-sol ile; veya u-
rgtlerinin hepsinin ortak yrrlkteki dzeni yoluyla
mektir.
12 Eyll ncesinde, gride ortalama 20 siyasal
olan Trkiye' de, bu olumsuz gerisinde hangi yat-
Bu konuda ileri srlen nedenleri gzden geirmeye
C) TERRE YoL AAN NEDENLER
etkenler
byk gre, Trkiye' de terr, zellikle "uluslara-
komnizm" in bir lkenin jeopolitik konumu veya stratejik nemi nede-
niyle kilit noktada ve bu yzden de Sper Glerin ilgisini ek-
ileri srlmektedir. Bu kamuoyunda da, lke haberalma
rgtlerinin CIA, KGB, SA VAK veya MOSSAD gibi) lkemizde
da
zellikle 1974 Askeri sonra, lkemizin gerek ie-
ride, gerekse Fransa,Almanya, Yunanistan, Rum Blgesi, Suriye
veya Lbnan gibi lkelerde slenen "Trk blc glerin hedef
de yer verilmektedir. te yandan, Trk da, Ermeni, Rum,
Krt ve Filistinli dzeyde bir iinde bulunduk-
dikkati ekmektedir. Ve son olarak da, Avrupa'da Trklerin
Almanya, Hollanda ve Fransa gibi lkelerde, ve u-sol rgtlerin, o lkelerdeki
legal ya da illegal rgt ve glerce desteklenmekte dile getiril-
mektedir.
2. etkenler
ve "ideolojik dan sz edilirken, bir blm gzlemcinin ise, zel-
likle terrizmin cesaret
ileri srdklerini Ancak, daha genel ve somut dzeyde ve bizim de
i nedenleri, "Otorite toplayabiliriz.
Gerekten, son en ok vurgulanan nedenlerden biri de bu olsa gerektir. r-
bir siyasal bilimci, ABD'li Walter W. Laqueur'e gre lkemizde
hareketlerinin "terristlerin ok gl hk-
metin ve terristlerin byk destek grmelerinden" ileri
gelmektedir.(14) Nitekim, olduka sivil gvenlik glerinin
ve nitelike, teknik ara ve gere ynnden yetersizlikleri bir yana, giderek, ideolojik
kamplara blnerek yitirmelerinin ne-
den gsterilmesi de bir
Bu arada, silah ve madde ve i
ri ile Trkiye' de "silah tketimini" veya destek ol-
ve bu konuda hkmetlerin gerekli nlemleri almakta ne lde yeter-
1
3
Bkz. B.Giin-Hiirriyet, 2 Mart 1980, (s. 9-11).
14 1980.
'96
97
- Artun nsal
siz bilinmektedir. zellikle, Silah ve Terr'n Mum-
cu'nun ile Trkiye' de
ok nemli Hintiye parmak basmaktaki bugn orta-
ya
te yandan, adalet ve yrrlkteki
det ile etmede yetersiz srekli konusu
Kimi gzlemciler de, lkede grlen siyasal
daha da gibi, hkmetlerin birbirini iz-
fel parlamentonun temel yerine siyasal parti n-
derleri "asgari zerinde bir
yneten stne gerekli gidilemedi-
toplumun bir trl stelik, kimi
siyasetilerin yolsuzluk da 1980 Trkiye' sinde, siya-
sal gerilimin ok tehlikeli boyutlar herkes ilgi ve
Bu yzden de, Ordu'nun 12 Eyll 1980'de ynetime ve bir sonu ola-
rak hatta bu kimi siyasal parti yelerinin bile grl-

12 Eyll'den gnmze devlet otoritesinin yeniden glendrilmesi srecin-
de, ve sol terrist zerine daha enerjik bir biimde gidilmesi nedeniyle
tmyle ortadan bile, ve aranan
daha ortaya grlmektedir. Bunun yz binlerce
sahiplerince gvenlik yetkililerine teslimi, devlete duyulan gvenin
birer olumlu gstergedir.
3.Toplum ve
byk lde gerekelere dayanma-
terr eylemlerinin ve konusuna tam bir getir-
diklerini ileri srmek gtr. Siyasal lkemizde gnlk
bir nlemekte elbette devlet otoritesinin glendirilmesi, yeni yasala-
ve silah etkin nlemlerle kuru-
etkili Gene de, terr olgusunu i ve
yeterli olmayabilir. bir terr toplumun ssyal-ekonomik ve
kltrel da soyutlamamak gerekir.
nce toplumbilimeisi nce
gibi, toplumsal olgular ancak toplumsal olgularla Buna gre, Trkiye'de
terr olgusunun giderek temelinde daha ok i dinamik' e neden-
lerin ncelikle bize zorunlu gibi gzkmektedir.
Geri, konjonktr, Sper Glerin etnik ve
mezhep zerindeki egemen glerle uyanan gler
devlet ve siyasal partilerin yerine getiremernesi vb,
tm geerli nedenlerdir. Ancak, az nce gibi, soruna btnsel bir yakla-
Bu yzden, Trkiye' de siyasal olgusunu daha
bir toplumsal erevede ele almak ve nedenleri bunun iine
gereklidir. nk toplumdaki nemli kkeninde nem-
de toplumsal nedenler Byle bir kaynak-
konusunda bir elde edilmesini
'96
Kent ve Siyasal
4.Btncl Bir
Herhangi bir lkede anatamisini geme-
den nce, temel ortaya yarar Gerekten de,
ana sorun, Nieburg'un da "Political Violence" ("Siyasal incelemesinde
gibi, veya bu bir tek hareket eden bir katilin
nu ile yitirilmesinden ok, ''Toplumumuzu blen, bir ve
toplumun yeniden kazanma gcn var

a) Temel sorular
LaPalombara bu konuda ncelikle yarar
eylemlerine taraflar kimlerdir?
ellerinde ve bunun potansiyel
nelerdir? Siyasal konusunda lke genel ve e-
alt tutumu nedir? Siyasal ynelik amalar
nelerdir? hkmetin eylemleri konusundaki ve rol nelerdir? Hk-
metin bizzat kendisi de, buna byk lde byle ise, elinde bu-
kaynaklar teki grup ve rgtlerinkine oranla ne dzeyde-
dir? Hkmetin tutumu dikkatli bir olarak mi? Veya polisin,
eylemlerinin hepsini bir blmn durumlara benzeyen in-
ce bir mi vermektedir? Devletin bizzat iinde yer alan
-polis, gizli polis, jandarma/asker- bir siyaset olarak konu-
sunda veya Ve nihayet, lkenin olayla-
zerinde etkilerin ne dzeydedir? Ve sz konusu mdahalelerin
ralanan sorular nem nedir"16
Bu bir blmne az nce Ancak, birbirleri belli bir
bu listede daha da ortaya
Gene de, daha derinlemesine btncl yani toplu-
mu, iinde tm bir btn olarak ele
gerek konusunda bize
b) Trkiye' den gzlemler
Tr bilim da btncl bilinci iindedirler. Szgeli-
mi, etin zek'e gre, eylemlerinin temel nedeni, toplumdaki yeni
sosyo-ekonomik zmnde mevcut siyasal tutumun kendini yeni-
leyememesinden Bylece, terr etnik nedenler vb
ancak terr sonra, eylemlerinin ve glenmesi y-
nnden ikinci derecede etkenlerdir''17
Ergil ise, Trkiye'de ve terr olgusunu "toplumsal buna-
dan sz ediyor ve "silahlanma ve ynelimde dokunun etkisini" vur-
guluyor. Daha ok, psikolojisine veren Ergil, "Trk siyasal ey-
lemcisinin toplumsal profili"ni izerken, zellikle "toplumsal ile
deniyor.18
te yandan, Mevlt Bozdemir, henz bir denemesinde ol-
lS Nieburg, Political Violence, (s.4).
16 LaPalombara, Politics Within Natwns, (s.389).
17 etin zek, S. Gn-Hrriyet, 2 Mart 1980, (s.12)
18 Ergi!, Trkiye'de ve Terr, (s. 53-167).
'96
99
Artun nsal
gusuna lkemizdeki toplumsal ve otoriter olan totali-
ter ve gizil zlemi; siyasal ve demokratik
geleneklerin ve toplumdaki etkileri zerinde duruyor.J9
Gnsev Evcimen de, ancak bir kaleme bir
da ve Trkiye'de Terrn zerinde dururken, Trkiye'deki
det eylemlerini sosyo-ekonomik dinamiklere
ileri srmektedir. Yazara gre, bireysel
ve dinamiklerin mdahalelerini bu daha temel bir olgu ile, az
bir toplumsal zellikleriyle ilgilidir" .20
"Trkiye'de Genlik ve bir incelemesinde Mardin, zellikle,
kltr yetersiz ve zerinde duruyor.21 Yazar daha
nceki bir da, "Toplumsal eylem, yani toplum iinde dav-
bir tr psikolojinin ileri gibi ieriksiz drt ve
sonucu Belirli bir gsteren belirli bir kltr sonucudur. Bun-
dan bir toplumsal eylemi zaman, 1975-1976
ci nfus sistemi, sosyo ekonomik
kken gibi her topluma uygulanabilir kavramlarla inceleyemeyiz. Bunlara Trk kltr,
Trkiye' de brokratik ya da kk kmesi gibi kl-
tr katmak diyordu.
zer Ozankaya da, "Trkiye'de Terrn Etkenleri ve zm konulu ma-
kalesinde, terr, lkemizde biim ve nitelikleriyle, "Bir polis sorunu olma-
ok tesinde, toplumsal siyasal kltrde, kamu ynetiminde, ve
ekonomik derin kkleri bulunan bir toplumsal
ve bu ynde nlemlerin ve dzeltmelere gidilmesini neriyor.23
Grlyor ki, btncl konusunda Trk bilim birle-
Bununla birlikte, konusunda bir resmi
da yoksun kalarak, henz ki, ilerde-
ki bu alanda, hem somut lke hem de kuramsal ynyle,
Trk bilim bilgi
Bu tr abalara ilk rnek olarak, kesimlerden bilim gazeteci, hukuku, y-
netici, ve "Abdi ipeki Semineri" ni gsterebili-
riz.( ... )24
SONU
Siyasal ile lkemizde son gzle-
nen ele almaya bu kk denemeden ne gibi so-
nular beri de gibi, bu olduka
Bir kez, bu konu siyasal olgusuna
yani bulunuyoruz. Oysa, ok daha e-
etkenierin siyasal rol .. )
19 Mevlt Bozdemir, "Trkiye'de Terrn Sosyolojik Ankara, SBF, 1980.
20 Milliyet, 22 Ekim 1979.
21 Mardin, "Youth and Violence in Turkey", Archives e Sociologie, Tome XIX, No. 2, 1978, (s. 229, 254).
22 Mardin, Ankara, Sosyal Bilimler 1976, s. 134-135. Trkiye'de devlet otoritesine duyu-
lan yurtseverlik, genel olarak otoriteye tutumlar ve otoriter aile veriler iin bkz.
"Social N orms and Authoritarianism: A Turkish-American Comparison", Journal of Personality and Social Psyhology, c. 16, No. 3,
1970, (s. 444-451). bkz. ifter, "Trk Toplumunda Hislerinin Ynelimi ve Giiliume Askeri
Akademisi c. 12, No. 3, 1970, (>. 9-22).
23 Siyasal Bilgiler Fakltesi Dergisi, c. 34, No. 1-4, 1979, (s. 51-61).
24
Sz konusu bildiriler daha sonra bir kitapta Trkiye'de Terr, Gazeteciler Cemiyeti 1980.
100 'g6
Kent ve Siyasal
Btn bu yntembilimsel ana izgileriyle,
da yani siyasal etkisiyle
kazanmakta ortaya Ama bu
tek bir etkenle her iki olgu bir neden-sonu ku-
ileriye srlmesi hibir zaman ... ) orum, Kahraman-
Sivas ve Tokat'ta siyasal byk bir iine girmesinin
nedenlerinin incelenmesi de, hi yok ki, kolayca
ortaya koyabilirciL Nitekim, konusunu ele alan bir da,
detin nedenleri bilimlerinin olarak kalan "tek boyut-
bir yana itilmesinin zerinde yeri belirte-
lim.25
Trkiye' de siyasal gerisinde birden fazla etkenin yer bir
gerektir. Bunlar zellikle siyasal ve
tan devlet otoritesinin lde zarar grmesinin de byk olsa gerektir. Her
ne kadar siyasal eylemcilerinin birincil devlet otoritesini ise de,
da gibi, devleti srkleyen terrizm
tersine, yitiren bir devletin gereksiz ve sonra da
yol
te yandan, ideolojik ve soldaki ve
nemli bir ro1 Ve stelik, bu tr
kolluk glerinin iine kadar girmesi sonucunda, devletin iyice acze
Bu arada, Trkiye'nin jeopolitik konumunun da gz edilmemesi gere-
kir. yle ki, lkemizde son belli bir ivme grlen dinsel ve etnik ay-
bir blgesinde yer nedeniyle
daha da sylenebilir.
Gene de, ekonomik ve toplumsal Trkiye' de siyasal potansi-
yelini byk lde Yurdumuzdaki nfus artan
giderek geim yksek
nim girerneyen kitlelerin byk bir lde siyasal sy-
lenebilir. Ancak bir kez daha ki, burada bir neden-sonu sz konu-
su Bununla birlikte, szgelimi, 1981 byk kentlerinde
patlak veren veya Kuzey devam eden IRA
eylemlerinin gerisinde, ve enflasyonun
bilir mi? Nitekim, Temmuz 1981 Whitelaw, lkedeki
byk lde dnya kamuoyu nnde itiraf
etmekten Hkmetinin, da te-
sinde, ve kaynaklanan 27 toplumsal zmlerle
hafifletme yolunda ve bu arada bir "Kent ka-
rar izliyoruz.28
Siyasal ve ekonomik bir gstergesi olan kent-
Trkiye'de tek olmasa bile, lkenin
mesini bu ortaya Kent-
25 Bkz. "Rapport Fina!", La Violence et Ses Causes, Paris, UNESCO, Ortak (s. 270).
26 "Terrorisme et Libertes, Le Monde, 15 1980.
2
7
"Le Chmage, et le Racisme sont les Causes Principales de la Vague d'Emeutes", Le Monde, 15 Temmuz 1981. Nitekim,
Londra' daki zerinde bir rapor grevlendirilen Lond Scarman bir komisyon gvenlik
glerine gen zenciterin "hiddet ve ksknlklerinin" kkeninde siyasal, ekonomik ve sosyal
ve "konut, ve nemini vurgulayacak h. Le Monde, 29-30 1981.
28 Cumhuriyet, 18 Temmuz 1981.
'96 101
- Artun nsal
lerimiz, gelecekteki Trk toplumunun kilit Szgelimi, bugn
iin/ kk lekte bir Trkiye olarak, tm olumlu ve olumsuz nemli bir
toplumsal de
lkeyi ynetenlerin devlet otoritesini yeniden glendirmekle yetinmeyip, toplum-
sal sosyo-ekonomik zerinde de bir zo-
runluluktur. Trkiye kadar olmasa bile, son siyasal terr teki Avru-
pa lkelerine oranla daha byk boyutlara da da, siyasal bir
"topyekn strateji" nin bir an nce uygulamaya geirilmesi zerinde durulmakta-
Nitekim, sz konusu lkede terristlere yrten gvenlik rgtleri-
nin General Cappuzzo diyor: "Demokrasiyi reddeden genler
Bu sistem yeniden kazamlabilir. da. Bu, zor
ya da -bu sistemin de zne olur- bir yeni kltr modelinin yara-
Cappuzzo, terrizme en iyi yamhn, daha da
bir ceza ile d siyasal ve toplumsal ierikli politikalarin
Nitekim, biz de, olgusuna da-
ha ok toplum ve zellikle olgusundan
yola bu nemini abartmak yerine, onun da ancak byle bir topye-
kun strateji ierisinde
Dnya kabuk Bu kabuk
etmeye hangi konulara ncelik verilmeldir? Devletin glendirilmesi, g-
venlik glerinin ara, gere ve nitelik ynnden daha yeterli bir dzeye
giderilerek, kentlere gen konut,
okut hastane, yol gibi gereksinimlerinin insanca bir dzeyde
toplumsal
lkede siyasal yeniden kuracak kurumsal ve vb,
ilk akla gelenler Ama, btn somut bir biimde toplumun uzun
dnemdeki gvenceye pek kolay olmayabilir. Bize gre, siya-
sal tmyle ortadan bile byk lde hafifletilmesi; toplumu
tm bugn iinde yetersiz
lamalara evrelerindeki mutsuz ve ilgisiz bir olarak
tam tersine, bu srecine demokratik sorumluluklar yklenerek
Ancak bylelikk kitleler, toplumdaki uzak kalmaktan,
ve giderek toplumun kurum ve
olurlar.
Gerekten de, "olumsuz" bir olgu
olarak ortaya gnmz bilim "toplumsal
btnnde var olan, ancak daha az gze arpan olumsuz bir bir
olarak da ilgisi, bir yerde "toplumun
yer alan gizli bir tepki biiminde" de ortaya evril-
mektedir.3o zellikle, ok bir sosyo-ekonomik srecinden gemekte olan
lkelerde daha gl ve srekli bir biimi de kendini bireysel
dzeyde biyolojik, psikolojik veya gruplar dzeyinde kltret dinset etnik,
ulusal ve dzeylerde de veya jeo-politik ile
byk lde eksik siyasal olgusuna yeni ve yeni
* 1982 Trkiye'sinden szedilmektedir.
29 Le Monde, 1981.
30 "Rapport Fina!", La Violence et Ses Causes, (s. 272). Nieburg da diyor: ve siyasal
istisnai ve olarak bir yana Onu, toplumun zellikleri olan srelerin tutmak, ve
var olan bilmezlikten gelmektir.", PoliHcal Violence, (s. 5).
102 'g6
Kent ve Siyasal
yntem ve tekniklerin bir nk, Nieburg'un yerin-
de gzlemiyle de, "Toplumsal uyum otomatik bir biimde ve
byle var srekli bir dikkat ve ilgi gerektirir."31
Bu yzdendir ki, siyasal konusu, zellikle son 15-20 dnemde
(1960'lardan itibaren) lkelerinde bilim ortak ilgi-
siyle Bilim genellikle zerinde gereki gr-
gre, siyasal ve terr ne tek bir etkene ne de tek bir bo-
yutla Bu nedenle, bir kazan-
makta ve sosyolog, psikolog, siyasal bilimci, hukuku, sosyal bilimci ve ynetirnde so-
rumluluk olanlar bir araya gelmek
ABD' de, 1963 Kennedy'nin ldrlmesini izleyen dnemde kurulan
defin Nedenleri ve nlenmesi zerinde Ulusal Komisyon'un32 Fransa'da da,
Su ve Sulular konusunda bir rapor zere grevlendi-
rilen o dnemin hkmet yesi Alain Peyrefitte komite,
Reponses a La Violence Sz konusu
komiteler kendi ilerinde alt-komitelere psikolojik ve biyolojik ynle-
ri, ve konut ilgisi, ekonomik
itilmesini nedenler ve nihayet, genel ceza
alt-komitelerde kentbilimciler, sosyologlar, kriminologlar, filo-
zoflar, ruhbilimciler, avukatlar, hukuku bilim mhendis-
ler, subaylar, mimarlar, vb. her meslekten yer da belirtelim.
te yandan, birok lkede bizzat hkmetlerin konusundaki
nclk ettikleri, kimi zaman srekli birimleri kurarak, kimi urum-
da da, zel komisyonlar yoluyla nedenlerine g-
rlmektedir.34 Ve nihayet, UNESCO olmak zere, dzeyde de,
ele lkelerden, disiplinlerden bilim bi-
raraya gelerek, ortak ve program ve
lkemizde de, gibi bu konuda abalar gsterilmektedir. r-
niversiteler iinde olmakta, bu arada, zellikle Barolar
Gazeteciler Cemiyeti vb. gibi Trkiye' de terr konulu toplan-
hlar dzenlemektedirler. Ne var ki, bu blk prk kalmakta, bilim adamla-
gerekli ve ok ller iinde
dir. Oysa, bu tr abalar bir nitelik biyolog, psikolog, sosyolog,
siyasal bilimci, hukuku, antropolog, psikiyatr, kriminolog, ynetici,
sivil ve askeri idareci, emniyet grevlisi vb gibi, her biri kendi
yelerden eliyle, yntem ve teknikler yr-
tlmelidir. Ve bu konuda da, resmi kimi zaman zendirici, kimi zaman da
yol gsterici yarar ki, kk boyutu ve
eksiklikleri, byle bir gereksinmeyi daha da gn Btn bu
gene de, Trkiye'nin son (1980'lerde) en nemli so-
runlardan biri olan siyasal konusuna bir
lkemizde bundan sonra br
ok daha ve bir biimde
da hemen ekleyelim. ( ... )
31 Nieburg, Po/itim! Violence, (s. 3).
32 A.g.e.
33 Reponses ala Violence, Paris, Documentation Franaise ve Presses Pocket, 2 cilt, 1977.
34 Bu konuda bilgi iin bkz. Rosalind L. Feierabend, "Le Role des Gouvemements dans les Recherches sur la Violence",
lnternationale des Sciences Sociales, c XXX, No. 4, 1978, (s. 818-846).
35 Bkz. Alain )oxe, "In !roduction Generale", La Violence et Ses s. 9-24 ve "Rapport Fina!", (s. 267-283).
'96 103
Fransa' da i t i m sistemini protesto gsterilerinden ... 1995 (Si pa Press)

BiR RTAMI
OLARAKKUL
Mahmut Tezcan
Bu grlen nedenleri ve nienmesi
zerinde
Bir sre nce lkemizde rgn bir
Lisede Cinayet biimindeki haberler gazetelerde yer almaya Btn veliler,
okula gnderirken duymakta idiler. Okul yneticilerine sonsuz gven
duyan velilerin bu Eskiden gven Eti
senin benim diyerek okula teslim eden veli, ve y-
neticilere gven duymuyor. Zaten genelde her bir top-
lumda okul da bundan nasibini okul da toplumsal bir
detin grlmemesi iin hibir neden yoktur. Hatta geleneksel okul sistemi iindeki okul-
gebedir. ve toplumsal ayak uyduramayan
tim sistemi ki konusunda bir potansiyele sahiptir. Okul iindeki
ynetici, brokrat geleri de toplumsal evrelerindeki ge-
lde bir gruptur. bu durumu dikkate alarak okulun da bir
gerekir. Okulu genel toplumsal sistemden soyutlama-
Bu nedenle genel toplumsal sistemin okula da
maz bir gerektir.
CociTo, '96
105
Mahmut Tezcan

Son olaylarda grlen ok nedenlere
Bunlardan en belirgin bir gz
Sorunu:
Sadece son olaylarda tedenberi zellikle orta grlen
bir sorunundan zelikle ergenlik
dneminde bulunan orta en nem konu
Senin benim yok benim niye laf yok benim
dan gibi herzaman gndeme gelir. Bu olaylarda bir
gze arpar. zerinde "sahiplenme" de dikkate bir zelliktir.
Bu yzen burun kanatmaya varan ergen bir durum-
dur. Bu kavgalarda kendileri yznden kavga haberdar bile
dir. Yani, bazan kavgadan sonra kendilerine olan ilgisini farket-
mektedirler. Erkekler kendi onlar iin kavga etmektedirler. Gnmzde bu
gizli Okuldan sanki niversite
gibi evlerine gitmektedirler. Bu konuda okullarda ,;ete"ler
okullardan genlerin kendi etmeleri bu yoldan
engellenmektedir. Yani "Okulun namusu", "Mahallenin namusu"nu korumak bii-
minde yrmektedir. Bu konudaki okullarda ok

Sert ve kah da etkenlerden birisidir.
teden beri otoriter tipi lkemizde eden etmen-
lerden birisi de derecede disiplini
mak, egemen olmak iin sert Bu otoriter hakarete bi-
le ki, ok bu sert
bir birikim yaratmakta ve itebilmektedir.
Etkisi:
Medya ve zellikle TV'nin bir neden olmakla bir-
likte, edici, destekleyici etkisi medya-
geici bir etkisi dile getirilmektedir. Ama hergn sah-
neler, temalar etkileyici bir rol oyna-
zellikle kanal ile yer veren TV prog-
son zamanlarda yol Bu ocuk ve gen sulu-
rol haJa
Yoksulluk:
ekonomik da yol Okullai:a
evrelerden bu hususta edici olabilmektedir. Bol para harcayan
bir yeterinci olmayan a, tok bir arada
Bylece kolayca bir gerek
Zaman
Ders geme ve kredi sisteminin ile gndeme gelen bu konu, hala -
ders saatlerde geen biimde de-
106 '96
Bir Olarak Okul
olanaklara sahip Bylece ynelebilmektedir.
okul sisternlerinde okul,
sahiptir. Bu konuda yasal olarak olanaklar Yer, ara-
gere, personel gibi olanaklarla okul, Okul, sadece
retim yer Oysaki bu konuda lkemiz byle bir
yasal olarak sahip ders saatlerde zamam-
iin, evrenin de etkisiyle

Polis
Yasa rgtleri ve eylemlerini polise haber veren genlerin rgt yelerin-
ce "polis muhbiri" gerekesiyle ldrldkleri de szkonusu.!
Nedensiz
Bilinli bir neden olmadan hemen kavgaya olaylar da bir belirti-
sidir. bir gencin zerine araba srlmesi sonucunda onun
grupla girmesiyle liseli bir gen Bu olay, bir
gazetede "fkeli Sokak "Son model
otomobillerle patinaj yaparak hava atan genlerle, mahallenin taban-
kavga Olayda bir l, var."
ki ergenlik dneminin bir olarak ani bir olay, hemen

Disipline Olaylar:
yznden lise son okul yneticisini Bu tr
olaylar disiplin erevesinde zmlenen Fakat bunlar, hemen
de
oK YNLLK BoYuTu
dikkatimizi eken nokta, okul ya da okulla il-
gili ok nedenlerle ortaya O halde
ok ynl bir Tek bir neden Ekonomik, psikolojik, toplumsal
boyutlar birlikte szkonusudur. Bir ara liselerdeki nedeni, kre-
dili sisteme ki bu bir tutumu ifade ehnektedir. Yani,
tek bir nedene indirgenerek bilimsel gereklerle
olarak da bu-
gn tamamen toplumsal bir sorundur ve evreden Yani, evredeki
aile, okul, ekonomik rgtler v.s. gibi toplumsal kurumlar, devreye girmektedir.
ya da genellikle bir engelleme sonucu ortaya nk, bi-
rey, kendini konusunda ok bulan bizim gi-
bi toplumlarda engellenmekte ve sonuta ve Bu
birey, zamanda ile de Bylece bireyin
O zaman birey, kendini tek yol olarak
vurur.
Milliyet, 4.8.1995.
2 28. 5.1995.
3 Milliyet, 29. 9.1995.
'96
107
Mahmut Tezcan
NLEME vE SoNu
Okul, gerek toplumumuzda, gerekse dnyada, bir kurum
olarak Oysa gnmzde okul da bir
nk ok ynl bir olay olan okulda da kendini gstermektedir. Okul da top-
lumsal olaylardan etkilenmektedir. Bu nedenle okulda istemiyorsak,
temel nedenleri toplum olarak bilip, hertaraf etme yolunu arama-
gerekir. Bylece azaltabiliriz.
okulda nlemenin bir zm yolu ise sevgi, ve
okul ynetimine yasal ve rgtsel
'Hamurumuzda var' sz de mi? Tarihin derinliklerinden beri
gelen tutkumuzane demeli? Tarih ve adeta de-
mi? Bunu bir de aile kurumu iersinde olmaz Ortalama bir Trk
ailesinde zellikle erkek erkek bir gstergesi olan
gayet Bu husus, hi Ama dnya
gz pek olmak, olmak, teknoloji ifade et-
miyor. Ailede ocuk biimimizi bu kez daha gzden geiremez
miyiz? ailede genlerimizle yeterince ilgilenemiyoruz herhalde. 21. s-
per terrizm tehlikesinden sz ediliyor.4 Gerekten bu erkeklik de-
olarak bir nk sper terristlerin daha
nkleer, kimyasal ya da biyolojik olacak ve kullanacaklar. Bu
galiba
4 Milliyet, 5.1.1995, (s. 18).
'96
..
RNEK BiR MEKANI:
HAPiSHANE
Ergden
ZAMANA/MEKANA/BEDENE UYGULAYARAK

Hapishane, "ceza" kadar "sama" bir fiilin fa-
ilin hapishaneye veya ceza verilmesi ne fiili ortadan dzeltecek
ne de "suun nleyecek veya (hapishane "su"un
hapishaneden geri dnme hi hapisha-
neye girme daha fazla gibi veriler "Su", toplumsal
ve bireysel birlikte/ iinde ise ("rn", "retim", "sonu"
vs. ise), tm bir yana tek tek bireyleri ele ve genellikle beden-
Iere uygulamaktan bedenleri kapatmaya kadar uzanan bir dizi bulun-
ne tr bir "ceza"
Daha ve yukardaki sorularda ortada olan
hayret dozunun toplum toplumun ve
nahif grlr. Ceza da hapishane da tamamen
rasyonel ve sistematik topluma ikindir.
da hapishanenin ezelden beri var XVIII. sonu, XIX.
ortaya Michel Foucault sayesinde biliyoruz. Hapishaneden nce insan
bedenlerinin her trl maruz ceza olarak seyirlik bir
olay ve hapishanelerle birlikte ceza ektirmenin
'g6
109
Ergden
kimilerinin "znt" bedenleri kapatmaya pek anlam verileme-
-yine M. Foucault' dan- bilmekteyiz.l Hapishane modern modern bir
kurumu olarak ceza ektirme "mahremiyet" Ne de olsa "birey"in
de modern zamanlarda! tek tek, "birey" olarak var sonra da
kurumlar teker teker var olanlar da bu zihniyete eklemleniyor:
Fabrika, okul, hapishane ...
I) BTNSEL
bir insana iradesi kabul ettirilen bir durum, vs. ile
manevi veya fiziksel uygulamaya, onu zor kullanmaya,
yapmaya, sakat hatta ldrmeye ... kadar ise, ncelikle ikti-
dar trlerinin biimlerinden kurumsal iktidarlara kadar uzanan bir yelpaze iin-
de- tahakkm kurmak ve otorite Bu durumda, toplumun, toplum-
ve neredeyse tmnn iermesinden sz
edebilir. Bireysel rtk olsa da kamusal zellik
izlerini hemen hemen her yerde grebiliriz. Ancak, yine mo-
dern bir sonucu olarak, gndelik dinlenme; ev,
yeri, okul, vs. biiminde) ve bu her birinin
veya etkilerine zaman ve mekanlarda, ola-
rak maruz Kimilerinden yara kimilerinin hi imkan bula-
biliriz. Ya da tmne birden maruz durumlarda bile, kendiyle
kalma, telafi etme, vs. veya ve otoriter olma-
yan, "sevgi", vs. reten bulabilme, kurabilme
hapishaneyi modern tm hapis-
hanedeki yerlerdekinden onun byle bir ve
durumuna imkan ve Hapisha-
nenin mekansal ve zamansal ile (bedenini, ve za-
ele ve bir ifadesidir.
Hapishane rasyonel, sistematik "firar" imkan-
yer kurumsal ve/veya her tryle
ncelikle Tm mekanlar
-ev, okul, fabrika, ibadethane, vs .... - gnn belli saatlerinde iinde bulun-
sonra mekanlarda yerlerken
tek olarak hapishane, belirli veya belirsiz bir sre boyunca tm yirmi drt saat-
Ierin mekanda tek kurumdur. Bedeni bir mekana kapatmak, uza-
ve zerindeki tahakkm ve tasarruf gr-
nr 1 grnmez ellerine, gzlerine- devretmektir ki, en bu
zerindeki tasarruf cismi olmayan, grlmeyen, ama bir bel-
gelere gre olan bir iktidara olur. toplumdan uzak
tutmak, gibi gerekelerle beden. ceza srecinin en gizli
. olan ceza ektirme olur.3
1
nemli Michel Faucault, tekil zellikle de hapishaneye
bilinmektedir. Hapishanenin ok nemli bu konuda birok makalesi, vs.
de zamanda, birlikte Hapishaneler Grubu (G.I.P.) ile
hapishanelerinin iyznn ortaya ve hapishane nemli bir rol
2
Gndelik hayabn insan zerindeki olumsuz etkilerini gz etmek elbette sz
konusu olamaz. Burada vurgulanmak istenen
3 Beden zerinde itiraf zor kullanma eziyet ve kapatma ncesinde de sonuna kadar (kilise
gibi, kaba dayaktan, rastgele dvmekten olarak sresi,
aletleri belirli bir u oyun" olan umodern" ender olarak seyirlik bir genellikle mekanlarda,
az -onlar iin seyirlik olarak- Bu nedenle ve gizlilik hapishane ncesine de
110
CociTo, '96
rnek Bir Hapishane
ve sresi kapatan belirlenen ve topluma veya olarak
onaylahlarak kapatma, bir haklar dzeni" dir. Gardiyan-
lar, askerler, polisler, hekimler, din psikiyatristler, psikologlar,
vs.den bir teknisyenler ordusu bedenin
terbiye edilmesi, mahrum ve merkezi-
ne kapatma nem itiraftan ziyade itaattir.
nahif sorulara bir an iin geri dnersek, btn bu
ve "su" olarak fiille hibir
nin "su" bir gdnn
fark edilecektir. "Su" ya da bilincin art b-
lmlerine ne "sulu" bedendir.
II) YAPISI/ YAPININ MKEMMEL UYUM
Hapishane,4 ncelikle bir mimari bir olarak Mmknse
ya da yerlerinden dev beton duvarlada evrili
byk Bu "ieri"yi tamamen grnmez, hatta ve
bu durumu ve evreleyen silik, renksiz
toplumsal bir kurumu -grevliler hemen hemen her trl denetimin-
den tamamen hale getiren hem
simgesel hem de fiili
devlet benzer bir ve simgeleyen mimari
olarak dev tabii ki esas olarak ierdeki dzenleme
nk kurum olarak hapishaneye
ve grevli ve iin denetim dahilinde mmkndr.
hapishanenin mimari ierden grmeyi de
niteliktedir. zaman iinde, betonlardan ve demir bir
grmemek, mesafesinin bir veya en fazla bir boyu
mesafe, renk ve nesne nemli bir unsuru
haline gelebilmektedir. mimari zellik, (ko-
hcre, vs.) ortaya Mmkn fazla
gzetleme ve tecrit En az bir arada ol-
hcreler ya da kk birbirleriyle birbirlerini
grmeyecek, olamayacak Mazgal delikleri ieriyi gzetle-
me her an iin gzetleyenler ise genellikle
gvenlik sistemlerinde yer alan btn elemanlar gibi gelen gardiyanlar-
ve bu insanlar belki de hibir yer ve kurumda (erkek gardiyanlar iin aileleri
hari tutulabilir) sahip tahakkm ve burada ellerinde
tutarlar. bu gzetleme deliklerinin ne zaman bilinme-
gzetlenme duygusu sreklilik ve zel mahremi-.
yet gibi kavramlar
ve merkezi bir gzetierne sisteminin gzetleyeni
likten kurum/bina haline Koridoru grernernek de gnn
ya da gecenin herhangi bir saatinde niyetini asla bil-
4
sz edilen soyut anlamdaki hapishane XX. Trkiye'sindeki "modern hapishaneler" yola
Yani, ''E tipi", "zel tip", "hcre tipi", vs. olarak ve zellikle son ierisinde
toplumsal olaylardaki birlikte artan hapishanelerdir bunlar. Trkiye'de hapishanenin tarihi,
gereken bir konusu olarak nem -ilk hapishaneler, modern hapishaneler, mimari zellikleri,
tzk ve ynetmelikler, uygulamalar vesaire ...
'96 lll
Mahkum. Co Rent Meester, 1965)
rnek Bir Hapishane
meme duygusunu Gzetlenmenin ve her an varolan ihtima-
li kimi zaman kimi zaman alttan alta sren tedirginli-
temel
Hcrelerin ya koridorlar birok ve demir
birbirlerinden bylece uzamsal mmkn
ve denetlenme fazla olan mikro-kozmoslar yaratmaya zen
tir. Kapatan hareket ve inisiyatif dev bir gzlem, not-
biriken ve bilgi desteklenir.
Hapishanedeki idari rgtlenme, rgtlenmesi ve benzeridir.
Askeri trden bir otorite ve sistemi geerlidir. Ynetim her yet-
kilinin belirli grevleri ve ve stleriyle
nceden ilkeler bir emir-komuta zincirine gre
Yukardan ve giden raporlar, disiplin, tzk, vb.
hapishane tek bir bilgi ve otorite askeri
idare gibi dnemlerde, hal hapishanelerin askeri grn-
m ne
okul ve fabrika gibi modeller esas olan
modern hapishanede gndelik ibadet, havalan-
gibi faaliyetleri dzenleyen bir ynetmelik erevesinde bu fa-
aliyetler zorunlu belirli ritellere, yerine geti-
rilmemesi olarak grlr. "Emir demiri keser"
gibi bir emredilen ve -ne kadar ya da in-
sani olsa da- zor ve gerekesi veya bahanesi
olur.6
III) TUTSAK EDiLMESi YA DA
"BEN"iN VE


Hapishaneye insan, nce de gibi, bir
hibir trnde grlmeyen bir ve birliktelikle tm yirmi
drt saatleri insanlarla beraber geirme yok-
tur. Hapishane kimse btn gnlerini yerde ve insanlarla geirmek
"zorunda" Hapishanedeki seme
gibi, beraber seme da yoktur. Karar na aittir. Bir-
den o mekandan ve o ve bir yere ve
"sevk edilmek" de her an olabilir bir durumdur. yz yze gelmek ve
hatta ve kurumun kadir-i
insanda her trl kt her an olabilecegi duygusunu
(bu duygu ve herhangi bir mekanda
men- zel da
5 Trkiye'de ordu iin geerli olan i ynetmelik ve tzkler, ve askeri idare dnemlerinde btn hapishaneler iin
geerli zellikle de "askeri hapishaneler"e siyasal muhaliflere uygulanmak Sz konusu hapis-
hanelerde bulunan herkes en er kabul dahil askeri gerektir-
btn ritelleri ve (gardiyan dahil hapishanedeki btn yneticilere diye hitap etmek,
gemek, istiklal sylemek, tek uygun yrmek," Atatrklk" dersleri grmek ... ) yerine getirmek zorunda

6 Yine Trkiye'deki hapishanelerde askeri ynetim uygulanmak olan talimatnamesine
mahkmlara tek tek ve toplu olarak gerekeler nesrlereken temel
(beslenme, aileleriyle ve bilgilenme ... ) ellerinden mahkeme
vs. bilinmektedir. ve gnmzde de gndeme gelen bir durum-
dur.
CociTo, '96
113
Ergden
kendi srekli olarak ve gndelik
da bir tr ve
dur. veya bunun en belirgin zel ya-
bir mekana olmak, insan-
"iyi veya kt" tesinde sadece bile edici,
ieren bir durum olarak gndeme getirir.
bir anlamda, insana tutsak (hem gzetleyeni denetleyen insa-
na, hem de kendisi de olan na). Sreli veya sresiz ola-
rak insanlarla ve ya-

kendini olarak yoksa hcredeki asla
bir zlem haline getirir.
bir da beklerneye ve
belirleniminin ve bir bu. olarak,
insan olarak yok bir dosyaya, indirgenmekle itaate ve
srer, seme ... Bu srete
en ufak kadar belirlenir. Kurumsal kat
kat perdeli, her an her tr kt duygusunu ve tedir-
srekli Bu gerilim, zel engellerinden biridir ve da-
seeneklerinin da zaman
rutin bir duygu Gelecek ve
ya da vn biiminde) odaklarken "bugn" mecburen es geildi-
ertelenebilir bir gibi grlr. bu
Bylelikle azami mahrumiyet, asgari bensiz,
cinselliksiz, bilgisiz, vs. yoksun olan ortama
bilinciyle evrimi tamamlayan insan tamamen bu bir
haline gelir.
Hcredeki ve tecrit durumu, sonuca daha gtrr. Hapis-
hanedeki disiplin askeriyeden rnek ise, hcre sistemi de ile hcresinin r-
tecridin etkilerine, i dnyada sonulara
dnemlerin bir olarak grlebilir hcre; hatta
da ruh zerindeki "olumlu", etkisi
Ama bu srekli olmayan ve genel atmosfe-
rinden ok bir tercih olarak insana bir
katabilir. Hapishanede iyice ve zoraki tecrit, zaman kavra-
ciddi olarak zedeler. olmak zaten sresinin belirli/belirsiz bir
blmn bir mekanda, yoksunluklada geirmek gelmektedir. Ama
hcre ve demek zamana deli-
ce bir verir. dnyada veya insanlarla iinde
olgu, ve girip Bu tr bir orta-
-tek denetlenme ve gzetlenme
kendi yrngesi giderek artan, geceden gndze uzanan bu srat
hcredeki insan iin delirtici bir durumdur,
zirvesidir. kimi zaman kendi bile nce gelen
da yok ve insan belki ilk ve son kez, yoklu-
-sreye hakim ne anlama hcrede
114 CociTo, '96
rnek Bir Hapishane
IV)
Sonu olarak sylenebilir ki, hapishanede kfrle,
itip kakmalar, zor kullanmalar, dayaklar, falakalar ve hatta lmlerle Kapa-
ta kendisidir Bina, beton duvarlar, demir kilitler,
hcreler, zel grevliler ... Hapishane, toplumsal sistemden gelip sisteme, yani ait oldu-
yere giden ve geri dnen yeridir;
havuzdur.
kimse btn bilgilerin bu ok daha nceleri
bir sretir tabii-, zelliklerinden en ince kadar dos-
ve kendi mahremiyetin-
den, tarihinden yoksun onu
yapan yznden ve sznden yoksun kimliksiz bir
nesneye, bir indirgemek istenir. Yzyze ve szel bir znesi ar-
o; bir "sulu" olarak bir dosya hedefi olur.
Byle olunca da insan ve olarak gelen her trl gc ve
elinden kapatan kurum (kurum temsilcileri) yapacak gce, iktidara kavu-

Kurum, yoksun "sulu" nun ve en temel va-
kiplerini-belirleme ve denetleme sahiptir: Gndelik rgtleme-
sine, kurum iindeki sz sahibi izin verilmez, nerede ve
veya kurum karar verir. Bu gnn ve-
ya gecenin herhangi bir saatindeki bir veya bir sevkle oradan oraya srklen-
mek, temel ihtiyalardan yoksun gibi he-
defi olmaktan ldrlmeye kadar uzanan uygulamalara maruz kalmak demektir ...
geer: "Hizaya getirici" olma zlemi i tzklerle, kararnamelerle
dayaklar, ldrmeler "bilgi dahilindedir". Bu
bilgi, resmi yalan olarak ne kim-
senin bilmemesi imkan "geici rahat-
iindeki resmi yalanlarla ve gvenlik srdrme-
leri, bir haber olarak "cezaevi veya seyretmeleri sistemin

ne ama sonra mmkn
uzak tutmaya kurumlardan biri olan hapishane/kapatma bir nor-
sonucu, toplumun ve dzenin Bir top-
yeridir hapishane. Her iki anlamda da: etme veya sua Ha-
pishane, gelinen noktada sistemin srmesi iin, ve
iin, hem gnlk derdi iinde yok bilmek, dnmek" vs.
gibi zihniyet ve hem de ve gvenlik
iin gereklidir. atomize etmekten bir olmayan toplumsal-
hapishanenin rasyonel ve olan etme", "topluma kazan-
gibi hedefleriyle Toplumun zihniyetierin ve
yetlerin otorite ve tahakkm, sua olan paraya ve sopaya
ve modern modem ha-
7
Bu Trkiye olduka "lks" 1980'li bu yana Trkiye'deki hapishanelerde
ok dayak vs. yoluyla bilinmektedir. kt ve yol
lmler de mevcuttur. (Hapishanedeki lm,. yaralanma, hak gibi ieren giderek nemli
bir olgudur; "terrle mcadele ve belirsiz hak ve yetkilerle olan
11
gvenlik gleri" nin
toplumun gibi hasiphanelerde de
CociTo, '96
115
Ergden
pishanelerinin tm kurumlar kadar (onlardan daha az veya daha ok "g-
nahkar" ve yine tm kurumlar kadar edici" ve "topluma
grlr.
Ama hapishanelerin yerleri olarak dnemler bile ok geri-
lerde Gvenlik sistemlerine toplumlar "tehlikeli"yi, "anormal"i, "kt"y,
edenleri" ve fiziksel olarak ortadan kapahyorlar.
edenler" in lmnn kimseyi bir dnemde S Top-
lum hapishane, ideal lm yeridir; nk ldrme yoluyla sa-
kitle halinde ortadan vermektedir, "duygu tasarrufu"
Ama kimi dnemlerin topluma ok ldrme da olur
ve da besleyelim mi?" denir o zaman; kimi dnemlerde de idam
kadar evlerde ve ldrlemeyenler
hapishanelerde ldrlr ... Gnmzde hapishaneyi daha is-
onu sisteme daha uyumlu ve sorunsuz unutmamak
gerekir. "En iyi hapishane, olmayan hapishanedir" yola hapis-
haneyi ise toplumu da nk hapishane toplumun
ve bir bir
8 1986'da Philadelphia'da oturanlar bunun nedeni, "ok pis diye
ihbar edilen evine polisin bunu mahallenin bir blmn de yok etmesidir!...
Bize gelince #terrist" lmlerinin seyredilen, sevinilen, lmler bir lkede
Hapishanedeki lmler da byk ...
'96
FoucAULT'DA vE
Ferda Keskin
Focault'nun nemli bir eksen belirleyen ve 'ilk
olarak Hapishanenin Fransa XV. Louis'yi iin
1757'de lm Damiens'in betimleyen
okumacia bu betimlemenin hatta verici nedeni ise ya-
bu kadar uzun yer vermesi betimlenen infaz ynteminin ta ken-
disidir. Mahkemenin gre Damiens'in bedenin yerlerinden
larla et tutan eli slfrle et yerlere
yanar halde reine, birlikte balmumu ve slfr dklecek;
daha sonra vcudu atlarla ekilerek paralanacak, paralar kl haline getirilecek
ve son olarak da kller rzgara stelik btn bu
zorluklar yznden ngrlenden ok daha uzun ve verici Bylesi ay-
bir betimlemesinin bir felsefe iin bir
Ancak bu kitapla birlikte Foucault'nun meydana gelen eksen
gz nne yerin ortaya
Burada betimlenen ve rasgele bir sahnesi
hukuka gre bir vurgulamak gerekiyor. ste-
lik kastederek, yani ta kendisine bir suun
Foucault'ya gre 19. kadar ciddi her' ceza bir
dayanan bedensel bir hem bir yasal sorgulama yntemi
hem de bir infaz yntemi olarak suun hakikatinin ortaya ve bu hakika-
izleyenler sulunun bedeninde Ancak
1 F. Ewald, "Anatomie et corps politiques", Critique, n.343 1975), (s.1228).
2
M. Foucault, Surveiller et punir, Gallimard, Paris, 1975, (s. 9-11).
117
Ferda Keskin
bunun tesinde halka olarak ve yani suluya uygulanan
yasal bir de siyasi tm
bir iktidar ekonomisi" gizlidir.3
Foucault, Klasik olarak olarak 17. 18.
sonuna kadar uzanan) ve kurumuyla dnemin
hukuk gre yasaya suun, ve hedefi ne olursa olsun, as-
hkmrana olarak kabul sylyor. Yasa
iradesiyle ve gc gc iin su hkmrana
hem hem de fiziksel olarak oluyor. halka olarak
lan infaz suun iktidara ve olumlan-
geliyor. Bylece infaz ve bedensel nemi de or-
taya nk bu tren yasaya g veren herkes
dan grlmesini ve Yani Klasik ve yasal
pratiklerde bu kadar gl bir yer nedeni, yasal srelerde hakikati ortaya
zere te, gsteren siyasal bir olma-
Foucault'nun bu zmlemesinin yatan ve szn etti-
eksen eden yepyeni bir iktidar zmlemesi var.
Foucault'ya gre Klasik suun yoluyla ve halka olarak
mmkn ve temsil sahip bir
Bu ve lm zerine karar verebilme Her ne kadar
bu her zaman mutlak ve olmasa da hkmran, kendisi-
ne gelen ve birinin
onun elinden almak zere kullanabilir. bu zel olarak
kendinde grmesi ise, siyasetinde yeni bir hukuksal olarak orta-
ya ilintilidir. iradesiyle olan bu yeni
hukuk biimini tarihsel bir toplum biimine gerekir. Bu toplum biiminde ik-
tidar temelde bir tasarruf olarak iktidar bir el koyma
lerin rettiklerine, emeklerine ve hatta yani nesnelere, zamana, be-
denlere ve nihai olarak kendisine el koyar.5 Bu hukuk biiminin ortaya
Foucault'ya gre siyaset felsefesinin iktidar zmlemelerini de gnmze kadar
Foucault bu iktidar zmlemelerinin hukuksal-sylemsel (juridico-
discursive) olarak bir modele sylyor. Bu model
bir yasa ve yasaklama sistemi iinde ve onu
izleyen devlet gibi, iktidar feodal iktidar
mcadelelere son verebilecek bir g olarak ortaya Bu kurumlar,
ve birbirine talepleri bir hukuk ilkesi gibi bir dzen
iradelerini yasayla ve yasaklama hareket
Bylece, birer yasa dizgesi olarak ve iktidar me-
hep yasa biiminde O zamandan beri, hukuksal
kurumundan ve siyasal hukuksal alandan kurtarmak iin harcanan btn
abalara iktidar bu sistem iinde
ve 19. siyasal ise, yine
mine eden hukuksal biiminden ya h-
kmran istismar edilmesine ve bir hukuk sistemi ya da
3 A.g.e., (s.39).
4 A.g.e., (s.51-58).
5
La de savoir: Hisloire de la V.I, Ga!limard, Paris, 1976, (s. 177-179).
6 a.g.e., (s. 113-120).
'96
Foucault' da ve Iktidar
siyasi kurumlara ve temel bir erevesinde
Bu modele gre iktidar znde olumsuzdur:
der, reddeder, gizler; yasa dzen getirir ve kurallarla iktidar yasak-
lar ve cezayla tehdit eder; iktidar sansr uygular.7
te yandan, 18. ikinci itibaren halka infaziara ve
ye ciddi biimde gzlem.ler Foucault. Reform hareketi olarak
ve hkmlnn gereken bir temelinde dile
getirilen bedensel yani tale-
bi, zamanda Foucault'ya gre bir yasal
Bylece 'insan' zamanda haline gelir. Tam bu noktada Fo-
ucault, gsterilen tepkinin ve insani konusundaki ne-
denlerini sorar. 'l'snn ilkesinin nedir?S
Bu soru'nun ancak reform hareketi tarihsel bir sre iine verile-
bilir. Bu srete sular giderek daha az ierir hale buna cezalar
Ancak bunun bedeli topluma ok daha gl ve derin bir m-
dahalesidir.
Foucault'ya gre 17. sonundan itibaren sular giderek yer-
lerini mlkiyete sulara Ancak bu daha
bir bir Bu mekanizma "maddi retimin servetin
mlkiyet daha yksek bir hukuksal ve ahlaki verilmesini,
daha titiz gzetim yntemlerini, ve daha etkili istihbarat edinme tekniklerini" ierir: ya-
pratiklerde meydana gelen pratiklerindeki bir
ma ve tekniklerindeki bu ve titizlik ise
bireylerin gnlk erevelendirmeyi hedefleyen iktidar mekanizmalar-
kendini yeniden ayarlama Bu anlamda reform hareketiyle birlikte ortaya
hkmlnn yeni yeni duyulan bir de-
daha bir toplumsal ceza Ceza hukukundaki reform,
ran daha dzenli, daha etkili, daha hale getirmek iin bir stra-
tejidir. Reform hareketinin gerek ve
dzenli ve tm toplumu kapsayan bir haline getirmek; daha az ceza-
ok daha iyi belki daha az sert, ancak daha evrensel ve da-
ha sorunlu bir biimde veren ve uygulayan toplumsal
gvdeye daha derinlemesine reformun yeni bir
sula ilgili yeni bir iktidar .lO
18. sonuna hukukta gi-
bi, izleyenleri bir treni, bir gsterisi
Tersine, giderek gizlilik gerektiren ve teknikleri zerk yeni
bir biimi benimsenmeye Bu yeni biiminin te-
melini hapishane hapishane tarihsel olarak ilk kez bu dnemde or-
taya Ancak ve biimi yepyeni bir
tir Foucault'ya gre. mdahale suun hakikatini ortaya ve
izleyenierin gznde, bedensel onar-
mak Mdahalenin bireyin ise bu bi-
imlerinin edilmesidir. Bu mdahale biiminin aralar, dzenli etkinlik-
7
A.g.e., (s.llQ-112).
8 Surveill::r et punir, (s.76-77).
9 A.g.e. (s.SO).
lO A.g.e., (s.84).
CociTo, 'Qb
119
1995 Fransa. (Sipa Press)
Foucault' da ve Iktidar
ler, orta sessizlik, ve iyi Ama itaatkar, kurallara, dzene
ve kendini otoriteye boyun ve bu otoriteyi bir birey yarat-
burada gereken ve Foucault'nun soru, ce-
biiminde meydana gelen bu kkl nedenleridir.
Bu nedeni Foucault'ya gre 18. itibaren
toplurolanna hakim olan yeni bir iktidar biimidir. Yukarda szn hu-
kuksal-sylemsel model bu yeni iktidar biimini grmek ve zmlernekten acizdir,
nk bu iktidar biimini ne yasaya indirgeyebiliriz ne de biiminde anla-
yabiliriz. Toplumsal her retilen ve her yerde var olan bu
nce, iktidara sahip olan ve olmayanlar bir olarak bir
g olarak anlamak gerekir. bu g birbirlerinden
destek, bu zincirleme sistem ya da birbirlerinden
g iinde yer stratejilerdir. Bu stratejilerin
kurumsal olarak ise, devlet yasada ya da toplumsal hege-
monya biimlerinde ortaya Olumsuz ve olan ve
almak veya belirlenen eski iktidar biimlerinin tersine, bu yeni iktidar
biimi olumlu, retken ve desteklenmesine yneliktir. Bu yzden, bu yeni ikti-
dar teknikleri ve mekanizmalanna Foucault bio-iktidar verir.
Bio-iktidar iki ana biimde bedenine bir makine olarak
birinci biimi, disiplinci bir bedeni disipline etmek, yeteneklerini
tirmek, daha ve uysal ve ekonomik denetim dizgeleriyle
tir; ikinci biimi ise insan bedenine bir tr olarak ve nfusu dzenleyici
bir denetim zerinde Bio-iktidar kapitalizmin vazgeilmez bir
unsurdur; nk, kapitalizm bedenin retim srecine denetirnli bir girmesini ve
nfusun ekonomik srelere uygun gerektirir.1318. itiba-
ren meydana gelen bu sonucu insan bedenine, aileye, okula, orduya,
fabrikalara, vb. bir iktidar dizisi ortaya
modern 'ruh', 'birey' ve 'insan' da, Foucault'ya gre, insan
bedenini biiminde meydana gelen bu bir rndr. toplu-
munda beden bir iktidar yer nk, retim biimi bedenin
emek gcne ve retim gc olarak gerekir. Bunun iin
gereken bedenin szn yeni disiplinci iktidar
elde edilir. Foucault disiplinleri ''bedenin titiz bir denetim al-
mmkn bedensel glerin itaatini ve bu glere bir uy-
dayatan yntemler" olarak Bu yntemlerin
iktidar, kkenieri olan kk ve srelerden ortaya Dola-
titiz ve ince teknikler, yeni bir mikrofizik ve dikkat
gerektirir. Son yz iinde iinde var olan ruhu, modern a-
bireyini reten bu disiplinci itaat ettirme biimidir. Bylece modern insan
anlamak, gerektirir. nk insan, bu yeni
iktidar biiminin denetlenenler, edilenler, deliler,
ocuklar ve sonuna kadar yerde yapmaya mahkum olanlar ze-
rindeki bir rndr.
Foucault'ya gre bir yenilik, yasayla
ll A.g.e. (s.131-132).
12 A.g.e. (s.121-123).
13 A.g.e. (s. 181-186).
14 Survil/er et punir, (s.139).
'96 121
Ferda Keskin
tiren eski iktidar biimlerinin tersine, giderek arka plana gemesi, onun yerine
n plana Daha yasalar
ancak giderek daha ok norm biiminde bur-
juva toplumunun bir rn olan bio-iktidar, sonuta bir normalizasyon toplumu
rur, bireyleri norma uymaya zorlayan, bir toplum. Normalizasyon
toplumunda birey ve bilimsel-disiplinci mekanizmalar
ve bir bilgi nesnesi ve znesi olarak ortaya Bu toplumda ha-
pishane de okul, aile, ordu ve hatta hastanesi gibi, bireyi ve
retim srelerine uygun bir kurum olarak grev yapar. yz ge-
-halka ve ceza tek-
olarak bedensel ortadan hapishanenin ve hastanesinin
iindeki bu erevede birer bio-iktidar meka-
ibarettir.
Foucault'nun 'modernitenin olarak
tekniklerinde niin bedensel ve onun yerine hkmly itaatkar ve
retken hale getirecek islah edici ceza tekniklerini tercih nk bireyin biyo-
lojik ve onun ynetilmesi iktidar iin vazgeilmez bir unsurdur. bu
sahip gleri engellemek ve yok etmek yerine etmek, glendir-
mek, denetlemek, en iyi kullanmak ve rgtlernek
sulunun alma yerini koruma, emniyete alma ve
tirme kendisi tam merkezindedir
ve ona ynelik iktidan ...
15 La volonte de savoir, (s.179).
122
'96

BiLiMDEN DOGRU
Ulus S. Baker
I. "ANGEL us Novus"
ok fazla gerilere, szgelimi ya da Antik kadar geri git-
meden, hala iinde henz iinden
bugnden geriye modern, ussal ve tekno-bilimsel
ilk belirtilerini tespit bir an, zamanda belki de tari-
hinin en byk Bu an, Galilei'nin Discorsi'sinin nl "yn-
tembilimsel" formlnde tespit edilebilir: diliyle bir kitap
gibidir, bu dili
Belki de Galilei, henz Nietzsche'nin "yntembilimsel dn-
diliyle, kaderiyle, hurafeleriyle birlikte bu dnya-
merkezinde tercih bile bir "son"
olarak bir dnyadan henz yeterince mesafe Evet, bu for-
ml gemekte olan bir dnya ile gelmekte olan bir dnya
Ama da
ma, "temas" veya kltrleri birbirlerinden
ran "tercme" fikirlerin ve uzun gleri
kazalarda yer almayacak, "modern" denilen ve zamanla "mmkn olan tek dnya"ya
ait biricik olarak kabul edilen bir ikin kurucu unsuru haline gele-
1
Nietzsche, modern ve genel olarak felsefe bir tr Bilimsel
ve "bilim yntemin bilginin ve bilimin kendisine ve

terk
CociTo, 'g6
123
Ulus S. Baker
cekti. Kiliseler, diller, bilimsel dnya srekli mcadele
hali, defalarca edilen siyasal ya da hukuksal sistemler, -
ve kendi kendiyle srekli bir kavga durumu, "modern felsefe" nin daha
Hobbes ve onun "kurtlar Foucault'nun nl
le, "eski yerini yeni bir sylenemezdi; "insan", ilk kez ve
hemen kapana "Hem her trl hem de
bir olarak incelenebilir bir nesne. "2 Bu ve tekinsiz konumuyla insan kur-
bu kapandan? Mesihi, dinlerin ekilip bir ta-
raftan hatta te taraftan savrulan tanecikler ola-
rak evrenin yeni, Koperniki tekinsiz beliriyordu. Sanki eski
yeri belirli meleklerinden biri bir rzgarla savrularak kendini "ilerle-
me" verilen sonu belirsiz bir srecin zorunda
Freud'un derin bir gzlemi: "hakikat"ten ok tarnma
emin, bir nesneler dzenine sahip olmak istiyorlar ... Hakikati
gcn verin bize ... 4 Pozitivizmin, yani bilimle-
rini ieriden kurarak ve ama edinen ideolojinin eksenin-
de, "hakikat" in ve her trl silinmesi, eritilmesi burada ye-
ni bir tr varolma isteminin, savrulan ve dengesini yitirmesi her an mmkn kozmik bir
dzenin iinde "kesinlik" duygusunun, bu en derin insan bir
sistemine tekabl etmesindendir. Onun tarihi pek eskidir. Belki de Sokrates'in
"sz"ne kadar geri gtrlebilir: Gzel ya da iyi olabilmek iin nce "bilinebilir" ol-
mak, bilinenler yani ve Logos'un mahkemesinde
olmak gerekir. S
Bilimlerin hakikat zerine sanmak gndelik ya-
en Pozitivizm en byk
mini neden dil zerinde Dili elbette sylenebi-
lir (Ricoeur). Ancak ona yepyeni bir boyut ekleyerek bu
yi... Dilin olgular olgu tarnma uygun arala-
neler Bilime, felsefeye ve yeni bir dil
dil iinde bir operasyonrlu bu ... Sylemin dze-
ni, bilim sz ve gnmz gizli ama pek ko-
lay peesi indirilebilir bu gleri her trl bildirme" nin
eninde sonunda estetik ve ahlaki bir "hkm verme" mu? Poziti-
vizmin kurumsal akademiden nce devlet ve polis kuvvetleri, ve infaz ara-
yani Weber'in nl Akademiden ve felsefi eserlerin
verilmesinden nce sylemin dzenine dahil olmak
2 Michel Foucault, Les mots et !es choses: archologie des sciences humaines, Paris, Gallimard, 1966, (s.312).
3 W alter Benjamin, Paul Klee'nin bir iziminden hareketle, ''Tarih Felsefesi zerine Tezler", Pasajlar iinde, Kredi
1994.
4 Jacques Lacan, Le stminaire, Livre XI, Les quatres concepts de la psychanalyse, Seuil, Paris, 1973, (s. 44-5). Buna gre,
kesinlik (certitude) znenin bir teki konusunda emin olma arzusudur ve Cogito'nun, daha
garantisinin
5
Nietzsche, Sokrates'i Euripides'in tragedya sahnesinde, "ensesine dikilen bir adam" olarak sunar.
Gzellik ve iyilik idealleri, Dionysosu sorgularken her zaman gnderir-
ler nceden.
6
Michel Foucault, College de France'a "bilimsel" ya da "felsefi" sylemiere dahil bir tr
ve bilimler ikin iktidar her an devrede izer.
Bkz. "l'ordre du discours", de Philosophie, 1982, Vol. 3, Novembre.
124 CociTo, '96
Bilimsel Bilimden
II. YKS
bizim gibi bu ya bizim ya da onun
Bu formln ilk bizim zerindeki sorgu bilimler
ikincisi, izen ise dinlerin ve aittir ...
Her uzun dnemli bir olgu olarak bilimlerin dnya-
su son tahlilde bir tr "inanma istemi"ni garip bir
bilgiler-inanlar-hurafeler bir sz konusu-
dur: Dnya bizim gibi ... Pozitivizmin bylece olgulardan ka-
yepyeni bir yolunu bulan bir tr Tm k-
kenleriyle birlikte modern bilimlerin bir sistemi"nden asla olamaya-
bilme yetisinin yolundaki kendisini
pek kolay ele hatta bir So-
nu, Nietzsche'nin gibi nihilizmdir.7
"Kehribar kah kah kara, kah hafif, kah ... , imgeleme gcm d-
iine rengin birlikte asla dahil edemeyecek-
ti..."S Evet, byle Kant'a gre, kendi kendi yapan
(Vernunjt) btn a posteriori, deneye bilgiden kendini sahip
olsa da, bundan ezeli-ebedi bir bir gvensizlik duyacak, bu kesinlik
a priori bilgisiyle ve asla tedavi edemeyecekti. yleyse, modern
genel z gibi bir bahsedilebilirse bunu "elden kaabilen" bir
bir insandan, ya da bir grnmden kama istemi olarak Ke-
sinlik bylece, yksnde Bana ver bir
istemem.9
Bu "modern" tedavisine yeltenen felsefeler, zellikle fenomenolojinin
aksine "kesinlik ile cesurca yeltenen belli bir
her alanda ilerinde yer yer ma-
ruz hatta u bu tr irrasyonalizmin
mahkum
Kesinlik duygusunun cesurca ve insan ile g-
ze alan ve modern (felsefe, bilim vs.) ikin ol-
asla iki Kartezyen yer alan
Spinoza ile Leibniz' de bulma neriyoruz.
III. BiR SEPET ELMA
Leibniz felsefesi, Rnesans en byk "okullu" sorusuyla Eski-
ler' e Yeniler'in kavgada (Swift, iinde birincileri bu-
lurken, Spinoza bile ile skolastik ne kadar
ifade edebiliyordu) bir tr taraftutma ile birlikte,
7 G Nietzsche, ahlaki
11
pratik " ile alana,
11
tkarlar ile gdlmeyenu bir alana "kuramsal", ya da "'saf' Bilim
insan hibir dnyasal ve "bilme nden bkz. The Will to Power,
Cantor Books, (s. 451, 456, 598).
8 I. Kant, Critique de la Raison Pure'den aktaran, Gilles Deleuze ve Felix Guattari, Qu'est-ce que la philosophie?, Les editions de
Minuit, Paris, 1991, (s. 190).
9 kesinlik ve gvenlik ve buna arzuyla modern temel
olarak beliriyor. olan, bu "arzusu" ndan bir sre iinde, rasyonalist diye bilinen
lerden bu
10 ile belki Kant'a Descartes'a srebilirdik. Ancak,
ki tarihinin her projelerine eden ve tarihin #koyu fonunu" sorgulayan izgiler
belirmekteydi.
'96
125
Ulus S. Baker
tm Ansiklopedisinin ne sorosuydu bu.(lll Bacon ve Descartes ile
Ansiklopedide, yani tm ve miras kalan, ya da anda ve bu-
rada olan bilgiler, ideolojiler, hurafeler ve iinde
byk bir temizlik Yeni Atlantis'iyle sre. Bu temizlik
ve tm modern mo-
dern ussal srecini, iinden geerek belirlemekle
bashrma yolunu da seti.
Tek sorumlu olmasa bile, Yeniler'in kesinlik duygusunu
Metodun n plana insan denilen soyutlama yzn-
den bir zorunluluk olarak beliriyor olsa da, Descartes bilimin ilk byk
sorununu yntem sorusuna dev evrenin
duygusuna pek uzakta Me-
tod, elbette bir tr "kendini sreci olarak tecelli eder: Mmkn oldu-
gerilemek. . .12 en yksek ama daha da nemlisi "kesinli-
Cogito' da noktalanan metodunu Descartes bir mesel
rahip Bourdin' e Bir sepet
iinden oranlarda ve safhalarda rmekte
Takip edilecek en emin yol, sepetin iindekileri yere dkp, zerlerinde en
ufak bir rme belirtisi teker teker seip sepeteyeniden doldurmak
midir? yntemi sepeti yere boca ehne eyleminden
bir Ve ilkesi, temelinde, bir tr "ya hep ya hi" gre "en
ufak bir en fazla ve en kkten indirgeme". Cogito, ansiklopedisine,
hurafeler ve bilgilerin mitik, halk
dnemlerinden gelen ve miras kalan ama bu arada
bilgilerden de o dev Ansiklopedi'ye yepyeni trden bir gvensizliktir yleyse.
"Asgari bir forml, Michel Serres'in gibi, ileride elektromanye-
tik alan belirleyen nl "Maxwell'in ve oradan kay-
naklanacak bir ilkesi''ni de nve halinde iermektedir: bir-
birlerini zehirierne tehlikesi her zaman. Bylece, hi bir
olarak tehlikesi analitik bir konu haline gelir. Ansiklopedinin
her zaman halinde gelen demetlerini ve di-
zileri En ufak bir azami indirgeme ya da atma, bilimin kendine
nesne her zerinde bir
ana formldr. Pozitivizmin belli biimlerinin, hatta bilim bir
Toplum"un demokratik neredeyse Popper'in bile nl
ilkesi" ile ana problem, gerekten, bilimsel
Nietzsche'nin ''bilim tipi" nin ahlaki-dinsel bir rahip ve el-
bette buna eden bir tr yani g isteminden
11
Ansiklopedizm, 18. kadar, esas olarak ve tasnif edici bir sahip
Bilgiler, gelenekler, hurafeler ve tm olarak bir Ansiklopedi, kuramsal olarak
ya sonlu (Bacon, Descartes), ya da sonsuz (Spinoza, Leibniz) olarak
12
Regresyon, Michel Serres'in gibi, modern bilimsel temel stratejilerinden biridir: yle bir "emniyet" nok-
kadar gerilemeliyim ki, Arkhimides'in nl na tm bir evreni znenin ekip
evirecek gc kendi felsefesini Koperniki bir Devrim olarak nokta da Daha nce zne
nesnenin dnerken tm bir evren, nesne gelerek, znenin dnmeye ... Bkz. Michel
Serres, Hermes, la traduction, Paris, 1974.
l3 Leibniz' de ve dizilerin rol zerine, bkz. Gilles Delel,\Ze, Le pli: Leibniz et le Baroque, Editions de Minuit, Paris,
1991.
14
G istemi' nde, Nietzsche'ye gre, tipinin tarihncesinde ve yatar:
kendi zerinde ile Manashr, Bilim iin bir okulu" dur. Bkz. A.g.e. (s.534).
126
'96
Bilimsel Bilimden
Michel Serres, La Fontaine'in nl "Kurt ile Kuzu" ile
sokarak, bu yntemin bir tr "gerileme", regresyon yntemi ve mut-
lak bir ilkesi uyannca gsterir. Kurt ile kuzunun yksnde
taraflar birbirlerinin hep kendi stratejisiyle Su-
yunuzu ki majestleri, ben suyun ynnde sizden daha
... Bununla ve kurt ile kuzunun kendilerini yntemini
srdrdkleri bir dzenek La Fontaine'in ana eksenidir. Sonuta kurt,
daha ileriye bir "kr" noktada, kuzuyu gtrecektir.
La Fontaine, sihirli sonucu son dizede formle eder: dava (proces) Da-
her iki ve ..
bilimlerinin ve felsefesinin temel biri olarak Kartezyen
culuk da bir tr regresyona Dnya beni her an enayi yerine koyabilir; beni
grdklerim, dokunduklanm, hissettiklerim ve her an bir
bir bir bir delilik, halinin sonucu olabilirler.
kabullenmek bilimlerin ve felsefesinin maniyerist bir olarak,
Pyrrhon'un ilkeli Bilimsel dnya maniyerizmden, bi-
lim eda ve ama tam da o "kr" noktada ku-
olan Cogito'nun "en aza odak
ki, bir tr ''bilimsel igds Bedenin tm
bir tr ''bilimsel irade" inan, Rnesans'tan bu yana
bilimler ile dinsel yasarn ok ynl bir arka

Leibniz'in, ncesinin ve matematikilerin en byk
birinin Descartes'a tam da can temas etmektedir:
Cogito'ya yani mutlak ve kesin ''bilin" ilkesine Spinoza ile birlikte ger-
en byk bu. Leibniz'e gre Ansiklopedi'nin ile
lar, hurafeler, inanlar, geleneksel halk bilgileri, ya da bilgiler ve bilim-
ler Eskiler ile Yeniler'in Leibniz, Spino-
za'dan olarak, Yeniler'in grnmesine tm gcn, Ars Combi-
sonsuz kklkler ve ihtimaller vs., Kartezyen olmayan bir esnek-
lik gibidir. Onun indirgeme yntemi gibi "ya hep ya
hi" ilkesine gre Ansiklopedi, aynen kendisi gibi sonsuz bir
bilgiler bilgilerden "en ufak en fazla atma" yoluy-
la "sonlu"
Oysa rmesi sonsuz kklklere kadar giden en az iki dizi zerin-
de esas "atomik" bir sretir. bir Galilei ile
"makrokozmos"a bakan insan gz, Loewenhoek'in mikroskop ile, en kk bir
su iinde beri, "fark edilemeyecek ka-
dar kk"lerin yeni mikrokozmosun Tek tek
da bylece "sonsuz" bir sretir.J7
Leibniz ile birlikte, bilimin "farkedilemezler" ile ilgisi "biyolojik"
dnyaya ynelen bilimlerinin yolu ilk kez izilmektedir. Bu yol zerinde iki dev
vuku sz edilebilir. Joseph
zg bir durum"18 bir metafizik temellendiren
15 bkz. Michel Serres, A.g.e. (s.l24-156).
16 bkz. Nietzsche, (A.g.e. s.237).
17 dnemi ile Spinoza ve Leibniz'in dnemi yer alan bu "optik" fark konusunda bkz. Michel Serres, Le sys-
thne de Leibniz et ses modeles mathinultiques, Presses Vni versitaires de France, Paris, 1977.
18 Ak tar anlar, Il ya Prigogine ve Isabeli e Stengers, mit der Natur, Serie Piper, Mnchen, 1990, (s.34).
'96 127
Ulus S. Baker
limsel dnya ile "otomat" dnya srekli bir yal-
palama durumu bunlardan birincisi ise, ortadan
sel hakimiyetini kendine zg bir tarzda silip bitiren modern
yer yer insan sorusu ile bir yalpalama hali ikincisidir. Bu
ikinci durumu ileride Spinoza ile ele almaya
ki Leibniz'in felsefesi en nemli kurma
Kesin iinde amak, stelik Kombi-
nasyonlar Borges'in nl labirentleri gibi yeniden ve yeniden rebilecek bir
yntembilimi erevelemek. Bylece arhk mikroskopik bir kavrama
Leibniz'in, daha nce Descartes ile Spinoza' da yntemin esas olarak beliren
"kesinlik" ile olduka zarif bir
ile kesin ile belirsizin, her trl
ca ekip evrilen (proximatio), nemlisi, ile gi-
rift bir olarak kavranan bir ve evren iine ve
ilkelerinin bu zerafeti belirliyordu. Descartes kesinlik ve
iklik konusunda tek bir filtre uyguluyordu: Ya hep ya hi. Dalist ardala-
bu filtreydi. Oysa Leibniz'in nerisi, filtrelerin kuramsal olarak son-
suz gereken bir ve bunun Merdiveni (scala entium) zerinde
bir iinde dizilenerek Buna gre,
nun iindeki iindeki iindeki belirli-
nin iindeki belirsizlik, ya hep ya hi ilkesine gre asla Her bilgi-
nin, her hurafenin, halk ya da iinde, her zaman
gereken, ya hep ya hi ilkesinin gereken bir alan,
hi bir Bylece, Leibniz'i szgelimi bir
sistemiyle ilk kez ciddi, etnosantrik ya da Avrupamerkezli bir meraktan uzak-
szgelimi in sistemiyle ilgilenen ilk buluyoruz.20
Leibniz, bilimlere, bylece yeni bir kavrama dikkat
Onun Monadolojisinin yatmakta-
Hepimiz kentte sabahleyin her birimiz kendi evinden
belli sokaklardan geerek, belli katederek, kentimizi hep belli bir perspektif-
ten gryoruz. Kent ise, bu her birimizin perspektiflerinin bir
"bir arada mmkn" olan perspektifierin
cesi, elbette modern bilimlerin geometrisinin pek hi statik, New-
ton' cu, analitik bilim bir Leibniz'ci perspek-
tif, yepyeni bir grelilik mmkn ne-
redeyse bir ve "mutlak ona te-
mellendiren perspektif yerine, perspektifierin ve buna
lanan yepyeni bir zne-konumunu getirir. Kent, perspektifin bu yeni sayesin-
de, arhk "zneye gre" terk ederek, perspektifierin z-
nelerin dev bir diyagram haline gelir. Dnya arhk "zneye g-
re" kendini hep biimlerde, ve bilme dzenlerinde su-
nan bir "ideoloji" /"bilim"
anekdotu, "bir kyl kulbesinde elbette bir saraydakinden biimde
Leibnizci perspektif etmekten geri kalmaz. Kylnn
19
Mikroskopik nin resmedilmesi ve olarak, gnmz biliminin yepyeni
ncelemektedir. Bu konunun iin M. Serres, A.g.e., (s. 567-9).
20 bkz. Michel Serres, A.g.e. (s.65).
bkz. Gilles Deleuze, A.g.e. (s.65-7).
128
Bilimsel Bilimden
gibi ideolojidir. Ancak, salt bir ya da
ma" dizgesi olarak "ideoloji" ile "bilimsel izgilerini ekme-
nin yine bu szlerden ve Leibniz perspektivizminden bilim, ideolo-
ji verilen birlikte "dnyaya ynelik bir tr" olma
tan
IV. KANDAKi KuRTUK
modeli ise "kandaki Res cogi-
ve iine alma
grevini Descartes'a byk bir ciddiyetle stlenir. "Kandaki perspek-
tifi, tmnden o kadar uzak, kavramaktan o kadar ki,
incelemenin neredeyse bir ebediyet gereksinimi olarak
kar. Spinoza'ya gre, fizik, gzyle olmazsa hi yoktur.23 Ancak, lumen natura-
le'nin, zihnin her insana ancak tarihsel-mekansal
yznden asla kullanma gcne sahip gcnn
ciddi bir tamirden geirilmesi ve bilginin dnyaya yneltilmesi mmkndr ve bu
lem, Ethica iinde
Spinoza yer yer oranda, dnya en
ortaya atar. "bilimsel" dil ile dil
daki bir yola ile olan
ile kesin bir temel zerinde kez, bir
"bilimsel dil" sorunuyla Ama sorgulama, Kutsal Metinlere ynelik
(hermeneutics) takip etmektedir. hermentik,
yani tefsir (exegesis), zellikle metaforlar yzn hep
makta, eksik sistematik haline
buna bilimsel- felsefi yani gzyle
ve inanla ynlendirilen dnya zerinde hakim asla.
Onu gerek ilk "laik" ile "bilginin k-
birbirleri zerinde hakimiyet kurmamaya, bu kendi tadi-
lata tabi tutmaya davet etmesidir.zs
bir bilgiyi insanlara iletmek iin iki yola Birincisi insanla-
ve bilimin muhtemelen matematik kesinliklerin kurulu-
hitap etmektir. Ancak insanlar, dnyasal korku ve umut-
hep (vulgus) halindedirler. diliyle dnyaya ba-
karak kendini ynlendirmesine eninde sonunda "dnya iinde" hem-
cinsleriyle olsa da zorunda olan felsefeci ya da bilim
iin bile tamamlanamaz bir projedir. Kutsal vlger
yeni bir kabul sz konusudur bu noktada. Kutsal kitaplar buyruklar-
dan, kendinden menkul mesajlardan bir btnlktr ve
eksenine, bilginin iletimine ve retilmesine oturtulamaz. Onun top-
22 Louis Althusser'in yol ideoloji erevesinde, hi bilimsel olan ile ideolojik olan pek
de o kadar keskin edemezdi. Eninde sonunda Das Kapitari, alt da
gibi, '1Jurjuva iktisat ideolojisinin dir.
23 Spinoza sanki ben size duygusal idelerinizin ve "more geometrico"
1
yani
izgileri, dzlemleri ve hacimleri tarif gibi aniatmakla yetinmedim, bile yle demektedir ...
24 Tractatus'un kuramsal olarak tm Ethica'da, sresince
de gizli olarak bulunabilir.'
25 De Emenduiione Intellectus, Ethica'ya gemek zere ilk nemli eserlerinden ... "Kavrama
Gcmzn Tamira h" diye de evrilebilir.
'96
129
Ulus S. Baker
luluk halinde birbirine kutsal buyruklar
Ahlak ve din inanlar aittirler. Etik ise, bylece, bilimler
dahil edilir.26
tavn, bylece, ucu bir bilim bir dizge olarak ta-
sarlanabilecek, sistematik bir "vlger bilgiler" her biri-
ni, kendi kavramaya ve Bi-
limin ve dinin (ya da da diyebiliriz gnmzden bakarsak)
kendi stlenmeleri ile topik grnmnden
ve hala felsefesi" olma yeniden davet edilebilir.27
SONU SIRADAN YKS
Vlgarizasyon, bir 19. ve olarak ortaya El-
bette bu bilimlerin ve teknik "zaferinin" biyolojide hcrenin
ve dokubilimin birlikte evrim fizikte elektromanyetizmin, kimyada
ise elementlerin ortaya gnmz hi de yabana ol-
mayan teknoloji grntlerinin (buharla ve sinema-
ses ve grntnn vb.) ortaya Kendine g-
venliydi ve bu Nietzsche'nin gibi bile bir kenara
19. ncesinin yana pek iddia edilemez.
Ancak, bu yepyeni ve biimde
bir bilimsel-teknolojik dnya nnde
yordu. ve genel olarak bilimlerinde ve gzlemevinin
btn bu ve icatlar bir alanda
verir. Modem tekno-bilimsel temelleri, "zel" bilim bir ra-
hip gibi hcresine, ya da kendini btn
mlahazalardan Faust idealinin dnya-
zamanda.29 Viihelm von Humboldt, ideal bir Devlet
olarak niversite'nin nedenini nl sylevini verdi-
bilimin yolunda olan tm btn gleriyle
gzler nne serilir .30
Akademik zgrlk kendi herhangi bir iermez. Olsa olsa, bilimsel
pratiklerin sorgulanabilir hale getirilmesinin, yntembilimsel yzeye yay-
kpklerin bir n Bilim "disiplinler" veril-
mesi bu
gdleri bilimsel pratiklere eklenmez. ortak bir kaynak-
tan geldiklerini sylemek daha Alfred North Whitehead: ''Tehlikeli olmak gele-
vazifesidir ... en byk ilerlemeler, iinde yer
iindirler. "32
Bilimin ten retiminin ve idare-
sinin "bilimsel" olarak ok, modem nvelerinde ha-
26 EtiKinin bir ahlak olmaktan ok, neredeyse biyolojik bir evren modeli zerine bir "insan etiyolo-
jisi" konusunda bkz. Gilles Deleuze ve Felix Miiie plateaux: capitalisme et schizophrenie, Minuit, 1980, (s.347).
27
Felsefenin zerine bkz. Antonio Negri, The Savage Anomaly, MIT Press, 1992.
28 Martin Heidegger, Die Frage nach der Technik, Pfullingen, 1963, (s.20).
29 Faust'un, blmnde Yeni Melek ile bir tr "ilerleme" de

30 Michel Foucault'nun bizi, modern insan bilimlerinin arka nc Bilim eserlerinden
ok, kurumsal bir bilgi-iktidar kabul etmeye zorluyor.
31
bkz. Michel Foucault, LA volonte du savoir, Gallimard, Paris, 1976, (s.121).
3
2
Alfred North Whitehead, and the Modern World, New York, 1967, (s.91).
130
CoGiTo, '96
Bilimsel Bilimden
linde bulunan bir "ilk ilk ilkel ve blnmenin kay-
rahipler bir anda "karacahil" bir te-
balar toplumu gibi, bilimsel pratiklerin iinde her zaman tohum halinde bu-
lunan bir "gizli bilim" in, ve demokrasiye modern dnyada bile
srdrmesi szkonusudur. Gizli bilim, Hermes'in bilimi, bysel pratiklerden
hibir zaman uzak eski dnyada rahipler ve saray zel
iktidar Bugn sosyal bilimlerin daha
iin vaazedilen nl "hermentik" yntemler "gizli bilim" den iki temel kaynak al-
Birincisi sz olan, ya da szne irca edilen kutsal metinlerin yo-
ve tefsiri, tekiyse elbette, ya da ve yeryzn-
deki temsilcilerinin "yasa szlerinin" Kelam, tefsir ve
eninde sonunda da, hermentik gelenekten ne kadar
nu
Vlgarizasyon bilgili iin Daha ok, bilim
bir toplumsal istemin, bilimsel ve indirgeyerek
"hayal glerine" hitap ehne zorunlu Bilgiye de-
dursun, kitle faaliyetini srdrr ve sylemin
dzeni iinde bir
vulgus'u, dnyaya ynlenmesinin tek biiminin "bilgi"
Cehalet zerine ola-
rak uygulamaya konulan militan ve Jakoben nitelikli modern ge-
reklerinden ok, disiplin ve buyruklar dzeninin harekete geirilme-
sine Modern, zorunlu Foucault'nun ve daha nice
gibi (kltrn her zaten sorgulanma-
ya acaba "bir nce, "terbiye ehnek" amade-
dir?35
ncelikle Alman idealist izlekleri zerinde harekete geirilen ve Be-
Bilimleri haHi beklerten Geisteswissenschaften'in hala
belli bir safdil idealizmin berisinde Polizeiwissenschaften'in, Bilimlerin her zaman
... 36
are olarak sunulabilecek bir "Ynteme ise, ancak yzeydeki si-
ler ... Derindeki ve oradan patlayan yeni bir bizi
tehlikeyi .. .37
Modern "tehlikeye ynnde bilim, bilme isteminin zerinde kurul-
en ve totaliter hakimiyet tr olarak beliriyor ... Nietzsche: bilim-
lerin zaferinin iddia ediliyor. Oysa bilimsel yntem verilen bilimler
zerindeki zaferinin ... "38
Vlgarizasyon, yani bilim, medyatik bir dil kullanmak ile bir zamanlar Alt-
husser'in "bilim felsefesi/ideolojisi" srele
Gnmzde radikal ekolojist bile, ister Zen isterse
33 Spinoza'mn Tractatus Theologicus Politicus'u zel ile genel dinsel tarihinin "zeY'i ile evrensel bir Tann
zerine Bu yzden, tefsirinde ''hermentik" bir gerek
34
varolup ya da gnmzde, hatta '1Jilimsel" biimler albnda, asimile edilip ayn bir konusudur.
bkz. M. Foucault, L'ordre du discours, A.g.e., (s.37).
35 Gilles Deleuze ve F. Guattari, A.g.e. (s.112).
36 bkz. Michel Foucault, uomnes etsingulatim: V ers une critique de la raison politique", Le Debat iinde, 1986 Novembre, Paris,
(s.47).
37 Nietzsche, A.g.e., (s.354).
38 Paul Feyerabend'in, Trkiye'de de ok Against Method' u, zaman aksine, bir "yntemsizlik" nerisi

CoGiTo, '96 1)1
Ulus S. Baker
yolu"na yeniden "ynteme iinde gsz
haline basit bir literatr gzlemlenebilir.3
9
Klasik bilim portresinin de hesaba
ncesinde ileci rahibe, itibaren "meslek
ise departmanlara bir bilimsel dayatma-
bir bilim kendi bilirnin
Magnum ilgisini kaybetmek, ve periyodikierin diliyle,
bir vlgarizasyonun diliyle
Spinoza ve Leibniz, ncleri Ama
henz sorumlu olmayan bir seslendikleri de
sylenebilir. Bu ncelikle bir ikinci olarak da bir "g daveti" seilebilir.
bilginin perspektifinin Leibniz konusunda kent metaforoyla
yitip zerinedir. Enformasyona pazarlanabilir bir meta haline bile
bilgi, "postmodern" birlik-
te, ynelik olma ve teki insan i ie o-
yitirme tehlikesiyle Bilgi Paul Virilio'nun belirtti-
gibi, 19. belli bir "mhendislik" yani "alt-
ve yoksun iin, her
da byk bir afallama durumuna, zerinde panik, depresyon ve felaketiere
olduka
Bir de davetten sz edilebiliriz: bilimi verilen yz "devrimi",
bu devrim boyunca, nce enformasyonun boyun
meye mecbur sreler dizisi, heterojen fikirler
gnn ortadan Sanat ve ahlak
bu da bylece kendi
bir alanlar
Btn bunlara fikirlerin g, gerek bu alanlar gerekse
yeniden Grnrde, bilimlerin yeni
dinamizmini akademi

39
bkz. M. Heidegger, Les chemins qui ne meneni nu/le part, Plon, Paris, 1977, (s. 5679).
4
0 Paul Virilio, #Le danger d'accidents sur les autoroutes d'information", Le Monde Diplomatique, Decembre 1995.
4
1 "Fikirlerin g" modeli zerine bir tarihi stne, bkz. Jean-Pierre Faye, uCritique du langage et de
I'economie narrative", Tel Quel, 1972.
132 '96


AMOR
Nermi Uygur
Ne Spinoza'dan vazgeerim ne de benimseyebili-
rim.
Kendisini azok ilk gelen yznden
ama. yle ya, ("Deus") deyimini kullanan bir o. Bu
durumun izlenimi tamtarnma bilemem ama, kendi ko-
Makinemsi Deus'lu bir sis anla-
Hep gznnde da, Spinoza iin,
olmuyor Deus'lu yinelemeler. Bu Deus-Deus'lu syleme, gzyle
yorum gene de. Kendisinin gzel bir ipucu var, ona verimlendirdik mi, silinip
gidiyor Yer yer "Deus sive natura" diyor, ya da diyor Spinoza.
Anlarnca onun bu ikisi. Kafamca gnlme uygun bu
gstergeyi ben de: Spinoza' daki tm diye oku yorum. An-
lamlar daha iyi beliriyor bylece. Bir soru kafa kurcalayabilir bu
lamda: Neden daha ilk yerine demiyor, peki?
lar gerektiren bir soru bu. burda beni ynlere iin,
zne zg bu onun. Yoksa, hibir gzetmiyor
ve Bir kez ylece srdrp gidiyor da.
Bana gelince, benim Spinoza diye okumak
Zaman zaman ne denli duyarsam bir trl evetle-
bir ynyse, srekli ileye ekilmesi. iyiye gereken bir ya-
'96
133
Nermi Uygur
bu. byk lde, bir yrede ileyle
Bu onun "zevki", o da byle mutlu. Kendi biz

Hi bir yn de, bir ya-
kurmaya kendini Spinoza. Sistem'lerin belki de en grkemlisini Be-
nim gibi sistem-sevmeyen blk-prklk sevenleri bile bir sistem onunki.
istenen sisteme hi fire vermedi,
hep diri bende. Hak yemeyeyim ama: Spinoza da bazan sistem
Sisteme gelir mi Bir de pekok konuda, sistemine yle derinlere
yor ki. zellikle sevgi nedense rtk kalan pekok yle bir
bilinle parmak ki. Onu bylesi ola ki sistemdir, diyesim geliyor.
Sevgi Spinoza'ya gre: ondaki bir yne, n'etsem,
olumlu her durumda kendine-yetme sistemi bu. itenlikle
onun bu kendi kendisiyle yetinme
Hem yoksul hem hasta bir insan o; gene de srdrmeye zen-
le bir insan. ile bylesi bir tutumu.
bunu "bilgelik" diye nitelenen ondaki bu tutum, irkiltiyor beni. Spi-
noza olsam, olup biteni iin ama kendi-
sine. demek sakar bir vg olmaktan teye geemiyor ne ki.
bir le gibiyim;
Sevgi de ile i bir benim iin. gen kurur gider, her
ynden gmlr, erge sarar
bundan kt bir olamaz diye
yle de, durum Spinoza' da. Sevgiden yana, en
belki; kimseye ne ki evresi onu, gene de tiksinmelerin
stne hem de pek zorlanmadan, diyesim geliyor. Bilgelere
bir sevme yok. Gvenilir ediyor buna.
bizimkine 300 ncelerin o. bu ncelerdeki 45 gemeyen
sa hem kendisini, hem sevilenleri, hem istiyorsak bizleri bir sevgiyle
Tm kkl meydan okuyan bir devrimle, sevgi ve akra-
diye tm gereklikleri da hi mi hi
olanca gzler nne seriyar Spinoza.
Peki, ne Spinoza? Eskiden beri insan avucunun iine alan yay-
bir bedeni her trl en orta yerine oturtuyor.
mesinin ciddi ta ilk beri bir tutuma borlu-
yuz bunu: Son derece bir Bu
tutumun en belirgin ortaya
Tractatus de intellectus emendatione: yeniden dzenlenmesi.
Tractatus politicus: Politika
Tractatus
Ethica: Ethica.
Epistolae: Mektuplar.
Felsefe tarihine dolusu kitaplar, bir di-
ye, evreni, insan
"tz'" sylesin. Bana "beden",
vcudu" Spinoza sisteminin temel nk sz edilebilen, bedene
lamayan haberimiz yok bizim, olamaz da. Bedense bir madde
134
CoGiTo, '96
Spinoza'yla Amor lntellectualis
Madde denen verilen (Spinoza'mn da
bir
Nitekim Spinoza tm biimleyen yntemi, kammca, bir say-
dile getiriyor. Politika daha ilk blmnde diyor:
eylemlerini gln ya, bu eylemiere onlardan tiksin-
memeye byk zen gsterdim; bu eylemiere bilgi edinmek istedim yal-
mzca. sevgi, tiksinme, fke, kendini aama gibi ruhun
br insan olarak zellikleri olarak ele
inceledim."
bylesi bir az nce hepsinde,
ik sylese de sylemese de, Spinoza, beden' den yola ki: etkile-
nimler eylem; eylemlerin hepsi, ama hepsi birbiriyle orda Eylemlerin
bedendir, bedendedir. Bylece "insan bedeni, ("corpus humanum") eyleme
gcn ("agendi potentia") azaltan ya da pekok biimlerde etkilenir" saptama-
(Ethica Pars Tertia, De Origine et Narura Affecrum, Posrulata
!,-bundan byle Spinoza' dan iin en
"Duygu" (affectum) de zaten "bedenin etkilerinden
(Eth., III, Def. 3). Bedense, kendine zg ("quanrum po-
test, et in se est") kendi srdrmeye (Eth., III, Prop. VI ve
trl dendikte: beden, bir istekler ("appetitum"lar) btndr. Daha herbiri
bir birey olan nice bireylere zg (Eth., II, Prop. XIII, VII.
Lernma ve
bu en yan biimde, da en uygun biim-
de sevgi'ye ("amor"a) ynelebiliriz Spinoza'ya gre. "Gerekte sevgi, bir nedenin,
bedeni etkilerken sevintir (Eth., Prop. XIII'n Yani sevgi, bedende
olup biten ("concomitante") etmektedir. Sevginin tiksintidir.
Tiksinti ("odium"), gznde: istenmeyen etkilerin zntyle
("tristitia"yla) grnr. Bizi evreleyip bizde iz ama bizim iin se-
vin ya da tiksinti olabilir. Etkilenmelere ylesine bir bedeni-
miz. Bundan ki insan, durup dinlenmeden sevgiye ynelir; bunu
ruya zamanlar, kendisinde sevince benzeyen duygular
lere uzamr. Ama bu, aa ve hzn verici ya da benzerlerinden kendisini
srekli iinde sylemektir. Demek ki bedenli bir
olan insan, ya da elinde rutmak, hi
bulundurmak hep. Rasgele bir oyalanmayla, olmasa-da-olur bir
yok bunun; bedenli insan iin bir grevdir bu. yleyse hem
hem sevgi'ye bir insan.
ama bu dnyada. iindeyiz.
temelde, bize sevin ya da znt veren Bu
hi bize sevin vg ("Iaudem")
onlara. Eylemleriyle bize verenlerdense ktleyip ("virupertam")
iin de sevgi ve tiksinti konusu oluruz. Ne var ki
sevgi-tiksinti iin geerli Ge-
ve gelecek insanlar da, seviyorlar, seve-
ceklerse sevgi bizde; tersiyse, tiksinme
En ilem ve sez-
dirmeye bu belirlenimler, boyunca Spinoza okuyup okutan birinin,
CoGiTo, '96
135
Nermi Uygvr
ne ki, tutmak zorunda birka tutamak olmak-
tan teye gemiyor. Gene de ve sevgimin gvenle sylyorum: Spino-
za'run sevgi rgleyen tm en kk dek sevgi'yi sevgi-
lileri rtbas etmeyen bir geometrik dzenlemeye
kolay kolay eksik-gedik bir dzendir bu. Gelgelelim, her
yorum gibi, btnlenmeyi gerektiriyor. nk Spinoza, insan yapan duygularuru-
lara srmelerin bylece, sevgiye yer veren
toplumca ynelen da
Bu oylumlu erevede keskin
gre, szgecinden ge-
irerek, herbirini brne 'geometrik' zedelemeden,

Nerde buyruk duygu, varsa, kledir orda insan.
lanna szgeiremeyen insan, kendi kendisinin efendisi Tek tek
Srkleyip gtren duygu-
lada, bir oyana bir buyana savrulur durur. Bundan daha yaman bir klelik tasadana-
maz insan iin. etmelerinde kendi gcnn insana kle denmeye-
cek de kime denecek.
bu Spinoza'ya zg deha, Spinoza'ya zg isten ve yntemle
gzden gnlden hibir zaman uzak gereken saptarnalara
tr kendisini.
Kimimize, hep bilinen gibi diye de gelse, bu saptamala-
byk gstermemiz gereken dikkatle ne denli zmsesek yeridir

Elimin eksik iin, o her Dr-
dnc Blm' ne, "De Servitude Humana, seu de Affectuum Viribus" Kleli-
ya da Gc") blme nsz'e
yor Spinoza: "Humanum impotentiam in moderandis, et coercendis affectibus servitu-
tem voco"): ynetip onlara egemen olmakta gszl-
klelik diye Bylesi bir klelikten kesinlikle iinse, Spi-
noza'ya gre, ne edip duygu ve duygulanimla ilgi-
li tm (szgelimi istek giderme, sevin, tutku gibi olanca
ve gereklikleriyle bilincine
Bu olacak, peki? Bilmekle, bilgiyle. Eylemeye eyleme bilgiler
bunlar. iin, dnp eylemlerini dzenlemesine nk. S-
z edilen dzenin kendi zn grp Bu
bir Bu
bilen: kim ne bilir. Byle bir bilgi rasgele bir bilgi
bilgisidir. bu bilgisi Bylesi bilgiden
haberli olmak yetmez. Bilgiyi geirmek gerekir. Bu sonuca
abucak sanmak da bir en-
gel, bilgilerinin eksiksiz bir izelgesinden yoksun
bir sonra, vurur nitekim Spinoza: V.
Blmne "Bu blmde biimi zerinde sylediklerim derli-
toplu bir dzenlenmedi" ("de recta vivendi ratione tradidi, non sunt ita disposi-
ta"). ekinmeden belirtiyor bu durumu. Ne ki, bile olsa,
yan pekok geye ynlerden serpmeyi
'96
Spinoza'yla Amor lntellectualis
Tm tm isteklerimizi do-
Bu gibi yaparsak, yani bilme-
miz gerekenleri gibi bilirsek, eylemlerinin, veren insanlar
oluruz. Gl insanlar oluruz, bylece.
Buysa, bir gtr. Tm
rip Bu IV. Ek' e ne
denli kulak kabartsak yeridir. yle de: gc son derece sa-
vunan III. Bir kulaktan girip brnden
da Latincesini de ola ki "Humana potentia admodum limi-
tate est, eta potentia": nedenlerin" ("consonsum externarum") gc,
gcn sonsuzca ("infinite su pera tur").
Buyruk byk deyip boynumuzu bke-
rek kendi
Hi de krkrne da, durmak da, olmaza ynelmek de
insana. bir gre, tm gcmz an-
ve istenle ayak Byle bir den-
geli bizim. z-
grlk.
Bu lmnden sonra
sessiz ve grkemli bir blm: "De Potentia seu de Libertate Humano",
Gc ya da zgr insan, kkn kkenini,
"kt" etkisinde kalmayan ("ut non
facile malis affectibus afficiamur"). Buysa szge-
inden geirmekle Ya akla, yeter ki gr-
nmlerden" bilelim.
Spinoza'ya gre, nce ("intellectus"u),
trl dendikte, ("ratio"yu) "elden yetkin
possimus perficere"); en yce ("summa hominis felicitas") buna
Bunun iin de yani bizim
gerekte yle, en biimde ("adaequatum") bilince gerekir. Bu
yerine getiren akla uygun bir ("vita rationalis") olur kendi-
ne. Bylece, yetkesiyle" ("ex proprio rationis imperio") dzenleyen biri-
cik olma durumuna olur insan.
Bunu yapmazsa n'olur? korkun en korkuncu olur,
kle olur. Bir kez kle oldu mu da: uyumsuzluk, ve tiksin-
me yrr; korkular ve giderilmez adaletsizlikler kaplar heryan-
dan; sevgisizlik erge ortadan bsbtn kalkar sevgi.
Peki, byle olmaz da, yetkesi n' olur?
insan, nk zgr da, gecikmeyen mut-
luluk bu verimlerini toplayacak duruma
Spinoza'ya gre, kim zgrdr? zde
inanayla diyorum: zgr insan, neleri neleri sevme-
bilen; ne edip bu davranabilen
yle, yle de, kolay btn bunlar? Kolay kim sylyor. Gelgelelim
"kolay" var, "kolay" var. Spinoza iin kolay belki, nk bilge. Gene de
yorum: nice srmeler, ekiler bilgelik yolunda. Bizlere gelince: Spinoza
gibi gl de, zamanla oluruz diyenlerden de Kendi he-
CociTo, '96
137
Benvenuto Cellini (1533), Perseus Heykeli.
Spinoza'yla Amor fntellectualis
trnden bir eylemleri ak-
bezeyip sevgide
zetin zeti, yce bir bylesi sevgi' de
amor intellectualis, sevgi doruktur bu. en
olup biteni, epeevre grme bu grme'yi seve seve ger-
dldr sevgi.
Hem hem bilge szn sevgiye
hi Gelgelelim, bu sevginin herkese kolayca
sylenemez.
trnden, Spinoza'ya bilim-felsefe iziktirenler,
pek Spinoza zne. En ok da, gnmz nerdeyse
kaplayan bir kulaktan girip brnden Spinoza' dan
din iletiler. Sevgi yolunu sonuna dek yrmek isteyenlere gelince, is-
tek yeter mi hi, eylemekse zor. Her gzel eylem zor, zor ama gpgzel. Ya amor intellec-
tualis? bir bilgi'den az ok Kulaktandolma
melerden de, grme'lerden azok ama gene de iyice
mi az rastlanan bir bu. Dzmece olmayan, gr-
kemli az, ok az nk. -o en son iime
yen- son tmceyle: Sed omnia praeclara tam difficilia, quam rara sunt.
bu sonr<!, bir zamanlar zere, finis, "son"
Oysa bu saptamadan sonra -hem de Tm tek bir
Spinoza: Bu herkese grev: bu iten ba-
gstermek; toplum ve devlete bu gereken yapmak.
Yeniden benzersiz bir iinde beziyor Spinoza.
Kimileri, ycelte nereye iki ba-
san, beden' e dayanan "maddeci" bir sevgi o. Tm bilin-
ondan izler var. Nica bilse de bilmese de, besini o. Acele bilgi
szmona bilginler dikilse bile, ekinmeden Spinoza
gzel gzel eyleyen pekok gzel nice boyunca.
zme gelince, Birok ona benzemesem de; birok
dan onu kendime benzetmesem de, tkenmez bir besinim Spi-
noza.
Mermeri, biimieyecek becerim hayalgc bu, syletir
bir Spinoza gibi, tm gzler grsn diye, kentin_ en orta yerine di-
kerdim.
ki byle bir becerim yok, diyesim geliyor de: yle ya, doyamayan
kalabahklar yznden yer mi Spinoza tr bilgelere, olmaya-
dek toplumlarda? Henz gz dnmeyenierin onu grebilmesi iin; ola ki, gz
bile onu grebilmesi iin, en uygun belki de, sz-
cklerin onu gnllerdeki en etken ie, Lao-e'nin koy-

Benim en belirgin dmdz yol gre,
CoGiTo, '96
139
Nermi Uygur
syleyeyim, bir onda hi mi hi Bu

gidermeyi hemen: Spinoza da etten kemikten in-
san. (bizlere bizlere nelere ki o da. Unutma-
ama: sylemesi dile kolay bol bol yoksulluk, ba-
gml Buna fke, zora tiksinti,
g tek szckle diye nitelenebilecek hi, ama hibir izgi,
yok Spinoza' da.
bir rnek izlenimi hep bende: Nerden bakarsam
violentia'ya, Trkemizdeki inciten o uzaktan
hi. Herzaman heryerde insandan insana, insandan topluma,
lurndan evreye esen, estirilen o sert yelden uzak boyunca Spinoza.
nesneyi toplumu zarara her trl eylem ve
gerekten yer vermeyen bir insan o. yle alakgnll bir
tutumu ki, bir bu onun iin - onun yolunda gide-
bilenler iin de yle.
e en kk yer yok Amor intellectualis'in,
ynnden, belki de, en dikkate grnm bu. Gnbirlik din
igdsel itilimler, olan iyilik gtmeler, siyaset gerekleri, tresel
gelenekler, rgt devlet dzenine zorlamalar,- btn bunlar ve ben-
zeri odaklar, ne tr rtlp sslense de, denen uzak tutuyor
zn Spinoza. Gereken hibir aba esirgemeden; iinden gzellik-
le bunu. eylemlerinin,
bu.
Spinoza' dan esinle, ekinmeden, diyebiliriz: Duygu
bir du-
bu.
Geri kolay bir herzaman, heryerde ge-
rekmeyebilir. Olsun! zellikle szkonusu oldu mu, erdem bu
Kabaca syleyelim, yeryznde: bir milyar insan nerdeyse a milyar
insan sokacak dam 300 milyon insan lmcl
milyar insan yoksulluktan bir milyar insan okuma-yazma bilmiyor; grnr
grnmez teknoloji kendini heryana para gc: ye-
zorlamalarla, zorla elegeirmelerle, kimi
tan kimi smren tuzaklarla, umutsuzluk, gvensiz-
lik pskrtyor heryana.
bylesi ortamda: -
iniltili iniltisiz. Duygular, ona gre: vanlsa da da
her yan. gidermeye ynlik pekok getiriyor
durmadan. Bu arada, bol bol olay kpkleri, laf kpkleri: Olmayacak dualada zn
evresini ileden istersin; szmona ideolojilerle zn evresini
dumanlayanlar istersin; evremdekilerden bana ne diyen, bek bek is-
tersin; zm n' olacak? diye yere evresine ullananlar istersin ...
Durum bu gelip ya igdyle ya da
hemencecik szmona are:
Bense, kendisi dpedz byle de olsa, Spinoza'yla diyorum:
det' e gitmemiz gerekmez. siz
140 '96
Spinoza'yla Amor 1ntellectualis
tede gtrmeksizin yle ok
var ki.
ne ne de vazgeilmez insan iin. Gerekten ama gerekten:
birbirimizle birbirimizi btnleyelim; birbirimizle Zaten
skmeyen szckler bunlar.
ii dolu serven kendi eline alan insanlara zg izlenceler. "Varsa
yoksa var, yleyse diye eyleyenlerin dik-
katinet
X
Sen bizi nerelere gtrdn, mu, Spinoza neyse derken der-
ken, evreni saran biryerlere uuruverdin bizi. Kt
hani. Gel gr ki, nereye srklemeye bizi byle:
nitelikli bir sryorsak, kim ne derse desin bunca hak etmedik
mi bunu? kendimizi kime ne var bunun? Bir de
ta bizi yoketmeye ellerimizle armut mu istiyorsun? Hem
sen, ortadan ynelik da
demeye mi getiriyorsun?
olsa daha uzun kulak btn bu Neyin nereye
gre, birka ipucu yeter de artar
gelince, her soruya ille de bir gerekmez ki. Vura-vur,
dnyada, sorulara vermenin, bazan, da var. ki, yarota
pek gereksinim yok burda. Nice Spinoza.
Biliyorum, esinti bora bir kez gz gz grmez olur, tr-
l trl toz duman kaplar hala bulanmadan ayaktaysa, kendi
n'apabilirsin bylesi ortamda. birka
Spinoza buraya
Gene de, ola ki yarar Spinoza' daki sevgi'ye ya da sev-
gi'yle akla Spinoza dnk ama bu ne denli uzak ya da
pek bir yerden, kendi sesimle
Nedeni ne olursa olsun, niteliksiz seyrede ede, aradabir on-
lara sisli iyilikler suna ya da toplum olarak nitelikli bir-
mi?
yrekten eylemlerle, kendimizi saya-
bilir miyiz?
Biri, nedense diye, ya da bile isteye, bilmeye istemeye ben kendisini
sert ileden diye, o
birilerini kullanarak tmden gerekir?
btn kesinlikle tketesiye aramadan uygulamak

elden dar tutup bir iki geye indirgemek
hem hem duyguca alabil-
yerinde olur. da, srdrp
da durup veren daha insanca bir yol, olsa, var
yeryznde gzel olmaz olur mu hi? ne ki
bunlar,- hi, hi, hi. Bazan bilerek, bazan bilmeyerek bol bol retip bir
BAHAR '96
Nermi Uygur
biz tm byledir, gibilerden szmona gerekler-
le zelde de, genelde de Sonu,
sreci, sresi n'olursa olsun, her tr, her oylumu iin geerli bu. Hangi sz-
cklerle, ne biim nitelenirse nitelensin, en ilk ortaya gereken
mamakhr. Ne edip gerekir bylesi byk lde
durdurup azaltmaksa, elekmekle olur. yleyse, gereklikte,
detten uzak -heryerde, herzaman, herkes. Gene de: trl
misiniz, trl davrananlardan yoksa siz?
X
Geriye ileriye zamanlar tesi az gibi dinlikler
Spinoza. Her ondaki bu dinliklerden kendi zne
birtekiyle bile neler yaratmaz ki Byle bir zenginlikten yana talihi
olan herkese, kendi
CoGiTo, 'g6
SALDlRGANLlK, VE
TERRN PsiKososYAL
YAPILARI*
Yavuz Erten- Cahit
Bu konu, ve terr olaylanrun, global olarak, bireysel ka-
dar toplumsal alanda da her zamandan daha fazla izieniminin ya-
son byk bir nem Once terimierin tarumla-
malanru yapmakta fayda gryoruz:
(Aggression): Hakim olmak, yenmek, ynetmek ile gl,
etkili bir hareket, fiil, bir bozma, engelleme,
veya tahrip edici yokedici) ama bir
det ve Terr ve dereceleridir.
(Violence-Violare): kullanma, kanuna uymamak, za-
rar vermek, hakaret etmek, onurunu skunet ve huzura son vermek; birinin
incitmek, iin zor kullanmak;
bulunmak, derecede fke ifade etmek kendini gsteren

Terr (Terror): sama ve bu amala yaralama, ve
ldrme Terrde, yaratmak yoluyla kor-
,. Bu Henry Parens ve Silvan S. Tomkins'in ve esas
ve 3 ve 17 Haziran tarihlerinde da Psikolojik Merkezinde
'96
143
Yavuz Erten-Cahit
ku ve ve sz konusudur. Terrde korku-
yu yayarak ve kitlelerde acil bir lm gdlenmesi yarata-
cak belli bir hedefe yneltmek
(" Jf Assertiveness (Gl, cesurca iddia ve beyan etmek ve ne srmek): Bu olgu da
-(bir Amerikan Psikiyatri gre assertiveness,
"\ drst ve duygu ve ister olumlu, is-
V ter olumsuz olsunlar, uygun bir ifade etmek, gelen duygulara ve fikir-
lere bu tarzda cevap vermek, tepki gstermektir.
VE MAYMUNLAR)
Primatolojist Jane Goodall, bir zamanlar tamamen insanlara zg Gruba
Grup de var ve
la
Eskiden bu gibi temelinde nfus ve fakirlik oldu-
Yeni daha girift dzeneklerin, nfus ve retim
gibi ekonomik etkenler toplum yeleri d-
zenlenmesi ve iin de nemli bir rol gstermek-
tedir. ve maymun hemen hemen Primat grup-
ile insan bu Charles Darwin olmaya devam
eden evreler, hi mi hi memnun grnmemektedirler. Oysa-son bulgular,
grup ile sosyal uyum ok bir gstermektedirler.
zerine kadar, iin de cazip olan yiyecek ve su zerin-
deki rekabetten en en iyi kurabilen
gre, ve orangutanlar iin, bir iin ilk
Risk faktrn ve koalisyon iin, maymunlar ve insanlarda
igdsel ve stress etkenlerinin tesinde sebepler aramak gerekmektedir.
gre, sadece, ldrmek, rastgele veya iin
yon_ kurmak,
a.m.,iciyfa kaynaklar zerine iin, erkeklerden k may-
mun da
Gruba Grup aksine, tek bir primat grup sz konusu
da o toplumda grubun denge ve uyumunu devam ettirmek iin
Bir maymunun bir toplum yeri o maymunun kuvve-
tinden, ve kabiliyetinden ok, dost edinme becerisine r-
tecrbeli maymunlar st yerlerini korumak ve hiye-
mttefikler kazanmak iin oyun oynarlar.
bir gzlemci olan Fraus-de Wall, da
diye Bir deneyde, yksek bir may-
mun yerinden kadernelere indirilince, hemen maymunlarla ittifaklar
ve zamanda eski konumuna geri Bir kere daha, kont-
rolsz stn
sosyal uyumu devam ettirmede, drst ve olmak,
da bu konuda sadece ve
hileli nlemede bir grup maymuna yiyecek
herkesin miktarda yiyecek iin aksine n-
ceki denemelerde yiyeceklerini reddeden maymunlara

1
44
CociTo, '96
ve Terrn Psikososyal
bir gerek de, maymunlarda bir
dur. Nitekim bytlen maymunlar, sonradan gruba sokulunca,
ve ittifak yapma stratejilerinde
Bununla beraber, maymunlarda genetik etkenierin rolleri de edilemez.
insanlarda gibi, az da olsa, kaidelere uymayan maymunlar grlmek-
tedir. Bu antisosyal beyin-ornurilik serotonin seviyesinin nor-
malin tespit ABD deniz piyadelerinden sebebiyle
ihra edilenler ve Finlandiya' da ok ve cinayetler olanlarda da
seretinin
Soumi'ye zerinde bir etkisi Sos-
yal etkenler de seretinin sebep olabilirler. beslenme may-
munlarda seretonini azaltmakta, iyi beslenme ise Soumi'ye gre burada
(Nature vs. Nurture)" "Ya o, ya
"Hem o, hem bu!" geerlidir.
halde maymunlarda gibi, da sosyal
konusunda esas olan, ne olursa olsun, birbirine
iinde beraber olmak,
insan biyolojik ve kltrel ynlerini rollerini anlamak,
herhalde, bu primat nlemek iin gsterilen ahlaki st-kurum gayretlerin-
den daha ve
PsiKOLOJiK BiR KAVRAM OLARAK
Freud'un bir igdsel drt olarak drt
noktadan hareketle
Drt gcnn ruhsal bir enerji olarak
" f2) ve drt-eksiime gdlenme olarak

(3) ))rtlerin btn gdledikleri
gvde ve ruh (soma and psyche), beden ve (body and mind) ara-
\- __ /
blgeden ortaya ne sren
Freud, igdsel Drt sonuna kadar etti. nl eseri "An Outline
of Psychoanalysis"te, igdlerin, btn etkinliklerininnihai sebebi yaz-
gre, beyin, bir kalorifer kontrol benzer
kademelerine gre (hierarchical order) bir dngs
geribeslemesine (jeedback) gre idare ederek ynlendirir ve bylece izienimler-
le gerek mmkn olan en uyumu diye, biz, yuka-
sz geen geribesleme ya da blmlerine deriz ki,
bunlar da ne kadar ilkelse, Or-
kadar
..zeL. I;Jir
yimle, organizma ne kadar iin o kadar olanak Insan-
lar dahil tm memelilerde bu Duygula-
rum (ajfect), Freud'un gibi igdnn bilin dzeyindeki basit bir tezahr
daha ok, Darwin'in de gibi, greceli olarak

.
mi bir
, .. - ,,,
'96
145
Yavuz Erten-Cahit
igdler drtmezler; onlar, yn gsteren sinir
ve trlerin temin ederler. Burada sz ge-
en sinir birer bilgi olan sinyalleri iletir. Tomkins'in de ifade etti-
gibi, eksikliklere (deficit) tepki gsterirler. tamamlamaya ynelik
tayin edip harekete geirecek sistemini igd etkiler. Yani. i@dlerin
eilileri tayi!!
Analistlerin drtden ve gdlenmenin
__
hcum etme-
ye sebep yoktur: yiyecek ve su ya da
olarak, Bu sorun, yukarda da gibi, pay-
ile zlr. grubun iine bi :m rta a
bir savunma ortaya .
bir ve ilgilidir. Bu halde, sal- .. \
temel bir igd sadece bir
Hayvanlarda grlen cinsel dneminde artan cinsel
gereksiniminin bir drt sonucu Burada cinsel davra-
ortaya yol aan cinsel arzuyu tahrik eden ve uya-
ran, uygun bir Nitekim, deneyler ki, bir ile ka-
dar cinsel verilen bir erkek maymun, sonunda cinsel son verir. Ge-
(tension-discharge) teorisine gre, bu libidonun o anda de-
mektir. Fakat cinsel gerilimin tamamen kabul edilen o anda, sz konusu erkek
maymuna ve cazip bir sunulursa, tamamen
kabul edilen erkek, derhal yeni gelen cinsel bulunur. halde
cinsellik bir ilgi konusudur. nemli olan, gerekli ya da
sz konusudur. Cinsellik bir (appetite) olarak
Cinsellik bir gerektirir; gerilim birikiminden ileri drtsel
bir grlen ve cinsten uygun bir olmadan
cinsel arzusu ve sembolik temsiller yaratma ileri
gelir ki, bu yetenek, ne olursa olsun, ilgi ve
zaman uyarmaya hizmet eder.
Btn bunlar gsteriyor ki, ya da Bebek (Injant Psychi-
atry) de gibi, fiziksel gereksi-
nimierin basit bir esiri Bowlby'nin de gibi onun annesiyle
(attachment) sebebi yavrusu itibaren
iindedir; insanla ve evresine zengin bir
btnyle verebilecek kapasitesi
Freud'un igdsel drt teorisinin grlr:
@Cinsel ve igdleriyle, kendini korumaya ynelik Ego igdleri

ve (1914).
ve lm igdleri (1920).
u ok iyi iki teorinin ikisi de ikili (dua!) Drt Teorileridir:
I) Buna gre, iki igdsel drt
@=inslerin ve amalayan cinsel igdler,
()}Bireyin amalayan Ego veya kendini koruma igdleri.
Bu birinci ikili teoride pek belirgin Bununla beraber, Freud,
'96
ve Terrn Psikososyal
burada da bir spektrum ve her iki drt teorisini de
_belli igdsel birbirine
yokedicilil<, ort2 koyma

''ve de, sonunda bu ego yani
igdleri iinde kabul
On Narcissisim' de egoyu bir nesne olarak kabul
edince, birinci igdsel drt teorisi de bir ki, libido ego-
ya (selj) o halde bu libido kendini koruma igdlerinden edile-
bilir? Freud, birka defa egoya ynelik libido ile kendini koruma
limleri ifade de, Jones'a gre, bu ilk igdsel drt teorisi 1920'ye
kadar byk bir
II) Freud, 1920' de igdsel drt teorisinde cazip bir (Be-
yond The Pleasure Principle), lm ortaya Ancak bu
klinik olmaktan ok felsefi dzeyde
Ainci igdsel drt teorisi de iki drt varsayar: _
igdleri ki, hem cinsel igdleri hem de kendini koruma igdlerini
ierir
{$) lm icgds.Q_!<i, kendine ynelik zarar vericilikle temsil edilir.
Freud, 1923'te nemli bir atarak (The Ego and The Id), igdlerin ntra-
lize olabileceklerini ileri srdfr. Zaten, 1915'te"drtlerde
ler" Daha Hartmann,
. ---- --- -----.. ........... .. <'>' - _,

. .. ".
-
Ancak bu ikinci teori de, beraberinde yeni problemler getirdi. Bunlardan birincisi,
libido ile kendini koruma igdlerinin tek bir kavram
Bu arada, bir sorun ortaya Bir taraftan,
snn iki biri olan kendini koruma ortama hakimiyeti
yordu. te yandan, saclist igdnn de ego igdsne ve
Ancak, buradan ortama hakimiyet, yani, zerinde
kontrol kurmak ve kendine gven gibi zarar vericilik drtsnden kay-
sonucu
Bu ikinci ikili teorinin bir da, iinden bir kavram ortaya at-
nce, zarar vericilik, ile anlamda ve bunun
da bir taraftan, Freud 1920'de ya-
var olan bir drt, bir arzu ve bunun,
halini yeniden kurmak iin yani lm ne
ve bylece her yeniden inorganik hale Bu da
kendine zarar vericilik demekti. Ancak, her zarar vericilik, ruhsal anlamda
ve nefretle olarak zellikle, zarar vericilik,
drtsnn olarak ne Gerekten de Freud, kendine zarar
ve ntralizasyonunun bile sz
Bundan sonraki psikanalizin lm i dsnn test edilmesinin ola-
ile Freud (Melanie Klein) e
- .. .... ,..._ ___ _

Daha Amerikan Teorisi, Hartmann, Kris ve Loewenstein ta-
CoGiTo, BAHAR '96 1
47
Yavuz Erten-Cahit Ardaiz
raftndan yeniden formle edildi. Bu Ego gre, ego adaptasyonun
Egonun birincil zerk iin gereksinimi olan enerjileri, ego yine zarar
verici drtleri ntralize etmek kapasitesi sayesinde temin eder. Kendini koruma ego-
nun biridir; ve bu sebepten, bir kendini koruma igd
gerek yoktur. Kendine gven ve ortama hakimiyet de ntralizasyonunun
rnleridir. Daha Hartmann, bu da problemler
kabul etmek zorunda
zetlemek gerekirse, sadistik eleman-,
lar iddia etti. Ancak bunun bir teorik temeli yoktu. Oral, anal ve fallik
.cin:"
ve yok etme bir erotis'i'Zil'lde
__ __Ego (l\f!1JdTnTkarumaJTgl1dU'ye
Q,yJe_-yap9: A11ca]<, Eg(). (kendini
(se if love) de
_rnce, (Thanatos) ne srd ve yeni bir
'(1923): . ------ - - --
-- .. __ . ...,..__--
VE UYUM
Psikanalistler an-
yoktur. bu uyum

Freud, Brinci Drt Teorisi'nde kendini koruma igdle-
rin temelinde teklif ve de bir igd iinde ka-
bul ederek, ortama hakimiyette rol ne bylece uyum
birincil, yani Drt Teori-
sin'de ise (selj) orijinal inorganik hale
olarak kendini tahrip etmek uyum ihtiya-
tatmini suretiyle kalmak (survival) iin kendini koruma
ise, halde ikinci teorideki uyum engel Burada
libido ve ego uzak yoluyla, zarar verici drtlerin
ile ortama hakimiyet gayretleri ortaya Bylece, ikinci igdsel drt te-
orisine gre, uyuma ikincil olarak hizmet eder. nceden de ifade
gibi, Hartmann, Kris ve Loewenstein' a gre, zarar verici olan bu
drtnn ntralizasyonu yoluyla, uyuma ikincil olarak eder.
11. Rank (1949) atipik ocuklarda dayanarak, iki
yz ileri a) Adaptif Hayal bir tepki olan
gan b) Zarar verici
_ Lantos.J_1958) uyum zerinde ve kendini
koruma ve edilmemesini
Greenacre (19._0), byme gcnde ve fizik
rol (1971) ne Bylece, bebekte grlen
ve bunun faaliyette grlen ego
sinde nemli rolleri Biyolojik drt-
snn, bireyin ve bylece kendini koruma hizmetinde kabul edilme-
lidir. Solnit (1966, 1970, 1979), Greenacre ve Spitz'in da gz nnde tuta-
rak, 5-12 kk lmcl kurtulduktan, ku-
ve ailelere verildikten sonra, bu ailelerle 'libidinal'
'96
ve Terrn Psikososyal
kurarken, ne nemli uyum Libidi-
nal kurarken, bu yaramaz, sinirli ve
sadece birer uyum yntemlerinden ibarettir. Solnit'e gre, enerjiler,
bu kk (attachment), talep etme ve
nemli roller oynarlar. kurtulma iin,
enerjilere gereksinim Solnit' e gre, belki de onun gerek
olan, atmak, h cum etmek, ele almak" betimlemek daha fay-
Yedi iki uzun sreler gzleyen Solnit, bu iki kk
kontrol etme ve gayretlerinin ne kadar
fark Ona gre, ve ocukla-
nemli rol
Storr iki trl sz eder: 1) Etken abalar gr-
len ki, temin iin ortama hakimiyet 2) Zarar
verici nefret, ki, bireyin olmasa bile, cinslerin
da olan bir
birok yeni ve akla daha uygun gelen teorilerinin
(Schilder, Lantos Rochlin, Kohut, Parens) birarada
"lm zdr" kabul grmemektedir. Kendine
gven, kendini koruma, ortama hakimiyet ve gtmeyen zarar vericilik kav-
gdlenmeye grlr ve bylece uyum ve ken-
dini koruma amalayan da, birincil olarak kabul edilen
'kendine zarar verme'ye ikincil tabiatta kabul edilir.
Marcovitz'e gre (1973), birok benzer ve top-
layan bir terimdir: Spektrumda merak, (exploration), kendini kabul et-
tirme, stnlk, hakimiyeti kabul ettirme ve istismar Marcovitz
birincil uyum Ona gre, haz, kendine ve evreye
hakimiyet sreleri, libidinal ve ego her birbirlerinden
maz bir mevcutturlar. teessf ederiz, ama etmeyiz". Sal-
olmadan kalma, iin aktif bir drt, iimizdeki drtlere ve
zorluklara ve gereken amalara hakimiyet
Jjeimann ye O 9n1. klinik normal olarak her ocukta
aktivite iin, kendini kabul iin ve evreye hakimiyet iin bir drt, bir hamle
drt ve hamlede, veya ynelik bir kibir ve yoktur.
da uyum kadar yceitme ve
;,tsaca, ve bunlardan birbirlerinden
SALDIRGANLIGIN TEoRisiNDE
Rochli ' e (1973, 1982):
bkonu ala drt noktada
1) ve narsisizm ve temel bir
2) Bu zamanla iinde ve bir hal
3) ile hayvan byk farklar
4) klasik Drt Teorisi ile .tatmin edici bir
kilde
Narsisizm ile beraberce ve byk bir yetki ile duygusal
ynetirler ve analistler bu ancak ok bir
Ro..:hlin' e gre, ne zaman ki, narsisizm - (sel/) ken-
'96
149
Yavuz Erten-Cahit
dinisevme-tehdit edilir, utan o zaman,
ortaya kendimize ve evremize
kabul ettirmek iin, savunma
Bu onarma iin olabilir, ancak daima ve
da olabilir. Narsisizm, nazik bir dengeyi devam ettirmek iin,
gerektirir. narsisizmin emrindedir ve hibir zaman hizmette kusur et-
iin...yaralanma tehdidi gelmez, bazen kendi kendi-
sebebi olubilir bu da, daima tahrik_
edilebilir.
Duygusal her seviyesi etkile-
nir: Elde etme sadece elde miktar
ile farklar, bizi zora sokarlar. Her
artmaktan en byk incinme, yaralanma onun nar-
sisizmidir; daima onun davet edilir; "narsisizmin bir

Rochlin' e gre, narsisizm ve en erken
ve zamanla bu gereksinmelerimizle ilgili
ve itilme sonradan,
rol oynar. ilerlemesi ile test ve
gelecekte tatmin etmek iin geciktirme sayesinde, da
Bylece, becerilerin evreyi kontrol ile de
rol oynar.
Rochlin'in hipotezlerinden biri de, sadizm ve gibi gr-
len ve kontrol edilemeyen karakteristik olarak kendine ve ken-
dini byk grmek gibi kabul etmeyen bir narsisizmin sz konusu
Burada, ya da nlenemez derecede kuvvetli drtleri (impulse) kontrol ede-
meyen bir ego veya sz konusu ancak, ncede belirtildi-
gibi, "narsisizmin zaman ortaya
\Uc ..
tedavi
den
aralarda i rlr. Bylece, Rochlin, uyum ve -
semptom formasyonunun roln gstermektedir. Rochlin, insan

ki, bu durum, yine benzeri olmayan ve
etki Jane Goodall'an maymunlarda da narsisizmin ve narsisis-
iddia edilir. Ancak, onlardaki narsisizmin zalim derecede
tahmin etmek Rochlin de, Freud'un klasik drtii
ve
(self) hiz-

yaralanmaTardan ileri gelen
__ .. --
Kohut'ta (1972, 1977):
Kohut, fkenin, eninde sonunda, bir sonucu olarak, tahrikle or-
taya
-"
ve Terrn Psikososyal
bu olaylarda kendiliknesnesinin (self-object) hayal sz konusudur.

..




sistilt'fke, Kohut'a gre, zedelenebilir narsisistik yaralanmaya yamtll4r, O
biyolojik bir drtnn tezahr Onun temelinde ciddi bir narsisistik yaralan-
ma yle bir yaralanma ki, uyumu, tehdit zel-
likle kendilik nesnesi bir yaralama sz konusudur: ocukta,
g2rlen fkeye delalet eden
ki yoktur. Kendine gvene delalet eden ya-
bir ortam yaratmak iin, Y!:iz yze
ye gii:\:enceli tutumun buradaki sa
zarar verici Zarar verici ise bir zlme rndr. Yani,
olmayan bir deyimle, optimal hayal kar-
isteklerinin ifadesi olan kendine gvenin bir Ancak, kendi-
liknesnesi gereksinimleri kronik ve travmatik olarak hayal yani
p zaman, zlme rnleri olarak, zarar verici sal-
halde, Kohut'a gre, zarar verici olmayan bi-
rinci!, kin dolu zarar vericilik de ikincil fenomenlerdir. Yani, birincisi kendine gven,
ikincisi kelimenin tam
Gunther (1980), daha Psikolojisinin rneklerine
Gunther'a gre, (ister ister ister regresif,
ister progresif olsun) faaliyet halindeki tm bir ifadesi olan bir kendine
gven biimidir. kendine gven birok faaliyetlerinde ortaya
konur: performans, bilim bunlar Bu da sonunda in-
sanlarla rekabete gtrr. mutsuzluk ve _E-az kin zarar ve-_

Brenner (1982- "The Mindin Confiict"):
drt teklif eder.
..
beynin ileri ve psikanalistler, btn ruhsal
olaylardan ibaret gre onlara hak verilmelidir. Beden ile
bir yoktur.-& r Fre ' rin ka a- konusundaki
reddeder; yani, libidonun ans ve inanmaz.


aurtu ve
linsiz (wishes). Hem ocuklar, hem de iin, arzular bir faali-
yet Bir arzu, asla, sadece bir arzusu bu, zel bir
ve olan, birine bir yapmaktan ibaret bir arzudur ..Analitik


gu
..
... .. ..
bir
'96
Yavuz Erten-Cahit
len bunu bir
Brenner'e gre, sal drtsniin ancak
treveri grmek Bu Brenner, Drt ile Drt Trevi'ni net
Ona gre, Drt, temel gdlenmesinin ve
ruhsal faaliyete olan etkilerini yarayan teorik bir Analitik
yntem sayesinde grlebilen Drt Trevi ise, Drt faaliyetlerinin zel bir halini ya
da ifade eden bir ve zeldir. Drt trevi drtlerin
. -
e gre de,

_!(endine gven
.()gu_nluguna .gore, guven-.
olsun,_ bir Ancak, bu
muhalifleri

Stone, Rangell,
Solnit, Joseph, Marcovitz, Rochlin, Kohut), nesneye zarar vermenin
ne ocukluk drtlerin (cinsellik ve
ve etkiler.

teklifi
.
DoGRUDAN ocuK ELDE
BULGULAR
Parens (1973, 1979):
Parens ve grubu, 15 yeni haftada bir defa 1-4 saat sre ile drdnc
ve ay kadar ve ancak, inanmaya mecbur eden sonu-
lar elde Bu 15 klasik psi-
kanalitik iddia tabii olarak
na meydan okuyacak niteliktedir.
gibi, Freud'un ikinci igdsel drt teorisine gre, st dne-
minde, kendine (birinci! narsisizm ve birincil zerk ego temin
uyum nedeniyle), Daha sQgra, yeni or-
UeJ ?arar glur.
Bu yollarla, birey, ve drt teorilerinin kendine zarar vericilikte
kontrol Bu korunma, st ve
harekete muktedir hale zaman Egonun bu uyum
ayda B..albuki,_Par.ens v:e grubuT ne,_!:>_!.!_O-
cuklar_cla, "sensorimotor" yoluyla evreyi kendini. evreye
bjr _ _ve.bir
Parens, bu ntralize
ri de aydan nce bunun da
iin, bir ikilemiinde
"Jr. Aylar sren gzlemlerden sonra, Parens ve grubu, drt davra-
ortaya fark
(a) Haz d uygulu yokedicilik,
cb) Duygusuz yokedicilik,
{2) Yokedici olmayan
@ Hazla ilgili yokedicilik
'96
ve Terrn Psikososyal
bk:- a) haz duygulada ortaya
iki zellik gsterir: Birincisi, olan bir yokedicilik
Burada olan" dan kastedilen, bu bir
manasma Yokedicilikten de, az ok stabilite gsteren ve diren gs-
teren bir ortadan kastedilmektedir. zellik de, bu davra-
haz duygu ile beraber veya byle bir duygu ile 15 ocuk
zerinde bu duygu, fke ortaya
b) Duygusuz kendini gsteren yokedicilikte de iki zellik
birincisi bir yok ikincisi de, bu bir
uzak av olan ve hayvan
zerinde ok iyi bu yokedici insan yavrusu-
nun ilk ruhsal beslenme ile ilgili kabul gerekir.
Bu yokedicilik kendine zarar verici olamaz, aksine, kendini koruma hizmet eder.
c) Yokedici olmayan ortaya
olmayan ve sadece bir ibaret Bu
kurcalamak, evreyi bir ele geirmek kendini
ne srmek, evreyi kontrol almak ve nihayet, egosu ile kendini ve evreyi haki-
miyet tutmak hamlesi kendini gsterir. Bu n-
c aydan itibaren, ve "lokomotor" etkenlik ortaya bu
bir
d) Hazla ilgili yokedicilik ortaya zellikleri yokedicilik ve
beraber Bu da, ikinci itibaren grlr. Alay et-
mek, kendini gsteren Burada isteyerek ve
bilerek kendini ve egonun tefrik

Her ne kadar ortaya bu
mak ise de, her zaman tatmin edici bir Nitekim, 14 bir
ocuk, bir veya bir iki trl
beraber faaliyette grrz: Yokedici olmayan ve
yokedicilik bazen yokedicilik ve yokedici olmama
gidip gelebilir.
V ARSAYIMLARIN FORMLASYONU
I- Yokedici Olmayan Yokedici olmayan ilk ay-
itibaren var gsteren belirtiler, Freud'un, lm ig-
dsnden anlatan ikinci igdsel drt teorisini reddetmeyi gerektiriyor.
Normal bu teorinin yok ediyor. Brenner, yokedici-
birincil kabul iin, lm igdsnn
gereksinim bir Bundan da iki
ortaya
a) drtsnde gelen bir yokedici olmayan ki,
bu, sonraki bir iki ay iinde grlr. gibi, bu aylarda, ego,
ntralize edecek kadar
b) O halde, sadece
II- Duygusuz Yokedicilik Gzlemler, ve olmayan ve "filojene-
tik" av ileri gelen, yokedici ortaya
Bu beslenme ve kendini koruma ile bir yok etmektir. Bu
'96
153
Gney Afrika, Pretoria' da neo-naziler nce yerlilerle sonra da polisle ok
Mark Peters, Sipa Press, 1989)
ve Terrn Psikososyal
gan klinik konumda -yani drt trevleri halinde- kani-
balistik fantazilerde gibi yokedici kendini gster-
me gstermez.
III- Yokedicilik itibaren mevcuttur. ocukluk dneminin
fkesi bu en ilkel Bununla, fke, veya nefret sonucu
bir nesneyi yok etmek veya vermek arzusunun itibaren var iddia
edilmemektedir. Sadece yok etmenin, olarak, bebe-
bu kontrol etme nce, yani egosunun bunu
ma, uygulamaya koyma, ynlendirme ve nce,
ortaya kabul ediyoruz. Bu da, birinci ikinci nce
Rochlin, fke ile kin bir yapar. f-
ke, belirli bir nesneye herhangi bir tarafa belli bir sebep
ve niyet ve merkezi sinir sisteminin bir tepkisidir. ise, birini hedef
ve o nesneye bir niyeti ve ynelimi sz konusudur. Bebeklik fkesi,
haz ilk ortaya delalet eder ki bu duygular,
yokedicilikte, sonraki ilk aylarda, bir ni-
yet veya ynelim yoktur; nk, henz, sz konusu Ancak Bren-
ner ve Parens' e gre, bu merkezi sinir sistemi tepkisi, daha sonraki dnemlerde, genelde
diye psikolojik sebep olur. Burada
lar
a)
b) Bununla beraber, ve kendini ifade kapasitesi "somatopsi-
bir srete yer ve itibaren faaliyete gemek iin
c) nemli olan, bu faaliyete gemesi, haz derecedeki
duyguyu olarak gerektirir. Bu nc da
1) serbest zorunlu
haz konumunun ortadan nler;
2) Duygusuz aksine, bu duygusal bir var-
fke, ve nefret gibi. Haz duygu trevlerinde de
bu byledir.
3) bu aksine, bir ama o da yokedici-
lik iin yokediciliktir.
yok etmede iki gzlenebilen Haz duygulada
yokedicilik ve haz yokedicilik Birincisi yukarda
ise daha nce gibi, ikinci itibaren
grlr ve alay etmek, ortaya Bunun da
de, ve haz duygusal renk
zet olarak, Parens, drilisnde kabul eder: Yokedici olma-
yan olmayan ve Bun-
lardan bizim iin nemli olan yokedici olmayan ve
Parens, bu ikisi iin yapar:
Yokedici olmayan Bu kendini ve evreyi
kontrol ve asimilasyon, ego drts ile kendine ve evreye hkmetmede kendi-
ni ne srmektir; otonomi, rekabet ve kendini koruma ve hatta
killenmelerinin mevcut olan, bireyin gereksinimlerini, ve hak-
elde etme ve korumada da kuvvetli motivasyonel bir gtr. Narsisistik amalar
ve uyum (ego dahil) ilgilidir; kendini ileri srme ve
CociTo, 'g6
155
Yavuz Erten-Cahit
kendini belirleyebilme gcn Btn bu abalar, sadece gelen zarar
vericilik veya kendine zarar bir olarak
grlmek
Y okedicilik: gibi, bunun da esas
birinin zerine gitmek, onu kontrol almak ve kendini zerine ne srmek-
tir. Daha itibaren, haz duygu etkisiyle ortaya
Birinci sonu gelmeden, zarar vermek ve bylece, kontrol olan nes-
neyi yok etmek Genellikle, nefret ve fke terimleri
ile ve iki-ululuk yaratan bir etken olarak grlr. Klinik olarak, fantazilerde,
ve nesne grlr. ve sperego trevlerini etkiler
ve ego stabilizasyonun nesne tahribat
meydana getirir. Tahribat yapma maladaptif ve antisosyal etkileri
mayacak kadar oktur.
SALDIRGANLIKTA NE SRLEN SoN V ARSAYIMLAR:

kendini, klinik olarak ve iin gzlemlerde, ama-
lar gdmne gsterir:
a) (selj) kendilik ve evre zerinde kendini kabul ettirme (asserti-
on),
b) Kendilik de dahil olmak zere nesneyi yok etmek.
Parens, "nesneyi yok etme" yi iki olarak Nesne-
nin yok edilmesi ve nesnenin olmayan veya duygulu olmayan bir
yok edilmesi. Bu ikinci "filojenetik" olarak av
gelmektedir ki, gzlenebilen klinik neticesi ocuk analizleri
la, nemli Bu bizi iki byk teorisine
gtrr. Bu klinik ve uygundur: Yokedici olmayan sal-
ve
Yokedici Olmayan Storr, Rochlin, Kohut, Parens, Gunther, Mc Devitt
ve klinik verilere ve gzlemlere dayanarak, yokedici olmayan sal-
birincil motivasyon bir g olarak, kendini ne srmek,
zaman gereksinimin nndeki engelleri kendine ve evresine ha-
kim olmak teklif ederler. Bu amalarda, yokedici olmayan
ego ile el ele verir. Bu kendini koruma ve uyum
ya hizmet eder. Brenner olmak zere analistler bu
Yok Etme: Storr, Rochlin, Kohut, Parens ve birbirlerinden ha-
bersiz olarak psikanalitik ve
kavramsal tabanlarda birbirlerine benzer neticelere yoke-
bir etken O kendilikte deneyimsel olaylarla Birok ana-
list, gerektiren biyolojik bir drtnn olma-
yan bir iddia ederler. Rochlin, onun, narsisistik bir r-
n eder; Kohut ve Gunther de, Kendilik Psikolojisi terimlerine gre,
ne srerler. Parens, yok etmenin duygu
harekete ileri srer. Brenner, her ne kadar tek
yok etme iddia ederse de, bu sylemez,
iddia etmez.
Rochlin, Parens, Kohut, Mc Devitt, Gunther ve deneyimin, yokedici ol-
'96
ve Terrn Psikososyal
mayan (zellikle, kendini ortaya koyma, ve
ortaya ve (zellikle, kendilik uyumu,
ift-ululuk, nesneyle kurma, uyum biimleri ve
lenmesinin ortaya iddia Brenner
ise, sadece bu dzenekle Brenner hari, ya-
zarlar, olmayan olan ok ya-
bir gereksinmeleriiDizin ve doyumu-
na engel olan ehnenler yok edici olmayan ne kadar ilkel de olsa,
bir otomatizm olarak (Hartmann), ancak, daha sonra gittike artan
psikolojik bir ierik ve gdlenme halinde, bu engelleri iin harekete geer. Bir
gereksinimin nlenmesi, bir haz duygu bireyden bireye
Hatta gnden gne ve gre de Bu iinde
ve en erken kendilik ve nesne temsillerine yok etme, ruhsal
olur. Bu ruhsal sonucu, yok etme,
dinamiklere ve nesne tekrar eden, otomatik ve
lev bir haline gelir. Bylece, bu yok etme modeli, o
drrusnn karakterini tayin eder. Passive-aggressiveness da (pasif
bir eylemdir ve son derece etkili bir
BiR DRT LARAK SALDIRGANLIK:
Brenner'in de gibi, psikolojik bir olay, sadece bir
zamanda merkezi sinir sistemi faaliyetinin de bir rndr. Parens, bunlara hormonal
ve biyojenetik faaliyeti, hatta fizyolojik hali de ekler. O halde, drtler, sadece
gelen zelliklerle zamanda da tayin edilir. Drtler, klinik bilgi-
lerimiz ve gzlemlerimizle ile sadece gelen basit
verilerin tesinde olan psikolojik
Tedavi ve nlemler !in
drtler ve bu arada -yokedici olmayan ve yokedici
psikolojik olaylarsa, tedavi ve nleme mutlaka dikkate
Tedavide, kendini ortaya koyma ve nefretle ilgili etkenler
ynleri olarak ele
nleme gelince, haz duygu, ve nar-
sisislik yaralanma, haz h duygunun ise, zor olsa da,
nlemenin yollan var demektir.
TOPLUM VE
Milyonlarca evrimin zaman,
her tm ve grebiliriz. tarihi bo-
yunca grlen efendi-esir kadar giden en ileri derecesi
kazanan "efendi" kaybedenin kendi iin
zndeki Pek ok ve
temelinde onun stndeki ve kaynaklara sahip olmak, hk-
metmek ve korumak yatar. Pek ok hayvan da blgeyi ok al-
blmlerler ve blgelerine girmesine ve
na engel olurlar. belirsizlik, ve
ve yol aar.
'96
157
Yavuz Erten-Cahit

ve hizmetlerini ele geirmek iin etkendir. Kazanan, zen-
gin ve gvenlik iinde, kaybeden ise esir ve yoksul Tarih boyunca, insanlar
esir olarak ve Kuvvetli olan kullanarak hizmeti, gas-
vergileri zorla Kaynaklar ve (para, politik
g, hukuki stnlk, vs.) daima kuvvetlinin tekelinde
Para iin bir kredi ise, fke de iin benzer bir sa-
hiptir. Zenginlik ve politik g ne kadar bir elde fiilen
da o kadar az gereksinim elde edilen zenginlik ve politik
ya da kaybedilmesi yeniden Fakir ve ezilen
eldeki ve politik gcn
gerektirir. Bu sebeptendir ki, ve daha bu yana
ve derecelerde efendi-esir
are olarak sonradan, ve ortaya
niteliklere Kuvveti elinde tutan, kullanma duru-
munda olan, bu duruma zg bir da
fkenin, ve kudretin (idealizasyon) bir ara ve ya-
rar olmayan romantik ve romantik nefret yan yana Kuvveti teke-
linde bulunduranlara sadece edilmekte zamanda onlar daha da
romantik ve romantik nefrete de hedef
ve tehditle da, sadece
kendi efendilerinin de romantik ve romantik nefretlerine konu
Genellikle, kudreti ellerinde bulunduranlar kendilerini sevimli gsteren bir ideoloji
ederken, tahakkm ettiklerinin gzle grlr nefret edilecek
kimseler imgesini Romantik ve romantik nefret karakteristik ola-
rak tek bir ancak antisemitizm veya antikomnizm rneklerinde ol-
gibi belli bir ideoloji, veya ka da ynlendirilebilir.
Romantik ve romantik nefret birbirlerinden tamamen olabilirler; an-
cak, genellikle yan zenci, Yahudi veya komnist ile-
ri derecede kimseler, zamanda ok nefret edilen kimseler olarak ta-
Abraham Lincoln, Enver Sedat, Martin Luther King, ve Kennedy'ler gibi,
katillerin hedefi liderler belli evrelerce, nefret edilmesi kim-
seleri ok gibi grndkleri ve iin
ve Duygular
tamah ve beklemek nafiledir. zm
bir yana, yeni problemierin ortaya sadece ve risk-
li ekonomik zenginliklerle sebep olurlar; ne zaferi kazananlar, ne de yenilenler
. bir refah ve gvenlik Efendiler iin
esirler, esirler iin efendiler. "kuvvetli" diye da "kuvvet-
li" den Sonuta sadece kaybedeniere kazananlara da zarar
getirir. yenilenlerde utan ve nefret, yenende sululuk Antrapolo-
jik ilkel kavimlerin hayvanlara hafif-
leten ayinleri fke ve veya kendilerini
kontrol yetilerinde zaaf "Kendini kontrol", veya gruplar iin, hem kendileri-
nin, hem evrelerinin zarar grmelerini engelleyen bir sistemdir. fke ve yk-
nlenmemesi bu sistemi devre Kontrol utan ve sululuk
CoGiTo, '96
ve Terrn Psikososyal
izler. bir duygu bir etrafa ve eli-
ne kontrol utan, sululuk duygulanyla olmayan bir
yolda ilerlerken, maruz kalanlar da ilk atarlar.
ve Ideolojiler
Duygu zerine en modern ve en anlamda yapan teorisyen Silvan
Tomkins'e gre, byk ideolojiler, ister dinsel, ister laik olsun, kontrol iin
byk dzenek
Birinci dzenek olumsuz duygulan kmsemek, olumlu duygulan bytmektir.
ve kuvvetli fke ve kt ve fke ve de
dzenekte fke ve olmak zere, her nerilir.
ncsnde ise, fke dahil tm duygu ve arzularda makul bir yaratmak,
bunu da, sade ve bir ve uhrevi hedefler dnya zevklerinden dn
vererek
ve Sosyal rgtler,
Konunun bu kadar, temelindeki duygulardan, fenome-
nolojisinden, sosyal etki ve tepkilerden, ideolojik ve ekonomik sz edildi.
Tm bu en genel anlamda ele En temel, en z anlamak
tm temel anlamak gayreti, byle bir genellerneyi
Oysa, bu pa yda kalan fenomenler de
korku (terr) sebebiyle ve yaralama ve ldrme grlebi-
lir. Terrde, yaratmak yoluyla, korku ve uyan-
ve sz konusudur. Terrde, korkuyu
yayarak, insan kitlelerinde acil bir gdlenmesi yaratarak, belli bir amaca
yneltmek tamah, organize rgtleri ve kurbanlar zeri-
ne yneltir. Burada zengin temel motiftir. Bu erevede
tamamen kendine zg bir ve barizdir. Adeta bir uz-
sz konusudur.
ve tiksinme sebebiyle kitle halinde maruz en iyi
rnek, Hitler'in Alman Aryan temizlemek iin milyon Muse-
vi'yi katletmesidir. Saraybosna'da cinayetler benzer bir
yz binin stnde masum insan bir
Etnik zgrlk elde etmek terr zellikle
bir yntemi, bylece ve
kitle halinde ldrlmeleri tarih boyunca Po-
litik sistemlerde kudreti ve iin milyonlarca ldren
diktatrlere Bu duruma en iyi rnek, en az yirmi milyon ldr-
ten Stalin' dir. Gerekten de, tarihinin en ve en ideolojik
ve dini emeller ve sevgiye iddia
eden btn byk dinler yaymak ve kabul ettirmek iin
byk
zulmleri, da da Engizisyon ve nihayet modern Trki-
ye' de ve Cezayir' de laik sistemi kabul etmek istemeyen dincilerin
terr ve eylemleri iyi bilinmektedir. Hindistan' daki Bindu-Mslman

1979'dan bu yana ve ve lkelere ihra
'96 1
59
Yavuz
edilen terr grup ve rgtlerinin eylemlerini grmekteyiz. Filistin topraklan iin
rulan terr (uak saldirmalar, 1972 Mnih Olimpi-
yatlan'ndaki olaylar, FK ile son devam eden olay-
lar); IRA, ETA, PKK ve Asala terr olaylan yaronda 20-25 sene nce Tu-
Almanya'daki Baader-Meinhoff terristlerinin eylemleri, Trkiye'de
beri devam eden ve sol eylemleri bilinmektedir. Afrika'da son
larda grlen ve binlerce kapsayan eylemler de terrn devam gs-
termektedir.
toplumsal alanda en ilgin iin
Gandhi Gandhi'nin pasif ile Ancak, Gand-
hi'nin bu taraftan olmayan bir kuvvete da
olabilir miydi? Mesela Ruslar, Almanlar, gibi...
TERR VE AiLE
beri bir ele zere, Freud, ve
tin, insanda bir igd ile ilgili ve buna "lm de-
Freud'a gre insan ve lm igds ile ldrme insamn do-
Freud' u bu yneiten zaman ve anlamak ve ir-
delemek gerekir. O Avrupa'da Birinci Dnya ve yirmi milyon
insan
sz edilince ve birey zerindeki etkisini irdelemek sz konusu olunca, ai-
ledeki durumu etmek olur. Terr olarak, olarak, olarak ifade
bulan bireysel dnyalardaki i tkisini ailede grmek
Ailede ve terr en ok ortaya
ki, derecede dven, yapan, bazen lmlerine sebebi-
yet veren anne ve babalar kendi terrize maruz
Bunun gerilimlerden, ekonomik kaynaklanan
ego ve azalan tahamml da sebeplerden biridir.
ruhsal bireysel gerilimlerindeki ve duraksamalar,
ve drtsellik de etkenlerdir.
Ailede en okrastlanan beraber
dvmesidir. Bu olay hemen hemen her toplumunda ok bir feno-
mendir. bir kriter bir yapma
gz nne kendisi ile olan bir erkek en az bir morluk
ya da geici kadar cebire maruz bir iin "dayak ye-
geerlidir. Bu ve bunun gibi kltrden kltre, hukuktan
hukuka gstermesi lkelerin sade-
ce itmek, fakat bunu yapmak su lkelerin hukukun-
da, halde, onunla zorla cinsel kuran erkek

istatistiklere gre, de, evli iftierin% dayak yemektedir-
ler. ABD'inde bir bir ay iinde bir cerrahi
%3.8'i, psikiyatri servisine gelen %3.4' ya da beraber
erkekler dvldklerini beyan
olanlar ilk
%80'dir. 48'inde en az ayda bir kez
gre dvlen % 35 Dayak
CociTo, '96
ve Terrn Psikososyal
yiyen biraz depresyon, ok az bir ise
ni gibi bir alkol ve %29'unda ise ne sebep,
ne sonu hibir yoktur. %65'i psikiyatrik tedavi talep
%37'si hastaneye ve %29'u en az bir defa intihar
sosyoekonomik dzey ise ilkokul veya orta-
okul dzeyindedir. Kabul edilmesi gereken bir gerek de ki, bu istatistikierin
nk bu tr olaylar aile iinde tutulmakta, gizlenmektedir.
Aile iindeki evin ve gnn, blmleri-
nin ilgintir. en ok mutfakta Banyoda dvme dvlme
hi En olaylar yatak meydana gel-
mektedir. Yatak pek ok ldrme en ok ak-
saatleri veya yatma ortaya Hafta iftierin
evde beraberce daha uzun zaman geirmeleri daha ok ortaya sebep ol-
lkelerindeki ki, ailedeki alkol
nemli derecede rol
ailede fiziksel maruz ve buna zerinde
bu anne baba kombinezonuyla
gstermektedir: Birinci kombinezonda, olmadan herkesi ve her
kontrol eden ve sadece evin reisi olarak grnen, bir kuvveti olmayan baba-
lar grlmektedir. her boyun itaatkar anneler ile dikta-
tr gibi davranan babalar nc ve son kombinezonda ise, ana ruh-
sal sahip anne ve vey babadan
erkekler zerinde
Bu erkeklerin gvensizlik duygusu gze Bu erkekler bu
duyguyu tutmak iin mao grnrler, her
bildiklerini iddia ederler; her zaman zerkliklerine tecavz korkusunu
lar. Kendileri maruz kalmadan ilk darbeyi vurma Narsisistik ya-
ralanmaya ok lar.
En kk bir tehdidi bu erkekleri sokar. veya sevgilisini
srekli kendi zgvenlerini yksek tutma Bu erkeklerin
zgven ev yer ve zamanlarda patronuyla
beraber- sebep olur. Erkek
birlikte zgvenini, ayakta tutmaya
Daha ok, zellikle grnen fiziksel maruz Bu
gibi aramaya tehditleri dvlmeye davetiye
zellikleri zetlenen, kendilerine gvenleri erkekler, gven ka-
asla izin vermezler.ok zgrlk isteme durumundaki
eski zgrlklerini de kaybeder.
Genellikle evlilikteyada beraberliklerde srekli olarak fiziksel maruzka-
lan evierden grlmektedir. Evliliklerini bu
detten kurtulmak iin Bu iin erkeksiz bir ok korkutucu-
dur. Kendi sosyoekonomik ne olursa olsun, erkek

erkekler dayak sonra sululuk duygusu ile bir
zr diler, ne kadar sevdiklerini gstermeye Ne var ki, bu zr-
ler ve sevgi gsterileri bir sonraki dayak nleyemez.
Bu gibi durumlarda hem dayak yiyene, hem de atana, psikolojik gerekmek-
'g6
Yavuz Erten-Cahil
tedir. Hem hem erkek, ek olarak beraber, bunlara ilave olarak da
benzer durumdaki iftlerle gruplar halinde psikoterapiye
zmek, kendilerine gven ve evrelerini
ve buna benzer gndeme getirmek gerekir.
ve olarak beyin bozuklukla-
ileri gelir. Kronik sara nbetleri geirenlerde bazen ok ve tehlikeli sal-
grlr. Beyin sonra da daha hale ge-
lebilir. Bir irade ve duygu merkezleri ya da ekir-
deklerindeki ileri gelen grlr.
TELEViZYON, SiNEMA VE
bu yana TV' deki toplumu sah-
neleri toplumsal yolunda tezler ileri srlmekte-
dir. Birok zellikle TV' den ve iddia
edilmektedir. Ancak, bu yndeki tersi dile getirilmekte, geiril-
mektedir.
ABD olmak zere, gnlk sistemi son de-
rece bir niteliktedir. Bireyi ok dinlenmek iin ok srelerde bo-
gerekmektedir. bireyin, zellikle TV
zaman, ya da sinema da, sanattan ok heyecan Ticari iin
ketlerin, ynetmen ve vazgeilmez bir olarak grdkleri
bir olgudur.
sahnelerinde duyulan bir dzenekle
gndemdedir: ekonomik artan nfus gitgide ko-
birey TV geerek tercih etmektedir. gn-
delik fkelerini TV'nin sahnelerinde kendileri
kahramanlarla halinde sahnelerini izleyen
birey, haz Gndelik fkelerin
kt adamlar, hainler, ikiyzller ve kanunsuzlar tek tek ldrlmekte,
. kence grmektedir.
son tahminlere gre ABD'de bir ocuk, ilkokulu bitirinceye kadar TV ve si-
nemada 8000 ldrlmesini seyretmektedir. ABD'de son otuz senede,
zellikle byk ve ldrme nemli oranda gzlen-
Ancak, dizilerin ve filmierin Japonya ve
byk istatistiksel olarak sabittir. Buna
hala TV pek ok blgesinde yine is-
tatistiksel olarak biliyoruz.
gzlem ve ki, ocuklar erken
sahnelerini gibi seyretmektedirler. kanlar, kopan kollar, bacaklar,
yere hareketsiz kalan insanlar onlar iin byleyici ve mucizevidir. Bu erken
larda ocuklar hile, gibi soyut bilmezler. lm bile ge-
Ekranda olup bitenleri masumca seyrederler; grdklerini he-
yecan verici bulurlar. Daha ileri iyi/kt lmn
hile, gibi soyut dzeyde zmsenmesiy-
le, ocuk
Daha nce sahnelerini byleyici bulan 16
bu sahneleri seyretmek istemedikleri, grlmektedir. 5-12
'96
ve Terrn Psikososyal
mn tipik olan, sahnelerini oyuncak silahlar, ve maskelerle taklit
etme de, ortaokulla beraber terk
Bu noktada, TV ve sinemadaki sahnelerini Ek-
randa grlen, ve kitle halinde terr cinayetleri gibi sahneleri ok defa he-
yecan bir reflekS ile seyredilmektedir. Ancak bireysel ldr-
me ve sahnelerinde, hemen hemen daima uygulayamn yznde, karakte-
rinde ktlk, hainlik; maruz masumiyeti ve korkulan,
tamk yzndeki bu znt ve tiksinme ay-
izleyici, bu ve
film, dizi ve izgi filmierin byk bir blm, onun
ve ile beraber Seyirci, onun da al-

Bu noktadan hareketle denilebilir ki, TV ve sinemamn
tezi reddedilmektedir. Kabul edilen tek gerek, Hollywood'un icad hile ve kurnaz-
yani, yntemlerinin
Toplumda grlen TV ve sinemacia artan sahneleriyle bir
Amerikan toplumunun en tutucu ve biri ve
belki de en nemlisi olan Willam F. Buckley, Jr. Mart 1994 tarihinde bir
kabul etmektedir.
KAYNAKA
Allman, William F.: 'Tlle Evalutian of Aggression". U.S. News & World Report, May ll, 1992. New York.
Basch, Michael Franz: The Selfobject Theory of Motivation and The History of Psychoana/ysis. Kohut's Legacy. ed. P.E.
Stepansky, A; Goldberg. The Analytic Press, 1984. New Jersey.
Brenner, C.: TheMindin Conflict. International Universities Press, New York, 1982.
Emde, R: 'The Affective Seli". Frontiers of Infant Psychiatry, ed. I. Call, E. Galenson, & R. Tyson. Vol. 2. Basic Bo-
aks, New York, 1984.
Fenichel, 0: The Psychoanalytic Theory ofNeurosis. Norton, New York, 1945.
Freud, S.: Standard Edition. 1953-1964. Hogarth Press, Londra.
Goodall, J.V.L.: 'The Behavior of Chimpanzees". International J. S oc. Sci. ve American J. Psychiat. 1971-1973.
Greenacre, P.: "Considerations Regarding The Parent-Infant Relationship". International J. Of Psychoanalysis.
No:41.
Gunther, M.: "Aggression, Self Psychology and The Concept of Health". Advances in Self Psychology; ed. A. Gold-
berg. Int.Uni. Pres, New York, 1980.
Hartmann, H.: Kris, E.& Loewenstein, R.M.: Notes On The Theory of Aggression. The Psychoanalytic Study Of The
Child. International Universities Press. New York. 1949.
Heimann, P.&Valenstein, A.F.: 'The Psychoanalytical Concept of Aggression. An Integrated Summary'', Internati-
onal J. Of Psychoanalysis. No:53, 1972.
Jones, E.: Psychoanalysis and The Inslincts: Papers on Psychoanalysis. Baillere, Timdali &Cox. Londra, 1948.
Kohut, H.: The Restoralian of The Self Int. U ni. Press, New York, 1977.
Lantos, B.: "The Two Genetic Derivations of Aggression With Reference to Sublimation and Neutralization". In-
ternational J. of Psychoana/ysis, No:39, 1958.
Markovitz, E.: "Aggression in Human Adaptation". Psychoanal. Quart. No:42, 1973.
Parens, H.: The Droelopment of Aggression in Early Childhood, Aranson, New York, 1979.
Parens, H.: Toward A of The Psychoanalytic Theory Of Aggression, Aronson, New York, 1979.
Rochlin, G.: Man's Aggression: The Defense Of The Self. Bostan, Gambit, 1973.
Solnit, A.J.: "Same Adaptive Functions of Aggressive Behaviour": Psychoanalysis. A General Psychology. Int. Univ.
Press. New York, 1966.
Storr, A.: Human Aggression. Basic Books, New York, 1968.
Storr, A.: Human Destructiveness, Basic Books, New York, 1972.
Tomkins, Silvan S.: Affect, Imagery, Conciousness. Vol.: II & III., Springer Publishing Company, New York, 1963.
CoGiTo, '96
SALDIRGANLIGIN SPONTANLIGI*
Konrad Larenz
Bedeninde ikinin tesiri ile
Her HelenZer grmeye
Goethe
Birok o trn aleyhine
tam tersi, kendi trnn zorunlu bir igddr. Elbette bu,
durumun kesinlikle optimist bir grlmesine neden olma-
evre az oranda dahi, var olan
nin dengesini tamamen sarsabiliyor. abuk uyum
olumsuz nesillerinin ortadan yol aabiliyor.
nun kendi evresi zerinde neden kadar byk.
bir gzlemcinin gzyle, elinde ruhunun sebep oldu-
hidrojen ise yoluyla bir trl ve antro-
polojik miras gds ile bugnk konumuna bakacak
olursak, srecinin uzun syleyebiliriz. Bu felaketi bir in-
ise var olan gerek tam bir kabusa
gdsnn gnmzdeki kltrel patalojik bir belirtisi olup

* Das Sogennante Bse Zur Naturgeschichte Der Agression, 4. blm'den
(sol sayfada) Gney Afrika 1991: 35 ok kk bir
merkezinde, bu olan) bir grup gen tutuldu.
bu son darbeden iin Ral ph Grunder, Si pa Press)
CociTo, 'g6
Konrad Larenz
Ne ki, durumun byle ancak dileyebiliriz. Zaten
nesli birincil ve gerek gd olarak grlmesi, tehlikenin tm boyutla-
ortaya tehlikeli aniden belirmesidir. Birok psikolog
ve tahmin gibi, belirli etkeniere bir tepki olsay-
durumu bu denli tehlikede olmaz, etmenlerini inceleyip
nlemek mmkn olabilirdi. ilk fark eden
olarak Freud Sosyal zellikle de (sevgi yitimi)
bu gdnn devreye girmesine neden gsteren de
olan bu bir bulundu: ocuk-
engellenir ve istedikleri gibi izin verilirse
daha az nevrotik, evresine uyum ve en aza
Bu kabul eden bir bir ok gdde
gibi da aniden ortaya sadece. sonun-
da yaramaz ve kesinlikle ocuk Traji-komik me-
selenin trajik ocuk ailesinden toplumun iine
koleje veya niversiteye Pekok psikanalistin beni
bu genlerin sosyal dzenin
daha da nevrotik Szn etti-
biimi halen ki, geen sene enstitmzde misafir bilim
olarak bir sresini hafta uzatma-
rica etti. neden, bilimsel ilgili olmaktan ok Yo-
rumda bulunmadan gayet bir misafir olarak (ev-
lerinde) ve son derece sinirli ocuklar (non-Jrustration child-
ren) syledi.
Btnyle olan bu gre hayvan ve insan
tepki gelen etmenleri de varsa or-
tadan kendince olan demokratik ilkelerden kaynaklanan
ve dzeltilmesi ok zor olan bir anlamadan ibarettir. Bu savunanlar,
hi de kadar ve ideal birer vatan-
olmak iin hepsinin "adil" kabul edemiyorlar. Buna bir
de uzun boyunca salt tepki, "refleks" olarak grlmesi ve mesleklerin-
de ciddi olarak bunun zerinde eklendi. Oy-
sa hayvan her trl "spontan" mistik bir do-
gzlemcilerinin olarak kabul edildi.
Spontan dar anlamda biliminde inceleme ilk
Wallace Craig oldu. Ondan nce William McDougall, zerinde
duran Amerika'daki bir psikoloji okulunun Descartes'in "Animal non
agit, agitur" szne "The healthyanimal is up and doing" -
hayvan hareket halinde ve kimsenin kastedileni
mistik gcnn bir sonucu olarak gryordu spontan McDo-
ugall. Bylece, Craig'in daha sonra gibi spontan ritmik
yinelenmesini tam gzlemlerneyi ve srekli lp elde edilen de-
kaydetmeyi
Craig evcil bir gvercin tr olan hint gvercininin zerinde bir dizi deney
gitgide artan sreler boyunca kur yapabilece-
olup Erkek gvercin,
ndan birka gn sonra, daha evvel hi fark ve bir tr olan beyaz evcil bir
CociTo, '96

gvereine kur yapmaya hale Birka gn daha bir
gvercin, bir rt ve geen uzun bir srenin
sonunda da kafesinin iki dz izginin optik
nedeniyle) Bu gzlemler psikolojik
gdsel bir uzun sreli engellenmesi ona neden olan
gsteriyor. Bu, halk iinde "denize de-
yimlerle ifade edilen kkl ve bir olgu. Goethe, bunu analojik ku-
rallamalarla Mephisto'nun szlerinde belirtiyor: "Bedeninde ikinin tesiriyle her
da Helenler grmeye stelik bir hint gvercini isen eski bir tozbezinde
veya kafesin
zel durumlarda seviyesi yani
dan gelen belirsiz anlarda sz edilen gdsel ortaya
kabiliyor. nce yavru bir ne sinek yakala-
ne de sinek yakalayan bir Her gn yem daldurarak besliyor
ve gsteriyordum. Viyana'da ailerole eve bir gn, yemek
duran bronz heykelin stnde buldum onu. Tuhaf hareketlerde bulunuyor,
beyaz incelereesine duruyor, zaman zaman da hareketli cisimlerin
bakar gibi Sonunda tavana uuyor ve bana gre grn-
mez bir Yerine bcek yiyen btn
hareketlerinde gibi ldryor ve yutuyordu. Bunun zerine
silkiniyor ve pekok ku{ gibi o da dinleniyordu.
grmek iin defalarca sandal yelere hatta bir merdiven koydum orta-
-o dnernin Viyana bir hayli yksekti- ancak hibir yoktu, tek bir sinek
bile.
Gdsel bir onu ortaya uzun sre engellenmesi so-
nucunda sadece tepkilere ok daha derinlerde, or-
bir btn olarak etkilenmesine neden oluyor. Tarif edilen
me ortadan btn gerek gdsel temelde, ta-
mamen huzursuz etme ve onun gdsn harekete geiren neden
olan bir sahip. En basit durumlarda rastgele dolanmak, umak veya yzmekten,
durumlarda ise ve btn ierebilen
bu Wallace Craig "arama olarak Faust, kendili-
gelmesini sakince ve gibi Helen'lerini kazanmak
iin hi annelerine giden garip yola cesaret
seviyesinin ve arama ne ki bunun ge-
rekiyor, ancak birka gdsel intraspesifik kadar be-
lirgin. szn rneklerini birinci blmde bulun-
tr, kendi trne en trleri yedek nesne haline getiren kelebek ha-
Bunun sadece kendi trne en onu
eviren mavi renge sahip herhangi bir da davranan tre
Kafeslerde tutulan ve sinir dozu yksek, aile ile biimde il-
kolayca
ortamda ldrebiliyor. Bu tryle ilgile-
nen akvaryum nerdeyse hepsinin hata, rahat
iin, byk bir akvaryumda gen bir sr oldu. istenen so-
nu ancak olan zaten kk gelmeye akvaryum-
da en gzel renklere brnen bir ift, kovmak iin Bir
CociTo, '96
Konrad Larenz
yere gidemeyen zaman st yzeye paralan-
yzgelerle saklanmaya Hmanist birer hayvan dostu olarak hem kovala-
nanlar hem de ift olup iin iin zlmernek elde
Derhal ve iftin akvaryumu tamamen sahiplenmesine izin verilir.
Bu stne ertesi gnlerde akvaryumda kalan ba-
pek dikkat etmez. Sonra bir fark ederler ki yavru ortada iz yoktur ve
halde dipte
zellikle ve Brezilya sedef trnde
nan zc duruma engel basit bir yntemi var: Ya akvaryumun iinde
trden bir ya da ilk itibaren uygun byklkteki bir ak-
varyuma iki ift kendi trnden olan aktarabilir.
nin de grlr ve iftlerden hi biri
edemez. komik geliyor ama levrek camlar
yosun tutup ortadan fark ettik.
tekrar ise erkek blgenin y-
neltiyor ve ift gerginlik ortadan
Benzer bir insanlarda da gzlemlemek mmkn. Tuna henz
var ve hizmeti zamanlarda teyzernde bir dav-
Hi bir zaman hizmetileri 8-10 aydan fazla
dan yeni hizmetisini ise yere ona vgler duru-
yordu. Birka ay getikten sonra ise ve gzne
yar, en sonunda da byk bir nefret besliyor ve byk bir kavga
sonra kovuyordu. Bir sonraki hizmetisinde ise her yeniden
Uzun sre nce ve ok da teyzemi komik duruma
me niyetinde Ciddi ve akla gelebilecek her trl durumda yi-
tirmeyen erkeklerde ve elbette kendimde dahi benzer grdm. bir de-
grmek zorunda dnemi tutuklusu olarak. Kutup denen ve
nbeti hiddeti) zellikle az da
durumlarda, tamamen birbirlerine ihtiya duyup, dost evresinin
olmayan erkek hedef Grubun bireyleri birbi-
rini ne denli iyi ve seviyor ise, o derece teh-
likeli bir boyut Bizzat kendi tecrbelerirole de bu tr bir du-
rumda, ve kendi tr iersinde eylemlerine neden olan
seviyesinin bir oranda gsterir. znel bir ancak ka-
ba, bir bir etkisini, en iyi kendilerini dile ge-
tirme biimleri, yani hafife ksrmesi ya da genzini temizlernesi Bu
eden olgunun psikolojik geri katili engelliyor,
ancak dinmesini Bunu kabul eden areyi gizlice barakadan
ve fazla olmayan ancak grltyle bir sr para-
lara bir nesneyi buluyor. Bu, az da olsa bir are
Bu psikolojisinde Tinbergen' e gre redirected activity, yani hedeflenmeyen
ya da yeniden hedeflenen eylem olarak
bymesini engellemek bu areye daha
Oysa bu gremeyenlerin katili durumlar
mayacak kadar ok
Almanca'dan ev.: Mjgan
'96
TARiHTE RoL*
Friedrich Engels
"Genel ekonomik hak biimleriyle dizgernde yle kesin ve
zamanda yle zgn biimde ki, incelerneyi iin oraya
zellikle gnderme yapmak Siyasal biimi temel tarihsel
ekonomik bir sonu ya da zel bir durumdan bir de-
yani hep ikincil Yeni sosyalist dizgelerin bir ekonomik
konumlardan siyasal ynetici ilke olarak ilk tamamen ters
ynde grnen bir kabul eder. Oysa bu ikincil sonular
salar, ylece srdrmektedirler zamanda en
olan da ama bir ekonomik erkte siyasa
tinde de aramak gerekir."
biimde bir yerde Bay Dhring "siyasal ekonomik duru-
mun kesin nedeni ve bunun tersi bir ancak ikincil bir tepki
yola ... Siyasal kendisi iin olarak
da onu geimsel erekler iin bir gere olarak her kendimizde
bir gericilik gizleriz, ne kadar radikal sosyalist ve devrimci brnsek de."
byle Bay Dhring'in Burada ve birok blmde
bu kuram, bir cildin hibir yerinde, ne en ufak bir
ne de rtlmesine Dayanaklara gelince, havyar ka-
dar ucuz ki, Bay Dhring pek vermiyor onlardan bize. Olay Robinson'un Cu-
nl ilk gnahla oktan Bu bir ya-
ni siyasal bir Bu tm tarihin
ve temel olgusu gre ve tarihe ilk gre -s-
* Anti-Dilhring'in ikinci blmnn II.III. ve IV. La rle de la violence dans l'histoire, Friedrich Engels, ev. E. Bottigelli,
Edition sociales, 1956.
CociTo, '96
Friedrich Engels
telik bu yle bir noktaya ki, sonraki dnemlerde szkonusu ha-
ve "daha biimlere te yandan
her zerine iyelik" bu ilkel gre -bu bugn de
geerlidir-, tm ekonomik siyasal nedenlerle yani
Bununla yetinmeyen de gizli bir gericidir.
ncelikle bu bu denli "zgn" hi de yle savun-
mak iin kendisini, en az Bay Dhring'in kendini kadar sevmesi gerekti-
belirtelim. n plandaki siyasal eylemlerin tarihte kesin etken
olay kendisi kadar eskidir, stelik evriminden, o grltl
lerin arka sessizce olup biten ve olaylar zerinde gerekten etkili olan pek az
bize kadar gelmesinin de nedeni budur. Bu tarih
zerinde btnyle egemen ve ancak Restorasyon dneminin kent-
soylu tarihileri sayesinde buradaki tek "zgn" nokta, bir kez daha Bay
Dhring'in bunlar hibir bilmemesidir.
Bunun bir an iin Bay Dhring'in, bu gne kadar olan tm tarihin
insan sylemekte ka-
bul edelim; yine de sorunun temelinden ok nk ilkin sorulan: Ro-
binson Sadece keyfi iin mi bunu? Kesinlikle
Tersine, gryoruz ki, Cuma kle ya da basit bir ara olarak ekonomik greve
zorla ve zaten bir ara olarak
Robinson Cuma Robinson'un diye
Peki Robinson kendine yarar Cuma
srdrebitmesi iin Robinson'un ona vermesi gerekenden daha ok geim ge-
reci retiyordu elbette, buradan kendine yarar Robinson. yleyse Bay
Dhring'in kesin tersine, Robinson kuru-
lan "siyasal kendisinde olarak onu geimsel erekler
iin bir gere olarak efendisi Bay Dhring'le ona
Bylece "temel tarihsel gstermek iin Bay Dhring'in
kendi ocuksu rnek, bir ara, ekonomik yarar
lamak gsterir. ona iin aratan "daha temel" ol-
lde, ekonomik da tarihte siyasal daha temeldir. Ya-
ni rnek gstermesi gerekenin tam tersini gstermektedir. Ve Robinson'la Cuma iin ge-
erli olanlar bugne kadar tm egemenlik ve klelik iin de geerli-
dir. her zaman, Bay Dhring'in kibar kullanacak olursak "geimsel
erekler iin bir ara" (bu geimsel erekler en ama
hibir zaman ve hibir yerde "kendisi iin" iine giren siyasal bir topluluk
Vergilerin devlette "ikincil sonular" ya da egemen kentsoylulu-
ve egemenlik emeki gnmz siyasal
egemen "geimsel erekler"i, yani kazan ve anapara birikimi iin
de, "kendisi iin" iin Bay Dhring olmak gerekir.
Bu arada biz iki geri dnelim. Robinson, elinde",
kendine kle eder. Ama bunu yapmak iin Robinson'un bir daha ge-
reksinimi Bir kle herkesin yapmaz. Birini kullanabilmek iin elinde
iki gerekir: olarak klenin iin gerekli olan aletler ve nesneler,
ikinci olarak da onun dan aralar. yleyse
olabilmesi iin, iine daha nceden belli lde bir
gerekir. Klelikle tm bir toplumun egemen retim biimi
durumuna gelmesi iin de retimden, ticaretten ve zenginlik birikiminden ok daha
kayda bir gereksinimi duyulur. ortak olan eski
topluluklarda, klelik ya ortaya ya da ok nemsiz bir rol oynar. Kyl
CociTO, '96
Tarihte Rol
kenti ilk Roma'da da byle buna Roma "evrensel kent" e
de ve eski git gide pek olmayan, zengin top-
rak sahiplerinden bir eline kyl nfus bir kle nfusunun ya-
ok az Med dneminde kle Korinthos'da 460.000'e ve
Egine'de 470.000'e oransal her on zgr adama bir kle
yorsa, buna bir sanat ok bir esnaflar
ve bir ticaret gibi birok olgu da iindeydi. Amerika Devletle-
ri'ndeki klelik, ok, Ingiliz pa-
muk ya da devletler gibi, pamuk reten devletler iin kle
meyen blgelerde klelik, kullanmaya gerek kalmadan,
iin yok
O zaman Bay Dhring gnmzdeki zerine bir iyelik ola-
rak onu "belki de
yoksun daha da yani bir kle hizmetine te-
mel alan egemenlik biimi" olarak nitelendiriyorsa, kurulan btn edi-
yor. bir kle hizmetine her biimiyle, onu
ma -szkonusu bu aralar olmadan kullanamaz-,
bunun da geim gerelerinin -szkonusu bu gereler olmadan kleyi ya-
tutamaz- varsayar. Sonu olarak, her ncelikle szkonusu ki-
zerinde bir servetin varsayar. Peki oldu bu servet? Her
gz nnde bulunduracak olursak, bu servet pekala yani da-
olabilir, ama bu kesinlikle zorunlu alma, ticaret,
olabilir. Hatta nce yoluyla so-
nuta.
zel iyelik, tarihe hibir biimde ya da ola-
rak belirmez genelde. Tersine, kimi nesnelerle olsa da, daha tm uygar
eski Ve ticari mal biimini alana dek yine bu toplu-
iinde evrim rnleri
mal biimini yani reticinin kendi iin de daha ok bir
retildike, yine iinde, ilk b-
lnmesinin yerini trl yelerinin durumu top-
rak iyesi eski topluluk derin yaralar topluluk bozularak, ay-
kyllerin bir kye ve fatih gebe de-
binlerce boyunca bu eski git
gide yol aan, aile rnlerinin rekabeti
yznden olarak Moselle ve Hochwald toplu-
ortak tarla hala sren blmlenmesinde de szkonusu
dir; kyllerin kendisi, zel ortak yerini kendi ya-
gryor. Keltler'de, Germenler'de ve Pencab'da gibi ortak iye-
temeline ilkel bir soylular bile ilk kesinlikle
ve zel iyelik nerede retim ve de-
sonucudur, bu da retimin ve ticaretin yarar;
o halde ekonomik nedenlere bunda kesinlikle hibir rol yoktur.
ca her nce sahip nce- zel iyelik kurumu-
nun var el ama zel
gibi
Ama kle hizmetine en biimiyle sylersek, cretli
iin bile ne ne de zerine katabiliriz
iine. sonucu retilen rnlerin ticari mallara tke-
tim iin de iin retilmelerinin eski yani
CociTo, '96
Friedrich Engels
zel ya da rolden sz Zaten
Marx da Le Capital'inde -Bay Dhring buradan tek bir szck bile zen
gsteriyor- belli bir ticari retimin retime
n Bu retime sahip
ve ya da zel iyelik kendi i etkisiy-
le tersine Birbirinin yerini tutan ilk olarak beliren
yle bir hal ki, iin ilk olarak, ana-
gcne verilen zamanda rnne
olmadan sahip bir blmn de olarak, anapara-
verilen retici, yani yeni bir ek
dan da ... iyelik zerine gibi gr-
nyordu bize ... iyelik blmnn sonunda]
demeden sahip olarak, da,
kendi rnne sahip olarak grnyor.
bu iki olgunun benzerliklerinden bir zorunlu sonucuna

trl sylersek; tm alma, ve hile tu diye-
lim ki her zel iyelik temelde sahip ve son-
raki birbirine edilsin, yine de retim ve sr-
dke, zorunlu olarak retimin bugnk retim ve geim
pek olmayan bir elinde sahip olmayan
olarak byk bir nemini yitirmesine, dnem d-
nem bir dndrc retime bir ticari krize ve sonuta gnmzn retim
Tm sre, almaya, devlete ya da herhangi bir siyasal olguya bir
kez bile gerek kalmadan salt ekonomik nedenlerle zeri-
ne iyelik" burada da ancak gerek gizlerne-
ye ynelik bir olarak belirir.
Tarihsel olarak bu olay yksdr.
"siyasal konumlar ekonomik durumun belirleyici nedeni"yse, kentsoyluluk
olan olamaz, onun kendi dnyaya
olurdu. Elbette bunun tersi bunu herkes bilir. Kkeninde ege-
men derebeylik her tr ve toprak klesinden
bir olan kentsoylular soylulada ara vermeksizin art arda
bir sr er ki ele geirir ve sonunda en lkelerde elinden
Fransa'da devirerek; git gide
np kendine ss yapmak iine alarak. Peki bu dzeye?
"ekonomik durum" un bir ve bunu er ge izleyen siyasal kendili-
ya da bir sonucunda.
kentin toprak parasal ekonominin
ekonomiye bu etkili esnaf
dek ilerleyen ve ticaretin yo-
luyla durmadan artan ekonomik erk Tm bu boyunca siyasal
erk soylulara
bir br sayesinde iin bir dnem
da. Ama siyasal hala gsz olan kentsoyluluk ekonomik erkinin sa-
yesinde tehlikeli olmaya yeniden ve bylece
nce sonra Fransa'da devrimini Fransa'da siyasal
oysa ekonomik durum bu gre olduka ilerle-
Siyasal soyluluk her kentsoyluluksa hibir toplumsal
soyluluk tm izlerken ve gelirleri grnm bu
CoGiTo, '96
Tarihte Rol
lerinin cretini toplarken kentsoylu devlette en nemli Bu da
Kentsoyluluk tm retiminde zg siyasal biimlerinin
olarak oysa szkonusu siyasal biimler iin bu retim
zamanda esnaf da- uzun zamandan bu yana ok
bykt: Yine esnaf derneklerinin ve yerel ve
daki gmrk engellerinin bin retimin basit ve gereksiz ksteklerine d-
devrimi son koydu. Ama Bay Dhring'in ilkelerinde
gibi, ekonomik durumu siyasal ve kral-
boyunca deneyip tam olarak budur-, tersine
para etmez bir yana yeni "ekonomik durum"un sr-
ve siyasal yaratarak. Kendisi iin bu si-
yasal ve tzel ortamda kentsoyluluk parlak bir biimde hem de yle parlak bir
biimde ki, o gn bugndr 1789'da konumdan hi uzak-
Git gide gereksiz bir toplumsal halini almakla kalmaz,
toplumsal bir engele de git gide retici etkinlikten kendini, soylulu-
bir zamanlar duruma gelirleri toplamaktan yapmayan bir
ve kentsoyluluk, en ufak bir salt ekonomik
yolla kendi konumunun byle alt st ve yepyeni bir emeki-
ler da var. Kendi etkinliklerinde hi kentsoy-
luluk bu sonucu; tersine, niyetine bir gle kabul ettir-
kendini kendine; kendi gleri u engel olacak kadar
ve sanki bir etkisiyle tm kentsoylu toplumu
ya da devrimin itmektedir. Ve kentsoylular ken "ekonomik durum"u
felaketten kurtarma bu Bay Dhring'in
hayaline -bu hayale gre "siyasal konumlar ekonomik durumun belirleyici nedeni" dir-
kurban gittiklerini; kendilerini Bay Dhring gibi, "ilkel aralar"la, siya-
sa "ikincil ekonomik durumu ve nne geilmez evrimini de-
gte, Krupp ve Mauser tfeklerinin mer-
rnileri sayesinde makinenin ve bu makineyle gsteren
nin, dnya ticaretin ve bankayla kredinin gnmzdeki ekonomik
etkilerinden kurtarabilecek gte grdklerini gsterir.
***
Bu arada Bay Dhring'in gc olan biraz daha in-
celeyelim. Robinson "elinde Nereden Robin-
son'un bile bugne dek ve Bay Dhring bu
soruyu Robinson kendine bir bulabiliyorsa, da bir
sabah elinde dolu bir tabancayla varsayabiliriz pekala; o zaman
det" olur: Cuma buyurur ve Robinson ok zorunda
Bilimin de daha ok ocuk bahelerinin yetki giren Robinson ve Cuma y-
ksne, birbiri dizilen bu denli iin okur-
dan zr dileriz, ama ne yapabiliriz? Bay Dhring'in belitsel yntemini
uygulamak ve bu nedenle ocuksuluk
bu bizim suumuz O zaman tabanca stn gelir, bu
durumda en ocuksu belitlerin bile ba-
sit bir istek edimi kazanabilmesi iin ok geerli n zellikle
en kusursuz en az kusursuz olana stn aletler gerektirir;
ca bu aletlerin retilmesi gerekir, bu da daha kusursuz -silahlar kabaca konu-
olursak- aletleri reticisinin daha az kusursuz aletleri retene stn gelece-
'g6
173
Friedrich Engels
gelir ve tek szckte diyebiliriz ki, utkusu silah retimine
bir retime, yani ... "ekonomik erk" e, "ekonomik durum"a, emri-
ne zdeksel aralara
bugn ordu ve filosudur ve ikisi de, deneyimlerle he-
pimizin gibi "ok para" ya mal olur. Ama para bir de st-
ne stlk daha nceden silip sprr ve yine deneyimlerimizin
bize gibi da pek bir elde edilmez.
Neyse, sonuta para ekonomik retim bylece
bir kez daha, ona silahianma ve koruma ekonomik durumla
oldu. Ama bu yeterli n ekonomik hibir tam olarak or-
du ve filo kadar olamaz. Silahlanma, rgtlenme, taktik ve strateji her
nce bu konularla ilgili her alanda retimin dzeye
Bu konuda durduracak bir etki yaratan birka dahi
zgr en iyi ve insansal yani as-
kerin en iyi dahi etkisi yntemini yeni si-
lah ve uyarlamakla
XIV. toplarda kara barut Araplar'dan
geti ve herkesin gibi, (bu sz geen kentsoylu-soylu sa-
tm alt st etti. Ama barutun ve gelmesi kesinlikle bir
eylemi yani ekonomik bir ilerlemeydi. retime ynelsin, is-
ter nesnelerin yok edilmesine, gelmesiyle yal-
siyasal egemenlik ve da alt st oldu.
Barut ve elde etmek iin ve para gerekliydi; bunlar da kentlerde,
elindeydi. bu nedenle silahlar en bu yana kentlerin ve
kentlerden destek alan, derebeyi soy i ykselen
O zamana dek bir trl gl
top darbelerine arkebzlerin-
den delip geiyordu.
birlikte de kt; birlikte pi-
yade ve topu etkili silahlar olarak nem as-
kerlik btnyle yeni bir blm kendine katmak zorunda
mhendisler
ok oldu. Yeni birok
top hala arkebz de iriydi. Tm piyade donatacak geerli bir silah ayarla-
mak iin yz fazla beklemek gerekti. Piyade ak-
sngl kesin olarak yerini ancak XVIII. ba-
Piyade o zamanlar, talimlerde iyi grnen, ama kendilerinden
pek emin olmayan, prensierin hizmetindeki cretli askerlerden bu arkerieri
birbirine tek ara askerler toplumun en yoldan
dan ve zorla askere bu as-
kerlerin yeni kullanabilecekleri tek biimi son durumuna IL Frederic y-
netiminde dz hat Bir ordunun tm piyadeleri, kol olarak, bir ke-
nan olmayan bir drtgen biiminde dzenlenir ve dzeninde ancak bir btn ola-
rak hareket ederdi; bunun kanatlardan biri biraz ilerieyebilir ya da gerileyebilir-
di. Bu acemi kitle ancak btnyle dz bir alanda ve (dakikada 75
dzenini bozmadan hareket edebilirdi; dzenini
tirmek ve piyadeler bir kez yengi ya da yenilgi abucak,
bir anda geliyordu.
Pek esnek olmayan bu kollar, Amerikan talim nedir bilme-
yen, ama en az piyadeler kadar iyi eden etelere ete-
174
'96
Tarihte Rol
ler kendi iin yani cretli asker bekleri gibi ve
dz bir alanda onlar gibi bir hatta biimde zorunda
onlar ormanlarda gizlenen, eden ve oraya buraya yerli
bekleri olarak beliriyordu. Dz hat burada gsz ve grn-
mez, hareketli dzenlenme yntemi yeniden
bulunuyordu: bir insan yntemi.
Amerikan Devriminin askerlik alanmda da Devrimi tamam-
ortak ynetimin olduka iyi talimli cretli koyabilecek
az talimli, kitleleri tm ulusun szkonusu
olan. Ama bu kitlelerle Paris'i korumak, yani belli bir blgeyi savunmak gerekiyordu,
bu da bir kitle kazanmadan birlikle-
rin yetmiyordu: Kitlelerin iin yeni bir biim bulmak gerekiyordu
ve tek biimi bulundu. Tek halinde art arda dizilmek, az talimli birlikler iin bi-
le yeterince dzenli bir biimde, hatta daha byk bir hareket etmeyi (dakikada
100 ve daha fazla eski dz hat dzeninin sert biimlerini her tr arazi-
de, dz hat dzeni iin en arazilerde bile birlikleri ge-
reksinimlere uyacak biimde ve beklerle olarak
yedekte tutulan askerlerle birlikte kesin bir biimde dek
ve Sonuta birliklerle tek halinde-
ki birliklerin ve ordunun blmlere ya da tm silahlarla zerk
biriikiere dayanan ve _t\Japoleon taktik kadar
stratejik da en iyi durumuna getirilen bu yeni yntemi zorunlu hale
geldiyse, buna zellikle insansal Devrimi askerinin yol "!--
Ama bu yntem, alanda hiHa ok nemli iki n gerektirir: Ilk
olarak, sahra son biimini Gribeauval'in daha hafif top
zerine -ancak bu yolla beklenen toplar-, ikinci olarak da o
ana dek namlunun dz bir olan tfek Fransa'ya
1777'de gelen av bu yenilik, bir
bir daha az Bu ilerleme olmadan, eski silahlarla
birlikler halinde harekat
Tm olan devrimci dizge hemen askere al-
ma yoluyla zenginlerin lehine ve byk devletlerinin
byle benirnsendi. Prusya, Landwehr dizgesiyle askeri gcne daha
lde sesienmeyi denedi. Bunun Prusya tm piyadelerini -1830'la 1860
arasmda olmayan sonra- en silahla,
srg koluyla yivli tfekle donatan ilk lkedir. 1866
bu dzenlemelere borludur.
Fransa-Almanya ilk kez, srg koluyla yivli tfek kullanan
iki ordu geldi, her ikisi de temelde eski tfeklerin ve namlu ii
dz ve kaygan zamanlara zg taktiklerinin benzerlerini uy-
hem de blklerin tek halinde art arda dizilme yntemi ortaya
sonra; bu arada bu yntem yedek birlik da kulla-
narak yeni silahlanmaya daha iyi uyacak bir biimi Ama
18 gn Saint-Privat'da Prusya ordusu bir tek blk denemesi yapmak
en ok iki saat iinde n saflardaki alay bozguna gerek
te birinden (176 subay ve 5 114 er), o gnden sonra da
tek blk tek tabur ve dz hat taktikleri gibi biimi olarak
gzden Daha sonra, biimde nne t-
m bir yana Almanlar'a gelince, ve topluluklar halinde
tek topluluklar hedefe ynelik mermi altmda dzenli bir
CoGiTo, '96
175
Friedrich Engels
biimde zaten, ama yksek mevkiler bu blnmeye, dzene
uymuyor diye hep biimde bundan byle
iinde tek hareket biimine Bir kez daha er subaydan daha kurnaz
birok kez srg koluyla doldurulan yivli i-
gdsel olarak tek biimini ve direnmelerine buldu-
ona kabul
Fransa-Almanya tm nceki dnm bir anlam ie-
ren bir dnm Her nce silahlar ylesine ki, her
yi alt st edebilecek yeni bir ilerleme Gzn daha
uzakta bulunan bir taburu vurabilecek toplar, biimde bir hedef
olarak gsterip ekmeye, almaya verilen zamandan daha az zaman
vererek tfekler olduktan sonra, bir iin
tm br ilerlemeler pek nemli z, bu yanda
olarak, bu tm byk anakara devletlerini, yedek birliklerden
(Landwehr) ordu dizgesini daha da glendirerek iin, bunu yaparken
de birka askersel iin Ordu devletin
kendi iinde bir amaca halklar as-
ker retmek ve beslemek iin Militarizm
kemiriyordu. Ama o militarizm kendi sonunun tohumunu da iinde lkeler
birok devleti bir yandan her ordu, filo, toplar, vb ... iin daha ok para
harcamaya, yani parasal git gide zorlarken, bir yandan da zorun-
lu askerlik hizmetine git gide daha ok nem vermeye, zetle tm kulla-
yani belli bir zamanda asker komutunun grkemine kendi is-
elde edebilecek duruma getirmeye zorluyordu. bu zaman, halk kitlesinin -
kentlerdeki ve tarlalardaki kyller- bir Bu noktada ha-
ordusu halk ordusuna makine hizmeti kabul etmez oldu milita-
rizm kendi yok oldu. Emeki kentsoylu iin -
kitleye hangi gz nnde bulundurarak verme edimi-
1848 kentsoylu dernoktasisinin tam sosyalizm kesin
olarak Bu da militarizmin ve onunla birlikte tm srekli
iten gelir.
piyade tarihimizden gereken derslerden biri. Bizi yine Bay
Dhring'e gtren ikinci dersse, tm rgtlenme ve yntemleri, sonra
da yengi ve yenilgileri, zdeksel, yani ekonomik insansal ve silah
yani nfusun lde da nitelik ve niceli-
gre ortaya gibi bir halk biimini
yeniden bulabilir -ve onlar bu ekonomik nedenlerden ay-
biimde eski eyaletlerin Yankee'leri de ekonomik nedenlerle ky-
llere, denizcilere ve tccarlara ama bu kez balta girme-
ormanlarda daha iyi bir yerde, kitleleri yine ok uzaktan kullanabildikleri
speklasyon Ancak devrimi gibi, ekononk kentsoy-
luyu ve zellikle kyly bir devrim hem ordular hem de eski
sert dz hat biimlerini askersel imgeleriyle
da- serbest hareket biimleri bulabilirdi. ilerlemelerin, her durumda, as-
kersel alanda olduktan hemen sonra ve uygulanmaya
ma yntemlerini, kez ordu istemese de, zorla ve
hatta alt st daha nce Bunun bugn bile, Bay Dhring'i sa-
ve harekat aralar gibi arka plandaki
konusunda bir assubay yoktur.
CoGiTo, '96
Tarihte Rol
her zaman ve her yerde e utkuyu getirmekte -utkusuz ol-
maktan olan ekonomik ve ekonomik erk Bay Dh-
ring'in ilkelerine gre, kim yola askersel olguyu is-
terse, tek yumruklar
Karadan denize geecek olursak, tek son yirmi bile, ok byk
liklere yol syleyebiliriz. gemisi iki ya da g-
verteden 60'la 100 topu olan, gsz bir motoru
daha ok yelkeni bir gemidir. 50 kental 50 kilo ok 32'lik to-
pu ve 98 kental birka 68'lik topu sonuna neredeyse
yerinden canavarlar, o top merrnilerinin
elik hemen nceleri ince olan bir
iin drt Ama topuluk ilerleme srede
delecek dzeye art arda her tr iin o de-
lebilecek daha yeni bir top bulundu. Bir yandan 10, 12, 14, 24 parmak
ayak bir olan bir gemi te yandan 150, 200,
850 ve 1.000 kiloluk merrnileri bir zamanlar gzle grlmeyecek 25,
35, 80 ve hatta 100 ton (20 kenta!) eken yivli toplar. Bugnn gemisi 6.000-8.000
beygirlik bir gle hareket eden 8.000-9.000 ton dnen kuleleri ve 4 ya da en
ok 6 topu bulunan, ucunda gemilerini yarayan bir mahmuzu
olan su kesimi zerinde sona eren byk dev bir bu olma-
yan dev makine, ilerleme apa kulelerin
dndrlmesi, ve alma, suyun filika-
denize indirilmesi ve yeniden gemiye ve bunun gibi da sunar.
Bununla beraber, ne denli olursa olsun, topuluk da ylesine
byk ki, bugn neredeyse her yerde, gemiler onlardan
beklenenleri duruma bir gnmzn gemileri,
daha yeni gemisi
ca bir rn zamanda byk bir olarak yzen bir
medir de; ama ne olursa olsun, yine de temelde rndr. En
elinde bulunduran lke zamanda bu gemilerin neredeyse
tekelini de elinde bulundurur. Tm Trk neredeyse tm Rus ve Al-
man neredeyse hepsi, nerede
sadece Sheffield'da en
retebilecek maden ikisi (Woolwich ve Elswich), biri de Al-
(Krupp). Bay Dhring'e gre "ekonomik durumun kesin nedeni" olan
siyasa tersine ekonomik duruma kle deniz ze-
rindeki yani gemisinin retiminin da
byk bir koluna en somut biimde grl-
mektedir burada. Ve byle kendisinden; yani bir gemi
iin bir zamanlar kk bir btnn almak iin
demesi gereken deyen, sonra da bu gemilerin daha denize eskimesi-
ni, yani yitirmesini kabullenmek zorunda olan ve bundan byle "ekonomik du-
rum" un mhendisin, ok daha nemli
grmekten Bay Dhring gibi duyan devletten
kimse olamaz. Bizse, tersine, top bu gemi-
sinin en son varan -ki bu, dev makineyi
lde ve bu deniz bile devinimin i
militarizmin, tm br tarihsel olgular gibi kendi lmesi-
* Deniz son kusursuz rn olan kendinden gdml torpido etkiyi yaratmak iin sanki:
En kk torpido gemisi en gl stn olacak. ki bu trnce 1878'de [.N.])
'96
177
Ker ukurunda Dimitri Balterman ts, 1942)
Tarihte Rol
ne yol aan ortaya grmekten duymak
iin hibir neden
Burada da gibi, ncelikle bir ekonomik
erkte
Tersine. Tam olarak kendisinde ne arpar gze.
Ekonomik erk, erk eliilde tutma. gemilerine daya-
nan deniz zerindeki siyasal hi de ortaya ekonomik erk, ma-
byk yetenekli zerindeki yetke ve birok kmr
girer iine.
Ne gerek var bunlara? Sonraki deniz boyunca Bay Dhring'e
verilsin diyelim, ekonomik durumun klesi tm torpidosuz ve
yok edecektir olsa.
***
egemenlik genelde (!) ancak egemenlik
sayesinde bir egemenlik) ok nemli
bir durumdur. alanlarda toprak hibir zaman ve hibir yerde insan nce-
den bir kle ya da bir hizmetli biimine sokulmadan Olaylar zerinde eko-
nomik bir n olarak insan zerinde siyasal, toplum-
sal ve ekonomik ister. Byk bir toprak iyesi olma bu
ye zamanda klelerin, toprak kolelerinin ya da yoldan zgrlkleri
zerinde egemenlik kurma katmadan tasarlanabilir? Byk
apta bir sz konusu olunca, bireyin ve ailesinin gc nedir ki? Top-
ya da toprak zerindeki ekonomik bireyin glerini
lde gnmze dek tarihte bunun da tek nedeni,
toprak zerinde egemenlik kurulmadan nce ya da zamanda gerekli
Evrimin sonraki dnemlerinde bu ... Uygar
devletlerde bugnk biimi egemenlikle az ok gre belirlenen bir cret-
tir. (!) ve byk toprak grlen bu tr gn-
mz zenginlikleri uygulamada bir crete olarak tm
br zenginlik trleri tarihsel olarak benzer biimde ve gnmzde en
ekonomik temel olgu, yani yol-
dan insana olgusu da kendi ve ancak daha
nceden bir ve biraz bir ka-
olarak
Byle diyor Bay Dhring.
Sav: egemenlik (insan egemenlik
(insan varsa yar.
alanlar zerinde toprak hibir zaman ve hibir yerde kleler ol-
madan
Byk sahibi ailesiyle ve kleleri olmadan an-
cak ufak bir blmn byk
yleyse: Bay Dhring, almak iin ncelikle
iin sorgusuz sualsiz alanlar ze-
rinde toprak ve hemen bu toprak -kimin
bilinmeden!- kleleri olmadan byk bir top-
rak sahibine verir.
ncelikle egemenlik ve "toprak kazanma-
kesinlikle ok daha byk
'96
179
Friedrich Engels
lde egemenlik yle ki, dek zamana zamana
boyun
olarak, toprak alanlar zerinde yetindi-
nemli olan szkonusu kime ait bilmektir.
tm uygar tarihinin Bay Dhring'in
o biri yoluyla burada araya "byk toprak sahi-
bi" ni ortak toprak kabile ya da ky buluruz. Hindis-
tan'dan toprak alanlar zerinde kkeninde kabile ya
da ky ve bu, toprakla-
ortak biiminde olsun, bir zaman iin topluluk ailelere bi-
reysel toprak parselleri biiminde olsun, ormanlardan ve srekli otlaklardan
yararlanma yoluyla Maurer'in Alman hukukunun temelini ilkel
Germen zerindeki ve Avrupa'yla tm uy-
gar ilkel gstermeye ve ve bozulma biimlerini
sunmaya Maurer'den gnden gne tm da da-
hil aan olaylar gsteren tm, Bay
Dhring'in "siyasal ve tzel alanda" "en etkili incelemeler" konusunda
hibir bir kez daha ve hukuku Bay
Dhring'in "kendisi de tm kabul bu bilgisizlik ne denli byk
olursa olsun, Alman Hukuku daha da byktr. niversite haca-
dar tr pskren adam bugn Alman Hukuku konusunda
yirmi nce ok daha dar ufuklu.
Bay Dhring, toprak alanlar zerinde iin toprak sahipleri
ve klelerin zorunlu kesinliyorsa, bu ancak onun "zgr ve imge-
lem"idir. Devletin ya da toprak sahibi tm Devletleri'nde top-
rak sahibi bile yoktur. Bunun zerine Bay Dhring, Hindistan'a gidip "Toprak
sahibi kimdir?" sorusuna bulmak iin kafa Ingiliz tzecilere
gidebilir. Szkonusu tzeciler Reuss-Greiz-Schleitz-Lobenstein-Eberswalde pren-
si LXXII. Henri'nin "Gece nbetisi kimdir?" sorusuyla daha byk
bir elde edemedi olsa. toprak benzerini ilk getiren
Trkler Yunanistan, antik kahramanlar dneminden hemen sonra tarihe d-
zenli bir blnmeyle girer, bununla beraber bu dzenli blnme bile uzun ve bilinme-
yen bir tarihncesi dnemin rndr ama burada da toprak ncelikle
iftiler ve prenslerinin byk
zaten zamanda onlar da yok ncelikle iftiler tara-
duruma getirildi; Roma Cumhuriyeti'nin son b-
yk alanlar, latifundia'lar para para yerini iftileri klelerle
zamanda yerini de ve Pline'in daha nceden
gibi, srkledi (latifundia Italiam perdidere). tm Av-
yneten ifti (zellikle verimsiz topraklar duruma ge-
zamanlar); bu arada szkonusu iftilerin hangi derebeylere ne kadar vergi de-
diklerini konumuzun bu nemsemiyoruz. Frise'den, Basse-Saxe'dan, Pland-
res'dan ve Kk Rhin'den gelen iftiler Elbe'in Slavlar'a verilen ek-
tiler, hem de bunu kesinlikle "bir tr angarya biimi" nde ok vergilerle,
zgr bir biimde Kuzey Amerika'da byk bir blmndeki
zgr iftilere Gney'de byilk toprak sahipleri, kleleri ve sm-
rleri arndan bir bitmez duruma getirinceye dek tkketti; yle ki, pa-
muk git gide Avustralya ve Yeni Zelanda'da Hkumeti'nin
bir soylular tm
iklimin tropikal ve s-
CociTo, '96
Tarihte Rol
mrgeler kendi almak ve ekip bi-
rnek iin klelerini ya da toprak klelerini kullanan byk toprak sahipleri salt bir
gc olarak belirir. Oysa byk toprak sahibi tatihte ne zaman ortaya
gibi iftilerin
lkenin btnne byk zararlar Ancak dnemde, nfus
nun de sonra ve zellikle
siyle verimsiz topraklardan sonra, byk toprak sahipleri
ve byk lde pay
kendilerine; bunu de Amerika'da da iftilerden alarak
Olay elbette Byk toprak sahiplerinin
ifti her toprak iin topluluk da Is-
koya'da bir blmn koyunlar iin otlaklara ve byk av hay-
av
Bu durumda Bay Dhring'in, byk topraklar, yani hemen hemen tm uygar top-
raklar "hibir zaman ve hibir yerde" byk toprak sahipleri ve kleler olmadan
duruma diyen -bunu sylemek iin tam bir tarihsel
bilgisizlik n tk- kesinlerneleri ilgilendirmez bizi. Yani ne e-
dnemlerde btnyle ya da byk bir blm olan b-
yk ne lde kleler en iyi dnemlerinde gibi) ya da
toprak kleleri bu yana derebeylik ynetimieriride gibi)
ekilip ne de byk toprak-sahiplerinin dnemlerdeki toplumsal grev-
lerini
Bay Dhring, en gzel -tmdengelimdeki aldatmacalar
yoksa tarihin ve ancak kendisine zg bu gc tablosunu sun-
duktan sonra sevinle olarak, tm br zenginlik trleri tarihsel
olarak benzer biimde diye Bu da onu
en ufak bir sz syleme zahmetinden
insan egemenlik zerindeki ege-
n Bay Dhring genelde, bugnk ekonomik
durumumuzun ve gnmzde dzeyinin,
egemenlik ve klelik bir toplumsal tarihin
sonucu sylyorsa sadece, Manifeste Communiste'den bu yana herkese bili-
nen bir sylyor. yleyse tam ve egemenlik
syledikleriy!e. Ve Bay Dhring
bu konu iin sylediyse, hala demektir. Yani: Ynetilenler ve
smrlenler her zaman ynetenler ve smrenlerden daha buna
gerek ynetenlerde ve smrenlerdedir; yleyse tm
ortaya dkmeye Bu da egemenlik ve klelik anlatmaya
gtrr yine bizi.
ynden
ilkin hayvan -dar tarihe girerler: Hala ya-
glerine gszdrler, kendi glerinin far-
hayvanlar kadar gsz ve ancak onlar kadar retkendirler.
O zamanlarda byk lde aile reisieri bile br aile bireyle-
riyle bu da toplumsal konumda bir tr yol aar -en toplumsal
yoktur, sonradan yerli hala
srer bu durum. bu yana bu hepsinde topluluk koruma
grevi bireylere verilen kimi karar verme yetkisi; kimi
bireylerin haddini bilmezlik edip el
zellikle lkelerde suyun gzetlenmesi; son olarak da ilkel ve
CociTo, '96
Friedrich Engels
gz nnde dinsel grevler. topluluklarda ben-
zer grevlerin grlr, Germen eski ve hatta
bugnk Hindistan. Bu bireylerin birlikten gten bir gibi
ve devlet erkinin ilk biimini sylemeye bile gerek yok. ya-
retim gleri artar; daha da nfus bir yanda ortak, te yanda
git gide artan beklenmesi yeni bir blmne, ortak
koruyup savunacak temsilciler yol aar. Za-
ten tm ortak bu temsilciler, her _toplulukla ele
zel bir konum hatta kimi kez
olur, srede topluluktan daha zerk duruma gelir; bu ya grevin babadan
geerek her gre olup bir dnyada neredeyse tek var
ya da br beklerle bu grevden vaz gemenin de
sonucu Toplumsal grevin toplumun
zamanla toplumun ilkin hizmeti olan
efendiye bu efendiler gre despotuna ya
da Kelt kabilesinin reisine, vb ... bu dn-
hangi durumlarda ynetici bireyler ynetici bir
zere bunlar burada sorular
Burada nemli olan, her yerde siyasal temelinde bir toplumsal gre-
vin grmektir siyasal egemenlik kendisine verilen top-
lumsal grevi yerine srece srdrr. ve Hindistan'da beliren
ya da yok olan despot glerin ne olursa olsun, bu glerin her nce genel
vadi sulama gc -bu g olmadan her-
kes Ingilizler bunu Hindistan'dan gizlerneyi uygun
sulama ve tesviye rmeye de dzenli
olarak Hindistan zerindeki egemenliklerine en ncel-
lerinin egemenliklerine bir tek gz ettiklerini

Ama bu bir daha ifti ailedeki
blm belli bir refah bir ya da daha ok
yol Bu zellikle eski ortak toprak oktan ya da en or-
tak ailelerin bireysel pabu lkeler-
deki durumdur. gc kendi iin gerekenden daha
anda retim daha fazla gcnn aralar var-
bu glerini oyalayacak aralar da gc bir Ama iin-
de bulunulan topluluk ve bu bir btnlk faz-
ladan gc retmiyordu. Buna bunu retiyordu, stelik da yan
yana birok topluluk kadar eskiydi. O ana dek yakalanan
sadece olarak grlyordu, yani hatta daha n-
celeri Ama "ekonomik durum" zaman-
larda bir izin veriliyordu ve gc olarak kul-
de byle, ekonomik konumu ynetmek dursun, zorla
ekonomik konumun hizmetine Klelik zamanda klelik,
tm halklarda retimin egemen biimine, ama anda gerilemesin-
deki nedenlerden birine blmn, daha
sonra da eski eski doruk byk lde
klelik Klelik Yunan devleti de, Yunan
bilimi ve da klelik Roma da Eski
Yunan ve Roma temeli bugnk Avrupa da Tm
ekonomik, siyasal ve evrimimizin n olarak, genelde kabul
182 CoGiTo, '96
Tarihte Rol
lde zorunlu da bir durumu hibir zaman
Tm bunlardan sonra pekala diyebiliriz: Eskiden klelik sos-
yalizm de
genel formller ve benzer gidip bylesi bir al-
zerine bir st fkesini dkmek fazla bir tutmaz. Bunu sylemekle
ne ki herkesin bir yani szkonusu eski bizim
ve bizde duygulara belirtmekten teye
gidemiyoruz. stelik bu, szkonusu sr-
drdkleri ve tarihte bir rol konusunda hibir Ama bu
soruna biraz daha ne kadar ve grnrse grn-
sn, o byk bir ilerleme sylemek
zorunda hayvanla ve kurtulmak iin yaban, hat-
ta neredeyse hayvansal denebilecek aralara gereksinim bir olay bu.
Eski topluluklar, srdrdkleri her yerde, binlerce en kaba devlet bii-
minin, Hindistan'dan Rusya'ya temelini Halklar
ancak bu yerlerde ilerleme ilk ekonomik ilerlemeleri
de klece yoluyla retimin ve kapsar. Olay
gerekli geim stnde, fazladan bir retim srece,
retici glerin ticaretin devletin ve hukukun ve bil-
imin temeli ancak destek gren bir blmyle bu blm
bir biimde temel olarak basit el grecek kitlelerle kendini ynetimine, ticarete,
devlet ve daha sonra sanatsa1 ve bilimsel adayan birka
byk blmn Bu blmnn en en biimi
tam kleliktir. Eski zellikle Yunan tarihsel
zerine bir toplumda ancak
klelikle gryoruz. Hatta kleler iin bile ilerleme szkonusudur; kle
olarak hi olmazsa oysa eskiden l-
hatta daha da eskiden
Bu arada, smrenler ve smrlenler, ynetenler ve ezilenler bugne
kadar olan tm yine insan grece olarak az
Gerek anlamda nfs gittike tm zorunlu
bylece toplumun ortak ynlendirilmesi, devlet
tzel sorunlar, sanat, bilim, vb ... - zaman bu nedenle hep gerek
ve kendini toplumun verebilecek zel bir ama bu
da kendi kitleye git gide bir yk vermekten
kendini. Sadece retici glerin dev boyutlara
toplumun tm yelerine ve herkese top-
lumun genel -kuramsal ve grev alabilecek kadar zaman
saatleri bu durumda yneten ve smren gereksiz-
hatta toplumsal bir engel ve bu durumda
haJa bu elinde devre
Bay Dhring, klelik zerine iin Eski Yunan burun
makineleri ve elektrikli iin de sulasa
cret ve hafif-
kendi kendine (yani toplumunun ekonomik bir
bir kesinliyorsa da, ya bu, cretli klelik gibi
hizmeti ve biimleri gelir -ki bunu ocuklar bile bilir-,
ya da bu kesinierne nk bizim de, cretli her yerde grl-
gibi, yenik ilkel yararlanma biimi, bir bii-
mi olarak sylemeye var.
CociTo, '96
Friedrich Engels
Tarihte ekonomik evrim rol yleyse. olarak her
siyasal ncelikle toplumsal nitelikli bir ekonomik ve topluluklarm
toplumun bireylerini zel reticilere yani ortak top-
lumsal grevlerin yneticilerine daha da srece artar. olarak, top-
lumdan sonra, hizmetilikten getikten sonra siyasal
iki ynde hareket edebilir. Ya ekonomik evrim ynnde hareket eder. Bu
durumda ekonomik evrimle siyasal arasmda bir ve ekonomik
evrim Ya da ekonomik evrimin tersine hareket eder, bu durumda, birka
istisna ekonomik evrime kendini. Bu istisnalar yal-
en barbar fetihilerin bir lke geirdikten ya da kovduktan sonra
retici gleri de yok ya da fetihlerdir.
olduka ve temelindeki sula-
ma iin byle Kaba bir halk her fetih
ekonomik birok retici gc yok Ama fetihlerin
byk kaba olan fetihi, fetihten andaki "ekonomik
durum"una uyum gstermek zorunda fethedilen lkenin
hatta kez onun dilini Ama bir lkede devletin i
ekonomik evrimine olursa -fetih dek tm
siyasal iktidarlarda belli bir evrede gibi, hep siyasal dev-
rilmesiyle sona erer. Ekonomik evrimin yolu ve biimde -en
rneklerden sonuncusunu daha nce Byk Devrimi. Bay
Dhring'in yani ekonomik durumun ve onunla birlikte belli bir lkenin
ekonomik siyasal kabul edelim; o halde IV.
Frederic-Guillaume 1848'den sonra ordusu"na
ve romantik lkesine, makineleri ve o zamanlar
olan de neden oldu; ya da hala gcn-
den fazla bir olan Rus imparatoru neden deyemeyecek
ve neden elindeki i tutmak iin "ekonomik konu-
mu" ndan yarariamyordu srekli ...
Bay Dhring iin salt ktlktr, ilk edimi de ilk tm an-
ilk bugne dek tm tarihi o gcn, tm
ve toplumsal zerinedir; bitmez tkenmez bir
Ama tarihte bir rol daha devrimci bir rol;
szlerine gre, eski toplumun ebesidir o, de yepyeni bir toplum toplum-
sal hareketin ve siyasal biimlerini alt etmekte ve paralamakta kullan-
bir o -Bay Dhring bundan hi sz etmez. ve
-ktlkle!- belki de smrgeci ekonomik rejimi devirmek iin zorunlu ola-
kabul eder. nk her tr bozar. Hem
de bu her devrimin sonucu olan ahlaksal ve ykseklerde
sylenir! Hem de bu, Otuz kk etkisi
halka bile benimsetilebilecek bir ulusal bilince
kknden Almanya'da sylenir! Hem de o ve gsz
kendini, tarihte bilinen en devrimci partiye kabul ettirme
ev.: Olcay Kunal
'96
"EFENDi/KLE"
vE
UzERiNE
nsal Oskay
insan ile nce, ile grlyor.
srdrmek iin ile gereken insan kendi-
ni yeniden-retme srelerini uzun gzlemler sonucunda de bu srelere m-
dahalede bulunacak gelinceye kadar ile iinde
bu eski zamanlarda sevmesi, fazla hayvan ni-
danelilerden ya da kklerden fazla tketmemesi,
kendisini bir sevmekten ok, bir
g'n ona yaranma, onunla dost geinme ile
nce basit ara ve gerelerin sonra giderek daha
insan'a bir stnlk kurutulan bal-
kapkacaktan, belki de ocak ya da unuml-
ile topraktan ile terra cotta'ya
ise, mdahale ile, yaratma duygusu edinmesine
yol daneli bitkileri vurarak harman yerlerde
bitkinin dakinden daha olarak fark etmesi ise bu duygu-
sunu
Bu ilk henz soy iinde insanlar
CociTo, '96
nsal Oskay
de pek yer Henz kadar Do-
rekabet iinde teki soy
bile i, ok uzun sren sonu vermemesi zeri-
ne Bunun nedeni, ile soy iin en nem-
li kolektif srdrmede en belirleyici retici g-
tr. ve savunma
kullanarak srdrme srelerinde
topluluklada eskisi kadar ile etkile-
etkinliklerini tekniklerin/ ara-gerelerin
ile daha insan tutsak
yesi yemekten ya da ldrmektense bir ara (ilk ara kullanan ara) ya
da kle olarak
zel mlkiyeti ve siyasal pratiklerin bt-
nnde devlet kurumu iine ortaya tutsak-
sonra, ekonomik ve siyasal iktidar olarak, ki-
bir efendi/kle de ortaya
tarihten bu yana biimi, temelde,
bu yeni ikili taraflardan birinin iktidarca stn sayesinde, ken-
di iradesini tekinin iradesinin yerine koyabilmesiyle ve Hannah
Arendt'in ile sylersek, iktidar sonucunda birinin ira-
desinin iradesine i Daha bir anla-
insan ile insan e bir taraflardan bi-
rinin Hayat konumunun znesi olma yitir-
mesiyle
Efendi/Kle denge Kle, kendini yeni-
den zgr isteyecektir. Bunu nlemek iinse birok yntemler K-
leyi srekli ellerinden ya da zincir ya da pranga iinde tutmak; eski Grek-
lerin gibi Trakya' daki madenlerde yzlercesini byle olarak a-
en kaba ve en verimsiz Daha yntemlerse efen-
di/kle kle'nin gznde Zaten kle, en ba-
zgr bir insanken yenik onun
biridir. Fiziksel srdrme elde etmesi
kendi iradesinden (kltrel onun iradesi feragat
etmeyi kabul etmek zorunda
Efendi/kle fiilen bylece kurulduktan sonra ise, iki taraftaki insan kendi
etik (mitolojik hayat devreye girmesi ile bu
Klenin bu durumu sre klelik
statsnden kurtulma Sonunda, kle, efendisinin
azameti ve grkemi ona bile duyabilmektedir. bir
srdke, bozma kle, olabilmektedir."
Efendi ile kle bu zamanla,
efendi ile klenin birlikte efendi/kle gndelik hayatta
duruma gre daha rafine bir duruma sokabilmeleri de rol Grek-
lerde zgr bir araya gelip yemek yerlerken ve sanattan, felsefeden sz e-
derlerken onlarla neredeyse stat iinde, klelerinin de yer
biliyoruz.- Bunda, byle bir zgr klesinin, efendi/kle
kurulmadan nce zgr bir ya da da etkisi
'96
"Efendi/Kle" ve Grnmleri zerine
zgr zgr tutsak nce zgr bir olan
klesi kadar sanattan, felsefeden ve yeri eviydi. Kleler gibi, se-
kin de bu yemekiere biliyoruz. Bunlar da, eve
lardan
zgr ile, onun klesi durumuna ama daha nce zgr bir
olarak insan bu gnmzn
efendi/kle geilince Kle yerine,
serf ve daha da sonra cretli statsncieki efendi/kle ara-
mesafe Bunun nedeni, serf ya da cretli efendi/kle
tesisinden nce de, efendisinden ok bir tarihin rn Greklerde
efendi/kle korumak iin, gndelik hayat bu iki neler ya-
uzun ilgintir. Bu Aristoteles'in nerdiklerini
gerekiyor. Mzikte bile, "efendi" konurnundaki insan mzik
olacak; ama, mzik retimini kendisi asla bu klesine
Gnmze geldike, "efendi" konumundaki kesim, bu bilgileri
de, servis sektrlerinden almaya Diyelim, vekilhar konu-
rnundaki insanlardan; ya da, daha dnemde, sanat almaya
Ancak, gene de, "efendi" konumundaki kesimin bu servis sektrlerinden yarar-
fark edebilmesi iin belirli bir egemen kesim (efendi
gibi raconuna) sahip gerekmektedir. Bunun iin de, gnmze
efendi kesimindekilerin ya da iin zel okullar, ve oyun,
lence, sosyal faaliyet trleri ortaya C.Wright Mills'in Amerikan toplumunda-
ki iktidar elitinin kltrel da Sekinleri'nde "sosyeteye takdim
balosuna" kadar, btn bunlar ...
Thorstein Veblen'in Aylak -metodo-
loji bugn iin g olsa da- nemli toplumun sekin-
leri pozitif bilimiere de, 20. l dillere,
ret bilgisine veren bir duyulan ilgi ve de bun-
Egemen konumdaki kesimden insanlar ile konumdaki
olarak hem kendi gzlerinde, hem de kesimin g-
znde iin, egemen kesimdekilerin neyi nerede giymeyi, neyi
yemek, nerede bilmesi gerekmektedir. egemen ke-
simdekilerin ilgilenimlerinin da kesimdeki insanlarla
mesafelerinin -modern toplurnun herkese grnen bile- muhafaza
edilmesine inli mandarinierin beyaz renkte ve uzun yenli elbiseler giy-
mesi; erkek halde ok ya da iin
"efendi" grkemini ve kendilerine gstermek iin gibi, g-
nmz "efendi" kesiminin giyim pratikleri, ilgilenimleri toplumun ge-
kesimlerininkinden zenle
Fernand Braudel'in II. Filip Akdeniz ve Akdeniziiierin Tarihi'nde
byk lde ve metalurji borlu olan Habsburg yz-
lerce madenierde cevher ihtiva eden o zamanki tek kademeli
su on metreden daha derinlerde gerektirecek kadar
ile ama, buna Venedikli tefeci bankerlerden bor para
bunun ok byk bir grkemli saray srdrebilmek iin
Bu durum, gnmzde de grlebilmektedir.
Efendi/Kle ne denli nem
CociTo, '96
nsal Oskay
vurgulayan bir yazar da 19. anlatan Anton e-
hov'tur. Efendisi ile ve bir bir balo-
ya gtren ile tarunun yksnde bala boyunca kar konu-
dede'nin torununa efendilerinin grkemli hayran-
sergilenmektedir. Efendileri gibi ar-
toplumsal dzeninde kledir.
Modern Dneme duruma oranla, "efendi"nin efendi ol-
mak iin rollerin onun zerinden dayanan toplumsal sis-
temlerin bu iin zerine grlmektedir.
Arrianos'un Anabasisi'nde "Otuz iki ve otuz nn sekizinci
Hindistan' a kadar uzanan ve tarihin belki de en byk
lecek olan ve seferi Hindistan'dan kahin-
Ierin Babilon'a gelen buralardaki dzlklerde
kaybolmadan nce gezer. Asur Kralla-
bulur. Bu kanallar kurutur. Di-
yanisos'un seferlerinden bile grkemlidir seferleri. Akilleus'a hayat boyunca.
Makedonya'dan, Anadolu'dan, Kafkas kavimlerinden, Kir-
manlardan ve Hindli halklardan iki yz bini byk ordusu; bu or-
dunun eriler, kekler, tutsaklar, araba
tamircileri, nalbantlar, vb. ile birlikte olarak 1 milyon bir
insan olarak yerlerde yerlerde
uzun konaklamalar yeni kentler bu kentleri iskaniin yer-
lerden insanlar zor gc ve her yeniden biim ver-
Ama, zor ve gereklerine de uymak zorunda rne-
Nehrinin birinin byke bir Hind
surlara dayanan merdivenlerden birinde en burlara
merdiven onu izleyenierin stnde tek ba-
Askerlerine bir korkak olarak grnmemek iin, geriye, kendi
askerlerinin atlamaktansa, ierdeki
ve ile. Bir anda evresi sre sonra da
delip saplanan bir kan kendini O
teki merdivenlerden surlara ieriye onu
zerine
uzun zaman iin, orada, sahra daha sonra da, bu yerde
yeni bir
giyimi ile, ile, sanat ve kltr sohbetlerindeki incelikleri ile de
sekin biriydi. Egemen konumunun kendi gznde de, gznde de
bu niteliklerinin rol Ancak, zora
ile kaderi Eski efendi/kle bir etik
iinde Gnmzde bu durum kurumsal stnlk-
ler ne
SuNULAN GsTERiMi
Urartu yzn dzelttirip zaferle biten Asur ve
Babilan'ya seferlerini anlatan metinlerde bu t-
m geirilen tutsak Urartu lkesine getirilen binlerce
gen erkek ve ganimet olarak getirilen ve tun klelerinden vnle
'96 .
"Efendi/Kle" ve Grnmleri zerine
sz edilmektedir. Zafer getirilen bu seyir alaylan
dan efendilerinin gcn grmelerine yol aan bir gsteri-
miydi.
de, Baktirya' dan, Babilonya' dan, Hind binlerce k-
le olarak iin Teselya'ya, Attika'ya, Mekodonya'ya
Roma'da, ynetmeyi iin "ekmek ve sirk" forml
Roma kentinde en kolay yolu, bu kentte
herkese, her belirli bir miktar ve vermekti. Bunun sonurunda
zengin senatr aileleri "latifundiyalar" kurarak ektirmeye; bu devlet
ihaleleri ile Roma ynetimine satmak iin de tarihte ilk kez bin tona byk-
lkte gemiler ettirmeye
Ekmeklik ek olarak, bir de, sirk gsterileri ve kor-
kular iinde halk, sirklerde, birinin ve kalkan, ve d-
dev gibi gladyatrlerin birbirlerini ldrmelerini seyrederdi. dayanan
bir ynetirnde ile bu garip Bizans'ta bir ortam iinde srd-
rlmekteydi.
Auguste Bailly'nin Bizans Tarihi iki ciltlik Bizans'da,
aksine, sirklerin Bizans'ta bu iin imparatorluk verandasm-
dan zel bir geit ile imparatorluk Hipodromun syleniyor.
Ancak, Ayasofya ile, dan getirilen stunlar kapsayan
hipodromda gladyatr gsterileri yerine, ikide bir tahttanindirilen
yeni ele geiren emri ile, gzleri nnde, ve dilleri-
nin kesilmesi, gzlerinin ya da Fokas gibi bedenleri-
nin para para kesilerek ldrlmesi gibi gsterilerin Bunla-
en korkun ise, uzun niabeten yneten
torie tahta geecek gzlerini srgiine
gndermesi; daha sonra da, erkek halde Basileus kullanarak ynetime
Yedi sonraki tarihte
bu daha seyrek ve nne daha ineelikle
lm haberinden sonra Manisa' dan kendi birlikleri ile Ceneviz gemileri
ile Sarayburnu'na gelen ve Amasya'dan taht'a nce tahta
II. Selim elinin her llerini
Ayasofya nnde kurdurulan siyah halka
devlet Fatih Sultan Mehmet'in fethinin hemen ar-
devlete boyu hizmet feodal slalesinden Halil
ldnnesi; tahta btn ve
toplumla olabilecek Mslman evlenmelerini yasakla-
yan kanunlar ile iktidar tek mutlak
i hukuk rfi hukukun da bunu Halife-
lik ile islam aleminin birbirine 10. siyasal bir an ev-
vel ve iin "emirlerin, ele geirdikten sonra y-
netimlerinin ileri sren Gazali'nin siyasal felsefesine daya-
nan Snni da halife bu
Ahmet Harndi 19. Trk bizde ve lirik
19. dek niin ortaya irdelerken ileri gibi, Partlardan Bi-
zans'a, oradan da geen bu devlet felsefesi sonucunda, ta bir tek
nin zgr iradesi Halifelerin, ... bu
'96
nsal Oskay
tek iradenin kalanlar ise, vezir-i azamdan en uzak yerdeki insana kadar, tek bir
stat iinde, kulluk stats iinde yer Ve gene ileri
gibi, efendi/kle bu "Klelik ya da kulluk
bir konum, bir durum olmakla ikbale giden yolun da ol-

ise, Naima Tarihi'nde, Sadi'nin zere,
da gibi, "dnyada en byk saadet devlet yz grmemektir"
deyip, devletten yerlerine Halk, gereken devlet ve
devletin yerine, tekkelerdeki, dergahlardaki velilere, umut
Bizans'taki ynetimler kendisine yerlerdeki
azizlerde, putlarda, Bizans gibi, bizde de, merkezi hkmet-
lerin din kurumunu biimiendirmesi btn lkede gibi
sa da, halk kesimleri "folk iinde 19. biri
Glhane Hmayunu'nda biri son Isiahat bile
bir haklar kendisi bir irade hala
nlamayan, kendi iradesidir.
da durumu halk pek
Ama, oralarda 1150 bile Salisburyli John gibi bir piskopos (ve proto-
kol sorumlusu) "Krala itaat elbette ki itaattir. Ancak, hkmdarlar
kadar, olan insanlara da olarak insan olma onuru
Yce bunu byle insan olma onurunu yok saya-
cak yapan krallara itaat etmek itaat etmemek itaat-
tir" Bizde ise, Kemal ya da Mithat bile byle

BATI TOPLUMLARININ SERVENi
yol aan son barbar ile ve Orta Avrupa'da Bur-
gundi, Frank lkesi, Cermenya, Estonlar lkesi, Normanlar lkesi, Vizigotlar l-
kesi, Sardunya ve Kuzey Afrika'da Vandallar lkesi, Avrupa'da Ostrogot-
lar lkesi, Avrupa'da ise Bulgar, Avar ve Slav bir siyasal
harita ortaya Yunanistan' dan, Anadolu'nun Sivas
ve Malatya'ya kadarki ile Suriye'nin Roma (Bizans)
ise Barbar nceki Roma' dan kalan bir "uygar" blmdr. Gney ve
ve onun srekli olarak almaya
en byk sorunu Bulgarlar ve ile ve Suriye,
uzun sreden beri ve onun olan ve Kutsal
Ruhu bir ve sayan durumunu benimsernek istememektedir. Bu lkelerdeki halk-
lar bir insan saymakta etmektedir. bu
dinsel grnm iinde srdrlen bir Defalarca, yolu
ile bunlar istenciikten sonra Bizans, Bulgarlardan, tr srekli
toprak yitirmekten ve birgn Tarih'ten silinmekten kurtulmak iin Suriye ve
bu olmak zorunda
Avrupa'da ise, 9. ve 10. ve Orta ve Gney Avrupa
merkezli bir ''Yeni Roma" kurmak iin ok Ancak, ta 16. ve 17.
da Orta Avrupa'da, ki kimi Gney'den Kuzey Denizi'ne akan, kimi ise Kuzey-
den Akdeniz' e ya da Denizi'ne akan, ve ne-
hirlerin kanallada birbirine ile "yapay bir
'96
"Efendi/Kle" ve Grnmleri zerine
Akdeniz" vcuda getirilinceye kadar bu tr siyasal projeler
olarak
Siyasal, ekonomik ve kltrel
me ynnden Kilise bu dnemde rgtl ve gl tek kurumdur. ll.
yan bir ivme ile, feodal beylerin, kendi srekli son ver-
mek iin, birisini birinci" prens semesi usul ile,
lerin ilk de Bu ise, Akdeniz Ku-
zey kent devletlerindeki ilk ticari sermaye birikimi Orta Av-
rupa' da Almanya' daki eteklerindeki kk ticaret
serpilmesi N ehir ile Kuzeyin ringa
Gney'in et bulamayan satarak bu erba-
bir benzeri de Felemenk lkelerindeki deniz ortaya
Bunlar da, ringa ve ton ticaretiyle; ve iplik boyama ile bir-
likte Dnya yzeyinde ticarete daha sonra
de kendi deniz ticari hayatta nemli bir
rol Bu ticareti ve birlikte yrttklerini biliyoruz. Ki-
milerinin prenslerin, devletlerin yer da biliyoruz.
Bu sonunda, bir yandan, prensler kendilerinden fazla vergi
feodal beylerle bir yana ticaret ekonomik
nn aacak olan yasal bir yandan da, Avrupa'daki
ekilebilir yzde elinde tutan Kilisenin ele ge-
irip zgr iftilere bylece, vergi gelirlerini
aramaya Buradan elde edilecek gelirlerle, monark olma konum-
iin, durumundaki kk prenslerden daha iyi or-
dular Reformasyon Dneminde Martin Luther
ile prensierin bu sayesinde
Bu arada, lme mahkum (Erasmus) gibi Hollanda ve
Belika' daki Anderlecht gibi ticarette tccar ynetimleri
basacak kadar Bu yeni burjuva zgrlklerinin
munda nclk yapmaya bu ilk
zgrlk resim ve heykel mzikte, mimaride kadar, za-
manla, felsefe ve Amme Hukukunda da yol Hugo Grotius'un dev-
letler hukukunda da, kamu hukukunda da, Tabii Hukuk doktrininin bu Fe-
lemenk lkesinde bu sayesinde
daha zengin trlerinden seebilen, bes-
lenme zmlerneye evine ve mabedine girmesi iin mimarisi-
ni bu lkelerinde Kilise ve hayata ve
perhizci ahlak da yitirmeye Burjuvazinin koronler bu
mcadelesinde, iki yol Hukuku, esasa dayanan
toprak sahibi olma, ynetici olma ve hukuk konumda olma
ortadan ynde mekanikte, metalrjide, kimyada, ast-
ronomide ilerleyerek Hayata ve Dnyaya akla uygun bir biimde bakabilmenin
amak. deniz Galile Calileo'nun mercekler ze-
rindeki olarak izlemeleri
Kilise, Calileo'nun kendi elinde muhafaza et-
mek ve kendi yeni gre modifiye etmekte bu bilgileri
yakmak yerine, gzetim nlememeyi Hol-
'96
nsal Oskay
deniz ticareti ile tccarlar ise, Calileo'nun mercekler zerindeki
deniz tccar gemilerini grmelerinden daha
nce grmelerini drbnler elde edebilmek iin Bu
drbnler, o zamana kadarki mesafeleri 1/2'ye indiren drbnlerden on sekiz kat gl
Yani mesafeleri 1/38'e
Hugo Crottius'un Tabii Hukuk buralarda ortaya gibi,
Calileo'nun yeni Evren teorik da gene
koronler sahip Hollanda ve bunun ile Fransa' da,
imalat daha verimli yntem da sonunda Por-
tekizliler ve madenieri talan etmekle imalat
de yntemler sonunda elde ettikleri
servetler bu lkedeki toprak dengeleyecek
burjuvazi ortaya iin, tarihin p sepetine bekleyen aristokrasinin
elinde heder Burjuvazinin lkelerde ise, Akdeniz lkele-
rindeki, Hindistan' daki dokuma boyama iplik
tekniklerinden daha iyileri Bunun sonucunda, 16. ve 17. Porte-
kizli tccarlarm dokuma mamlleri ile rekabet edebilen ve Asya l-
kelerindeki dokuma ve Hollanda' dan, den, Fransa' dan gelen-
lerle rekabet edemez duruma ve
esas servet transferi byle
"sinai kapitalizme ncesindeki son iki boyunca
yatay ilerlemeler" in zerinde nemle bu ok
Dnya ticaretindeki ilk ve bu lkenin imalat
yntemleri ile mal retmesi, bu lkelerdeki sermayenin kapitalizmin ilk sermaye
birikiminin yeni tekniklerinin, ideolojisinin
bu lkelerin ncelikli bir konum da
i ne ilk iktisat Adam Smith ve David
Ricordo'nun toplumunda imalathanesinde organizas-
yonunu birim zamanda retimin nereye kadar de
Adam Smith'in Milletlerin
retim sinirsellimitasyonu nedeniyle, yatay
mnde nereye olursa olsun, retim bir noktadan sonra
run fark edilmesidir bu. ticarette her lkenin art-
iin, greli avantajlar ilkesine gre dnya pazarianna belirli
ise Ricardo derli toplu burjuva ekonomi te-
mel bilgileri, bu nedenle, de yol daha kapsam-
bir ise, devlet ynetiminde maliyecilerin yerine, ekono-
mistlerin nem Ekonomi ve devlet mali-
yeci tarihten ekonomi bilen evrelerin szne
(Fransa' da bu geikerek Bizde ise, byk lde birer
olan Cumhuriyetimizin rahmetli bile ciddi olarak ekonomi
27 ekonomiye gnlerinde 1946 ve
1950 seimleriyle toplumu ve toplumsal kendine temel alan bir devlet
1960'larda 1960'lara kadar devletin "maliye-
ci halka yolma" kk btelerin denkli-
fazla
Ticari kapitalizmden kapitalizmine ve gnlerinden beri
CoGiTo, '96
"Efendi/Kle" ve Grnmleri zerine
nclk eden burjuvazinin egemen durumuna gelmesiyle
birlikte, o zamana kadarki toplumlarda grlen biimlerinin yepyeni
det biimleri de ortaya
hareketlerinin 1830 ve 1848 Chartist ayaklanmalanndaki nl barikat
iin topun kent iinde zerine icat
edilen tfek, barikatlardaki ya da note-
rin evini etkisiz hale getirmeye Bunun kent
merkezlerindeki belirli meydanlar dnp duran dar ve sokaklara
son verilerek bulvarlar, caddeler aan ve askeri birliklerin
iindeki gereken noktalara kent yeniden tanzi-
mine ynelik "stratejik kent uygulamaya bir
bylece, kesimlerin ve giderek da-
ha fiziksel mesafeler iinde toplumsal siste-
min onlara rol ve tutulabilmesi
bu kesimleri iin, ancak ufki olarak gezip geilebilen); fa-
kat dikey olarak iine girilemeyen rnekanlara
sosyal ve iin tanzim me-
kanda bir blm yneten, bir blm ise, zorla seen/semen ola-
Bu yeni biimi, 19. fiziki mesafenin
sosyal ve mensup insanlar kltrel ve siyasal
mesafenin yeni bir biimde gelmektedir. Ekonomik g
kullanma ve yol aarak, yeni ve ok
bir Baudelaire'in "yeni bir dneme yeni bir gereki-
yor" diyerek Spleen de Paris'teki (Paris yerine, Paris
gibi anlamak daha gzkyor. Realiteyi olumlamayan yeni bir
arayan toplumun itibar eski kendisine itibar edilen
bilgesi modern dnemde marjinal bir konuma itilmesi
ve bunun yitiklik duygusu sz konusu) "Gzler" izilen tablo bu
zengin tropikal iklim byk
meyve dnemin yeniliklerinden bir cafe'nin ierisine bakan
bir baba ile, biri sekiz, biri on drt gzlerindeki ifadelerinin
bu Kk ocuk ierisini ve ieriye hemen gi-
sanarak sevin ve sevgiyle Byk bakmakta;
ieriye sezinlemektedir. Baba ise, gre, demektedir
ile. sevgilisi "metridotelin ve ora-
dan istemektedir. ise, kendi bakma biiminden
ok bir biimde bakan sevgilisine kendisine ok uzak bir
anda. Yeni dnemde dnyaya gre biimlen-
mektedir!
Ekonominin terminolojisiyle, mutlak dneminde kaba ya da
grlebilir yntem ve aralarla 1850'lerden itibaren greli
ma geilmeye daha ince, daha rafine yntemlerle uygulanmaya
Barikatlar sonra, bu ylesine
tir ki, lkelerin byk omnibslerle koltukta ve yan ya-
na oturan insanlar bir ucundan tekine birbirleriyle hi gidecek ka-
dar Omnibsler, atomize
onlara Alman
'g6
193
nsalOskay
sosyal felsefecisi Georg Simmel 1900'lerdeki Berlin'de bu kent kent

1844 yeni grnmleridir bunlar. Maddi ve
manevi retimi ve servis da gitgide da-
ha bir iinde Btn retimi, giderek
artan bir ve management bilgisine sahip kimselerin ve
yntemleri ile Fakat da gibi sistem gitgi-
de blm ve anda yeni to?lumsal sistemde-
ki iki boyutudur. Sistemin hem retici g olarak, hem de tketici ola-
rak istihdam insan ise, gitgide, daha
mektedir." Sistem hayattaki bir srecin iin-
de idrak etmekten alakonulan insan, bilgilenme, bellek realitenin irde-
leme ve idrak edebilme yetilerini yitirmeye buradan kaynak-
Realite bu zihinsel gerileme ve in-
sanlar da korku giden yolda kendisinin
olarak grmesine neden bylelikle, hayat do-
kusuna sindirilmeye Ve egemen bireyin bireye
eski basit sistemin yeni bir tir.
tketirnde geri kalmamak, mutlu
en etkin kodlama sistemi haline getirildike, tketim, kltrel gereksi-
nimlerinin ile ilgili boyutundan ok daha basan yeni bir kazan-
Tketimin bu yeni ieriklerle ve
bir kritere gelmektedir. Sonuta, durmadan
durmadan benzer konumdaki insanlara husumet duymak gibi ye-
ni yeni olgular insan'dan bu ve ken-
disine bile temel/ bile work ethics' e gre er-
telemesine, kendisinin herkesi bir ya da "kitlesi" olarak
grmesine yol
bu toplumsal realite iinde bunalan modern
dnemin bir sre sonra, yntemlerle
bir toplumsal ynetimin destekisi olmakta grmeye Modern top-
lumlarda ynetimlerin her kriz dneminde plebisitlere insa-
bu
Gnmze bylece, Foucault'nun 19. ikinci
olarak nemle zerinde sistemindeki yeni bir boyut
Toplumsal dizgenin yeniden retimine ters ve ey-
lemlerin yntemlerle ihlal edenlerin fiziksel olarak orta-
dan 19. ncesindeki biimleri 19. itibaren
Toplumsal dizgenin ynelik kltr ve
hapishanelerle sululara benimsetilmekte; var olan sisteme
yok edilmek yerine, bu hapisha-
neye 19. bulunan bu sisteme yntemi daha
daha da
Gnmze kitle kitle kltr rnleri ve modern Bilin En-
dstrisi teknolojisindeki hkmn ncesinde
tutuklunun muhafaza hapishaneden, hapishaneye" sreci, bir "to-
tal kuruma" modern toplumsal sistemlerin realiteyi alter-
194
"Efendi/Kle" Azsmdan ve Grnmleri zerine
natifsiz bir gereklik olarak gsteren kltr bu grevlendi-
rilmesinekadar gelip Ervin olan
ynde sonular
kltr gazetelerindeki giderek kazanan magazin
sylemi bir dnya ve hayat tasviri Sistem kendi g-
ve insan-
lar" medyadaki gsterimlerinin gnll tketicisi
gsterimi, kimi sosyal bilimcilerin gibi katarsis ok tesinde, bu
zerinde da, kendileri-
nin zerinde da grme edinmelerine neden olmak-
Bu toplumsal realite husumet, doyumsuz-
luklar, bilginin amortisman sresinin ve gizli
ma etik' inin yorucu ve etkileri ile belirli bir noktaya
iin bir "mahre" gerektirmektedir. Bunda, dizilerdeki katarsis yetersiz
Bulunabilen mahre ise realiteye duyulan husumetin
rasyonalizasyonu sreleri iinde, gcnn kendisine ya-
konumdaki insanlar" Bu durum ise, kk sis-
tem daha da bir sonu in-
daha da artmakta ve sonuta insanlar" gvenlikli
bir hayat iin siyasal reeteler sunan hareketlerin
Organik bir muhalefetin zenle modern toplumsal sistem-
lerde rafine biimlerinden biri de, modern kitle toplumu birey ol-
maktan kltrn iindeki ile rselen-
fkesini iin ona sistemin gzetimi sunulan yapay negati-
vite Bunlar birer alt kltr Hafta ve
"dezenfekte" etraftan blmlerinde bu alt kltr
bulabildikleri ise, insan ya da olma
azad olabilme (emancipation from the selfJ
yan, sulayan, yasaklayan hafta serbeste izni
(liberation for the selfJ olabilmektedir. bir bu yapay negativite
biraz nefes Pazartesi gnnden itibaren, modern toplumsal
sistemlerin pazar kurumunu ve temel alan esas hayat
yeniden fark edilmesini er-

Fakat, modern toplumlardaki bu yeni uygulamalar, David Kala-
bir dipnotunda gibi Mukaddes'teki cennet vaadinin bile, bir an-
lamda, tam olarak vazgemeyen bir kabul
edilecek olursa; kimilerince bu ktmser
Adorno'nun "en dnem ve ynetimlerinde bile hibir zaman tam olarak
sosyal boyutuna yolundaki szleri olursa, bu
durumun da "tarihsel" ya da "geici" mmkndr.
Ernst Mandel'in iyi bir "Amme Hukuku" da Cinayeti'nde
vurgulanan geleneksel liberal felsefeden gnmz devletlerinin bugnlere
kadar rtk iinde rgtleriyle
kilerini daha de, "kitle kltr kadar et-
kili bir gibi grnyor.
CociTo, '96 1
95
Sevilla, Henri Cartier-Bresson, 1933)
TARiHi GzYLE
TARiHi"
..
U zERiN/E BiR
Yneten: Ahmet
Halil Berktay ve Zafer Toprak
speklatif bir soruyla, "gnmzde mu,
mu" sorusuyla teklif ediyorum. Ne dersiniz?
Berktay: Ben buna zira bu soruyla sze son szle gibi
geliyor bana.
Toprak: Ben de bylesi bir konuyu kronolojik olarak ele almaktansa tematik olarak
ele daha iyi
yleyse isterseniz kategoride ele insanlar
deti devlet ve toplum ve devletler yani Sonra da bu
tarih iinde bir evrim geiriyorlar, ona tarihsel bir
i;;:gisi" izebilir miyiz?
Toprak: Elbette. modern devlet ve hapishanenin ... bir
birlikte zerinde ... Veya,

Berktay: Ben de Ahmet'in gibi tarihte tr gryorum. Ancak,
konusunun ve birbirleriyle olan
kileri nce Ahmet'in szn temel trnn zaman iinde ortaya
tarif etmekten nk bunlar hepsi bugnn modern toplumunun kar-
'g6
197
Tarihi Gzyle Tarihi" zerine Bir
ve anda gze arpan ana tr
olabilirler. Ama bu, tarihin beri hep nemde, dzlemde ve ay-
dnemde var gelmiyor. nce sylemek gerek: tarihte
konusunda ya da tarihi konusunda sz sylemek ve bu konuda bir-
ok veya aile iinde vs. gibi ok
nk bir tarih, Bunun da tesinde, tarih adeta tarihi za-
ten. Bir tarih, Denilebilir ki tarih,
denetim alma ve bunu yaparken yeni yeni biimleri retmeleri-
nin tarihi. Benim iin tarihi tmyle Yani
tin tarihte o kadar ve derin bir var ki, insan toplumunun tm
ve iine o kadar bir biimde ki -bunu bir ola-
rak sylemiyorum; bir sylyorum- tarihini ve toplumu, en
bu gne kadar varolan Her
hcresinden tarihin
zel yorum veya zel olarak tarihin bir dneminden
ya da insan toplumunun rgtlenmesinin bir
veya bu toplumbilimci veya Marks'a ve MarksisHere
gre zellikle kapitalizmden veya liberal gre zellikle tota-
liter ynetim Yani sahiplerinin
tercih ettikleri yerler var. tarihileri, zellikle de Trk
tarihileri, tarihinde grmekten da, top-
ok Yani zel ve kendine zg
olarak, Avrupa gstermekten ok Ama bu gibi z-
nel ve taraf bir bakacaksak, insan toplumunun her dnem-
de, maalesef diyelim isterseniz, btn gzeneklerine bir
Bir kere organik kendi iinde var; hayvan var. Ah-
met'in toplum iindeki yani gerek devletin top-
lumla gerekse devletler bir yana devlet
ncesi bir mekana ve zaman,
nu gryoruz varolan ve henz yeni ye-
ni halindeki, yeni yeni halindeki insan
da veya bu lde intikal ediyor. Yani bir biiminde adeta tevars edili-
yor. Insan kendini hayvanlardan bu
denetim alma veya hedeflerini vs. yani bir
biimde -uygar demiyorum, nk bu ncesinde oluyor- giri-
Bir an geliyor, sonu olarak ortaya devlet organizma

Devletin ortaya demek tabii, ama beraberinde yeni
trleri ve kategorileri getiriyor devlet. tekeli ve belirli yeni
getiriyor. burada benim iin byleyici bir sorun sz konusu. Bunu belir-
terek bitirmek istiyorum. Bu, zamanlarda ok ok yorum ve
konu olan bir sorun: devletin ortaya rol, toplumda varo-
lan devletin ortaya rol. syleyeyim: 1960'lar ge-
nel olarak daha zel olarak da yeni ya
da askeri tarihilik bir alan O zamana kadar, 19.
20. intikal eden, evrimci bir tarih Bazen bu, ok
bir marksizmle Halbuki Marksizmden ok nce de Mark-
sizm, sonu olarak bunun bir belki de ok
biimlerinden bir tanesi. Ama, sonu olarak Adam Smith' ten, hatta onun da ncellerin-
den iktisadi toplumun gizli tarihi tarihi
iktisat onu ve toplumun ya da
CociTo, '96
Tarihi Gzyle Tarihi" zerine Bir
gereksinimlerine savlayan, iktisadi sreleri ana ek-
sen olarak kavrayan ve bunun zerine bir 18. sonla-
szlerek gnmze.
Biraz nce de gibi, Marksizm de bu biriydi. Bu
tarihilikte de 19. ve 20. iktisadi ve toplumsal
tarih olarak ne ve 20. tarihilik kuruldu. tarih
adeta ikincil, tali, nemsiz konumlara indirgendiler. ve diplomasi
anayasal tarih, hukuk tarihi hep byle ikincil konumlara indirgendiler. Bu
arada zellikle ve tarihi ok ikincil bir konuma indirgendi.
bu, bir dizi sorunla Tarihiler ok uzun zaman kabileden devlete gei-
esas olarak syleyerek, rn sonuta yiyecek de-
mmkn bylece de dt;.vlet ortaya gibisinden, Engels'vari,
Gordon Childe'vari bir biimde ele ok olursak,
devleti olgusu ya da modern devlet olgusu kabaca
feodal bir devlet derken ticaretin, piyasa ve para ekonomisinin bir nok-
tada yeni toplumsal ortaya ve bu iktisadi temeli zerinde
burjuvazinin devleti devlet nitelik
19. 20. devredilen ve bu gibi sorunsal-
hepsinde ve zerk nemine dikkat eken yeni bir tarihilik yakla-
var Bu sylediklerimin hepsinin kocaman bir soru koyarak ye-
niden gerektiriyor.
klanlarla kabileler iinde ortaya zerk rgtlenme-
lerinin devletin neydi? Acaba bir biimde rnn
si mi ve ynetici yoksa nce ve ynetici
dular da neolitik devirden kyller zerinde r-
nn ortaya yol btn gnmzden 35 bin
nce Avrupa' da, son buzul nceki yani diyelim ki homo
sapiens sapieus ile homo sapiens neandertaleusis'in, Kuzey Avrupa ve
navya yanyana olup bitenlerin, oradan
taneolitik kadar uzanan yeniden gerekiyor.
Daha gelip, modern devletin ya da devletinin
denen olguyu ele Gnmz tarihileri bu olguyu
dan duruma geldiler. Ortaya konan model kabaca 16.
da Avrupa' da topyekn yani tek bir bile
10'dan 17. da 4 topyekun Bu 18.
iin ise Yani, 1500'den 1700'e kadar olan dnemi bir btn olarak ele bu
dnem boyunca sregiden yzde 95'inde Avrupa'da en az bir
Devletler bakacak olursak, herhangi bir devlet her birinde
halindedir. devletler iin bu oran daha da yksek. Korkun bunlar. Sordu-
sorular bakacak olursak ve her trl de l-
t Avrupa tarihinde 1500-1700 kadar dolu, bir dnem ol-

Bu dnemle ilgili tarihiler diyorlar ki, yeni askeri teknolojiler, taktik ve stratejiler,
kitle byk piyade
disiplin askerden nlenmesi ve askerlerin ve
ibatelerinin, ikmallerinin iin gereken vergilerin modern devleti
Modern devlet, btn bu rndr deniliyor. Burada belirli
bir dnem tarihinin, ya da bir tr bir tr bir ama
zamanda toplum iindeki de srekli halinde olan bir eskiye
oranla ok daha verilerek gryoruz. Bunlar bence
ta ok nemli bir tarihi iin.
'96
199
Tarihi Gzyle Tarihi" zerine Bir
Btn bu sylediklerine uyan ve szn dnemde ortaya bir
srece istiyorum. Marks da kapitalizmin olgusu
diye kyllerin elinden srecini 16. ba-
18. sonu Yani ok askere gereksinim olan dneme.
Berktay: Bence denilebilir: Avrupa geleneksel kyl
dan modern topluma ve modern devlete o geleneksel iindeki kyl
kitlelerinin ruhunun ve eritilip dvlerek yeniden ba-
rs var: ordular, imalathanelerle fabrikalar, bir de hapishaneler. Yani modern
devletin askerlik grevini yapan ve kanunlara, normlara bu
rs zerinde dvlerek Modern devlet ve kapitalizm muazzam bir
detle Bu dizginlenmesi, zerinde tekel ve de-
netim gerekiyor. Ordularda dolma silah ok
kyl kkenli asker bir disiplinine, imalathanelerde ve sonra fabrikalarda
alandan kyller de disiplinine sokuluyorlar. Bu muazzam bir olgu-
su. Bunu en iyi anlatanlardan biri Polanyi' dir. Gnmz iktisat da bu
ok Modern devletin yle kendi kendine pek bir ol-
gayet iyi biliyorlar. 17. askeri el tfek doldurup
her kadar betimliyorsa, biimde Adam Smith de Zen-
nde (The Wealth of Nations) toplu derecede ay-
bir biimde, tm tarif eder. Bu ikisi muazzam bir
var.
Zafer senin eklemek bir var
Toprak: Elbette. Tarihte bakarken hangi dnemde her-
nce bunu belirlememiz gerek. gndemde tarih, bence daha ol-
gusal bir tarih. Yani evrimsel bir tarihte ok daha az belirgin bir biimde ortaya

Berktay: yani?
Toprak: Siyasal boyutu daha olan, askeri
bir lde srekli gndemde bir tarih de n planda
tutar. bizim ortaokul derinden derine, gl bir etmeni
tarihi, o kitaplardan, tarihi olarak mmkn. Orada
somut olarak belki, ama o kitaplardaki geri srekli
bir olgusu ile Oysa uzun soluklu bir tarih da-
ha marjinal bir konuma bence.
Berktay: bu gibi geliyor bana.
Toprak: Belirli bir toplumsal tarih belirli tematik unsurlada
birlikte gndeme syleyebiliriz. Toplumsal tarihin kategorilerine, rne-
bir aile iindeki konumuna zaman, orada bir koca tahakkmyle
olan durumunda bir olgusunu gndeme getirebiliriz. Ya da
bir ebeveyn gndeme gelecektir. Veya marjinallere
orada devletin biimde emek tarihine da
yine devletin geliriz. Toplumsal tarihin ancak alt
kategorilerinde Niye? ki, nce genel bir paradigma ola-
rak gndemde tarih daha bir tarih modeliyle
olabilmesi iin birarada ve
gerekiyor. Bu unsurlar devletle halk olabilir, olabilir veya o-
cukla baba olabilir. Oysa daha bir modelle ok daha ikin-
cil bir unsurdur; hatta tarihi onu grmezden bile gelebilir, de. bir bi-
imde sylenecek olursa veya emperyalizm
Burada bir sz ederiz. Yani mazlum lkenin zalim emperya-
list lkeye bir olgusudur.
200 '96
Tarihi Gzyle Tarihi" zerine Bir
te yandan, gibi znde bir
iermektedir. sonularur; birdevrim bir
Kkl bir sz konusudur, yani niteliksel bir Oy-
sa uyum modellerinde, sylemde, daha geri Zira orada uz-
bir tutum iktisatta Ricardo' cu gre, szn etti-
her iki taraf da stnlkler modelinde oldu-
gibi. Durkheim'in modeline ise, blmnden herkes ya-
rar Bu nedenle gerek yoktur. Yani gerek
yokh!-r, nk her zaman bir uyum sz konusudur.
Ilk sylediklerime geri dnerek biraz daha istiyorum. Siyasal ya da
askeri tarihin ana unsuru bir lde
bile belirli bir zmdr. Yani burada tarihin hem ana
hem de eksenidir. Toplumsal tarihte ise temalardan biri olabilir. top-
lumsal kahnanlardan birinin biiminde Ama tarihin ekseni
da belirtmek isterim: modern devlet, bir yandan belirli bir l-
de bir ortam ise de, br yandan ynelik bir dizi
program getirir gndeme.
da olgusu Siyasal
sreci, toplumdaki sivrilikleri yneliktir. Yani 19. ortaya mo-
dern temel grevi son kertede,
unsuru olarak grlen toplumu ynelik bir aba
olarak grmek mmkndr. modern ulus-devlet bir anlamda
krklerken, yani ulus, devletlerin bir arenada, biiminde
ve ok keskin bir sokarken br yandan da kendi bnyesi iinde
iindedir.
Burada nemli olan unsurlardan biri de ulus-devletin tabii. Yani,
gibi unsurlar ieren, srecindeki siyasal bir
ynelik sylenebilir. Devrim,
det ierir. Devrimin yani kesintilerin ortamlarda Yani
devrim olmaz. Oysa demokrasi nk demokrasi ortak
pa yda sorunudur, bir sorunudur. sreciyle birlikte et-
meni bu srete ortak paydalar zerinde sz konusu-
dur. Bu sylediklerimi sivil toplum da ele almak mmkn tabii. ki,
modern ulus-devletin, bir ancak, ulus
olarak bir de Sivil toplum geleri ise, r-
pazar gstergeleri, uygar bir ortamda toplumu ynlendiren ya bir mo-
delin temeli olarak Bu nedenle, sivil toplum gelerinin hakim
bir beklenebilir. Bu noktada tari-
he nem tabii. tarihini tmyle bir tari-
hi olarak mmkn. Bu, Nitekim, Os-
tarihini ok daha uyumlu, ok unsurlu, ok bir toplum dokusunun tarihi
olarak ele bir biimde yazmaruz da mmkn olabilir. so-
ana ne ok nemli burada. Nitekim zaman
iersinde giderek bir unsur olarak grlyor; en dzeyde.
tutun da, devlet kadar, ok daha
bir'unsur olarak ulusal da tesinde ev-
rensel bir sorun olarak, yani kresel bir sorun olarak griiyoruz. Bu
nedenle de bugn Cogito'nun olabiliyor. Oysa bundan yz nceki bir
dergide, ya da elli nceki bir dergide o kadar bir ki toplumun o ka-
dar bir ki, bylesi bir zel yapma hi duyulmuyordu.
Bu son noktaya gelirken sylediklerini gzden geirmek istiyorum. Bugn-
'96 201
Tarihi Gzyle Tarihi" zerine Bir
k toplumun kurulma srecindeki ya da emperyalizm srecindeki
ancak son elli belki de sz-
n liberal modelin iki ya da kkenindeki...
Toprak: Ben iki yzl
Peki; ama bizim bugn neden daha nce duyuroa-
da bir biimde gerek. Yani neden emperyalizmin tarihi 19.
son da Dnya sen, libe-
ral modeldeki sz ettin. Sonra da ok gzel bir biimde Durkheim'le
birlikte modern bir de yani ulus-devletin, rc.ki-
bi olan ulus-devletler ile ynlendirmek syledin ...
Toprak: bakmak yeterli. Biz her trl zen-
dirirken br yandan gnleri ihdas ediyoruz. gnlerinde Yunan' na-
sylenerek btn bunlar bir noktada
Buna Yani bir dizi kaynaklanacak ve senin de dedi-
gibi olamayacak herhangi bir devrimi besieyebilecek olan toplumsal
ti, ulusun na ynlendirmek yoluna gidiliyor. Buradan, bu
ze neden olan gnmzdeki gelmek istiyorum. Ben bunun da -sen iti-
raz iin iki yzllk bir grmezlenme
Noam Chomsky'nin son ilgin bir neri var. Diyor ki: "Yeni bir
dnya dzeninden dem vuruluyor ama, ben pek gremiyorum. Hala
zenginler glerini fakirlerin da hukuk dikiliyor." Yani fakir ve
gszlerin usturuplu bir biimde tecavz ediliyor, onlar
da o hukuk Sonu olarak, o szn demok-
raside, bir status quo' culuk grmyor musun sen?
Toprak: Tabii ki znde bir status quo var. Ama da unutmamak gerekir ki,
dnya her ne kadar 20. ikinci yerel sahne
da, ilk trde dnya Hatta daha n-
ce emperyalist iinde olan bile bugn daha ok insan
dile getiriliyor. bir ok daha bir ortam yaratabildik dne oranla.
20. iki birinci ikinci kkl
farklar grlyor. Bunlarla da rejimlerin, yani iki dnemdeki rejimierin
da 20. ikinci katet-
mesafe, daha bir ortama Ama bu, di-
kensiz gl bahesi haline gelmez.
Berktay: Bu son yirmi iin Zafer' e. Ben 20. bir a-
Ben Hobsbawm zaten bunu syleyen. Bunu daha n-
ce kendi bir para, son Age of Extremes, da
gre. O kitaptaki bence Tarihin btnn-
den de ve bu olursak, 20. ilk
zellikle de 1914-1945 Avrupa'da ve dnyada 30 bir dnemi. Ekono-
mik knt, depresyon, Byk totaliter rejimler, totaliter rejimierin topluma
toplama lkeler vs. bu d-
nemdeki bir Gerekten, bugnden geriye ka-
bir dnem, ve karamsar, umutsuz bir dnem. Ancak, Zafer'in syledikle-
rinde genel bir iyimser izgiye Tabii, bunu daha nce de syledim, in-
tarihi, denetim alma tarihi. Ama denetim
na alma yeni yeni da edemiyor. Paradoks burada.
O zaman da denetim alma sorunu
Bunu nokta uzun vadede, gerekten ier-
meyen bir kltre sorununda, pekok insan gibi ben de umudu-
mu kltre ve kltrel hale geldim, nk insan son
202 'g6
Tarihi Gzyle Tarihi" zerine Bir
tahlilde hep kltrleri yeniden retildikleri konusunda antropologlar hak-
gibi geliyor bana. Bunun iin, dayanmayan, red-
deden, bir kltrn benim iin, benim gelecek projem
ok belirleyici bir hale geldi. da tabii: byk bo-
hep oturup areler Bunu tarihin ok dnemlerinde
gryoruz. Germen kavimlerinin gnden sonra, barbar denilen
ilk kurulurken, yani dzeni yeni yeni kurulurken,
sonu gelmez ve kk yerel beylerin birbirlerini kesme giri-
kilise srekli bir iinde: Yeni bir kurumu Orta-
bile bile anakronizm yapmak da olsa ki, kilise orada,
bir Milletler gryor. Bir biimde, hi ol-
mazsa kategori ve trlerini ortadan Aristokrasinin
veya senyrlerin serfler zerindeki ortadan mu o kadar,
ondan hi emin Veya kilisenin kendisinin diye mezheplere
a priori ortadan mu, ondan da hi emin de-
Ama hi olmazsa trlerini ve yoketmeye yarayacak
ideolojik gerekeler ve mekanizmalar bulmaya biimde, Protestan Refor-
masyonundan sonra Almanya' da ve Fransa' da patlak veren, zellikle Aziz Bartolarneo
(Fr.: Saint-Barthelemy) ve Otuz gibi din
bu korkun bir ve ne kadar bir
temsil ettiklerini grrriiz. Bunu bize belki tarihten de ok Brecht'in Cesaret
Ama sonu olarak Nantes (1598), Westphalen
(1648), Augsburg Dini (1555) bu da kendi tepkisini, yani bir
r hi olmazsa Katoliklik'le var-
iinde birarada varolma beraberinde getiriyor.
Birinci Dnya bir tepki olarak Cemiyet-i beraberinde getirdi.
Yine Ikinci Dnya bir tepki olarak Cemiyet-i Akvam daha kap-
bir olan Milletler' i beraberinde getirdi. Bence de 1945-1975
daki 30 dnem, Zafer'in gibi dikensiz gl bahesi ama yine de
tin, btn de k-
resel dzeyde ok yksek ve nisbi bir yine
nisbi olarak bir dnemdir. Bunda 1945 g
dengelerinin ve dengeleri denilen iki sper devlet
kadar, ve uluslara-
bir vicdan birikiminin de 1914-1945 dneminden
sonra grece daha olumlu bir dnem var. Ama ben, gnmz yani 1980-
1985 bu olumlu dnemle platformda ele almaktan yana
1945'ten sonra kurulan dnya dzeninin ve yerine ye-
ni bir yeni bir yz yzeyiz
Trkiye'nin evresindeki Kafkaslar, eenler ve Rusya, Abhazlar,
Grcler, Azeriler ve Ermeniler meydana gelen korkun Bosna' da ya-
Trkiye'nin Krt sorununu gryoruz. Afrika'ya Ruanda'da,
Nijerya' da Bu nereden verir-
seniz bir yere istiyorum sylediklerimi. Gnmzn
nereden sorusu bir konusu. Etnik ve dini temel-
ler zerine kurulu mikro-kimlik bir dnyada kk yerel kimlik
gryoruz. Dnya ve evrensel boyutlarda siyasetle hi ilgilenmeyen,
"kk olsun, bana olsun; ama bir gcm olsun ve ben onunla kk, yerel
politika diyen yeni var. Dudayef, Milosevi, Karad-
zi gibi isimler, bu tr kk, yerel bir gc elinde tutup kendisine
mak iin her trl, ama her trl ahlaki tmyle Bunu
CociTo, '96
203
Tarihi Gzyle Tarihi" zerine Bir
eski Sovyet sisteminin Eski yerel komnist liderler, birok durumda
giysilerini ve Ukrayna milliyetisi, milliyetisi, mil-
liyetisi olarak Eski geer ake ola-
rak grdkleri ve ''bana bir gce hangi sylemler le komuta edebi-
lirim ve yokolmaktan kurtulurum" sorusuna Bylece,
ve bir dnyada ayakta kalma gibi etkenler, daha nce denetim
na yeniden olgusunu Bylesi
bir yeni bir geri. Her zaman izle-
yen bir olgu. Karen Barkey'nin bir sre nce Bandits and Bure-
aucrats bunu iin net bir biimde sylyor. de-
meye getiriyor: sonu olarak yerel toplumdaki belli
ve potansiyellerini denetim ve susturuyorlar. Fakat
bir ddkl tencerenin gibi kapak yle bir buhar oluyor, y-
lesine kutusunun benzer bir durum ki, imparatorlukla-
hep bir izliyor Ancak burada sorunun
yok Acaba o ne o y-
netimleri kendi elleriyle bir acaba toplumu
denetim derken tr ve dereceleri toplumu
mu, yoksa topluma ve beklemesini mi Ya da ne kadar
tohumu ekiyor? eski Sovyetler tek parti rejimi-
nin devlet marksizmi zaptrapt ve devlet sonu
olarak kitleler ve herbirini
Stalinizm'in demokrasi ve birarada yoksun tek parti
sisteminin ve siyasi denejimden yoksun bir rn
mi?
Sonu olarak ister tr olsun, ister iki kutuplu
eski dnya dzeninin zlmesinden ve yeni yeni d-
zenleyicilerin tr olsun, son on dnya yeni bir
Hatta sosyologlar, siyasetbilimciler buna "Yeni "Ye-
ni gibi adlar veriyorlar. Bence byle ve nmzdeki
on, on da te yandan, bir sonraki bunun da so-
nunu getirecektir. daha nce erken zm
16. ve 17. din zm Birinci ve Ikinci Dnya
zm bugn bykdevletlerden kaynaklanmayan,
ok daha kk iktidar kaynaklanan, ve okmerkezli
da bir biimde aresini arayacak. Evet, belki bu are hibir zaman ideal bir are
olmayacak. Yani Chomsky'nin gibi mevcut iktidar ya da
sizlik tmyle ahlaki anlamda ideal bir are olmayacak; ama yine
de bugnn uygun bir are Ben bu are
ok yeni Bu nedenle bu yle bir-iki bir sre
dir. Burada ok ciddi bir sorun var. Bir ulus-devletler, Trkiye gibi, Afrika'dakiler
gibi, Kafkas lkeleri, Gney Avrupa lkeleri gibi tarihsel gerilik zemininde kurul-
ulus-devletler, kendi ilerinde patlak veren zmekten giderek aciz
lar. eski Yugoslavya'daki bir mdahale durdurmak
mmkn
Toprak: Ben Halil'e oranla biraz daha Her ne kadar bu
izginin kabul ediyorsam da, 20. ikinci yneltti-
hala savunuyorum. burada iki nokta var. Biri ze-
rinde okdaha bir konu. 1960'lara oranla daha
ok sorgulayabiliyoruz. insan ve zgrlklerinde gibi. Yani bugn
bu konular gndemimizin n yer Oysa daha nceki
204
CociTo, '96
Tarihi Gzyle Tarihi" zerine Bir
byle ise bir anlamda bir iindeyiz. nokta ise,
etkin 1950-60'larda Cezayir'de olup bitenleripek iyi izleyemedik Vi-
etnam konusunda ama grsel olarak Vietnam sonradan
filimler kavrayabildik. Oysa bir Krfez veya Bosna-Her-
sek'te olup bitenleri hemen hemen gn gnne izledik. gc bu
gerekten Medya sayesinde yerinde saptayabiliyoruz. Mekan duy-
gumuz tamamen durumda. Her uzak mekan bizim iin Ben
buna sosyo--psikolojik bir olgu diyorum. Dnya gnmzde ok daha iin
her yerindeki olabiliyoruz. Bu ok nemli bence. Bir taraf-
tan da
bir olgu ve bu nedenle de gndemimizin yer 1946 bugne
kadar uzanan dnemi ikiye (1946'dan 1971'e, 1971'den 1996'ya) ben ilk
dnemin ikincisinden daha az Hatta o kom-
nist rejimlerde bile durum bunun tam tersi. bir Kltr Devrimini
mz zaman bu devrimin ne denli bir etmeni grmezlikten gelemeyiz.
zlmesi Birinci Dnya sonunda sorun-
gndeme ve dnya yeniden bir barut biimde
bugn de benzer bir zellikle sosyalist dzenlerin, zlmesi sonucunda
daha yerel gn yzne istemiyorum tabii. Ama btn
bunlara ok daha bir tutum iinde ve daha sorumlu
21. 20. ikinci Halil'in dile biraz daha
olarak medya devlet tekelinden Sosyalist
devletlerin bile bununla nk medya glenerek devletin denet-
bir duruma ve halka bu
konudaki etkisini ahlaki ve
etkisini de etmememiz gerekir. sosyalizmin bir an-
lamda eski de sz konusu burada.
Berktay: ve noktalar var Zafer. zetleyeyim:
eskiye insanlar okdaha olabilirler, ama da unutmamak gerekir ki,
insanlar ok daha fazla talep ediyorlar bir birikim, yani il-
gili olarak bir birikim var. Bu bir sonucu olarak da bizler, yani 1960'larda
tarihiler ve toplumsal bilimciler, kurarnlara
da olduk. Devrimci ve normatif bir olgu olarak gren
sol bile bu konuda ok her kura-
ma bir var Gnmzde, tarihte ok nemli bir rol
syleyen kurarnlar zorunlu Yani tari-
he normatif olanla pozitif birbirinden gerek.
tarihe ok kontroll gryoruz.
det ok daha kontroll Taraflar birbirlerinden haberdarlar en
Gnmz ise ortaya yeni trleri eskilerinden ok daha
fazla adam ldrmyor olabilir, ama ve durdurmaya ynelik
yntem ve ve mekanizmalar yerli yerine
derken bunu kastediyorum. Bosna bunun en bence. Kimse
bilemedi. muazzam bir
ahaki dilemma var. Gorbaov'un Kazakistan'a asker gndermesinde gibi.
Biliyorsunuz Kazakistan' da yerel gler birbirlerini kesmeye Gorbaov bu
durdurmak iin asker bunun zerine "mdahaleci" ve "sulu" ilan
zamanlara kadar olan taraflar birbirlerini biliyorlar, ne
istediklerini en bir kimin ne belli
Bu bana Celali Bu isyan-
larda kimin ne belli bence. Burada kim ne talep ediyordu, belli
'96 205
Tarihi Gzyle Tarihi" zerine Bir
Ama br yandan, Avrupa'da 16. vergi kimin ne talep son
derece belli. Gnmzde derken, bu anlamda bir kas-
tediyorum, zira bu bilinmiyor, nk bu insanlar ken-
dileri ne istediklerini bilmiyorlar. ,
Trkiye zeline ise, dayak, gibi konularda
Ama bunun bugnk Trk toplumu, ok somut olarak
tahlil edilebilir nedenlerle, diyelim ki toplumuna oranla ok daha
ve g engellenebilir trevleri ieriyor. 1960'larda uygulan-
muydu? Elbette Solun egemen bir biimde
Bu ve bunun gibi olgular
sonucunda, yeni "Tek el diye bir
zerk terr ile devlet terr birbirini Bu, biimde, Krt ve Gney
iin de geerli.
Sonu olarak, ama biz de ok daha belirlemesine kar-
Trkiye bence bir ve bununla da bilmiyor.
yandan, olumlu etkisinden sz ettin. Ben buna da nk
kendinden bence Trkiye'de. Trkiye'deki adeta
det reten haline geldi. ok nedenlerle,
okullarda bile nemli bir var. Sokaklarda, mafia kol geziyor.
Bu Trkiye betimlemesi son derece olumsuz, ama ben de sy-
lediklerine. biimde, yirmi-otuz ncesine oranla gittike ve biz-
dekinden ok tede bir yerlere lkeler var; Pakistan. Hindistan' da da
gittike Halil'in de az nce gibi, bu olguyu geri l-
kelerin bir gibi grebilir miyiz? Zafer, sence bu lkelerle demokratik ve sanay-
toplumlar byle bir da sz konusu mu?
Toprak: Trkiye Trkiye'nin bir lke
gryoruz. Ulkemizde 20. ikinci ok nemli ol-
du. birlikte toplumsal lekler de bir biimde fark-
ok daha bir bireyle politika da ok
Byle bir iinde Trkiye kldr ama, bununla
birlikte birok da sorun yle kolay ve bir
nk. ve beraberinde getiriyor.
beraberinde getiriyor. Bunun sonucunda
bir dizi unsur kkl zel
da da etmenini iine sokuyor. Bunlar bence bir Bu denli
bir dnyada de o denli oluyor. 20. ikinci
kentsel geen,
hemen her toplum iin geerli bunlar. Trkiye bir blgede iin durumu
daha zor. Yani karar verme daha Krt sorunu, Tr-
kiye'nin tek bir sorun bence. Ama yine de bu de bir
zm
Berktay: Bence Trkiye'nin kitleler toplumsal, ahlaki ve kltrel bir
harekete, bir yeniden hareketine var. her alanda ortadan
ve derece derece her katmandan silinmesi
Toprak: Ama bunu ihra edebilmesi de gerekir.
Berktay: Kesinlikle. Trkiye bir toplumu bence.
Bir tr davetiye iin burada kesrnek iyi olur
Cogito'yla iinikinize de ok ederim.
206 CoGiTo, 'g6
MAFiA* VE
MAFiOS
UNSURU
Muratulcu
Konuyu "Mafial ve irdelemek yerine "Mafios2
unsuru" ele almak istiyorum. O zaman meseleyi ok daha
bir mmkn
unsurunun saptarken, Mafios temel geleri olan Mafios
toplum Mafioso'nun kariyeri, Mafios rgtlenme gibi ana konulara zoom yapmak
ortaya
TOPLUM YAPISI VE
Mafios zeminini tamamiyle sosyal bir olgu olan Mafios toplum
ediyor. Nitekim Mafios rgtlenme, Mafios toplum bir sonucu olarak

.. nemli not- Kelime Trke Mafya olarak ki bu son derece bir uygulama Bu bizdeki
Ozman benzer. ki Mafia, bir ifade eden zgn bir kelimedir. Mafia olarak kul-
zen gsterilmesi gerekir.
Mafia- etimolojik kkeni Arapa'ya a) Henner Hess' e gre, 200 200 ise
olarak Arap kalan orta kesimlerindeki bulunuyordu. Mafie dedik-
leri bu su b) Yine Henner Hess'e gre Mafia kkeni Sicilya'daki
Mu afah ve Ma afir kelimelerine Kelime, daha sonra gizli rgtlerin
harflerinden meydana gelen bir halini c) ulcu'ya gre de Mafia kelimesinin kkeni Arapa'dan
Kelimenin kkeni Hafi idi. Hafi Arapa gizli demekti. Mahfi de ihtiva ediyordu. Mahfelya "gizli yer"
Sicilyacia Mahfelya zamanda gizli iin de Mahvelya
Sicilya Mafia'ya sonra da gizli rgtlerin rumuz halini Bu arada olarak da
gizli rgtlerin harflerini ihtiva etmeye (Fransa'ya lm, veya Mazzini,
adam ldrmeye vekalet -yetki veriyor vs., gibi
2
Mafios-Alman sosyolog Henner Hess'in bir Mafia'dan kaynaklanan, Mafia'ya uygun, vs., gibi anlamlar iin

'96
207
Murat ulcu
sosyolojik olarak
"Merkezi otoriteye yerel gcn ... "
Bu tarifte, "merkezi" ve "yerel" g birbirlerine egemenlik tesis
edebilmek yrttkleri mcadele ne Bylece yine ve zorunlu ola-
rak nce "yerel gcn" toplumsal irdelenmesi gerekiyor.
Sosyolojik anlamda, Mafios toplum toplumsal
iki temel ge zerinde durmak gerekiyor.
Birincisi: ifte ahlak
ifte hukuk
Bu iki temel ge, yerel gcn merkezi otoriteye mcadelenin daya-
Bir yerel gc, merkezi otoritenin yap-
destekliyor.
)'EREL ZEMiNDE UNSURU
Mafios iinde nemli bir etken olan unsuru daha bu
da, yani sorunun genel hissettirip ortaya
maya
ifade etmek gerekirse, Mafios toplum temel iki olan ahlak ve
hukuk kendi iin apta "yasa
zorunlu Bylece, merkezi otoriteye direnen yerel g
yrttkleri mcadelenin i disiplinini yerel ahlak ve hukuk
kullanarak ve bunu ibret sergileyerek egemen
biliyorlar. Mafios toplum iinde ilk bu
Bu sosyolojik olarak tarif etmemiz gerekirse, syleyebiliriz:
"Genel hukuk ve ahlak gre yasa ilan bulunan Mafios top-
lum temel geleri olan yerel ahlak ve hukuk geerli
iin yntemi...
MERTA3 RNEGiNDE
bunu, Mafios hukuk ve ahlak rneklerneye
Mafios toplum iinde "omerta" kural yereldeki genel
hukuk ve ahlak en nemli ediyor. mer-
ta, Mafios toplum iinde bir bireyin aramak iin, genel hu-
kuka engelleyen temel ahlak nemli bir unsurunu ieriyor. Ya-
ni, birey'in yerel hibir makama
ve kendi kendi gcyle veya yerel g birine
rak neriyor. Mafios toplum iinde "susma olarak ad-

birey, omerta'ya halinde biliyor.
Yerelde omerta'ya uymamak, ve bir olarak niteleni-
yar ve Verilen ceza ise, fiziki infaz edi-
liyor.
kolluk kuvvetlerine veya ihbarcia bulunan ldrlp
bir kanarya gibi...
Simoru mi drivocu, si camp t'allampu ("lrsem seni ldre-

3 Omerta-Sicilya omu "adam" Kelimenin ifade anlam, nce gerek
bir "erkek" Bir kendi mlkn tek kendisinin
ve ailesinin tek kabul ettirmesi, ve kendisinin zmlemesi,
gelecek bir etmemesi ve brokrasiye gre bir (Mafia-Zentrali
und Lokale Gegenmacht, Henner Hess, (s.113)
4
Saran Mafia, M. ulcu, Yay. 1992, (s. 408)
208 '96
Mafia ve Mafios Unsuru
bir l varsa,
"Kim muhbirlik yaparsa (kabak yerse) lr."6
Konunun daha ilk olgusu, Mafios
srecinin her an ve kademesinde konumunu muhafaza ediyor.
Ama ncelikle Mafios toplum iinde yerel dzenin unstF
ru olarak hem uygulayan; hem de uygulananlar olarak kabul ediliyor.
Bu sadece Sicilya veya ile bir rnek lkemizde blgeler-
de Karadeniz, Anadolu, Anadolu blgeleri- bir "yerel
gesi" olarak koruyor. Zira;
"Her otorite, zor kullanma Otorite, yasal yarar-
lanarak kendisini o otoriteye boyun egenlerin gc, adalet isteme
Gl-ki bu g her zaman

VE
Mafios toplum iinde ortaya ve "dzene zg birey" olarak ni-
Mafioso'nun, "Mafos kariyerini" ve o nemli bir unsuru
olan gesini" irdeleyelim.
zamanda Mafios rgtlenmenin de daha merkezinde
yer alan Mafioso'yu irdelerken olarak onun, yerel ahlak ve hukuk be-
nimsemesinin tesinde "uygulayan yani "dzenin icra gc" vurgula-
mamiZ gerekir. Mafioso bazan "tetiki" bazan da capo di tutti capi
olarak "
Mafioso; evresi ile devlet ile bireyler gibi
kurar. Bu nedenle "birebir" kim "zor" yani "kaba kuvvet" kulla-
nabilirse o, zerinde bir ve egemenlik tesis edebilir. bu "kaba kuvvet
kullanma Mafioso'ya o evre iinde bir Daha bir
deyimle Mafioso, "otoritesni kullanarak ve kaba kuvvetini sergileyerek tesis ede-
bilen olarak nitelenebilir. Mafioso kullanamaz ve bunu sergileyemez-
se, Mafios toplum yerine getiren bir bunu yapar ve hem onun
kariyerini sona erdirir, hem de onun zerinde egemenlik tesis eder.
Mafioso'nun kariyerinde gesinin nemi, bununla bitmez. Aksine
kullanma" bir Onun iin Mafi-
osr'nun hem hem de merkezi otorite halde ya-
sa: gerekir. Bylece evresindekiler onu
"Bu adam hem hem de devlet ona diye niteleyip,
yerel hukuk erevesinde ya stelik bu du-
rum, Mafioso'ya bir nitelik de bu nitelik onu,
Mafios toplum iinde adam" yapar. bir "yerel g
haline getirir. Mafioso bu konumunu, ve herkesin nnde
borlu
Bu Mafioso'nun "adam dvmek", "adam yaralamak" veya
"adam ldrmek" nedeniyle onun dezavantaj
nemli bir avantaj olarak bir deyimle Mafioso'nun bu sular-
dan kariyerinin ne denli da bir gstergesi ka-
bul edilebilir.
"Zor Mafioso'nun sosyal herhangi
bir nem O kullanarak "yerel uygulama sa-
hip nem Bu bir oban, veya bir holding sahibi de olabilir.
5 A.g.e. (s. 410).
6 A.g.e. (s.
7
Mafia- Zentra/e Herrschaft und Hess, Tbingen, 1970 (s. 53)
'96
209
Muratulcu
yerel g olan Mafioso'nun dakariyeri bir-
likte ylece devam eder.
Mafioso'ya sadece ekonomik kazan kalmaz,
zamanda psikolojik tatmin de verir. Bu tatminin nedeni, gcnn bir e-
iktidara olabilir. Bylece, "yerel dzenin konumuna gelen Mafi-
oso sadece dzenin bir zamanda dzenin koruyucusu konumu-
na da ykselir. O, dzenin kmesi veya halinde, bilir.
Bu nedenle Mafios toplum ncs ve en nemli savunucusu durumunu
Mafioso'nun gc, onu zamanda korkunun da durumuna getirir. Zira,
kullanan, yasalar ve adeta bulunan Ma-
fioso, Mafioso'lann ve o andan itibaren "korkunun baba-

"Objektif olarak Mafia bir korku hissi; su kullanarak
nan kk adamlar, insanlar zerinde korku hissi"
olarak
MAFiOS
Mafioso'nun, kullanma kaynaklanan ancak
kullanma sahip srece devam edebilir. Bu kaybetti-
anda, yerel erevesinde o bireyler duru-
muna gelir. Bu nedenle kariyerini kullanarak" Mafioso, ve
devam ettirmek srekli kullanmak durumunda Bu
durum ise onun kesintisiz olarak, devletin kolluk kuvvetleri ve
ya gelmesine ve bylece devletle Mafioso mcadelenin kazan-
yolaar.
Ancak bu sreklilik, ister istemez Mafioso'yu evresine daha byk korku sa-
lan bir duruma getirir ki, bylece pek ok alanda gibi bir ara olarak
da Mafioso
Mafioso, sadece devlete hareket iin mcadele
eden Mafiosolar da gerilemernek Zira, gerek Mafioso
ile devlet, gerekse birbirine mcadelesi, Mafioso'nun durumunu
"bir olarak kendi zerinde d urma kaabiliyeti ile
ve geerli Mafioso'nun bu durumu, onun hibir zaman, elde po-
zisyonunu ileri gelir. Yani Mafioso pozisyonu muha-
faza edebilmek iin, daha nce yntemlere hergn bir kez daha
zorunda bu yntemlerin ilk ise kullan-
mak" gelir.
Bylece Mafioso, ne kadar ne kadar terr estirebilirse,
yntemleri da sergilemek Yani onun
da etkisini srdrebilecek bir ve garanti ede-
mez.
bu durumu gzler nne seren Sicilya' dan bir rnek:
"24 Mart 1879 gn Prizzi'nin bir kilometre kadar Santa Barbara yolunda,
18 Antonio Comparetto'nun cesedi bulundu. Boynu Cesedin bu-
yerde kan izlerine cinayetin yerde cesedin
daha sonra buraya Bir ka gn sonra bu Giuseppe Valenza
dedikodular da, kendisinden duyulan korku,
herhangi bir ipucuna olanak Valenza 1883
gvenlik kuvvetlerinin elinde bilgiler
1879 Mart Valenza'ya bir tehdit mektubu Bu
s Mafia- Zentraie Herrsclw.ft und Lokale Gegenmncht, Henner Hess, (s .SS)
210 '96
Mafia ve Mafios Unsuru
taj yoluyla nemli miktarda para isteniyordu. Valenza tabii demeye niyetli de-
Ancak omerta nedeniyle polise de daha nce de
kendisine olan Giuseppe Comparetto tahmin ediyor-
du. takdirde bu kendisine zarar onu
ortadan karar verdi. Salvatore Rizzutto (24), Filippo Greco(48) ve
Giordano'yu bu grev iin seti. 23 Mart Comparetto, evinden
bilardo oynamak iin lokale gitti. Orada kendisini katiliere gtrmekle grevli
olan Giuseppe Campagna geldi. Birlikte bilardo Daha sonra
hibir haberi olmayan Comparetto'yu, Valenza'ya ait bir gtrd.
Orada olan katil Comparetto'yu nce dvp sonra ldrd.
Ceset bir scapolare'ye rt) San-
ta Barbara yoluna gtrld."9
SosYAL YAPTIRIM Gc
hnerle kullanan, gcn bu yoldan evresine hissettiren ve yerel
egemen devletin kendisini
olanak Mafioso bir gc" durumuna gelir. O
gcn yollardan, yani trkede "tetiki" un-
kullanarak da
"Onun bile gerek yok. emir verip gnderiyor.
Hedefine iin kendisinin gerek
Bu duruma gelen bir Mafioso, yereldeki Mafios rgtlenmenin merkezi konumuna
da Zira o, yerel Mafios toplum dzeni erevesinde, sosyal
yklenmeye
Bu gelir. G sahibi Mafioso sadece devlet
kendi savunmak iin devlet olmak zere tm g-
lere kendisinden isteyen da Yani, kendi g-
cyle ayakta zor olan veya guruplar, g sahibi bir Mafioso'nun
girerek, adeta onun
Mafioso'nun biri sosyal de yerel ahlak ve hukuk ere-
vesinde, adalet yani ve kendisine
arabuluculuk Onun isteyen taraf-
lar, olarak onun yani de
Bir "sosyal de -daha nce de dzenin
ve
Mafioso'nun stlenip tm bu sosyal kaba
kuvvet, yani kullanma
Mafioso'nun bir g haline gelmesi ve sosyal etkin bir
olarak, Mafios toplum iinde, Mafios rgtlenmeyi gndeme
getirir.
MAFios RGTLENME VE
Mafios kariyerinin yani kendi kaba gcyle kendi huku-
kunu ve tesis ederken, da ekonomik g haline gelirken, evresi-
nin grr. Bu onun emri iste-
yen, onun korunmak talebinde bulunan, kendi g ve onun
gcyle isteyen yerel Bylece Mafioso'nun evre-
sinde bir "koza" rlmeye ki buna, sosyolojik olarak cosca denir.
Mafios rgtlenme grupta ortaya
9
di stato di Palermo, Gabinetto di prefettura-ASP, 1885
10 Danila Dolci, Spreco-Torino, 1960 (s. 59)
'96 211
Murat ulcu
Birinci grubu capo yani durumuna bulunan Mafioso'nun akrabala-
n Yerel ahlak erevesinde en gvenilir insanlar akrabalar Bu
babalar ve amcalar, gibi kan
bulunan Bu iinde nemli bir yeri bulu-
nur. Zira ailenin nfusunu gcn
dereceleri nem Hatta "ritel erevesinde" ai-
leye dahil olanlar da -ki bizde kirvelik, gibi onlarda vaftiz
derecesinde akraba olarak kabul edilir.
Ikinci gurubu, derecedeki Mafios ailelerin meydana
rgtlenme Capo Mafia birbiriyle bir tesis ederek glerini
Bu zamanda da ortak hareket etmesi gelir.
nc gurup rgtlenme ise "partito erevesinde Her Ca-
po bir partito'su bulunur. Partito iinde, Capo Mafia ile iinde bulunan
brokratlar, siyasetiler, hukuk bilim yksek finansr-
ler, st dzey din vs., yer
Mafios rgtlenme erevesinde birinci ve ikinci grup rgtlenmelerde, r-
gt yeleri disiplini ve organizasyonun iin
lan yegane yntem olarak kabul edilir. Capo Mafia, yrtebilmek
kontrol akraba veya hem hem de olarak
kullanabilir ve Yerel hukuk "birebir"
izin iin de Capo Mafia ile mnasebet halinde bulunan herkes, onun kullanaca-
olarak Zaten bu en nemli gstergesi,
herkesin omerta'ya uyarak yerel ahlak ve hukuk

Capo "partito iinde da kullan-
sz konusudur. Ancak bu rgt disiplinini ve-
bir szn Capo tehdit edilmesi durumunda
veya korkutmak ve sindirrnek sz konusu olabilir.
ALANLARI VE
Mafios toplum iinde, bir olarak ortaya olgusu,
Mafios olarak da unsuru" benimse-

Gerek "Toprak gerekse "Kent veya kontrol
Mafioso'nun ve ona rgtn srekli
zorunlu
yrenin en gl su ele geirmek veya bu kaynaklar zerin-
deki kontroln devam ettirmek gden Mafioso, su yasal sahip-
lerini sindirrnek veya rakiplerini devre iin kaba kuvvet kullanmak ve
sergilemek durumunda bulunur.
Keza, alacak devlet ihalesinde, elindeki kara aklamak durumundaki
Mafioso, o ihaledeki rakiplerini sindirrnek iin kaba kuvvete rktc bi-
imde kullanmak" ve sergilemek durumunda
Trkiye' den bir rnek vermek gerekirse, ek-senet tahsili ile ilgili in-
celemek en yol olur. Her ne kadar denmeyen ek ve senetleri tahsil eden gu-
ruplar "ek-Senet olarak da bu guruplar zde birden fazla
alanda yntemleri uygulayarak ve kullanarak yrtmektedirler. Ha-
ra toplamak, organize etmek, her trl ko-
tarmak, denetlemek, kumar pay almak, fidyecilik yapmak
vs., gibi kaba kuvvet bir gesi" olarak toplu-
mun
212 CociTo, '96
Mafia ve Mafios Unsuru

Mafios toplum iinde, bir olarak" ve
rulan eylemlerini rneklemek mmkn:
" ... bir bahe sahibi koruma creti demiyor mu, Mafioso'nun ucuza kapat-
mak bir arazi iin birisi yksek fiyat teklif etti, biri satmak istemiyor mu, bir
ifade vermekle mi tehdit ediyor? Btn bu durumlar sz konusu
iyi bir nasihat Dostlar iyilik iin verilen nasihat ... ge-
lirse az veya ok bir tehditle Mafioso ona 'seni Massaro,
Burada burada lmek istersiniz' der ... "
11
" ... Bundan sonra sembolik tehditler gelir. bir ha
sz dinlemeyenin bahesine .. sedyeyi simgeleyen bir dik-
drtgen ... Bir ve tuz da gelecekte tehlike ... "12
" ... sz dinlememekte kylye daha byk zararlar verilir (. .. ). Zeytin
ve kesilmesi ... kylnn ve yoksa samanlan
... "
13
"Gerekte gneyliler geerli olan tehdit Yzn keserim, yzn
... Yz kesme sadakatsiz da verilir." 14
" ... Caravetta'run gibi, iin eli halde hala susuyor ... "15
"- o iek. ..
-Bir hakarete benziyor.
-Evet, derhal ilgin Byle bir daha nce hi
Genellikle lnn doldurolursa bu onun ok delalet eder.
birisine ii ivi dolu tfekle edilirse bu onun iki bir
adam gsterir. Yok penisini kesip soktularsa bu da onun hayat-
tayken, eder. Bunlar gibi lye st olarak
on mesaj biliniyor. Ancak sokulan ilk kez duyuyo-
rum."06l
gerek inanan ev sahibi bir yol-
culuktan sokakta bulur. Pizzu vermeyi reddeden bir
gaz dklr. Camlar madde ile dolu bir otomobil
havaya uar. Birden sokakta bir ama, kimse
Bir delik ve o verilen

Daha nce gibi, kaba kuvvet kullanma bulunmayan ve
fakat Mafios toplum zemini zerinde sren her birey, nihayet bir
Mafioso'nun girmek, onun boyun zorunda

11
Terra Giuseppe Guido Loschiavo- Roma, 1956- s. 306
12
Hess, (s.117)
1
3 ul cu, (s.411)
1
4 LA Camorra, Giuseppe Alongi, Torino, 1890, (s.46)
15
Hess, (s. llS)
!6 Gen te di Rispetto, Giuseppe Fava-Bompiani. Roma, (s.16)
17
Ma/avita, Peter O. Chotjewitz, Hamburg, (s. 35)
'g6
213
polis protesto eden Cumhuriyetiler, 1995. (Sipa Press)
TOPLUMDA VE
SULARI
Sulhi Dnmezer
VE SALDlRGANLIK KA VRAMLARI
I- ve zellikle mafia toplumun hukuk ve ceza adalet
sistemi tepkilerini belirten gemeden nce ve
uygun
iin zorunlu, sosyal ve ortamda ye-
rini alabilmesini bir
ise, aktif hale Her korumak mecburi-
yeti nedeniyle evresini saran dnyaya belirli bir lde bulunmak zo-
Aslan, ldrp yiyecektir. da besin temini iin
yi
Buna gcn kuvvetin hukuka olarak demektir.
O halde kuralla insana zg eylemdir. toplumsal
normlara, hukuk kurallanna niyeti, Bu sebeple szgelimi, dikkatsiz-
likle trafik ihlal ederek yaralanmalara, lmlere sebebiyet veren kimsenin
taksirli eylemi, Yine sebeple cebir ve kuvvetin er-
evesinde ierisinde
kalarak grevi kuvvet,
Grlyor ki, srdrmek iin yani belirli bir hedef
sunda g ve kuvvetin sz konusudur. zellikle grup halinde, r-
olarak bir hedefe varmak iin de, terristlerin ve mafia gi-
bi kullanabilirler.
'96 21_5
Dnmezer
Toplumda sosyal normlara, hukuk kast ve niyete g ve
kuvvet yani zere biyolojik, engel-
lemeye (jrustration) psikolojik ve kltrel modeller
Kltrel modele gre sebepleri, taklit edilen veya grup yele-
rinin ilerine geirdikleri olarak Bylece
kltrn ortaya zm yollanndan birisidir. gre toplumda
kitle byk rol Ancak
modellerinin medya marifetiyle hususundaki bazen birbiriy-
le sonular veriyor.
TOPLUMDA
II- bilginin giderek egemen insan 21.
girerken bu derecede bireylerin gndelik
bir haline gelmesini
Bu de olsa, belki de mmkndr:
Hrriyetlerin, insan ve zorunlu olarak devlet otoritesi-
nin evvelce gc azaltmakta ve lkede
stn veren bir toplumda sularla mcadele
bunu elde edilen byk olarak telakki etmek mmkndr.
Sula mcadelenin sulu su
Su ve srati, drst
ma tam uymak suretiyle ve bu toplumda
deti etki
toplumda, eskiye nazaran yeni biimleri ortaya Bun-
lar geleneksel ok Devlet yine eskiye nazaran olarak
bunlarla demokrasi ilkeleri iinde mcadele etmek mecburiyetindedir. Oysa bu
yeni mcadele iin henz yeterli derecede

III- yeni alarak lde etkin
Yaya motorlu ara sren ise iindeki "Trafik
byten" bir elde ediyor. lkemizde ortaya gecekondu-
kanunsuz yapan, hepimizin ortak
mlkiyetinde bulunan, dedelerimizin canlan bize ortak miras iin-
deki milli devlet otoritesini temsil eden kolluk
getirmektedirler. Bylece otoriteye ortak mcadele, eylemcilerin ha-
reketlerini hissetmelerine sebebiyet veriyor. Adalet
de
Gecekondularda kamusal otoriteye gzel insanlar ise, zaman iin-
de elde ettikleri tatminler sonucu ekonomik belirli bir dzeye bu
kere "greceli yoksunluk" duygusunun etkisi girmekte ve bu sebeple
vurabilmektedirler.
Bir zamanlar Fransa'da Adalet olan Pieven'in Avrupa Konseyi'nin bir krimi-
noloji gibi, reklam aresizlere, ve zellik-
le genlere ok tehlikeli bir engelleme duygusu verecek niteliktedir. kesilmeden,
birbirini izleyen ve adeta insana rs ve eki duygusunu veren bu rek-
lam biimi, hasedi tahrik ediyor; sonu gelmeyen srekli tahrik ve muhatab
216 '96
Toplumda ve Mafia
olan yerine getirip tatmin duygusu elde edemeyince mutsuzlu-
ve tesiri giriyor. Reklamlar yapay ihtiyalar
ve tatmin edilernemesi temel sebeplerinden birisini

ok garip bir tecellidir ki, byk
olan dnya bugn kendileri iinde gittike hedef ol-
Acaba insanda tatminini bir
gvenlik
RGTL SuLuLuK VE TERR
IV- toplumda Ancak vahameti, toplumdan
topluma Gnmz toplumunda da olduka l-
de ve lkelerinde sular;
gasp, kollektif geme, okullarda madde-
lerin posta marifetiyle gnderilmesi Bir de yarar gt-
meyen ve "bedava olarak eylemler (vandalizm, eden-
lerin tahribat gibi)
toplumda bir nemli grnm de, sosyal
meyi zere bir ara olarak
vesile edilerek niversitelerin anfileri tahrip
sululuk en nemli olgu, rgtl sululuktur.
rgtl sululuk, kkeninde sosyolojik ve kriminolojik nitelik bir belir-
tir. Bu sebeple, halen dahi rgtl sululuk bir hukuki tarif
ve kanunlarda tarifi ok g
rgtl sular kategorisi ierisine bugn madde crmleri, kara
aklama fiilieri girmekte ve mafia tipi rgtler sz konusu fiiller icra
edilmektedir. rgtler adam ldrme, gasp, insan re-
hin alma gibi da veya
Mevzuat erevesinde, terr fesat fiiller, mafia crmleri
rgt rgtl belirtici biimleri
Bizim terr 3713 ve 12.4.1991 tarihli "Terrle Mcade-
le Kanunu" nun !.maddesinde tarif Buna ya-
bir bilimsel komisyonun rgt kanun
mevcut ise de) henz usullerini, fail,
ve uygulanacak, genel hkmlerden zel nitelik
usulleri belirleyen, bu sularda yetkilerini dzenleyen bir kanun mey-
dana Oysa Amerika, Almanya ve zellikle bu nevi sulara ait
zel hkmler yrrlktedir. Biz bu zellikle
bilgileri
Terr ile kriminolojik rgt itibariyle birbi-
rine benzemektedirler; ancak terrn temeli ve ihtilalci bir siyasi tutu-
mu oysa mafiarun sosyolojik cephesi ok
MAFiA TiPi SULAR
V- Mafia tipi Mafia geri ilkel bir ta-
ekonomisine gney blgelerinde ortaya ve eko-
nomik faaliyetlere (Causa Nostra) Amerika Birle-
'96
217
Sulhi Dnmezer
Devletler' inde, iki sebebiyle alkoll ikiler
sonra maddeler, kumar gibi ahlak ve hukuk faaliyetlere
tir.
Terr, devletle Kendisine gre ortaya koyup bir milliyet-
ilik ve demokratik temsil idealini zere devlet glerini tahribe, pasifi-
ze etmeye abalar. Bu ideal rgte dahil zerinde bir totaliter
uygular ve zellikle ocuklar ve genlerle ok tehlikeli bir temas kurmaya gayret
eder. Ancak terr uzun sre devam edemez; kolluk olmak
devlet btn gcyle ve yaparak terrn zerine gi-
der ve sonuta terr bir sre devam edebiise de neticede yok olur.
Buna devletle trldr: Mafia zaman ierisinde dev-
let rgt iine yeni kendisini uydurur. madde ticaretinde
devletin zel gcnn ele geirebilir ve devlet iine kendi adam-
Ancak mafia da terrn gibi en sulara
korkutucu gcn kitleler zerine salabilmektedir. Neticide mafia sebebiyle de
bazan tesadfi masum
McADELEDE zEL HuKUK KuRALLARI
VI- Mafia ile mcadelede esasa maddi ceza hukuku mca-
deleyi usul hkmlerine kesin ihtiya Bu hkmler
srece mafia ile mcadeleye hi Bu husus, Almanya ve da-
ki uygulamalar sonucu, sabit ve geen lkeler zel hkmler
AS'lar da, terr gibi, geleneksel crmlerden
dirler. zellikle AS'lar adam ldrme messir fiil, tehdit gibi mutad crmler-
dir.Ancak rgtl biimde ve korkutarak yarar elde etmek zere
mevzuat meyyideleri gerektirmekte ise de bu nevi fiilierin
usul hkmlerine tabii biimde tiplerini saptayarak tarif edile-
bilmeleri ok gtr.
Ceza maksatlada rgt yani rgtn kendisini, ay-
hkmlerle ve Yeniden ortaya ihtiya, bir mafia ama-
rgtn tarif eden ve hiikmlerin sevkini
Sz gelimi kanunu bir tarif veriyor: "Mafia tipi rgt; r-
gte veya tabii bulunma ve kesin tutma kanununun (Omerta) korkutma gcn, c-
rm ekonomik faaliyetlerin ruhsatlann,kamu hizmetlerinin
ruya veya idaresini ele geirmek yahut kendileri veya iin yararlar
veya imtiyazlar elde etmek yahut seimlerin engellemek veya kendisi veya
iin oy seim ihlal etmek zere et-
olur."
Yukarda sz edilen rgt suretle tarif
rgt: veya biimde bir veya denetimini
ele geirmek, ekonomik etkinliklerin, veya kamu hizmetlerinin veya ihalelerin veya
denetimini elde etmek veya kendisine veya menfaat veya seimler-
de oy seimleri engellemek zor veya tehdit uygulamak veya kendisi-
ne tabi zorlamak veya mensuplan her ne suretle olursa olsun veya gizli
yapmak suretleriyle veya korkutma veya sindirme gcn kullanarak sular
lemek iin rgtlere ye olanlara iki drt rgt kuranlara, ynetenle-
re veya rgtleyenlere, sadece bu nedenle, kadar hapis verilir ... "
218
'96
Toplumda ve Mafia
Sunulan ne derecede grlyor.
rgt (rnafia rgt) korkutma, rktrne, tehdit ve kendisine
kullanmakta ve bu rnaksatla her trl suu Byle olunca failiere hem r-
gt ceza ve hem de ka-
nunu suun, rgtlerin faaliyetleri erevesinde halinde o
sua ait da
AS'larda sadece yetenilmernekte ve fakat so-
da, su ne olursa olsun, zel hkrnlerin uygu-
ngrlmektedir.
Sz gelimi da bu sular iin yeni teknikleri
en nemlisi gizli Hakimden karar suretiyle
mensup rgt iine Ancak bu ve benzeri teknik-
ler belirli Bundan
de bu sularla
tutuklama, zel hkmlerle
AS'lar daha su nce (Ante delictum) nleyici tedbirler
de meydana nihai sululukla mcadeledir. Tedbirler, adli
yolla tespit edilmek sosyal Mafia su-
saklama kanunu-Omerta) ok g
kanun koyucuyu bu nevi nleyici tedbirleri koymaya Bu tedbirlerin
girrnek bu

VII- hukukunda, rgtl sularda ve mafia takibinde aktif
nemli yer failin
dllendirme hkmleri italyada lde Sulunun adaletle
sulunun rgtle ilgisi de bu yolla ta-
mamen kesilmekte, tutma kanunu ve ok deliller elde edilebilmek-
tedir. Bu nevi hkmlerin, terr Trkiye da ko-
bilinmektedir.
DURUM
VIII- lkemizde mafia tipi su rgtlerinin ne derecede etkin ve gl ol-
rgtlenmenin ne gibi bilmiyoruz. Bu hususta ya-
kriminolojik henz yoktur. Ancak madde ticaretinin,
ve kara para bu nevi rgtler idare biliniyor;
temeline her zaman inilerniyor ve babalar tespit edilemiyor. Gecekondu alanla-
ellerine geiren ve korkutucu g kullanan rgtlerin mevcut bulundu-
gazete haberlerinde yer 1995
uygulanacak usulleri tespitle bir kanun n zere ko-
misyon ve metinler halinde ilgililere yukarda

Almanya ve ve ABD' dekine benzer zel hkmleri ieren bir kanunun
elbette ki,
CociTo, BAHAR 'g6
219
Sulhi Dnmezer
SoN Sz: NERiLER
IX- Bu makaleye son vermeden nce toplumda nlemek eko-
nomik, sosyal ve nitelikte bir etmek is-
tiyoruz. Avrupa Konseyinin bizim de bir Kriminoloji Sempozyu-
muncia nlemek zere neriler
a) nlemek iin itibaren gerek toplum ve gerekse
evreleri kabul hissetmeleri zorunludur. va-
ve yetenekleri, aileleri, okul, niversite, evresi ve adli ve icrai glerin ajan-
takdir edilmelidir.
b) mecbur kalmamak iin birey,
zere etkin ve kanuni aralara sahip kendisini anlatabilmelidir. Ancak bu, bire-
yin btn talep ve isteklerinin kabul edilmesi ifade etmez.
c) Bu ve zellikle toplumun
gznnde Bu bir gvensizlik duygusunun etkisi
girmelerini engelleyecek tedbirler zellikle bu kendi kendi-
lerini kontrol edilmelidir.
d) Polisin, olmayan bir toplumun fonksiyonu ok
nemlidir. Polis sadece tahrik edici metodlardan ve fakat
zamanda gerilemesi iin aba gstermelidir. Polisin formasyonuncia
bu maksatla btn teknikler
e) Uygulanacak sosyal politika toplumda giderek daha etkisiz hale getire-
cek biimde dzenlenmelidir. Halen mcadele esas itibariyle suluya
bir gz nnde bulunduruyor. Oysa bu politika daha problem-
Ierin ele nitelikte Toplumun en yoksul kategorilerinin
menfaatlerini nazara alan bir politikaya ihtiya ve sosyal
daha ziyade zen gsterilmelidir. Kendilerini etmek isteyen ve bu hu-
susta gayret gsteren gruplar ve rgtler ve siyasi temsil

f) Tahliye edilen sululara sunulacak ve daha gereki ve
antisosyal sebeplerini azaltacak nitelikte
g) Btn kategorilerdeki nemi vur-

h) byk nem verilmeli, gerekli metodlar
220 '<fo
..
ZuLM UsTNE SAVLAR
Alexander Mitscherlich
I. Hibir Tr Zulm
germe imgesi, bu yana iinde yer Gerekte
ne anlam zerindeyse pek az Bir insana ldrme
etmek gelir. iin germe, yetkin bir bi-
imde Ama bu dinsel kopa-
ne de olsa, germe binlerce kez ve
sanlar, egemen yetkeye iin Bununla birlikte
daha lm biimleri de kesilebilir, ze-
hir iirilebilirdi. Ama o, bir bu daha az ldrme biimle-
rinden lm ona nk lm
yeterince sert bir ceza
Birisi bir ldrmeye lm tehlikesi her iki taraf iin olsa
da bu, ldrme iinde zulm, ancak ikincil etmen
olarak Gerekte zulm, zevk almaya
dnemlerinde, gndelik kk toplumlarda
zulm, bir ve yok ehne iinde dzenli olarak birdenbire ortaya ve
bu dnemde en gsz zerine ker.
Birok yerde kurulan, leni bir
Bir cinayet stlenmektir. Sululuk duygusunun etmek zev-
kiyle gerekir. Bu durumda, hibir itiraf etmek
ldrmemeyi buyuran yzlerce vaazlara ok insan
kence
'96 221
Alexander Mitscherlich
Zevk etmezevkide yledir. bu nedenle
gerilenin grnilisnn bizde sululuk zamanda lm ve
yok etme sahnesi gizli, yasak bir zevk
Cellatlar, bizimkinden bir trden gelmez. Hepimiz, benzerierimize ektir-
me az ok Kendilerinin bu fersah fersah uzak oldukla-
sananlar bile. Onlar, ne
II. Bilgelik,
Biz olan kltrel ufuklardan Hint ve in ele
Burada, Buda, Konfyus, La o-Tse gibi bilgelikle byk dn-
ve bize de yce gelen bir Burada bilgelik, zevkin
dayatmalarma boyun olmak gelir.
Ama daha Nirvana'ya yolundayken gibi, kendi-
ne elde bu zafer sonuta ne ilenin byk sorunu burada ya-
tar. Nefse verilen zgrlk Ve Lao-Tse'nin i zgrl-
in ta,rihi iinde ok rneklerle ince
ya da bu bfimde midir?
Bilgelik,_ .ne gerilmenin simgesel biimiyle bizde, ne
de yeniden dnyaya sonsuz evriminden kurtulabilmenin simgesel
biimiyle orada, bir
birok ad, zeilikle de
Gerekten de, ldrlmesi ve onu zevki
da, olabilecek en iyi niyetli bile, ile bir fark
rnek
III. gelmez.
Byk dinlerin kltrel bir kmr madeninde kaybolan elmaslar
gibidir. ve yok etme zevkinin tzlerini srdrdkleri
glerde iinde, temel hibir yoktur. zaman
zaman yeni bir itkiyle bir dnecek
denli zevk srdrmektedir; imparatorluk kent-
soylu da bundan utan
Sanayi retim gc, birka iinde dndrc bir
Ama terr iin de durum geerlidir. Daha otuz ncesinde gibi
kt sefalet
toplumun kt kaynaklanmaz.
Tersine, kaynaklan kendi iimizde, isel olarak yer
Kkeni itkisel isteklerimizin olan bir bel bir
ya gven duymak, beklentiler beslemektir. Ancak kendi kendimizi ve
bu zdoyumsal gerek anlamda her trl ha sayar
lsnde kendimizi zgr hissederiz. Bu incelemeden, itkisel gereksinim-
lerle, benzerlerimizin mutluluk istekleriyle srekli olarak iinde
sonucu ortaya En iyi durumda, kltr, gereksinimlerimizi uyumlu
Ama bu en iyi durumlar son derece Ancak gnn birinde
gzlerimizin nne serilen zulm ediminden kaynaklanan doyuma ne denli oldu-
ve bu edirolere ne denli bir ilgi kendi kendimize duyum-
bunu ya kadar verebiliriz.
222 F BAHAR F 96
Zulm stne Savlar
IV. Yetke engelleyici olmak
Dnyada ya da rtk olarak kendini gsteren zulm nde gelen
ve byk ahlak kendi kendi-
mize fke gerekir. drtlerine boyun duyumsa-
bu byk rneklerine pek az ve yola koyulma-
dan nce neler belli belirsiz ngrmeye bunu yola ko-
yulduktan sonra tmyle ok Freud, bunu iki-
yzllk" olarak nitelendirmekte ve bir kltre sahip bireyin itkilerini
gereklerinin ondan ok fazla Bu dzlemde, zu-
lm bir kez daha gizlice zafer izlerumi Her zaman en
soran ve onun eksikliklerinden aa glen zulm,
her trl yasaklama gizlenmez mi?
Ahlaki tmden ahlaki byk
dikilmesinin derin kkleri, gnmzde
stne her dnemden ok daha fazla bilgiyi elde olgusuna
Szgelimi, Dnya kitlesel zulm dnem-
de, yeryznn kesimlerinde yeni ortaya yete-
rince bilmekteyiz.
ycegnll olma ve bir Uluslar kurmak,
kesin anlamda hibir yaramayap bir nlemdir. Bu konuda ellerinde g bulunduran
yetkelerin, bizleri binlerce zincirinden iin iyi niye-
tin yeterli yerine, kendimizi ok daha yoluy-
la
V. Yoketme zevkinin bilincine varmak
stne bilimsel yoketme tutkusunun kimseyi
da biimde herbirimizde bir itkiye denk gerekir-
di. Bu tutku, kkenini insan birisinden hibir toplum -ne denli zenli
olursa olsun- bizi tutamaz. Kendinden
daha olana ektirrnek ve onu kendi gre
kurtulmak bu erevede yer Toplumun tek
bize, iimizde her buyurmak Ve kaba davranmak
dan Ama zarar grme tehlike-
siyle bu grev kez edilir.
yetkin yoketme elinde ba-
sit bir ilgi dzeyine gizlenmeleri sz konusu eylemiere rt g-
revi grmek byktr. Ahlak bu ancak tek bir z, al-
ama zenle yreklendirmek yeri-
ne getirirse kurtulabilir. Buna ancak lmcl sonular
sama erdemler benimsettirmeyi amalarsa olur:
Tarih boyunca lkeler, topluca kitleler bu duruma
eder. Bunlar her zaman yce olarak sunulan -kesin olarak bu nedenle
bir yere koyan- bir erdem yok verici ol-
mayan) bir sululuk duygusu, ancak yok etme zevkinin isel olarak btnyle duyum-
durumunda Buna ancak bir Beklenmedik bir bi-
imde onun atacak her trl olmak.
Tm insan her dnemde rneklere denk
CociTo, '96
223
Alexander Mitscherlich
rnekler bizlerle benzerlikler ve iz-
lerini gerekir. bizler de bir
beklentisini tersine genellikle duymak
zorunda bizi rnek trden glere gerekir.
Bu da kesinlikle bir mucize beklentisini ortadan
VE SALDlRGANLIK
Bu, dnya kadar eski hatta ele bile, yine de kolayca yak-
bir konudur
iki epigraf, bir esin
zerine, C.Wright Mills getirir:
her trl o denli "gzel" bir terimdir ki buna son derece sa-
yerinde Her dnemde, her trden insan iin son derece
anlam Byle insanlar zerinde bu denli aba gstere-
mez,
Ve olgusu zerine de Freud'den bir tmce:
kendi bulunan doyurmaktan
vazgeirmek kolay bundan hi duymazlar.''3
Gerekten de, "dnya siyasal bildirilerin bu
szck duyulur, milyonlarca kez
ama buna yeryznde bir neye bunun
neler son derece Ne siyasi ne de uz-
manlar ya da kinik olma korkusuyla dnya veya olanak-
zerine cesaret edebilirler. Bu tehlikeye gze
alarak, ncelikle kendime, yolunda usanmadan bu trden
bir bizi nce eken ama daha sonra korkutan izlerini
yok iin gerekten herhangi bir bulunup Bi-
linli olarak kesinlikle birlikte, yine de evrensel bir
dzen olarak ondan ileri sryorum. Ve bu korku, za-
manda trrozn tarihine olarak byk deneyimlerin de
dzenimizin en derin, en gizli Toplu gsterilerine
kendini kendisine koyabilmek
iin hibir korkun bir biiminde Bu ba-
bir hitabet biiminden olarak ele duyulan belli belirsiz
da ve "dnya bu denli bir biimde ii ve
itenlikten yoksun izienim gerekelerinden birisi olabilir. stne stlk
Rusya' da gibi Angio-Sakson lkelerde de bir biliminin
bununla birlikte, adanan dergilerde -sz gelimi Peace and War ve
Conflict Resolution- bir dzenine uygulanabilecek bir modele
makaleler silahianma tutanaklarla, nc
Dnya strateji tm dikkatlerini bilimsel oyun-
protracted conflict'le, bir srekli bir durumunun yoz-
ana izlek olarak kendisine zarar verebilecek
1 Bu metin, derslerime 26 ocak 1968'de Frankfurt'ta tam evrimini
2 C. Wright Mills, Die Mnih, (s.157 vd.), (Fr. ev.: les Causes de la mondiale ["nc Dnya
Nedenleri"], Paris, 1960).
3 S. Freud, "Das Unbehagen in der Kultur", Ges. Werke, XIV, (s.473) (Fr. ev.:Malaise dans la civilisation
Paris, 1934).
224 CociTo, BAHAR '96
Zuliim stne Savlar
glerinden daha fazla ortaya tek metin tr, ya da
ele alan gerek gerekse olan, bu son durumda
da ilkesine uyan bir evrelerinin denemeleridir.
Tm bunlar, henz kamuoyunun ve zamanda ikincil ola-
rak srdrmektedir. ancak istemeye istemeye ilgi duymak-
la kalmamakta, stne stlk kendi da ok daha az ilgilenmekteyiz.
Kendi konusu
limlerimizi bir biimde bir kendi zerimizde
uygulamak, gerekte olduka grnmektedir. Bilin dzeyine
zlemleri buradan kovadar ve bu nedenle ortaya bulunan z
lendirmede son derece gerek ve ne olursa olsun iyi niyetle dolu bir
belirti, gerekse bize ilgilendiren gerekelen-
hatta zaman zaman bir zafer grnts bir ceza eylemi
yerine konulur; bu dzlemde, bir gsterir.
Freud, bu etkili gtrmeyen, ama zamanda bir
-bir z korunma- gibi grmekte ve genellikle gncel toplumun ve
ideal ltleriyle sunan gerek itkisel engel
turan savunma sreleri iinde Ruhzmn cinsel gereksi-
nimlerimizin iinde yer tersine, bu sal-
itki belirimlerinin, uzman olarak ruhzmclerin ervesinden ve by-
le bir cak pek sylenemez.
konusunda daha nceden ortaya ngr de bozulma et-
menlerini, -Dieter gibi- rgtlenmesini" durdura-
Kimileri bundan kusursuz olmayan insan kimileri de kt,
sorumlu tutar. Ama bu kaba Ufukta henz ne
tan ve insan tr ne de birey lerinin, ye-
ni gelenlerin (bu durumda, dikkatini srekli bir biimde ekmek zorunda
ok, kendi dikkatlerini bir sre getikten sonra bile
hibir biimde hibir biimde
ve en kk bir ilkel toplumsal duygu olgusuna ynlendirdi-
bir toplum grlmemektedir. Toplumsal isteklere diyecek bir yok. Ama bi-
risi bizden bir ister istemez, atmaya
olan isteklerde denli bize y-
trden isteklerde de, bir tr sarsmadan, kavgalar yet-
ke iin srekli Gerekten de, hakseverlik duygusu,
kendisiyle zel bir ve kendisine zel bir sevgi durumu olan ilkel narsisiz-
min bir ikin insan iine
girer girmez
Bylece, kendi yarayan bir
gelmez; itki ve gereksinimleri usa Bu iyi ya da kt bir
anlam verilebilir. Sz gelimi, evresinde bir ok anlam
Bir ulusal zgrlk, veya bir i soy kutsal ya
da birbirlerine gre her durumda an-
ortaya koca ve bunun
stelik dil, ve yerinde bir getirir. ncelikle
fizik veya tinsel kurallara uyan sz konusudur; ya da gr-
nmne birbirleriyle duygular ortaya Gerekten de,
CociTo, 96
225
Alexander Mitscherlich
ele bir toplum iinde (gnmzde, uluslar i
son derece gdlenme sunan ve
beklerin sz -ve bu durum, en son
genel izgilerin, din genellikle yeterince rktc
rnekler bir olgu nedeniyle ol-
durumunda bile geerlidir. Ernst Bloch, "insan iin "toplumsal-
insana gereke", bu sonra etken" grnen dire-
son derece belirgin bir yapar.
(. .. ) ve eski toplumun bir toplumun ebesi"4 belirtir. Dola-
ilerici amalar sama gerekeler de yklenir.
Burada, ruhbilimci son derece ilgisini eken bir sorunla ama bu so-
runun en kk bir de kabul etmek Srekli
olarak bize yneiten itki gdlendiklerini
mz bu iki ortaya biimi olan ve ortak bir kkeni var Usun
genellikle olan ama zamanda amalara
da besleyen g ve tek ve zg
kkenieri sorununun pek de kolayca gzlemlemek iin, yam-
en eski insan birisi bilmekle birlikte, hay-
van iinde -zamanda daha da geriye giderek- en gerekten
de yeterlidir. Bu
benzerlerine zarar vermeyi ve soyunu kendisine de-
boyun olgusuyla da belirginlik
bir yapmakta yarar ruhsal bir kav-
ram zerinde amalarsak, bir yandan zarar verme kar-
gibi bu da gerilerneye
besleyen biritki varsaymak gerekir; sonuta bu g, ya de-
gdler. Bu trden belki de bir yol aar ama bu
durumda kesinlikle hedeflernek sz konusu Bu nitelikteki bir
ve gereke" birbirlerini olarak te yan-
dan, her zaman ve daha ldrme dina-
kkeninin zel bir itkisel (askeri teknikle d-
etmenler ve -en buna, bu nedenlerle inanmak iin
her biri elinden geleni yapar- bilin dzeyinde son derece yetkin bir biinde
nedenleri bir etkinlik varsaymak gerekir.
ikici byle olabilirdi. Bu son durumda uygulamaya konulan itkisel
gcn birincisinden gerek anlamda ya da ne olursa olsun
yan son edimlere yneiten itki, durum ve gcyle buna denk d-
itki dzeyiyle gerekir mi?
Durumu ldrmeyi tutmaktan kurtulmaya varan
bir eylem ve tepki zincirini ileri srmek mi? tarih uzarm iinde grme
konusunda anahtar-soru budur. Son ama, devirli olarak, usun
ama seimleri konusunda pek fazla etki gdrnl
bir saptama olgusu gelir. tepki ele
benlikle denli stbenlikle ve ahlaki
bilin denetimi istek ve beklen-
tiler- izlenen ruhsal temsilcilerine gelince, bu son
4 E. Bloch, "Widerstand und Freiheit", Frankfurter Allgemeine Zeitung, 17 Ekim 1967 (Alman
dl treni nedeniyle metni)
BAHAR '96
Zulm stne Savlar
kesinleyen, hesaplayan ben sylemine kulak
vermeyi yasaklayanlar zellikle son derece kah bir boyun bir
sorgulayan bir
boyun yoluyla srme biimi, herkesin bir biimde gereken
bu ve usa ne
Hibir kendi trne bylesine ynlendirilebilir bir yok insan
denli sahip stelik, sanki bu kendi
trnden de trnn bir ketlemesini engelleyebilecek nitelik-
te kendini koruma dzeneklerini uygulamaya koyma Yine z savun-
olan bir yan da, zevkin -zenli bir biimde giz-
lendiklerinde bile vuran ve itkisel
yol Talcott Parsons'a sorununun
yetke ve bunun denetimi sorunuyla ileri srmek de ola-
Yetke rasyonel bir biimde rgtlenebilir, gereke
her yetke gn onun rasyonel bii-
mi, bu ikinci libidoyla
rur. Ve bu biemi zerinde bir etki yapar. Ruhbilimsel ba-
uygun bir (nesnenin
ynelik etkinlik) nsel yaratacak nitelikteki tek

bilince ruhsal engellemesiz olana-
lsnde, bu itkisel stndeki etkisi byyecektir. Bu du-
rumda, benlik itkinin glerini kendi uydurabilecek yeterliktedir. Heinz
bu konuda, elde gten sz eder. Ama
bu durumu hibir yan iermez. Gerekte sonradan glk-
le ve bu nedenle de bir ne ki olmayan bir
zellik sz konusudur.
Freud, sonunda yer alan zerk bir gizilgcn
gznnde bulundurmadan nce, kendi iinde yer alan yenmek
zorunda Gnmzde, da sui generis bir olgu ni-
Freud, trnn yaz-
sz konusu anahtar sorunun Kltrdeki iler-
lemeler, insan trne, kendisine zg ve itkilerinin toplu
iinde yol stesinden gelme Bu
dan, iinde dnem, son derece dikkat ekicidir."6 Bu trncenin neredey-
se nce, iki dnya dnemde kaleme soru-
nun hala tm dikkatimizi ekmeyi kabul etmek gerekir. Ama
itldsi diye bir var Var olabilir mi? Bu, diye
kkeni, en temel Ve sonuta, gn)Jmzde hibir
kkenizleri srdren ve bir
ynnde tm gcyle her zerk bir itki
gc ve srekli yeniden canlanarak, edirnlerinin, bu glerini borlu oldukla-
ve hi lm itkisinin olabilecek
biimde amalayan bir g yok mudur?
Burada, dnya iinde genellikle gzlemlenebilen belirimleriyle
5
Talcott Parsons, Beitrage zur soziologischen Theorie, Neuwied, 1964, (s. 223), (Fr. ev.: Elemenis pour sociologie de l'action ["Eylem
Toplumbiliminin Paris 1955, s. 151).
6
Sigmund Freud, Ges. Werke, XIV, (s. 506).
CociTo, '96
227
Alexander Mitscherlich
kkl bir en bir sz konu-
sudur. Freud, lm itkisi ortaya kendi bile
bunun gereklikten kopuk ve bu durumda, evrim
ortaya gerekesi Ama biyolojik belirim dzeyi (sz gelimi "anne
karm geen ilk [A. Portmann7] ve bunu nitelendiren toplumsal
trsel olmayan, toplumsal
toplumsal biimi yerine ynelik zgl bir
ve teki insan yle durumlar gzlemlenebildi ki,
insan tr iinde olarak antibiyolojik bir gcn ortaya ger-
ekten korusa da, anlamaya ynelik bir gere olma ni-
srdrmektedir.
Bir itki olarak lm itkisinin, gerekten olup -en
sorunun zmlenip Bunun byle kabul
itkinin temel olabilir: lmn yol Freud'un kafa-
gerek anlamda, bu ynde bir lme yol
gereklik ilkesine Nirvana ilkesine boyun bir itki yan yana
Bu kavram, henz felsefi bir anlam iermekten Ve ampirik dzlemde ona
bir onay bulmak gtr. Ama, lm itkisi yine de bir olanak
Bu toplumsal konusunda olarak bi-
imlerinin genel dizgesinden olgusundan yola bu
temeli zerinde, gre kesin bir yer olan devral-
biimleri ve buna olarak toplumsal edinebilme
temelleri zerinde i tkisi, ancak lm itkisine Ama ruhzm,
bu daha da ileri gidilmesine olanak Genellikle hayvan iinde
itkinin gereklilikleriyle biim ve bunun iinde bu tek
burada son derece sreleri tre zg davra-
dzeneklerinin yerini Ama -kimse bunu etmez- her zaman
ve -birey bundan son derece seyrek olarak boyun
vazgemelerle
zet olarak, en eski ve belki de en gl, kadar uykudayken de
ortaya toplumsal dzlemde tutulmayan, byle bir
nutsuzlukla bozulmayan itkinin doyumunu gsterirler. Bu doyum, hibir gz
nnde bulundurmaz; tketilemez. lsnde bilin, her zaman, ister egemen
isterse geri itkinin bu eskil istemleri trnden daha buyu-
rur. nemli toplumsal gerekliklerin etkiler eklenir. "grece
aile (Parsons) ve blmnde noktalara
itkisel belirimleri dzeyinde dnsz gerekli bu
durum, olanak gvenlik sbap, "devrimsel sbaplar" gibi bir
geerlidir. Bildik "devimsel terimiyle, futbolu,
beyzbolu ve teki spor kavgalarla dolu filimleri vd. belirt-
mek istiyorum. Bireylerin per actionem ("eylem yoluyla") per iden-
tiftcationem yoluyla") Bunun yeterli Bu tr
gelecekte ve son derece dzenli bir son derece b-
yk iin hibir fke denli trden
itki kurtulmak zorunda
Bu kurama gre, insanda ldrme ortaya iin belli bir
7 A. Portmann, Zoologie und das neue Bil d des Menschens, Hamburg, 1956.
228 '96
Zulm stne Savlar
nin gerekir. Gndelik dilin kendisi de buna eder: Birisi bir
"Grrsn sen. Kemiklerini gerekte bu benimse-
ve uygulamaya koymaktan bu, onun gcnn tesinde-
dir, bunu gerekten yapabilmesi iin yeterince ruhsal
sz konusu topluluk iinde gl bir ynelimin ngrr. Gerekte
bu durumda ve sululuk -genellikle bizi ldrmekten
koyan- ve cinayet ortaya Gnmzde, uzaktan
yok etme giderek bymektedir; ve burada insan ldrmedeki bu
gznnde bulundurmadan edemeyiz. Buna emir erevesinde onayla-
nan ve buyrulan her trl toplu insan ldrme biimleri konusunda sz edilen emrin
dzleminde ruhsal bir gerilemenin ortaya olgusu edilemez.
Bunu, daha nce askerin boyun konusunda ortaya Bu
emir (kimyasal anlamda), ocuksu durumuna zorlama bir geri ko-
Ama bu emri veren ve genellikle hibir etkilenmeyen hesap
rolnde tek bir rnek iinde bile, "temel sre nitelikli" yok etme,
tm gleri ellerinde bulundurma bir gerilerneye boyun Ve bu
daha sonra son derece dikkatle sahip olmaya nesnelere ynelik
gstergesine (Bu konuda rnek olarak Edward Teller,
Hermann Khan ve nc Dnya zerine teki gsteri-
lecektir.) Mega-lmler, nsel sonucudur.
Temel trden bu uyaiukken grlen ve itkinin tmsel olmayan
gerekliliklerinin -nesnel toplumsal bir
araya gelmesi, tehlikelerle doludur. Bu rgtl, rasyonel rts itkisel gereksi-
nimierin seimleri ve az ok bir araya gelmesinin
olgulara durumunda, byk korku zincirlerinden
benlik iinde ama ve toplu etmenlerce belirlenmeyen bir st-
benlik iinde de sesini ykseltme bulunan insan usu, bundan sonra
Benzer bir bir bek belli bir toplu-
mun siyasal zerine bir etki bile, bu toplum iinde yoluyla
yok etmeye ve gitmekten geri
olmayan bir evrimin, bir
nitelikleriyle vurgulamadan kimilerini bir kez daha gz-
den geirelim. Modern sanayi toplumunun neredeyse tm dzeylerinde,
gereksinimlerinden yoksun olma sz konusudur; kendi eylem evresinde
sanki bir ayna aile ekir-
dekleri" iinde byk
ve etkin bir biimde kaynaklanan engelle-
meler de Bu deneyimlerin stste birikmesi, ocuksu sonsuz erk
rinde bir gerilerneyi Bundan byle birey, kendini tmyle korunmadan yoksun
grecek ve belki de bir srecine girecektir; bu sre,
kendisine ocuksu sonsuz erk dilini ileten ama gerisinde tehlikenin
trden szcklere gibi, etkilenen bireyde, olsa da kendi lm itkisini

Bu bir ark konusunda temel bir ortaya
Srekli gerilim gndelik toplumsal
meyen itkisi bulunan- bireyi gibi-
Hkmetler, yoluyla bunu Meydan
'96
229
Alexander Mitscherlich
okuma ve misilierne nlemleri -hkmetlerin kendi toplumlan olarak
o denli gl bir biimde ve sonucunda tahrik ki
statu quo ante'ye ("eski srerdurum") iin hibir olanak kalmaz. Bu noktaya
gelmeden nce, kamuoyunu yle gerekir ki, ka-
muoyu hem duygusal bir ve buradan yola askeri bir kabulleu-
rneye Bu konuda son derece bir "1914 tem-
muzunun sonuna Birinci Dnya birka gn nce,
parator IL Wilhelm beklenmedik bir korkuya Uygulamaya bulunan
seferberlik durdurmak iin genelkurmay general von Moltke'yi
Ama bu duruma biraz Moltke ona ''bir durdu-
mlabilecek bir sylemek zorunda gibi Hermann Kahn
bir risk dereceleurnesi buna gre 44. basamaktan son-
ra son derece nem bir zellik Geriye, bu basamaktan sonra olay-
tersine evrilip Kahn, Vietnam'da
57. belirtir.9
itkisel gcn, ancak point of no return'den ("geri d-
olmayan nokta") sonra ynelik yetkin, yok edici bir d-
ortaya bir kez daha belirtelim. Tersine evrilemeyen bu tek
ynl srecin cinsel orgazmla durumu da ortaya
Her iki durumda da, gerekte bir biimde sonuna
bir eylem zinciri sz konusudur. patterns ofbehavior ("davra-
rntleri") ile, trsel biimleriyle
Bundan sonra, zgl -trler ve i-zgl -kendi trne
beklenmedik bir Bu, hayvanlar
bir benzeri bulunmayan Dlgudur. Szgelimi oriks antilopu, aslana sivri boy-
kendi soyuna hi kullanmaz; bu son durumda kavga kesin kurallara
uyar. Zrafa, kendini ifteleriyle savunur ama kendi soyundan
bir bir havyan, kendi soyundan
bir hayvanla, ok bir biimde Oysa insan
bu tmyle ortadan Hibir kural, ldrme
gerek anlamda engel Bir girer girmez, durum gerekti-
riyorsa insan, benzerlerini yok etmek iin (bu amala ya da "dknt" olarak ad-
elinde tm bir
atom yol overkill lm") tehlikesi byk oranda artarsa, bu-
nu, usa, rekabet gerekelerine ve eskil smrme yne-
lik bir z-gzlem yapma biimde izieyebilir mi? Ne
ki burada da hibir bu soruya verme
"destrudo" verilen, kendi trne ynelik bu yok edici
zel cinayetin gangsterlerin -bir topluluk- veya bir ruhsal anor-
mallik durumu sz konusu tek hareket eden bireyce
unutmamak gerekir- btn iinde topluluk bunu yapabilir. Ama yine
bu durumda, herkes daha iten bir biimde hkmetinin ya da
toplumsal emriyle hareket eder. Halklar birbirleriyle
ama alanlar onlar Bu, kendilerine tam yetki verilen
8 Denis Gabor, 21 1966 tarihli Bergedorfer Gespriichskreises'in 24 No'! u Protokoll'nden.
9 H. Kahn, Berlin, 1966.
10 lrenaus Eibl-Eibesfeldt, Grundriss der vergelichenden Verhaltensforschung, Mnih, 1967, (s.314) vd.
ll A.g.e. s. 315.
12 Bu konuda bkz.: Oskar Morgenstern, Bergejorder Protokol!, (s.33).
230
CociTo, '96
Zulm stne Savlar
dir. Hkmetlerin, tepki bir geriye etkili
kurgulama sreci iine girdiklerini belirtmek bile yersizdir; bu trn, eyle-
tim nitelikli bir propaganda yoluyla ve onu cinsel dzeni getirmek
iin ellerinden geleni yaparlar.
Durumu bir zetleyelim. birbirlerinden gerekir. Birinci olarak,
kesin bir biimde itkisel
sz konusudur. yok etmeye zamanda intihara giden
yolu aan de budur. Daha sonra, bireyi toplum iinde itkinin doy-
beklentilerinden ancak bir blmn olgusu gdir.
byklk ve kesinlikte bir para ve
vb.) bir nitelik edinir. iinde gerilimlerin nedeni buradan kay-
Bu, benlik, stbenlik ve altbenlik, itkisel istem ve
ve vicdan yksek verimli e-
kirdek nokta grevi yapar. sahibi olmayanlara, daha bir bir tabu-
nun etkisi bulunanlara kalan doyurnlara bir engelle ula-
zaman zaman bir gdlenme olarak ortaya Son olarak da
nc itkisel,
mesinden bir Bu ellerinde gerekli yetki bulunan toplum
temsilcileri ana toplumsal bu
lev, topluma egemen beklerin ve temsilcisi gibi hareket eden hkmetin nere-
deyse ortaya b1r olma korudu. Bu istemin, bazen
toplum iinde desteklenen ideolojiden olarak ne belirtmeye bile
gerek yok. zevkin ve z duygusundan yoksun kalma-
engellerneyi eylemine izin vermeyen bir
dnyada dair sorunun son zmlemedeki bun-
Kamuoyu, dzeneklerini eninde sonunda bir
bu etmeni yeterince gznnde tm beklentiler
sevgi dolu istekler olmaktan teye gidemeyecektir. Ama bilinteki bu ger-
rgrlemez sonular Her nce, hkmet grevlerini
stlenen bu ynleriyle, kendileri -nitelikleri ama birlikte-
kamu Egemenlik sren prens-
Ierin ilahi bir vndkleri, daha bir kendilerine denetlenemezlik
zamanlara uzanan sayesinde,
gnmzde bu hala bir koruma Ama ileri toplumlar
hibir biimde yneticilerini "Karizmatik" nderiere borlu
insan tzndeki son derece byk uzanmak olduka yzey-
sel
Herbert Marcuse'n,13 Tarih iindeki insana tarihsel bir ama olarak "ya-
yine de ancak insan biraz nce gzden birbirlerine
bu etmen grnrse olanak Ruhzmc,
durumun, ne denli byk bir nem bir biimde b-
yk bir g ieren toplumsal yetkelerin
bir grmekten geri tersine bir
mektedir; daha pek de olmayan bir hareket eden insan,
bymesi lsnde daha da kesin olarak sanki bir-
likte son derece bir yetke ve ylesine .bir sa-
H. Mercuse, Kultur und Gesselschaft I, Frankfurt, 1965; ve Der Mensch, Neuwied, 1967, (s. 232) (Fr. ev.: I'Homme
unidimensionnel ["Tek Boyutlu Paris, 1968).
'96
231
Alexander Mitscherlich
btn ki, sistemli bir ve
gibidir. toplumlarda, -bu durumu srdrmek-
tedirler- gtrmez. Bununla birlikte, retici glerin bymesinin,
bu denli az olan insan tr zerinde bir etki inan-
bir biimde tutsak bir beklenti gibi gzkmektedir. Tam
tersine, belalar toplum iinde son derece ikincil bir biimde ortaya
temel ancak bu denli yetkinlikten uzak toplumlar kurabilen insan-
ve hibir gnn birinde, yeni yeni 'sekinler'inin, halife'
yksnde gibi kendisini birden ve bir d-
byl toplumlar olanak ta-
Bu durum, toplum iinde etkili -bir
egemen bekleri zamanda ve zellikle, bu
toplumun ne olursa olsun, bir i istemiyorsa, iinde biriktir-
ve gereksinimlerine siyasal kurum-
bir yolu stelik, ne olursa ol-
sun, bir kin, ve bir nesneye
fke nesnesi olarak lkelere ilk daha az bir
grevi Tm toplum biimleri iinde bu tr seferlerin ve
bugne bir grnm da etkileyicilikten uzak bir
olgudur.
bu pek de yreklendirici olmayan srekli
cesi ele bu duygular dzleminde son derece byk bir anlam var
kabul etmek gerekir. bir denklem iinde ncelikle, z korun-
ma belirimlerini srekli bir biimde bu trden duy-
srekli yleyse ancak lmden sonra
sz konusudur? Ama, bir cinsel gcn yitirilmesi
bir bir zellik Cinsel dzleminde gcn yitirilmesi, z
bir biimde Byk lde z
dzleminde, bu yine de temel nitelikli bir tehditle, neredeyse lme
tutsak etmekle Son derece bir Iring Fetscher
bir dizi toplumsal nitelikli

gzden geirdi. Bu rnekleri tasarla-
eyletime ynelik uygulanan btnlerini ortaya koyar. Do-
zamanda ok bir derecesi
iyi bir toplumsal srdrmekteki birincil dereceden istem
belirtileridir. Daha gce ya
da boyunduruk almaya yle ki, ne olursa olsun,
ler bir dayanaktan yoksun kalmazlar.
bir "hukuk dzeni" de, kendini geerli
hibir yaramaz. Fetscher "bir evrensel hukuk dzeninin gvence
na alan bir ara durumuna, ancak bu dzeni g kullanarak, bir de-
bir dnya Devleti'nin var durumunda belirtir. Bu
Carl-Friedrich von Weizsiicker de savunur. Bir yandan, evrensel "teknik a-
ve bu anlamda olabilecektir. te yandan von Weiz-
siicker gibi ve kentsoylu bir yazar, evrensel da bir toplum gibi
iin Marksist tam bir
bir cennet yoktur, "byle bir yana, evrensel burada
14 I. Fetscher, Modelle internationaler Ordmmg ("Zwischen Gestern und Morgen" koleksiyonunun 9 no'lu Defteri), Brunswick, 1967,
(s.S vd.)
232
'96
Zulm stne Savlar
ve gereken din tarihin grnmlerinden birisidir. Tarih
iinde bazen o zamana benzeri grlmeyen gibi yeni bir
Sonu olarak diye srdrr von Weizsacker, bizim
dan bir ahlaki aba" gerektirir, "bir teknik dnyamn tresi-
nin daha bir bu tmyle
nin yeniden ahlaka zorunlu bu aba, ancak egemen g
bu treye uygun olarak kabul etmesi durumunda
olanak Von Weizsacker'in bu ne
zamanda asistanlardan birinin gzlemine de yer verir: bir teknik
igdnn gcn tersine onu zgr ve
bu kez de ruhbilimsel bir gzleme yol aan bir bir
teknik nin bunun iinde yer
kin tm metinlerde "zgrlk" gereklilikleri derecede
ama bu bir ideoloji Teknik retim srelerinin de
bununla bir biimde olundu. Burada dzeyde bulunan
insanlar iin, bu srete duygusal dzleme bir
ni iin bunlardan yararlanma her zaman en dzeyde kala-
etkinlik dzeyine geirme gerekte
nk retim sreleri giderek artan bir oranda ve
nk bireyin etkilerine oranla giderek daha byk bir zerklik
Tarihte benzeri durumlar insan, kendini yeni olana aceleyle
ynelmeye iinde bu yzden yetenekleri-
nin yok tmyle inanmaya Ekonomik yarardan btnyle
olan bir deneyimi gsteren ycelim gereksinmesinde bu durum
sz konusudur. bir ekonomik aba" gstermemiz gereken. du-
rum da bize bunu Tketim rnlerinin gereken
engelleme ve geleneklerin bir etki
bir ortamda yitmesidir. Oysa, zevk nesne ve do-
yum, bir etkinlik iinde yceitme gsteren
doyumla hibir biimde Tketim
da, evre iinde boy tr bir gvencenin yeri-
ni alamaz. ocukluk dneminde edinilen deneyimler, kendi
kadar, onu evreleyen toplumsal ve ortaya koyma-
iindir.
Dnya sonundan bu yana, on veya tr durum,
toplu itkisel gereksinimierin ne denli gl bir biimde
gsterdi. Evet, bu bu byk trel aba sz konusu ye-
niden ele gerekmektedir. Ama Bloch'un "lm diye
ok daha bir biimde egemen olma Von Weizsacker de ev-
rensel tehlikeleri nk "iinde gvence
na bir dnya, yle bir biime brnebilir ki, zgrlk burada en kt tehlikeler-
le, z tehlikesiyle byle bir
ama en byk demek zo-
runda olmak tehlikesiyle Bu durumda terrle,
bir planlama durumu gibi kaba terrle bu da ancak yeni
15
C.-F. v. "Ist der Weltfriede unvermeidlich?" Bergedorfer Gesprachskreises oturumunun daha nce sz edilen
(s.6 vd.)
Peter Drenmatt, A.g.e., (s.19 vd.)
'96
233
Alexander Mitscherlich
gnmzde ok vurmamakla, birok gerici
iinde yer vermemekle birlikte,
Bu kk taslakta, yer alan bir bir-
ka yerinde Bu olgu, yceltimi itki dllerinin yerine
geen zellikle de egemen
ne doyumsuzluk olarak roldr. Zulm eyleminde, itkinin
gan libido trnden kimi gleri de
gzlemcisi bu durumdan Cinsel trden
itkisel bir anlamda itkilerin ok
kolayca dengeleyebilecek nitelikli Bununla birlikte ol-
gular bu durumu tersine, libido grnmlerine ok
temel gereksinim, daha nceden gibi ve artan
gan itkilerle dolu niteliklerini srdrrler. nefrete bu durumu
birey bunlarca gdlenemez. nk "teknik de -bu ko-
nuda, ilgisiz bir teknisyen sz etme grlebilir- bireysel-
mutluluk iin ve daha genel olarak da bir toplumunun iin yeri
dolduralamaz bir lsnde, erotik oranla
yeni bir grntsn ortaya Her ne kadar dini boyun-
ca cinsel bozduysa da, erotik deneyim bugn bir tketim gereksi-
nimi durumuna bu gereksinim, cinsel yknlerek
dizginler.
Bu nedenle, Weizsiicker'in szn z tehdit eden tehlike"
konusunda, bu tehlikenin zamanda bir biimde, en kk bir dengeleme ol-
insan gclin da sonucu
labilir; bu da bilin dzeyinden ok, dzeyde bir biiminde
Teknokratik bir dnya devleti erevesinde, hibir dengeleyemedi-
bu ynetimsel gereklilik denli lsz tehlike
olarak da bir biimde ynlenecektir. gnn
birinde, yetkin bir biimde ve bir pa-
evrensel her-
iin yeterli olup ya da dnya zincirleme
bu boyun evreni temellerine
Marksist-Leninist dzeninin bilincinde olan "yeni teknok-
rat sekinler sorununu tam olarak bu sorunsal ortaya atarlar.
durumu zerine kurmaktaki
daha etkileyici hibir olamaz. Burada, her zaman ileriye topya:
bir Bu durumda,
makinalar geilir;
rini istemeleri lsnde, bu dnya Ama
bilimsel ilk tarihi, bu
modern zamanlar boyunca bir an bile bir
mez mi? bu zg g denkleminin kolayca yok bek-
leyemeyiz. bu sonuncusu zorla-
sz gelimi byk deneyimleri ekiemienmeyi
her dzlemde kitlelerin znde yer alan engellemelere bo-
yun
son
234
CociTo, '96
Zulm stne Savlar
derece etkin bir dzeltme yntemi Bu, bir biimde
ve ele alacak yeterlikte grece olarak ok bire-
yin ortaya stelik, bu toplumsal ve siyasal etkili
olma bir araya getirmenin Almanya' da son derece g iki
Sanki bu bir toplum iinde us iin toplanma borusu
almaya ve buradan kalkarak da affekt'in temel ve belirimlerinin geri-lemesine
glendirmeye Ama yz milyonlarca devletler-
de bu Bu son derece toplumsal alanlardaki
kaynaklanan, felaketler tehlikesi olabilir? Bu
felaketler insan trn tehdit etmektedir ve bu tehdit, devlet temelleri zerinde,
gl bir bireysel duyulan kkl gs-
terdikleri bu yitirmek tehlikesini
-Vietnam' da Amerika Devletleri ortaya gibi-
Sonu olarak, gvenimizin yerine gelmesini nitelikte iki etmene
lim. olarak, gereksinimiere nesnelerle gerek anlamda
son derece olabilmesi durumunda -sz gelimi, boyunca zerinde
toplayan kimi gnah keisi trlerini grdk- nesnelerin birikimi genel bir ku-
ral erevesinde olduka devingendir. Bu birikim ilgi denk genel bir
kural erevesinde olduka devingendir. Bu birikim ilgi denk
ve libido ya da gcn birikiminin durumunda, bunlar bi-
zim iin kesinlikle bir abaya nesnelere Yine ekinsel ev-
rimin gncel durumu iinde, blgelerinin birbirleri zerinde pek az
ciddi bilgiye sahip ve bu nedenle de birbirlerini pek az anlayabildiklerini,
bunlar dnya siyasetinin yerini alabilecek dnya ii bir
siyasetin gerek temellerini gsteriyor gibidir. bir gz
bu inceleme, bu i siyasetin hibir biimde gncel siyasetten daha az e-
tin hatta daha g ve henz byk bir
bizi Ama bu ikisi temel bir noktada birbirlerinden Bu-
nu yollardan" srdrmenin Bundan byle, iinde bu-
lunulanlar, rakipler, duyulan olanak-
hatta ili dzeyine Bu durum, bugne yurt-
iin sz konusu pek de g-
zkmemekteydi.
stelik -ve bu ikinci bir mit olabilir-, gnn birinde Norbert belirt-
gibi "affekt tarihsel Burada sz konusu olan
en yetkin bir biimde yine bu yazardan bir rnek "XVI. yy' da Paris'te,
geen Saint-Jean bir ya da iki dzine kediyi yak-
mak sz eder. Bu son derece n bir araya getiri-
yordu. ezgiler Bir tr zerine byk bir odun konu-
lurdu. Sehpa ya, ii kedi dolu bir torba veya sepet Torba -ya da sepet- ya-
yanmaya Daha sonra kediler kor zerine ve halk
ve zevk Genelde tm bunlar ve sa-
gzleri nnde Bazen de onuru krala veya b-
yk verilirdi." Elias, zevk olan bir gnmzde
ok iyi "Bugn de, o zamanlarda gibi salt
sel duygular szkonusu Saint-Jean kedilerinin toplumsal bir kurum
17 N. Elias, ber den Prozess der Zivilisation, Bale, 1939, cilt I, (s.282).
CociTo, '96
235
Alexander Mitscherlich
Boks veya sert geen futbol gnmzde
XVI. yy' da gibi, "standart-affekt'in, iinde
affekt'in ne denli yoksun olursa olsunlar, tm biim ger-
topluma" zevkler
"Toplumsal-standart itki erevesinden kendini "anormal" gibi grmekteydi.
XVI. yy' da kedilerin yoluyla doyuma gibi, gnmz-
de bundan zevk alan iin de geerlidir."18
ceza biimlerinin da ortaya gibi, bu rnek ge-
rekli tm bieminin btn
zerinde etkili gsterir ve bir gerilerneye de en belirgin bir
yol aar. Son bu sreci belirleyen etmenlerin neler
gelince, bu alan, ok az deneysel konu Bunun-
la birlikte, "affekt kabul etmek gerekir; ocuklu-
ilk topluma uyumu daha bir biimde
mektedir. bu de sahte bir ideolojisine gre
trden azaltan sayesinde olur. Ama
rgHeniminin yorulmadan ve durmadan srmesi nedeniyle bunun, "sa-
ate bir erevesinde olup sylenebilir. zamanda retimi planla-
mak llebilir tm gereksinimleri bir d-
nemde sonunda ruhsal sorunlar ortaya ynlendi-
rilen ve i yerel yol gizli kalan yok etmeler
silahianma sanayinin yol bu konu-
da19 ne srdkleri, "ulusal Amerika Devletleri'nin en byk so-
birisi, hatta en herkese kabul edilir. Amerikan
yinelenen birok teknolojilerini sivil
retim ve piyasaya konusunda birlikte, bir silah retimi
(sz gelimi uak fze bir
bir beceri gstermekteyse de, 1914'te Alman dur-
da
Gnmzde, ama yine de ikincil nitelikli bir
nlem etmenleri gz nnde bulundurmaya gerek yoktur. Gerekten
de, toplum iinde bir dizi yetke hareket eden ilgili bekler,
giden bir biimde Bu da
dikkati, temel gerekelerinden yne
Psikanalist, denli kendi toplumunda da bir srecini
trden ruhsal neler kesinlerneye Toplumbilimci ve siyaset-
iye gelince, gnn birinde hangi bilmelerinde yarar
Ve ancak btn gzlemlenebilir belirleyici etmenlerin bir araya gelmesi bir
koymaya olanak bu dzenli bir biimde
mesinin srp bu da bizi Karl Kraus'un daha nceden szn
son gnleri"ne gtrr ve bir lm itkisinin
maya son koyar.
ev.: Necmettin Sevil
18 A.g.e., (s.282).
19 Mischke, Fritz Vilmar, und Abriistung im Spatkapitalismus, Frankfurt, 1965, (s. 22).
20 Vilmar, A.g.e. (s.227).
'96
KAYIPLARI:
KATILMAYANLARlN

DA
SA V
Dane Areher - Rosemary Gartner
sorunuyla ilgili Devlet nedense pek sz edilmez.
zerine kitaplar, hormonlardan cinayet dek uza-
nan ele idam protestocula-
dvlmesine veya "resmi" en etkileyici biimi olan yer vermezler.
Bu son konunun hayli zira yol rakip
lm gayet iyi (Singer ve Small, 1972). Bu belgeler, 1963 ile 1973
en 46.000 gencin ldrlmesine ek olarak Vietnam
da ok l vermesi gibi olduka zamanla-
ra ait
O halde cinayet ve resmi ne-
den pek Akla ilk gelen ve resmi biim-
lerinin devlet gibi bir bir olgu
Uaklar bir ky Devletler'in CIA'i liderleri l-
CociTo, '96
237
Dane Archer-Rosemary Gartner
drtmek iin bir polis bir hapishanede-
ki idam hkm bir katili ve Ulusal protesto-
culan engellemek iin ldrc silah bu ldrme eylemleri emir-
ler sonucu ortaya (bkz. Marks, 1970). Bu emirler bir
rgtten seilen ya da atanan memurlar verilir ve ldrme eylemini
grevliler kolektif olarak konur. Durum
ne olursa olsun sonuta ortaya lmler, resmi hedeflere -yaban-
bir ideolojinin nlemek, zel m lke verilen nlemek, mstakbel po-
tansiyel katilleri ca veya devlet denetim almak
iin gerekli lmler olarak betimlenir. Resmi bir misilleme
dete veya szde tehditine bir cevap da savunulur. Bu ne-
denle, resmi ldrme eylemleri, devletten emirler sonucu ortaya yasa-
ve kolektif olarak hareket eden birka ve
yce amalara hizmet etmesi da savunulur. Bu zellikler
resmi temellerdir.
byk devlet kabul edilebilir ve
problemsiz grlmesi bu
Kamuoyu kolayca bulunabilir. 1968'de bir
maya gre %57'si belirlemeye "Polise hakaret eden bir
sert bir muamele bulunmaz." (Gamson ve McEvoy, 1972,
s.336) Resmi halk ldrme eylemi gibi u noktalara dek vara-
bilmektedir. Gallup rgt 1968'de bir insanlara,
ayaklanma byk bir belediye polise grld-
emrini vermesini durum ortaya
%64' sorununun stesinden gelmenin "en
iyi yolu"nun bu 1969'da neredeyse (%48'i)
kampslerdeki en iyi yolunun amak
nu 1972, s.48). Yetkililer ldrlen insan
ayaklananlar ldrlenlerin on srdrmesine
resmi gsterilen bu ve eyle-
mi ve eylemcileri olarak (Couch, 1968).
Resmi kamuoyu o denli yoldan ki ta-
dahi bundan 1969' da bir
lan ulus iindeki %30'u "polisin dvmesinin" bir eyle-
mi bir biimde %57'yi bulan bir kesim de "polisin vur-
bir eylemi (Blumenthal, 1972, s.73). Bundan dola-
yatan anlam eylemin eylem-
cinin 1969 tarihli
lere en fazla hangi ilgilendikleri
tarihte Vietnam devam ediyor
%4' sz
Bu nedenle resmi bir sonucu da kamuoyu
bir birikiminin ortaya En ok gre u noktalar-
daki ldrme eylemi bile olarak kabul edilmemektedir ldrme eylemi dev-
let otoritesi Devlet gsterilen Vietnam Sa-
William Calley da dahil olmak zere kavra-
tepkideki (Kelman ve Lawrence,
CociTo, '96
Dnemi
1972). Resmi gznne halk
dan sz edilen genellikle "kriminal/

Bununla birlikte konulu bilimsel resmi yer al-
edici bir durumdur. Toplumla ilgilenen da birer vatan-
iin bu ve devletin l-
drme eylemlerini eylemi olarak gibi grmyor olma-
mmkndr. bilim evrelerinde genellikle politik
ve ldrme eylemlerini "cinayet" olarak niteleyen tek kesimin sa-
politik muhalifleri grlr. Yine de toplumla ilgilenen
bir biimde zere iin,
devlet himayesi ortaya bu ldrme eylemlerini daha bir,biimde
hayret vericidir. Belki de da dahil olmak zere hepimiz,
konusunda Devlet tekelini kabul edecek belki
bu seici bir biimde etkilemektedir.
Resmi sayma yine de kendi hkmetimizin eylemleriyle
grnmektedir. Buna u bir rnek verecek olursak: Nazi
hkmet resmi olarak gibi za-
Alman da da bilinmektedir;
pek ok ve da yer fakat uluslardan
hi kimse onlarla bizleri devlet onayla-
maya gtrr ve bu yzden bir tr ahlaki budunmerkezcilikle bu
kendi hkmetimizin eylemleriyle Resmi eylemleri bir devletin
kendi iinde kabul grr ama onay almaz.
Yine de bilimsel alanlarda resmi ihmal edilmesinin
bulunabilir, ancak bu daha da vericidir. Toplumla ilgilenen bilimadamla-
kurumsal iin hkmetler, ieren bu
gndemleri zerinde etkide bulunuyor olabilirler. Bu nedenle bilimsel
devlet konusunda esefverici bir "kr nokta"ya ola-
bilir. Bu bilimsel kr noktalada ilgili alan bulmak maalesef ok r-
Kaliforniya valisi Ronald Reagan, UCLA' de
Merkezi konusunda yol aan teklifini
sekreteri Earl Brian teklif edilen merkezin zere
bir Gazetecilerden birisi, zerinde
biimlerinde da yer Dr. ol-
hi
Resmi bilimsel bir r-
de Short'un (1975) Nedenleri ve nlenmesi konusunda
Ulusal Komisyonun tarihi zerindeki mkemmel belirlemeleridir. Short,
bu nemli komisyonun (Marvin E. Wolfgang'la birlikte) mdr
olarak grev iin, hem ilgintir hem de bilgilere da-
Ulusal komisyon bir
eyleminin kendi zerinde yaralama veya g kullanarak
insanlara verme veya alma ya da zorla mlke el koyma veya zarar
verme ile sonulanan ya da amalanan tehdit ya da g
(Short, 1975, s.68). Komisyonun ilk zamanlarda bu komisyon-
daki bir alana komisyonun
CoGiTo, '96
239
Dane Archer-Rosemary Gartner
me Raporu "Bu rtl bir
yoktur. Kanun ve idaresi de buna dahil zira bir polis de grevi es-
bireyi tehdit edebilir, zor kullanabilir hatta yaralayabilir ya da ldrebilir. Bu
ocuklara verilen cezalarla birlikte da dahildir. Bu polis
Nazi ve ocuklara fiziksel olarak zor da kapsa-
(Komisyon'un Raporu, s.3, Short, 1975, s.68'de
Komisyonun gndeminde ve polis gibi resmi ve
olarak dahil komisyonun daha sonraki
bu vurgu gzden Son Rapor'un komisyo-
nun zerinde konular "tm (Short, 1975, s.69) eylemleri ol-
eklenmesi hassas bir nem nk devletin ey-
lemleri itibariyle- olarak kabul edilmiyordu. bir ulusal
ma bu vurgu dikkatlerin, bireysel kitle
ve katillerin eylemlerine neden oldu. Bu arada,
zerine bu geleneksel odaklanma nedeniyle devletin eylemleri konu
stelik komisyonun zamanlar Vietnam en
dnemine Gerekte Short, komisyondaki di-
yedi konuyla birlikte zerinde de geici bir nerdiklerini belirtir.
Short'a gre, "genelde zelde Bindiin'deki zerine bu denli
yol potansiyel patlama" (s.71) nedeniyle bu fikirden
Komisyonun ok byk, hatta bir sa-
hip hkmetin ok eylemleri -tabii bu, dev-
letin kendi eylemlerini ieren bir ilgi -zerine konusunda
etki da olduka edici bir durumdur.
Tm bunlar nedeniyle, hem halk hem de bilim evrelerinde sorunu zerine
merkezini neredeyse veya
Bu dile de Cinayet terimi hemen her zaman
sulu bireylerin eylemleri iin bundan ok daha ntr bir szck olan ldr-
me devlet grevlileri ldrme eylemleri iin neredeyse hi
devletin kaybeden-
ler, l hatta gibi szckler, bu pastel gerekten
ieren ldrme eylemlerine gnderme yapmak iin szcklerdir. Res-
mi grevliler zaman, infaz gibi szckler
ldrme eylemini kamufle eder. devlet bu
sz reddederler. devlet grevlilerini
"cani" politikalar uygulamakla sular ve askerlerden "katil" diye sz ederler.
Resmi konusunda bilimsel evrelerde grlen bu ihmalin giderilmesi ge-
ilgilenen dikkatlerinin tekelini,
Bu tekelin bilimsel gremeyen bir
Her nce, resmi zellikle tehlikeli bir ha-
le nk Devletin ve yetkisini tek biimi budur.
olarak, resmi konusundaki ok nemli ve heyecan verici sorular
hala beklemektedir: Hkmet en ok destekleyenler ne tr
Hkmetin ya da infazlar gibi) hangisi bu
tr eylemlerini en Kk ocuklar, sa-
lrme eylemleri gibi hkmet olarak gryorlar
Hangi ocuklar devlet kabullenmek zere toplumsalla-
240 CociTo, '96
Dnemi
"Ahlaki bulunan insanlar resmi
bir biimde mi yoksa destekler mi? "sulular", sulu olmayan
gruplardan daha fazla devlet destekler? Resmi uygulayan grevli-
ler eylemlerini kendi kendilerine savunurlar? jrileri en
ok etkileyen hususlar nelerdir? gibi nispeten da-
ha az eylemi daha fazla destekler veya
gsterirler mi? Bu gndemi hem ok zengin hem de fakir bir
gndemdir.
DEVLET TARAFINDAN UYGULANAN SONULARI
birka boyunca, devlet uygulanan ze-
rinde durduk. zellikle nokta, en etkili resmi biimi olan
bittikten sonra, toplumdaki dzeyini yol
oldu. miras ortaya
ran olduka kuramsal sebepler ve-
ya "model alma" sonucu pek ok ve biimlerine dair
yalanlanamayacak (Bandura, 1973). Bu alanda pek ok
izlemenin etkilerini bulmak iin deneyler ya da nedensel gerileme tek-
nikleri "model alma" teorisi, uak ve terrizm gibi belli ci-
nayet yntemlerinin, gre, rneklenmesine en iyi
getirir (Bandura, 1973, s. 101-107). Toplumsal teorisinin en temel ilkesi,
veya gerek eylemlerinin bir model ya da taslak
ve bu model ve taklit edilme Buna ek ola-
rak ieren modellerin, istenen grlmesiy-
le de en etkili hale belirtmektedir.
Gerek ya da kurgusal bireylerin eylemleri taklide yol gibi
resmi bir eyleminin de bireylerin eylemlerinde taslak
ok muhtemeldir. Ne de olsa Devletin tm yetki ve ve
larda ldrlen insan olarak artan "kahramanlar"
dan da ldrme eylemini dllendirmektedir. Tabii her
biri, kendine zg benzersiz bir bahaneler ve amalar ka-
Hollanda Gney bumunu srtmek, durdurmak,
komnizmi engellemek vb. gibi. Fakat kendilerine zg
hepsinde de ortak olan ldrme eyleminin belli amalara hizmet eden
bir ara olarak hatta dllendirilmeye hak gtrmez bir
ahlak dersi bir ulusta, en bir iin bu ah-
lak dersinin etkisini Bu nedenle taklit edilen ya da
model retmek iin gereken btn sonucu
ok lm, resmi himaye ve vlme, ldrmenin ve ldrenle-
rin dllendirilmesi) ieren ok gl bir biimini
ldrme taklit modeli
dair kuramsal sebepler olsa da, bu hipotezinin pek
ykl grlr. bu hipotezi destekleyen merak
gzlemler Vietnam Amerika Dev-
letleri'nde cinayetler ve ihmale gelmeyecek 1963'de 4,5'tan
(100.000 1973'de 9,3'e iki bir grl-
bu durum, miras dair tek bir
CoGiTo, '96
Dane Archer-Rosemary Gartner
olarak kabul edilemez, nk bu Devletler pek ok toplumsal ve
demografik sahne Bu hipotezinin daha kesin bir
kilde iin daha fazla rnek durum gerekmektedir, ancak bu sa-
lm belirlenebilir. Bunlara ek ola-
rak, hipotezinde yer alan ok iki sorunun da
nem (1) genelde sonra lm olup gi-
bi grgl soru, (2) bu hangi neden olabile-
daha ok yorum getiren bir soru.
Yazarlar ve toplumsal konularla ilgilenen uzun zamandan beri sa-
miras bu
zerine giderek mmkn Bu en b-
yk engel, kadar ldrme konusunda ulusal ol-
iin ldrme sahip sonucu bu
hipotezin mmkn . .Biz bir sreden beri
Su Veri (KSVD) bu dosyada, 1900-1970 ara-
110 ulus ve 44 byk ldrme ve taeizierin
yer (bkz. Areher ve Gartner, 1976; bkz. Archer, 1978; Areher
ve Gartner, 1977)
KSVD'nin Devletin bir bireylerin de
bir etki gsterip sorusunu ilk kez mmkn olmak-
Temel modelimiz, toplumlarda ldrme
ile kontrol grubu olan uluslardaki ldrme kar-
iermektedir. Denetim bu belli bir dnem iinde
ldrme her yerde artabilme nlem almak zere tasarlan-
dnemlerde ldrme bir biimde
ancak o zaman zaman biriminde, uluslardaki sa-
uluslardakinden verileri yo-
iin, ncesi ve olmak zere
iki dnemi setik (Archer ve Gartner, 1976b).
ilgili Singer ve Smail (1972) ansiklopedik envanterden
elde KSVD' deki bu zengin tarihsel veriler on drt -ve bir-
ka lkenin birka yer toplam elli
dan ldrme incelenmesini mmkn Bu
30 kontrol tabloda
I. Dnya II. Dnya Vietnam ve on bir sonra
uluslarda ve Kontrol grubunda yer alan uluslarda ldrme de-

CoGiTo, '96
Dnemi
ldrme (%)

Uluslar
Kontrol

Azalma
Avusturya O)
Kanada (I)
Macaristan(!)
Finlandiya(II)
K. (II)
ABD(II)
Hind)
(1956-Sina)
(1896
(1939 it-Eto)
Norve(I)
Seylan (II)
(Il)
El Salvador(II)


Tayland(II)
Burma(VN)
Endonezya(VN)
Japonya(VN)
Avusturya (1956 Rus-I)
Burma (1965
(1935
Fransa (1896
Trkiye(1956 Sina)
Trkiye (6gn)
%
-23
-26 FransaG)
-57 G.Afrika(I)
-18 Kanada(II)
-83 Avusturalya (VN)
-12 Kore (VN)
-14 Filipinler (VN)
-58 (1956 Sina)
(1967-6 gn)
-44 Fransa (1884-S .. -Fa)

Japonya (1914 Rus-Jap.)
Japonya (1912 Man .. )
%
-5 Belika(!)
4 Bulgaristan(!)
-1 Almanya(!)
6
7 Japonya(!)
6 Portekiz(I)
9 (I)
-2 ABDG)
-4 Avusturalya (II)
O Danimarka(II)
6 --
-9 Fransa (II)
-8 cm
Japonya(II)
Hollanda.(II)
Y.Zelanda (II)
Norve (Il)
(II)
G.Afrika (II)
Y. Zelanda(VN)
Tayland(VN)
ABD(VN)
%
24
22
98
52
12
47
50
13
32
169
13
54
133
26
12
313
65
H
104
50
14
42
Macaristan(1956 Rus) 13
14
Japonya 15
rdn (1967-6gn) 35
Pakistan(1965 13
-37 Seylan(!) 8 Finlandiya(!) 124(*)
-19 -3 Tayland (I) 112(*)
-67 Hollanda (I) -2 Kolombiya(II) 34
-20 Tayland (1932 Manc.) 7 14
-22 Seylan(1962-Sino-Hin.) -4 Trkiye(II) 12
-42 Canada(VN) 11
-17 23
-17 Tayvan(VN) 37
-23 Seylan(1965 14
-23
-13
-13
-22
-13
-33
-19
Finlandiya ve her ikisi de I. Dnya iin kontrol grubuna nk bu iki grup Singer ve
Srnall ulus olarak (1972). Yine de bu o dnernde
mayan uluslar koyma bir Finlandiya 1918' de bir i Tay-
lanci ise I. Dnya birliklerini (Kaynak: Areher ve Gartner 1976)
CociTo, '96
243
Tom Haley, Sipa Press, 1994)
Dnemi
lkelerin, lkelerle
ldrme daha fazla gstermektedir.
ldrme en %10 oysa hibir
girmeyen uluslarda ldrme %10'dan daha fazla l-
kelerde ldrme ok byk durumlarda kimi
ncesindeki ldrme iki Bu nedenle
ma hipotezi Tablodaki sonularla gstermektedir. gerekten de
artan bir ldrme miras
ve uluslar fark ok
bu hipotezinin biraz
pek ok birlikte bir ulusun ve cinsiyet ok
yol aar. len gen erkek olduka
I. Dnya sonunda, 20 ile 45 arasinda olan
her bin erkekten 182'si Fransa' da, Avusturya' da, 155'i Almanya'da, 101'i
ya'da, SS'i (von Hentig, 1947, s.349). ldrme veri-
lirken gen erkekler her zaman bir biimde n plana (Wolfgang
ve Ferrecuti, 1967), bu zellikle istatistiksel olarak
cinayet suu en olan ulus nfusundan Bunun
zellikle byk gelen bebek patlama, hesapla-
nfus ldrme azaltmaya y-
neliktir.
Bu muhafazakar sonulardan elde edilenleri kolayca zetleyebiliriz: za-
kaybedilen gen erkek ve kabaran bebek incelenecek
olursa, ldrme Tabloda ok daha byk
bir oranda grlecektir. Tabloda Fransa iin I. Dnya sonra
ldrme %4 gibi kk bir ve lkeler
yer Ancak, kontrol edilse,
gzlenen ldrme etkileyici bir gibi
cektir. Bu demografik Tablodaki lkelerin
lkelerden ok daha fazla gstermesi zellikle etkileyicidir.
Tablodaki sresinin ve ldrlen insan
dan olduka byk gsterirler. Bu yzden yer alan l-
keler "dozlarda" nasiplerini hipotezi
en ok veren uluslar, uluslarla daha
bir yelpazede ldrme Singer ve Smail'un (1972) verdi-
bilgilerden faydalanarak her ulusun gre
bir ulusun ncesi nfusundan milyanda
yzden fazla yoksa az gre Bu kontrol prosed-
r ok daha ve yine nfus beklenenlerin tersine sonu-
lar vermektedir. lm bir biimde etkilenen
uluslar, ldrme da gsterirler. Bu lke-
lerin %79'unda ldrme ve %21'inde grlmektedir.
ldrme en fazla gsteren lkeler, zellikle en fazla "miktarda" ya-
lkeler bu sonucu Tablodaki kendi iinde
olarak yorumluyoruz.
Bunlardan hipotezinin ileri ilk iki sorunun ar-
lkeler bireysel ldrme yk-
CociTo, '96
245
Dane Archer-Rosemary Gartner
selmeyi, lkelere oranla daha fazla Bu
kaybedilen gen erkek ve
larda oranlarda veren uluslarda zellikle
bu yol aan ne gibi bir gazilerinin
oranla daha fazla eylemine uzun zamandan
beri zerinde bir konudur (Archer ve Gartner, 1976a). Bu korku her
sonra yzeye Darrow (1922, s.218) I. Dnya Sa-
su "evrensel insanlar'' olarak
gazilere Lifton (1973, s.32) ise daha bir tarihte, Vietnam gazileriyle il-
gili bir tahminde "Bunlardan ya da
yoluyla veya daha yksek bir yerden teklif birine hizmet vererek,
modeli iin bir iindedirler." Bu
yatan askerlik, ldrme eylemini daha kabul edebilir ve
bu konuda ve deneyim sonucu gazi-
lerin bittikten sonra bile kullanma
gaziler imgesini gibi grnen birka tane durum
Amerikan Quantrill olan
askerler, Jesse ve Frank James
ve Younger Daha zamanlara ait rnekler de bulunabilir.
1949'ta Howard Unruh isimli bir gazi New Jersey, Camden'de bir
ve bir tfekle on iki Unruh II. Dnya kes-
kin Vietnam Dwight Johson isimli bir asker
yirmi askeri ve Kongre Detro-
it'teki evine birka ay sonra ise, bir marketi soymaya vurularak
Durum tabii ki tek fazla bir
ama daha genel olan soru, gazilerin eylemlerinin toplumlarda gz-
ldrme Amerika Bir-
Devletleri dahil pek ok ulus, ldrme suuyla tutuklanan ordu deneyimli
ldrme istatistiklerinde gazilerin bir oranda
yer belirlemek zordur. Gazilerin cinayetierin bilinse
bile, gaziler ve gazi olmayanlar, ordu deneyimlerin ek olarak pek ok ynden
gsterdikleri iin bunu bir oran iinde Bu soruya
olursa ve gaziler olmak zere iki tr gazi ara-
yksek cinayet ya da su (Borus, 1975). ka-
elde iin gazi imgesi gerek sylenti olabilir. Bu
sylentinin srmesi, askerlerin olabi-
lir. Askerlere ldrmeyi konusunda sivillerin gl olabilir ve
serbest onu dizginlemeden daha kolay korkuyor olabi-
lirler.
Tm gazi hipotezinin, uluslarda
gzlenen ldrme dair
,bulduk. Bu sorunun gazi olanak-
gruplar iinde bulgumuz oldu.
Devletler' de ve erkekler gsterilen
gibi ykselme 1963 ve 1973 cinayet yznden tutuklamalar
erkeklerde %101, %59 uluslardaki ve erkeklerin
su ilgili veriler elde ettik, her iki cinste de
CoGiTo, '96
Dnemi
grlmektedir. Son olarak da, cinayet ar-
gen gazi grubunda her grubunda
zet olarak, cinayet olduka ve kap-
Bu kk ya da byk olsun, ulus yenik olsun ya da
ekonomisi ya da olsun, gazi olsun erkek
ya da olsun, her ulus ta her suu grubu iinde grlmektedir. Cinayet oran-
bu yapma verilerle veya tesadf eden toplumsal de-
Bu bulgunun daha ziyade, devlet ve
bireylerin potansiyel bir Bu
ldrme eylemlerinin yksek bir mevkiye ve bu-
nun gelecek ldrme eylemleri iin bireylere olumlu sonular bir model
nedeni ile ldrme ey-
lemlerinin, liderleri gznde onaylanan eylemler dair
lar ldrme eyleminin geleneksel sa-
birlikte tersine dnmesi, gnlk stesinden gelmek iin
bir ara olarak bir ldrme etkile-
yebilir. toplumlarda devlet zel nfuz et-
mekanizmalada ilgili bile Huggins ve Straus
(1975) ocuk kurgusal maksimum
ni
Toplumsal alanda taklit ya da model al-
ma yoluyla dair olduka etkileyici deneysel olma-
devletin yetke ve en gl modeli
genelde ihmal zel grlen devletin bu
gl etkisi, 1928'te Louis Brandeis'in geenleri sz-
lerde grnmektedir: "Hkmetimiz, her yerde her zaman ve gl olan
bir Tm insanlara, iyi ya da kt kendi rnekleri Su
bozan hkmetin kendisi olursa, bu durum

Toplum bilimlerinde resmi konusunda grlen bu ihmal belli ki,
hem hem de devletin eylemlerini -en u noktalara va-
ran cinayet eylemleri de dahil olmak zere- eylemi olarak ni telemekten
Hkmetin bu boyun tar-
ve resmi ldrme eylem biimlerinin konu
ldrme yol
konusundaki bu yeni bulgu, bu durumun konu ne denli esef verici
ve bireylerin ieren eylemlerinin, hkmetlerin onlara
dnemleri yznden uygulanabilir hale belirtir.

tarihinin kayda 5600 14.600'dan fazla her
olarak 2.6. bu dnem iinde ya-
ve len kabaca 185 insan neslinden 10 tanesine bozulmadan
mak (bkz. Montagu, 1976). ifade eden bu mit
yz yze byle bir nlemenin ya da denetim
mmkn olup merak edilmesi ok
Bitirirken buna verecek kesin ve tecek bir "EVET" is-
CociTo, '96
247
Dane Archer-Roseman; Gartner
terdim. Bu itibaren gibi, Freud, Lorenz, Ardrey ve
Ierin ne tersine, bir gelen bir zellik
dir" sonucuna eden ok gsterge bir top-
lumsal biimi gibi gzkmekte ve, tm faaliyet trlerinde gibi
biimde edinilmekte; toplumsal, durumsal ve evresel faktrlerden etkilen-
mektedir. genetik ya da igdsel bir biimde nceden var olan bir
gerekte ortaya eden -ve harekete geiren- karma-

Tabii, bir biimi olarak da
Bireyler ve (veya hatta i)
edilebiliyorsa, biimde bu bireylere olmayan tarzda davranmak ve
zarar vermekten da Bylece, bu metinde benimsenen
perspektife gre, bu amaca uygun takdirde altma

Sylemeye gerek yok, insan denetim alma ne srmek
bu hedefe iin sz etmek bir Daha n-
ceki blmlerde de gibi ok bir olgudur ve ok ge-
bir alana faktrlerden pek ok etkilenir. Bu nedenle, basit ve-
ya bir tarzda bunun ya da denetim
varsaymak naif bir problemler zm-
ler gerektirir ve bu kurala bir istisna Ancak, bu kar-
perspektifinin bu blm ve ele
takdirde birka insan
veya konusunda ok byk bir sahip grlebilir.
olarak, bu tr denetim almak iin,
tepki ve bir kkl gerekir. Gnmzde genler,
sistematik diye bir duruma maruz
Televizyon veya olmakta ve
bu yolla zarar verme konusunda epey tekniklerle
Daha da kts, bu tr sahneler yle ki adeta
yrtlmesinde kesinlikle onaylanabilir ve uygun bir teknik gibi
gsterilmektedir. Bu tip yani genelde toplum, hatta ebe-
veynler ya da takviye fark zaman, son
grmek
Televizyon gsterilerinin, izgi ve arala-
kesinlikle ok g bir ve pek ok etik ve yasal
dzenlemeleri beraberinde getirecektir. Ancak, elimizdeki gstergeler bir biim-
de yrtlecek olursa bu tr gsterilen aba ya etmektedir
kt ynde kadar iyi ynde de etkileme potansiyeline
sahiptir, fakat kt etkilerin iin aktif zorunludur.
olarak, edip dllendiren toplumsal
ortadan Buss (1971) ve de
gibi bu tr srekli dllendirilmektedir. r-
kk (zellikle erkek "macho" hem ya-
hem de ebeveynleri vg de,
tik oyun kadar pek ok konumlarda
eylemlerinden dllendirilmektedirler. Ve son olarak, az nce
'96
Dnemi
bu blmde sz gibi, anda var olan adalet sistemindeki yetersizlikler, sulu-
ve genellikle bu yolla nemli maddi dller
lamakta, bu insanlar pek ender olarak "ekmektedirler". Yine burada
da bu ve devasa ve ok bir Ancak,
mmkn yerlerde bu
ok olumlu sonular
ncs, remesine yarayan yaratan evremizden
Tabii denetleme-
ye girebilecek edici yol aan tm ko-
Yine de pek ok edici grlt,
ve gstergeleri) denetim sokulabilir. Bylece bu tr ko-
ortadan en azaltmak iin aktif
bizleri bir insan toplumu hedefine daha da
Son olarak dikkat ekilmesi gereken nokta, tepkilerin zaten hal-
de ve belli bireylerin bu tr durumlarda bile,
zarar veren eylemlerin ortaya engelieyebilecek tekniklerin hala var olma-
Bu blmde daha nce de gibi, iermeyenmodellerin dev-
reye gibi prosedrler, tepkiler
ve hatta tehdit ieren bir tarzda gibi yollar, de-
yim yerindeyse kkken ezme" yolunda ok etkili olabilir. Bu nedenle,
yeni bu tr teknikleri daha da ilerletebilir, bu tekniklerin
ilgili bilgileri yaymakla, ortaya en fazla durumlarda
bile nleme konusunda ok
zet olarak, anda, pek ok tahmininin ok
daha tesinde azaltacak epey bilgi sahibi Maale-
sef, bilgi ve eylem her zaman byk ve bu zel durum-
da, bu uurum daha da grnmektedir. kresel alanda, toplumsal alanda
bile bu yerine getirmek iin pek fazla bir Yine de bu
ben, hala umut Bilgi bir kez edinildi mi bunu kullan-
ma olsa ve insan denetlenmesi konusunda bilgi sahibi
buna bir istisna varsaymak iin bir neden yoktur. Bu nedenle, n-
mzdeki iinde, bu bilginin de olarak ve
pek ok tahmin ediyorum. Ne olursa olsun, nceki
nesillerle bizi zincirinin Genel bir
bu hedefe biliyoruz; eksik olan bunu yapa-
bilecek inan ve iradeye sahip Giderek daha da fazla ieren bir dnyada
srdrebiliriz, ya da bu tehlikeli dngye son verecek atabiliriz. Se-
im, kelimenin tam bize aittir.
SALDIRGANLIGINI NLEME VE ALTINA ALMA
ok zamanlara kadar btn dikkatler, nleme ve de-
netim alma yntemlerinden ok bu yarayan faktrlere evri-
liydi. bu belirlenmemesi byk lde, bu
tr eylemleri nlemenin en etkili yolunu zaten bildikleri gibi bir
bu yollar ve duygu
Yine son zamanlara ait bir zamanlar gibi bu prosedrlerin hibiri-
nin de yeterince etkili gstermektedir.
'g6 2
49
Dane Archer-Rosemary Gartner
olarak ele bylesine bir tutumla
vermenin ancak mmkn grlmektedir: (1) ok
(2) bekledikleri ok (3) bu tutumla gerek-
ten ihtimali yksektir, (4) bu eylemlerden kazanabilecekleri fazla bir yok-
tur. Bu takdirde, ceza engellernede
tamamen kalabilir. de belli
etkili grnmektedir. Belirleyecek olursak,
zamanlarda, eylemlerin hemen emin ve n-
ve tarzda yerine getirilirse, ancak o zaman daha sonraki bir nle-
mede Tersine byle zamanlarda ise,
genellikle "geri tepmekte" ve yol
bireylere "ilerini gvenli bir ortam nerileri (1)
kendilerini daha iyi hissetmelerine neden olacak ve (2) nl hipotezinin te-
melinde ifade gibi, daha tehlikeli biimleri gsterme azal-
Eldeki gstergeler ilk neriyi destelemektedir: biimlerinde yer
alan bireylerin duygu yklerinde gerekten de byk bir azalma
Yine de, ve bu tr etkiler bir tek bu diyemiyoruz,
tutumlardan herhangi bir etkinlikte yer almak da benzer etkileri ve-
rebilir. neri -yani o anda var olan daha sonra bulunma
ile ilgili gstergeler daha gre, fke-
sinin ya da bu tUr
verebilmektedir; bu, denetim alma olan duygu-
azaltan bir olgudur. verilen bu tr etkilerin ne kadar
de henz bilinmemektedir. Bu nedenle, insan nlemede
biraz gibi bir so-
nuca varmak
Bu biraz daha gibi grnen nc bir prosesr de ier-
meyen modellerde yer alan gerilimli ve tehditkar devreye Dizgin-
lenmeye zorlanarak ve bunu ifade ederek bu bireylerin
grlebilir. modellerin etkilerini
azaltabilir ya da tersine evirebilir ve bu yolla toplumsal sonular
getirebilirler. Son olarak, olmayan modeller, bu tr daha
biimlerinin ortaya yol ya da tek--
nleyebilmektedir.
toplumsal biimleri gibi, genellikle fak-
trlerin denetimi Bu tr nlenmesinde ok etkili gs-
teren bir durum da bir tahrikin yatan nedenler
bilgi sahibi Son zamanlarda elde edilen bulgular, tahrik edici ey-
lemlerine bu tutumlara bir biimde tepki ver-
me bir gstermektedir. bu bilgilenme tahrik-
ten veya huzursuzluktan daha nce bu durumun fkenin de-
recesi ok bir dzeyde kalabilmektedir.
nleme ya da denetim alma konusunda bir teknik de b-
tn -insan da dahil- anda birbiriyle iki tepkide bir-
den ilkesine Bu ilkeye gre, fke veya
tepkiler verdirilmesi,
da nlemede ok Bu
'96
Dnemi
ok tepki bulunabilecek son bunlardan
tanesi zerinde kurbanda grlen huzursuzluk gr-
erek bu olma; malzemelerinin ortaya
direrek duygusu; hafif bir erotik yoluyla
hafif cinsel Hem alanlarda hem de elde edilen gster-
geler, bu tr tepkiler bu faktrn de ger-
ekten ve bu yolla,
gcnn
Ingilizceden ev.: Aysun Babacan
'96
Son Hitler'in dolu ruhu Almanya' da birlikte
..
PuNK GRSEL
GAMALIHA
Taner Ay
beni ya 1993 son gnleriydi ya da 1994 he-
men New York Times gazetesinde o haberi Nazilerin kirli gr-
sel mzayede haberine at-
New York yetkililerden bilgiye gre, Hermann Gring'in Demir
Ha 4.300, 100.000, bir toplama idarecisi
2.500, Adolf Hitler'in sadece 11 5.700, yaka
2.000 ve 1938 bir SS ise 1.700 mzayededen bir para-
ya sahip olabilmek iin binlerce
Dnya dnemine ait yzde 20 prim
ve bunun borsadan daha iyi bir o gnlerde, ruhlu
kar etme arzusu, elbette Ancak, beni dipsiz
yuvarlayan kan lekeli bir SS en 1.700 dolar saya-
hilrnek iin kuyrukta birbirlerini ezen Yahudi
Genliklerini ve btn sevdiklerini toplama Yahudiler.
New York Times'taki haberin, beynimin bir soruyu in-
kar edemem: Neden zellikle toplama kurtulan Yahudiler, Hermann G-
ring'in Demir Ha bir toplama idarecisi
Adolf Hitler'in N azi yaka veya bir SS
sahip olmak istiyordu?
soru, 1970'lerin bir tepki olarak ve o d-
BAHAR '96
253
Taner Ay
nemdeki btn rock" militanca destekleyen
grsel ha iin de David Bowie ile Lou Reed'in "Ber-
lin" dnemlerini dikkate alan Dick Hebdige'nin, Genlik ve Altkltrleri'nde, punk grsel
bu simgenin olmayan bir Almanya'ya duyulan ilgi ve
mitolojik bir dnemi dahil birka gereke birden ileri
Oysa, ben, 1977 Time-Out muhabirinin "Niin ha?"sorusunu,
"Nefret edilmekten diye o isimsiz Dick Hebdige'den
daha "gereki"
Liliana Cavani'nin Gece Bekisi' ni, nesiller nc defa seyretti-
ise, punk grsel ha ve btn sevdiklerini top-
lama Yahudiler'in Nazi rejiminin kirli grsel
mzayedeye ilgileri