You are on page 1of 15

SAHA YER VE SAHA TRKLER* Jelobtsov F.

FEDOTOV 1- Saha Trklerinin Ad Bugiink "Yakut" kelimesi Everik (Manu-Tunguz kavmi) dilinden gelmektedir. Evenkiler, Saha Trklerine "Eko" derlerdi, Ruslar~ Saha Trklerine ait ilk bilgileri onlardan almlar ve "e" sesini "ya" sesine evirip, "ut" son ekini ekleyip, Saha 'Frk1eriIieYakut diye ad . vermilerdi. Ancak bu ad hibir zaman Saha Trkesine yerlememitir.
. .!

Daha 1924 ylnda Saha bilim adam Ksenofontov Cumhuriyetimizin Anayasa komisyonuna Yakut ve YaktUya kelimelerinin yerine "Saha" ve Sahastan" kelimelerinin kullanlmasn teklif etmi ve Yakut kelimesinin Trke olmadn da kaydetmiti. Maalesef bu i o zamanlar bitirilmemiti.1928 senesinde Komnist Partisi Merkez Komitesi ald bir kararla Cumhuriyetimizde ar bir baskya balamt. Halbukibu zamanda birok halk kendi tarihi adlarn almlard, 1930 larda Sovyetler Birliinin yenianayasashazrland zaman Saha Trkleri iin yeni birmit domutu. 1936 ylnda Saha Trkleriiin .tarihi adlarn almalar iin devlet komisyonu almalara balamt. Maalesef bu teebbse de kanl bir ekilde son verildi. Bundan sonra da kimse byle bir konuyu amaya cesaretedemedi. Btn eski Sovyetler Birliinde ."Glostnost" ve "Prestroyka" politikalar ile esen bamszlk rzgarlar Saha. Sire'ye kadar ulat. 27 Ey1l1990 da Saha zerk Cumhuriyeti devlet egemenliini ilan etti. Cumhuriyetimizin ad "Yakut-Saha Sovy~t Sosyalist Cumhuriyeti" oInutu. Ama bu da bugnk realiteye ters dmektedir. 20 aralk 1991 lkemizde cumhurbakan seimi gerekleti. Bu yeni cumhuriyetimizin ilk eumliurbakannn birinci karar cumhuriyetimize kendi tarihi adn koymak oldu. 27 Aralk 1991 den itibaren cumhuriyetimizin ad "Saha Cumhuriyeti" oldu ve "Yakutya" kelimesi ise yalriz parentez iinde verilmektedir. Bylece tarihi hakikatlar yerini bulmaktadr.
* Yayma hazrlayan S. GME

228

.J.F. FEDOTOvi

I.
j

2- Saha Yeri Arkeolojisi Aa paleolitten (Ta devrinin ilk zaman) bugnekadarSaha Yeri'nde arkeolojik medeniyetlere tesadf edilmektedir: Diring-ryah,Oyuktay,Sumvagin, SIlah, Bekai,Jmyahtah, Dst-Mil ve KulunAtah (Saha medeniyeti).Burada 'enzayf olarak incelenen arkeolojik medeniyetler Tun devri.ve ilk Demir ann kompleksIeridir. Bu hususta unu belirtmek gerekir ki, Tun ve k Demir ann izleri Saha Yeri tarihi arkeolojisi iin ok nemlidir. nk bu dnemlerde bugnk yerli kuzey halklarnn biimlenmesibalamtr. Bu arkeolojik medeniyetlerin arasnda Diring-ryah medeniyeti, olabilir -ki, dnyada bilinen en eski arkeolojik medeniyettir. '

i
i
!
,I

i
1

1982 de Saha arkeologlar, Dr. Maanov'un bakanhnda, Lena Nehri'nin sa kysnda Diring-ryah arkeolojik eseribulunmutur. , Bukalntnn ya 2,8~3,2 milyon yl ncesine kadarinmektedir. Bura- I' da ,eitli eya)ara rastlanmtr. Bu da demektir ki, Diring-ryah ar.keolojik malzemeleri btn Avrasya'daki insan geliiminin ,en eski devrine aittir. Bu durumda Dr. Maanov nl Alman bilim adam Moris Vagner'in unutulmu olan hipotezini desteklemektedir. Vagner' e gre en eski nsann kkeni ve onun medeniyeti tam souk kuakta~ dr. Zaten arkeolojik ve dier buluntular ok az olduu iin, bu gnd i kadar en eski insann vatannn neresi olduu kesin olarak biIinmiyordu. Bu'konuda eitli grler mevcuttur. Dr. Maanov'a gre ise, bu'vatan son 5'-lOmilyo{) yl iinde kesin olarak soumu, ama buzlanma- i m dnya blgelerinde hulurbilirdi. Muhtemeldir ki, .ilk nce bu i merkez Asya (Kazakistan, Moolistan, Kuzey in) ve Orta Sibirya i i platos1idur. Diring:-ryah ise buplatonun gneydousunda bulunu.. i yordu. .
I, '

Vagner'e gelince bu bilim adam, ta aletlerin nemini vurgulayarak insann tekaml iin k, souk, kar ve bunlara bal olarakalk i faktrnn etkili olduunu iddia eder. So~k hava kouar insann zekasnn gelimesinde de etkjli olmutur. Gerekten bu durum insan , almaya sevketti. Bu ok dorudur. Ancak insann niin almaya J .baladna dair eitli hipotezler vardr. '.
i.

Bylece .nsann'tekanil tarihiiin fevkalade bir ekilde atlamas zel souk kounar altnda olmalyd, Bu artlarn Diring- yah blgesinde var olduu dnlmektedir. ".1' , Dr. Maan~v'a gre, Diring-ryah insannn bu souk iklim altnda yaamak iin zihni yetenei gelimiidi. O evi, atei, giyimi ve

i i i
i,

SAHA YER

VE SAHA TRKLER

229

tbbi bitkileribiliyordu. Akstakdirde hayatta kalmak ve nesIini devam ettirmek ans' yoktu. Saha Yerinde, Diring-ryah gibi aa paleolitik devreait 10 dan fazla ant vardr. Maalesef bu gne kadar Diring-ryah insannn kemiklerine rastlanlmamtr. Bilindi@ gibi bu zaman zarfnda Afrika, , Asyave Avrupa'da pitekantroplar yaamlard. Muhtemeldir ki onlar Saha Yerinde de yaamlardr. Netice olarak, SahaYerinde eski insan ilk ,olarak paleolit devrede ikamet etmitir. Bu hadise 2,8-3,2 milyon yl nce meydana gelmitir. Bu andan itibaren ilk insan Saha Yerinde daimi olflIak yaam, hibir yeregitmemi ve yalnz, olabilir ki, Asya'dan Kuzey Amerika'ya
~~~' '
' '

'3- Saha Trklerinin Menei Problemi Saha Trklerinn etnik oluumuna eitli kavimlerin dahil olduu yolunda grler mevcuttur. Bunlar arasnda Hint-ran dilli haklar da , saylm1tr.Fakat Saha Trklerinin asl etnik temelini iki byk Trk grubu oluturmutur: . grubu eski T~s airetleri ve bunlarn iinde de zellikle Uygurlarn yeri byktr, ki Saha Trklerinin atalar olan Kurkanlar bir Tls boyudur.2.grubu -seKpak boylar olutur- ' maktadr., ' Saha Trklerirrin.antro'olojik ,
'

tipi 'iki kisma ayrlmaktadr . '

, l-'Mool Asya tipi,

airetlerinin, etkisine maruz kalm ok kuvvetli Orta ,".,

2-Eski Avrupa fonetik fonlu Gney Sibiryaa.ntropolojik tipi. Umumi olarak, Saha Trklerinin etnik oluumu Orta Lena havzasnda . . 17. asrdan nce biimlenmitir. ' Halbuki, bugne kada.r Saha Trklerinin eski tarihi ve etnik kkenini tam olarak bilmiyoruz. Bu konu hakknda. birtakm hipotezler vardr. Sahalar gney Trkleridir; 'kuzeye Altay-Sa.yan, Orta AsyaBaykalyanndan gelip Orta Lena havzasIida Sihahalknmeydana getirmilerdir; ,
'.

Bundan baka Kostantinov, Zekov ve Gogolevgibi Saha bilim adamlarnnana fikrine gre, Saha Trklerinin etIiik meneinde be dnem vardr: '

. Dnem: Eski Trk 'dnemi (Kurkanlardan nce). Bu dnem skit (veya skit-Saka) veHunlar devirlerinden ibarettir. M.. 7. y. yldan m.s. 4. y.- yla kadar ..

230

J'F . FEDOTOvi

Bu demira zarfnda Gney Sibirya ve Orta Asya'da son devletler kurulur, geliir ve yaylr. Tarihe en nemli izleri brakm devletle. rin arasnda Kk Trk Kaganl (m.s. 6-8. y.y.), Eski Uygur Kaganl (m.s, 8-9.y.y.), Kmekler (m,s. 9-11. y.y.), Eski Hakaslar (m.s. 6-13. y.y.) ve Eski Mool mparatorluu (13-14. y.y.) vardr. lk demir a . banda Wu-sun, Yei, Tingling .cTls) ve Hunlar airet birliklerini kurmulardr. Bunlardanhangileri Saha Trklerinin etnik oluumuna katlmlard! . Muhtemeld~r ki, Y{:ilerin bir ksm Sahalarn eski atalarnn meydana geliinde etkili olmulardr. Yeiler Paznk. ve' Uyuk arkeolojikmedeniyetinintaycilar idL Dillerinde Trke kelimelerin olduubilipmektedir. Saha Trkleri. ve Yeiler arasnda ,bilhassa l gmme trenlerinde, mesleen ve sanat unsurlarnda sk bir paralellik kurulabilir. M. . .2. y.y. da Hunlar tarafndan yok edildikten sonra Yeilerin bir ksmBaykal yaknlarna ekilip, Saha Trklerinin etnik oluumuna katdm olabilirler. M.. 2. y. ylda~Hunlar Tingling ve Krkzlar fethedip, Krkzlar Baykal yaknndaki Tingling' topraklarna g ettirmilerdi. Krklar bugnk Hakaslarn atalar ve eski Trk gebeleri idiler. Tinglingler etnik kkeni bilinmeyen ve gkgzlu Avrupaid bir halktr ve Yenisey ile .Minusinsk bozkrlanda. yerleik idiler. Bu. iki halk karmnn neticesinde Tatk arkeolojikmedeniyetinin tayclar ortaya km- . tr. Bunlarn Saha Trklerinin etnik oluumuna katlmas ok mm.kndr .. Saha maddi kltrnn unsurlar bunu tasdik ederler. .

ii

unu belirtmek lazmdr ki,esk Trkler etnikbakmdan hqmojen deildiler; Bunlarn arasnda Altay Trkleri, Yenisey Krklar, Dy. gur, Kpak, Kunkan, Kangl-Peenekler vesaireJer de vardr. Bugnk biliiadainlarnn bir ksm Saha Trklerinin atalarnn Tls airetleri olduunu sylemektedirler. Tls airetlerinin temelini Uygurlar. tekil etmekteyd.'ler .. 630 sen. esinde. Tls Kaganl (veya Tokuz Oguz) kurulmu ve 682 ylnda II. Trk Kaganl tarafndan yok edilmiti. Fakat 745 senesinden 840 ylna kadar tekrar Uygurlar iktidara gemilerdir. Meselenin asl dikkati eken taraf u ki; Sahi Trkesinde Uygur terimi yoktur. Saha Trkesinde kagaas veya kartgl terimi vardr; Bundan ba.. ka Saha Trkleri ile Kpaklararasnda k yakn maddi ve etnografik benzerlikler mevcuttur. Bu aradaki etnik ilikilerin Hakaslardan (veya Yenisey KrkzIan) getii sanlmaktadr.

SAHA. YERi VE SAHA TRKLERi

231

2. Dnem: Kurkan Dnemi. Bu devir 6 ve 10. yzyllararasdr. Saha bilim adamlarnnbyk birksmSaha Trklerinin kkenini Baykal yanndaki Kurkanlara balamaktadrlar. Kurkanlarn biimlenmesine' yerli Tunguz airetleri, karo mezar kltrnn ve Tatkmedeniyetinin tayclannntorunlan (veya Yenisey Krkzla.r) .etkide bulunmulardr: Bundan baka Tlsairetleri ve Hunlarn bir ksm da bu teekk]e katlmlardr. Kunkanlar rkup. runik yazsn biliyorlard; in kaynaklarna gre Kurkanlar 5000 suvari karabilen olduka byk ve bamsz bir halkt. Kurkanlarn ad kelimeden ibarettir: U-kun-kan. Bunlarn airet birliini jrade etmesi muhtemeldir., Trkler-karo mezarkltr tayclar-Mo611a:ve Evenkiler. Ama bu sadece bir hipotezdir. 840 senesinde Yenisey Krkzlar, Uygur kaganln yok etmilerdir. Kzlasov'a gre o zaman, Baykal kylarna aristokrat Krkz soyu- . m banda HakaIarn bir ksm da gelniti. 3..Dnem: Mol dnemi. Budnem 10. y.y. dan 1. y.yla kadar. dr. Mool airetleri Baykal kylarna gelip, eski Sahalarla eitli te-:masarda bulunmulard. Bunun neticesi olarak, Saha Trklerinin gelecekteki etnik, dil ve antropolojik zellikleri biimlenmitir. 4. Dnem: Eski Saha Dnemi. Bu dnem 12. y.yldan 16. y.yla kadar srer. Bu g zamandr. Mool babuu. ingiz Han AltaySayan ve Baykal evresindekibirok halk fethetmiti. Sahalar kuzeye, Orta Lena havzasna ekilmilerdi. Saha bilim adam Gogolev'e gre b~ dnemin ad Krkz th veya kulun-atah arkeolojik devresdir.

5. Dnem: Ge Saha Dnemi. Bu dnett 15. y. yldan 16. y.yla kadardr. Bu devre tamamen Saha yerindeki Otta Lenahavzasnda cereyan etmitir. Baykal kylarndaki eski Sahalarnbyk ounluu bu yeni vatana gelip, 7 y.yldan nce Saha Trklerini oluturmutu.
Son olarak, baz tarihi eserlerde Saha Trkleri Uranhay-Sahalar diye, adlandrlrlar. Bu ad Viluy Nehrinde yurt tutmu ve Tunguzlar ile karm Saha Trkleri tamaktadrlar. Manurya'da Uranhayadl bir Tunguz aireti var idi. Moollar ise btn kuzeydekI orman halkla,. .rna uranhay diye umumi bir' ad vermilerdi. 4. Saha Trklerinin Maddi Kltrlerinin Temelleri Saha Trkleri sekizyzyldan fazla komu halklardan izole olup, Asya'nn enkuzey ve souk ucunda yayorlard. Tabi ki Saha Trkle-

i
i

i
232
J.F .FEOOTOv

rnn maddi kltrleri devaml bir durgunlua girmiti. Btn eski Trk ekonomik sistemlerini kilzeyin souk koqllarna',uyar1amak zorundaydJar. ' , Ama,buna ramen Saha Trklerini maddi kltrlerinde skitler, den Trklere kadar en eski ve eitli bakiyeleri grmek mmkndr. ,.
. .

/'

i
t
i

Saha Trklerinin maddi kltrlerinin kkleriGney Sibirya ve Orta Asya gebelerinin blgesel kltrlerine inmektedir. Bu skitSibirya kltr birlii zamaJl1naaittir. Bilimadamlaroktan beri skitSibirya kltrnn ve eski Trklerin kltr arasnda ok sk bir mnasebetin olduuna iaret ederler. Bu si1sileeski Trklerin ve onlarla bal bugnk Sibirya Trk topluluklarnn maddi kltrlerini ve ekonomismi 'de meydana' karyordu. 'Saha Trklerinin' maddi kltrler i bunun en ak rneidir. . , Mesela, M.. 1. y. ylda Altay Dalarnda'n Paznkmeqeniyeti gelimiti. Bu durumda.~ mehur Alnanetnografyacs Yohanzen 1950 senesinde yle yazmt: "Bugnk Trk topluluklarnn ara:snda: yalnz Saha Trkleri' kendi bezek (siislerne) sanatnda Paznk ' motiflerini tekrarlyor1ar". Maddi kltr asndan skitlerle olan benzerlikler:, - Hayvancha dair unsurlar (ksraklarn salmas, iin kemik boru). Kadn kpeleri ve koiyeler, - Hafif deri ayakkabtIar" - Sanatta vahi hayvan sitilinin etkisi - l gmme trenleri (bilhassa at ile gmme) Hunlar ile olan benzerlikler: .:-:... l gmme trenleri Meskenlerir i ve' d yaps

i'

J'

LI

i ii
i
1"

Eski Trkler ile bilhassa Kpak ve Kurkanlarla olan benzerlik, ler ok nemlidir. Saha Trklerieski Trk giyim-kuamn bugne kadarmuhafaza etmilerdir. Mesela; boynuzlu apkalar, uzUn turna tyl sorgulu kadn, apkas, kuaklar vs. " , ' , , Muhtemeldir Ji, btn bu maddi kltr unsurlaryla: eski Trk i giyim-kuam canlandmlabilir. Eski Trk kltrnn zelbir mzesi i de ,kurulabilir. nk, bilinmektedir ki, Trk kltr, dnya uygarlk tarihin~ ,ok nen:li bir ksmmtekil etmektedir.

SAHA YERi V~ SAllA TRKLERi

233 '

5. Olonho

Olonho Saha Trklerininkahramanlk destan ve szl halkedebiyatnn zirvesidir. ' , Bugn Saha Cumhuriyetinde Olop.holarn toplanmasnn birinci devresibitmitir. Olonholarn 150 tam metni ve 80 den fazla ksa zeti toplanmtr. kinci devrenin yaynlanma devri- neticeleri yledir: Olonholarn 17 tam metii, 28 ksa zeti ve 21 kk paras basld.; Bunlarn byk ekseriyeti Ekim ihtilalinden nc~ hazrlanmt. nc devresi-teorik inceleme-Sovyetlerzamanrida in~e1enmeye balamtr. Olonholarn hangi tarihi devreye ait olduklar konusunda kargaa .vardr. Ama bu problemler Gney Sibirya ve Moolistan'daki eski .. gebelerin itimaihayatlarnn tedkik edilmelerine baldr. Saha Trk lerinin atalar ,;Kurkanlar- milattan sonra 1. y.yln ortasnda dahi toplumsal i1kiler konusunda gayet dzenli idiler. Kr Tigin kitabesinde iki defa anlmlardr, '. Saha. bilim adam Nikiforov diyor ki: "Saha Trklerinde snflar olduu doru deildir. Mesela Saha bilim adan Ksenofofitov tannm Eleyada adl eserln<ledestan kahraman Eley'i ar olu olarak annut. Ayrca o bu tabirden tr sulanp 1937.de hapse atlmt.' Eski Trk Orkun yazs hakknda Olonholarda sk' sk bahis vardr. Arkeologlar bu eski Trk yazsnn Orta Lena havzasnda bu1un. duunu teyit etmektedirler. Enteresan bireydir ki, Olotholar enok budiim terimlerini ihtiva etmektedir. OlonholarSaha Trklerinineski hayatlarnnansiklopedisidir.6. Saha Trkesi

Saha Trkesi, Saha Cumhuriyetinin devletdilidir. Eski in vakanvisleri Kunkan dilinin' Krkz diline akraba olduunu iaret, ederek, bunlarn arasnda da byk farkllklar olduunu kaydeder-lerdLKunkanlar ve onlarn dili hakknda Arap ve in tarihlerinde kaytlar vardr. Saha Trkesi Trk dillerinin Uygur-Oguz grubuna aittir. Gramer yaps Trk gramerine uygundur. Prof. Ubryatova'ya gre bugnk Trk dillerinden enok Trkiye Trkesine yakndr. Saha Trkesinin kelime hazinesinin te biri Moolcadr. 17. ' asrdan itibaren Rusa kelimeler girmee balamtr. 19. asrda bir dizi Avrupal ve Rus Trkolog Saha Trkesini incelemitir. Bu ,d-

234

J.F.

FE,DOTOV

nemde birok foJklor malzemesi, res~i' emirlervesaire Saha Trkesi ile neredilmitir. 1848 de Saha Trkesi ile yazl ilk eser kt. Bu Uvarovskiy'in Ahtlar(Hatralar) adl eseridir. ' 1917 de Saha bilim adam Novgorodov ilk Saha alfapesini (Surukbiik)hazrlamt. 1922 ylnda bu alfabe resmen ortaya karlm ve bunun milletleraras fonetiek trariskripsiyonuna uygun olduu iddia, edilmitir. 1924 de SaM alfabesi daha da gelitirilmi venihayet 1929 senesinde Latin alfabesi esas zerinde yeni bir Trke alfabe hazrlanmt. 1939 da bu yeni Trk alfabesinin yerine Rus alfabesi esas tutularak kirilegeilmitir. ' ' Saha Trkesinin ilmi aratrmas 19'. yzyln ortalarnda sistem- , li olarak balamtr. Mesela, 1851 de S. Petersburg Akademisi yesi , Betiing'in Yakutlarn Dili Adl eseri almanca olarak baslmt'. Sovyet dneminde anadilin ,ilmi problemleri ile birksm milli ilim adam ve uzmanlar uramtr. 1935 de Saha Yeri'nde zel Dil ve Kltr Enstits kuruldu. Bugn Saha bilim adamlar eskiye nazaran daha verimli olarak ahmaktadrlar. Saha edebiyat dilinin grameri, Saha dili yazm klavuzu bitirilmitir. iindi de SahaTrkesi szl hazrlanmaktadr. Cumhuriyette devlet egemenlii ilan edildikten sonra, Ana dilin ana fikri hazrland. Buna gre Saha Trkesi Rus dili gibi, devlet dili olduu iin btn okulk~taplim Saha Trkesine evrilmelidir. Bu konuda. Saha Trkesinde olduka zor bir terminoloji, meselesi vardr. ' Baz Saha dil alimleri bu gibi problemleri, halletmek iin Trkiye'de Atatrk'n balatm olduu dil nklftbn rnek almak istemektedirler. 1929ylna kadar Latin alfabesini kuIIanm olan Saha Trklerinin bugn de bu alfabeye dnmeleri gerekmektedir, nk btn Trk dnyasnn ortak,calfabesi olma 'durumundaki, alfabe latindir. Ayrca Saha Trkesinde bulunan zel seslerin ifadesi iin yeni harflerin ek-', . lenmesi de daha kolayolacaktr., " "
~.
,

Dnyadaki Trk topluluklarnn birbirleri ile ilmi ve kltrel alanlarda balarn gelitirmek ve kuvvetlendirrnek iin de ortak bir alfabeye ihtiyavardr. , 7.-Kut Sr Trk topluluklar 'arasnda yalnz Saha Trkleri eski Trk dini (Gk Tanr' Dini; Saa Trkesi Kut' Sr)sistertini ve amanizmin esaslarim ve~adetlerini bugne kadar getirmilerdir.

SAHA YER

VE.SAHA

TRKLER

235

. Kut-Sr ok ilgin nemli ve bu arada ok karmak bir din "istemidir. Kut-Sr hakkndaki bilgiler amanizm problemerinin zmlenmesinae yardmc .olacaktr. Saha bilim adamlar ve bilhassa Kut-Sr adli ilmi cemiyetdevaml ve verimlibir ekilde bu :'skiTrk dininin zerinde almaktadr. Bunlarn abalar sayesinde bugn bir Tanrretisi meydana getirilmitir. Kut (Trke can) hayatta kalmann gcdr. Kiide kut bl)lunmaktadr: Anne -Kut, Toprak-Kut ve Hava-Kut. Anne-Ku'u yalnz Ak Tanr verirve bu kut insann gen informasyonunu tar. Toprak Kut kii bedenini tar. Hava-Kut kiinin isteklerini ve arzusunugsterir. Bu _ , kutun da insan bedenindeki yeri ayrdr. Sr (Trke enerji) genel olarak hayat salayan .gtr. Sr bu kutun durumuna baldr.' Sr ksaca insanenerjisidir. . Kutlara bal olarak glge denilen bir anlay vardr. 'Bu glge kii kutlarn etkilerinigsterir. Kutlar ve Tanrlar arasnda bir ba bulunmaktadr. Tanrlar kutlara hayatta olma gcn gnderir, daimi olarak terbiyeeder ve insann i tabiatnn.temiz olmasn salarlar. Gk yznn dokUZUnCU katnda ba Tanr-Ak Tanr- yaar .. Bu Tanr btn dnyay yaratandr.Gk yznn sekizinci katnda yaayan tanrlar bunun ocuklardr. Gk yznn sekizinci katnda Odun-Tanr ve ngs-Tanryaarlar.Bu tanrlar dnyann deimeyen kanunlarn canlandranlardr. " i . Gk yznn yedinci 'katnda ulu tanr (Clha, Tanha, Bilge) yaarlar. Btncanllarn' hkmn tarlar ..' . Gk yznn altnc katnda S-Cahn Tanr veya Gk grlts tanrs yaar .. Bu tanrn~n vastasyla tabi at kendi gcn gsterir. Gk yznn beinci katnda Ulu Sorun Tanr yaar. Bu tanr kiiye Sr' ve me..;leiverr: Demircil., dillere kaoiliyet ve amanizm. Gk yznn drdnc kata,ia Hotoy Tanr yaar. Bu tanr iktidar tanrsdr. . Gk yznn nc katndaChgy Tanr yaar; Bu Tanr Saha Trklerinin tanrsdr ve ilerlemeyi salar. Gk yzn ikinci katnda lyehsit Tanr yaar. Bu tanr, kiinin merhametli, sevimli ve' himayeci olmasn salar. Gk yznn birinci katnda Ayhst Tanr yaar. Bu sevgi ve sanat tanrsdr.

,i
i
;

236

J.F.FEDOTOvil;

i i

Bu tanrlarn sayesinde Tanr retisi teekkl ettirillli ve bunlar' , dokuz mad~e haJinde dze~leD:~i~i~ .. B~ si~temi ta~ip eden kiitair~ -I yolundan gder ve tanrlar le dam ~lklerolur. K tanr yolundan ' -ayrlrsa gnahilemi olur. Tanrlar byle kiidenyzn e-virirler., Kut~Sr'vermezolurlar. i Tanrlarn yerdeki yardmclarnn ad i (Trke ruh) dir. i.: J lerin says ok olmakla beraber 'hepsi bir tanr ile balantldr. Dn- f ya i'nin ad An A/ahn, Orman i Bayanay,' Su i Ukun,Y al i Artk, Ev i Cerde Bahslma vesaire. Xileretanrlar gibi hassasiyet i gsterilmelidir, aksi ta.kdirde' tanrla~ insandan yzevirirler.' , , ;Kiiye dorudan doruya bal-olan iiler de yardr. Mesela' Ser- i ken Sehen i-Bilgelik Ii, Gz i, Dili vesaire. " ' , Saha, Trkleri eytana Abas demektedirler. Abasnn' etkileri bilinmez ve grnmez. Abas kut'un ierisine girdii zaman onu yer veyakut a1nm olur. Kii ldkten sonra Abasl kutuup bulut , olur ve Abas ise yaratcgce evrilir. ! Hava kutu yiyen veya salan Abaslar yukarda yaarla.r. Bazan bunlara gney veya bat hava sakinleri I:lerler. Bu Abaslar insan zih-, i nindeki eitli hastalklarn kkdr. Bunlarn says dokuzdur. Tan,. nlar Hava kutu koruyamadklar takdirde, Abaslar ona girebilirler~ Bu ise yalnz insan tan.r youndan ayrld zaman vukubulur. Bu Aba- .r. ,slardan korunmak ve tanr yolunda gitmenin dokuz maddeik bir ha- i reket tarz vardr. ' i
i

!'

Toprak kutu yiyen Abaslar kuzey, veya bat~a, bazlar ise Aa , dnyada yaarlar. Bunla.r insan vcud.undaki hastalklarn sebebidir. , Bunlarn says da dl}uzdur. ',, ' , ,

Kirden k.orunmak iin (lr! kaide' vardr.

Saha Trkleri Abaslara Kir de derler. Kir'in manasok genitir. f .


i

"

Saha Trkleri, insann durumu tabiata skskya bal olduuiin J ona boluk ocuu derler. Tabiatn, durumunu aa gsterir: Kutsalj aa, da budakb aa ve kurbanlkaa." ',' ' Anne kutu yiyen veya alan Abaslar Aa dnyada yaarlar . a1nm kutlar herzamm lm suyunda yatarlar ve daima orta dn- i yaya.kmaya alrlar. Tanr gleri (amanlar) suyabend kuruPbu-/' nu engellemeye alrlar, aksi takdirde bttin canllar lr. Anne kut, Tanr gcne ve A~,~~; gcne evirilebilir.'

'

-,

' i

i
1

SAHAYER

VE' SAHA TRKDE,R

237

Tanr retisinin son umdeleri unlardr: 1. Fikrm salam olsun 2. V~cudun salam olsun 3. Bu halde, Anne kutun salam olur. Tanr, yolunu takip etmek iin kii herzaman fikirlerini terbiye etmelidir. Bundan dolay Saha Trkleri arasnda birok adet ortaya kmtr. Bunlar takip etmek tanr yolundan gitmeye yardmc olur, insan Abaslardankorur. Bunlara dayanarak insann gndelik hareket tarzlar 'ortaya kmtr. ' '
8. amai.m

amanizm bir din deildir. Bu, inan, adet ve rftr. Kut-Sr'e gre gkyznn beinci' katnda yaayan Ulu Sorun Tanr (Meslek Tanrs) yalnz meslekleri kiiye verir. Saha Trklerinin hayatnda grlmektedir ki, amanizm ne kadar yaylrsa yaylsn eski Kut-Sr'e ,(Gk Tanr Dini) dokunamamtr~ Onun fonksiyonu ok geni kapsaml deildir. Saha Trklerinin birok tren ve adetlerinde amana i dmez. Ama amanizmin ruh alemine brnme kabiliyeti en yksektir. Buna gre, aka sylemek lazmdr ki, amanizm Tanr retisinin gcn istismar edip,. btn bir ruh alemini belirlibir kadro (oyun veya udagan) iine almay baararak, adeta bir din salaml kazanmtr. Onu imdi Saha Trklerinin zihinlerinden karmak hemen hemen inikansz gr,nmektedir. ~ugnk Trk topluluklar arasnda sadece, Sahalar amanizmin esaslarn bugne kadar yaatmlardr. Saha Yeri'nde amanizn tam bir meslek haline gelmitir ki, .bunu icra edenlere de aman 'denmektedir. . amariizm, Saha tabiat felsefesi ile irtibatldr.' Bu felsefe madde, enfermasyon ve intellek gibi felsefe anlaylarun uygun Toprak kut, Hava kut ve Anne kut gibi dnya anlaylarndan ibarettir. u halde kut umumi dnya tzdr. Trklerin evrenikozmogonik grmesi ortodoks dinlerinden uzak ve tabiat bilgilerine daha yakndr. Bu da Saha Trklerinin somaki dnya dinlerine tabi almamalarn salam ve bugnk Saha Yeri'ni 'ebedi vatanyapmaya yardm etmitir., amanizm Saha Trklerinin hayatnda ok nemli bir roloynam ve oynamaya da devam etmektedir. 'imdiki Saha amanizmi olumu tren; animist tasavvur, mitoloji' ve halk tbbnn ilk belirtilerininbilgileri ile irtibatl karmak bir kl.

"

238

.I.F. FEDOTOv

trdr. Saha bilim adamlarna gre amanizm eski Trk dininin fel~ .sen, sanat ve tp ynlerinin orijinal taraflarm gsterir. Saha amanizminin muhtevas hakkndaki ilk bilgiler 13. yzylda meydana gelmitir. Bu konu hakknda ok yazlmtr. Hrstiyanln yaylmasna ramen, aman:izm Rus inkHibndan nceki durumunU muhafaza etmiti. Yalmz sava ateizm onu yok edebilmitir. Bununla beraber bir dizi milli ilim adam Saha amanizmi hakknda benzersiz aratrmalar yapmlardr .. Erkek amann ad oyun ve kadn amann ad udagandr. Bunlar ak ve kara olurlar. Tanr sisteminede ak amanlar hizmet ederler. aman suni olarak esrir, kutu ykseltir ve tanr yolundan gkyznn dokuzuncu katna ulamaaalr. Onun ykseltmesine algs (takdis) yardm eder. Algs da tanr yolundaki engellerin almasna yardmc olur. aman niin ykselir? aman yukardan Sr'ahr ve geri drtdkten sonra insana ve tabiata geri verir. Saha Trklerinin tarihinde yalmz bir aman dokuzuncu kata ulam, umu ve bugne kadar geri gelmemitir. Bugn ilmi bakmdan ak ve kara amanlarn ayrlmas meselesi vardr. Bugnk ilmi edebiyatta ak amanlarn, soy vekilltr adam olduklar kaydedilir. Kara amanlar ise e:skihalk tbbm bilen ve kullanan halk hekimleri (omosutlar) olarak bilinirler. .J 9. Saha Cumhuriyeti Tarihi Rusya Federasyonu t6praklar ierisinde bulunan Saha Cumhuriyetinin (Yakutya) durumu emsalsizdir. Arazisi '3 milyon 103 bin.km. kare, nfusu 1 milyon 131 bin kiidir. Saha Trklerinin says 365 bin kii (% 33), kuzey halklan 26 bi kii (% 2,5), Ruslar 550 bin ki-(% 50), Ukraynallar 77 bin kii (% 7) ve dierleri % 7,5 dur. Rusya'nn en zengin yer st ve yer alt kaynaklar buradadr: Gmten elmasa, k~rdendoa.l gaza, ok deerli madenIerden krke kadar birok ey mevcuttur. Saha Yeri Sibirya'nn donmu topraklar blgesinde bulunmaktadr. Souk eksi 70, scak ise yaz aylarnda art 40 dereceye kadar ulamaktadr. Kuzey blgeleri tundura (buz l) ilekapldr. Saysz gl ve nelirler vardr. Dnyamn en byk nehri Lena'mn genilii 30 km dir. Orta ve gney blgeleri yeil bir denizi andran ormanlarla kapldr. Ha~ geimin~balklk, hayvanclk, madencilik ve az sayda tarmla salamaktadr. Saha Trkleri'nl Gines rekorlar kitabnageen eski

r !

.,,

,
i

j
i.

SAHA YER VE SAHA TRKLER

239

Trk at ve ineini (bunlarn says yalnzca 1000 tanedir) koruyarak bugne kadar getirmilerdir. Saha Trkleri kltrlerini ve geleneklerini korumak iin byk bir direni gsterip baarl, olmulardr. Bu kuzey tpran 8 yzyldan fazla bir zaman iinde vatan olarak ilemiler ve damgalarn vurarak ebediletirmilerdir. Ruslar, Saha Yeri'ne 17. yzyln bandan itibaren gelm~ebalamlardr. Kalabalk ve zamana gre stn teknoloji ile donatlm olan Ruslar, Saha Yeri'ni igal ettiler. 1632 de Saha Yeri, resmen ve zamanki Rus arlna balanmt, 1638 de mstakil bir Yakut beylii kilrulmutu: 1917 ye kadar Yakut blgesi, idari olarak Dou Sibirya valiliin~ ,bal kalmtr. Orta Asya geleneklerine uygun olarak,gebe olan Saha Trkleri yava yava yerleik hayata gemeye baladlar. 18~yzyldan itibaren Ortodoks hristiyanlk yaylmtr. Aicak Saha Trklerinin hrstiyanl yzeyseldir. Bumin asl sebepleri arasnda pratik sebepler ve amanizm vardr.amanizm, Saha Trklerinin milli benliklerinin korunmasnda nemli lde etkili olmutur. 19. yzyln sonlarnda Saha Yeri'ne kapitalist ekonomi kklemitir ve 19. yzylda bu gnk snrlar belirlenmitir. Bu snrlara Asya'nn btn kuzey-dousu, ukotka, Kamatka, Kuril Adalar, Ohotsu Denizi ve Udkrayl dahilidi. i 1735te Saha Yeri'nde ilk okul kurulnutur. Rus inkI!ibndati sonra, Saha aydnlarnn byk ekseriyeti yok edilmi, ayn zaman da amanizmede byk darbe indirilmitir. Fakat millet ve vatan duygusu o yllarda fazla gelimedii iin aydnlar arasnda fazla kar koyma olmamtr .
27 Nisan" 1922 de Yakut zerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ilan edilmiti. Saha Yeri, Rusya Federasyonunun bir paras olmu ve Saha Trklerininkaderi de onlara balanmt. Saha Trkleri tam anlamyla eski Soyvetler Birliinde olup-bitmi btn basklarin acsn yaamlardr. Bilhassa, yerli aydnlar birka defa yok edilmilerdir.

Saha Trkleri r. Dnya Sava'nda birok kahramanlklar gstermilerdir. 60 binden fazla Trk savaa gitmi ve byk ounluU bu savata lmtr. Bu arada rettikleri hammadde~er ile de sava ekonomisine destek olmulardr., Ayn zamanda, 1942-1943 yllarnda Saha Yeri'de mthi bir alk ba gstermitir. Binlerce kii bu yzden ld. Fakat bu dnya kamuoyunca pek bilinmemektedir. Savatan sonra, Saha Cumhuriyetinde birtakm sosyal rahatszlklklar ortaya kmaya balad. Bugne kadar meydana kan birok

,
i , .i

240

J.F. -EDOTov

problemkktenhalledilemedi. Mesela, dzensiz bir g problemi var'dr ki, son drt yil iinde Saha Yeri'nin'nfusu drt kat artmtr. Buna karlk Alaska ve Kanada gibi kuzey:blgelerinde nfus younluu i kilometrekareye 0,03 kii derken, Saha. Yeri'nde bu oran kilometre- .1 kareye 0,13 dr. Saha Trklerinin % 80 i kylerde yaarken, Ruslarn J ekseriyeti ehirlerde ve sanayi blgelerinde ikamet etmekted.irler. Ky- , i llerin hayat seviyelerinin ehirlilerden ok dk olduu hemen gze " . arpma~tadr. Bu durumda birtakm me~seleleri beraberinde getirmek- , tedir. Bugn Saha Yeri'nde hemRusdili hem'de Saha Trkesi koiu- i , ulmaktadr. Bunun yannda Saha Yeri'ndeki Ruslarn ok az Trke j. bilmektedir. '~. i . Bundan baka Saha Yeri'nde ekolojikproblemler de vardr. Eski i Sovyetler Birlii ve Rusya Federasyonunun ar kar hrs, yldan yla/ orman, gl ve nehirleri yoketmi~ir. Saha Trklerinin tarihi topraklar I' yava yava mahvolmaktadr. 1974 den 1987 ye kadar Saha . Yeri'nde i. 12 atom bombas padatlmtr. Bunlarn en mthi ve,tabiatniza en i zararl Kraton-3 oldu (austos 1978). 12 Kasm 1991 de Yksek ura' Saha Yeri'nin atomsilahlarndan arndrlmasn resmen ilan ettL , .
, '

'.

'

.,

, Saha Yeri' bugne kadar yalnzca bir hammadde blgesi 'olara.k grnyordu. Byle bir durum teknolojik gelimeyi enge~lemektedir. Yllarca Saha Trklerinin zenginliklerinin hemen hemen hepsi Mosko- ' va'ya aktarlmtr. Hammaddeyi ileyen sanayinin olmay Cumhu-! riyetin mali durumunun' da zayf olmasna sebep olmutur. Sovyetler . Birliinin toplam geliriin sadece % li Saha Yeri'nde aktar1maktayd.1 Byletikle yerli makamlar sosyal-ekonomik gelimenin sevk ve idare-I sinden suni olarak uzaklatrlm'tr. f
. . .' , i

Glastnost ve Perestroyka sayesinde Saha Trkleri bamszlk! havasn teneffs edip; milli bilinlenmeye dorugitmektedirler. , Nisan 1986da Saha Devlet niversitesi rencileri ilk protesto gsteri , sini yapmlardr.7 Eyll 1990daYalrnt-Saha Sovyet Sosyalist Cum~ huriyti devlet egemenlii beyannamesini resmen ilan etti. Yakut ya ' olanCup:hunyetin adn, Yak:ut-Saha.ile deitiren halk, aznlkta oll . duu topraklarn zenginlik~erintek sahibi olnak istemektedir. Cumhuri: hunyetin yeni yksek meclisi (165 kii) seilnitir.

I'

20 Aralk 1991 d~ Cumhurbakanseimi olnutur. 27 Ara1kda ilk milli bakan M.E. Nikolayev vazifesin~ balamtr. Bu tarihten itibarende Cumhuriyetin ad sadece Saha Cumhuriyeti olarak kabrl1 , edilnitir. . ,

i
i

!
i

SAHA YER VE SAllA TRKLER

241

Tabidir ki, devletegemenligine sahip olmak iin, ilknce iktisadi durumun gl olmas gerekmektedir. Bu hususta birtakm gelimeler .vardr. Saha Trk Cumhuriyetindeki,. Rusya Federasyonuna ait baz iletmelerin idaresi Saha Cumh!riyeti bakanlar kuruluna devredilmek. tedir. Bundan sonra Saha Cumhuriyeti ileriye dnk olarak dier lke:lerle ekonomik ve ktrel ilikilere girecektir. 1991 senesinin sonunda RusyaFederasyonu bakan B. Yeltsin, Saha Cumhuriyetinin Doal Kaynaklarnn Kullanm yolundaki bir karamameyi imzalamtr. Bu Saha Cumhuriyetinin tannmasnn ilk admlar olaca~ttr.