You are on page 1of 893

iSLAM ANsiKLOPEDisi

iSLAM ALEMi

.- ~

TARIH, COGRAFYA, ETNOGRAFYA

VE BIYOGRAFYA LUGATi

MILL! EG1TJM BAKANUGININ KARARI OZERINE 1ST ANBUL ONIVERStTESI EPEBIY AT F AKOL TESINDE KURULAN SIR HEYET TARAFINDAN

LEYDEN TAB'I ESAS TUTULARAK

TELIFt TADIL, IKMAL va TERCOME SURET! IL!

NESRE.DILM1STtR

2.otLT

BE;;lNCt BASKI

DEVLET KtTAPLARI

iSTANBUL

MtLL! EGiTiM BASIMEV!

1979

'ArDARA - AttF.

t

'ATBARA. [Bk, ATBERE,]

ATBERE. 'ATBARA (yahut Atbara), Nil n e h r i n i n kollarmdan biridir. 'Atbara ( eskilerde Astaboras ) Nil 'in mavi (azra~) ve beyaz ( ahyai) kollari birlestikten sonra, Nil '6 akau tek miihim sudur, Tana {Tanasus )gOliirtden uzak olmayau bir aoktadan ~Ikan bu kol, Habesistan 'dangelir; 17° ve 180 f,jhnalar:da,n arasmda, Berber 'in :a1:Ocenuburida,Nil'e kavu§ur. 'Atbara, Nil 'infeyezan mevsiininde, bol su getirirse de, nisandan haairana kadar mecrast hemen hemen kurudur, Kitchener 'in mehdiler reisi Emir Ma~mud 'u yenmesi ve busurotlo tJar!um yolunu a~mall'a muvaffak olmasi ile neticelenen 'Atbara muharebesi (8 uisan 1898) meshurdur, 'Atbara adi, §imdi lrniak ag-zmda (Vadi I;Jalfa'dan 385 ingiliz mili mesafede) kain, kil"iik demir yolu istasyonuna da veriliyor, Suvakin (Suakin) ve Port Sudan 'a giden hat, burada Nil boyundan ayrilmaktadrr,

Bib l t gog r a f s«: Badeker, Egypt and the Sudan, 6, tab.,· s, 409 v.d, W, I. Churchill, The River War, I, 416 v.dd. ; n, 26 v.d.; Sir Samuel W. Baker, The Nile Tributaries of Abyssinia (London, 1861; aim. he" Braunschweig, 1868), fihrist; Chavanne, Afrikas Strome und Fliisse (Wien, 1883), s, 73; Rules for Orthography for Native names of Places, Persons eel. in Egypt and Sudan (Kao

hire, 1901). (C, H. BECKER.)

ATEI{. [Bk. ETEK.]

ATEME. 'ATAMA(A,),il~e ayrrlan gecenin :i 1 k krsnudrr ; aym zamanda bedevller arasm~ yalslnarnazma verilmi~ olan islm ise de, \lir hadis ile bunun Kur'auda zikrolunan 'z'{!ii' ~iihiri yerine kullamlmamasr emredllmistir (bk. '~isiin al-tarab, XV, 275)'

,ttATE$. l Bk. Al'E~.]

. ATE:;!. ATE§ (F.), bazl milrekkep kelimeJerde bulunur, msl, dtes-parasi "ateJje tapan, !aecusi"; iitef-kada "ate§e tapanlarm mabedi" /0 aym zamanda Lutf 'Ali Beg tarahndan.telif ~dilmi~ fars\;a hit tezkirenin adidrr,

'ATEYBA. [Bk. UTEYBE.] 'ATF. [Bk. AT!F.] ATFh;l. [Bk._ATFIH.]

ATF1H. ATFif:f, orta Mlslr 'da bir ~ e h i r.

Atfi~, Yii!.tiit 'a gore, itfi~ (t yerine t yazrldrgl da vakidir), Fayyiim 'un tepelilc sahasmda, Nil 'in §ark bYlsmda, 4,300 niifuslu kii .. ilk bir yerdir. Eski Mlslr lisamnda bu ~ehrin adi Tepreh yahut Per Hathor nebt Tep-yeh ("Tepyeh'in lIahibesi Hathor 'un evi") clup, bunu kiptiler Petpeh, araplar Atfi~ §ekline koymuslarthr. Yunanhlar Hathor 'u Aphrodite olatak aldlklanndan, §chre Aphroditopolis yahut, b. saitarak, Aphrodito derlerdi. Vaktiyle bu ~ehir-

:~ .&.lildopeQifl

de 20 'den fatla kilise bulunduguna ve buuuu 10 'unun XIII, asrrda bala meveut oldugtuia bakihrsa, hlristiyanhk devrinde de ehemmlyetiui.muhafaza ettill'i anlaJjlhr. Sonradan Kiirat A tfih olan eski vo (.to;, nehriu §ark sahilinde b~lu~dugu i .. in, al-$ar!.tlya de tesmiye olunmustur. Filbmi devrinin sonuna dog-ru, MISlr'lD eyaletlere taksimi srrasmda, biitiin bir eyalet, tlfihiya ismi ile; bu §ebre nisbet edildi, Ancak t25~ (1834/1835 }Ylhnda. AlfitIarazisi. Cize eyaleti He birle§tidlerek, bu eyaletin bir kazaat (markaz) haline konuldu. Bu son zamanlarda al-Saff, kaza merkezi olarak, Atfi~ 'in yerlne kaim olmustur, A!fi~ hakkruda bildiklerimiz azdir, Daha memHiklerzamamnda, bu §ehrin inhitata yilz tutmu§ oldugu kabul edilebilir. Bedeviler ve memhikler tarafmdan claimi surette yap dan yagmalann oniine ge~mek ve kanallar insa etmek suretiyle, ancak Mlslr hi- . divleri tarafmdan, Atfil,l'te bizl imarlar yapllmrstrr. Atfil,l bug-un aneak mahaUi bir ehemmiyeti hiliz ve ticareti ax bir Iimandrr,

Bib l i gog r afya: l}.al1$:a§andi (trc. Wii,tenfold}, s, 93, 104; Mal$rizi, lfifaf, I, 73; 'Ali Mub1irak, al-1fi/at al-cadlda, VIII, 77; ibn Du~ma~, IV, 133; Yal$ut, Mu'cam, J, 3n; Abu $il.li~, var, 568 ; ibn tJordiizbeh (Bibl. Oeogr. Arab., VI), S. 81; AmeIineau, Oeographie de l'Egyptc a l'Epoque Copte, II. 326; Boinet, Dictionnaire geographique de l'Egypte, s, 86; Badeker, Egypt and the SR~

dan. 6. tab., a. 205, ( C. H, BECKER.)

ATIF. 'ATF ("bag. r a b i t'"), tekaddiim

eden bir kelime He rabrtays gosteren bir gramer !shlshl. Bunun da, bid 'atf 'al-nasa~ ya~ hut sildeee 'at! ve digeri 'atf al-bayiin olarak, iki nev'i ayrrt edilir,

I. Alelade atrf ('atf al-na$a~). bir kelimenin kendinden evvel gelen diger bir kelimeye, IO abf edatmdan bid vasrtasi ile, raptedilmesinden ibarettir : mal. ¥iima Z~yd va 'Amr. AM edat[art (al.'availf yahut I}uriif al-'atf), kuvvetlerinin derecesiue gore, birbirinden aynhr: tla. sade rabrt (!i-'i.cam'); [a, §umma ve ~attii, tertip ve tabi'iyyet (Ii. '[-tariib ); av, immii yahut am, iki hadd arasmda hit tenaviip (li~ ta'llf!; al-hukm bi-ahadt 'l-ma?ikuragn) ve Iii, bal ve liikin, bir miibayenet ve muhalefet (Ii 'l-bilii!) Hade etmek i .. in kullamhr, Abf iki tek kelimeyi (rnufrad 'alii mufrad) oldug-u· gihi, iki ciimleyi (cumla 'ala cumla) de birbirine raptedebilir, tbn Ya'l§ 'e gore, nasa¥ Kiifa ve 'at! ise, Basra mektebinin ~a.biridir.

2, 'Atl ai·bayiin, tavzihi' rabltbr; §u kadar kl, bir slfat olamaz ve badal'deu farkh oJa·rak. tekaddiim eden kelimeyi tanih (miiZi~ Ii-mat. bfi'ihi) eder; mal. cii'a abfika Zayd yahut

l

-v-. .. ".::'.'_:('-'-:,:':::{:./:::;_::.,:::':':::'_.:. '.

··'··iii/··· ..... .. .,

.A1'IF. - ATLAS,

::.:>:.-:':: .. '::

a~saina.bi'llahiAbk$a/f,(Jmar;· bu tarzda ATiEH. [Bk. Ar;E.] . ......•.....

aM 'Va huvam~nasmlver.ir.< ATLAS, §imal-i garbiAfrika (kii9iik Aid·

Her. ikrneviallfda.HdncikeIimeye, al-ma'W ka) 'mn ~abslm te!jkil eden ve Atlantik kiyrVB blriucisine, al-nm'tiiI'al~!lhi denilir. larmdan basleyip, Fas, Tuuusrve Cezayir'j . Bibligogra!ga : ZamaU§arI, MufafHal, ge'terek, Tunus korfezine kadar.uzanau darrla. s, 50,lc:-SI, 2 j 140, l2-142, 11 j Diet. 0/ iechn. rin .tekmillne birden verilen umumi addir,

terms, 5,1007-1010. ( WElL,) Daha yunanhlar tarafrndan kullamlmis olan

'ATIKA. [Bk. AT1KE.] bu islm, ash berberce adriir ("dait") kelime.

ATtKE. 'AtiKA, kurey§i 'Adi b. Ka'b aile- sinden bozma olsa gerektir. ~imillt Afrika'mu

sinden ve hanefllerden layd b. 'Amr Yu VIOl romahlar tarafmdan i§galine ragmen, eskller, Umm Kurz bint al-I;Iairarni 'nin klZl olup, rn e k- Atlas hakkmda ancak miiphern malfimata rnak e l i d i r, Daha hieretten evvel islfimiyeti ka- lik goriiniiyorlar. Strabou (kitap XVII), yubill etmil} ve Medine 'ye hicrete h;:tirak etmistir. nanlilarm Atlas 'lUI, yerlilerin Dyrin (berberee Evvela Abu Bekr 'in oglu ile evlenmis ve goz Deren) dedikleri ve Mauritania 'nm garp miinkamaljitmcl giizellilti ile, kocasmi 0 derece tas- tehasmda, Herkiil siitunlarlOln (Cebelitank) hir etmi§ti ki, onun Be siirdugu zevk ve sefa otesinde kaiu dag olarak g08terir. Fakat Strayiiziinden, bu zat, dini vecibelerinden olan ci- bon, ayni zarnanda, Mauritania 'dan Syrte 'ye had farizasun bile Hada tekasiil gosterdiginden, kadar, Numidia dahilinde uzanan bir allsileniu Abu Bekr bosanmalan i'tin israr etmistir, 'Abd meveudiyetini zikreder. Arap cografY8Cllannda Allah, bir hayli zaman, babasmm bu emrine da bu hususta daha ziyade serahat yoktur. AI[taat etmek istememis ise de, nihayet bun a Bakri (trc, de Slane, S. 249 ), "Adlant" (Atlas ~ gii"liilde .razl olmustur. Bililhare, karrsma kar'll ismi ile, "Cczair-i halidat (Kanarya) adalarrduydurru tabassiirden, a kadar crimi§ ve bitmi§ mn karsisrnde bulunan" bit dagl kasteder; ki, Abu Bekr de, tekrar evlenmelerlne muva- fakat bu ismi, §imall Afrika'daki dag1arm fakat etmistir, CHum do§eg-inde 'Abd Al!ah, I heyet-i umumiyesine verir goriinmez. Bu mudvefatmrlan sonra basks bir koca ile evlenme- lifin ve diger bilzllarlnm verdigi malilmat iki mesi i .. in, kendisine yemin ettirmis ve buna tiirliidiir: bir taraftan, Merake§ §ehrinin cenumukabil o na oldukca rniihim bir servet birak- bunda yiikselen, bugunkii cografyaC1lanu "yiik. ml§br. Fakat vefatrndan bir sene sonra, "Omar, sek Atlas" ve fash berberilerin Adrar.'n-Deren 'Atika ile izdivae etmek lstemis ve yemin ke- ismi verdikleri daglarm oldukca sarin ve mufareti olmak Iizere, kocasmdan kalan serveti fassal tasvir leri ; digel' taraftan, bu i daglarrn tekrar kocasuun ailesine iade ettirmek suretiyle, garba dogru imtidadi hakkmda, bunun hudud 'Atika 'nin yemininin hiikmiinii iskaHan sonra, . ve istikameti sarih bit' §elcilde tesbit edilmekkendisi He evlenmistir, Diger bir rivilyete gore, sizin verilen, oldukca kansik malumat. AIiade keyfiyeti, izdivacdan sonra, 'Abd Alliih'lD Bakri - "Tamerurt'tan itibaren Deren 'e trrhemsiresi 'A'i~a 'nin israrr He, vilki olrnus ve mamlsr, C:;:oliin oniine, bit' hudut gibi, yerle§mi§ diger bir rivi\yete gore, 'Om ar, halife alduktan clan bu dag, ~anhaca ililesine mensup halk ile sonra, kendisi ile evlenmistir, ('Omar 'in babasr meskfmdur ••• Bu dag-ID Misir 'daki, Mulfagam al·tIattab ve 'Atika 'nin biiyiik babast 'Amr 'a kadar uzandlgl soylellir" - diyor, (bk. he. k~rde§ idiler ), 'Omar Tn vefatmdan sonra, de Slane, s, 353). Mu~ammed b. Yiisuf 'a gore, 'Atika, al-Zubayr b. al-'Avvam [b. bk.] He ev- Daren, arzrn en yiiksek dagl olup, Trablusgarp Ienmistir, Bunun vefatmdan sonra da, 'Ali 'nin civarmda Nefiisa dag-ma ve Avras 'a kadar deaglu I;Iusayn He izdivac etrnistir, Bir riviiyete varn eder (al.Bakrl. giJ$t. ger.).- idrlsI 'ye nagore, 'All ve Marvan da kendisi lie evlenmek zaran, Tarudant'tan Agmat 'a gitmek i"io, etei"io bos yere .. alismislardu-, 'Atika 'nin, daha ~inden ge'tilen Cebel Daren al-A'dem, yiiksek. evvel, 'Omar 'in kardesi Zayd ile evlenmis 01- ligi, toprai'pum mtinbitligi ve meskfln yerlerinin d~gu rivayet olunur, 'Omar katledildiginden ve 90klugu itibarryla marfiftur. "Okyanus sahil. 'Atika 'nin iki zevci de muharebe meydanlannda lerinde, Sus'lan itibaren, ismiDi aldlgl Nefiisa yaralaDarak oldiiklerinclen, halk araslOda: - dag silsileledne kadar uzanlr. Mamafih bir "kim kahrarnanea olmek isterse, 'Atika ile ev- ~okIaTl, bu dag!arm Akdeniz 'r kadar uzandtlensin".....,... SQzii ~lkrnlljibr. 'Atika 'niu, kocasl glUl ve Av!!an tesmiye olunao rnahaldc nihayet al-Zubayr 'in oliimii dalaYlsiyle, soylemi§ oldugu buldugunu Heri siirerler" (idrIsi, irc. Dazy ve mersiye alduk .. a mc§hurdnr, de Goeje, s, 73 v.d.). ibn tialdun (tre. de Slane,

Bib I i gog r a f!l a: Caetani, Annali dell' Histoire des Berberes, I, 128 ), Daren daglannm I$lii~, XU, s. 428; ibn Sa'd, VIII, 193 v.d.; al- "Mag rib al-A~~a 'yJ, A~fi 'den Tarza 'ya kadar, 'Ayni, II, 278 v.d.; ljiziinat al-adab, IV, 351 v.d,; kaplayan bir ku§ak" te'lkil ettigi mutalaasmAgiinl (2, tab.), uS v,d. (RECKENDORF.) dadlr, Ba§ka bir hkrada Daren'i daha fazh

ATLAS.

3

tafsillit He tasvir eder : "cihanm en biiyiik da~Ian arasmda, Mag-rib 'in garp miintehasmdaki Daren dag-Iannl zikretmek icabeder. ArzUI derinliklerine kok salml§ olan bu daglar, zjrvelerini goklere diker ve heybetli kutleleri ile sahayi doldururlar. Mag-rib snhiH boyunca uzauan miitemadi bir set teskil ederler ve A,fi boYUDca, Atlas okyanusundan baslayarek, §arka dog-ru alabildigine uzanrrler. Bazi kimseler ise, silsilenin Barka memleketinde Berenike (Bere. nice) 'nin cenubunda sona erdig-ini soylemektedirler, Faa dahilinde birbirleri uzerine, \iolden Tell (sahil bolgesi) 'e kadar miitevfHi kaderneIer te§kil ederek, Ylgllml§ goriiniirler, Temesna yahut Fas'ln sahil havalisinden hareket edip, Sus veya Ora'a (Zira') 'ya gitmek h;in, bu dag-Ian asmak isteyen seyyahm, 8 gunden fazla bir zamana ihtiyaci vardrr". XVI. esrrda, evvelki malumab hulasa eden Leo Africanus 'fa da bu hususta fazla mfilflmat yoktur, Bununla beraber, Rlf'ten BBne 'a kadar Afrika sahillerini takip eden Berberistan dag-Ian ile MISlf hududu eivarmda Meles dagmdan Sus 'taki Messa dagIDa kadar, Akdeniz 'in cenubunda vasati 100 mil mesafede asi] Atlas '1 birbirinden aytrt eder (Description de l'Afrique, f, 27), Marmol, bu iki silsilenin birincisini ,,sierra Menor" ve ikincisini de "Sierra de Athalante Mayor" isimleri ile gostermi§tir (Africa, I, fas, 5), Bu malumata, XVII, ve XVIII. asirlarda, berber memleketlerini ziyaret eden bir ka<; avrupaltnm, bllhassa Shaw (Travels 01' observations relating to several parts of Barbary and the Levant, London, 1740, 2. tab" 1757) 'In verdigi bii.zl yeni higiler de Have edilmistir, XIX, asrm baslarmde, Atlas sisterninin iki dag- ailailesinden biri Tanca xlan Cap Blanco 'ya kadar, Akdeniz sahilini takip eden kii"iik Atlas, dig-eri de Sus 'tan Trablusgarp ulkesine kadar biiyiik Sahra 'om §imali boyunca giden buyiik Atlas 'tan miitesekkil oldugu rasavvur ediliyordu. lkisi arasmda, F as 'ta, orta Atlas tepeleri ile boyd an boya kat'edilrni§, geni~ bir yayla bulu. nuyordu (Ritter, Erdkunde, I, 889, 895 ), Cezayir'in fransrzlar tarafrudan i~g!ili memleketin ilmi istik§afml miirnkiin krldi, Bu mesai bugiin Cezayir ve Tunus i<;in, 8§agl yuker. tamamlanmill vaziyettedir. Fas i\iin, XIX. aSTIIl ikinci yurrsmda girillilen miiteaddit arastrrrnalara ragmen, heniiz bir taklm noksanlar kalml§tlr, Oaha fazla tafsililt i\iin Fas, Cezayir ve Tumls hakkmdaki makalelere miiracaah tavsiye ederek, burada, nmumi mahiyette, hilzl miilahazalar ile iktifa ediyoruz.

Atlas, Afrika 'DIU biitiin §imaI-i garbisini kaplayan vilsi bir iltiva sistemidir. Garptan §8rH ka kadar, takriben 2300 km, boyundadlT ve

bir cok kollari He 500.000 km2, 'den fazla bir saha kaplar, Ceuupta, Ved Ora'a 'mn Ved Cedi yataklannm ve Cezayir- Tunus c:.enubundaki ,)ott (gol) \ianakJanmn i~gaJ ettigi . bir sira ~ukurluk sahasr He hudutlanmistrr ; §imalcle ise, Atlas dagJan Akdenixe kadar varrr, Jeologlar Atlas tm tesekkiiliinii halya'dak! Apenin dag-Ian ile iber yarlm adasmdaki Betik silsilesinin zuhflru ile hemzaman addederler. Onlara gore, Atlas bu daglardan, aneak nisbeten yeni bir devirde, ayrrlmistrr •. Bununla beraber, Ceseyir- Tunus silsileleri ii\iuneii zarnanda yiikselmi§ oldugu hillde, aS11 Fas silsilelerinin <;oktan tesekkiil etmi§' oldugu zannediliyor. Dordiincii zaman zarfmda, bu daglar liok §iddetli bir itikale ugraml§', bu a§lnmadan husille gelen dokiintliler, miiteaddlt noktalarda, silsilelerin iskeletini bile ortmu§ ve sistemin ilk §eklioi, hissolunur bir derecede, deg-i~tirmistir, Bu farklan nazar-i itibara alarak, Atlas sistemlni, oldukca sarih bir §ekilde, 3 grupa ayirmak mdmkiindiir ; a, Fas silsileleri, b, §ott!al yaylasl ve c. sahil silsileleri,

a. Fa s s i lsi I e I e r i , Bunlar aS11 Fas ' kaplar ve ~ima;ll Afrika 'mn en yiiksek tepele rini ihtiva eder, Bunlar 4 sira meydana geti. rlrler r orta da yiiksek Atlas, bunun ~imalindl orta Atlas ve cenubunda da, Anti-Atlas v( nihayet Sahra-r Kebir hududunda, Cebel Be. n1. Cenub-i garbiden §imal-i §arkiye dogn uzanan bu muhtelif srralar, birbirlerinden til· lani vildiler ile ayrrlmis olup, her biri de esiklet veya arzani silsileler He parealara boliio mii§tiir. Fas '!D baslica akar ' sularr, §imald, Muliiya Ved al-'Abld, cenupta Ved Sus ve vsa Ora'a, buradan ge\ier, Yiiksek Atlas btl

I s.i~silelerin en miihimidir ; _ Atlas okyanusunda Gir burnundan ~o!t Tigri 'ye kadar, takriben 1000 km, bir mesafe iizerinde uzamr, Vas:at\ ir tifat 3000 m, kadar olup, bazl tepeleri dahs

yiiksektir: Tiza 3390, Miltsin 3479 ve nihayei takriben 150 km. genislikte clan Cebel AYYll!lin 4500 m, kadar yiikselir, Bununla beraber, hi~ bir yerde, eumildiye veya daim! karlar mevcu: degildit. Silailenin en yiiksek krsrm, Metake~ §ehrinin hemen cenubundadrr ; yerliler buns Adrar.'n.Deren ismini verirler, Yiiksek Atlas, aynt zamanda, Fas ile Sahray-i Kebir mmtakasi arasmda, hakiki bir set te~kil eder, Bogazlar \iQk yiiksek hiT irtifada hulundugundan, ge<;i1mesi gG"tur; ge~itlerin en i§legi, Merrake~ 'ten Sus 'a giden yolun geittigi Bibiivn bQgazl Ii 50 m. irtifalDdadlf ; dig-erled, dag-Iann ':lark ucundakiler mustesna, 2000 m, 'den a~ag-lya dii§mez ve haHa Adriir.'n·Deren'de 30P-<> m. 'ye yaklD bir irtifal muhafaza eder. Bundan dolaYl, Sahara-yi Kehir 'in kurutucu riizgarlan, bu rna-

Att.Mi

";.,~'

niaYlli§a~azlar; halhukl ~lm&1 mailesinde Atlas okyanuaunuriratlp riizgarhn su buharun tekasiif ettirir- ve' arap muharrirlerin, bilhassa 1bn Haldiin 'un da i§aret ettigi, gur bir orman ortu;iiuiin meveudiyetine sebep olur,

Bilhassa§ark kismmda bala iyi bilinmeyen orta Atlas, yiiksek Atlas 'ID §imaJinde, Demnat memleketinde Ved Tessaut 'tan itibaren, MlIliiya 'nin ge~tigi gedige kadar gider ve ilk once, oldukca aleak on tepeler ile muhat olup, Ved al.'Abid hogazmlD otesinde yeniden yliksellrve Umm al-Rabi'a 'mn menbfilarma dogru, anzah tek bir zirve haHni ahr (Cebel Amhavs ), Orta Atlas 'ID irtifai hernen yiiksek Atlas 'mki kadardrr : bogazlann irtif ar hie; bir yerde 1700 mv'den apgl diismea.

~u h1l1de hu daglar, asrlmasi giiC; bir set olup, her.iki yamaelDl kaplayan ve i~inde arsIan ve panter gibi Ylrhel hayvanlar hulunan ormanlar, ge\imegi biisbiitiin gii~le§tirir. Fas ') Merake§ 'e bag-layan ticaret yollari, garba dog. ru biiyiik bir miinhani c;izerek, daglann etrafrm dolasmaga mecbur kahr, Umm al-Rabl'a menbillarmm Mesinne, silsile kollara ayrrlrr, Aynes muhtelif dallara ayrrlan en miihim kolu, Cebel Tamarakuyt, Cebel Esukt ve Reggu isimleri He anrlan zirveleri havidir ve Muluya vildisi iizerinde, dik bir §ekilde gelip, nihayet bulur ; hemen hemen asil silsile kadar yliksek ohm Cebel Zayyiin, Cebel;>iiita ve Cebel Varirets, Ijimaldeki kola aittirler. Carp ve Ijimal-i garblye dogru orta Atlas, bir takrm basamaklar ile, Atlas okyanusunun yakmlaTlDa kadar yayrlarak, iner,

Anti-Atlas, Atlantik eivanndan ba§lar ve Cezayir hududunun yakmlarmda vsa Clr mmtakasma kadar (takriben 1000 km.) imtidat eder. Merake~ msfmneharrmn bir az garbinda, Cebel Sirua (takriben 3300 rn.) 'urn hakim oldug-u bir dag- kolu ile, yiiksek Atlas 'a bag-Iamr. AntiAtlas, kat'ettigi yolun en biiyiik krsrnmda, vasat! irtifal 2000 m, olan ve oldukqa dib:; bir airta maliktir, Bog-azlan "ok ise de, irtifiilan t500-~OOO rn, arasmda bulunmaktadir, Yamaclar, Sils mrntakasmda, §imal mailesi miistesna, umu~iyetle c;tplaktu. Anti·Atlas'l 3 klsma aYlrmak miimkiinkilr: t. siihilden Anti-Atlas 'I yiiksek Atlas 'a baglayan dag- koluna kadar olan garbl klSlm, 2. bu noktadan Ved Ora'a 'nlD, cenub8 dog-ru akmak (izere, ge~tigi yarmaya kadar ..,lan merkczi klslm ve 3. Ved Ora'a'dan Ved aIr 'e kadar olan ljarkl klSlm, Garbl AntiAtlas, V1id Nun mmtakaslDl kaplayan ve Atlas okyanusulllln hem en klYlsmda nihayet bnlarak, muhtelif kollar salan ba§hca iki silsileden mii. rekkeptir. Merkezi Anti-Atlas daba ~ok basit biT yapJdadIT.· fki kere ka'im zaviye ~eklinde

biikUlen ve cenupta c;ok sarp yamaclar, §ima.l. de bilakis tath meyiller arzeden, yalDlz bir tek pek dar dag- srrtmdan ibarettir. $arki AntiAtlas Ved Dra'a 'mn otesinde, hiiH\n silsilenin en yiiksek tepesi olan Cebel Sagro 'yu viicuda getirmek iizere, yiikselir ve daha sonra allj)alarak, ortasmdan Ved Ziz'in ge .. tigi yanlml§ geni§ bir yayla halinde geni§ler.

Anti-Atlas 'a muvazi olarak, 600 km, uzunlug-unda, al-Feyya isminde, bir ova ile aynlml{ olan Cebel BanI, tamamiyle C;lplak siyah kum tasmdan mlitesekkil, 1-2 km. geni§liginde, kayadan bir duvar, gibidir. A.zami irtifar, orta kismmda 924 m, 'dir, Fakat etrafmdaki arazider, ancak 300 m, yiiksektir.

b. ~ 0 ttl a r yay I a 5 I. Atlas sistemi, Berberistan 'm garbmda, dag-mlk silsilelere ayrrldig-I halde, bu mmtekanm ortasinda bilakis irtift. ve geni§ligi, garptan §arka dog-ru azalan vas; bir yayla haIinde geni~ler. Yaylamn ortasi bii az e;ukurla~ml!l olup, sular burada kapah havzalarda (goff, sebba) birikir, Bunlar Cezayi: yiiksek yaylalaridrr. ~imal ve cenupta bu yiikse: ve kiitlevi arazi, kenar dag-lar ile ku§ablml§tll ljimalde, Tell-Atlaslan, eenupta Sahra-Atlaslar Her ikisi de, pek iyi bilinemeyen bir tarzda, F~ ailsilelerine baglanlr. Tell-Atlasr (yahut Akdc niz Atlasi ), Oebdii yaylast iizerinden, Muliiy va.disine kadar uzamr. Sahra Atlas), Kenads havalisiude, Anti-Atlas 'a bag-laUlr, Bu Cezay. silsileleri bir ~ok hususlarda Fas silsilelerinde farkltdirlar. Bunlar, en yiiksek tepeleri §imaJd 2000 m. ve cenupta 2390 m, 'yi gegmedigindel' daha az yiiksektir ve nisbeteu daha c;ok gegi verir, Bu daglar; teskil eden kiitleler, ytikse' yaylalar ile haricdeki mmtakalar veya bizze bu yaylalar arasmda irtibat temin eden gen; gediklerle, boliinmii§tiir. Cezayir'in hi .. bir ye rinde daglar Fas Yn muhtelif mmtakalarrm bi! birinden ayrran setler ile kryas edilebilece manialar teskil etmez, Nihayet iki kenar sils' lesi, muviizi bir istikamet takip etmeyip, yaw yavas birbirlerine yaklasrr, Constantine eyak tinde nihayet birbirlerine karrsir, Sabra Atlar 'mu iltivalan Tell-Atlas Iltivalari He birles' ve Cezayir'in biitiin §irniH-i :;;arkisini ve Tunt: 'un Ijimalilli kaplal'. Bll son iilkede silsileler, b; klsml §arka ve dig-erleri de §imiil-i §arktye 0: mak iizere, iki istikamete aynhr, Mecer de b, iki grup araslDda hudut te§kil eder. ;;imill he yunea man tar ve zan me~elerinden mii rekkep, heybetli ormanlar He kaph olan tlrumh dag-lan, sonra Mogod tepeleri uzamr. Cenuptt Tunus 'un bel kemiginl teljkil eden Zel!gitane daglan, TUllus korfezi yakmlanna kadar, geni§ tara9ah llirveler ve kubbeler teviilisi halinde

. uzaOlr, Atlas'1O vaaat! irtifm git-gide azahr.

~- ~~

:to, , S

41ii'~~:;'$

tJrumir daglarl 1000 m. 'den fazlaya !llkmaz ve Zeugitane silsilesinin en yiiksek tepesi 1900 m, 'yi a§maz. [Bk. CEZAY!R. ve TUNUS ].

c. S a h i I II i lsi I 0 I e r L- Bu daglar yallllz parcalar hil.linde ve sahil boyunea birbirinden ayn massifler §eklinde godiniirler ki, bunlarm heyet-i mecmuasina, hazl cografyac,lar Sahel ( sfilJil) veya Riff (rif) derler. Bu ailsileler, sistemin miitehaki kismmdan, irtifar 100 m, 'nln fevkinde olmayan bir iSukur saha He aynlml§br ,ki, bunun Fas 'ta garbi ve merkezj Cezayir'de nohir yataklari Ved lnnauen ve MulUya.' ~elif, Summam vadileri v.s, b5.riz bir ~ekilde gostermektedir, Sabile muvaziolan bu v£diler Berberistan'm §arkian garba olan muvasalasmi kolaylll~bnr; aym zamanda ticaret ve istilalara tabU yol vazifesini goriir. Fakat Cezayir 'in §arkinda ~ottlar yaylasmm iic;iincii zaman arazisi, sabili dahilden ayrran olugu doldurmus ve biizan sahi! daj)' kiitleleri He ~oWar yaylasim kenar silsilelerinden hemen hemen aYlrt edilemeyecek bir halegetirmi§tir. Bu sahil kiitjeleriuin ba§hcalan, Rift Trara, Cezayir Draha (~ahra) 'Sl ve biiyiik Kabiliye massifleridir, Bunlann irtifala~l ~ok rniitehavvildir ve 400 m, (Cezayir ve Oran dhilleri) ile 2000 m, (Kabiliye) arasmda degi§ir. [Bk. CEZAY!R ve FAS J.

. Atlas llimali Afrika 'nm o;ahsllll telikil ederse de, muhtelif kisnnlarr, sistemin heyet-i umumiyesine kabil-j tatbik umumi vasrflar !llkanlamayacak kadar, birbirinden farkhdrr, Saydl~lrmz silsileler grubunun her blrinin miimeyyiz vash ve hususl manzarasi vardir, Yamaelarmi ormanlann kapladlf[l ye§i1 mer'alarrn 1000. m. irtifaa kadar yiikseidigi Fas Atlas! 'nm cesim kiitleleri ile, Tell-Atlaslarmm ~lplak tepeleri ve tiel yataklari ile yanlml§ yamaclarr yahut ayn ayn srralarr aneak secilebilen Sahra At· Iaalari, birbirine hi~ benzemez, Aynl grup dahilinde de, bu derece goze ~arpan tezatlar vardrr j msl. Cureura 'mn diflli zirveleri, Avras'm dar ve derln bogazJar He yarrlmis yaylalarr yahut orta Tunus 'taki kabartrlar birhirine benzetilemez, Atlas 'm hidrografyasi ve iklimi tesiri de, mmtakalara gore, degi§ir. Senenin 9 aymda tepeleri karlar ile ortiilii Fas A tlasi 'ndan inen nehirler He Tunus ve Cezayir vadilerinin yallllz isimleri birbirine benzer. ildim bahis mevzuu oldugu takdirde, Fas Atlasl 'nm bu babmd~n oynadlgl roHin merkez ve ::lark silailelerindekinden c;ok dsha miihim oldugu goriiliir. Yiiksek Atlas, orta 'bsmmda. Anti-Atlas ise, garp klsmmda. §imalde kalan memleketleri !lo! riizgarlarma kapar. Tell-Atlaslan Sahra AtlasIan gibi gedikler ile boliinmuli bulunduklan ve irtifalan da daha az oldugu i~in, keyfiyet burada boyle deg-ildir, Bunun i .. in Fas 'In Tell (sahil)

bojgesinin karakterlerl, Cezayir Telli 'ndekilere nazaran, ,"ok daha barizdir; zirs., Cezayir Telli 'nde, biiyiik Sabra'mn iklimi tesirlerl He, bali",n sahile kadar kendini hissettirerek, deniain teo sirlerine az !lok kar§l koyar,

Bunuula beraber Atlas'm heyet-i umumiyesinde, belki iktlsadi ve etnografik bakundaa, bazl mii::lterek vasrflar bulmak mlimkiinddr. Filhakika bir taraftan, Atlas 'ta miihim madenler bulundugu goriilmektedir; dill'er taraftar bu daglar ekseriyeti berberi olan ah~li He meskilndur. Atlas 'Ill, madendenyana, zengho, oldugunda §iiphe edilemez. Cezayir ve Tunus 'un bir ~ok noktalannda, demir, baku', simli kUTI}Un, ~inko v.s, tabakalannm mevcudiyeti tesbit olunmustur. Bu cevberlerin ve biitiin !;Iarki ve merkezl Mag-rib' e yaYllml§ olan fosfat madenlori· nin i§letilmesi artik dilnyanm bashea mader memleketleri arasiua girmi§ olan Tunus ve Ceo zaylr 'e parlak bir istikbal temin edeeek gib: goriilmektedir, Faa'ta da bu madenler eksik degildir. Daha XVI. asirda Leo Afrieanus burada demir, kursun, gumuf,1 ve antimon madel' ocaklarmin mevcudiyetini kaydetmi!/tir.Bugiin. ku seyyahlann ilk arasnrmalarr, Fas yer alti zenginliginin §ohretini te'yit eder'mabiyette goriinuyor •

Etuografya bakrmmdan llk abali, yayla V<' ovalar mintakasmdan ziyiide, Atlas 'ta daha iyi barmabilmis gibi goriiniiyor. Fas' 'ta berberl unsur, sayl itibariy!e, iistiindiir. Arap medeuiyeti .ve onunla birlikte Fas sultanhgmu' otoritesi daglarm ateginden oteye gec;memi§tir. Atlas, Rif ve Beni fzna~en masslflerlndeki kabileler, lisan ve adetleri He birlikte, Fas idaresine kar~1 hemen hemen tam bir istik!ill muhafaza etmislerdir, Cezayir'de Trara, biiyiik Kabiliye, Avrii.s VB bir dereceye kadar da Uarsenis (Viill$crl$), Zakkar, kii!llik Kabiliye, Cebel 'Amur, Tunus Ta tJrumir. Hiliili (arap) istilaSlUm tesirlerinden maSUD kalnuslardrr, Orada daglar berberiler i~in. arap miistevlilerine kar§l a§aij:1 yukan nufuzu imkanSlz bir slgmak te§ldl etmi§ ve Iehcelerini, hususi adetlerini ve avrupahlarm i§gillinekadar olsun, siyas! istikIn! ve te§kilatlanm muhafaza etmelerine imkan vermi§tir,

Bib li y 0 9 r a f y a: L. Gentil. Le Maroc physique (Paris, I9I2); G. Hardy ve J. CeIthier, Les grandes lignes de la geographie du Maroc (Paris, 1933); ayn. mil •• Maroc (Paris, 1931); E, F. Gautier, Straetu1's de ['Algerie (Paris, 192~); P. Russo, La ai1'ucture du plateau de ['Afrique mineure (La ge. ographic, XL, 1923; XLI, (926); R. Staub, Ober Gliederung und Deutung der Geb/rge Marokkos (EclolJoe geol. helrvetica, 19%6);

Ii

ATLAS -ATTAR.

. A, Bernard, Algerie (Pa~ig;I929); ayn. mil., Afrique septentrlonaleet occidentale ({Jeog. Untoerselle, XI, r, Paris,1937 ).- Dig-er bibliyografya i9in bk, madd, FAS, CEZAY1R, TU-

xtis, BE.RBER1LER, AVRAS. (G. YVER,)

ATRABULUS. [Bk. TRABULUS.] ATREK; [Bk. ETREK.]

ATSIZ. ATSIZ B. ASA(5: (AVA!)::), MaHk~ah zamanmda ya§aml§ bir t ii r k em i rid i r, 463 Ci67.i) 'te, Ramla, Kudds ve Askalan miistesna olmak iizere, biitun Filistin'i Fatimllerden alml~hr. Evvelce ~am '1 muhasara etmis ise de, muvaffak· olamamis ; fakat eivarma her sene lkmlar yapa yapa, nihayet 468 (1075) 'de §ehri 31e ge .. irmi§tir. 469 (1076) 'da Mlslr'a yapbg-I refer muvaffaksyetsixlikle neticelenmis ve bir ·(ao; sene sonra, kendisi de !lam 'da Fatimtler tarafmdan muhasara edilmi§tir, Malilc]ah'to Suriye vaIilig-ine tayin eHilj"i Tutuli, ~ama 'a yak. ·alilrken, Failmller muhasarayi kaldrrarak, I;e:ilnii§Ierse de, Tutus, emirin viicuduuu kendisi ~in zararh gorerek, onu idam ettirmistir, Surieliler tiirkge Atslz adrm A\!: s i z, hatta ba§la harf-i tarH koyarak, A I a l$: s i Z ~ekline sokiuslardir,

Bibliyografga: Ibn al.A!!lr (n\ir.

Tornb.), X, 46, 68, 70, 12.

ATSIZ. ATSIZ B, MU!;IAMME.D B. ANU~" WIN (?- 1156), ljviirizm (lj v ii r i z m 'i ii h) mtrlerindendir. Bu mevkii, gel~uki snltam Sanar 'a tabi olmak iizere, kendi babasmden, 521 'eya 522 (IU7 /lJ28) tarihinde, tevariis etmistir, iiikum ve nufuzunu temin i~in, ilk i:} olarak, :::and ve Mangl§lal$: (turk. Miii.l$:I§lal$: "bin b§la"; .fazer denizi kryrsinda ) §ehirlerini zaptetmi; ve Ttlrkisteu 'm i~erlerine dojJru bir sefer I~ml~br. Bir az sonra istiklalini ilan etmi:}, iakat 533 (1138) 'te Sanear tarafmdan Haziir~ ISP 'te mag-Hlp edilmis ve memleketten kovulnustur, Sancar, kendi yegeni Sulayman h. VluJ.tammed'i Ijvarizm§iih olarak Han etmistir, ?a!cat, ertesi sene, ijvarizm ahalisi Atsiz 'I ged ;ail'lrrnl§lar ve Sulaymiin'l memleketten tardet.ni~lerdir, 535 senesi §Bvval ortasmda (maylS l(41) AtSIZ, Sultan Sanear 'a mutavaat gostererek, sadakat yemini etmis ise de, bir kill; ay sonra, Sanear'm Kara-Hrtaylara kar~a a<;t!Irl muharebede majJllip olmasi (5 safer 536 = 9 eylul 1141) VB nufuz ve iktidarmm sarsrlmasi dzerine AtSlz yeminini bczmustur, Aym se· neuin son baharmda AtSlZ kuvvetli bir ordunun ha§mda, Horasan 'a gitmi§ ve Merv 'j zaptetmi§tir; ertesi senenin ilk bahannda, Ni§apur kendisine teslim olmu§tur; fakat hemen aka. binde, Sanear 'ID kar§lsmda, memleketi tahliyeye mecbur kalm1i~tlr. 538 (II43/Il44) 'de ijva_ rizm dahilinde bir hucuma uij'raml'i! Ve Sultan

'In metbuiyetini yeniden tammag-a riiecbur 01_ mu~tur, Bir az sonra, Ats12; u~iincii defa isyan etmis ve sultanm el .. isi §air Adib ~abir 'i AinU nehrine attirmistrr, 54Z senesi eemaziyelehrrmda (tellrin If, 1141), Sancar ijviirizm iizerine ii~iincu seferini tertip etmil]. iki ay muhasaradan sonra Hazarasp §ehrini a1m11l ve Gurganc onii. ne gelmil~tir; Atslz sultana mutavaat etmis ve Sanear ile yapbj)'1 bir roiilakatta (muharrem 543 = maYUI - haziran Il48) ona kar!!1 kiistahC;a idare-i kelam etmi!! olrnasma raIrmen, mevkiinds ipka edilmilltir, Sancar 548 (llS3) 'de, Guzz'lar tarafrndan esir edilmistir, Atslz yeniden Hcrasau '\ istilaya hazrr lanrmg ise de, bu defa methuunun Sadlk tebaasr ve miidafii gibi hareket etmistlr, Amu (bugiin <;areuy) admi tai;lIyan miihim §ebrin kendisiue brrakrlmasmi istemi§, fakat iste!!,i yerine getirilmemi~tir. Esaretten ka\(roaga muvaffak DIan sultana, SEIdakatini te'yit i .. in, 551 (llS6) 'de Nasa lIchri olliinde kendini gostermi~. fakat aym seneniu 9 cemaziyelahu-mda (30. teromuz) ijabulJan (bugun KUl;an) kasabasjnda, S9 yalJIDda oHugu h1ildey_e.f~t etmistir,

B I b II yo g r a / y a ~ \..uvaynl, 1 arIa" cihiin.gugiig ve on dan iktibasen Mlrhvand (n~r Defremery, Paris. 1842 h jbn ai~Al!ir (ibn al-Agir ve Mirhviind bugun rneveudu

I kajma~lI~ olan Abu 'l-Hasan Bayhakl 'nin

I Magiirib al-taciirib adh eserinden bilhasss istifade etmislerdir ); Riivandi (Nouveaux melanges orientaux, Paris 1886); Reeueil des , iextes relaii]« d l'histoire des Seld joucides,

III (n~r. Houtsma ); A tS1Z He San car arasmdaki muharebeler hakkmda iki muhasrmm I resmi vesikalan io;;in bk Barthold Turkestan : down to the Mongol Invasion London, 1928

(Petersburg ~lIrk dilleri 'lnstitiisiinde bir

vazmadan naklen ). (W. BARTHOLD )

;1\T1A81. [Bk. A+fAst.]

A TT AB!. 'A TTABf (A.), 'AtUib 'dan Jnii~tak isim t bu isme izafeten Bagdad un bir rnahalleslne al·'Attiibiya adt verilmigtir, Burada ImaJ olunan bir nevi canfes (tafta) de 'aUiibl ismini alml~br. Bu isim, muhtelif §ekiller altrnda, Avrupa lisanlerma gec;mi~tir (franslzclI table, ingilizce taby, ispanyol, portekiz ve ital. yanea iabi, felemenkce tabgn. Kr§, Dozy, Supplements),

'ATTAR. [Bk, ATTAR,]

ATTAR. AL-'ATTAR (A.; < 'ifr "giize1 koku"), 1 t r i y a t ve i J a e gibi kullamlan maddeler Bat an] II r 11 verilen addlr. Tlbbi ya1alarda bu isim, al.'!aydaZiini gib;, umumi. yetle i]ac satanlar hakkmda kullamln·. Attar ( "aktar" ) 'hk §arkta pek ziyiide yayllml§hr. Sundan dolaYl alimlerde, §airlerde v,s.. bu ke-

ATTAR.

r.

~ ....... ,~,.:.; ....... , .",.~"t- I

limeye, lakap oiarak,!Jlk sik rastlamr, AttarIar, aym zamanda bir az hekimlik de ederler ve el' an bazl musliiman §ark memleketlerinde hasIalar i<}in Uae tertip ve ihzai: 'ederler. AI-Bi. riini [b. bk.], Kitflb al.faydala'de kadim arap devrinde, attarm nasrl olup da yavall yava§ eczaci ve hekim oldugunu etrafh snrefte tarH eder (bk. Max Meyerhof, Quellenund Studien .t. Gesch. d. Natursules, u; d. Medizin, III liu, Berlin, 1932, s, 29-34: Das VorwQrt zur Drogenkunde des Berun; ). (M. MEyERHOF.) ATTAR. 'ATTAR Farid al.Din Mu. ~ammed b. Abi Bekr ibrahim, (III9? -Un?), iranh §air ve mutasavvJf. Dogum vevefat tarihleri, kat'i olarak, tayin edilememektedir. . Davlat§iih ( Ta~kirat al-$u'ara', n§r. E. J. Brown, s, 187) 'a gore, 513 (IIl9) 'te dogmulltur. Vefab 589 ile 6J:l (II93-1234) seneleri arasmda tehaliif etmektedir (hk. Mirza Mu~ammed I}azvinl, Taeklrat al.avligli', mukaddime, s ..... ). Mirza Mulpmmed }S:azvinf, baZl mutahlalardan sonra, 'Attiir'm 618 (1221) 'de heniiz hayatta bulundugunu istidHH etmektedir ki, 'l.u iki delile dayanmaktadir r 'Avfi, takriben 617 (1220) 'de yazmllJ olduj!'u Lubiib al-albiib 'da, 'Agar'dan bahsederken, oImu§ oldu~una dair hi,. bir imada bulunmaz, Bundan maada 'At· tar, Ma1fhar al·'aca'ib adli eserinde, 618 (1221) 'de vefat etmi§ olan Nacrn aI-DIn al-Kubra' 'dan bahsederken, ".I,:lJ1 ;1 ,)~ .J' .'J', -D i" diyor. Buradaki biide kelimesi ise, mazi ism-i Hili 01- dug-undan, artik Nacm ai-DIn 'in hayatta olmadl&,ma delalet etmektedir (bk. Mirza Mu~ammed ~azvini, gast. yer., s, y_). Fakat bu iki deli! de meseleyl kat'. bir br~'.j" h"lI"i",,,,,, e ktedir, 'Avfl 'niu sozleri ,.ok miiphemdir ve 'Attar'm Ma1fhar ai·'aca'ib'inde kullandrgi bade kelimesinin, kendisinin, lisam geli§i giizel kullanmak itiyadmdan dolayr, rnutlaka rnaziye ait olup olmadig; kestirilernez. Bundan baska Ma:;;har al·'aca'ib 'in bir nushasmda (Nuruosmaniye kiitiip,. nr, 4199 miikerrer) iki beyit vardir ki, bunda 'Attar bu ldtabi 584 (n8S) 'te te'lif ettigini ve 0 vakit ya~mm 1",., 'den fazla oldug-unu soyler. ~air Ma:;;har al- 'aca'ib·. I,",uh"k_ kak ihtiyarhgmda yazml§ ve ondan sonra yalD1Z bir tek eser, yani Lisiin al.gayb'l kaleme aIm ll,ib r. 100 yal,iln1 ge"tij!'ini soylemesi mubalagadan hali de~Hse de, her halde yukandaki iki beyitten 'Attar 'ID 584 (u88) senesinde !;ok ihtiyar oldu&,u anla§)labHi):', Eger Davlat§iih'm verdigi dogum tarihinin (513 = II (9) dogru oldugunu kabUl edersek, 'Attar'ltt 584 (nS8) '. 'te 71 ya§lUda oldugu anl~lhr. Yiue bu sene· den sonra yalmz biT tek eser yazml~ oldugu nazar·l itibara ahmrsa, rivayet edilen muhtelif vefat tarihlerinden 589 (1I9 3) senesi hakikate

daha yakm goriiniir ki, bu halde 'Attar 76 ya§lDda olmul1 demektir •. Halbukl Davlat~h 'm hesahma gore, 'Agar 1I4 ya~mda olmii§tiir ki, bu rakam tamamiyle gayr-i mUmkun olmarnakla

beraber, pelc de tabU deglldir, .

'Agar, kendi sdzflue gore, Nisapur 'da dolt~ mustur (bk. Mirza: Mu~ammed I~azvlni, 9. d ; fakat §ehrin i<;indemi, yoksa civardaki koyle • rindemi dO!rdultu belli clmayip, bu hususta

. muhtelif rivayetler vardir, ~airin dogum yeri olarak, Davlai§ah, Nisapur la tahi Katkau'i, Maciilis al-'a~§lilf sahibi ise, 21. meclisinde, Ni· §apur civarmdaki Kandi§nan'l gostermektedir. Kondlsi, Ma1fhar al~'aca'ib 'in bir ka,. beyitinde, . <;ocuklugunun Tun (bk. yals.ut, Ma' cam al-buldiin, I, 900 ) 'da ge .. ti&,ini tasrih etmekte, baska bir beyitte, <;ocuk iken, orada hastalanml~ ve keudinden ge<;mi§ken, hazret-i 'Ali 'nin, yamna gelerek, kendini ok§adlglDl soylemek. tedlr,

'Agar'm nasil yeti§ti~inden bahseden Davlat!iah, §airiu babasi Ibrahim'in !$:utb aI·Din Haydar un miiridi oldugunu ve kendisinin de oudan feyiz aldigrm ve onun i<;in l;laydar.nii. me 'yi yazd1ltiUl sdyler, Bu }S:utb ai-DIn l;Iaydar, Davlatsah 'a gore, meezflb olup, a b d i I . dan sayrhrdi, Babasi turk hanlari neslinden ~ahvar ismiude bir zat imi!?; 597 (1200) yahut 604 (1207) 'te olmu~mii~. A~m~d Ra:zi 'nin Haft i[dim (EthC, Catalogue of the Persian Mss. in the India Office, I, 447 ) "inde ise, l;Iaydar'ln mogullann istiIaslnl onceden haber verdikten sonra, 618 (I2llI) 'de gaiplere kanljtJgl soylenmektedir. }S:utb ai-Din l;Iaydar eger hakikaten !l::l1:t'o.dHoan f;OI~jhlQdn bh .. ind.~ "qf~j; ~tmi~ ine, 'Attiir He takriben aylll ya§ta olmasi ieap eder ki, buna nazaran 'AHar'ln babasmm ona miirid clmasi bir az garip gortiumektedir. 'Attar 'm bir }jaydar-nlime yazdlgl, Lisiin al-gayb 'mdakl bir sozii ile, te'yit edilmis ise de, I;utb aI.Dln l;Iaydar'm ismine, eserlerinde §imdiye kadar rast gelinmemistir.

Bashca eserlerinde 'AHar siinni gorunmekte ve h u I a fa. ira § i din i de methetrnektedir. lhtiyarhkta Ma1fhar al- 'aca'ib 'den itibaren lii'ih~l~l '~"ar ediyor (bk. Mirza Mul].ammed r;azvini, s, lS v.d.) ve 'Ali 'nin muhabbetiui gen,.li. frinden beri kalbinde tuttn~lI"n Q;;yliiyo~. Si'i1ige olan bu meyli, ihtiyarhgmda ba.!iitna gelen bir faciaya sebep oldu. 'Agar 'In "Samar~andi" diye andlgl siinni bir miifti, Ma~har aI'acii'ib adh kitablD inti~an iizerine, aleyhinde bir fetva vermi§ ve bu kitabl yakbrml§br. Bu hadlse esnasmda 'Agar 'lD evi yagma edildi ve kendisi Mekke 'ye ka<}majfa meebilr oldu; ,!Ion eseri olan Lisan aI-gayb'l orada yazdI. 'Attar, bu fetvanm sebebinin §i'ilige olan meylinden

ATTAR.

ilerl geldillini iddia ediyorsa da, Ma~hal' al'acitib'de ismi soylenrneyen bir miifti ve umumiyetle turkler aleyhinde parealar vardir (bk. H, Ritter, Del' Islam, XXV, [41 v.d.), .

Eserlerinin mubtelif yerIerinden onun hakikaten bir" a t t i r ("eczaCJ") yahut tabip mesleg-inde oldtlgu anlaerlmaktedrr. Bir yerde d ar ii - han e 'sinden, bir yerde de blr hastaya "ag-nIdlltIDdan veya bit hastayi tedavi ettig-inden bahseder, AYDl zamanda gen"liltindeD beri sGflIere kar§l biiyilk bir mnhabbeti vardi, Fakat sflfilerden bahsetme tarzmdan, onun bir tarikate mensup olmayip, bi~ tasavvuf muhibbi olduS'u anla§lhyor. Sumerle soh bet etmeil'i "ok sevdiginden,oDlarm esrarrna vakif olmustur, Fakat i§ittigi $ozlerdell ziyade okudugu eserlerin tesiri altmda kalnnstrr, Bizz at kendisi, enbiya ve evliya hakkmda, 1000 kitap okundugunu ve 39 sene kadar sufi §iir ve hikayelerini top lamakla me§gul oldug-unu iddia eder, Her ne kadar bu iddia miibaHigah goriilebilirse de. eserleri kisas-i enbiya, sufi hikaye ve teracim-I ahvdlini ziyadesiyle okumus oldllil'unu gosterir. Eserlerinde bulunan hikayelerin bir kisrm, sUfi vaizlerin va'z meclislerinde misal olarak anlattiklarr dokunakh hikayelerin nazm edilmis §cklinden baska bir !jey degildir. A~rned GazaIi 'nin va'z hikayelerinin hepsi 'AWir'm kitaplanndan mevcuddur.

'Agar'ln eserlerinden, ge~irmi§ oldugu rilhi lstihaleler, vazlh bir §ekilde goriilmektedir ki, bu, iran §aitlerinde ~ok nadir bir haldir. Bu noktadan oserleri, iisJilp bakunindan da birbirinden farkh olmak iizere, ii~ devreye ayrrlahilir, B tr inc i devrede, biitiin ",iiT va edebi san 'atlara hakim, iistad bir bikayeci olarak goriiniir. <; e r~ eve hikayeli mesnevilerinde saYISlZ mikdarda kii~iik hikayeleri, vazlh bir plana gorl;1, ~er"eve hikfiyesi i"ine yerlestirmekte, tasavvufi manaIan hikaye He te'!if etmekte biiyiik biro maharet gosterir. t kin c i devrede, plan ve tertip gevf}emege bashyor, Edebi san'atlardan birl, aym kelimenin rnuttasilau beyit veya mlSra basmda tekrari i takrlr, anaphore i, birden bire zuhilr ediyor ve belki diinya edebiyahnda hit,; goriilmemi§ derecede 90k sik kullamhyor. Ay"u aozler, siikflnet bulmayan bir h e yt:can ile, birbiri arka~""d .. " bll."",n 100 'den h:da beyitin ba§lDda tekrar edilir, ~air bazan pantheiste duygular He mest ve biizan Bah! kiill He bide~mek hitiyak! He dolu gibi goriinlir. Bu devreyi ii~uncii, yani ihtiyarhk devri, takip ediyor. ;laidD kuv< veti sonmii§tUr; plan ve tertipten arhk bi~ bir iz goriilmiiyor. l3u devre ait ese!<lerden bazllarmm merkezindc. hemen hem en i1ahla~ml§ bir baldo, 'Ali 'nin §ahsiyeti goriiliir. ~air kendi. sinden ve kendi eser Ie rinden ,<ok fazla bahseder,

Bu eserlerde goriiloil tertipsizlik ve itnap, okayu. ell i"in, "ok SIkH!! ve bikkmhk. vericidir,

'Agar te'lif ettigi kitaplarrn isimlerini bil.zl eserleriude zikrettigiDden, eserleriniu kronolojik tertibi, takribi bir tarzda, tesbit edilebilir. OslO. bun inkif}afl da nazar-r itibara ahnirsa eserlerini, yukartda bahsedilmi, olan u~ devreye taksim . etmek mumkulldiir. Bunlarrn takribi kronolojik tertibi §udur: r, Fjaydar-niime. (bugun ortada yoktur), a, Dloiin, 3. Caviihir-niime, 4. $ar~' al-k alb' (son iki kitep, §air tarafmdan, SOD. radan imha edilmistir ), 5. ijusrav-niime (m .te'Iif ; bu eser elimizde yoktur ), 6. Asriir-niime, 7, Manti!:: ai-iayr, 8. Mw/Ibat.niime. 9. Mu/}, air"niime, to. fliihj-niime. n. Husrao-niim« (ikiDCi te'lii ), u. Bulbul-name, 13: Pand-niime, 14. Taekira: al-avliyii', 15. Mi'riic-niime, 16, Cumcuma-niime (bu son beJj eserjn kronolojili srrast pek va~:Jh degiIdir), 17. Vu#at.niim~ (kronolojik srrasi kat', degildir ), 18. U~tu"-nii. me, 19. Caohar al-eat, 20. Hagllie-name, n, Besar-nlime, 22. Ma:;:har al-.'acii'ib, 23. Lisii« al-gagb. Bunlardan maada bir takim §lirheU eserler vardrr ki, isimler] 'Altar'mcserlerind( zikredilmemektedir: Haft oiid], ljaY!Jat-niin_,. Va~iyat-niime, Kane ai-I.!.aldi'i/f, Kanz al-asr'.f·.fbvan ai-fa/a', Valad.niime, Miltiil}. al-futf~ 'Attar' a ait oldu~u IJ ii ph e s i Z olan eserler ,

ijusrav-niime yahut GIlI-Il ijusrav, mesn'~\, tarzmda, diinyevi bir a§k romamdir kl, menu" miladi ilk asrrdaki hellenistik romanlari andlr~ YOI', Rum Kayserinin bir cariyeden doltan ogh tJusrav ile ljiizistan §ahlDln klZI Gul 'Ull mac' rasrm anlatir, Bu eser (~95 'te Luknow'da hi I srlmistrr, Miinderecah i9in bk. H. Ritter, D,

Isla"}, XXV, 141 v.dd. J

Divan, gazelleri ihtiva eder ve mesnevi. lerindeki tasavvufi fikirler!, lirik bir tarzda, ifade eder,

Mubtiir-niime, rnevzulara gore, tertip edilmi§ bir mbai mecmuasrdrr, Bize kadar gelmi~ olan rubal mecmualarrnm da eD eskisidir, BlI eser Sultan Selim II. (1)7+-982 = 1566-(574) i .. in, mechiH bl. miitereim tarafmdan, tiirk~ey<:! t<>,.~(jme edilmistir (bk. FWgel, Die arab., pel's; und tiirk; Handechr., zu Wien, III, ur, 1934). j

Asriir-niime, ~AHa:r'lD tasavvufi mesnevile; rinin birincisi olmahdlr; 26 makaleden ibare1 olup, bunlarda tasavvufi fikirler kii9iik hikaye4 [er ile izah edilmi§tir. Cerc;eve hik5ye yoktur. Bu eser, A~medi mahl5.sh bir zat tarafllldan, turk,<eye terciime edilmilJtir (bk. fslam ansik. lopedisi, s. 220). I

Manti!:: al-tagr, 'Attar'ln belk! en mll,hu~ mesDevlsidir. Bir c;er"evll bikaye ile araya sQ,~u:

Ian bir ,.ok kii~iik hikayelerden ibaretti}', ~;'r,.eve hikayenin ash, Mul}ammed yahut Al,J·

ATTAR.

9

med Gazlili'nin,. hem arap"a, hemfars"a§e. kli bze kadar gelmi§ alan, Risala al-tayr'idIT. Bu risalede kuslar, 'An~ii 'y! padisah secer ve onun bulundugu, uzak adaya gitmeg-e karar verirler. Yolda "Gg-u helak olur, Adamn merkezine kadar varaalar 'An~a 'ya, kendisi i"in geldiklerini ve kendlsini padisah se~tiklerini babel verince, 'An~ii istig-na gosterir ve padi~ah· olmak j~in, on lara muhtac Glmad!g:ml soyier vo geri donmelerini emrederse de, nibayet onlara aClyarak, padi§ahhg-l kabUl eder, 'Attar bu hikayeyi bir "ok teferruat ile zenginle§tir. mi§tir. Hiidhild ile muhtelif kuslar arasmdaki konu§malarda, hiisn-i talll san'ati ile, "ok oriiinal bir tarzda, tasavvufi fikirleri Hade etmeij'e ~ah~lr, Bundan maada 'An~a isn-i yerine Simurg ismini koymakla, tecnis-I m1irekkep san'atmdan da istifade ederek, .... ) J_r ~ .._;,,' J,? .:r" soziin1in manaslDl giizel bir tarzda anlatrmstrr, SImurg'u aramaga giden kuslardan yalmz 30 tanesi gay eye vaSil olur ve orada aradiklari Simurg'un kendileri (f:y &" = 30 kus ) oldugUllD anlarlar; yani Allahi arayan, blitiin kainab dolastiktan sonra, nihayet onu kendi kalbinde bulur, MantiJr: al-tagr, Mul,lammed alBada~§ani tarafmdan, Bayezld II. ic;in, ihtisar edilmistir (J:Iliiellifin hath He, 898 'de yazllml§ bir nusha Fatih k1itiip., nr. 36,8). GliI~ehri 717 'de Manfilf al-tagr 'a bir naaire yazml§hr ki, ondan §imdiye kadar bir kal} par"a basrlmrstrr (bk. F. Taeschuer, Das Futuooetkapitel in Giil$ehris alioemanischer Bearbeitug von 'Attars Mantiq ut-fair, SB. Pro Ak, W., XXVI, .1932; Hifzr Tevfik, Hammami-z.iide ve Hasan Ali, Tiirk edebigatl niimiineleri, Istanbul, 1926, s, 146 v.dd.: F. Kopriilii, Esk! ~airlerlmiz, divan edebiyab antolo jisi, Istanbul, 1931, s, 24 v.d.), Ali ~lr Nevii'! de, Lteiin al-tapr ismi altmda, bir diger nazire yazml§tlr (bk. E. Berthels, Neveii i 'Attar. Mir-Ali-$ir, Sbornik k pgatisotletfyu so dnya rojdeniya, Leningrad, .. '9,,8 ... , "'4~~3" va 1~J.'m ansiklopedisl, mad. Ali.!}I'T). flaM-name 'nin, Sams al-Din Siviisi tarafmdan yapllnll~ olan, tereiimesinin mukaddimesine gore, ayni zat bu eseri de terciime etmilltir, Vine bu eserin manzum bir t.ercumesi 1045 'te Fedat tarafmdan yapllml~f va U74 'te Istanbul'da, ta!} basmr.sl ile, ne§redilmi§tir.

Mu,,!fbat.name. Bu mesnevlde mutasaVVlflO Allahl kilillutta araYlp, kendisinde bulmllsl fikri, baiika bir tanda ifade ediliyor. Bir s a I i k, pirinin emri ile, Allahl aramak ic;in, SlrA ile, fsrafil, Mikail, Azrail, hamele.i ar~, ar~, k1irsi.

levh. kalem, cennet, cehennem, gok, gune~, ay, erbaa, . da~, deniz', maden, nebatat, hayva_?lar, ku~lar, ehli hayvanlar, tblis, joann, Adem, \fuh. ibrahim, Musa, Davud,

fsa, Mui.lammed, his, hayal, akil, kalb ve cam ziyaret. eder. Fakat hepsi birer birer, husn-i talll mahiyetinde cevaplar ile, salikin 1imidini bosa ~lkanr. Nihayet 0, aradlgllll, kendinde bulur, Bu, c;er\leve hikayenio mevzuudur, Bunun arasma bir c;ok kii~iik hikayeler serpi~tirilmi§tir. Bu eser Pir Mui.lammed tarafrndau Tarikatname (bk. Bursal! Tahir, Osmanlz miielliflert, I, 90) ismi altinda, Murad II, icin, tiirk"eye !)evrilmi§tir.

lliihl-name. Bu mesnevi de bir ~er~eve hikaye ile kiiC;iik hikayelerden miirekkeptir, Buradaki Iler"eve hikayenin mevzuu §udur: bir padi~ah 6 o!'rluna, d1inyada hangi §eyi daha "ok sevdiklerini soylemelerini emreder, Birinci ,,0- cuk periler padlsahrmu kIZIDI, ikincisi sihirbazhk, u~iill.ciis1i cam.i cern 'i, dordiinciisii i1b.1 hayah, besincisi Slileyman jn yuzuij'iinii ve altmCIS I elkimyayr ister, Babalarr oulari srra ile bu dlinyevi arzulardan vaz ge .. irme!'re ve kendilerine daha yiiksek gayeler gostermeke ~ah§lr. Bn .. er .. eveye slltdmlml~ olan kii"lik hikayelerde bir .. ok zuhdi ve tasavvufi mevzulardan bahsedilir. Bunlardan bazlslnlD tasavvuf ile alakasl c;ok azdir ve orada sUfi 'Attar'dan ziyade, hikayeei 'Attar kendini gosterir, Bunlnrdan msl, zan-i Ifali/;!a hikfiyesi vardrr ki, bu hikayede kOC(l.SI hacca giden bir kadin, bir Ir0k Igva ve tehditlere ragmen, iffetini muhafaza eder, Bu neviden bir baska hikaye de §aire Rabi'a Zayn al-'Arab hikayesidir: bu kadrn Bektas ismindeki kolesine &~ak olur ve bundan dolayi kardesi tao rafmdan, bilek damarlari kesilerek, bir hamama hapsedilip, hadD. bir tarzda oldiirii!iir (bu hik&yenin mevzuu Macma' ai-/w}a/;!fi' sahibi RiZa: ~ulittan tarafmdau, Gulisfan-i lram isimli, ayrr bir mesnevi hfiline konulmustur t bk. Grundrise der iranischen Philologie, II, lIZl), Tasavvuf ile alakadar hikayeler arasmda, Ihlis hakkmdakiler bilhassa nazar-t dikkati s;ekmektedir, Iblis, bu hikayelcrde. hakiki a§lk-t sndlk olarak gosteriliYGr, Adem 'e secde etmemesinin sebebi, Allahtan gaynsma secde etmegi istememesidir, 0, Allahm lanetinl, diger melekler arasrnda bir ternayiiz nisanesi ve Allahm kendisine tevecdihlinUn eaeri oJarak, kabul eder. thlis hakklndaki bu tel§kki, ilk defa olarak, I;Iacac tarafmdan ortaya ahlml§ ve sonra Ai.lmed Gazalf tarafmdan inki§f ettirilmi§tir ki, ODun hem mevaizinde (bk. L, Massignon, Recueil de

i Textes inedifs concernant l'histoire de fa mys! fique en pays d'Islam, Paris, 1929. s. 96) hem SavaniQ ( Il§r, H, Ritter, s. 94 v.d.) ·lnde bulunmaktadlr. Yezid'ilerin tblis 'e goster.dikle:ri hur· meUn ashmn da bu tasavvufi te1akki olduil'u aon zamanlarda anla§llml~hr ( bk. Roger Lescot, Enqune sur les yezidis de Syrie fft de D jebel

so

ATTAR.

Slndjar, Memoirs de l'Lnsiiiu: [rancais de Do- hdir 3. Sinan al.Dln Yu'suf b. ~izr Hoea Pasa mas, V, Beyrut, 1938, S. 46-60). 'Attar'm hi- (aIm. 891; Osmanli miiellijleri, II, 223) 'mn kayelerindeki divanelerin bazllarl Allahm tale- terclimesi, 4. Ali Riza Karahisari 'nin terciimesi, dirini tenkide kalkisir ve bu baktmdan hazl Bursali Tahir tarafrndan (Osmanlt miiellifleri, bekta§i §iirleri ve bektasiler hakkmda soylenen Ill, 323, not :I) zikredilmektedir. istanh~l kiiflkralan habrlabr. Bu eser, ihtisaren, ~ams tiiphaneleriadeki yazmalarm hangi terciimeleri aI-Din Ahmed al.Sivasi (olm. 1006; bk. Bursah ihtiva ettikleri heniiz tesbit edilmemisfir, YuTahir, O;manl! miiellifleri, I. 95) tarafmdan, kanda zikredilen yazmalardan baska §unlatda Murad nr. (932-1003 = 1514-1595) namtua, vardrr . Ayasofya 3137. 3138; Fatih 4260,4262; turk .. eye <;evrilmi§tir (Bayezid umumi kiitiip" Hakim-oglu 129; KllH' Ali 111; Lalell 2030, nr, 33(5). 2031; Nuruosmaniye2299; Halis Efendi 854,

Bulbul-name, kii .. ilk bir mesnevidir. Kus- 2654, 2667; Riza Pasa 1542.

lar Siileyman peygamberin huzurunda biilbli- Mi'riic-niime; miiuderecatr isminden anlaliin miitemadiyen, giil i;;in, §arkllar terenniim §ilmaktadlr. istanbul 'da gordiigiim yegane nusetmekle, kendilerini rahatsiz ettig-inden §ikayet hada (Rlza Pasa :>'14, var, 832b -833a) yaltnz ederler. SiiIeyman, dog-am gondererek hiilbiilii iki sahife i~gal etmektedir.

'tag-mr ve 0 da Siileyman 'in huzurunda kendi- Cumcama-niime, kU .. iik bir hikayeden ibasini miidafaa eder, Nihayet Siileyman biilbiiliin rettir kit 'Agar 'm _ her hangi bir mesnevirahat birakrlmasun ernreder. sinde bulunabilirdi, 'ina Peygamber ,"oldebir

Pand-niime, aulastlmasi kolay bir ahliik ki· olilniin kafa tasrm bulur, onu diriltirve onunla tabrdir ki, eskiden tUrk mekteplerinde okutu- konusur. Bu kafa tasmm sahibi 7 iklime hiikim lurdu, Nisbeten az miihim olan bu eser .. ok bir padi§ah imis, 'Iaa 'ya hayatrnr, sergiize§tini, ragbet gormii~ ve tiirk .. eden baska, fransizca, kabir azabun ve cehennemdeki ahvalini anlatrr; almanca.Jfitince ve hindeeyede terciime edilrnis- iman getirdikten sonra, bir miiddet daha yatir (bk, Grundrtss del' iran. Philologie, II, 603), ~ar ve nihayet oliir. Bu kii .. iik eser Jllkovskiy Bundan baska bir .. ok defalar da §erhedilmi§tir. tarafmdan uesir ve terciime edilmistir. - 770 Manziim bir tiirk .. e tereiimesi (Fliigel, Kaia- 'te Cumcuma-niime Husam Katib tarafmdan, log d. Wiener Hss., 1lI, I937), 988'de vefat eden Cumcuma Sultan ismialtmda, genisletilerek, Emri 'ye isnad edilir, Tiirkl;e (Ierhleri §unlardlr1 bpl;ak~aya terciime edilmis ve 1289 'da Kazan $am'i (olm. 1009) Sa'adat-name; Abdurrahman dariilfununu matbaaamda l;likayat Cumcuma Abdi Pasa (olm, H03; bk. Islam ansiklopedisi, Sultiin II nubiivat llyas 'alaghi "l-ealiim ismi ""!lad. Abdi; Demanlt miiellijleri, !lI, 98 ; Babin- altinda, basrlrmstrr, Bu terciime Anadolu turkJer, GO W, s, 227 v.d.), al-Mufid; Bursah is- c;esine de .. evrilmis olup, zaten bu hikayenin mail Hakki (aIm. 1137 )'Uln §erhi kit 1250 ve mevzuu tiirk edebiyatmda maruf ve merguptur [~67 'de Istanbul'da basilmrstrr ; Mehmed Mu- (bk. Fuad Kopriilii, Tiirk edebiqatt tarihi, israd b. Abdurrahim (olm, 1264; bk. Oemanl: tanhul, 1926, 8, 362 v.dd.),

miielltfleri, ~ 169 ),in Mii~aiar 'I ki, Istanbul 'da U§fur-name; bu eser He 'Attar 'ID ikinci us- 1274'te basthUl§tJr.hlp devri baslar, Bir "erc;eve hikaye varsa da,

Ta!!kirat al.avligii', 'Attar'm yeg-ane men- anlatl§ tarzr, bundan evvelki mesnevilere naza;ur eseri olup, evliya tereiime-i ballerinden ran, daha ~ok daglDlk ve uzundur, Bundan baska habis, biiyiik bir kitapur, Terciime-i h&li yazrl- tekrir bol bol istimal edilmistir, Kitabin mer. ml§ clan son evliya, 'A!Fir 'in ~ok hiirrnet kezinde, tasavvufi hly mann v<>yilrui!jl 01"", b;y gosterdigi. l;'Iallac 'dir ve kitabrn bir .. ok yaz- turk hayalbazl bulunur (kr§. Sabri Esad Simalan onun terciime-i hali Be nihayet bulur. yavusgil, Karagoz, Istanbul, 1941, s, 21 v.d.), Sonradan 25 terciime-i hal daha Have edilrnis- Burada Allahm mahliiklanna hayat verip, sonratiro Bu eserin tiirk"eye bir ka;; tercdmesi var- dan aldilrmesi, hay5.lbazlU resimlerini bir muddm I. §ark tiirk;;esine terciimesi, uygur yatlsl det sahnede oynanp, sonradan sandllj"a atmasiile, Paris 'te Bibl. Nat" nr, [00 'de bulunmakta- na benaetllir, Hadisat 5.lemi arkasmda Allabr dar. Franstzceya tereiimesi He beraber, Pavet beyhude yare arayan miirid, srra ile, yedi perde Courtei1le (Tezkereh-i evliil. Le memorial denin ooline ge .. er ve orada kendisine bir ,"ok des saints traduii sur le manuscrii ouigour de garip ve remzi bit tarzda aola~llmasl ieap edeo la Bibl, Nat., Paris, 1889-90) taraflodan §eyler gostedlir. Nihayet bir me2ardan bir n~redilmi§tir. Aym metin arap haffled ile kitap <;-Ikarmak i"in, kendisine emir verilir ve Fatih kiitup. nr., 2848'de bulunmaktadtr. 2. Ay. orada ABaha varmak yolunu gosteren bir tali. dm-og-lu Mehmed Bey (70j-734) namlUa ya-I mat bulur. Bu yo I, l;'Iallnc'ln fan1.!', yani dam! palm,§,_ eski Anadolu ttirk .. esine bir tercumedir mevcudiyetio ortadao kalkmnsl yoludur. Kitapki, Veliyiiddin Efendi kiitiip., nr. 1643'te kaylt- ta bulunan kii .. iik hikayeter, ondan soura gelen

ATTAR.

kitapJarda da oldutj'u glbi, ekseriya allegor'ique 'tir ve izahl bizzat !jair tarafmdan verilir (mal{lm oldufl'u vecihle bu tarz hikaye, ilk defa, ibn sIna tarafmdan yazllml:} ve sonra Su!!ravardi al-Ma~tm tarahndan inkt§Bf ettirilmil/tir ).

Caohar al-~iit; bu eserde artrk bir ,.erj(eve hikaye yoktur. Esere hakim olan duygu, mubaHl.gah bir lana', yani mevcudiyetin mahvi ile insanm, damlamu denize karrsmast gibi. bir cuz'ii olduj!'u ilaM kiill tie birle§meke kar§l duydul!'U yakrei i§tiyakbr. Kitabm biiyiik bir kismuu kendisinin iliih olduj!'unu aulaytp, tamamen il1iht kiille karismak i .. in, kendisini denlze atan bir gencin hikayesi i§gal eder, Bu Ian ii' hususunda, niimiine olarak, daima l;Ialliic gOBterilir ve Mevlana 'nin "l;Iallac'daki nurun 500 sene sonra 'AHar'm ruhunda tecelli ettigini ve l;Iallae 'ID onun mur§idi oldUfl'unu" 80ylemesinin sebebi her halde bu olacaktir (bk, C. Huart, Lea saints des deroiches iourneurs, Paris, 1922, H, 89). Bu motifin yamnda ikinei bir motif daha vardir ki, 0 da 'Agar 'm ruhunda yaV8!f yavalj 'Ali 'nin!,!ahaiyetinin merkeze gej(tigini goateri .. ; ilahi esrflrtn hamili 'Ali'dir ve ana- btl esrar Peygam ber tara fmdan tevdi

'edilrriiljtir, Kitabm biryerinde 'All 'nin Peygamberdenaldlgl bit esran bir kuyuya tevdl ettigi anlatrlir; Orada biten bir kamis (nay) bu esnha vak!f olur ve kesilerek musiki aleti haline geHrHdikten sonra, oa-rendikleriniif§a eder, Bir srrrm bir kuyuya tevdi edilmesi ve onun orada biten bir kamrs tarafmdan iflja edilmesi, tasavvufl olmayan bir hikiiye halinde, NizamI 'nin Iskandar-name-; ba~rl'sinde de bulunur ve bunun ashm ilk ~aglarda aramak icap eder, 'AHar ilk "aglardan gel en bu hikiiyeyi §i'i1er arasmda meshur olan Gad i r ij u m vak'asi i1e birlestirmis gibi giiriiuiiyor, MevHlnii 'nin Mesnevi'sindeki meshur IS beyit de bunun bir in'ikiis! olsa gerektir (bk. H, Ritter, Das Proiiemium des Mathnasoi-t maulaeoi, ZDMC. XCIII, 169, 196), Giize "arpan ii<;iinCii motif insamn iizerjnde ilah! cevheri tai;1ldlgl ve bunun ij(in, mevcudiyetinde olan perdeleri kaldrrdiktan sonra, Allahi bulrnal'ra ve gormege muktedir olacag! fikridir. 'Attar, kendisinin bu auretle Allahl gordiigunii iddia ehnektedir, Bununla alakadar dordiincii bir motif daha goriilur ki, 0 da mutasavvlfln, kozmos ve mazinin biiyiik dini §ahsiyetleri ile bir oldugu fikridir, 'Attar kendisinin gune!,!, peygamerler, Mul}.ammed, 'Ali, Biiyazid, Cunayd, Ma'ruf Karbi, Bi~r ve l;Iiifi oldug-unu soyliiyor, Yine ona gore, Allah muhfelif §eyhlerde muhtelif kiaveler He teeelli etmi§tir, Bu fikre benzer fikirler, gerek Ma§navl'de va gerekse Sultan Ve-

lIed 'in l~tidii-name 'sinde ~evcut:ur" Ca.~har al~Jiit kltab13 defterden ibarettir ki, soylediklerimizyalnlz birincisine aittir. OJ(iincii deflatine Haylac~name - lsmi de verilmistlr, Bunun esas mevzuu l;Ialliie'II1 §ahsiyetidir,

VUflat-name. kii~uk bir mesnevidir ki, orad; artik vazlh bir pJanve tertlp goriilmez: Vahdet-iviicut fikirleri, sufi hikiiye1eri ve allege rik hikayeler. ile tenaviip ve bunlarda dah l;Iallall 'm ~ahBiyeti barii bir mevki i~galeder

Besar.nlime,,.ok kii<;iik bir mesnevldir ki. oradada l;Iallac tarzllldakijanii' 'dan bahsedilir,

Ma~htiral- 'acii'ib. Bu eser ile fjairin 3 iislup devrl bllflar.· ~li.irdeki kudretin artik si.lnmii§ oldu~umeydandadIr. Gerek kafiye, gerekve:i:inde bir <;okhatalargoriiliir~ Merkez

de 'Ali 'nin llahsiyeti vardrr, Cavhar al-~at 't, gorulen kuyu ve kaml§ bikiiyesi, bu eserd tekrar edilmistir, Bundan maada bli.zl vakifla: suiistimli.l eden ve yetimlerin malun yiyen miif tilere hiicumlee goze .. arplyor. Bu hiieuma sebej her hli.lde sonradan bu eser ve !,lair aleyhind, fetva veren semerkandh mufti olacaktir, Bunu: yamnda §airin §i'i1ige meylini gosteren hikayeler, kendi tereiime-i halini ihtiva eden krsimlai okuyueuya, kendi eserlerini okumasi ij(in, tav siye!er v.s. bulunmaktadrr, Bir kaj( defa Nacn al.Din al-Kubrii' ve Nii~ir-i tIusrav'in isimler ge,.er. Kitabm her tarafmda ihtiyarh~lU teslri bariz olarak, giiriilmektedir •

. Lisiin al-iJayb, 'Attar'lll bu son eseri, yu Kanda zikredilen semerkandh miiftiye !,llddetl hiieurnlar ihtiva eUigi gibi, orada §fUr §i'i1igir. de aj(lkj(a izhar eder. Bundan ba§kauzunca bi halvetten ve kendisinin bu hal vette i1iihi ma§u kunu gordiigiinden ve daha baska miiteferri! §eylerden bahseder,

'Attiir 'a ait oldugu § ii p h eli veya sa h to eserler 1 Lahor iiniversitesi profesiirlerinde: l;Iiifj~ Mal}.mud, Evrengahad 'da intisar ede:

Urdu mecmuasimn 1927 yrh kanun II, sayismd (bk. Khan Bahiidur Shaikh 'Abdu 'l-I}ndir-< Sarafriiz, A Descriptive catalogue of the arabic. persian and Urdu Manuscripts in the Librarj of the University of Bombay, Bombay, 1935, £ 62 ), yalmz 'Attar'm eserlerinde isimleri ge~ meyen eserlerl degil, belki Asri'ir-niime, Vu~ lat-ni'ime, Hayliic-name, Besar-name, Mafha; al. 'aca.'ib ve Lisan al.gayb'm da saMe oldu· gunu isbata <;allllml§br, Bu iddh, mubalagal olmakla beraber, 'Attar 'a isnad olunan bh yazllarm, hakikatte, ona iiit olmadlgl isbat olu. nabilir. 'AHar 'a atfohman eserlerden kendisine ait oldugu ~uphell olanlar i;1unlardlr: I, ljayyiit-niime, Bu kitabm miinderecablll E. Ber· thels (bk, Farldaddln 'Attiir's Khayyiit-Nama, Bull. de I'Ae. des Sc, de I'URSS, 1929, 9.

ATTAR,

201, 214) hulasa etmi~tir, Ona gore, bu eser hakikaten 'Atjiir'lndlr, Halbuki Kas] al-:furliin 'ds, milellif olarak, tIayyat KiilJani gosterilmektedir. z. Va~lyat-niime: l;iiifilo Ma~mud 'a [ore, bu kitap 850 'de yazllml!! oldugandan, 'Atta,r·aaidiyetiimkansl~dlr. 3. Kane al-{ta~ii'ik. Bu kitablD 'Attar 'a ait olup clmadignn kesti~l1lek miimkiin degilse de, onun olmast ihtimali pek azdir, Mukaddimede, Nikiigazi isminde, bir emir methedilmektedir (bk. H. Ritter, Der Islam" 1938, XXV.SS v.d.). 4. l!Jviin aI-fa/ii, Davlat§iih ve A~med Razl tarafmdan, 'Attar's, isnat olunuyor. 5. Valad-niime, yalmz A~med Razitarafmdan llikrolunuyor, 6,Siyiih-niime, yalmz Davlat§ah'ta geo;;er, 7. Asriir al-suhiid ; !:fafii Ma~miid' a gore, bu kltabm miiellifi ~ayh $ams aI-DIn Niirbah§i 'dir, 8. Haft 'Viidl, Manti~ al-tayr 'dan miintahap bir fasrldrr, 9, Mifiiil} al-futfi{t, zencanh bir miiellif tarafmdan, 688 'de telif edilmistir, 10. Kanz al-asriir yahut Kanz al-bahr, 'Attar adh bir miiellif tarafmJan yazllml§ ise de, 699 'da telif edilmis oldu!Zuna gore, Fatid aI-Din 'Agar 'm olamaz,

$imdiye kadar 'Attar'm eserlerine ait malo. [ik tetkikler o;;ok az yapllml§br, Pand-niime, evvela Londrada, 1809 'da j. H, Hindley tarahndan nesredilmis, sonradan de Saey tarafmdan, frausizcaya terciimesi ile birllkte, basrlrmstir (Pandniimeh ou Le Liore des coneeils, Paris, 1819), Bu nesir Stokbolm 'de, faksimile clarak yeniden tabedilmistir, AImancaya tereiimesi G. H. F. Nesselmann tarafmdan yapilmrstrr, IngHb:ceye terciimesi E. F. Karani and Mahumed Gows Abdul Kadir Aga, Pund-Nameh Faridoddin Attar (Bombay, 19(2), tsveo;; diline terciimesi r Shaikh Farid-lid-din 'Attar: Boken Pand-Niimah, 0'11- [ersaii pa Soenskt eprak och ofverfort till Ro· menrsk skrit] af Baron Erik Hermeliti efter M,le baron S. de Sacy' s text, 2. cild, Stokholm, 1929 (tenkidi i .. in bk. j, Rypka, AO, IV. nr. 1 (1932), s, 148 v.dd.), ,Manti~ al-iayr'm terdime ve tetkikleri i .. in bk. Garcin de Tassy, Mantic uiiair au le langage des oiseaux, •. par Farid-uddin Attar (Paris, 1857) j ayn. nill., Traduction franeaise (Paris, 1857) ; ayn. mll., La Polste philosophiqiie et rellgieuee chez les Persane d'apre« le Mantic uttair, ou le Iangage des oiseauX' de F 'arid-uddin Attar (3. tab., Paris, 1860 ): .. Shaikh Farid-ud-din 'AHar, Mantiq-ut-taplr, Ofversatt af Baron E. Hermelin efter G. de Tassy's text, Stokholm, 1929, I, U (bk. j. Rypka, AD, 4 (193z, 149-160). Fakat G, de Tassy Inln nesrl maalesef olduk.. a bymetsizdir ve b1izl ~ark basmalarmda metinler daha sahihtir. Tag;kirat al-avliyii' io;;in bk, R. Nicholson, The Tadhkiratu 'Z-awliya of

!

I'

I I t !

'l

H

Shaykh Fartdu'd-dtn 'Attiir ( Persian historical texts, 3 ve 5), London-Leyden, 1905-1907. Bu nesirde her ne kadar Istanbul'da bulunan eski yazmalardan istifade edilmemis ise de, 'Attar 'mtenkitli ne!}ir ile basilmrs ilk eseridir.lliihlniime ise, tarafrmdan nesredilmistir ( bk. Bibliotheka Ielamica, XII, istanbul-Leipzig, 1940).

~ark basmalan io;;in bk. E, Edwards, A Catalogue of the Persian Printed Books in the British Museum (London, 192Z), s. 409-413 ve A. j. Arberry, Cataloue 0/ the Ltberay 0/ the India Office, n, kisim VI, Persian Books (London, 1937), s, 76, 292, 390,412, 506. Son zamandarda Tahran'da <;Ikan basmalar heniiz

'elimize ge\lmemi§tjr.

Bibliyograjya: Mirza Mul].amm~, J$:azvinI (Tag:kirat al-avliyii' 'mn Nicholson tarafmdan yapiian nesrlnin mukaddimesi); H, Ritter, Philologika, X (Der Islam, XXV, 134-173); Geiger-Kuhn, Grundrise der iranlchen Philologie (Strassburg, 1895-1904), II, 284 v.dd; E. G, Browne, A Literary history. of Persia (London, 1906), II, 507 v.dd.; Saehau-Ethe, Catalogue of the Persian, Hindustani and Pushtii Menuecripis in the Bodleian Library, I (Oxforq, 1889), nr, 622 -625; Etlte, Catalogue 0/ Persian MSS in the Library of the India offiee, I (Oxford, 1904), nr, 1031-1054, II (Oxford, 1937), s, 1704: Blochet, Catalogue des manuscripts persans de fa Bibl. Nat., III (Paris, 1928), nr, l29I-1320; Twanov, Concise descriptive Catalogue of the persian Mss. in the collection of the Asiatic Society 0/ Bengal, (Calcutta, I9~4), s, 827: ayn. ml!., Concise ..• in the Carson Collection (Calcutta, 1926), s. 503; Maulavi Abdul Muqtadir, Catalogue of the Persian Manuscripts in the Oriental Public Library at Bankipore, 1 (Calcutta, 1908), nr, 46-52; Khan Bahadur Shaikh 'Abdu 'I-I$.iidir-e Sarfariiz, A Descriptive Catalogue of the Arabic, Persian and Urdu Manuscripts in the Library of the University of Bom- bay (Bombay, 1935), s, 394; E, G. Browne, A deeoriptioe Catalogue of the Oriental Mss. belonging to the late E. G, Browne ( Cambridge, 1932), S, 310; Pertsch, Verzeichniss d, persischen Handeohriften (Berlin, 1888), s. 774 v.dd. ve dijj'er yazmalar kataloglarl.Muhammed 'Avfi, Lubiib al-albtib (n§r. E, G. Bro~ne), London-Leyden, 1903, II, 331-339 ; Davlat§ah, Taektrat al-~u'arii> (n§r. E. G. Browne), London-Leyden, 190t, s, 187 v.dd.; Riia IS:uli ]jan, Riyiii al-'arifln (Tahran,

1316), 181-196. (HELMUTH RITTER.)

ATT AR. AL- 'A TT AR, l;iASAN B. Mul;lAMMED ([766-1838?), u80 ( 1766) 'de Kahire

. ,,~.

16 dogmu§' a rap e dip v 6 k e 1 Ii mel S 1 ; ,vveia bahasmm yamnda ~ah§ml§, sonra Esher de tahsil etmistir, Daha aonralarr Surfye ve fU~kiye 'Y6 gitti ve nihayet tekrar Kahil'e 'ye lonup, orada, Mehmed Ali Pa~ tarafmdantesis )dilmi§ olan, resmi al- Va~a'i' al·Mi!jrf-ga gaze':esinin muherrirl oldu (1244 1828). 'O~ sene ionra al-Ahzar §eyhlig-ine ·t8.yil' edildi.1250 (1834) yahut 1254 (1838) 'te vefat etti. Kenlisininarap inljas. rehberi (ln~a' al-' Attiir ) (abira (1270, 1297, 1300) ve Bombay' da (1302 ) -ir ~ok defalar tabolundu, AI-Mufaddama al • . ~harlga II 'ilm al-'arablya adlt· eseri de hayh ·itbet kazanml§br (Biilal$, 1284, Kahire, 1291).

B i bUg og rat g a I 'Ali Pa§a Mubiirak, al.Hitai ol-cadlda, IV, 38 v.dd.; Brockelmann, GAL,n,473' ... . .

A1'TOCK~ [Bh ATAK.l

AURES. [B1i:.AVRAS.]

. A'U~U BI . 'LLAH. [Bk. A'OzO B!LLAH.] A'OZ-O BtLLAH. A'UZ;U Bi 'LLAH (A.),

~u~'an 'da "Kur'an okundugu zaman, taslanan oytandan Allaha slgm" (XVI, 98) ve "AlIaha !gl·n, ~iinkii 0 her §,eyi i§itir ve bilir" (XLI, 36 ) 'enilmektedir, imam ~iifi'i, ilk ayeUe olduu gib{, Kur'an okumaga baslarken, Besmele len once, a'ufu b! 'lliih min al-~aytiin al-ralm ("tal?ianml§ olan §eytandan Allaha slgml' 1m") demenin vacip oldugunu soylemi§tir. \bli !;Iaulfa 'nin kanaati de bu yoldadir, A~· ned b. Hanbal ve diger biizllan da, yine bu iyetlere clayanarak, a' lifU bi 'lliih al-sami' d-'allm min al.~agtiiTl al-raclm ("ta§lanan /icy. andany her §eyi i§iten ve bilcn Allaha slgml'un" ) demegi tensip etmlslerdir, Bayhalj:i, Suo ,an'jnde, Peygamberin, geceleyin kalkhgl vakit, i~ defa !,ekbir getirdikten sonra, aym ciimleyi .ullanmis oldugunu rivayet etmektcdir. Savr! re Avzii'i, a'u;.u bi'lliih min al-~aytan al-raclm, n~a Allah huoa 'l-sami' al-iallm. ("ta§lanan ey·tandan Allaha slgmmm. ~ijnkii her /ieyi jiten ve bilen yalmz odur ") tarzmi tercih etli§lerdir. Namazda Fatiha'dan once ve sfire ammmm basmda da a'a!u okunmaer lUzt'l.mu hUiiifhdlr. lmamlar, m i h r a b i y e okurlarken, ,ta§Ianan §eytandan her §eyi i§iten ve bilen \l1aha slgmmm" §eklini kullaurrlar. Desmele ekilen yerlerde de once a'ii;.u okunur. Kr§, ')0 al-CazarI. al-Na~r al-kabtr (~am, 1345), , 242-258; Dimyat1, Jt~af (Mlslf, tn? ), s. 12,

(M. ~EREFEDDIN YALTKAVA.)

AV ALtK. 'AV ALi}$: (muf. 'AVLAr:::I, bedevi liHnde MAVVELEr::: veya MAVLEr:::I), cenubi .\mbistan'da bir k a b i 1 e 1 e r grubuoun bir .• iiIaleden gelme adldlr. Oturduklan yer ceo flupta 'Ummiin denizi, garpta Da!!lna (cenup :cISnu). Ava:dil arazisi (orta klsml) ve Razaz

arasisi (§imal bsml). §imal·i garbide Ka~ab ( Geziib), §imaI.i ~rkide ve §arkta, §imal tarafmda yukim Va~idIler araziai ve cenup kismmd~ eta :?;iibi (iiehi) 'Ier arazisi He hudutlanmu;:tJr.BiHiin .'Avalilf arazisi iki kisma aynhr:

I. yukan 'Aviililfve.z.a~all'l 'Avalilf arasisi.

r, Yuknrl'Avalik arazisi, ba§hca ii9 biiyi.ik yayladante~~kk:lip 'eder:cem:ipta Marha (yalmz §ark kisnn ),bunuu §imal.i §arklsinde Ni,iib ( An~iib) ve . §imal~i garb'ide I;Iabt (tuzlalan He beraber ) •. En biiyiik ~a:di, V8:di 'Abadan' dir, tklimi medari ve toprall'l miinbit olup, hugclay, mrsrr, tiiti.iu ve 9ivit yeHljtirir. Payitahb Ni~ab (Anljliib) olup, 2000 kadar niifusu vardrr, $ch. rin bir ~ok hisarlart, kale gibi evleri ve biiyiik bir camii vardir, Yukan 'AviiH,'1D eenub-i §ar ki kismr kendi emirterinin idaresinde olup, bu emir, yalmz hiirici politika bakrmmden, yukan 'Avalik sultamua tabidir. Emlrin makarrr takriben 1;00 nilfusu (bu arada bir ka9 yahudi ailesi) olan Yasbum (Ye§bom)' dur, Bu §ehircle bir ka~ cami ve kii~iikkaleler §ekHnde evier vardrr. Yukan 'Avali\!: ahalisinin biiyiik krsmi §imalde Mahacir kabileleri grubuna (bu sebepten yukan 'Avalitc \n fiimal klsml i<;in. Ari. al-mahaeir ismi verilmistir ) .ve cenupta (Yesbom )'. ¥a'n kabilelerine (btlnlar arasmda Hamdani 'nin zikrettigi Mad~icier) mensupturlar; btl kabilcler ekseriya miistakilclirler (~abi'il); bunlar askerli~i severler ve bir ~oitu Hindistan ordusuna asker yazrhrlar,

2. A:F!£1 'AvaH1;=. arazisi, §arkta biiyiik Mon· Ij:a' yaylasnn il:tiva edip, miitehaki kismi tepe ve ovalardan ibarettir, Bu r;;orak sahi! rmntakasrmn baslrca vlldiai, hemen diiima kupkuru olan Viidl Al}var (l;Iauvar) 'dir, Bu vadide Sa Ka..:im kabileleri ya§ar; bunlann biiyiik bir krsmi sultana tabidir; sultan bunlardan vergi ahr ve onlar Iizerinde kaza hakkma da malik. tiro Bunlardan bi.isbiitiin baska diger bir kabile grubu J>:nmii§ olup, Mon~a' yaylasmda ya§ar ve miistakildir (~aba,'il). Sultamn merkesi ve makarri Al;war (l;Iauvar) 'dir, Kr§. Maltzan, Reise nacb Slidarabien (Braunschweig 1873), S. : 239-251 ve Landberg, Notes prelimlnaires sur lee iribue du pays libre de Daiina ei-du sultanat des 'Avdliq superieurs v;s. (Arabica, IV, Leyden, 1891 ), 8. 39-54. (J. SCHLEIFER,)

'AVAR1Z. [Bk. AvARIz.) .

AvARIZ. 'AVARtZ veya 'AVARlz·l DIvA!'IIVA, Osmanh imparatorlug-unda, tanzima~n Ham tarihine kadar, fevkalade hallerde Vil hilhassa harp masraflarlUl kar§llamak uzere, Wikiimclann emd ile, halktn dog-rudan dog.r'uya devlete vermege mechur tutuldug'l her turlii hizmet, e§ya ve para ljeklindeki tcklllife "er)len isimdir. Zamanla muhtelif §ckiller almlf vo

AvARIZ.

hakiki mahiyetleri i1e tarh ve dbayetleri usfilleri ~ok degi;:!mi§ olmakla . beraber, bu nevi vergile·rin. esas vasfrm §U sure+le izah etmek miimkiindiir r Osmanh imparatorhrgunda tanzimata kadar, her turlU devlet varidatrm haziue namma toplayip, umumi devlet hizmetlerini ifa i\,in Iiizumlu masratlarr, bir merkezden idare etmegi icabettiren, buglinku manasl He, bir devlet bfideesi ve bu masraflarm, muayyen bir taktrn prensiplere gore, balka tevzi ve taksimi suretiyle meydana \,lkan bir vergi telakkisi meveut degBdi. Bu devirde devlet, te§kilat ve maliye sisteminin icaplarma uyarak, vergi top. lamak hak ve salabiyetlerinden miihim bir kismIDI, dirlik, malikane veya vaksf ~eklinde, muhtelif hizmet ve vazife sahiplerine terketmis bulunmakta idi, Bu vaziyette, padiseh da dahil, umumiyetle her kes, kendlsine tahsis edilmis olan arazi ve re'ayanm sahibi srfati He, tarh ve cibayet usftlleri, nevi ve mikdarlan butun teo ferruati ile kanunlar tarafmdan tesbit edilmis bulunan §er'l veya orH bir ,.ok harc ve resimleri kendi nam ve hesaplanna toplarlar ve onlarm gelirleri ile memuriyetlerine ait vazifelerin ifasuu temin ederlerdi. Bununla beraher, bn umumi kaidenin bazl istisnalarr da yok degildi. Devlet, nerede olursa olsun, tahsilini kendisine inhisar ettirmis oldugu i~in, ail'narn resmi ve eizye gibi bli:Zl vergileri toplamak uzere, malt bakimdan tam bir muhtariyete miilik gozUken vaktflar veya dirliklere miidahale eder ve mevkufat eminleri vasrtasi ile, her tarafr teftii,j ettirerek, zululr edeeek defter fazlasl varidab da yine kendisi i«in ahkoydnrurdu. Bunlann haricin· de. devletiu daha biiyuk bir sal1ihiyeti de vardrr ki, 0 da, zaruret hast! oldugu takdirde, biitiin tebasrudan her turlu hizmet veya yardlml istemek hakkim kendisi i,.in muhafaza etmit; olmasrdir, i~te bu suretle, her turlli dirlik tahsisatr §eklinde kendi nam ve hesaplarma tahsili vazife veya hizmet sahiplerine terkedilmls bulunan vergiler haricinde, fevkalade olarak ve miinhasrran devlet elinde kalan bir salahiyet teskil ettigi i,.in, ancak divamn teklif ve karan ve padisahin emri He toplanabilen vergilere, umumi bir tiibir ile, "avanz-l divaniye" tesmiye edilmekte idi.

Bu devire ait vellikalarda "avanz-I divaniye" ve "tekali£-i orfiye" naml albnda zikredilen vergiler pek mtitenevvi ve c;oktu. Askerin ge~ecegi yo!lar boyunca teais edilen men z i I te§killitma evaaf ve mikdan muayyen xahlreyi goturUp sa tmak (sur.sat), ordunun ihtiyaCi i~in liizlm gelen harp malzemesini, arpa ve sa. mam tedarik ve nakletmek, icablUda amele. araba ve hayvan bulmak, kUrek,.i, azap, cere.

?r, kavas v.s. namlar altmda, orduya yardlmcl

smiflar temin etmek, hisar yapmak ve nihayet "avanz ak~esi" yahut "avant bedeli ak\'e" narm altmda, muayyen bir mikdar para ile, devletin veya seferin idare masraflarma i~tirak etmek, avanZ-l dlvaniye denilen vergilerin belli baslrlarmdan idi.

Toplanmasr divana ait bulunan avarlz ve tekaJifin, daha ilk zamanlardan itibaren, Osmanh imparatorlugunda meveut bulundugu, bu devirlere liit temlikname ve vakfiyelerde miilk veya vakif sahibine bahsedileu muafiyetler arastnda isimleninin uzun uzadiya saYllml~ olmasi He sil. bittir. Avanz-I divaniye yahut avanzat tahirIerine, Anadolu beyliklerine ait vesikalar ile h. hanhlardan bahseden tarihi kaynaklarda tesadiU edilmesi de, onlann eskiligini isbat etmektedir (kr§.1. Hakki Uzun«arljlh, Osmanlr deoleti te$kil6trna medhill, istanbul, 194r, s, 16:2, :247, 261). Esasen, derebeylik devirlerinde, Avrupa mernleketlerinde de kirallarin kendilerine tabi derebeylerin miilikaueleri halkmr, fevkalade zamanlarda, bir takrm yardrmlar yapmaga mecbur addetmesi de, onlarm kiralhk hak ve saIahiyetlerinin bir ifadesi idi. AyUl suretle osmanit devrinde de Macaristan • da tatbik edilen kanunnamelerden anladrgrrmza gore, macar kirallari da, sefer vukuunda, vilayetled halktndan "sefer filcrisi" nami ile, hfine basma bir harac toplamakta idiler, Bu kaynaklara gore, osmanh padi§ahlanda sefer zamanmda macar vilayet. Ierinden "sefer harci" olarak, her haned~m topladiklan 60 'ar ~k<;e,k,rallann "sefer filorlsi" 'ne tekablil edip, avaTiz mukabelesinde ahnmakta idi (kr§. O. L. Barkan, Oemanli imparaiorluifunda ziral ekonominin hukuki oe malt escslarl, Istanbul, 1942, I, 304 v.dd.),

Bu nevi vergilerin ne §ekilde tarh ve cibayet edilmis oldugu meselesine gelince, Osmanh devleti, her hangi bir fevkaIade vaziyetin icabettlrdigi masraflar He muayyen vasiflarr haiz yiye. eek maddelerini ve harp levazrm ve hizmetlerini, eli altmda bulunan kaynaldann mfitad ve muayyen alan verimi ile, karsilayamayacagun anlayrnca, fevkalade tedbirler ilernemleketin biitlin imkan ve kudretlerini seferber etmegc karar verirdi. Bu karar mucibince, vaziyetin icaplanna gore, kendisine lazlm gelen pars, hiz. met, e§ya ve mahsGl mikdanllln nmuml tutan tesbit edilir ve bu yekuular, divan!n eli albnda bulunan bir tabm defterlere gore, muhtelif mill· takalara tevzi ve takaim olunurdu. Memleket niifusu, daha evvel, bu nevi tekalifin tevzi ve taksimine esas te~kil edecek bir taklm vergi bir" Iiklerine, zamamnda kullamlantiibir ile, "avarlz hanelerine" bolUnmiill bululll.!,,{ordu. Bn haile. lerden ber birinin tayini i~in, muhtelif esasJar goz onUnde bulundurulmu§tu. Mlntakaulll zen.

AvARli.

~~'------~------------.----------~

ginligine, halkin §ehirli, koylii, go~ebe ve muha- I ait kazalarda mevcut 96,329 haneden 12.464 'ii cir olup olmadrgma, diikk8.n, ev ve tarla mikda-I muhtelif sifatlar ile avanzdan muaf sayllml§rma ve nihayet zamamn ve vaziyetin ieaplanna lardi, Bununla beraber, bazi istisnai vaziyetlergore, vergi tarh ve tevzii j,~inde esas te§kil et- de devlet Slki'ilUca bu muafiyetlerin ~ogunu mek iizere, birer vergi birligi halinde, teskil dinlemeyip, her kese "bitilii. bitisiz demcyip, edilen itlbar! avanz haneleri i9inde, 3, 5, 10 'avarlz salmakta" ve bazan da zamanla alakadar veya 15 evli kimse bulunabilirdi, Defterlerde miikellefler birer berat tedarik edip,muaflar her mahalle ve koyiin niifusu kaydedildikten arasma ge<;mek suretiyle, digerlerinin yiikiiniin sonra, hususi kaidelere gore, bir de ayrlca bu artmasma sebep olmakta idi,

niifusun ka<; avarlz hanesi addedilecegi tayin Mcmleketin, avanz banesi §eklinde, vergi mesve tesbit edilirdi. Bu sebeple, bazl mahalle ve 'illiyeti bakrmmdan, bir takim birlikler halinde, koylerin avanz han~lerinin, h 1. veya ~ gibi, te§kHatlanml§ olmasr, yalmz avanz akcesinin kesirli olarak tesbit edilmis oldugu da goriil· de&i1. belki de her tiirliL avanz-l, divauiyeniu mektedir (bk. Mevkufat defterleri). Devlet tarh ve cibayetinde bir esas te§'kil etmektedir. daireleri, tesbit edilen ihtiyaeyekflnunun memo Bu hususta bit fikir. vermeki9in,evvela avfirrz leketln umum avanz hanesi adedine taksimi I akeesinin muayyen bir tarihteki . mikdarr haksuretiyle, elde edilen rakami bir de fa tayin krnda, M.zl misaller zlkredelim ~ Basvekalet arettikten sonra, her mmtakanm kadrsma hii- §ivinde buJunan bazl hiikiim suretlerine ve mevkiimler gondererek, 0 mmtakadaki avanz haM kufat defterlerine gore, 1572 (980) 'de Diyarnelerine gore hesaplanrms mikdarlarda, ava. bekir, Mardin, Cebele ve Lazikiye kadrhklarmrrz-r divaniyeyi toplamag. emrederdi. Bu §e- dae her avarlz hanesi basma birer "sikke filod", kilde vergi tarhi keyfiyeiiue salmak veya Halep tiirkmenlerinden de; 1569 (977) ve 1570 s,al,g, u.n, ,', ,d,enmrd,i. Netieede, bu s~ret~e ti~erine I (978) Yillannda, birer sik~e ah~ml§br, Halbuki para, arpa, saman veya her hang! bir hizmet 1564 (912) yrlmda Mara§ a avariz salmmamrs, sahnmillolan koy veya mahalle halkt toplamr 1577 (985) y!1mda ise, hane basma ancak 50 vea~al~rlnda her birlnlu, iktidar ve haline '§er akee avanz toplanmistir, 1606 (lOIS) Ylhn-

'gor~,sa lg una i§tirak hissesini tayin eder- da Krbris la gidip yerlesen miialiimanlarm 5 nelerdi;Halk,iktidan uisbetinde, a 1 a, e v II a t feri bir avanz hanesi hesap edilmis ve 0 sene ve ~d naola~ak,llluhtelif derecelerden teldife i\lin, bedel-i avanz olarak, her haneden 300 'er i§tiraketHrilmekte. ve, iktidan olmayanlann akge toplanmrstrr, Diger kayitlara gore, umumihissesi ise, zellginler tarafmdan temin edilmekte yetle avam: hanes; basma isabet eden akce mikidi.J)evlet, her hangi birjnmtakadaki avanz dan, [63& (1048) senesinde 1000, 1639 (1049) h8.neleriadedini azaltarak veya i,;o~altarak, ver- 'da 950 ve 1640 (l050) 'ta 1100 olarak de&,i~. gi yiikiinii aYarIardl. Bu ayarlama neticesinde mistir, Aynl surette 1646 (1056) Yllmda RumeH avarlz hanesi azalrrsa, kaza halki, bu azalma 'den, Girid seferi i9in, "bedel-i niiziil" diye her nishetinde, tenllilil,thn istifade ederdi, Mal. pa- haneden 5 kurus (t kurus=s Bo akee ) almmrstrr, di§ah, hudut boyunda olan veya harapolmaga 1643 ([053) yrhnda ise, Pa§a livasmdan, avanz yiiz tutan bir mmtalcamn avarlz hanelerinin hauesi basina, 8 "istanbul kilesi" arpa ve 2 '§er tenzilini ve bu suretle vergi yiikuniin tahfifini \lit saman "ihrac" edilmistir, Kiirekcl, azap, emrederdi. cerehor ve kavas gibi yardtmcr asker! srmfla-

Askerl simflarla ilmi ve dint blizl mansibla- rID tedariki hususunda da, avarlz hanesi terrm sahipleri ve derbendei, tuzeu, ~e1tiik~u, tibati, hesaplarm daima esasmi te§kil etmistir, ortak~l, katrauci ve do!;:anCilar He, bazl vakrf- Bu hususta bir fikir vermek i<;in, memleket lann re'ayasi gibi, esasen avanzdan affedilmek halkma yiikletilen avfirrz-r divfiniye arasmda mukabelesinde, a~lr bizmet ve mtikellefiyetleri miihim bir mevkii olan ve umumiyetle "avaalan snuflar miistesna, her keg, kendi kudreti rill ak"esi" ile karistmlan "kiirek<;i bedellerinisbetinde, bu nevi vergi!er He miikellef tutul- nin", daha dogrusu kiirekcilerln, nasrl toplamlmustu, Orr; tekaJife ve avar rz vergilerine i§ti- makta oldu~unu hahrlaiabiliriz. Osmanh imparaki ieap eden halkm memleket niifusu i<jinde- ratorlugunda gemilerde kurek ~ekecek olanlan ki mevkii ve her hangi bir ~ekilde avanzdan devlet, esirler veya mahkumlar arasmdan temuaf olanlarm saYlsl hakktnda, a~agldaki ra. darik ettigi gibi, bazan ticretle de temin etti~i kamlar bir fikir verebilir. Anadolu vilayetinde, olurdu. Bununla beraber, biiyiik deniz seferle. XVI, asrm ba!ilDda, kaYlth bulunan 550.139 riniu icabettirdigi nisbette, kiireko:;i temin et. avarlz hanesi iizerind<ln, 79.1°5 'i, <jclt1ik,.ii, rna- mck vc bu ktirek~i1eri beslemek lazlm geldigi denci, derbenci, vaklf hademesi ve asker! tai. zaman, muracaat edilen usullerden birisi de, kii. feye mensubiyet gibi sebepler iJe, avarlzdan Teb.i1eTi, memleket dahilinde mecburi bir hizmud idiler; aym §ekilde Rumeli 'nin sag koluna met miikellefiyeiine H.bi' tutarak, top!amak idL

· .; /; ". '.,.,'. ~ .:...

.....•• ".,' ...•.. ·.··.,:·c~ '.co··

Mesela I<lbrtss~fe;i hazlrlandlglSlfada, devlet, her tarafa emirler gondererek, her IS avanz haM nesi ic;in bir kiirekc;inin Ihracnn istemi§ ve aynca bu kiirek",ilere hizmetleri miiddetince, ayhkvere~ bilmek hususunda ldzumlu olan parayr da temin iC;in, her haneden 80 akce olmak iizere, k!irekl;i basma I200 akl;e "kiirek .. i bedeli" toplatmistr, Sefer vakti donanmada kullanrlen klirekcilerin miihim bir kismimn bu suretle tedarik edllmekte oldugunu gostermi§ olmak i .. in, ayrroa §U mi. sali de zikredebiliriz: [640 (1056) yrlma ail bir kayda nazaran, donanmaya lazlm alan 16.407 kiirekc;iden I3.290 (9000 Anadolu'dan ve 4290 Rumeli 'den) 'I bu suretle toplanmrstrr, Azap ve kavaa toplanmak hususunda da buna benzer usfiller kullall1lmakta idi, Mahalle halki toplamr, i~lerinden askerlige yarayacak vaziyette clanIan se~erler ve aralannda topladiklarr parayi, har<;hk olarak, seetlkleri kimselere veya sefer devam ettigi miiddetce her ay vcritmek iiz ere, onlart aevkedecek olan eminlere teslim ederIerdi, JS7Z (g80) tarihli bir hiikme nazaran, 0 sene bir kisim 'lark vilayetleri §ehir halkmdan avnnll hnnesi basina birer sikke filor! toplanmIll ve geriye kalau halk avanzdanaffedilerek, onun yerina her 7 hiineden bir k a vas ve 8 hiineden bir m li d (= 20 kile ) niiziil (zahlr('l) ihrae clunmustur, 1656 (t067) 'da, yalmz Oskiidar kazasr halkindan, 5000 kile arpa, 30,000 ak~elik ekmek, 500 koyun, $00 okka sade ya!r, 150 okka bal, 150 ~eld ad un ve raoo kantar saman istenildigi zamau da, kaza hallo bu miikelleflyetlerl aralannda, avl\nz hanelerine gore, tevzi etmlslerdir, Avanzdan affedilmek mukabilinde, tersane i~in, kereste, zitt, yelken bezi, kurek, ok ve yay, barut ve de. mit tedarik eden ve "tersane ocakligr" ismini alan koylerle, padisah mutbag-l io;in, ala cinsten yag-, bal, tavuk, fasulye, pirin .. , uar, aver ku§lar ve halta <;ic;ek ve yeniceriler i~in kurnas temin etmekte alan diger ocakhk koylerde, bu nevi ayniyat §eklindeld miikellefiyetlerini veya onlarrn bedellerini, hep avanz Mnesi tertibi iizerine, aralarrnda paylasmakta ve "avaTlz mukabelesinde" vermekte idiler.

t. A v a v r I Z a k .. e s i . AVarl'l.-1 divauiye naml alhnds sUllan tekii[if araSluda, aV8.rlZ akc;esi §eklinde, para halinde tarh ve cibayet edilen ve kanaatimizce, devlet mnsraflarlnln memleket niifuauna tevzl ve taksimi He meydana C;lkan bugiil)kii vergilerin esaS1Dl te~kil eden t e k I i f, ~r-1,()a tetkike de~ecek kadar ehemmiyetlidir. Bu...-b:n.la beraber, itiraf etmek lazlmgelir ki, bu e~n,i.q liger avaTlz-1 dlvaniye arastnda ortaya 9tkm'a .. riun zamam ve sebepled He, zamanla diA'iU' tfiklifl\er arasmda i1jgal eUijj"i mevkiin c:ohemmiyetlude vuku.a gelmesi zaruri alan ta-

havviilterin mana vemahiy'eti hakkmdaortaya sarih flklrler koymak gUlltiir.

Hizmet etmek veya aynen e§ya vezahire vermek Iieklindeki orf! tekalifin Tiirkiye'de en eaki zamanlardan beri tatbik edllmekte oldugu mnhakkak ise de, ne zamandan beri ve nerelerde "avartz ak~esi" §eklinde, para 'olsrak, toplandl!!'l meselesi He toplanan paranm mikdarr, tarh ve cibayeti usflllerinin zamanla mllruz bulanduklarr degi§iklikler ve bu paranm, "avanz hedeli" olarak, dijj"er hizmet ve milkellefiyetlerden affeditmek mukabilindemi, yoksa diger hizmetler ile birlikte ve ayrtcamr ahndlgl hususlarr heniiz I80Ylkiyle tenvir edilmi§ degildir. Kanuni SliIeyman devri aadrnzamlarmdan Lutfi Pa§B, Awl·name (s. 24) 'sinde, avarlz ak .. esinin, ordu i<;in tedarikil5.z1m peksimet baham mukabilinde, her 4 veya 5 senede bir, 20 '§er akc;e olarak, tahsil edilmek !izere, ihdas edildigini ve Selim I. zamamnda bir defa toplandrgr-

ni yazml§ ve ona istinaden diger miiellifler (kr~. M. Belin, Tiirkiye ikitsadl tarihi hokkinda teikikler, tUrk, trc, M. Ziya, Istanbul, 1931,

S. 133, 302) de bu hususu kayrt ve tekrar etrnislerse de, avanz akeesi §ek1inde para top lamanm padisahlar ic;in her zaman miiracaat, edilmesi miimkiin hir nstil teskil edecegi ve hu sebeple mutlaka birisi tarafmdan ihdas edilmis olmaai lazlm gelmeyecegi a§ikardIT. Nitekim Bayezid JI. devrlne flit 903 tarihli hir hiikiimde, "sefer.i humayun masalihi illin memlekete avanz salmdlgl" kaydedilmis oldugu gibi, Solak-zfsde '( Tarih, s, 321) 'nin naklettigi §ekilde, yine bu de. virde, istanbul' da vnkubuJan hiiyGk zelzelenin kale duvarlannda yaptti!"l tahribab tamir il;in, biitlin memleketten ev basma 20 '§er ak~e ve her ,20 evden bir adam istenilmistir, Nitakirn Mustafa Pasa '11m Natii'l« al''lIu~ifat. (1,66) 'ta yazcllglua gore, Bayezid H. 'in memleketten para toplattrrmasr, bu tstanbul zelzelesinden evvele aittir ve donanma tedariki ic;in bs§ vurulmu!} bir .. aredir, HaHa zelzele bu suretle ika edilen mezalimia liIe' ametiue atfodildigi illin, para toplanmasr tehir edilmistir. Bu padisah, 913 'teki zelzele dolayrsi ile, bir defa para Ve i§C;i toplathgl gibi, bizim tetkik ettigimiz hir vesika- ' ya gore, 922 tarihinde de aynaa Istanbul hissr· Ianum tamiri i~in, Rumeli 'den hane ha§lna 15-3(; 'ar ve Auadolu 'dan lo-zo'§er ak .. e olmak !ize· re, para toplanmll,lhr.Tarih .. i1crin bu vergiyi Ba yezid II, devrinde ihdas veya ieat edilmilj gostermelerine ragmen (bk. Fmdlkhh Siileyman Efencli, Murl al-tavarltJ, istanbul, 1338, S. 481), av80nz akr.esi ~eklinde. memleket halbndan para toplamanlD .. ok daha evvel de 'I1eveut bulun· dngu ve bu uaule zannedildiginclen daha slk bir §ekilde miiracaat edildigi tahmin edilebilir.

AvARIZ,

Burada tetkiki laZlm gelen miihim meseleJJrdenbiri de, avanz-l diviiniyeye dahil di~er h.izm~t "6 miikellefiyetler He, avartZ ak<;esi §~klit:;de,. para olarak toplanan vergiler araSUldaki miinasebetlerdir. Bu hususta kat'i hiifilmIer vermek gii .. tiir. <;iinkii, bir taraftan bu n~viden harp Ievazmn, zahire V6 menzil hizmetleri He yardlmcl asker! srmflar ternini gibi mukellefiyetler aSII ve esas goztikmekte ve ancak bunlara ltizum veya imkiin olmadl~1 tak.dirde, hizmetlere bedel "a varlz akeesi" veya

bedel-i avarlz ak .. e" toplanmra gibi goriinmek;edir. Ayni hizmet veya e§ya temini gibi miike!Iefiyetlerin, zamanla paraya tahvil edilerek, diHnii bir vergi §ekline girmesi kaidesine gore, bu tefsir tarzt dogru olabllir, Bununla beraber, Ilok d~fa esas olan miikellefiyetin avarlz ak~esi oldugu da kabUl sdilmektedir, Bu suretle avarlz akcesi yerine hizmet teklif edildigi de goriil. mektedir.Meselii 1572 (980) tarihli bir hiikiimde, Halep ve Trabulus taraflarr halkina, 0 diyarda foplanan av5.nzdan feragat editdigi ve avarlz mukabelesinde M!s!r'dan gelen zahireye deve ve Quval tedarik edip, Erzurum 'a gotiirmeleri biidirilmi§tir. Bazan avanz. affolunup, kavas ihraer emrolundugu goriiltiyor. Ekseriya kilrekIliler, mukabele-i avfiriz, yani avanz ak .. esi verme miikellefiyeti yerine toplanmaktadrr, AVlhlz akllesi yerine zahi're toplandig; gibi, biizan zahire vermesi Hl.zlm geldi!!,i h1l.1de, bunu verip nakledebilecek vaziyette olmayanlarin, zahire yerine, bedel olarak, para vermeleri de caizgoriilmektedir. <;ok defa, . 6u muhtelif nevi tekalifin aym zamanda birbiri iizerine toplanmasi da miimkllndtir ve belki de biizliarl i~in bu h1l1ml1tad VEl tabiidir. Bidayette fevkaldde vaziyetler kar~lslnda. muvakkat olarak, konmus olmasi laZlIn gelen bu nevi iniikellefiyeflerin yavas yava§ daimi bir ~elde girmi§ ve gittikge daha'fazla suiistimfile ugrayarak, muhtelif vesileler . ile,milhtelif §ekitlercle ve muhtelif kim. seler tarafmdan inarlz akcesi toplannustrr, Bu nevi orH. tekalifin tarh ve cibayeti tanzim~t fe~maD.lIlln' nesrine kadar devam etmi§· ve 0 tarihtenitibaren muntazam bir vergi sistemi tesisii .. in tedbirler ahnma~'a ba§lanml~hr.

'Tanzimata t~kaddiim eden senelerde, avam vergilerinin, dikkate §ayan bir tarzda, tarh ve cibayetiue ba~laUllml§b. Bu nevi vergiler, in. ,ki~aflarlna hakim DIan zarilretler neticesi oIarak, fevkalade h!l.llere mahsusmuvakkat bir takilli teklifIer hillinden ~Ikarak, daimlle§mi§, ashnda ·gayr-! mti~yyen DimaSI Hb':lm gelirken, zamallla:mukannenbir verii §eldine girmi§tir. BidaYette· aynen e§ya veya hizmet §eklixide i:idenmek Uzere vaz' edilmi§ olan tekliflerin de so~n;lan bedeli para olarak tediye edilmekte oldu~u go.

\

riilmu§tur. Bu sebeple bu devirde eski vergller,

avanz, bedel-i nti:i;tiI, bedel-i asakir.ibahriye namlarr altmda, meveut olmakta devam ettiklerIgibi, eskid~n ayuen giiher~i1e, komlir ve ke~este veren yerlerden, son zamaularda bun. l~rJn bedelleri ahnmakta idi. Aynea eski timar te§kilahmn bozulmasr ve. mali stkmtriar ve daimfbir hal alan dahiIi' kartsikhklar yiiziln-, den, dev let harp masraflarmi kar§llamak tizere, resmi yeni iane §~killeriihdas etrnege mecbur kaltndlgl glbi, ayrrea "imdadiye-i seferiye" na. mr altmda, bir memleketten ge~eeek veya ko- ' naklayacak her pasanrn fermanmda, maiyeti halki . He birlikte, gorecegi yardrmm nevi ve mikdarr tasrih edilerek, askerin ia~esi i§i memleket halkma ytikletilmi§tir. Nan-baha, katrk •. baha, taamiye, kudt1miye, menzil mall, hediye-baha namlan altmda, tesadiif edilen .. e§itli teklifler, bu hususu teyit etmektedir. Halk, ayrrea devlet tarafmdan gonderilen miibi;'§irle. rin harcirahlarun, yol ve koprii tamiri gih], viHlyet i§lerine ~arfedj[ecek' paralarr ve biiyiik memurlari karsrlamak ve aglrlamak rnasraflartm da yiiklenmege mecbflr idi: Bu sure tie kaza halkmm, muhtelif vesileler He, odemek mecbfrriyetinde kaldlgl paralar, bir deftere geo;;iritir ve senede iki defa bu defterdeki yekflnlar memleket niifusuna tevz! ve taksim edilirdi ( Tekslt] kavaidi,s. 7:z), Bu nevi masraft~rlll tutan ovvelden malum olmayip, zuhfirata tabi ve binaenaleyh a r I Z : cluyordu, Bu sebeple onlara a va r I z deniliyordu, ~iiphesiz, bu ismin verilmesinde onlarm eski avanz vergileri ile clan miinasebetlerininbir tesiri vardir, Fakat bunlarm bir .. ogu eski avarlz vergileri l;ieklinde devlet narn ve hesablnatoplanmakta ldi. Bunlar mahalli baz; ihtiyaclara sarfedilmek iizere, bir nevi husuai muhasebe biidcesi te§kil etmektedir. Ihtimfil kl, bu son §ekilleri go:.: onunde bulundursrak, bazl tariheller (kr§. Naiii'io al-'(ju/j;fl'iit, II, ror ), avarlZ vergllerluden. bahsederken, oularm krsmen ,,§ehir ve kasabalar ahalisinin tamir ve insasma meebur olduklarl kopri.i ve tarik misillii seylerin ve menzil beygiri ve sair bunun gibi masarif-i belediyenin tesviyesine mahims". v~ridattan, 01- du~unu soy[emi§[erdir. Kan~atimizce, tahsiJedi~ len avarlzvergilerinden bil' ktsmmm., mahalli ihtiyaclan kar§IIamak i9in, mahallio,4e sarfedil· digi iddiasl, boyleca 'llluahhar devirIerd(:lrnerk~. ze gonderilecekavanz vergileri ife. diger nevi tekalifin, bir arada toplanarak, tevzi defter!erine i:iyIece gegirilm.i!,l olmasmdan. ileti ge!J:nektedir. Astl mediullerinde onlar,' isim!erinind~ gosterdigi vecihle, c)ivana, yani devlet haiinesine, iiit vergilerdir ve Um\lml devlet masraflar;m

kar§llamaktadldar. ' . .

2

tS

II. A var IZ va k h. Avarlz·i divaniyenin ve bunlar arasmda bilhassa aviinz akc;esi ve kiirek .. i hedeli gibi para hiilinde tarh ve cibayetedilmekte olanlarrn ve son zamanlarda onlarla birlikte her turlu hizrnet ve miikellefiyetlerin bit mahalle veya koy halkmtn mii§terek mes'uHyetleri altmda bulunmasr, halk arasmdaki tesaniit hislerini arttrrrms ve b!i.:u hayn sevenleri, mensup olduklarr eemaat iizalarlDtn koy veya mahallelerl halkrmn odemede mii§kiilat .. ektikleri avarlZ borclarrm temin edecek §ekilde, akarveya para vakfetmelerine sebep olroustur. Bu neviden tesislerin meydana 'tlkmasID1, orfi tek!i.lifin, bilhassa son zamanlarda, halk i<;in biiyiik mii§kiWl.t ve istrrabr mueip olacak tarzda, Slk'Slk ve geli§i-giizel toplanmaga ba§lanml§ 01· masr ile izah etmek miimkiindiir, Bu kahil vakfi tesislerde vakif paramn faizi veya akann gelir; ile biltiin hir mahalle halkmm yahut i<;lerlnden sadece fakir bulunanlarm avanz vergilerine ait borelan odenirdi. Yukanda ismi ge<;ertvergiler kar~lsJnda mu§terek mes'Ciliy~t sahibi olan biltun bir koy veya mahalle halkim alakader eden bu gihi tesislerde, vakfm miitevellisi, <;ok defa, koy veya mahalle halkmm bizzal kendis] idi. Bu sayede, vergi bor .. larmm Hag1. hususunda, vakfm gelirini kendi aralarmda istedikleri gibi, sarf ve tevzi hususunda serbest bulunuyorlardr,

Bu vaziyette vakfm geliti fazlasmln, yiDe aym l mahallenin zuhur edecek fevkalade mas. raflarma veya di1'rer mii§terek ihtiyaclarma ve fakirlere YPplImasl gereken yardlm hususla. rma sarfr da vaki idi. Devlet vergilerinin, orf! tek!ilif ve avanz Ileklinde, mahaJlelere tevzii sistemi ehemmiyetini kaybedip, yavas yaV!l§ ortadan kalkma1'ra yiiz tutmast ve v!ikdlann ~art1armlD unutulmasi iizerine, mahalle ihtiyar heyetleri elinde bulunan avanz vakiflarmmveya hundan boyle tesis edilecek olanlarm, dog. rudan dogruya koy veya mahalle heyetinin kararr ile, su yolu ve kaldmm insas), fakir kimselerin iasesi, evlendirilmesi, esnaftan olanlara sermaye tedariki veya cenaze masraflan gibi, zuhur edecek ihtiyaelara hasr ve tahsisi adet olmustur, Son zamanlardaki avanz vakiflarmin hu §ekilde idare ve sarfedilmesi, ancak boyle izah edilebilir. Eski taribli vabf kaYltlarl arasmda huldugumuz avanz vaklflart; sarih hir §ekilde ve munhllBlran orH tebilif ile avariz vergisi bor'tiarmJn kar§llanmasl i<;1n tesis edilmi§tir;

AV·~rIZ vaktflarlDl, tesis tarzlan ve maksatIan itibariyle, pek .rtuhtelif Ijekiller &rzeden diger nevi vaklflardan aytrmaSl lazlm gelen hususiyet, fikrimizce, onlarln· h·u sureHe ilk tesis edildikleri zaman avanz ve.rgilerini kar§damak gibi, busus! bir maksadl kendilerine gaye edjnrni~ Qlmalarl He izah edilehilir. Son lIaman-

Iarda b1lzl koy veya mahalle ihtiyar heyetleriuin ellerinde bulunup, muayyen bir sarf eiheti mevcut olmaksrzm, mahallede anzl olarak zuhur edecek alan ihtiyaclan karsilamak amme bizmetlerine veya ictimai yardlm i§lerine tabsis edilmek uzere, faiz ile i§ietilen ve "avam; akcesi" de denilen vakif paralara gelince, bunlann hiiyiik bir krsmmm eski avanz vaksflannm, bakaylhll olduguuda §iiphe yoktur. Bun" larm, yeni §ekillerinde kullamldlgt yerler hak • kmda, baz! miielliflerin kabfll etmill gozuktiikleri kanaatlere ragmen (kr~. Osman Ergin, Tiirkiyede fehirciligin iarihl. inkifajl, Istanbul, J937. s, 27, 108), fikrimizce, ehemmiyetini izal)1 etmemek l!i.zlm gelir, C;;iink:ii bu nevi vakiflarm biiyiik bir devletin hayahnda bir rol oynayacak kadar ehemmiyetli hir yekun te§. kit etmi~ bulunduklarmi tahmin etmek pek giic;tiir. Bu paralardan bir kismuun, leap edenlere, ucuz f!liz ile serin:iye tedariki gibi tarsIarda isHmal meselesini de, lstisuai bir ka<; misal gibl telakki· etmek 15.Zlm geBr. Bu suretle, h!i.zl nadir mis!i.lIeri He, mevcudiyetleri istidlal edilen, fakat bulunduklart yerler He hiikiki mikdarlan heniiz Hlylkl He "maJum olmayan avanz vakrflarrmn ve bunlariurasmde "avanz ak<;e<;si" ~eklinde vakif paralarm, u86 (J870) tarihli maarif nizamnamesi ile, srbyan mekteplerine varidat temini i<;in, kullamlmak istenilmis 01. du!j'unu· hiliyoruz (bk. Osman Ergin, Tiirkiye maori] iarihi, Istanbul, 194t, III, 726). Daha aonrabu kabil ~abf paralarm aidiyeti rneselesi vakiflar idaresi ile belediyeler arasinda, uzun bir dava mevzuu olmus ive neticede 3 nisan 1930 tarihli ve 1580 saYl1! belediye kanununun no. maddesinin 6. fIkrasl avarlz ve hasllatiDl

• c •

belediyeler varidah gibikabul etrnistir, Buaunla

beraber, Istanbul belediyesinin 1934-t941 senelerine ait hiidceleriude bu nevi gelirlere ..lit hi .. bir rakam konulmarmsttr. istanbul ~ehri gibl, valaflar halainmdan;<;ok zengin olanbir §ehirde, bu nevi vabflann §imdiye kadar belediye tarafindau tesbit edilmeyecek kadar ax bulunmasi dikkate §ayaridlr. Bu vakiflann en giizeI uumG.nelerine Edromit 'te. rastlandl~t· soylenmektedir.

Bib l I yo 9 ralY a: Makalede zikredi~ lenlerden ba§kabk. Lutfi Pa§a, Asaf·ndme (Istanbul, 1326), s. ~4; Mustafa: Pa§9, Nata'ic al-vu~'u' iit f2.tab., tstanb1l1, 1327), J, 66.; If, tot. AbdiirrahiniID Vefik, Tekalif kuvaidi( Istanbul, t328)S. 69799. 182, 295; SUleyman SCidi, Defter-i · mukte;id (:. tab., istanbul, 1307), I, 78; i-I'liinmer.Purgstall, Histoire de l'Empirc ottorriall (frns. he; J. J. Hellert), Vm, s. 47; ayn. mil., Des osma-

. nischen Reichs·Staatsvcrfas8ung und Staats. verwaltung" (Viyana, 1815/18t6), I. klsm;,

·~.: .~-.- -. "1", ;.:".< ., - .

AvARIZ - AvAsIM.

t80, 251, 195, 304; M. D'Oh890D, Tablearl general de Z'empireottoman (Paris, 1791). VIl, z3~k O. L, Barkan, lmpa~atorluk devri[lde ioprak, mUlk 'tie 'tIaklflonnm hususigeti (Hukuk fak!iltesi meem.; VII), illlanbul, 1514= § XX. I tstanbul· Oniversite kiitup., yuma meemua, nr, 1807 (bk. s, I: avarlz v.s. orfi tekaHfin ne suretle tak$im. edilmesiieap ettikine dair, bir fetva sureH) ; Baivekalet ar§ivi, mevkufat defterlerive 9~0 tarihli ahkam defteri; Orner Hilmi, ltl}fi/ al-aQ{fil II aQkfim al-avl;fil (istanbul, 13°7), s. 36; Halim Baki Kunter, Turk 'tIakifbp'l 'lie oakfiyeleri iizerine miicmel bir etiit (Vakillar dergil Ii, I. nr. 3,4 ve 9), Ankara. 1938;, Orner Lfitfi Barkan, Kolonisatsr turk derolsleri 'lie zaviyeler (VakIflar dergisl, n nr. 43 ve 65 ).

Ankara, 1942. (OMER LOTFI BARKAN.)

'AVA~tM. [Bk. AvAsIM.] •

AvAsIM. AL-'AVA~jM (A., "koruyanlar,

,tihkamlar" ), "Omar devrinden itibaren, halifeerin iilkesi He Blzans arazisini birbirinden aYI·an Suriye-kii~iik Asya askerf hudud ve m ii - I a f a a sa h a I a r I n a, verilmis isimdir, aida,ette her ikl dii§man devlet, oldukea geoi§, bit Ira2;i krsmun ISSIZ brrakmak suretiyle.Birbirle.inden tecerriit etmell'e ~ah!jfml§lardl,Bu metrllk ve ISS1Z mmtekaya al-tavlifJ.l (d1!l kisrmlar, h~ araai ) denifirdi (krlil' Tabari, nlilr, de Goe]e, I, 1317; ibn al-A!!!r, nsr, Tornberg, IV. 250). Ionralar), daha Emeviler zamamuda, araplar lrayayerle!jferek, rumlar tarafmdan tahrip ve terkedilmis clan muhtelif sehirleri tahkim etmete ve bunlarr takviye jilin, aynca ahsap tesisat lii<lude. getirme~e baslamrslardrr, Strate]i bakimndan, miihim. olan noktalar Tarsus, Adana, 11~Ma~~I~a (Mopsuestia, Misis, Ceyhan ), Maras MalatYIl idi ki, bunlarrn hepsi asked yollarm

'''~'LH<,.,n noktalarda yahut dall' ge<;itlerinin ""'",.",".u,, bulunuyorlardr, Bu hudut araaisi ilk devrine kadar, araplarrn, fetlhten teskil ettikleri 5 cund (askerl

en §imaldekine, yilni Cund Kinkaldr, Ancak bu cund, al-Man-

zamanmdan beri, iilkenin ehemmiyetli bit dolayr, pek bliyiimii§ oIdu1!"lmdian, Harlin al-Ra§id, 170 (786 rte, Cund :}_innasarin 'i, Cund al.Ava!}im veya kisaca alAval!im adrultrnda, mlistakil bir idare bolgesi halinegetii'di. Bu tedbir, 0 zamanlar ve daha sonralan,devlet hududunun miiessir bir surette muhafazasi baknmndan, pek ziyade i§e yaraml§hr; Bu yenieyalet, biitiin Antakya mmtakasmclan, takdben cenub-i garblde 'A!Ji nehri munsabma. ve cenub-i §arkide Halep ve Manhic 'e ve bunun §irniilinde Bizans hududuna kadar, biitiin araziyi kaphyordu.

Daha ilk zamanlaidan beri bu askeribolge iki kisma ay·nlml§b: T.· eenuptaki ill mmtaku, yani asrl aI.'Ava§im; 2. §imal i1e ljima.l.i §arkide ~ u {r ii r = XA8woiiQ!J.L {{jugfi,., mfr. {!agr "yank" ve "hudut") veya §ugiir al-islam denilen hakiki miistahkem kusak. AI~if}tahrI 'ye gore, bu cll§ ku§ak X, asrm ortasinda Akdenia llahilindeki Avlas'tan Tarsus, Adana, - Meais (Messisa). Zibatra, Mara§, Malatya~· l:lijjn !v,Ianf}ur 'dan ge<;erek, FI rat iizerinde Sumaysat (Samosata) 'a gelir ve cradan, Firat 'm garp sahili boyunca cenuba dogru Balis (Barbalissus )

• e kadar uzamrdr, Demek ki, hudut, umumiyetIe, Toros ve Antitoros silsllelerini tiikip ediyordu. Ekseriya !!nglir, biri Suriye 'ye ve dig-eri lrak 'a ait olmak iizere, iki kisim imi§ gibi saYIilr. Birincisi, merkezi Mara~ olrnak iizere, Suriye He Kilikya arasmdaki miihim ge~itleri ihtiva eden miistahkem ku§agm biitiiri garp krsmuu ihata eder ; ikinei krsma ise, Mara§ 'm §'arkmdaki hat iizerinde bulunanmevkiler da. hildir. Fakat esas itibariy.le biiWn bu ~uglir iilkesi, Suriye arazisi dahilinde bulunmaktadrr, Bunlardan bbJlarmlD Irak 'a mensup sayrlmasrnm yeganesebebi, a:rap miielHflerine gore, cradaki-garuizonlann rrakh' goniilliilerden miirekkep olmasmdrr,

Sug-lir iilkesinin mii§terek bir merkezi yoHu; en miihim§ehri Malatya idi. 'Avai'/im eyaletinin merkezi olarak, evvela Manbic ve daha sonraIan bir islam valinin karargfihrolan Antakya tammyordu; arap cografyacilan tarahndan ayrica, kSh tarnamiyle miistakil bir saneak, kah Cund al.'Aviil}im 'a bagh, ikinei derecede bir idare bolgesi olarak sayrlan !lugill' arazisi de ekseriya bu yalinin emr] alnnde bulunurdu, Burada zikredilenlerden baska, Bag-rast Bayyas, Duliik (Doliche), iskenderun (lskandarlya), I:}.urus (Cyrrhus). Ra'ban ve Thin !}chirlerinin deaskeri hududa dahil olarak sayrlmasr uygun dii§er. 'Ava§im eyaleti, Hiirlin al~Ra§id tarafmdan, tamamiyle asker! te§kililta baglandl, biitiin miihim noktalara claim! garnizonlar yerle§tirildi ve yeniden miiteaddit hudut kaleleri ve hisarlar bina edildi.

Bu amp serhaddinin tarihinde,l;1arki ve <lenub i kii"uk Asya'ya hilkim olmak i\fin, ~arki Rorna He halifeler arasmdakl muazzam miicadelenin pek miitehavvil olan safhalar: ~oriilur. Her kan!}1 i~in, iizerinde· bukadar miithi§ miicadeleler vukua geJen,bu derece kan i<;en ba§ka hi", bir toprak yoktur, ilk Abbasiler zamamnda; her yaz, 'Ava~im tarafmdaki mevkilerin . <;ogundan ekseriyaehemmiyetIice askeri kuvvetler i1e dii§man Bizans arazisine akmlar (yaz seferleri ) yaplhr ve her defasmda kiilliyetli ganimetler ve biiyuk eair kafileleri Hegeri doniiliirdii.

AvAsIM- AvdLE.

DiHmt soygun ve.yagmaclhkyuzunden, hudut nr, 741 v.dd, j Abu 'l-Fida' (n~r. Reinaud

mintakasmda niifus c;ok·azahrdl. Halifeler, bu . ve de Slane). s •. 2:'.6, :l33 v.d.j al.Dimi§%1

hudut sahasim muhafaza ve orada oturan miis- (D§r. Mehren}. s, 19:1, 214 j. Ie Strange,· Pa-

liiman ahaliyi takviye i<;in,c;ok defa, iilkenin lestine under the Moslems (x890), s. as

uzak eyaletleri ahalisinl buralara naklederlerdi. v.dd., 36 v.dd., 4z, 45 v.d.; ayn. mll., The

Butedbirin netice8iolmak uzere, yava§ yavafi! lands of the Eastern caliphate (Cambridge,

memleketinilk ahallsinin yerine gelen veya 1905), 8. 128; K. Ritter, Erdkande, xvn,

kiitle halinde buralara sevkedilen uusurlardan 1024 v.d., 1636; G. Freytag, Selecta ex hiet,

miitesekkil, bir halk kalabahg-t kaim olmustur, Halebi (Paris, 1819), 8. 49: A. yo- Kremer,

Bunlar arasmda hiriatiyan arap kabileler! (mus- Kulturgesch, des Orients unter den Chalifen,

iariba ; bk. Tabar;, II, n8S-lt94), islavlar, I, 239-z45, 348-351; A. 'Milller, Der Islam

iranhlar, merdeiler, sayabica vezuWar vardi, im Morgen- and Abendland, I, 488, 539, 574;

Mensei miiHim olmayan bu hiristiyan mer d e- Sachau, SB Pro Ak. W., 1892, s, 319. 325.

il e T, ilk once Bizans hizmetinde idiler ; fakat 327; J. Wellhausen, NGW Gott., 1901, s, 415,

Valid I. zamamnda, hudut bekeisi olarak, arap- 429 v.dd. (STRECK.) ,

larm hizmetine ge"tiler. Turk 'olmast muhtemel A V A'f. [Bk. OODH.]

olan sayabica [b. bk, ], Antakya ve Kilikya 'AVA'fiLA. [Bk. AvzlLLA.]

ge .. itlerine yerle§tirilmi~ti. Hindli bir cemaat Ave. [Bk. svc.)

olup, Hindistan fatihi Mul;tammed b. f$.asim xvcn,«. [Bk. AvclLE.] , . '.. •• .

tarafmdan biiyiik manda siirliler! ile birlikte, A VeILE. A YeILA, T r a b 1 u s it a r p iilke·

cenubi Babilonya 'ya gonderilmi§ olan tuttlar sinin sark kismmda, biiyiik Sirte (Syrtes) kOT' {hindee Catt), halife Yazid II. 'in emri iizerine, fezi siihilinin no km, cenup-cenub-i .§arkisin<;it biiyilk kafileler halinde, Kilikya hududuna ve bulunan bir vahada. Binga:d'den, yayaola. bilhassa al.Ma§~i~a 'yo. sevkedilmisti, Zuttlar rak, takriben 60 saatlik mesafededir. 1bn l;Iav%al He birliktebinlerce mandayi memlekete sokmak (tre. Slane, lA, 3. ser., XIII, 163) buradan. suretiyle, Yalld I. Antakya mmtskasmm Isim Barka vilayetine yakm zamanlarda ilhak edilovalarrnda gittik .. e ~ogaJmakta clan arslan- mi§ kiiC;tik bir §ehir olarak, bahseder ve pel lara kar§1 koymak istemi§ti; 0 zamandan itiba- .. ok hurma agacl bulundugunu da soyler, Bi. ren bu mmtakaJarda mandalannarthgl gorii- asir soma al-Bakr! (he., Descr, de I'Afriq· liir (kr§ •. M. Hartmann, Das Lioii Haleb, 1894, ue sepienir., s, 32), burayr pek kalabahk, pas. 7l). Nihayet.. al.Mu'ta~im biiyiik bir Zutt zar ve camBeri olan bir §ehir gibi zikrederek kolonisini 'Ayn Zarba [b. bk.] 'ya nakletmis- Avella 'nin bolge ismioidugunu, hiilbuki aSI tir ; kr§. tbn al.A!jlr, VI, 3[[; Fragm. hist, Arab. §ehre Arzal,dya dendigini Have eder, BakrI'riil (n§l'. de .Goeje ), II, 473, 482. zamamnda oldugu gibi, buglin de Avcilaismi, §.

AI-Yii!lilf (84~-847) 'tan itibaren, bizansh- va.haJardan miirekkep bir gruba. §amil bulun Jar araplarr tekrar yava§ yava§ geriye sur- maktadrr r Aveila (uZUDlugu 20 km, ve geni~ diiler, Hamdanilerden Sayf al-Davla, X. asrm li~i I km.), Calo (hurmaliklar arasindaki bo ortasmda, sneak muvakkat olarak, asked hu- sahalar ve kum rtepeleri ; uzunlu[ru 20 km, vdudu, kadim diismane kars: muvaHakiyetie geni§ligi· U km.), Batofl yahut. Battifal ve ni miidafaa edebildi, 353 (964) ve 354 (965 )'te hayet ~arkadogru bir giinHik rnesafede Lesuzunzamanmiidafaa mmtakasman en kuvvetli kerres, Bu muhtelif vahalarda 4o.000·j Aveil. bur .. larrm te§kil etmlli olan Ma~~i¥a, Adana ve 'ya 100.000 'i Calo 'ya ait olmak iizere, takri Tarsus, rumlarm eline dii§tu ve onlar tarafm- ben 200.000 hurma .agacl bulunur, Niifusu tOO" dan, miialiimanlara kar!!l, miistahkem mevkiler kadar clup, bunun 400 'u Aveila'de ve 600'j haline kalLedildi. 'Avii~im mmtakasi, bunu-mii- de Calo'da bulunmaktadir, Ahali 3 krsma ay teaki~, hachlarm yardimi -ile meydana gelen nltr: 1, lisan ve uk9a berberi olannvcileliler Antakya hrristiynu beyligi araziaine ge~ti; bu- bilhassa Avcila lde ve Calo vahaslndaki Lebbi nUD bazl krsimlarr da merkezi sIs'te . bulum';n koyunde otururlar, yilt"i, bahcivan, tuzeu v( kiigukErmenistan (Bi.lad al.Sis) ktralltglDLD kervancidrrlar t 2. arap"a konusan Moeabraberidaresine girdi. ~imiili Suriye ile kti .. iik Asya berileri : Calo vahaslnda al-Areg 'in ~traftnd& hududu araaisiuin.. o zamana kadarki idari ve i otururlar, ticaret ile geginirier ve n~muska.r. 8iya81 miimtaz vaziyeti, bu arazi tahavviillerl lrklari He pek meshurdurlar t 3. Le§kerref;! ~te "etice~inde, kendiliginden soniip gitti. yerlesmis olan, Zuyya arap kabilesi, Bunlann

Bibliyografya:· Beliig,orI .(no;;r. de hepsininkanlanna zenci kam kan§m1Ilhr. Dini Goeje), s. 132, 144,-152, 162-171, 193; Bibl. baktmdan, vaha, sensusiye tarikatinin nufuzu Geogr. arab. (n§r. de Goeja), tiir.yer.; Yii- alhndadlr. Btl hal belki, avrupahlann Aveila !{ix, ,Ma'carn (n§r. Wustenfeld), I, 927 v.dd.; 'ye nufuz. etmelerini gii .. le§tirmi§tir. XX. as!r-

dan evvel yalmz 4 seyyah bu~aYl ziya~~t~tmi~tir: Hcmemann (1798). Paeho (18t5), J. Hamilton (1852) ve Beurmann (862). [Aveila, osmanh hakimiyeti srrasinda, Blllgazisallc!lg'ma bag-h bir kaza (Aveila ve CalC) ka2as~ )te~kil etmi§ti. I9I2 'den itibaren humlllt.aka Halya iya

s= .. mistir ]. ~:. . ..

. Bib li g,; g r a f ga: Paeho, Relatiolld'un voyage dans 'la Mariruifiqite ei la Cyrenaique, et les Oasisd'Audjilaet Maraddh (Paris, 18:17 ) ; Rohlfs. Von Tripoli» naclt Alexandrien, II; Beurmann,. Petermann's. Mitteilun. gen ( Erglinzungsheft,S,s. 68 ); Reclus, Geogr.

unio •• XI, 33 v.dd, (G'YVER;)

AVDAGOST. AVDAGOST (Yllhllt AVDA-

G()~T ),Afrika 'mn liim 5.1 ~igar bis hide bir ~ e h i r iken, bugiin yer yiizihiden koybolmustur, Bakr! 'ye gore, bu ~ehir ,zenciler mcml ekcti He Sieilmassa arasmda, 'bu dhadan takriben Sf gii~Hik ve Gaua'den IS 'giinliik mesafede bulunuyordu. Barth 'Intahminine gore. 100 ve 110 garp tillu (Greenwicb) ve 180 ve 19° §Imal arzt arasmda, ~~ar ve Barka 'den ~ok uzak ~lmaYlp. fransrz Maurltanyast 'nda Tieika asker! mevkiinin cenub-i garbisinde bulunmakta idi, Busehir hakbnda pek az malihnat mevcuttiir, BidayeUe bunun, Gana ktra!hglUln §imal Ilududunda, Zeniiga (!?anhaea) 'Iar tarafrndan KUJ'UIJIlU" bir ticaret kolonisi olmasr rnuhtemelX, asrm sonu~a dog-ru, Gana 'nin biiytik kisrm Zenaga 'Iar tarafrndan zaptedilince,

Av'dll{l'Ol,t kudretli bir devletin merkezi oldu. ( 961'-971 rta bu ~ehirde, Tin Yeruadinda, bir $anhiiea hiikiimdan bulunuyorki, bunun maiyetinde yirmiden fazla zenci

vardi ve hiikilmeti, uzunluguna ve ge- 60 giinlUk mesafe iizerinde imtidad Sonraki asrrda, murabitlar h5.nedamIbn Yiisln, Avdagost ~ehrini zaptetti,

ya!j"ma edip, halkim kdl~tan ge\;irdi (446 ). 0 zamandan beri, Zenaga 'larrn giinden giine geriledi. XIII. asrm baslaiilke Sussu 'Iar tarafindan istila edildi. 'Iann bir kisrm memleketi terk eUi, bir Cizye vermege mecbur kaldrlar,

C.~lh'"f",,,., Bakrl zamamnda Avdagost heniiz §ehir idi, Kalabahk olan niifusu Ifri~iya 'den gelme araplardan, ber(Berkaceune, Lov1ita. Zenata, Neftibilhassa Neizava) ve bit de zeneilerediyordu, Bah~e ve hurmaliklar-

'mur"lck'"'''' dl§ maballe!er ile .. evrilmilj olan d,milari, mektepleri, muhtesem umumi " zarif evleri ve i§lek pazarlan vardi, '~"'''''HIli.n~, ",,,,.lllt'Keue,·,nc,,," gelen hububatve sahillerinden gelen anber, ay· .. "',~<"'" kgma~, baklrdiJ,n mamtzl e~ya ve

altm teller. miihim mikdarda alimp satilryordu, Altm tozu, burada geger akee olarak kullamhrdi. Fakat lJiehrin.inhitah dab a fdrisr zamaumda a~lk .. aio~iiniiyordu.Niifus azalml§, ticaret ehemmiyetten du§mui} ve halk a~eak deve yetilitirmekle kazanerm , temin ed~r .. olmustu, ~~brin ortadan kalkmasr, §uphesiz, Zenata 'Iar hakimiyetinin kat'i izmihlali netieesidir

, B i btl Y 0 If r a I y a: Bakrl. Descr, de I' Afrique sepientr, (trc, de' Slane), s. 349 v.dd.; fdrisi (n§r. Dozy ve de Goeie), he. s. 34; Barth, Reisen und. Entdeekungen, IV, zeyl IX (Sa'dI, TfLI'I!; al-Sfidiin 'a go~e).

, (G. YVER.)

AVEN. [Bk. ABEN.]

A VENPACE. [Bk. iBN BACCE.l AVENZOAR. [Bk. JBN ZUHR.l A VERROES. [Bk. tBN RO§D.] ,

'AVFI. [BIc. AVFtJ '

A Vf'i. 'A VFl, NUR AL~mN (veya SAD1J, AL-DIN) MU!;IAMMED B. Mm;lAMMED B, YAlf,Yj,_ B. TAHIR B. 'O§MAN AL~ 'A YFI AL-But!ARI ALI;I'ANAFI (u71 ?-1233 1), XIII. asrrn ilk on ylllarmds §ohret kazanml~ bir tra~ edibidir, AsilIanni 'Abd al-Rahmjin b. 'Avf [b,bk.],e isnat eden buharah bir· ulema ailesine rnensup oldu ~u i«in" daha ziyade 'Avfi diye taummtshr Nerede dogduj)'u bilinmernekle beraber, g~n~lik yillarmm miihim bir krsnum Buhara 'da gec;ir· digi ve ilk tahsilini orada gordiigii muhakkal alan 'Avfi 'nin, S67-572( II7IjU72-u76/n77 ' yillarr arasmda dOj)'dug-u tahmin oluuabilir, Ha yab hakkindaki bashca kaynaglmlz, bilha'ssv, kendi eserleridir. ifadesinegore, 597'de Buha ra'da bulunan 'Avfl, pek az sonra Semerkand 'r giderek, garp karahanlrlarmdan Kill .. TamgaHan Ibrahim 'in hekimligi hizmetinde bulunai akrabasindan Maod aI-DIn MUQsmmed b. 'Ad, nan'm yardlml ile, 0 srrada veliahd olan KIIl, Arslan Hakan 'O§!m1in b. Ibrahim 'in teveccii hiinii kazandi ve onun miin§l'lig-i vazifesine tii yin edildi. Lakin bunun uzun siirmedigini, 6oo'd Nesa'da bulunmasindan, anhyoruz, 'AvfI, bun dan sonra, Horasan, Sratan ve tIviirizm 'il muhteJif §ehirlerinde bulundu ve nihayet, mo ltu! tehlikesinin dogurdugu umurni korku sebc biyle olacak, Sind 'e hicret etti. Biz onu, 617 'de Mu'izz al·Din Gorl memlflklerinden olup, Sin: ve Multan'da saltanat siiren meshur Nii~iralDin Kabaca [b. bk.] 'mn maiyetinde goriiyoruz, 'Avfi, Lubiib al-albiib adh tezkire-i §u'araslUl 618 'de, onun veziri 'Ayn al-Mulk Fanr ai-DIll al-Husayn namma, tasnif etti, Nasir al·Din Kabaea, 19 cemaziyelflhrr 625 'te Dehii sultan. mc§hur §:ams al.Din IltuhYlI§ [b, bk.] 'm eline dii§memek i~in, intibar ettikten soma, 'AvEr. yeni hil!ciimt;lara intisap ,ederek~ Dehli'de ya!'ja-

maga hs§ladl ve Na~ir aI-Din 'in emrl He yazmaga ba§l<"!mlJil oldugu Cavami' al-l}ikayat oa lavami' al-riviigiit adh eserinio~ada hitirerek, 11tutml~ 'u; ~eziri Ni~am al-Mulk CunaydI 'ye takditri etti ki, bununfigo 'dan bir az evvel 01. dugu tahmin olunabiIir. Buiki m?§hur ve milhim eserinden baska, kadi Taniihi [b. bk.J 'nin al-Earac ba'd al-#dda'sini fars .. aya terciime etmiJil olan 'Avfi, 630 (1232/1233 )'dan bir az

sonra, Oehli'de oldii. . ..

'Avfi 'nin eskideu beri en .. ok §ohret kazanmi§olan· eseri . Caviimi' al-J:.ikiigiit va laviimi' al-riviigiit'tlr ki, her kisrm 25 baba ayrllml~ 4 krsrmdan miirekkeptir. I. krsimda peygamherlere, evliyaya, hiikiimdarlara, veairlere, miin{1- lere, 'muhtelif ziimre ve meslekler erbabina (ilim, kB.tip, nedim, tabip, mu'abbir, miineceim, §air, muganni v.s.) lit rivayetler vardir ; 2, kraimda iyi huylardan, 3. kisrmda fena huylardan bahsedilerek,bunlarIa alakalt bir takim hiklyeler nakledilir t 4.kullmda ise, denlzlerde ve karalarda mevcut garip §eylerden. tihsrmlardan, e~yamn haesalarmdau ve hayvanlarm tabiatlarmdau·bahsolunur. Adeta bir nevi muhadarat kitabi olmalda beraber, bilhassa tarih bakimmdan, Ilok miihim olan bu biiyiik eseri viieuda getirmek i<;in, miiellif yiize yakm muhtelif kaynaktau istifade etmistir ki, hunlardan haz; Ian mechdl, bazllan ise, mevcudiyetleri malum olmakla beraber, bllgiin mefkut bulundu~undan, 'AvfI 'nin - hazan tasrih ederek, bazan da etmeyerek - bunlardan yaphgl nakiller, bilhassa ehemmiyet kaaanmaktadir, Msl. Maed al·Din b. 'Adnan'1I1 Tiiri[}-i muliik-i Turkistan 'I ile ~araf al-Zaman Tahir Marvazi 'nin TabaT al.l}ayaviin·1 bunlardandir, Bu son eserin sonu eksik bir nushasr son zamanlarda india Office kiitiiphanesinde, Dr. Arberry tarafmdan, bulunrnus ve bu sayede ba§l eksik dijl"er bir nushanm da British Museum'da bulundugu anlasilmisttr (tiirktarihi i<;in fevkalade miihim clan bu eser hakkmda m1Uumat alrnak i .. in bk, M. V. Minorsky, Une nouvelle source mu· sulmalle sur -['Asie Centrale au Xl. stecle. Cornptes rendus des seances de l'annee 1937. d. I'Aead. des Inscr. et Belles-lethes, Paris, 1937. s, 317-324). Bu eserin meydana Illkmasl He, 'Avfi 'nin bu eserden yapbgl nakillerin, §lmdiye kadar bilindiginden, daha fazla oldug-u anla§IIml§hr. MeseIa bir tabm orta Asya turk kabllelerinin XI. aBlr bafjlanndaki muhaceretIeri hakklllda, 'AvfI'de rneveut olup, XV, aSlrda Bahcat al-taviiri[} miiellifi ~ukr Allah tarafmdan iktibas edilen ve son zamanlar'da Marquart'm kumanlar hakkmdaki me§hur eseri ile Pelliot, Barthold ve sair bazl alimlerin ya:ularmda nzun tetkik ve miinaka§alara sebebiyet veren par"s-

AVFl.

;.,.,~.':',;!(~:';~"" . ,. - "':'!

mn da bu eserden iktibas ed,ildigi gQrlilnYor. Mamafih Caviimtal-bikayiit, bir iltikatlar meemuasmdan ibaret deg-ildir; genc;Ug-inde kuvvetli bir . tahs.il gordiikten sonra, Maveraiinuehr~ Horasan, H'Iarizm, Slstan, Gazne VI! Sind sahalarmdaki seyahat ve ikametleri ~snasinda, devrlnin bir .. ok §air, alim, sMi ve devlef adamIan 'Ie hatta. hukiimdarlanile tanl§ar:.)'AvfI, gordug-U ve duyclugu bir .. ok §e,yleri de eserine koymak suretiyle, ona ilk elden bir kaynal mahiyetinide vermi§tir. B~· sahalann intima' tarihive bilhassa Semerkand karehanhlarr hak landa verdigi mllOma t - budevre aii vesika Iarm 8.zhrrmda dolayi ~.pekllliihim 91up,.Bart hold tarafindan, tUrk kabileIeiinin muhaceretin!iit par~a ite beraber, Turkestan adh eserlni. rus .. a tab'ma iIIeyil olarak "Ikarllan islam metin leri mecmuasmda nesrolunmustur ( Petersburg 1898, s, 83-101). Miiellifin gordiiklerine v' bilhassa i§ittiklerine dayanan biitiin hu malii mattan tenkitsizee istifade. edilmesi . dogru 01 mamakla beraber, Caviimi'· al-J:.ikiiyiit 'm, he: bakrmdan, Ilok miihim ve zengin bir kaynal oldugu muhakkakhr. MIrza Mu~ammed I}azvi. nI'ye gore, islam miiellifleri arasmda pus lay ilk defa gi:irdiigiinii zikreden miielJif, 'AvfI'di (Caviimi' al.l}ikiiyiit, 4. ksm., 20~ bah).

Bu eser, xm. asrrdan ba§Iayarak, §ark islar diinyasinda 0 kadar §ohret kasanmrstir ki, he men XVII, asir baslarme kadar, 'Avfi. bilhass Caviimi' al-bikiigiit miiellifi olarak, tamnrms v Minhiicb. Sirjic 'm Taba~iit.i Nii#rl'sinden bB{ layarak, ~azvini 'nin 'Acii'ib al-mahlii/fifl 'mdr Hindu§ah NahcivanI 'nin Taciirib al-salaf (Tab ran, 1934,s. 73, ~69) 'Inde, I;Iamd Allah ~azvl nr 'nin Nuzhat al.l[.ulUb 'unda ve di~er bir lloJ miihim eserlerde ondan istifade edilmis, nakil lerde bulunulmus ve aynca bunun huHlsa~ mahiyetinde, biiZl eserler de yazllml~hr (Mu hammed Nizam aI-Din 'de bu hususta uzun mr iumat vard;r). Anadolu'da da fji:ihretkazal: ml§ olan bu eserin,. iptida ibn .'Arab~ah [l bk.] tarafmdan, Murad II. 'm emri He, tiirk .. ey, terciime edildifri ve sonra, Jilehz·ade Mehme, namma, ~air Necati (b. bk.] tarafmdan lkinc. bir terciimesi yaplldlg-I, eski kaynaklarda v( onIardan nakIen Ka~/ a[-~uniin 'da zikredilirs( de, bu terciimeler meydauda yoktur. Yallllz XVI. asnn taumml§ miiellif ve §airlerindeh~ali~ h. Calal r b, bk.} 'in, 957 (1550.) 'de Jilehzade Baye. zid b. Siileyman namma yapbg-I tereiimenin muhtelif nushalan Avrupa ve Istanbul kiitiip. haneIeriude mevcuttur. ,;;ukr Allah'm Bahcat al-taviirl& 'inde, Feridun Bey'in Mangaat (II, 577) 'mda, Kefevl [p. bk.] 'nin Riiz-niima 'sinde ve dig-er osmauh eserlerinde bundan istifade edilmili olmasl, bu eserin XV.·-XVI. aSlrlarda

AVFl -'AVNL

lsmanb edebi muhitlerinde de biiylik bir Ilohret :all8.D,dl~ml gosterebilir.

.'Avfi 'nin Labtib al-albiib adh dig-er' eseri, :sl!imiy~tten sonraki iran ~airlerine iit ilk tea'dre-i §uar! olmak baknnmdan, bliylik bir ehem-

miyeti haiz oidu~u balde, Al}medEmin Ra:zI 'nln IOOl (1594) 'de ya:nlml§ Haft i~llm 'ine ';'elinceye kadar, hi~ bir yerde zihedilmemi~, hattiime§hnr tezkireci Davlat§iih SamarI$andi

r h. bk.] boyle bir eserln meveudlyetinl bile habet a1maml§br. Yalma 1060 (1592) 'de Sayyid • Ali :'. Ma~mud al-I;Iuaayni tarafiudan yaailan Bazm-iirliy adh ~aitlet tezkiresi, bastan sona '.(adar, Lubab al.albiib'ln, bazl yerlerde ehemniyetsiz ihtisarlarla, hemen aynen nakl ve tek-armdan ibaret oldu~u Ulde, mlielIif. 'AvE! 'nin adnn hi~ amoayarak, onun e'serini kendine nal etmeki$t~mi~tir. ~airlerlD hal terciime'erl bakklnda bbaD ~ok az malumat verme-ine, glum tarlhleriai bile kaydetmemesine, us' abtinun al\'lrh!!'ma. intihap ettig-l par"alarln evkle se~i1mil} olmamasma rali'men. Lubiib al» '[bab. yeni fariat §iirin ilk asn-larr hakkmda

.. llihim maHlmat vermektedir. Saffarner~ Sa. lantler, Gazneliler ve Sel"uklular devrinde eti§en bir ~ok §alr ve alimler bakkmda he.en tek kaynakbr. Miiellif, muasm olan §lairirden bir .. o!tu He gorii§Up taUJ§h~l elhetle,

u devre ait verdig-i mahlmat son derececle liihimdir. Blr mukaddime ile u babdan iba~t olan bu eserde, srrast ile, §iirin ve §airliin faziletinden, :jUrin mana ve mefhumundan, 'mumiyetle ljliirin ve iran §iirinin ba§langlmdan bahsedildikten sonra, if/iirle i§tigaI eden iikumdarlar, de vIet adamlan ve iilimler hakmda mlllumat veriliyor i ondan sonra da 8. -abdan ba§layarak, SIMSl ile, Tahiriler, Samailer, Gazneliler ve Sdo;;uklular devirlerlnden, on iki babda ise, Sanear devri sonundan miiel:fin samanma kadar, ~ohret kazanml§ §airler'en bahsclunnyor. '902-1906 'da, E. Browne ve lirzi MU~!lmmed J>azvinI taraflarmdan miihim ,a§iyeler ve mukaddirseler i1e nesredildikten onra (Persian Historical Texts, II, IV), iran ·debiyabna ait tetkiklerde, birinci derecede lir kaynak olarak, daimi istlfade edilmektedir. Jrta .. all' islam-tUrk tarihine ait "ok miihim :aYl,tlarl ihtiva eden bu eserden, medeniyet aribi ile hi .. alakalanmayan tarih"Uerin §imdiye adar hemen hi., iatifade etmemis olmalan, :lyreti mflelp olmamahdrr,

lJibliyogr'afua: 'AvfI ve eserlerl ha~inda yap.Jan ilk miihim tetkik, Lubiib al~~lblib 'an birincl ve ikjnci ciltlerine Mirza: ~~~~mmed J$:azvlni taraftndan ilave edilmi, oMin mu~ddimelerd!r. Henuz basllamamlW O\~D CQ"llml' al.~ikayat 'ID tenkitli tab'ma

bir hazrrhk olmak iizere, Mu.h,aml.lled NiZam ai-Din tarafmdan yazrlan Introduction to the Jawiimi' ul'1;Iikiiyat wc;: Lawlimi' ur Rinliyiit (GMNS~ VHf. London, 1929) adh biiyiik eserde, mahiyeti, kaynaklan ve tesirl uzun uzun izah edildigi gibi,. miielJifin hayatr hakkinda Mirzii· Mul}ammed J>azvini 'nin verdigi maliirnab tamamlayacek yeni izahat da veril. mi§tir. Vine burada, garp alirnlerinin §imdiye

kadar bundan ne dereceistifade ettikleri degosterilmi§tir. E. G. Browne, A Literary History of Persia, n, 477 v.d. 'da verilen ma-

hlmat, bu bakrmdan, tamamlanmaga muhtacdir, tran ve Avrupa 'da §u son 2S seneden be'ri iran QdEibiyabna ait nel}redilen eserlerln . bllzlsmda da 'Avfi 'ye dair verilen izahat,

ll~de(1e, MIrzii Mul}ammed J>azvlni 'nin . mukaddimelerindeki malilmahn tekrarmdan ibarettir.- Makalede, Mirza Mu~ammed J>azvinI ve Ni,a:m ~l-Dln 'de bulunmayan yeni malllmahn me'hazlart ayrrea 'gosteriImi§tir.

( M. FUAD KOPROLO.) A VIjAD. AL-Avl;lAD [Bk. EVHAD.]

A VIjAPI. [Bk, EVHAnt.]

AvlcENNA. [Bk. IBN SINA.]

A VKAF. [Bk. EVKAF.]

AV~AT. (Bk. EVKAT.]

'AVL, [Bk. AVL.]

A VL. 'A VL (A.), ieraizde m ira IJ hi 88 e· l e rill, de yaprlan ten z! Iii t, Bazan. Kur'an 'ID mirasa I§tirak bakkim verdi!!'i, miras~llarln adedi o kadar "ok olur ld, mel}ril ve kanuni bir IIUrette elde edeeekleri hisselerin meemuu mirasm

mecmuunu ge"er; msl. olen bir adamm anas; He babasr, karrsi ve :II veya deha "ok klz ~ocujtu varsa, k I Z I a r 2/3 (16/24). b a b a l/6 ( 4/24 ), a n a 1/6 (4/:24) ve mirastan zevee 1}8 ( 3/24 ) hisseye hak kazanmll} olur v~ bunlarm da meemuu 27/24 eder. Boyle blr baldo. hisselerde mUtenasiben bir tenzilat yapmak z~n;u~idir. Binnetice miras 24 yerine 27 'ye ta1c;slm ·oIUllur. KtzJar 16, baba 4. ana 4 ve zevce de 3 hlsse ahr, f§te miras hisselerinln bu tenziline 'avl derler,

Bibliyografya: Neil B. E. Baillie, The Mohammedan law of inheritance (Lon~ don, 1874). II, 61-64; E.Sacbau, Muhamm. Recht nach schafiitlecher Lehre, s, 214; Minhiio al·fiWbln (n§r. v. d. Berg)~ II, ~40 v.d,

(TH. w. ]UYNBOLL.) AVLAD. [f-k. EVLAn.]

A VL1Y A'. ( Bk. EVLIY A,]

'AVN. [Sk. AVN.]

AVN, 'AVN (A.), yardlm, yardlmel. 'Avnaka ("emrine amadeyim"). bu son manaclan geBr. Ukaplardada kullaUlhr, msl. 'Avn al.Dln [bk. tbn I;tuhayra].

'AVNI. (Bk. AVNt.)

AVNl - AVRAS.

A VNI. 'A VNi, Fatih Mehmed Il.Ta !jiitdeki

mahlasr •.

'AVRA. [Bk •. AVRET.] AVRANGABAD. [Bk. EVRENGABAj).} A VRANGZEB. [Bk. EVRENGz1B.]

A VRAS. [Bk. ARAS,]

. A VRAS -. AVRAS (Avrupa, eserlerinde AuRES; VI. asrrda Procopius 'ta A-UQci(ltov IIQoS, De bell. Vandal. 1, 8, II, 12;.-13, 19-20), Ceo zayiriilkesinde,Sahra Atlasr 'na dahiJ,hir dag kiitlesidir [bk. CEZAYIR,ATLAS J. AVl'as kelimesinin manaSI heniiz tamamiyle tesbit edilememistir, Bir "ok dag isimlerinde goriilen bu kelimenin aslmm berberce olmasimuhtemeldir, Ijen~ela 'nm cenub-i §srklsindebir Cebel Avra.s vardir ki, bu ismin biltiin silsileye verilmis .01. mast milmkiindiir,

A vras, §imiUden cenuba ve §arktan garba, takriben 100 km. uzunlugunda, yayilan ve Constantinevilayetinin eenubunda a§. yk. rt.ooo km2• yer kaphyan bir murabba teskil eder. Garpta, romahlar zamanmda Lambiridi'den Vescera 'ya giden yolun, bngiin ise, Batna - Biskra demir yolunun, ge<,;tigi <,;ukl.\r bir saha, Avra9 'I Zab dag larmdan aymr; §arkta da Ved al- 'Arab bu kiitleyi Cebel §er§ar'dan ayirrr, $imalde Sbiih ovasi ile Tarf havzasr iizerinde yiikselmekte v; ceuupta ise, Sahra ile temass gelrnektedir, Avras'm §imal manesi, en alcak yeri 900 m, olan ve hazi yetlerde 1000 m, 'yi g.eo;;en (Batna 1033 m.) yaylalara dayanmakta ve bu yaylalara do~. ru gii~ gegilen kollar He (Cebel Zelia, Bli Amriin, Bii 'Azlz) birlesmektcdir. Avras'm eenup ya. maci birden bire sahra hufresine inmektedir (Biskra'da 11.6 m, - $oH Melgir'de 30 m.}, Sahra'dan bakihnca, bu yamaclarm 14°0-15°0 m, irtifamda hemen hemen §akull duvarlar gibi yiikseldikleri goriiliir.

Esasen,neokomiyen devrinin 'kireg la§lanndan ve tebesirden miitesekkil olan Avras, gok ~iddetli itikale.maruz kalml~br. Sular, bit ~ok toprak tabakalarrm takirm He alip gotiirmii~tiir •. Bazl yerlerde biitiin gevsek kisrmlar tamamiyle g1itiiriilmii~ ve da~, kayahk bir iskelet olarak, kalmrstir, Bir bal<,;lk haline gireu dokiintiiler vadileri doldurrnus yahut dagm cenup . yamacunn eteg-jnde kahn tabakalar te§kil etmistir, Eskisine niabetle .§iddeti <,;ok azalmis olmakla beraber, ltikal bugUn de devam etmektedir. Akar sular araziyi oymakta ve vadileri kazmakta olup, muhtelif yerlerde,. ms!. Banya.n He Me!}une!;l arasmdaki Tiianimin'de V.s. yerlerde, yiizlerce metre yiiksekliginde dUe duvarlar araslllda kilometrelerce uzamp giden, dar geo;;itler ve boga7.1ar a .. ml§tlr.:Diger bazl rnahallerde, vadiler i .. erisinde, gepe<,;evre sular tar1\flnd1\n ih{lt~ olullarak, tek ba~larlUa kalml~

olan kayalar, araziuin eski hali hakkmda bize

bir fikir vermektedir, . .

Biioyesi, daha muntazam ve vazlh· olmakla beraber, Avras da, Sahrs Atlasi 'um diger dag g ruplarrna benzemektedlr, Avriis, cenub~i garbiden §itnal-i §arki'ye dog-ru uzanan, birbirine muvazi, muazzam bir sara iltivalardan ibarettlr, Bu iltlvalar, "bir elbisenin kivrrmlarr gibi yan-

'yana uzamr ve bhbirlerinden derin. vadiler ile ayrrlrrus diia atrtlar te~kH ederler' (Nios ). En miihim zirveler qlimal mailesinde Keff Ma.Jimel (2321 m.), Cezayir dlkesinin en yiiksek zirvesi alan !?elia (2327 m.}, Cebel Far'avn (2094 m.) ve ai.Azreg (1937 m.); cenup m,aiIesinde A~mar Ijaddu (2080 m.) 'nun uzun 81rh ki, .. bunun eenub-i garbl ucu, bir burun gibi, <,;ole dogru

uzanmaktadir, '.

Bu muhtelif srralarr ayiran vebirinden digerine gii<,;liikle ge<,;i1en ~adilerin' ~aylsl 4 olup, yubn kisnnlarmda ikiye aynhrlar.Bu vadi· Ier, .§imaldeneennba dog-ru V~d Fez&la'nin, Ved al-Ahmar He birlesmesinden meydana gelen Ved K.antara; Ved Buzlna 'ninkabldlgl Ved 'AbdI; Ved al-Abyas vadisi ve bunun kolu Ved ~ennii;"ra; son olarak da !Jelia bol. gesindeki bir cok vadilerin birlesmeslnden hasll alan Ved al-'Arab. Bu 4 sa ljimal-i §arklden cenub-i garbiye dogru akarak, dag-hk araziden kurtulur kurtulmaz, Sahra 'mn diizliikleri icinde hemen kayboluverir. Avras'm §imal mailesinde ise, daha az ehemmiyetli bazl akar sular bulunur, Bunlar: Ved al-Ma~zer, Ved $emora, Ved Bii Freiss, Ved Ma'riif ve Ved 'Bagai olup, sularr SeblJa ovasmda ve Gataal-Tarf 'ta kaybolup gider. Butun bu akar snlar, Avras'lll on siralarrm, fum (aglz) tesmiye edilen, derin bogazlar ile, yanp ge<,;er.

Avras, Cezayir yaylalan He sabra arasiuda bulundugu i .. in, bu iki mmtakamn, hem nebatatun, hem de iklim vasiflarnu kendisinde topIamrstrr, Aynl zamanda da, yiiksekligi dclayisiyle, Tell Atlasl'Uln muhtelif havalisinin bazi bolgelerinin miimeyyiz vasiflarnn da haizdjr. En yiiksek zirveleri k1lim ve ilk baharda kar He artiiliidiir. $imal mailesindeki yaylalar, §imalden esen soguk riizgar lara marfiz bulunmak. ta ve cenuptaki yiiksek vadilerd.e bile suhiinet bazan -70, _8° 'ye dii§mektedir. Buna mukabi], Sahra 'dan esen slCak riizgartara vL' kurutucu .!Jehili riizganna marilz bulunan aym vadilerde, termometre' ya:.:m + 380 ve + 40° 'ye yiikselir ve uzun zaman bu derecede kaItr. Aym tezat baranln. nebatah ile zer'iyatlndads goriilmektedir. Tedricen bozklrdan ormana gegilir. Bu ge~i§, cenap yama«larlnda bilhassa gaze <,;arpar. Ved 'Abdlile VedAbyai 'ill~ hurma, portskal ~'e na, bah~eleri ile? a~a~1 :kl~l,m~

larmdaki iskan sahalarr, hala, manzaraSlO1 arzeder, Hurma ag-ac1400 trI.irti~ Uda arbk meyve vermez, fakat 900 m;'yekadar dayamr ve bah .. elerde zeytina~a<;larlne, yaprak dokmeyen ag-a .. lar ve mutedil iklimlerin meyve aga .. larr (kaYlsl, Idraz ve armut aga .. larr ile iiziim baglan v.s.) arasmda yer aliT. Daha yu" karrya c;lkllacak olursa, ceviz ve mese aga .. larl gibi, kl§1U yapTak doken aga<;lara· ve nihayet, 1400 m, irtifada da, Liibnan c;amlanna tesadiif o]unur. Bu aga'l, anJa§t1d1i'rma gore, bir vakitler

. Avras'm yama .. lannda geni§ sahalar kaplamis ise de, halen heniiz pek malum olmayan bir aebepten delays, yava§ yav8§ kaybolmaktadrr, Bu giinmevcut bir ka~ "am korulugu ~ b~nlardan en miihimi ~etia yamaclarmdaki Beni Ucana ormamdir - pek fena bit vaziyettedlr, Avras 'ta ziraate yarayabilecek arazi az olup, vadilerin yataklarlnda bulunmaktadir, Yerliler bu arazide bahceler meydana getirdikleri gibl, bu .vadilerin yama«lannda, topraklart kuru duvarla . tutturarak, bir srra taraca viicuda getirmi§ler. dir, Yiiksek tepelerden yalnlz hay van otlatmak .suretiyle istifade edilir, Tam manasr He ekime elverisli yerler, hemen yalmz §imal taraflarma •... miinhaarrdrr. Avras'm tabii menbfilarmrn boyle mlisavetsis dagllm I iii olmasi, yerlilerinin hayat tarzlarma da tesir etmistir, Bunlar hi\; bir yerde biitull ihtiyaclarrm bir arada tatmin edemezler ve bu yiizdell, goC;ebe hayati ya§amalj:a mecbur kahrlar. Avras'lD cenubunda yerle§mi§ olan kabfleler, §imal tarafmdald tarlalarun !{l§lU ekerler ve yazrn mahsi1lU kaldmnak i\;in, tekrar buraya gelirler, Son baharda da, hurma iatm almak i<;in, Sahra 'ya inerler. Orada vadierdeki bahceleri He mc§gU! olurlar. Bu suretle, iasil Avras tell (sahil) ve ,<01 nebatat ve klimini kendisinde toplamsssa, Avras sakinleri· .iin hayatlari da, bu iki mmtakaya gore, iki §ekil rlmaktadir, Goc;Hikleri zaman gadlf altinda yaiarlar. Bir yere yerlestikleri zarnan da, dallar ile 'iirbirinden aynlan, <;akd ve kilden insa edilmis, toprak He ortUlii evlerde otururlar, En dar vadilerin bazllar1nda, araziden !zam) istifade etmek ve du§manlardan korunmak maksadiy Ie, rnataralarda veya kaya kovuklannda (afri) otururlar. Viid al-Abyaz 'da, bu nevi (troglodyte) meskenlerden bir ,"oguna tesadiif edilmektedir. Evler, vadilerin yamac;lannda veya sarp tepelerin iizerlerinde, eri!;iilmesi mu",kiil yerlerde, gela'a '( /;.al'a; ~aviya 'de §a~lia§) denilen, bir kart .kath biiyiik ta§ binalann etraflnda, koyler te~kil edecek surette, dizilmi§tir, Bu binalann i"erisinden doneme'lli merdivenler He .kaHanna ve, muhtelif ailelerin mahsuUerini ic;erisinde muhafaza ettikleri, odalara c;tklhr. 1<01 sakillieri buhmmadlklarl Zaman, [felaalar

bek~i1er tarafrndan, muhafaza olunur, ~a!J:liall ismi, daha geni§ bir manada, biitiin koye veri.Ienadolmu§tur.

Nisbeten kalabahk olan Avras'm ahullsi, cem'an 88,100 ki§idir. Bunlar da 36 duar '8. .aynlml§, n kahile. tesklleder. Niifus kesafeti, Yl)crine gore;delj:i§ir. Garptan §arka dogru azahr ~e yiiksekyerlerden ziyade.vadilerde ,"olj"ahr, Kilometre murabbama, A~mar tJaddu 'da 4, UladDii:'iid araiisinde , .. lZ;5. DIad 'Abdi'de 13, BeniF~ra'da i6,'Amamra araxisinde 16 ve Benl BiiSlinian topraklarmda ise, 17 'yi bulur •

Avriis halkrmiitecanis degHdir. Ana unsuru te§kil eden berberilere, bilahare di~er unsurlar da kan~ml§hr: evvela romah ve bizaush koloularm ahfadr, ondan sonra Vandal miistevliIeri, en nihayet de araplar, Berberi unsur halen de, bilhassa daghk ve zor eri§ilebilir hava!ide, ekseriyeti te~kil etmeleri itibariyle, i .. lerinde en miihimidir, Diger taraftan, vadilerde ve Sahra yakinlermda arap unsuru dikkate §ayandtr. Arap veya araplik iddia eden - ki, bunlar ekseriyet itibariyle berberller He karl§ml§lardir - .kabileler meyamnda :;!unlar zlkredilebilir: Biskra havalisinden muhaceret etmis alan veya oradakilerin baska bit §ubesi buluuan al-Agiar I;Ialfuya, Biban havallainden gelmi§ olan Diad Fedahla, Benl.Suik vahalarma yerlesm~ ola Diad Ziyan, XVI. asrrda Sii1.ciyat aII;Iamra 'dan hicret etmis olduklan rivayet olunursa da, hakikaHe arapca konusan herberilerden ibaret ·olan ve Vild 'Abdi 'nin a~agl taraflarmda oturan Cern ora ve Branes, Hilali neslinden geldiklerini iddia eden Diad 'Abdi ve Diad Da'lid. Rivayete gore, bu son iki gruba Rorna kolonlarmm ahfadi da katilmis olduij:undan, kendilerine Riimiinlya adim verirler. Bunlardan ilki, Ved 'Abdi 'nin yukan kismma, ikincisi de, Ucjina berberilerini yerlerinden l)lkar~ diktan soura, Ved al-Abyaz vadisine yerlcsmisIerdir, Bunlardan ba~ka, 'Am amra 'mn bir kolu olan Benl SIlman ile, AQmar Hadduldakl &orfa ve SeraQna'lar da amp ahfadmdan olduklarrm iddia ederler.

Bununla beraber berberiler ekseriyeti te~kil ettiklerinden, Avriis ahaHsi, ~ehreleri baktmwdan, ulUumiyetle berberllere benzer. Bu berberiler. kendilerine J!ebii'il (Is:ilbilller) ismini vermeHe iseler de, araplar bunlara, koyun (~ii') kelimesinden alarak, $aviya demektedirler; bu tilbir arap darb-I meselinde, istihfaf i~in knllamlml~olsa gerektir, .. iinkii bu arap me~eli ile, ~iivlya 'ledn kafalannda beyin yerine et oIdu!tuna i§aret edilmektedir. Beden itibariyle bunlar, ~ilphesil!, muhtelif lrklara .mensup efradm kendi aralannda ~ok karl§ml~ olmalanndan do" layl, yeknas(l.l!;· bit tip an;etUiezler, !3\1l1Unf"

26

AVRAS.

beraber, avrashlar arasrnda san sao;;h ve mavi gQzlii kimseler, diger berber memleketlerindekinden daha fazladlT ve niifusun sekizde birini te§kil etmektedir, ~~viya, ,,~alFba'illl' (kabile dili ~'tesmiye ettikleri bir berberi lehcesi kulIanmaktadrr, Biiyuk ~abiliye halkinm kullandlg! leheelere mensup olmakla beraber, bu dil, dijterlerinden 0 kadar farkhdrr kl, bir Ijavlyah, mal. zaviyah ile anlasamaz, G, Mercier 'ye gore, ~iviya dili, daha ziyade, avrashlar gibizenata. lardan olan, Varseni (Van~eri§) Iehcesine yakla~lr. Avras lehcesine girmi§ olan bir ~ok kelimelerin, latin ashndan geImekte olduklari kolayca goriiIebilir, msl. 1I1'~() (horius) "baho;;e", k81'1'lIQ (quercus) "me§e" v.s, Muhtelif vadi sa. kinIerinin lehceleri arasmda da, teIaffuz ve Iil. gat itibariyle, o;;ok bi'lrlz farklar meveut oldu!!,undan,bunlar ikigrllba ayrrlabilir r I. Avras 'm ~rk kismmda Zeniitiya lehcesi, 2, dig-er kIsimlarmda da Tamazlkt leheesi,

:;;a:vlyahlar, her ne kadar arap istilaslDlD ilk zamanlarmdan itibaren ihtida etrnislers« de, Avrlis sakinlerinin, sira He,kabill etmis oldukIan dinlerin (putperestlik, yahudHik, katoliklik, donatism = rUlz! bir hrristiyan mezhebi) izlerini MIa mubafaza etmektedirler, Mesela hao;; veya (J, ve ro harfleri §ekHnde dogme yapmak, mukaddes bilinen yerlerde kurban kesmek, yekpare taslardan yaprlrms iibidelcr (megaliHk libideler) karsismda yemin etmek ve senenin muayyen bbl mevsimlerinde bayramlar yapmak fidetleri, bu suretle izah edilehilir, Bu ciimleden olarak, Ulad 'AbdI kabilesinde, ilk baharda, hrristiyanlarm be r eke t duasi alayun andrran, bir ayin alayi yaplhr ve bunu takiben de, iki giln !Ienlikler ve danslar tertip olunur, Bunun gibi, son bahann ba§IangIClnda, hasat ve harman vesilesi He, buyiik ¥nlik yapilu- ve nihayet Yllba~1 gunli (bii ini), §arkdar, danslar ve dinl torenler ile tes'id olunur, Bundan baska ~avI. yatar, miisliiman takvimi yerine, julian takvimini kullanmak1:a berdevamdrr. Seneleri 365 giinluk1:iir; aylarm isimleri (zhenniil' - te§rin H., Jural' - §ubat v.s.) eski liitince isirnlere tekabi!! eder, Yalma hafta giinlerinin isimlerl arapcadan almmadrr. Mazinin bu kahntrlarr §avlya 'Iarl islamiyete Slmslkl baglanmaktan ve ~abiIller gibi, dini tarikatlere girmekten ahkoymamu}br. Merkezi A~mar ljaddu 'nun eteginde kain Timermiisln zaviyesi olan Ral;lmiinlya ta. rikatinin szaSI 2500, Avras 'taki .$a~iliya 'mnkiler a~. yk. 2000, Babbab 'lllkiler de 500 veya 600 Id§idirIer, Menii'a ziiviyesiniasllhipleri olan Bii 'Abblis &ilesine bagh I}a:dirl 'Iere her yerde rast. gelinir. Frllnslz istilasmdan soura, Avriia 'ta vuk"a gelen isyanlar hep bu tarikatlarm tahrikah rreticesidir, Buna mukabil bu tasavvufl tarikat.

lar, mlinteaiplerinin ahlsklUl hi<;: bir vecihle yiikseltmifil degildir. Avras'ta hiikiim siiren ahlak telakkisi pek _gev§ektir. Bo§anmalar pek slkhr (Ved al·'Abdi havalisinde senede $00 ila 600 vakla). Fahiselcr ve 'a:nialar {bosanmis kadm) pek boldur. Bbl mahfiller, bilhassa Mena'a, zevk ve sefa yerl olarak, blitlin. havalide, !Johret bulmustur,

Arap istilasl sirasmda Avras 'ta buyiik Ze. nlita ailesin", mensup olan berber! kablleleri (Avraba, Cerava) oturmakta idi. Butiin bu kabi, leler dajtlarda istikHilIerini muhafaza.etmi§Ierdir. Romahlardan ve vandallardan sonra, bizanshlar, berberiler, Avrna 'm cenup yamao;;lanna bir srra istihkam (Lambaesis, BagaY, Mascula) yaptirarak, onlarr imparatorluk topraklarmdan uzakta tutmakIa iktifa eylemi§lerdir. Fakat arapIarm i1erlemeleri, berberiler He eski hasrmlarr arasmda bir yakla§ma husflle getirmi~ gibi go. zukilyor. 'Oltba Mag-rib 'a girdiki srrada, berbertler, bizanslrlar ile. birleserek, kendisine Bag. al ve Lambaesis onlerinde 0 kadar zayiat verdirmiljlerdirki, 'O~ba bunlarm memleketinde daha ziyade ilerlemekten vaz ge<;:m~k meeburiyetinde kalrmstrr, Bayiik seferinden garba avdeti esnasrnda, Avras'll bir ke§i£ yuruyii§u yapmakla iktifa eylemi§ ise de, Avras yakrnIarmdaki Tehiida 'da olmii§tur. Anla§lldlglna gore, Avras kahileleri, bu miinasebetle Kusayla 'nm kumandasi altinda bulunan digeT berberl kabilelerle, o;;tkaraeaklan isyanda mii§tereken hareket etmek iizere, birleserek, Kusayla 'YI kendilerine ba§ tilyin eylemlslerdir, Kusayla bralhgl Zuhayr b. ~ays tarafmdan Ylbldlktan sonra, Avras, magHlpJara sl£!'lnak vemiislfimanlara karljl gosterilen mukavemete merkez 01- mustur, Ancak VIII, asrm baslangrcrnda, Bassin b. al-Nu'man'ln valiligi esnasmda, Cerdva klralices] Kahina [b. bk, ] efsanelerinde bahsedilen kanh harplerden sonra, halktn mukavemeti kat'! olarak kmlabilmistir, Bu harplerde Avra. ba Tar ito Cerava Tar hemen tamamiyle imha adi1mi~, bunlarm yerlerine, Trabulcatan ve ceo nub! tfrllflya' den gelen f;1oviira ve Loviita berberileri Avras 'a yerlellmi§lerdir. Biltiin bu yerli kabileler, arzulari ile veya zorla, ihtida ettirilmisler, fakat daims VHf. aSITdaki ibaiilik ve X. astrdaki nakkiirilik gibi, ehl-i siinnet akide. lerine inubalif alan mezhepleri kabGlde goster. dikleri Mhi§le, kanaat vo isHklallerini muhafaza eylemiljlordir. 'Ubayd Alliih tarafl,ndan teais edilmi§ olaa F5timl [ b. bk.] hanedalllni muvak. katen tehlikeye du§uren isyamn (934-947) mu§evviki Abu Yazld Muglad h. Kaydiid [b, bk.]. "e§eldi adam", dahi Avras'tan o;;!kml§tir. XI. aSlrdaki hillili istilaSl, Avras 'w etnografik manzaraS1DI dalti~tirmi§tir. Allbee 'Ierin bir kolu

olan Durayd 'ler, ~hn5Jdeki yama~lara yerle~mi§. ~lkan kanlt miieade!=ler her:i!ci t8r~ta· dago. ler, sonra cenuba dogru i1erIeyerek,l;Ioval'a;nin riilmektedir, MsI. Ulad 'Ahdi ile Ulad Dii'ijd bir klsmlnlarapla§tlr,ml§lardlr. Mahlafihmiis. kahilelerinde her key, her birinin ba§lDda bir tevlilerin biiyiik bir- kisrm daglarm i~ersine reisi (am4ran, amgal" ) bulunan, 4 hasrm hiabe giremeyerek kenarda kalim§ ve araplarm bir ayrllml~b~Hattameskun yerlerin topografikvamikdan, yerliler ile karrsarak, berberilesmisler; zlyetlerl.ve. bunIarlnmiidiifaaSl i~in ahnanted-

dir, tstikl&lIerini korumaga ve Constantine eyale- . birlerj her kabilllcninen.yakill kom§usuna en kolinin yeni sahipleri olan l;Iaf~i 'Ierin hakimiyetin- Hi dii§m~nlgozii ile baktJ~inl isbata ~afidir den masua kalmaga muvaffak olmakla beraber, Avrii!! tar~hihakkmdaogrenilebileeek dig.er.taf· Avriis ahalisi, miiteakip asularda Magrib tar i- silat, kabileler arasmdeki daim~ kanh~arpl§mabindebir rol oynamamllf;llardlr. Daha sonraki tilrk lar ile, koylerdeki sonsuz kavgaltira inhisar €Itbakimiyeti de bu vaziyette bir degi§iklik yap· mektedir. Zilhd ve tekvalardreyaeengaverlikler· mamistrr, XVI.aslrdan itibaren tiirkler Biskra dolayraiyle, nufuz kazaumlll olan bir takim aiJe. 'da birgarnillon buluridurmu§laraada, ancak Ier, bu rekabetlerden istifade etmi§lerdir;'msl XVIll. asrrdan itibareu, Avrashavalisinde kendi Bu Aokkez ('Okl~iiz) 'lar, Beni Ganah (Gina) siyasetierini gUdeeek reisler intihabr hususun- 'Iar ile Timermasin, ijanga SIdi'!.Naelve Me· da, te§ebbiise gec;mi§lerdir. Bu.reislerln birincisi, na'a'daki bilyuk zaviyelerin §eyhleri buulardu seyyah Peyssonnel 'in ifadesine nazaran, IPS 'te Franaiz i:;jgali bu vaziyete. nihayet vermi§th biitiin kablleler tarafrndan tamuan ve Avriis Constantine zaptedilir edilmez (1837), sabil §eyhi unvamm alan Zedlra b. Mu~ammed Bli bey ile dig-er gayr-i memuunlara ilticagah hiz :liyaf'tlr. Mamafih bu relslerin ve bunlarm metinl goren Avras mintakasmm daele ge9iril istinatgahl olan Constantine beylerinin nufuzu mesi Iiizumu duyulmustu, BatDa ile :Biskra t84( daims kararsiz kalmistrr, Msl. (iIad Da'ud da· 'te i§gal olundu, Ertesi sene Due d'Aumale imi surette, vergi toplamakla miikellef olan cenuptan Avras 'a do~ru i1erleyerek, Me§une§' turk askerlerinin memleketlerine girmelerine zaptetti, Bedeau, Ved al-Abyas, Viid 'Abdi VI miimanaat, Diad 'Abdi ise, yalmz Biskra gar· ~elia etrafmd~ki havilliye yilrilyerek, fransr: nizonunu tebdile giden krt'alartn topraklarm- h5.kimiyetini belli bash kabilelere kabul ettirdi dan ge .. melerine muvafakat etmekte idiler, Be- Mamafih bu inkiyat m,uvakkat oldu. A~me, I'll Ueana He 'Amamra, hi~ durmadan,. Cons- Bey 'in tahriki He, yerliler vergi ''Iermekten V( tan tine beylerlne. kat§1 isyanlar ~lkarmakta idi- franslz hGkilmeti tarafindan aasbedilmls olai ler, Beylerden sonuneusu alan Ahmed, 1834 'te, Ij:a:'idleri tammaktan imtinaettiler. Canrober bunlara kar§1 bir sefer a .. maa-a meebiir kalmrstr, ve Carbueeia lmn kumandalanalbnda, Vii.

Fransrz istilasma kadar Avriis kabileleri, 'Abdi 'ye, 1848 ve 1849 'da, yeniden seferle istikl5.lleriile beraber, I$abiliye halkminkini a~Jldl. Bu seferlerin hemen akabinde, ZIbai andiran, siyasi te§kilatlarllll muhafaza etmi!j" 'daki Su Ziyan ayaklanmaar Uzerine, Avrii lerdir. Bu kabileler, hi .. bir zaman biiyiik bir yeni bir. isyan harekektine sahne oldu, B\ deviet kurmaga muvaffak olamamrslerdtr, Bunun isyan 6 kanun II. 1850 'de Ved 'A~dI vadi· sebebi ise, Curcuradski berber kabilelerinin sin in i .. erisindeki Nara koyiinii zap t ve tahri; yaphklan gibi, muhtelif ksbilelerl birbirlerlue eden Canrobert ile,'.' aym senenin mayis v, ba~layarak bir federasyon kurmaga hi~bir haziran aylarr zarfmda, bir mfifrezenln ha~lDd, zaman muvaffak olamamalaridrr, Te§kilatlarmm olarak, daghk havaliye gireu:St. Arnaud tara esasnn, dainia cemaatler (camii'a) vasitasi ile fmden bastmlrmsnr, Bundan 1859 senesin Idare.oluuaa, koyler te§kil ediyordu. Mamafih kadar tam bir aiikilnet hiikiim silrmil~tiir;185' bu koylerin te:jkilatl lfabillerde oldugundan da- 'da, miralay Desvaux tarafmdan bastmlml§ olai ha iptidaiidi. <;iinkii, Jsabillerde cama'a, veri- murahitlardan sI ~addols. (~adiJ::) b. al.l;Iaec'l. len kararlari icrai .. in aalahiyet sahibi bir reis reisliginde. isyan ~lkb. 1871 'de I$abiller iaY!!1 (amln) se~tigi halde, Avras 'taki eama'a, ka- eitikleri srrada, ~iivlya 'lar, reisleriSI Ben :liyii', rarlarm icrasim, eesareti ve kuvveti He tema- He sf Mul;tammed b. 'Abbiis'ln nufuzlarr eser' yiiz eden her hangi bir ~ahsa (kobci) birak- olarak, sadakatlerini muhafaza eylemislerdir makla iktifa eylemekte idi. Te§ri i§leri ,"ok daha Mamafih 1879 'da ~arif Sf Al;tmed Amziyan'lJ az tekamul etmi~ ve kanun (~anfin). yani muh~ daveti iizerine, Dliid Dii'iid kabilesi isyan et· telif suo;;lara verHecek cezalarlll cedveli, daha mh~ ve bu hareketlerinde, arap aelindan g~ll)1e muhtasar bir §ekilde tertip edilmi§ti. Bu fark. bir murablt kabilesi olan lJiivlya'lnr lIe hlrjsti. lada beraber, I}iibili ve AV1'iis miiesseseleri yanlar araslOdaki mUnasebetin:gittik~e artma. arasmda, bir ,"ok benzerlikler vardlr: aym aY·1 smdan kendi nufuzlarmtn haleldar oIaeaa-l~a nhk ruhu, koyler ve kQyler iC;erisindeld hizib· kanaat getiren, Lehala'lar tarafmdan. yard 1m ler (!Jof) araslnda aYnl dUljmanhk ve bundan go~mii§tiir, FraD!l~z tar{l,fdan olan bUtiin ~i'id.

AVRAS - AV~AR.

Ierln katli ile baslayan bu Isyan, Constantine firkasma mensup krt'a tarafmdan bastmlml§br ( a -20 haziran 1879). ~erifin askerlerleri, 9 haziranda vukua gelen Reba'a muharebesinde bozgunygrahlml§br. Kurtulabilenler, eenubi Tunus '£. 'ka~arlarken, a .. hktan ve susuzluktan 1)lmii§lerdir,. Cerid ada sma ka'im1§ olan sf Amlliyan, fransialara teslim edilmistir,

Ollamandan beri Avras'ta, isyan lilkmaml§ oldugundan, sulh ve siikGnet tamamiyle avdet etmi§ sayilabilir, Buna ragmen Avraa, belki §imiil kenan miistesna, avrupali kolonlaric;in, arazlnin §eklinden ve tahii servet kaynaklarmm fakirliginden dolayi, istikblili paklak bir saha degildir; bu sebepten, miiuhasrran yerliler ile meskdn kalacak gibi goriiniiyor. ldare bakimmdan, bu haviili 3 muhtelit nahiyeyi {cummunes mixtes ) ihtiva eder: 'Ayn Tiita, Avras (merked Lambsse ) ve ijenliela. Bundan baska bir de, merkezl Tkilt clan askeri bir mmtaka mevcuttur,

Bib l i y 0 g r a ts a: Reclus; Geographie Unioerselle, XI: l' Afrique septentrionale; Fallot, Etude sur les Monts Aures (Bulletin de la Soc. de Geogr. de Marseille, 1886); Lartigue, Monographiede [,Aures (Constantine, 1904); Bussen, Les ValUes de l' Aunls ( Annales de GJogr., 15 kanun II" 1900) ; Masque. ray, De Aurasio monte (Paris, 1886); ayn. 1011., Formation des cites chez lee popalaiions sMentaires de {'Afrique septentrionale (Paris, 1886); ayn. 1011., Documents historlques sur l'Aures (Rev, Afric., 1884); ayn. mll., Voyage dans l'Aures (Bulletin de la Soc. de Geogr. de Paris, 1876); ayn. 1011., Tradition de l' Aures oriental (Bulletin de correspondance afrlcaine, III, 1885); Sierakowski, Dae Schaioi (Dresden, 1871); Basset, Note sur le Chaouia de la province de Constantine (Paris, 1897 ) j G. Mercier, Le Chao ouia de l'Aures (Publ. de l'Eeole d. Leitres d'AIger, XVII, Paris, 1896). (G. YVER.) AVRET. 'AVRA, 'AVRAT (A.), aslmda "hu-

dutJarda ve ge<,;itlerde hulunan gedik" demektiro Mecazi olarak, "tehlikeli mahfil", "pusu" ve bir de "viicudda ortiilmesi lazlm gelen yerler" manasma da galir; bu son miinada, sonraIari, ortiinme islam kadmm bir vasfr olmak dolayisiyle, "aorat, "kadln" manasanda da kulIamlnnstrr,

AVS. [Bk. EVS.]

AV{)AR (T.), eski metinlerde ahar veya av~r ~ekillerinde de yalnlan bu isim, og-uzlarm Jl4 boyu arasmda, gerek sayrca "okluk, gerek oynadlgt tariM rol baktmlarmdall, "ok miihim bir a§lretin (il) adldlr.Tiirlii isimler ta!}lyan m\thtelif ~ube (oymak) 'Ierine bug-iinfrsn ve

Tiirkiye 'nin bir .. ok sahalannda ve kii"iik azhklar MUnde Efganistan ve Sovyet AzerbaycaDl 'nda hala tesadiif olunan, orta c;aJIda Zengiler ve Karaman-cgullerr gibi, miibim sulaleler iiIkardikten sonra, XVIII. asrrda da Nadir ~ah gibi bir kahraman yeti§tiren bu eski ve kuvvetli tiirk a§iretinin tarihini, eldeki vesikalarm verdigi imkan dahilinde, ana t,;izgileri ile belirtrnege liah~ca~lz. Asrrlardee beri: t;ok geni!; bir cografi sahaya yaYllan ve muhtelif amilleri~ tesiri He bizl muhitlerde heniiz yart go~ebe §eklini muhafaza reden, bail sahalarda yaklll zamandan beri toprarrabag-Ianmakla beraber, heniiz a§lret an'anelerlnl saklayan, biizl sahalarda ise, epeyee eski zamanlardan beri iskan edilmi§ oldnk •. Ian, a~tretin veya §Gbelerinin ismiui ta§lyan koy adlarmdan anlasilan Av~rlaTln bu krsa tarihi, biiyiik Selt;uk imparatcrlugunun kurnlusu ile bagh olan "yakm §arkln tiirkle§mesi" hiidi. sesini de oldukea aydmlatabllecek bir mahiyettedir,

1. Ka v m i y e t m e s e l e s l r Avsarlarrc muhaceret ve iskant meselesini ve onunla aHlkah tarihi hadiseleri kronolojik bir surette ve muhtelif cog.rafi sahalarda tetkike giri§mezden evvel, bunlarin t ii r k degil, 10 0 g u I oJduklan halt. kinds son asirlardaki bizl tarih eserlerlnde ve onlara dayanan blizl garp miielliflerinde tesadii£ edileu bir iddiamn mahiyetini anlatmak istiyoruz. Biizl yeni iran eserlerinde, AVfjar kebilesinin . iptida Hulagn ile, sonra da diger. bir krsrm Avsarlerm Timur He Iran 'a geldikleri ve bnularm bir 10 0 g u I kabilesi olduklan zikredilir (mal, B. Nikitine, Les Av~ar d'Urumiqeh, jA, 1929, CCXIV, S. 71); L. Lockart, Nadir ~ah 'a ait monografisinde (Nadir $ah,A Critical Study Mainly upon ContemporarySources, London, 1938, B. 17 ); Av§arlann mogulmn tiirkmu olduklan meselesini miiuakasa ederek, tiirk .01. malan ihtimalini daha kuvvetli bulmaktadrr, HaIbuki, XVm,-XIX. asrrlarda, Av§ar muhacereti hakkmda sarih rnahimat sahibi olmayan ve onlan mogul istila~!1 siralarmda tran 'a gelmi§ zanneden bbl miieIliflere dayamlarak, Heri suriilen bu mogulluk iddiaslnln,XIII.-XIV. asrrlara ait ilk kaynaklann hi .. birinde bulunmadlgllll soylersek, boyle bir miinaka§sya yer kalmadtkl kcndlliginden anlai1hr, Nadir ~ah devri tarihQiIerinden Mirza MahdI ijan Astarabad!, Avsarlann, mogullaru; istilaSl iizerine iptida Azerbaycan 'a gelip yerle§tiklerini soy lemekle beraber, bunlann t u r k 10 e n oldu~lanlll tasrih eder ki, bu, Niidir !;iah devrinde bile boyle bir mokulluk rivayetinin ortada dol aI}msdljklnl gostermege kafidir.

tran, frak ve Tiirkiye 'nin muhteUf sabalarmda aSlrlv,fCl\ turk aljiretJeri ite ~eraber ya~ayan vc

A'v$AR.

neslindcn bir1:akimt'eill-. ·an'atielerini ihtiva. eden kismmda.Avsarlar hak[erin altinda yeni a§iret b~§ekkiilleH kinda>ayiilmalumatl tekrarederek, tamgulari viieui:!agetiren(msl. Ustaelu kabtl~sindenAb. Veioligilnhin hakkmda da izahat verdikten sonbas Akatarafmdan te§kil edilen Gelbagia§l- .. ra,6§,uineslinden muhtelif siilaleler yeti§tiren retii bk, BidiIsI, $araJ-name tab.; MIslr, II. hoylarJrss\uda bunlart da zikrediycr ki, boy- 416} kiirtter arasmda da Av§ar adh bfizl kU~ lec~ Av§srlarln daha XIV,sandan evvel hiii;iikoymaklarm bulundugunu biliyoruz i A.Ja- kiimdarsmalesi i;ikardlklarml bitdigini goster.

ba, Recueil de notices et recitl1 koardee, Pe- mektedir, ...•........ . ..

tersburg, 1860, s, 7 'de Kayserl clvarmdakl III; 11 k yu r t I a r Ive go i;1 e r L Av§ar Av§arlarm kiirt olarak gosterilmesi, V. Cui net ismine islamiyetten evvelki kaynaklarda tesaLa Turqaie d'Asie (Paris, 1890), I, 299 'da Yoa- diif edilmemekle beraber; bunun, diger 22 (vegat eivarmda AViiar adh kurt a§lretlerinden ya 24) ojj'uz boyunun adlart gibi,daha X. asrrbahsedilmeai, bunlarm aslen tiirk olduklarr ha- dan· evvel meveut olduguna hiikmedilebilir. kikatilli de~i§tiremez. Esasen turk olduklan Avsarlar, Sel .. uk devletinin kuru!uilundan evvel hillde, muhte lif sebeplerle kiirt kablleleri ara- di~er oij'uz boy Ian ile beraber, Seyhun yukansina karisarak, zamanla dillerini unutrnus - ta· lanuda ve islam eolj'rafyacllarmmiptida Malakin, asrllarmm tiirk oldu~ hahraslnl muhafaza zat al.guzzlga admi ve rdlkleri Klp~ak i;olunde etmil,i - bir takrm tiirk oymaklarmm meveudi- (De§t-i Kipcak ) ya~lyorlardl. Bunlardan bazl yetini bildigimiz ii;in [bk. DERSIM, TUNCErJ], zumrelerin 0 srralarda Maveraiinnehr ve Horabunun miinferit bir hadise olmadrgrm soyleye. san 'a gelmi§ olmalarr imkanslz degildir. Lakin biliriz. bunlarm eski yur tlarrm brrakarak, kesif kitleItT a r i hi a n 'a n e I e r. Avsar ismini, is- ler halinde, Iran sahasma muhaceretlerinin, lam· kaynaklannda, ilk olarak, MakdfsI (BGA, Selcuk imparatorlugunun kurulusuadan souralei IU; z8z) 'de, turk topraklari hududunda bir Yillarda, yani XI. asrrdavo ldugunu kabul etmek koy adi olarak, gormekteyiz (buna iptida Bart- dahadogrudur •.

hold dikkat etmistir : Turkestan, GMNS, 1928, Bu devirlere aittarihi kaynaklarda umumia.I·20). Kablle adi olarak, iptida MaJ:mud yetle t ii r k men ismi altmda toplanan veya Kii§garf'de 22 oguz boyundan 6. olarak Af§iir sa.dece guzz (oguz) diye amlan bu kabilelerin seklinde zikredllir ve damgasimn §akJi goste- muhtelif hareketlerinden bahsedilirken, bunlarilir (DIviin lugat al-turk, I, 56, 12). Mal;1mud rm hususf isimlerl i;ok defa zikredilmedigmden, 'e. gore, Af§lir, bu oguz i}ubesinin ilk babala- Avsarlann ilk muhaceretleri, go;; yollanveisflutn·adldlr. Bundau sonra, yani XI. asrrda, Hn (veya i~tii') aahalan hakkmda sarlh bir ~ey Seleuk Jmparatorlugunun kurulusundan basla- soylemej:ie imkau yoktur. Yalmz, Avsarlardan yarak, tarihi .kaynaklarda bu kabileden bali.sedil- olan Aksungur 'un ve oglu 'tmiid aI-Din Zangi digini, aljal!'lda, onlarm go .. lerini ve muhtelif 'nin maiyetlerinde kuvvetli Av§ar kiitlelerinin aahalarda yerle§melerini izah ederkeu, gorece~ XJ.aslr soularmda ve XIt asirda bugiinkii §lgiz. Oij'uzlann kabile an'anelerinden bahseden mali Suriye sahasma geldikleri vebu siilalenin Ra~Id ai-Din (Ciimt al-tavarllJ, n~r. Bere.dne, hizmetinde miihim hareketlerde bulundukTan T, 3:1, Avusar §eklinde, bazl yazmalarda Av~ar tahmin olunabilir, Gerek biiyiik Sel~ukluiaf ve ve AV'lf §ekillerinde) He, ondan istifade eden gerek onlarm yerine ge .. en muhtelif siilateler Yazlcl-og!U 'All (Sel~uk~ndme, muhtelif yazma- devrinde, Iran, Suriye ve Anadolu sahalarma lan verdrr ) ve Abu 'I-Gazi Bahadur Ijan ($e- gelen muhtelif tiirkmen boyalari araamda, kuvcere-i turkt, n§r. Desmaisons, s, 27; ayn. mil., vetJi ve kalabahk bir kabile olau Avsarlarm Secere-i tertikime, istanbul, 1937, s. 42) '!II ifa- miihim bir mevkri: oldugu §iiphesizdir.

delerine gore, Av§ar, Oguz Han lm 3. oglu Avsarlardan biiyiik bir kiitlenin,XI. asrm son Yrldiz Han 'm biiyiik ogludur ve kelime, "i§leri- veya XII, asrrn ilk yillarmda, reisleri Arslali '111 ni <,tabuk yapan". mdnasma gelmektedir. Yam· idaresinde, H u z i a tan sahasina gelipyerle§. bery (Das Tiirkenoolk; a. 402, 576) bu isme bir tigini goriiyoruz: Sultan Mahmud b. Muham~ yerde "toplaYlCl", dig-er blr yerde de "zaptiye med devrinin nufualu emirlerinden olan ve Sulneferi, miib·a§ir" manalanm veriyorsa da, bu- tan Muhammed b. Mahmud ile ·beraber, Hemenun dogru olmadigrm ve kelimenin, bugun Ka- dan 'a gelip', tla~~ Bey 'inkatli iizerine, gizlice lan ve Kmm lehcelerinde "miisaade etmek, tekrar Hnzisfan 'a ka;;:a~ ve' Huzistan 'a . h&kim itaat etmek" manasma gelen au§- fiilinden gel- olan Sultan Melik§ah b. Mahmud 'un rebiiilevvel dill'iot 'Ie binaenaleyh aV/iar isminin ,,!taatH" 555 (n60) 'te oliimunden·soura,}Iuzistan \onun demek oldugunu G. Nemeth. soylemektedir( A. kii .. iik0l!'lu namma, fakatmiistakil hiikUmdar Honfogif;.l6 Maggarsag Kialaklliasa, Budapest, gibi, idare eden atabeg ~urnla, Av§ar kabilesi- 1930, a. 38). Yine Ra§id ai-DIn, eserinin oguz nin reisi idi.·Bu ku;"vetliturkmen emirinin adl,

AV$AR.

-v •

Ku~togan 'm ve belki de bi:lyiik: babasr Arslan 'm riyaseti altmda, buraya geImi!l clmalrdrrlar, Bayatlar, Salurlar, Kayllar [bk. madd.] gibi biiyiik oguz boylarnnn muhaeeretIeri ile aym zamanda vukua gelen bu ilk goo;leri tesbltten sonra, AV!larlarm fran, .Surlye.ve Anadolu 'nun muhtelif mmtakalarrndaki hareketIerinl ayrt ayn tetkik edelim.

IV. t ran A v 11 a r la r r, XU. asrrden isonra, iki asir kadar fran 'dakiAv§arlar hakkmda hit;: bir tariM kayda tesa:djif edemiyoruz. Yal· mz bu asrm sonunda Fahr al~Din Mubarakliiih Corl [h. bk.], Tartb (n!l; •. Ross, London, 1927, s. 47) 'lnde, muhtelif turk §libelerinin isim lerini siralarken, AV!larlarl do. zikrediyorsa da, haska hill bir mahlmat vermiyor, Kaynaklarda hususi kabile isimlerinin Ilok az kaydedilmesi buna hir sebep olarak gosteriIebilir. Mal. XIV. asirda garb! fran'daki tiirkmenlerin reisi oldugu zikredileu emir Calal aI-DIn Tayyih ~ah (Ravzat al.~a/a', IV, 196) helki de av§ar oy· maklarmm basmda bulunuyordil. Her Mld~ XII:- XIV. asrrlarda orta ve garbi tran'daki muhtelifsiil5.lelerin h8.kimiyeti altmda, Av§ar. Iarm yalmz Huzistan ve Fars sahalarmda kalmayarak, daha kii~uk ziimreler halinde, muhteiif mmtakalara daglld,klan tahmiu olunab'ilir. Orbwag turk tarihinde umumiyetJe tesadiif edilen bir hadise, bize bu hususta daha iyi bir fikir verebilir; her hangi,biT sahanm idare -ve muhafazasr kendisine iktii. (tryut, soyurf1al) tarikiyle verilen bir a§:iret reisi, a§heti ile heraher, oraya gidel'ek yerlesiyor ve buvazife~ol defa bahadan ogulayahut kardes ,"oeuklal'm,' IntiH1 ediyordu. A!lag1da goreceglmiz g!bi, ~u§ter 'de, KberGn 'da, Kiih.qiH.'iya'de, LUris· tan'da, Urmiye'de, bazilarl.adeta kiillukbirel siilale Mlinde, asrrlarca devam eden Aw/S' hanlarma tesadiH edilmesi i§te hundan dol a Yldlr.

XV. asra ait tarihi kaynaklarda AV§ar kab!

Iesine mensup emirlerin adma, ilIt defa;: Akkc yunlulardan bahsedilirkenrasthyoruz; mal, 87; Yilt h5.diseleri esnasmda buyi.ik emirlerden Man {IiiI' Beg Avsar 'ID adt ge~er(Hasan Rumlu, A~l san .al-tavarla, Akkoyuululara ait: yUma leis rrunda j, ayrica, Cel.aI Devvani 'Arz"niime, turk trc.,MTM; V, s. 298 ).§iraz havaJisindeki Av· §arlarln J'eisioldug-u anla§ilari Man~iir Beg'ir daha sonra, 904 ve 906: Yillarnidaki vBk'alard~ da ism! ge"er (ayn. ear., n~r, Seddon, Baroe do., 193f, S. 21 v.d:, 69). Yine 904 'te: §iraz 'da Plri Beg Bdh biro Bv§ar reisini de biliyol'uz (ayn. ear., s. 24). Bu Slrada, bUl'adaki Av§,arlar ile yine miihim bir tiirkmen kabilesi olan Pernaklar Brastnda .mueadeleler eksik olmuyordti ( a!ln. e.sr., s. u).

Bonda:ri (n§f. f{outsma,.s. z30, 2$7; burada !iiumla adi He marGE oldugu da~ zikredilir ] 'de Aydog-du b. Kii§dogan, Ravandi (Rii~at al-sudiir II GMNS s, z60 v.d.) 'de si\dece ~umla, Ibn.''l,I-A§;ir (M:Sl~' XI) 'de ve Ra~d aI-Din (Climi''''(J[.taviirlh) AydoJl'du ve Va~~a:f 'ta (Bombay, II, 149) YYii!;<:iib h. Arslaz: aI.Afyari diY,e yazthdtr. Hamd Allah Mustavfi ( Tiiria-i gUZlda, GMS, XIV, I, 547 v.d.) 'de ve ona lsfinat eden $ara/-name.! Bidlls] (nli:" Ve!yaminov Zernov, I, 33; nsr, Muhammed 'Ali Avni, Kahire, s, 58; bu ne§ir, evvelki nesrin yalnra kurtlere ait krsmmm yeni tab'mdan ibarettir ) 'de, §iip. hesiz bir istinsab hatast olarak, l;Iusam aI,Dln !iiiihii §eklinde yazrlan ve Avsarlardan oldugu tasrih edilen bu ismin ~umla oIacagl pek sarihtil' (V. Minorsky, E/,deki LUR·! Idj~IK maddesinde bu ismi ,,!.?iili veya !iiuhla turk kabilesine mensup Husam al·Din" diye izan ettijl'i gibj, onun 500-580 (?) senelerinde Lflristan ve Huzistan") idare ettigini ve 570 yahut S80 'de aldugunii yazarsa da, gerek hu okuyus ve izsh, gerek yrller, dogru'deg-i1dir. Tarla-i balJtyarl (Tahran, s, Il7) 'de de bu Isim $araj-name'denbu suretle almrmsttr ( TarilJ·i guzida 'nin ingilizce huldsaarm yapan E. Browne (GMNS XIV, Il,137) dabu ismi Subill ve AV§8ri kelimesini de A~. San §eklinde okumus ve Minol'sky, EI 'deki LUR maddesinde, bu sonuneu yanh§l tekrarIaml§hr. Hasan Fasa!, Fare-niime-i Nii~irl, I, 29 v.dd, 'da Va~~a:f 'm ifadesini tekrar etmektedir). 543 'ten ba§layarak, 570 'te harp meydanmda oliinceye kadar, bir «ok miihim vak'alara .kartsan, harp. lerde hu!unan ve Huzistan He Lflrlstan 'i IS sene miista~i1· surette idare eden (K!iliuk Lilristan'l ~ah 'Ahbaa I. zamanma kadar idare eden Hursldilerin miiessisi, ancak onun iilumiinden sonra jstiki~1ini kaaannustrr } bu biiyiik AVljar I'ei~ sinden sonra, oJtlu Gars al.Diu (yahut 'lzz aloln) yerinege~ti ve Irak seleuk sultans Tug. rul 'unhizmetinde bulundu (Ra~at al-sudiir, s, 347 ); lakin 590' da iilumii iizerine ~ocuklarl arasmda \llkan milcadeleler neticesinde, Abbas! halifesinin de bu i§lere karl§masl ilzerine , bu ilk AVfjar 8ii1aleai ortadan kalktt,

Oldukca karl§lk olan biitiin bu tarihi kayrtlard an 1l1kanlacak netlce, biiyiik Oguz muhacereti"e'snaslDda kuvvetli bir A v§af kiitlesinin Iran 'dan gellerek, {limSJI Suriye'de Zengller devleti 8ahaslnda yerle§ti~i ve ylne diger bii~ yiik bir zumrenin de, slklet merke:dni Huzistan te§kil, etmek uzere, Kiih.ailiiya, Kut;:iik LGristan ve Fars mmtakalanna daglldlgldlf (XU. aSI!). Bun!8.rm, ip~ida :]umla. maiyetinde olarak, bu· raya geldikleri .hakkIndaki Va!{liif'ln Hades!n! Qo"iru bulmuyoruz; tarihi hadiselerden istidl5J et,lilebildigine gore, bunlar ~umla 'nID haba81

· Bundan sonra, Safevllerin kurulusundan basI~iarak, ta ·lIon zamanlara kadar, Iran'daki Av§"arJann tarihini az ~ok vuzGh ve sarahatle tayin imkanma malik bulunuyoruz, Bunun sebebl pek a~lktln Ilhanhlar ve Celayirler zamaninda, tiirkmen8§iret beylerinin idarede ve cirduda biiyuk bir rolleri olmadlgl ve rolleri triaballi ve mahdut kaldlgl hfilde, muhtelif tiirk. men aiiratlarh-in Babarlu (Baranlu ) boyuna mensnp bir reisin etrafmda toplanmasmdan viicuda galen Karakoyunlu devletinde ve yine bir takim a§iretlerin Baymdir boyuna men$Up bir TQ.is etrafmda birlegmesi ile kurulan Akkoyunln devletinde bunlann "ok miibim bir mevkli vardt, Av§Srlar, Akkoyunlu ittihadma dahil olduklanndan, onlara ait kaynaklarda bu aii· rete mensup biiyiik beylerin adr ge~eeegi pek t·abiidir. Safevtlere gelince, heterodoks tiirkmen alliretlerinin bir miir~id, yani din! bir §ef, etrafmda toplanmalart ile viicuda gelen askerr kuvvete dayamlarak kurulan bu devlet, Ylkllmcaya kadar, iran sahasmm cograft ve ictimai ~artla· rID datesiri ile, bu tribal mahiyetini muhafaza ettijtinden, A v§arlarm bu devredeki faaliyeti hakkmda oldukea geni!! bilgilere malik buluDllyoruz. Nadir ~ah 'tan Ka~ar siilalesinin y,kllI§lDa kadar devam eden devre i~in de bu inutalaaYI tekrarlayabiliriz, i!!te bu sebeple, l{'I/.';';"XIX. asrrlarda Iran AV§arJarlD1D tarihl relleri hakkmda malumat verdikten sonra, Av- 1arlarll1 geni§ bir kiitle te~kil ettikleri bir tao krm sahalarda, bazan bir ka~ asrr devam eden naballi AV/iar siilale!erinden krsaca bahsede~e~iz, .

"Safevi' devletinin kurulusunda, sair bir ta';uu turk a!!iretleri He hera bel', Av§arlann la miihim bir rolii olmustur, ~ah Ismail [b. )It,] 'in 906 'dakl ilk devlet kurma hareketlednde, onun yanmda Ustaclu, ~amlu, Rumlu, fekelii, Dulkadir, Av§ar, Ka .. er ve Varsak Cbk. madd.] tiirkmenleri ile Karaca-dag suflleri Cbk. S()~t ]'nin bulundu~unu biliyoruz (Ya~ya TS:azvInI 'niu Lub al-favarl~ 'j gibi ilk kaynak'ardan baslayarak, AQsan al.favarl~ ve daha ~air biitiin Safe vi' tarihlerine gore). Bu kaYlt'iT, ~ayg ~afy al.Din Ardabili [b. bk.] zamanmda baslayan Safev! propagandasi tesiri ile lafevi' siilalesini kcndilerine· muri?idtamyan l'or;ebe tiirk kabileleri arasni/., bir bSlm Av· lar1arm da bulundugunu gostermektedir. Esa- 1en Ibn Bazzi'ii 'ID ~ayh ~afy al.Din hakkm· daki me,hur $a/vat al.$a/a' 'SI tetkik edilecek olursa, onun, koylii veya goc;ebe, ·muhtelif turk ziimreleri iizerindeld kuvvetli ve geni§ nii. fuzu a~lk"a gorii1iir~ Ehl-isiinnet akldelerine

,~ ' ...

oa~h oldugu Inuhakkak olan ~afy al.Din 'in

oliimiinden sonra, ona isnad edilen ·kudsiyet,

sUlalesine de intikal etmi§ ve tiirlii tilrlii din), aiyasi ve ruhi ammer, safevlligin ilk hiiviyetini degilltirerek, XV, asrm son yarrsmda, ona tamamiyle heieredoks bir mahiyet vermistir, i§te ~ah Ismail'in yanmda gordiigiimiiz Avsarlar, onu miireid olarak tamyan bir m uf r i t § i . i ziimresi idi, H1llbuki 0 srrada Iran 'daki muhtelif Av~ar oymaklan heniiz siiuui akidelerini blrakml§ degillerdi. Onlarm §i'ile§mesi, XV!. asuda Ismail 'in ve haleflerinin j m a m i y e § iiii g i n i , resmi din olarak, biitiin iran' a hit· kim krlrnalarmdan soura olmustur,

Ismail I, devrinde Fars valili_ginin bir milddet Dulkadirlulardan Ilyiis Bey'a ve onun katli iizerine tekrar Manljiir Beg Av§ar'a verildigini ve ondan sonrn ise, Dulkadirlulara mcnsup emirlerin 1003 senesine kadar Fars valiliginde bulunduklarmi biliyoruz. 937 'de Tahmasp I. zamanmda Tekelular ile ~am!ulardan iki biiyiik reis arasmdaki §ahsi miinazaadan "Ikan bliyiik ihtil1ifta, Avsarlar, Dulkadtrlular, Ustaqlular ve Rumlular ile beraber, TekeIiiler aleyhinde hareket ettiler (AQsall al.tavari!J,s, 236), Bu devirdeki Av§ar emirleri hakkmda Iskandar Mun§! 'nin verdigi miih1mat, Avsar cyrnaklarrnm nerelerde ya§adlglnl gostermek bakimmdan da miihimdir I Tahmasp I. 'In maiyetinde,msl. 975 Gila:n seferiue i§tirak eden (ayn. esz., s, 438) emir Arslan Sultan Ara§lu ve Lala Sultan Ahmed Mirza'dan basks, Save hakimi Mabmud Sultan He Kirman hakimi Y~suf Kuli Sultanjn da Avearlardan oldugunu ve Vegan Sultao He Husrav Sultan Kor.oglu 'nun Horasan ldaki Av§ar kabilelerinin ba§tnda bulundugunu ogreniyoruz ( Tar/h-i 'iilam 51"a-yi 'Abbasi, I, IS5). Bbl Av~ar emirleri, hatta bi. zan muayyen bir viliyetin idaresine memur olanlar da, dogrudan dogruya merkezde buIunuyorlar . ve bu sonuncular kendilerine verilen vilayeti bir vekil ile idare ediyorlardr, ~a:h MU9ammed tJudii.bende zarnanmda da Kinnan bakimi VeH Sultan Avsar '; (ayn, ear" s, 190) ve kurei-basilik mevkiine kadar yiikselen I}:uli Bey Av§ar'l (ayn. esr, 8 •. 185), Fariih Itaki Avsarlarm reisi Hiiseyin Sultan ile, onun oHimii iizerine bu vazifeye tayin edilen kardesi+« payitahtta Av§ar kurctlarrnm yilz ba.~lsl - Ali Han Sultan (ayn, esr" s. 2SI) '1 tamyoruz. Tahmasp I. devrinde Av~ar reislerinden Ara§lu oymagma mensup olup, Kiih.Glliiya'de hakim bulunan Halil Han'ln 10.000 ~adlrhk hir kuv· vetin La§lnda bulunmasl, bunlann kuvvetleri hakklnda bir fikir verebi!i~,

'Abbas I. zamanmda Urmiye hilkimi olanKelb.i Ali Sultan b. Kaslm Han, lnanlu .( tman!u, Inallu) oymagmdan, Farah ve tsfiziir· h&kimi Erdoidu HanAlplulardan idij imam KtiU Sill·

AV$AR.

tan Usalu da bu devrin tanmrms emirleriuden idi, Kirmau Av§arlarlDlU reisleri olup, roor'de Horasan 'da Ozbegler He harbeden orduda hulunan VeH Han ve rsma'il Han da avsarlarduudi ( ayn. ~r., s, 309 v, dd.), Abivard'deki Irmrlu oyma~ritlD basma, 'Abbas I, kendi kolelerinden Cemsid Sultan Giirci 'yi ge .. irmisti ( ayn. esr, 1If, 763 v.d,). Vine bu devirde Luristan, Kiih-GlHiya'de Araslo, ~u§ter 'de Giindiizlii, Yezd, Kirmansah, Muaul ve Rumiye 'de Inallu, Horasan 'de Alplu, Kdse-ahmedlii ve Kirklu oymaklanna mensup a!i'lret reislerinin haleim oldugunu gorliyoruz, Her hiilde 'Abbas I, zamamna kadar kuvvetli av§ar kabllelerinin bilhassa Huzistan, Fars, Lflrlstan, Kiih-Giliiya, Kiizerun, Kirman, isfahan, Yezd, Save ve Horasan (Abi .... ard, Fara:Q, isflzar) havfilisinde yasadiklar; ve buralardaki Avsar reislerinin, Safevi devleti tarafmdan ekseriyetle mahalli idarelerin basma ge .. irildigi anlasrhyor, trs! reislerinin maiyetinde kii .. iik kabileler halinde ya§ayan, bazan birbirleri ile yahut baska kabileler lis miicadelede bulunan, ara sira Safevi devletine kar§l isyanlar ,¥lkarmakla beraber, umumiyetle Safevi crdularrnm hareketlerine ( Ozbeglere ve Osmanhlara kar§l) i§tirak eden Av§arlar, bu devletin ba§hca kuvvet kaynaklarmdan bid idi. Mamafih 'Abbas I. devrinde Yezd, ~u!;1ter ve KiihGiliiya Av§arlarmB kars; yaptlan bazl te'dip hareketleri buralardaki Avsar kuvvetlerini klrdljfl ;;ibi, aym hiiklimdann, kabtIe asabiyetini krrmak ve merkezi idarenin kablle reisleri iiierindeki kudret ve salahiyetini arhrmak hUBUsundaki umumi' siyaseti de, Avsar vemlrlerinln "ski ehemmiyetini azaltmrstrr, Buna ragmen, bu devirde devlet merkezinde bir takun Avsar emirler] bulundugu gibi, bunlarm bazl miihim '1aliliklerde kullamldiklaruu, msl, Asarrabad lalili!j'inde - MulJammed tIudabende 'nin son Ie 'Abbas L'm ilk zamanlarmda - Bedr Han AVljar'1D bulunmasindan anhyoruz (ayn. eer., s, 400). Safeviler devrinde, Fars ve Huzislan'taki Avsar oymaklanndan bit kisnunm Azerbaycan ve bilhassa Urmiye havalisine ge' 'ip yerlestikleri tahmin olunabilir: dahaXVI, .sirda Safevi ordularmm Azerbaycan taraflaclDdaki hareketlerinde ialmleri ge .. en ~ah Kuli iultan, pir I}uli Beg, RiistemB~g gibi av§ar eisleri (A~8an al-tavo.rl!J, s·332, 339.345), ')Uralara yerle~mi§ olan A Yfjar oymaklanna mensup olmahdular.

Daha XVI. aann ilk yansmda Horasan' da gordiigiimiiz Av§ar oymaklarmdan Klrklulara mensup olan Nadir ~ah [h, bk,] zamanmda, Av~ar emirlerinin yeniden ehemmiyetkazandlkIan gqze ~arplyor: Klrldulardan Fars valisi Emir Han ile yine Fars serdarhll"lJ?da bulunan

Kelb-i Ali Han ve Fat!}. 'All Han, Saru Han, Ktrklulardan Allah Verdi Beg ve Kasim, hep Avsarlardandr, Hatta bu sebepledir ki Nadir'i oldiiren biiyiik emirler arasmda, Av§arlann Kirklu, Imrrlu, Giindiizlii oymaklanna mensup §ahsiyetlel' bilhassa goze Ilarpniaktadtr (kr§, Mirza: MahdI tInn, Tart!} ve Ears-niime-i Nsfirl; bk, bir de Oskar Mann, Das Mujmil ei Tiirikh-i ba'd Niidlrt]«, Leyden, 1896; s, 1$). Nadir devrinin en kiymetli tarihini yazml~ clan Merv-i ~ahcan vezhi Mu!}.ammed Kii~im, onun seferlerinden bahsederken, orduyu te§kil edenunsurlarm basmda dalma Avsarlarr zikretmektedir (tek yazrna nushasr, Sovyet ilimler akademesinin Asya miizesi yazmalan arasiudadir ). Nadir $ah 'm katlini takip' eden kan§lk zamanlarda, Fars vim ve serdarhgmda bulunup, sonradan Urmiye havalisinde hiiyiik nufuz kazanan FatlJ 'Ali HaD" (Ara§lulardan), onun kardesi olup, Fars' valisi 'Ali Mardin tIan Bagtyari'oin serdarr bulunan Ma'~iim 'Ali tIao, tsfahan hakimi Emlrgune Han (Irnlrlulardan), merkezi Zencan olao tIamsa sahasmda, Zulfi~ar Han gibl, Av§ar reisleri miihim roller ifa etmislerdir, Avsarlar, Ka(jar siiIalesi zamamnda da, devlete kar§l sadakatve baghliklarnn goatermekten geri durmanuslar ve Ka~ar ordusunun miihim bir unsuru olarak, gerekdahili Isyanlarm bastirrlmasmda, gerek hilrIei' dii§manlar ile harpte miihim vazifeler gonriii§Ierdir.

A, H u z i s tan A v § at I an. Selcuklular devrinden Safevi devletinin knrulusuna: kadar Huaistau/da gOrdiigumiiz· AV1_iarlar ve bilhassa bunlarm Giindiizlii ve Araslu oymaklarr, Safevl devrinde, bnrada biiyiile kuvvet teskil ediyorIardr, XVI. asrm ilk yansmda,~u§ter ve Diz. fiil'de Av§ar kabilesine mensup, Mehdi' Kuli Sultan ve HaydarSultan g'ibi,' valiIergoriiyoruz, 932 'de buraya hakim olan Mehdi Kuli, 946 'de bir isyanhareketine te§ebbiisettigi zaman, yine Avsarlardan Haydar . Kuli onun te'dibine . memur olmustu (AQsan al'.tavarlb, s. 294 .v.d.), ~u§ter §ehrine ait .hueusl bir tarihte, buradaki Avsar hiikimleri §oyle srralanmaktadrr : Mehdl Kuli.Sultan, kardesi Sevindiir Beg, Kecel Av§ar, Haydar KuliSultao, Ab~l~ feth Sultan (Pe,.evt, Tcrih..]; 515 'te 'adl. ge<,;en avsar emiri ), Hasan Beg, Seyyid Beg,Riistem Sultan ArBii1u. Seyf Beg, Muhammed Sultan, $ahverdi Suitan, Ali Sultan,.i,Ahmed, Sultan, Husrev Sultan, ~ehverdi· Han Giindiizlii.'Ab. bas I.·1ll emr! He oldiiriilen bu SOl)., bakimden sonra, $u§ter'de uzun miiddetA,v§ar. kabilesinden bakimleretesadiif etmiyoruz ( Ta!kira-i $u!jtar, Calcutta, Bibl. Indica, 1914-;-1924, e. 42 v.d.). Nadir $ahzamanlDda, uS5 'te, Tayyib Han Av§ar 'm ve IISS·de.de Mu!)ammed,l.mii

AV~AR. S3

~~_;_ ":"":'--'-"- _;__;_~ _ _"' __ ~_~_~ :";_t;,,,

Iz8 'de verilen malumat, bundan ~Qk !a~kh olnp, '. yanh§br). 1003 'te Hasan Han axil ve hapsedilerek, yerine Kazeril.n hakhni Emir Han, Kiih-aHU:yave $ulistan bakimi oldu ('Alam arii;'yi 'Abbasi, s, 340-344)' 1005 'te Ara§lu ve Giindiizlii kabileleri Ramhurmuz'da toplenarak, Emtr Han 'myerine Abu'l-Fat~ Beg 'j kendilerlns han se~tiler. Lur kahilelerinin ve l;Iuvayza araplarmm: i§tiraki ile ".kan bu miihim isyan, Fars valisi Allahverdi Han tar~flD' dan, kanh bir aurette bastrrrldr ve KU:h.Gljiiya hakimligi onun gulamlarmdan birineiverilmek suretiyle, AVfjar reislerinin buradaki hf.kimiye. tine son verildi (ayn, esr, s, 358 v.d.), Bu hadiseden sonra, arhk burada Av§arlarm hi" ehemmiyeti kalmarms, te'dipten kurtulan oymaklarir buyi.ik bir kisrm da baska sahalarda clagllml~' trr, XIX. asir baslarmda burade pek az v( ehernmiyetsiz Av§ar bakiyelerine tesadiif edilmesi bunu gosteriyor.

c. Kazer\ln Av s a r l a r i , Fars sahasrnda, $iraz. isfa.han, Kazerun havalisiade, dab. Safevllerden evvel mevcut olan Av§at oymak, lanna mensup reislerin, 'Abbas I, devriade: ba~layarak, iki bucuk asra yakm bir mi.idde' Kazerun hiikhnlig-inde bulunduklanm tariM ka~ naklardan ogreniyoruz: (003 'ten evvel Kazerii hakimi buluuan Emir Han'ID bu Yl1 Kiih-Gill; ya 'ya tayini iizerine, Alplu oymagtna mensu; 1smail Han buraya hakim oldu (agn. esr., ! 344), Fars-niime-i Nii'firl mdellifi, 100::1 'de' baslayarak, Kiizer\lnhanlarlmn 250 Yllhk b: silsilesini vermekte ise de,burada 'Abbiis ) devrine ait isimler He' Alam iirii.yi 'Abbasi 'c verilen - tabil daha mevsuk olan - isiml< birbirini tutmamaktadir, Fars-name'de 1000- IZSO Yillan arasmdaki Kazer\ln hanlannm isir, leri ~u surctle kaydedil'mi§tir I tIvica pIr BI dak, Ijvaca pir Vall, tIvaca Basan 'Ali, tIvii. Husayn 'All, Busam al.Din, tlvica l;Iusa~ 'All ~ani, tlviica Mu~ammed RHa:, tIvaca Al 'l-Hasan, tIva<:a 'Ali l}uli, RHO: }$:uIi, Mu~all med i}uli, Kelb-i 'Ali, 'Abbas }$:uli. Av§arla: clan olan bu ai1enin Alplu oyma~lna mensv oldugu tahmin edilebilir (Fars-niime.t Nfi'fil, II, Z5I v.d.),

d. U r m i yeA v !i a r I a r I • Ul'miye hay; lisincle Avsarlerm yerlesmesi, giiliba. (Abbas zamanma tesadi.if ediyor. Get"i ~917 "de He Perviz Han Kasimlu tarafmdan te'lif edilere' Nikitine tarafmdan baZI ilaveler He hulasata: lerciime edilmi§ alan eserde [Uk. bk.J AV§ar lann buraya, Timur ile beraber, 8020 'de gel dilderi iddia olunursa da, bunun hi" bir tarn eaBSl yoktur. Bizim bildig-imize gore, ilk deL 'Abbas I. 'In buyiik emirleri araamcla Urmiye hakind Kelb-i Ali Sultan 'In adl ge"mektedir ki,

Han Kirklu 'nun buraya hakim tayin 'edildiklerini goriiyoruz, Nadir ~ah 'm oliimiinii tiikip eden karli;ilkhk yillarmda, ismail Beg b. Mihr Ali Han, ~u§ter 'de, Giindiizliiler tarafindan, kendilerine hllkim intihap edilmisti (ayn. 6sr" s, 96-100). Mamafih, Huzistan AV!j1arlan. 1003 senesinde, ~UI~ter h£lcimi ~ahverdi Sultan Gundiizlii 'nun 'Abbiis I. tarafmdan oldiiriilmesi Iizerine, Huvayza araplarr ile beraber, yapbkiarl isyan neticesinde §iddetlc tedip edildikten sonra, bir daha eski kudretlerini kazanarilaml§lardlr ('Alam lira-yi 'Abbasi, a. 34J- 343 ), Nadir !?ah'lD OIiimiinden sonraki Yillarda ise; 0 havSlideki arap kab'ilelerinin miitemadi hiieumlarr' karsrsmde, za:/lflaml§lar vo baska yerlere dagllml§lardlr. 1840 'ta Huaistan 'dan ge"mi§ alan de Bode ( Traoels in Luristan and Arabistan, London, 1845, I-II), Doruk 'tan "lkarrlan bir taknn Avsarlarm Keogaver, Ased-abad ve Urmiye taraflarma dag-l1dlklannl ve kii~tik bir krsmmm da !1u§ter ve DhfUl 'da yarle~tikleriui sOyHiyor.

b. K Ii h - Gil u y a A v §' a ria r I. Selcu klulardan beri Klih-Gimya 'de yerlesmis olan Av§arlar, Huzistan'dakiler gibi, bilhassa Giindiizlii ve Ara§lu oymaklarma mensuptular ('Alam iira-gi 'Abbasi, s, 358). Safevi devleti, bunlara mensup reislere KU:h-GHiiya hakim)j~ini vermek mecburiyetinde kalryordu, Huzistan ve Lflrlstan Avserlan ile birleserek, ~ok defa merkezi idarenin emirlerine Haat etmeyen bu Kiih-GlJiiya Av§arlarma kar§l ara-stra te'dip hareketleri icra etmek llizumu basil oIuyordu. Bunlnrdan Elvend Sultan 94l 'de katledilerek. yerine Hasan Sultan og-lu Muhammed Beg tayin edildi ; 948 • de ~ahrnh Sultan 'r, 955 'te Mahmud Han 'j ve sonra Hlail Han '; burada hakim goriiyoru2\. 984 'ten beri merkezde hiikiimdarIU maiyetinde bulunan Halil Han 988 'de, isma'il If. olduguou iddia eden ve etrafma Vir a~lretlerini toplayarak, Av§arlar ile yapbgl harpte Halil'in offlu Riistem Han 'j oldliren serseri bir "kalender" 'in isyarum bastirmak jizere, hiikiimclann emri ile, Kiih-Gifliya 'ya geldi ise de, bir miisademede vefau iizerine, kardesinin oglu Iskender Han buranin hakimligine tayin edildi ve gonderilen baslca kuvvetlerin de yardum He, Avsarlar, Lflrlar: maglfip ederek, kalenderi oldiirdiiler. Bir miiddet sonra Halil 'in diger oglu !?ah Ku1i Beg, iskender 'i oldiirerek, kendisini han Han etti, Lakin, yine aynl aileden Hasan b. Abdiillatif, han 'mvaDlDl takmarak, kendisini Kiih·Gltiiya Av§arlannm reisi ilan etti. Her ikisi de ~iraz 'da Muhammed Hudabende 'nin yanlna geldikleri esnada Hasan Han, !1ah Kuli 'yi oldiirerek, maksadlna nail oldu (' Alam iirli-yi 'Abbasi, 6. 199 v.d,; bu husustB Fars-name-i Na'firl, a. 102-

"~:im Ansiklopedisi

3

AV$AR.

bu, Inanlu oymajJlua mensup Kasun Han'm okludur ('Alam adi-yi 'Abbasi, s, 763). Bu Kasun Han, 'Abbas'ID ilk saltanat Ylllarmda Kirmansah havalisinde Osmanlilara kar§l hudut muhafazasi hizmetinde bulunan Inanlu avsarlar!DID reisi olup, IOU 'de, Osmanhlar He harpte, biiyiik yararhklar gosterrni§, 1032 'de han unvam ile Musul valilig-ine tayin edilrni§ ve bir az sonra, burada ba§ gosteren ta'un sebebi ilc, asireti ile beraber, Urmiye, Saym-kale ve Sulduz taraflarrna yerlcllmi§ti (ayn. esr/), lO37 'de Urmiye Mkimi bulunan Kelb-i Ali Han 'dan sonra, burada avsar [a rdan muhtelif valilere tesadiif ediyoruz. Bunlardan Hudadad Beg Kasimlu, lU9'da ilk defa beylerbeyi unvamm aldi, Nadir ~ah emirleriuden olup, souradan u6x-u6z yillarmda Fars vali ve serdarligmda bulunan Feth Ali Han Araslu, Urmiye eivarma yerleserek, 1173 'te Tebriz ve Madiga havalisini de hiikmii altina aldi ise de, lIn 'de katledildi ( Fareniime-i NliJ}irl, I, 204 -z 15; bunun Cihangir Han ve Muhammed Resid Beg adh iki oglunu H93 'te Isfahanda goriiyoruz: E, Beer, Das Tiirlkh-i Zendlye, Leyden, 1888, s, 1). Nikitine 'in terciime ettig-i vakayiname, bundaa sonraki hanlann isimlerini siralamakta (s. 105 v.d.) ve devirlerindeki hadiseler hakkmda krsa malumat vermektedlr ( bu malUmattn huldsas), bilZl iIlivelerle beraber, Minorsky tarafrndan yazrlau £1 'de URM!YA maddesinde verilmektedir ). Bu hanlarm Kasimlu oymaglDa mensup oldugunu ilave ederken, bu oyma~[In, yukarrda adi ge~en Kasrm Han Inanlu 'nun ismini alrms yeni hir tesekkiil oldugunu da sdyleyelim, Urmiye Avsarlarr, 0 eivardaki kiirt a§iretleri He daim! miicadelelerde bulunmuslar ve siinui Osmanhlara kar§1 §i'i iran siiliilelerinin hudut bek~iligi vazifesinl gormii§lerdir,

e. Net ice. iran Avsarlan hskkmdaki bu tarihi izahattan soura, eski ve yeni §ark ve garp seyyahlarrmn bunlar hakkmdaki mii§ah.adelerinin hulasasrm, onlarin bugiinkii cografi vaziycblerini ve ne gibi oymaklara boliindiiklerini en umumi «izgHeri He tesbit edelim, iptidii Selcuklular. zamarunda iran 'a gelmeg-e ba§layarak, kismen bur ada yerlesen ve kismen de irati garbindakl memleketlere giden Avsar oymaklarmin Irati i,.inde nerelere yerlestiklerinl yukarrda gormulltiik. Bugiinkii Efganistan sahasmda tesadiif edilen Avsarlardan bir krsrrunm 'Abbas I. tarafrndan Horasan'dan Andgu 'ya nnkledildigini ('Abd aI-KarIm BUGar! 'ye istinaden, Gunner Jarring, On the distribution of Tur} tribes in Afghanistan, Lund, 1939, s, 61 ), dig-er bir kiSmlnlD da, Nadir $ah zamanllldaki hareketlcr esnasmda, sair bizl kl%llba~ ziimreleri He beraber, buraya geldigini ,de (agn. esr., s. 77) buna ilaye edebilirb:.

Chevalier Chardin 'in me~hur seyahatnfimesinin yeni bir tab'mi yapan L. Langles (Voyages du Chevalier Chardin en Peree, Paris, ISH, X, 2.43), uzun miiddet Tebriz'de oturrnus alan Joannin 'in verdigl malumata dayanarak, XIX. aSI r baslarmda iran 'daki go~ebe tiirk kabilelerinin 416.000 niifuslu 41 oymaga ayrrlrms oldugunu, bunlardan Kacarlerm 40.000, Av~arlann ise, 88.000 niifusa malik' olduklarrm soylemektedir, Bu istatistik m3.lumab Ritter (Aslen, VIII, 400-4(5), Reclus (La Geogr, uniuerselle, IX, zoo) ve Fr. Spiegel ( Eriinische Alterthumskunde; J, Leipzig, 1871. s, 744) taraflarmdan tekrar edilmisse de, bu rakarm dahc dog-ru olarak, aile, yani ~adlr sayls~ gibi gostermislerdir, Aym kaynag-a dayanilarak, bunlarm daglh~l hakkinda da ~u malumat vardrr : Urmiye 'de 25,000, Hamse 'de (Zengan 'dan Sultani ye ve Sayan-kale 'ye kadar ) 10.000, Kaaviudc de 5.000, Hemedan'da 1.000, Rey ve Tahran 'da 7.000, Huzistan 'da 10,000, Kirrnan 'da 6.000, Horasanda 8,000, Fars 'ta 5.000 ve Mazc'uderan 'da 5.000 ~adlr. Vine bu devirde P. Am. Jaubert ( Voyages en Armenie et en Perse, s, 225), Av§arlarln Selmas, Urmiye, Tebriz 'de, Kazvin, SuI. taniye, Zengan, Kum ve Ka§an elvarlarrnda, Ira k-i Acem ide, Horasanria Damgan ve Me~hed havalisinde ya§adlklarml scylemektedir, XIX. aSI! basinda meshur bir §ark seyyahi, Av§ar. larrn muhtelif oymaklara ayrdrnis biiyfik bh tiirkmen l}ubesi oldugunu ve Anadolu 'dakilerin siinni olup, 30.000 hane kadar bulunduguuu soyledikten sonra, Azerbaycan, Fars, Irak, Kirman, Horasan, Huzistan, Irak-i Arap havalisinde. l}i'a-j jmamiye mezhebine mensup, 200.000 ~adlr halki "Tabaristan, Zilbulistan, Kilbil, Ki§ mir, Hindistan ve Turan 'da 100.000 'ladlr halkr" Avsar bulundugunu kaydediyorsa da (Zayn al'Abidin $irvunl, Bustiin. al-siyliJ:.a, 2. tab., Tahran, s. 106) bunun mubalsgah bulundugu ve brnak icine aldlglmiz krsmin da tamamiyle uydurma oldugu meydandadir,

XH.-XIX. astrlar zarfmda irall 'da AvsarlarIO faaliyetine sahne alan yerlerin bir ,.ogunda, bugiin de onlarm baldyelerine tesadiif edilmektedir; msl, Fars 'taki lliit-l Hamse arasinda 5,000 aileden m1irekkep Inanlular, bir Av§ar oymag-I olup, 1295 'ten bed go~ebelig-i brraleruslar ve airaatle i§tigale ba§lam!§lardlr. Bunlarrn muhtelif !}ubeleri (ocaklan) arasmda bir de Av§ar-m;;agl oymagl bulunmaktadlr (Fars-nlime-i NiiJ}irl, II, 310; Mas'Lid Kayhan, Cografyjj-yi mu/aHal-! iran, Tahran, 1310jI31I (hicri-§emsl), If, 86; bu Inanlulardan bir klsmlDa bugiin Erdebil, Mi'ikin ve bilhassa Save ve Kazvin etrafmda tesadiif oluuur; ayn, esr" s, 106 v.d., [12, 363 v.d.). Ki:ih.Glluya'de bugun Akaceri uaml

AV$Att

, altmda toplanan oymaklar arasmda Av§ar oymagma tesaddf edildigi gibi (a!Jn. esr., s, 90; Fars·name.i Nal!irl, II, 2(0), yine bugiin Mamasani'de ya§ayan iller arasmdaki Bege!} taifesi de bir Avsar oymag-Imn bakiyesidir. Hu-

< .zistan 'da, eski Av§ar hakimiyetinin bir hlibrasl olarak, yalmz Giindiizliilerin kligiik bir pareasi kalmistir ki, .5u§ter 'de ve DidUllrmagl kenarmda yasarlar (Mas'U:d Kathan, ayn. ear., 9. 92). Asillarmin turk oldugunu unutmayan ve gerek antropolojik vastflaTl,;gerek bazladetleri ile, diger Huzistan halkindan tamamiyle ayrdan bu Giindii.zliiterden hir krsmi baska taraflara muhaceret etmis olup, 1286 'da yalniz 140 gadrrdan ibaret bulunuyorlardr, Kirman 'daki iller arasmda 5.000 c;adlrhk hir Av,}ar kabilesi bulundugu gibi (ayn. esz., s, 92, 253 v.d.; burada hatatiirkge konusan bhl ktlgiik tiirk ziimrelari daha vardrr ), Save, Zarand ve Kazvin etrafrnda da go"ebe Av§arlara tesadiif clunur (a!Jn. zsr., s. IU). Urmiye ve havalisi lse, hala kesif Avsar oymaklarmm bakiyeleri He meskfln btllunmaktadrr, Vaktiyle trali'a tabi olan bugunku Azerbeycan eiimhurlyefinde .5u§a kazasma tabi Avsar-kendi, vaktiyle burada Avsarlarin yerJe§tigini gostermektedir (Mehmed Hasan Baharlu, Azerbagcan, Baku, 1921, s, 73; miiellifin Avsarlari Kayrlardan saymasi ve Nadir $ah xarnanrnda buraya gelm!!} gostermesi tamamiyle -sassrzdrr ). Buglinkii iran' da turk~e biiliik admi 'a§lyan idari taksimattan bazllarl hala Av§ar «hm sakladlgl gibi (Mas'ud Kayhan, (fgn. esr., '. 371 v, dd.), Hamse 'nin cenub-i garblsindeki \ vllar dag-Ian da bu biiyuk i1in ismini ta§llnakadir (ayn. esr., s, 75).

Tarih! kaynaklara 'nazaraD~ iran Avsarlarrmn yrIlml§ olduklan muhtelif oymaklar §unlardJY: ~lTklu (Klrglu), Papalu, Celayir, Kose-ahmediii, :liindu:dii, ·Inanlu, Araslu, Alplu, imirIU, Be're§lii (AfJ,med Kasrav] 'ye gore; bk. bibligog'alga). Nikitine 'in makalesinde ise, §u isimler verilmektedir s 9am[u; Usalu, Kasimlu, Imanlu < (luanlu, Inallu.), Araslu, GUnduzHi, Bege§lu, KiihGilU:hi. Burada adr ge .. en $alumlular [b. bk.], Sa-

fevi devrinde hiiyuk rol oynarms, miihim bir !nzllbal,1 kabllesinin adloldugu cihetle, bunlan esasen aVllarlardan saymak dogru degildir ; ancak,' muahhar devirlerde, .5amlulara meosup bir zumrenin AVllar oymaklarl arasma kablmlliJ 01- dug-unu kabul etmek daha dogrudur. Celayirler i"inde aynl I,leyi soyleyebiliriz. Turk kablle te.§kilahnda buna benzer bir "ok misiHler gOgterilebilir. Nitekim hir az evvel bib AV§!1r hakiyelerinin ba§ka kabile tefjkilah il}ine girdi~inigormii§tiik. Mir'iit al-baldan al-Niifirl'de, de Zencan civarlndaki AV'iar ~ahseven. [h. bk.] Bedirlii ( IV, 2I2), KBr.

hasanlu (8. 304) ve Tevhidliilerden bahsedilmektedir (s . .290). Oskar Mann, AVflar oymakIan olarak, Kasrmlu, Araslu, Kose-ahmedlii, Kutulu (?), Tekelii, Inanlu, Begeslil, Kirklu, Imirlu (trlii §eklinde yazilan bu ismi bu yolda tashih etmelidir ),. GiindibJii (ayn.<esr., B. 31).

. Bunlardan TekelUler [h. bk.], bpkl .5amlular gibi, Safevller devrinde huyuk ro] oynamis bir kabilenin adidrr ; Imirlar [b. bk.] 24 oguz bcyundan birinin adr' olup, muhtelif par .. alan Horesaudan Anadolu 'ya kadargeni§ sahalara yayilmrstrr ; bu iki biiyiik kahlleyemensup bazl ziimrelerin Av§ar iii icine girdikleri, bu Isimlerden aulasihyor. Bugiin Hazar cenubundaki memleketlerde rsstladlglmlz Usanlular ise (H. M. Rabino, Miizandariin and Astariibiid, GUNS, VII,s, XI v.d, ). Usallu < Usalu 'Iardan baskabir ~ey degildir ve Av§ar oymaklarmdandrr, tran Azerbaycam 'ndaki Avsarlar hakkmda Evliya (:debi bir az maltlmat vermekte ve Erdebil hakimi avsarh Abu'I.Fatl;t Ijan ile, kuvvetli bir Av.§ar kabilesinin basmda bulunan avsarh sultandan hahsetmektedir (Seyahat-name, IV, 284. 337 ); yine 0, hir kisim Av§arlarln yazm Demavend yaylasina <;;lkbklanm ve vergilerini Rey hakimine verdiklerini sayler ( ayn. esr, s. 384).

Iran Avsarlan, bugiin kismen yarl gogebe, yani yaylak ve kt§laklara malik, iller halinde ya§amakta, kismen de toprag-a' yerle§mi§ bulunmaktadrr. Evliya (:eJebi (Seyahat"name, II, 859), daha XVII. asirda, Tebriz civarmda bir Avsar-kendi 'nden bahsetti~i gibi, Tebria halki arasmda da §chirde yerle§mi§ Avsarlar bulundugunu soyler (ayn. esr., s, 259). Mamafih, yalmz Tebria Ide dejl"il, Avsarlarm ya§adlklan sahalardaki sair §ehirler halk; arasmda da Av§arlarlll bulundugu kat'iyetle 80ylenebilir. Bugiin ziraat, hayvan yetistirmek ve hahcilik ile ge .. inen ve umumiyetle §i'i mezhebinde bulunan Iran Avsarlarr, eskiden beri cUr'et ve cesaretleri ile §ohret kazanmislardrr, Bunlarm i~inden yalmz kumandanlar ve idare adamlan degil, 'Abbas I. 'rn kHap"l!!l ~air ve miiellif $ii"di~I [ h. bk.], xvm. asrm tanlnml§ §airi Tarz! [ b. bk.] gibi, yalmz farsca dekil, tiirk"e de yazmlliJ miiellifler ve san'stkarlar da yeti~mi~tir. Bugiinku iran muslkisinde ahlirl (uwiir1 ) adlUt taljlyan huausl hir makam vardlf ki ( 'Ali Na1$:i Hiin Vazlri, D',l$tiil'-i tiir, Berlin, s. 120; Ra§id Yasami, Edebigiit-! mu'ii~ir, Tahran, 1316, s, 104 ), isminden de anla~lldlgl gibi, Av§arlarm huausl musikisinden allllml§hr. iran Av§arlannm orf ve adetleri, han 'daki dir go"ebe turk illerinden pek farkh olmadlgmdan, bu hususta I, Malcolm 'un verdig-i umumi malumaitan isHfade olunabilir (Histoire de fa Perse, IV, Parir, 182(, s. 4U-444).

AV$AR.

v, Sur i y eve A n a d ill I u A v II a rl a r I.

Iran '1 ge<;erek, Elcezire, Suriye ve Anadolu sahalarml fetheden seJ,<uk ordulan iJe beraber, muhtelif boylara mensup, kesif og-uz asiretlerinin geldikleri ve bunlarm bilhassa hudut mmtakalarun muhafazaya memfir edildigi ~iiphesizdir, Daha XI. asirdan baslayarak, bilhassa Zangi iiilesinin saltanah esnasmda, Xll-asrrda biiyiik bir miicadele sahasi olanSuriye ve Halep Te

bir ~ok tiirkmen a§Jretleri yerle§ti. Gerek on[arm maiyetlerinde, gerek viirisleri olan £y" yubflerve Memlukler zamamnda (Xnr. - XV. asrrlarda } bu tiirkmenlerin mlihim asker'! bizmetlerde bulundnklanm, haehlera, Kibris ve ki:i<;iik Ermenistan krralhklarma ve mo&,ulla-' ra karsi harplerde ordu i<;in biiyiik bir kuvvet kaynakl teskil ettiklerinl, biliyoruz. Bu memleketler muahharen Osmanh imparatorlu!j'<1na ilhak edilclikten so nra da, bn a§iretlerin, "Halep tiirkmenleri" ve "Yeni-il tiirkmenleri" gi. bi islmler altrnda, hemen bemen eski yerlerinde go rmektey iz, XII. - XV. astrla ra ait zengin tarihi kaynaklar sayesinde, ,,~am tiirkmenleri" ve "Halep tiirkmenleri" gibi umumi isimler altrnda bahsedilen bu a§lretlerin adlan, muhtelif devirlerdeki reisleri, bunlarin tesis ettikleri bazl yeni kasaba ve koyler, eski merkezlerde kurulan yeni tiirkmen mahallelcr] hakkmda, cldukca malumatrmiz vardrr [bk. TORKMEN, OGUZ J. Arap ekse riyeti arasma yerle§tirilmi§ baz! tiirk ziirorelerinin, muhtelif amil1er tesiri He, daha Xll]. asrr ba§lannda bile araplasrms ve dillerini unutmus olduklerrm biliyoruz (Yiil$ut al-Harnavi, Mu'cam al-buldan, 11, 18S ; Memliik devleti te§. kilabnda Suriye ti.irkmenlerinin ehemmiyeti ve mevkii hakkmda tafsilat i"in bk G. de Mombynes, La Syrie a l'epoque des Mamelouks, Paris, 1923)' XIV,asir Miarr kaynaklarmda, msl, l}al~a§andi 'de, AvsarlardancHalep tiirkmenleri arasmda, bahsedildiginl goriiyoruz (bk. -Sub};. al-a'fCi'), XV. asrrda Gazze 'den Diyarbekir 'e kadar yaYllml§ olan ve bazllan Suriye sahillerinde hudut bek\riligi vazifesi goren muhtelif tiirk kabileleri arasmda, Avaslardan baska Inallu ( Inanlu) ve Giindiizliilerin de adlari ge<;mektedir ' {tariM kaynaklarda, bii,;o:an yanhll bir sekilde yazdan bu kabile isimleriniu dogru !}ekillerini tesbit etmek, hususi bir tetkike muhtacdlr. Msi. Ch. Sehefer, bit makalesinde, bu isimleri yanll!} olarak kaydetmi§tir; bk. Archives de ['Orient latin, II, Paris, 1884, s. 9~). XVI, aSlrda. me!j'hur I}.utb.l Mekkl [ h. hk.J, Ti. zln kasabastudan sonra, Giindiizlii isminde hir tiirkmev koyiine ugradlglnl kaydeder ki,burasl, Av§ar, kabllesinin oymaklarmcian olan GiindiizWier tarahndan isk5.n edildigi eihetle, bu ismi almt~hr. Abu 'I.Ma~agin h, Tagribirdl, 812 vak.

'alarmdan bahsederken, emir MuJ:ammed b, I}.utbegi isminde bir av§ar reisinden bahsettiti gibi, 820, 8n ve 825 Yillarmda da bunlar ile Ina!lulann ve Bayatlarm bii.zl hareketlerini anlatmaktadrr (al.Nucfirn al-ziihlra, n§r. W. Pop. per, VI, 2.25, 364, 386, 551 ).

Biiyiik bir ibtimal He Suriye 'den Aoadolu 'nun eenup sahalarma gelip yerlesen bir. takim AVljar a§iretlerinin, XIII. asrrda, sair ban tiirkmen oymaklarunn da yardimi ile, Kararnan beyligini kurduklarr tahmin olunabilir r bk. KARAMAN· ,O(;ULLARI J, Daha12S4 'te Pamphilia 'daki Krakka (galiba Korikos, yani bug~nkii Cokoren olacak) kasabasmm, A vsarlardan islam Beg isminde bir Hirkmen emiri tarafmdan., yngma edildigin] ve islam' Beg 'in de bundan bir az sonra oldiill"iinii, ve yine aym kasabanm uS8 'de Sarum Beg adh bir tiirkmen (biiyuk bir ihtimal ile av§ar) reis] tarafmdan tekrar yagma. landlgml biliyoruz (Alishan, Sleeouan, Venise, 1892, s, 377 ; CI. Cah~n, Les Turcomans de Ram, Byzantion, 1939, XIV, l33). i§te, Iran sahasl haricinde, yani Suriye ve Anadolu 'da, AVljar admrn :zikredildigi Ilk kayit, bizim bildi~imi:te gore, budur,

Katib <;elehi, Halep tiirkmenlerinden balls ederken, bunlann'eskiden 8 taife oldugunu, Avsarlarm da bu ziimreye diihil olup, Ca'her [b. bk.] civarrnda oturduklarrm soyledikten sonra, 0 devirde Avsarlarm Receb-ogullarr diye antldlgml tasrih eder (Cihanniimd, s, 593). Hakikaten, XVI • .:.. XVIII. asn-lara liit resmi vesikalarda, Rccebhi-avserr ismine sik sik tesaddf edilmektedir (Ahmed Refik, Anadola'ilo turk aslreileri, t~tanbul, 1930, s, 145, 165-176, 186, 209, 239). Yine bu vesikalardan, Avsarlarrn 0 sirada, Kara-avsar, Kara-giindiialii-avserr, Bahrili-avsan gihi, bit takim oymaldara aynldlgl da goriiliiyor (ayn. esr., s, 106, liZ ). XVI. asirda Yen i· i I nann altmda toplanan ve vesikalarda Halep tiirkmenler idiye de zikrolunan bu Avsarlar, krsm ~am etrafma giderler, yazln da Anadolu 'ya gelerek, Zamanh taraflarmda yaylalara <;IkarIardr, Bilhassa bu go <;;Ier esnasmda, yerlesik halkin mahna ve ekimlerine tecaviiz eden, yollarde §akavet yap an, ba§ka a~iretler ile miicadelelerdc bulunan bu avsarlarr, sair bu gibi gO\rebe turk kabilelerl ile beraber, Hama, Humus, Rakka havalisine yerlestirmek i .. in, XVIJ.-XVIII. aSlrlarda sarfedilen gayret!er neticesiz kalmllj , ve dil'rer a§lretler gibi, AVlJarlar da flrsat bulur blllmaz, zorla yerle§tirilmek istenildikleri sabalar! blraklp, tekrat eski yerlerine ve hayat tar:zlarma donmii§lerdir. Bunlarm diihili biinyeleri, devletle miinasebetleri ve ya§ayl§ §ekilleri, diger go"ebe tiirkmen kahilelerind~n farkslzdl [ bk. TORKMIW, YOROK J. Bu vesikalann verdiki

AVoSAR •.

37

maliimsta gore, Av§arlarile komsu ya§ayan siiir tiirkmenler arasinda Bayatlar, Inallular ve [mirlerm (bk. madd.] muhtelif ~ubeleri vardi ki, bu, XIV. asrr sonlarma iiit olarak, .Ibn Tag-ribird! 'nin verdig-l miilU)llat He de tamamiyle uygun gelrnektedir. U4( 'de Inallulardan Ali Beg 'in lnallu ve AVljar ailretlerine miltesellim tayinedilmesi, bunlann A vsarlar ile mllnasebetlerini gosteren digeT bir delildir, Osmanh imparatorlugunun, gOl]ebeleri icabeden yerlere zorla nakl ve lskSn etmek hususunda - Seleuklularrn bu husustaki an'anelerini tiikip .ile -XIV. asrrdan beri saTfettigi gayret neticesi olarak (I}Utb-1 Mekki, Kanuni devrinde Adaaa-Halep arasindaki sahaya zorla gc5o;;ebe tiirkmenlerin iskanma ~ah§lldlglDdan babseder), daba XVII. asrrda, Isparta 'mn bir merhale llimalinde, AVl,iar koyl~rini goriiyoruz (Kiitib <;elebi, Cihanniima, s, 640). Mesela Tekirdall"l 'nda mevcut AVIJar koyii. ismini, her balde, buraya lakan edilmis aVljarlardan alml~ olaeaktrr,

XIX. asrrda <;ukurova [b, bk.] a§iretlerinin isHnl io;;in, Dervis Pasa tarafmdan yapllan askerl hareketler esnasmda, oradaki sair tiirkmen alliretleri glbi, avsarlar da biiytik fe!aketlere ukraml~lar ve kismen Goksun ve Kayseri taraflarma, krsmen de baska yerlere iskEln edllmislerdir ki, aV§ilf balk §iiirlerinin buna ait tertip ettikleri ,"ok hazin manzumeler oralarda bala terenniim edilmektedir (Beslm Atalay, Mara~ iarihi, istanbul, 1340, s, to v.d.j bu lskan heyeti i .. inde bulunan miiverrih Ahmed Cevdet Paea 'mn Ma'ru.:z;lli 'rnde bu husustaki <;ok rniihim mii~ahede ve mutalfialarr, TTEM'de nesredilmi§tir; bk. bu mecmuanm Halil Edhem tarafindan tertip ve nesredilen Fihrist-i umumi j sayf88, s, 348 'de bilhassa Avsarlardan bahsedilmektedir). Bugiin bala <;ukurova, Maras, 1000el ve Kayseri sahalarmda yarl g0gebe avsar oymaklanna tesadiif edildigi gibi, Surlyedc, Rakka'da da Av~ar-buca8'1 adim ta§lyau kti<;uk biroyrnajtll.\ ya§adlgl riveyet edilir (Ali Riza Yalman, Cenupta tiirkmen ogmaklan, 5. krsm •• Adana, 1939 • .6. It, lOS v.d.),

. Anadolu 'nun muhtelif sahalannda, muhteli4 ··~alrian!arda Av§ar ztimre!erinin yerlel,imi'\' veya .. yerleitirilmi§ oldugu, bugiin Mia Avsar, Av§arh v.s;gibi isimler ta§lyan koy!erin m.evcudiyetin. den anla§lhyor. Dahiliye vekilligi taraflndan tei-tip eHirilen Kog adlarl kitablnda, 44 av§ar koyUne ra:stlaDlyor: buna gore, Sivas, Ankara ve Bolu vilayetlerinde 5 'er, Kastamonu'da 4, Manisa ve Konya 'da 3 'er, Kayseriye'de 2, Av~ar koyii bulunuyor; dilter koyler Safranbo. hi, Antalya, Bursa, <;ankm, Alyon, Yozgad,. Mara~. Bahkesir, <;orum, Depizli, Mu~la, Tokat ve Malatya 'da

dall"lDlk bir haldedlr, Tiirkiye'deki aV§8flar, bemen.umumiyetle siimil mezhebindedirler. YalD!Z Dug-un Kars vilayetinde Tasburnu niihiye. sine tabi kii~Uk bir koyde, §i'j mezhebine mensup, ulak bir avsar zumresi ya§Elmaktadlr lei (Ahmed Caferog-lu;· l}maraltl mecm., .Istanbul 1942, s, 36). bunlann iran 'daUrmiye havalisinde ya§ayan ~i'i av~arlardan ayrrhp, buraya gelmi§ oldugu kolayca tahmin olunabilir. Son bir mutaliia olarak, Selo;;nk devrindeki ilk muhaceretler esnasmda av§ar oymaklanmn biiyiik ekseriyetinin iran aahaslDda kaldlglD!.iimali Suriye 'ye gelen bir kisrm avsarlarm da, sonradan. krsmen ~ah ismail • e iltibak ederek ve kismeu de Auadolu 'nun muhtelif yerlerine dagl!Brak, yavai yava§ azaldildernu ve Osrnanh imparatorlugunun merkeziyet~i sistemi il;inde, Iran 'da oldugu gibi. rniihim roller oynayamadiklarmi aoyleyelirn.

Bibligografga: Avsarlar hakkmda hugiine kadar, umumi mahiyette, hi" bir ciddi tetkik yapllmam)~br. A. Vambery, Das Tiirkenoolk (s. 402, 576, 602) 'ta Aristov, Turk kaoimlerinin etnilc tesekkiilii, s, 139 (ruso;;a) 'da verilen miilumat, Th. Houtsma.Die GhuzeMtamme'de, Avsarlara vtahsis edilen satrrlar ( WZKDM, II, 1888, s, 223 v.d.) ve Cl. Huart'm Ef'daki kii"iik makalesi, kifayetsizdir, XIX. asrr baslarmda, Avsarlarm vaziyeti halckmda, Avrupa seyyablannln miisahedeleri, Zayn al.'Abidln ~irvani gibi llark seyyahlarsmnkinden .. ok daha miihimdir. Huaistan Av~arlan hakkinda, Sayyid A].Imed KasravI-i Tabrbi 'nin su ilci makalesi, birbirlnitamamlayan ve bu hususta ilk yapilan tarihi tetkik sayrlabilir : Ayende mecm, Tahran, nr, 4/5 (s. l41-247 ) ve 20/21 {s. 596-603 ). Bu hususta, aynl miiellifin §u eserinde de bir a::I; maW mat vardm Tfirt lJ-i pdnsad tfila-i fjiizlsiii n (Tahran, 13I:Z; bu eserin hulasasr i .. in bk. V. Minorsky, BSOS, VIIl/4, 1936). Marnafih, yalmz bir krsim iran Avsarlarina ait olan bu tetkikin biizl eksiklikleri ve yanh§hklarr vardir ki, burada ikmal ve tashih edilmistir, Kiih-GilUya, Kazerun ve Urmiye Av~arlal'l hakkmdaki tetkikler ve kaynak!ar, makalede tenkidi bir surette gosterilmi~tir.Anadolu Avsarlart hakkmda Avrupa seyyahlannm ve bilhassa XIX. aSlrda Kotschy, Tchibatchef, Langlois ve Texier gibi eeyphlarm eserlerinde' miihim mil.lumata tesadiifolunur; Alishan'lD yukanda adl ge .. en eserinde·de, Av~arlar bakkmda baZI maliimat vardll" (S. 27, 117 v.d.). Anadolu Av§arlarlnm adet ve an'anelerine, edebiyat ve musikilerine ait, ma· kale io;;inde adl geo;;enlerden ba:~ka, ehemrni-. .yetli olmamakla beraber, ~u .yazllara da ba-

AV~AR-AY.

krlabilir r iz.:i:et Ulvi, Tiii-kmen diiiJiiniinde (bk .. ljham gazetesi;. istanbul, :2 eyhll 1920 tarihli edebi: Have) ;. Hamid Ziibeyr .Kosay,

. Enihtiyar aosar tiirkii nezdinde ( Turk yurdu, sayi. 196, s, 7,9v. dd. ); ayn. mll., AVfar tiirkagltlarzna dJir (Tiirk yurdu, 1928; sayi 199, s, 21-i4); Mahmud Ragrp, Anadola tiirkiileri=oe musiki isiikbalimiz (Istanbul, 19z8) ;Yusuf Zlya Demircioglu, Anadolu koy_ lerinin tiirkiileri (istanbul, 1939). Isparta dvarmdaki Av§arlara dair 011 mecmuasmda (lsparta, nr. 84/86) ne§redilen bazl vesikalar dikkate HlYlktJr. Bu makalemiz, av§arlara lUt ilk nrnumi tetkik tiieriibesi oldugundan, istifade etti~imiz biitiin kaynaklarr ve tetldkleri yerli yerinde gostermegi zaruri gordiik.

(M. FUAD KOPROLO.) AVTAD. [Uk. EVTAD.]

'Avvk. [Bk. AvvA.]

A vv A.'AVV A' (A.). ,,~ok iiriiyen, uluyan" (kopek yahut kurt). hey'et ilminde hem ay menzillerinden 13. menzile, hem de al-!}ayyiif; tesmiye edilen YlldlZ kiimesine denir, Kr§. ~az. vini (n§r.Wiistenf.), II, 32, 46.

A VV AL. [Bk. EVVEL.] AVZA.'L [Bk. EvzA'I.] 'AV?;tLLA. [Bk. Avz1LLE.]

AvzILLE. 'AvZiLLA (mfr. 'Av:?;ali, em, 'AVii:?;ila, Hamdiini 'de Banu Avd : Sprenger, Die alie Geogr, Arabiens, s, :1;06, 269 'a gore, Batlumyus Ta OUII'r]VOL ve Plinius 'ta Autaridae §ekIinde zikredilir ), cenubi Arabistan'da bir a§lretin adidrr, Yiifi'a asireti memleketi He 'AvaIilfc a§lreti arasmda alan araziniu ekseri krsnu daghktJr. Bu and ekseriya {:iihir (Zaher) de denilen Cebel Kavr (Kor) silsilesi ile katedilmistir, Menbaun Cebel Kavrdcn alan vadiler arasmda viidl Yeriimis (Jerames), en "ok suYU olanldlr; Buramn iklimi medari olup, toprak "ok miinbittir; baslica mahsfilii baldir. Merkezi clan GUdr (Loder) §ehri bir ka~ yiiz niifusludur (bu arada yahudi aileleri de). Biiyiik bir pazar ve sultamn ikametgahl olan bir kasrr vardir, En biiyiik sehir Za:hir (:laher) olup , 1000 kadar niifusu olup, ticareti "ok inki~af etmistir, 'Avii:?;iIIa memleketi bilhassa hiir ve miistakil kabileler ile meskflndur, Bu kabtleler aneak harp halinde sultana itaat ederler, Krs, bilhassa Maltzan, Reise nach Siidarabtesi (Braunschweig, 1873), S. :1;75-282; Landberg, Notes Preliminairee sur les tribus du pays libre de Datina et du Sulianat des 'Avaliq superieurs v.s. (Arabic~, IV, Leyden, l897), s. 54, not.

(J. SCHLEIFER.)

A Y (arap, AL-JS:AMAR). arztn peyki. arza en yakIn feleki (falak al-~amar) dola(!an bir cirmdir ki. en eski zamanlardan beri lfiine§ten

sonra bashes semavi bir eirrn addolunur, Fisagorsbile, aYI,giinef;iin aydlDlattlgl esasen karauIlk bir cisim olarak, tammakta idi, Ona . gore, bu semavi eismin sa f h a I a ri , giine§e nazaran vaziyet nisbetlerinden isfintae olundugu gibi, giinclj ve aym arz ile mdtekabiivazlyetevjlsil oldugu safhamn tekrar avdeti de bir ictimai ( synodique) ay (29 } giin} mefhumunu ifade, eder. Miisliimanlar J2 kamer_ aymi bir sene itibar ederler. Bu aylar, biri 30 ve dig-eri 29 clmak iizere, siralamr, Bu suretle kameri sene 354 giinden ibaret olur. BhiinI, al-~iinun alMas'udl (makale3, bahis 7) 'de, daire taksimatmda 360 adedinin intihap edilmis olmasi, bunun §emsi: sene ile kamert sene-ortasmda hulunmasmdan ileri geldigi fikrini ortaya atrmshr. Fakat kameri ay· 29.5306 giin oldugundan, miisllimanlarm ltibar ettiklerl ay, 0,0306 gun: ve kameri sene ise, 0,367 giin daha kisadir ve 30 senede H,Ot giinliik bir fark gosterir.· Bu sebepten, islam takviminde [ b. -bk.] 30 seneden miirekkep kebisidevreler kullamlmak meeburiyeti hasil clmustur, Bu 30 senelik devreye al-macmii'a adi verilir, Faala giiuii olan seneye de, sene-i kebise (ai-sana al.kabfsa) denir, 30 senelik bir devre i~inde, II kebise senesi vardrr,

islamda kamerl sene, muharrem ayInID birinci gUllii, aym gorUlmesini miiteakip, giine§bathktan sonra baslar ( daha dogrusu baslamasi lazlm gee lir). Hied tarihin baslangrci, Peygamberin Mekke'den Medine 'ye hicret eitigi sene muharreminin ilk giiniine miisadiftir (miladi' 15 temmfiz 6:1;2).29 f;iaban aksam iizeri ay goriilmesinin (ru'yat al-hilaI ) hususi bir ehemmiyeti vardir ; zira orue ayr olan ramazan 0 andan itibaren baslar ( kr§, f;Iaba§ al-Hasib, Zlc, yazm., Berlin. Ahlwardt, Vcr-z., nr. 5750 v.d., ISIr). Eiter hava dog-rudan dog-ruya aym goriilmesine miisait 01. mazsa, bu aym baslangrcnu hesap He tesbit etmek lazlmdlr. Bunun tayini islam hey'etinin en miiskiil i§lerinden bid olmustur, H. Suter bti mu§kiiliitt, hieri tarihin 540 senesi f,laban aymm 29. giinii aksarm aym goriiniip gorunmedigi meselesi He izah eder (kr§. Die asironomischen Tajeln des MuQ.. Ibn Musii al-Khsoiiriemi, Kopenhagen, 1914,S. 67 v.dd.) ve C. A. Nallino ise, aym en kii~iik safhasunu hesabim bulmaga yarar bir diistfir verir (krf;i. al-Batttini siue Albatenii Opus astronomicum, Milano, 1903, I" :1;69 ).

Zaten, kamerin hareketi hakkmda, Hipparehus ve Batlamyus tarafmdan ortaya atrlan en eski nazariyede kamerin bir ay zarflDdakiinth:am. SIZ ve karl~lk hareketi, barb: bir surette, meydana ~lkmaktadlr. Hakikatte. bu hareket, ay iizerine giine~ ile arzlU muzaaf eazibesinin bir neti()(lilidir (bug-iinkii hey'et ilmillin "ii<; cisim

A'f..

39

meselesi" dedigi budur ). Aym mahreki Iizerinde tultinii tesbit ile ng-ra!;mak, kamerin harekef nazariyeainlu en miihim meselelerinden biridit . ve Batlamyus bunu, bir dereceye kadar, halledebilmek it;in, kamer mahrekinin dlOi merkezlidiHresi (al-falak al'biiric al-markaz i yed. ne al·falak al-tadolr ( epicycle) denilen ve kamerln i h til a f \' ay 1 znrfrnda ( 27 giin, 13 saat, 18 dakika, 33,1 saniye ) muntazam bir surette resmetmesi -Iblm geleu farazi bir claire ikame etmek mecburiyetiude kahuI§tlr, Hillbuki, u kde vi ay2 (drakonitique) zarfrnda (27 gun,s saat, 5 dakika, 35,8 saniye), bu tedvir claire· sinin( epicycle) merkezi, arz etrafmda al-]alak al.~iimil (deferent) denilen ikinci bir daire iizerinde muntazam bir hareket icra ederek, mevkiini tebdil etmesi icap ediyordu. Dig-er taraftan, Batlamyus 'a gore,hamil daire miistevisi, husUf dairesi (al-falak al-buriic) Iizerlue SO (SO 8' 40") bir zaviye tahtmda meyilli bulunrnaktadlr. Aymzamanda Batlamyus, husUfdiiiresi ile ay mahrekinin birbirini kestigi iki nokta- 11 ('ulfdatayn) vasleden hatta ric'l bir hareket resmettiriyor ve hamil dairenin merkeziui evce ,bu'd al-ab'ad) dogru ro? 30' geriletiyordu.3

Bu suretle ayrn hakiki tUlii (hey'! Hi!), asafldaki 4 biiyiik intizamslzhga (ihtiliif) gore, _ayin edilrnis bulunuycrdu : mer k e 2; tad iii, 1 d u l-i k a mer, t a h a v v ii I (mu~a?iat) ve J e n e l l k ta d i I. Birincisi d£irenin kat-i naInsa :nkilil:blUl, ikincisi yukarrda bahsi gegen hfimil daire merkezinin ric'] hareketini gosierir; hal· bukl dordiincii ihtilil.f Kepler -tarafmdan tayin ve tesbit edilmistir, Tahavviil ihtilafma gelince, bu da a§agldaki diistur ile Hade edilmi~ bu. 'unmaktadir r

- 2' = sin (I-A) + 39' ,5 sin 3 (I-A), Burada I ve t> giine~ He aym vasatl Hillerini Josterir, Bu dustura gore, ictima ve istikbal ( imtila:' ) zamanlarr (J-A = 00 ) He terbi zarnanlarmda (I-I, = 900), yani 2 ( I-'-) = 180001du. g-u vakit; tahavviil ortudnn b..tkm .. kl .. voya BOl> derece kU"iik bir bymetiktisap etmektedir; halbuki 0 k tan t zumanlannda ise, tahavvill bariz bir krymet arzeder. Filhakika, nazariye ile miisahede arasmdaki kii .. iilc farki ortadan kaldlrmak it;in, BatlamYlls evceyn hattlnln

1 AYLll an etrllfIndaki harekeUnde 1:azi;; (blld al!~k,.ab) nokbsmdan milt¢okip haiti?:. noktns1na ViiSil ()l~ '~ak ;~in ~e~.n zamnn (27,55469 gun).

2 Kamer in. mnilrcl-d iizer~ndl2, muteakip iki ukd 0SJ a,.slnda &'.~.n '''man (27,21222 g-Un).

.. 3 Aym artn peJc ya.km 01maSl. gunC$ ve .s.eyyare Zi .. hi diger semo.vi cisimlerin muhtctif rr.-cdebe:dcn -caz.ibe le9;.I.,; altmda bulunmas, d<)I"Y'.'yl., knmetin oak;k! mahreki~ mihrak UQktsJ1l.tLnd.on biriudc nrz bulunan buit bit ~u.t''''l nakls olmaYlpt klsmen hU$uf did:esinin igin-" ~ir.n, k"men d. dl~lnda kulan v. muk,,'nr lar. f,

dSilll& 8"ln.~. b~k"n hi. qpi.;k!Qrd~ir· (I. H. A.)

( 7tQuaV€IJCIl£) bir nevi raksi hareket icra ettigini ortaya koymustur. UZUIl miiddet kamerin ha~eketindeki tahavviiliin, Tyeho Braehe tarafrndan, ke§fed:lmi§ oldu~u kabUl edildij'ii halde, miistesrik ve hey'ett;i L. Am. Sedillot, Sur un manuscrii arabe dans lequelLa variation de fa lune est $ignalee (Compf. rendus, 1836) adh y-azlsJUda:, bu tahavviiliin rlyaziyeci ve hey·et.;i Abu 'I-Vafa:' al.Biizcan! (328-388=940-998) 'niu al-Macastl 'sinde Hade edilmis oldugunu ve i~tiliif a/.mufJ.iieiit adun verdigi bu tahavviiliin hakiki ka~ifibu aUm bulundugunu soylemektedir. Sedillot 'nun bu iddiaamm do~ru olup almadlg-lUa dair, Paris ilim akademisinin Compi, rendus 'iinde senelerce devam eden uzun bir miinakasa zemini aC;llml§br; Sedillot, Mathieu, Chasles v.b, bu iddianm tarafdarlarr, Biot, Bi· net, Bertrand, v.b. da aleyhdarlan idi, Bunlara gore, Abu 'I.VafS:' yeni hit; bir §ey kesfetmemisve sadece Batlamyus 'un evceyn hattma ( prosneusis ) kendi mufJ.fieiit 'lUI ikame etmi!!. tiro Filhakika Carra da Vaux, babis mevzuu olan arapea metni dikkatle tahlil edip, dig-er arapca, hatta Ibranice ve fars¢a yazllml§-kayn-aklan da gi5z ouiinde bulundurarak, Sedillot 'nun ileri siirdiigti delillerinpek saglam olmadigtm isbat etmt§tir,1

Miisldrnan hey'et .. iler, Batlamyus 'un kamer nazariyesini ele aldilar ve onu inki§af ettirdiler; yeniden muhtelif adedi kiymetlcr de tesbit eUiler ki, bugiin elimiz altmda bulunan z1clerin ( al-zlciit) tetkikinden ve bilhassa Ijvarizmi, Fargani, BaUanl ve <;agmini 'nin ztderi bize bu hususta istenilen m6.Hmah vermektedir,

Aym ihtiliif-l muuz arrm Ubtiliij ma1qar al~amar) tuyin ve bu peykin arzdan uzakhgJnl teshit hususunda, islam iilimleri, BatIamyus 'tan claha ileri gidemediler. Bhunl 'nin I;iillun alMas'iidi adh kitabrnui 8. biib, bahis 3'te, mehtap zamanlarmda JJ1ifyiis denilen bit iilet vasrtasi ile husule getiTile_n golS" .. hakkmda yaptlgl, d.kkatt ealip miisahedelere dair, mIHumat var drr, Zira arz kutrunun biiyiikliigii, arzrn giine§c olan mesafesine nazaran, ihm6.1i kahi! hir kemiyet 01· dug-u halde, aya olan mesafcsine nazaran keyfiyet -boyle cleg-ildir, Ay ve giine§in aym z5.hiri' tr tifar it;in il.!etin mirkann ("ubuk), kamer bahis

1 1836 'dnn 1811 .eM.in<> kadM, bu hu.u.tn f,nn.,z ilim a.klldemisinde ynpllo.n b"lunaka!l,e.lann bazt h.ey·ct tnrihi m'l.ltnh.Qsslslll:l"m<:n. ilmi fayda91 olmaktun z.iy.adc, diivD.da uutun fJEkmn~ iddio~n guduldili·iine Y6 isUirn hey .. ·(lt~He-ri mesa.isinin $ikie-t Illerkezinj, ameli be-y+ct tc~kil Rtml~ old"_3"u no!dasmm unutuiduzuna jso.ret ediliyor (bk. R. W <>1 f, Geschichle der As/ronomie, MG •• hen, 1877, •• 53 v .dd.). Zill<m Carra de Vaux dn m. ka le.indo (bk . .flyn. e6r.~ $, 409) bunuu1 sanll ermi3- ilmi bit· clavQ oImnktan 2Jyade, :Q'I,';lk busbIml!l nktm bir mi1na.kn~n ol·

dujrunu ~ .. m~k\~d1t. (I. Ii. A-)

AY - AYAN.

. ...... ,.

mevzuu olunea, daha uzun bir goIge irtisarn ettirir. Bhuni. 450 'Iik bir irtifa :dlviyesi il;in, bu iki golgenin arasmdaki farki hesap etmi§tir.

H u s u fun (kusuf al-kamar ) ba§ladl~l za. manmysahih olarak, ~esbitiue dair, islam hey'et<;ilcrinin husuai bir gayreti sebketmi§tir. Zira bu alim!er, 0 devirde iki nokta arasmda (coli'raft mevki) msfmnehar farkrm hesap etmek i'.lin, bundan istifade edlyorlardr. ialamalimleri, Batlamyus prensiplerine istinat ederek, muhte!if eografi mevkilerde husflfun kaft surette ba§ladlji'l ve bittigi zamanlari bildirir cedveller viicuda getinni§ler ve kamerin kursu iizerindeki eb'adiru tayin ile ug-ra§ml§lardlr. Fakat miisahede yardnm ile bu zamanlarr, kat'! olarak, tesbit. etmek imkan hariciude bulunmustur, Bhnnl 'ye gore, gii<;liik, kursun kenannda husutun ba§ladl);l yeri bt'l olarak bulmakhr. Bu alim bir de golge <;evresinin sarih olmadlgl ve iki ayrr rasldm kullandrklari hey' et lUeHerinin tamamen birbirinin aym bulunmadigt noktalart iizerinde de durmakta ve bu sureHe husflf yolu ile, tayin ve tesbit edilen cografi tullerin, ekseriya, hatah olduklarrm soylemektedir. Her ne kadar tIvarizmi 'nin aiclerinde, husfif baslanglCI hesap edilerek, evveldeutdyin olunan zamanlara tamamen tetabuk ettili'ini gosterirbir misfil var ise de (H. Suter, ann. esr., s, 85), evvelden ysprlan hesaplarm hepsi de 0 kadar kat'! ve sahib degildir. Bir husuf esnasmda 5 safhaYI da tefrik eden, Fil.t!mi astronomlarmdan ibn Yiinus (olm. 399 = 1009; Kahire), bu fa'km 23 dakikaya balig oldugu hallerden bahsetmi§tir (kr§, Caussin, Le Livre de la Grande Table Haldmite obseroee par ... Aboul-Haesan Ali •.. ebn Iounis, NE, VII, 92 ).

islam riyaaiyeel, fi2:ik"i ve hey'et"ilerindell en ,"ok vehld ve faydah olantbn al-Haygam (Olm. 430 = 1039), ay hakkmda, bize pek '.lok +etkikler btrakmistrr t fakat bu yazllann hie; bid ne§redUml§ degi1Jir. Ru meyanda I. biiyiik Ma.~iiZa fi tav' al-kamar (India Office, Lo~h, Cat., nr. 734, IX): s, Mas'ala [i 'iawal man~ar al-kamar (ayn,esr., nr. 734, XIX). yalmz huSUS! bir ihtilaf-l manzar davaslDdan bahseder (agn. esz., nr, 734, XXI: "kamerin ir tifai 300 'den biiyiik ve tiilii garbl, am da husUf clairesinin eenubunda oldugu ve s ere tan burennun re'si cenuptan nrsfmnehara erisemeyecek bir balde, garbl ufkun altmda bulundugu zaman - rasad mevkiinln azami 30° veya bllna yakm fan:edildigi takdirde - kamerin ihtilM-l manzafl. t6:! babmmdan, mmtakatiilbiiruc sna· smm akai istikametinde olur"); 3, iskenderiye belediye (maclis baladl) kutuphanesinde Fi mahiyat at-afar alla;,l fl vaeh al-l$amar ( "aym sathlndaki §ekiller dikkatle rasad ve tetkik edj-

lecek olursa, bunlarm daima aym vasl fta oldukIan, ne sekllleriede ve ne de vaziyetve bdyiiklUklerinde veya onlarm Iliyabhk derecesinde hie; blr degi~iklik goriilmez").

Bib I iyogra/Yal Kamer ve hareketlerine iiit meseleler il;in bk, C. A. Nallino, ayn. eer .. , I, 59 v.d, 76-84, 85-92, 96-II3, 265 v.s.] H, Suter, ayn. esr., s, 8[-94; aym meuzilleri i9in bk, C. A. Nallino, '11m al·falak, Ta'rlbuhu "inda '[.'arab fi 'l-kuriin' alvusta (Romn, IgIl), s, 117 v.dd.; hilalin rii'yeti 19in bk. K. von Littrow, Zar Kenntntse der kleinsten Mondphasen (SB Ak. Wicn, math.-naturw. KL, 1872, a~ 459-480; ibn May. miin, Constituiianes . de Saortficatione Noviluni'ye gore). Hu s ufa dair tafsilat i9in bk. C. Schoy, Aus der astronomischeti Geographi< der Araber (Isis, XIII, 1922, s. 63 v.dd.) j ayn. mil., Moslem Geography of the Middle .Agel

(The Geograp hlcal. Review, New-York, 1924 s, 265, burada ibn yijnu~, Zlc al.l}akiml·deki oriiin~l frkralar vardir ) ; muaafilt 19in ·bl C~rra de Vaux, L' Almagcste d' Abu 'f. Wi fa al-Br1zdjrmi (lA. 8. ser., XIX, 1892, • 440 v.dd.); husflf esnasmda 0 p tik had iseler i<;in bIe. E. Wiedemann s . Ober die ·ver

sohiedenen bei der Mondfinsternie auftreien den Farben nach Blrunl (Jahrbuch f- Phc iographie und Reprodukiionstechntk, 191/

s, 1-9). (C. SCHOY.)

[Islam ve tiirk tarihinde ay timsiili il;in bl

zeyl, mad. AY.] AYA. [Bk. AYE.T.]

AYA SULUG. [Bk, AYASULUK.]

A'yAN. [Bk. AVAN.] ..

Ay AN. A'YAN (A.; mfr. 'ayn), arap"a v

farsca edebi ve tarihi metinlerde, her han2 bir !jehir, bir ziimre veya bir devrin "ileri ge lenleri, belli ba!jhlarl ve biiyiikleri" manasmd, olarak, daima kullamhr. Yine aym manada kul· lamlan vueiih, amiisil, a1riil, arkiin, 'uzama'. ma'ii,..i! ( mariHl"r) ve al'iihir kelimelerinin ·ta, mamiyle miiteradificlir. Mal. 'Utbi 'nin, "Hore. san ayaUl" tabirini kullanirken (BartholC:

Turkestan, DMNS, V, 282), kastetti~i· man, ile, bir §iirinde kendinin a y an neslinden oldugunu 80yleyen Rulti ValviilicI 'nin bu keIime ik anlatmak istedigi mefhum aymdrr (bk. 'Avfl, Lubiib al-albiib, nsr. G, Browne, n, 168). Yin( oradaki "Maveraiinnehr ayanl" (ayn. esr" B. 208) yahut "Horasan faZlllarlnm iiyam" veya"eihar, ayaDl" (I, lSI, 159) gibi tabirler de bunu teyil eder. ibn al-l;alanisi'de tesadiH edilen "a'yan al-ra'lya" veya "a'yan al-balad" gibi tabirler (Zagl tarIa Dima~s,n§r. H. F. Amedroz, Leyden, 1908, s. 189, 193) de aym manadlt kullullllml§br. Bu miiellif, ordudan yahut ordu.

· '. , .. , ~I.~.

nun yardlmcl kuvveti alan tiirkmenlerden bahsederkea, "iyan" ta.birini, emirlerden ve mnkaddemlerden sonra zikretmek suretiyle (ayn. eel'., s, ~13, 232), bunun inahiyet ve I}omuliinu daha iyi anlabyor, Bu kelimenin eski osmanh metinlerinde de tamamiyle bu manada kullamldig-lUI goriiyoruz. Miiverrih Ali, Nalfll;at alsaliIt/n (muhlelif yazmalafl vardrr ; bk, ALI) 'jude 0 devirde halk He devlet tellkiH\tJ arasmda peyda olen ve maslahat-giiza r yahut is-er! ismi He amlan tufeyll ziimreyi de "memaJik.j mahrusa ayanmdan" olarak gosteriyor ki, resmi diiirelerde iii! takibi ile me§gul alan bu srmfm, ~ehirlerde belli basl: bir ziimre te~kil ettig-i dii'iiiniilurse, bunlarm da ayandan addedilmesi dogru sayilabilir, Mamafih bu kelimenin, asmanh imparatorlugunda, muayyen bir mefhumu "hcle eden idarf bir rstrlah r,lahiyeti almasr, '-{V !II. asrm ikinei ve XIX. asrm ilk yanlarrn-

.ladrr, (M. FUAD KOPROLO.)

Osmanhlarda, XVIII. asra gelineeye kadar, '~er§ehir ve kasabada, oranm bit takim uufuzlu .ilelerine e I} r a f ve a y a n denilirdi. Hiikflmet~e goriilecek i~lerde, bunlarrn evvelee devlet :izerinde hi.,; bir tesir ve nufuzlart yoktu; fakat bulunduklan mahallin ilerl gelenlerinden oldukIan i~i[t, icabinda kendilerinden istifade olunurdu, 1682 'de Osmanh devletl He Avusturya arasmda baslayan seferin, Lehistan, Venedik ve Rusya 'mn da di.i§mana lltihaki ile, 16 sene surmesi, hazinenin ihtlyaemdan dolayi mlm mukataatrn miHikane usuli.i ve kayd-r hayat §arh He, 1694 (no6) tarihinden itibaren, mahalli e;;irif U?J ayanlar tarafmdan almarak, idare edilmesi, 'las ve mukataat voyvodahklan ile bu gibilcrin ~engin ohnalan, tedrici surette nufuz ve kudretlerini ar'ttrrrmstr ; fakat bunlarm 0 tarjh'erde, hlikumet iizerine miiessir olabilecek derecede, nufuz sahibi olduklan gorlilmez. 1768 rus seferinin devarm, para ve askere ihtiyacdan 10laYI, hUkumetin kaza idaresini elleriue alan lyunlara miiracaah ve bizzat kazalar iiaerinden hiikumet kontrolfiniin kalkmass, bunlari 'lim artmalj"a baslarntstr ] Kaynarca muahedesi He neticelcnen harpten sonra, heniiz bir islabata giri§ilemedi ve muharebe yiiziinden bozulan idare yeniden tanzim edilemedi. 1787 seferinin zuhilru, vi1ayet ve kazalarm idarelerinde ayan!arm iyiden iyiye hakim ve nafiz almalarlDa sebepoldu ve bundan sonra arhk ayan tagal1libii, online ge<;i1mez" bir hal alip, Mahmud II. 'un 'mvvetli ve azimli icraatma kadar surup gitti. "" Ayan, kazalarda, Q mahallin idaresi ile alakadar olarak, Italk ile hiikilmet araslDdaki i'llerdevesatette bulunup, kazanm asayi~i, ver· gilerinin tahsili, asker terbiye ve sevki, erzak ve levaZltn tedariki gibi i§leri gortirlerdi. Bu

AVAN.

41

;§Ier daha ev~el kaza kadrlarr tarafrndan goriilmekte idi. Aya.nhk kasaba halkmm intihabr ile olup, hiikumet buna karrsmazdi ; intihap edilen ayana, vali tarafmdan, ""ay~nhkbuyurul" tUBU" verilir ve a y ani y e denllen bir para alnnrdr t fakat valiler, kasabalardaki nufualu §ahlslann, yani e§rafm, aralanndaki miinaferetten istifade ederek, para mukabilinde ve tesir icras] ile, ayanhk buyurultusu vermcg-e baslaymca, ilk defa Muhsin-zade Mehmed Pasa 'nm sadareti zamamnda ve daha sonra 1779 (1193) tarihinde ayanlara valiler tarafmdan buyurultu verilmesi ve ilyanhklarlnm tasdik edilmesi usUlii kaldmlarak, bu i§e bizzat sadrfizarrun bakrnasi tarzt kabfll edilcli. Bu yeni usill mucibince, ayan olaeak phslD iyi ahlakh ve hiikumet~e itima-da laylk olrnasr lazlmdl: bunun i~in halk ayan yapacaklan adarnm kim oldug-unu valilerebildirecek, onlar da bu ~ahsm intihabrm muvafik goriirlerse, hiikilmete arzedecekler ve bunun iizerine sadrfizam tahkikat yapaeak, miinasip gorurae. ayiinllgl muv'aflk oldugunad.Ur izin mektubu verecekti, Bir miiddet devam eden bu usill bozularak, yine vaWer tarafmdau ayauhk buyurultusu verilmege ba§lanmll} ise de, hiikumet, 1784 (U98) tarihli yeni bir tamim ile, bunun onune ge .. mek istemisti, Fakat bu takyidat da ayanlanu halk ve hukilmet uzerindeki zararh vaziyetini onleyemedig-inden, hiikilmet, 1786 (1200) tarihinde iiyanhgl kaldirarak, yeriue ,,§ehir kethiidast" ismi altinda ve iiyanlar baric tutu!mak sureti ile, kasabamn orta tebakasmdan intihap ettirmege basladr. ~ehir kethlidaIan kasabamn ikinci ve u~lincli derecedeki halkmdan olup, ahali i:zcrinde ayanlarm tesirleri halii meveut oldugundan, iiyanlar ile anlasmadan, iii! goremediJer ve hiikumet i~leri yiirlimedi, Bes sene sliren 'lehir kethudahgl kaldirrlarak, tekrar !iyiinhgm ihyasl zarori goriildii ve tesrin II. 1790 (rebiyiilevvel (205) tarihli bir nukum ile, ayao intihabi usuliiniin devamrna miisaade edildi. Ay£uhgm iadesi htikilmetin iiyanslz ill goremeyeeegini gostermi~ oldugundan, bundan sonra bilhassa buyiik ayanlarm "blYlklanDl balta kesmez " oldu; tagallup ve serkeslikleri, ayanltgm ilgasma kadar, devam etti, XVIfI. asrm sonlan He XIX. asrm baslarludaki me§huT ayanlar §unlar idi: Anadolu'daki b ii y ii k ilyan!ar: Vozgat, yorum ve havaIisiude <;apan.og-ullan (nufuzlan bil' arahk> bilhassa nizam.l cedit devrinde, Kayseri> S1Va~. Amasya, Tokat, Ankara, Konya, Nigde ve .traflna kadar yaYllml'lb) 1 Manisa'da Kara Osman-og-ullan (buular da bir arahk tzmil' 'e, etTaf kazalara ve Aydm iline kadar tesir yapml§lardl) ; Antalya 'da Tekeli ibrahim; Payas'tIl Kii .. iik Ali-ogulhm. ikinei derecedekl ayanlar:

AYAN - AYAS.

Rise 'de' Tuzcu-ogullart t Trabzon'da Cernijit, oglu; Gediz 'de Nasuh-ojrlu ; Bilecik 'te Kalyoncu-ogullarJ;.U§ak'ta Acem-oglu j tsparta 'da Yrlanh-ogullari j buir 'de Katip-ogullan ve Mi. las taraflarmda ilyas-ogullan v.s,

A.yanlann en kuvvetli ve en "di'ilileri" RumeH'de idiler ; ikinci .ve ii~iincii derecedeki ayanlar da bunlarm emir ve nufualarr altmda idi; msl, 15-20,000 kisilik kuvveti olan Giimiilciine ayam Tokat~lkh Siileyman He Ruseuk ayalll Tzisnlkil-ogullarr Orner ile kardesi tsmaiJ (bu ikineisi 5.yauhk sahasrm, diger ayanlan da emri altma alarak, Ahyolu ve Edirnedvanna, Deliorman taraflarma kadar geni~letmi§ti), Silistre ve Deliorman ayan ve mi.itesellimi YI. hk-oglu Siileyman ve Serez ilyalll ismail Bey. Bu ayanlardan, fenahklan He beraber, hiikilmeti memnun edeeek hizm ette bulunanlar da vardi ki, <;apan-ogullan ile Kara Osman-ogullarr VI) Serez ayanl ismail Bey bunlardan idi, Bilhassa <;;apan-ogluSiileyman Bey, Selim Ill.Tn nizam-i cedidi tatbildnde, Anadolu'da biiyiik hizmetler etmi§ti.

Mahmud II., memlekette esaslr rslahat yaparken, bir kisim iiyanlarl idam etmi§ ve ehven clanlarmm vefatrm miiteakip, yerlerini ogullarma vermeyerek, oralara baska memurlar tayin etrnek suretiyle, bilhassa yanm asrrdan fazla bir miiddet devletin emir ve icraatrna engel clan ayanhfrl sona erdirmistir,

Osmanli devleti mesrutl idareyi kabfll ettigi zaman, halkin intihap ettigi meelis-i meb'usana mukabil, padisahm ayn bir meclis i~in se"tlgi zevata ay{m ve bunlann mecIislerine de meclis-i ayan denilmistir.

Bib l i y 0 g raj y a! Defterdar Mehmed

. Pasa, Zubdat al-va(,ii'i' (Esad Efendi kiitiip., nr. 2382, var, 279); Besvekalet arsivi, Emiri tasnifi, nr, 3272 (Abdiilhamid I, devrine Sit vesika ) ; Cevdet tasnifi, diihiliye krsrm, nr, 1409 ve 2265; Abdiilha)nid I. dosyasi, Emiri tasnifi, nr. [691, diihiliye vesikalan, nr, 8.32; Abdiilhamid I. hatt-i humiiyunlan, nr, 43 ve 417; Mi.ihimme defteri, nr, x82, var, 34; ismail Hakki Uzuncarsih, Rumeli ayanlarmdan Trienikli Ismail ve Ydtk-ojjlu Siileyman ile Alemdar Mustafa Pasa (basllmaktadlr); Cevdet, Tarih; Liltfi, Tarih,

(ISMAIL HAKKI UZUN<;AR~ILl.)

AYAS. AYAS, Iskenderun korfezinin garp kryismda, Ceyhan nehri ag'zlUlU vi.icuda getirdigi Yumurtahk limaUl veya Ayas koyunun §imal-i, ~arki kenannda, Seyhan (Adana) vilayetinin Ceyhan kazasma bagh Yumurtahk nahiyesinin idare merkezi olup, 1935 saYlmlUa gore, 667 niifuslu bir mevkidir (~ahiyenin nii. fusu 1I.024). Ayas 'm mazisi pek u:z;aklara ka-

dar ~lkar. Eski 'i:aglarda burada Aegni( Aiga], Aegae) adli bir belde ve Iiman bulunuyordu (bk, \VI; Ramsay, Historical Geography of Asia Minor, s, 358 v.d, ve Pauly-Wissowa, RealEnoqcloptidie, I, 945); orta,,<agda ise, Ayas. garp iileminde, ona italyah gemici ve tiiccar tarafmdan verilen -Legazzo (Ajazzo) adi ile tamlrrdr, Ayas, XIII, asrm ikinci yarrsr ile XIV, asrrn ilk yansmda, yani §arki Akdeniz kryilarmda hachlar tarafmdan tesis edilmis prensliklerin inhitata yiiz tuttug-u srralarda, inki§af etmistir, AbbaSI halifeleri zamamuda; Basra korfezi yolu ile veya karadan, Bagdad 'a ve XIV, asir baslarmdan itibaren, mogul hakimiyeti srrasmda, Tebriz 'e gelip toplauan §i1.rk emtiasr. bilhassa baharat, bu merkezlerden §arki Akdeniz iskelelerine indirilir ve oradan Venedik '; veya Cenova 'ya sevkolunurdn, i§te bir taraftar Antakya prensliginin, Mlslr devleti tarafmdar ortadan kaldu-ilmasr, diger taraftan 'Alii' alDin Kay~ubad 'm cenubi Anadolu siihmerin, yerlesmesi [bk. AL1\.IYE, ANTALYA] sirasmda §arki Akdeniz limanlan birer birer garp tica retine kapamrken, bunlarm yerine kaim ola bilecek mahrecler, Mrsar memlilk devleti ii, Konya selcuk devleti arazisi arasmda bir miid det daha tutunabilen kii .. iik Ermeniye topraklar ilzerinde idi. Tarsus limammn, kumla dol mag! baslayip, goriinii§e nazaran, arhk deniz ii, irtibatr kesildigi bir sirada, biitiin bu havaliC:· biiyiik bir filoyu aJabilecek derecede geni§ v muhafazalt olan Ayas limammn ehemmiyeti bil den bire ar ttr, Bilhassa Ayas, Anadolu 'yu S11 riye 'ye ve biitiin §ark memleketlerine bag-Iaya ana yo! He, dog-rudan dog-ruya, temasa gelebil dig! gibi, kendisine yabn bir yerde denize de kiilen Ceyhan (Pyramus) nehri de, mecrasmi: oldukca uzun bil' kismi iiaerinde, nakliyata e!· verisli bulunuyordu. Bu~dan baska, birisi kryiy pekyaktn bir ada iizerinde bulunan, iki kal sayesinde, ~ehir cok iyi tahkim oluumustu. Dah Akka kalesi milsliimanlarm eline du§meden 2 sene evvel, Ayas.Yn miihim bir tiear! faiiliyet' sahne oldug-unu, 0 srrada (IZ7I), buradan ge~ mi§ clan Marco Polo Boyler. Bu faaliyetin son ralari ~ok daha artbgl, bilhassa floransah taci:

Pegolotti (La praiica della mercaiura scriii, da Fra;!ccscO Balducci Pegolotti ; kr§. Heyc. Gesch, d. Leoaniehandele Y tarafmdan veriler malilmat He de anlasrlmaktadu-, Kenan yollar. ile Ayas 'a her tiirlu baharat, ~ivit ve ipekli kuma§ gelir, bu tiirlii klymetli emtia, deri • .ince ke~i kilt, pamuk, canh hayvan, esider v.s. ile beraber, gemilere yiiklenirdi. En gemiler de, dilhile sevkedilmek iizere, Ayas 'a l,iara~. zeytin yagl, dokumalar ve diger e§ya getirirler, AyasKlbTls, Suriye-Mlslf ~ahilleri arasmda, i§lek bir

AYAS »r: AYAS PA!}A.

43

ticaret temin ederlerdi. Sel~uk devletinin payi·tahh alan Konya 'ya gidecek Avrupa emtiasimn bir kismi da Ayas 'tan ge~erdi, Bu faal devirde Ayas limamna Akdeniz'in her tarafrndan gelen gemiler uJl"radtjtl gibi, mog-u! hanlarmm teb 'asi ·ile suriyeli ve irakhlar da buraya tiearet j~in .geIiTlerdi. Papalarrn ljiddetle men'etmis olmalarma rag-men, hiristiyan gemicileri ve tiiecarlarr, Ayas 'ta miisliimanlar He dogrudan dogruya temasa ge;;erlerdi. Bunlar arasmda en faal rolii oynayan venediklilerln Ayas'ta, bir balyos tarafmdan idare edilen, bir kolonileri vardi i venedikliler, memlektin i~ taraflarmdan gelen derileri iljlemek ve ince ke;;i krh ve ipekten .- Avrupa 'da Camelot adi He tamnmrs - kumaslar dokumak iizere, Ayas 'ta faal bir sanayi hayah da kurmuslardr, Cenevizler de onlardan geri kalmryozlardr ; haUa bu iki gemid kavim arasmdaki rekabet, fZ94 'te Ayas'ta kanh bir muharebeye sebep olmustu. ltalyanm diger tiearet ljehirlerinden, Marsilya ve Katalonya (Barcelona) 'dan gelen tiiecarlara da Ayas 'ta slk luk rastlamrdr, Ayas'ln giimriik hasilahnt bashca vaddat kaynaklan arasmda sayan ermeni hiikiimdarlatl, bu ticareti tesvlk i .. in, ellerinden gelenl yaplyorlardl, Esasen her taraft islam memleketleri He kusatilrms bulunan bu kiic;iik hrristiyau devleti, i~lek ticaretin getirdigi servete goz diken komsularmm tecaviizline aneak avrupahlardan geIeeek yardrm sayesinde kars: durabilirdi, En biiyiik tehlike Suriye ve Anadolu 'nun cenub-i §arklsine dogru geni§leyen MISlr memlliklerinden geliyordu ; bunlar u8S 'te aglt bit vergi lstedikleri gibi 1323 senesinde, Ayas'm gumrUk ve tuzla hasllatmtn yarlsIUl aldilar, Bu yukiin altmdan kalkabilmek i;;in. hiikiimdarlat. tiiecardall fazla vergi istediklerinden, bir takim hosnutsualuklar C;lkh; batta bit defasmda ([303 senesine dOi!'tu) Venedik balyosu, §ehtin bit burcunu zaptederek, oradaki mallari yagma etti, islam ordularr, ilk once 665 (1266 )'te, daha sonra 674 (1275 fte, Ayas 'a tecaviiz ederek, :;:ehri talan ettiler, 722 (1322 )'de memlflk sultam al-Nil1ir Mul;lammed, Ayas 'I aspt ve tehrip etti, 1323 musalahastndan soura, sehir yeniden insa ediJdi ise de, kalelerden yalnlz kara tarafmdaki tamit olundu, Ayas sutlarmm papanln madd! yardlmt sliyesinde tamir edHmi:;: olmasl, Mlstr hiikiimdarlarlUl, yeni bit ha<;h sefetine us olahilecek bir hltistiyan ii\kesine kar§l, tedbirli bulunmaga sevkediyordu. Ayas, 738 ( 1337) 'de tekrat hiicuma ugradlgl zaman, sneak suriann Ylbl~ masl taahhudu lie, yeni bil' tahdpten kuduldu ise de. 748 (1347) 'de, kat'! olarak, MlSlr devletinin elin .. dii§tii ve arbk ne venediklilerin tavassutu, De de ermeni ve Klbrts klrallannln mii§terek ha-

reketi, mnkadderatim dcgilltiremedi. Bir ka~ sene sonra (776=1374), ermeni hliklimdarlarmm elinde kalan son araz! parcast da MISlf devletinin hukmii altma ge~iyordu. hte bu suretle, uzun hayahnm mahdut bir devresinde, muayyen siyasi hadiselerin tesiri altmda, ziyadesiyIe inki§af etmi§ olan Ayas, yava§ yava~ sdndii. XVI. asir basrnda Yavuz Selim, Memliikler devletinin biitun topraklanna sahip olunea, Ayas, Adana eyaletine tabi bir kaza haline getirildi. Kalib <;elebi burayr, tiiecar ngragl . bir yer olarak, zikreder ve tualasi bulundugunu soyler. Ihtimal ki, kismen Ceyhan nehrinin, iskenderun korfezinde,deltaslUl miitemadiyen genisletmesi neticesinde, batakhklarm <togalmsSl He husfile gelen malarya yiiziinden, kismen de Akdeniz ticaretinin umumi inhitati sebebiyle, Ayas miiteakip amrlarda hiisbiitun korle§ti. XIX. asrr basmda burada - mevkiin eski ehemmiyetini hatrrlatan bina harabeleri yanmda - bir koyden baska bir §ey yoktu ve vakit vakit buradan yelkenli gemilere Adana ovasmm bazl mahsfiller'i yiiklenirdi, Bu asrm sonlarmda ovamn iktisadi ehemmiyeti arttlgl zamau, bir kenarma Ayasm yerle§milj bulundugu geuill. derin ve her tiirlii riizgara kar§1 muhafazah koyun, bu civarda bir e§i daha goriilmeyen, miikemmel bir tabii Iiman oldugu anIallllml:j ise de, bir taraftan havasimn c;ok agolr olusu, dlger taraftan, sahil ile Adaua ovasr arasmda uzanan Misis tepelerinin nakliyata engel teskil etmesi, Ayas 'm Adana mintakasma mahrec olarak intihabma mani olmustur, Boylece, ovanm (iteki ucunda, a~lk deniz kenarrndaki Mersin siir'atle inkisaf ederken, Yumurtahk Iimam kenarmdaki eski belde, asrrlardan beri mukadderati ii;r.erine c;i5keu metrfikiyetten kurtulamarmsnr,

Bib l i gog r af y a: Dima~~i (n:;:t. Mehren ), s, 214; Abu '!·Fidii' (miT, Reinaud), s, 249; l}al~a§andi, MtI!Jta~ar subl) al-a'#i (Kahire, '906), I, "'97; K. Ritter, Erdkande, XIX, us, 126; W. Hey, Geschichte des Leoantehandele, II, 79 v.dd.; F. X. Schaffer, 0- licia i Peiermanns Mitteilungen, Ergzh, 141), s, 97; Klitib <;elebi, Cihiin-numii, s, 602 v.d.; Ch. Texier, Asie Mineare, 729; Adana vilayeti salnamesi (12. sene, 1319=1903); V. Cuinet, Turquie d'Asie, II, 17 v.d.

(BESIM DARKor.)

A Y AS PA~A ('482 ? -1539 ), osmanh sadrazamlarmdandlr.· Me'hazlara naza-ran, arnavut oldug-u ve Avlonya taraflarmda dog-dugu anla~ §Iltyor. Celal-ziide Ni§anci Mustafa <;elebi ( Tabalfat al-mamiilik va daraci.it al·masi.ilik, Fatih Ic:iitiip., nr. 4423), arnavutlardan bahsederken, "vezir-i 3zam Ayas Pa§a ot taifeden o(up, ash da Avlonya hakinden imi§" dedigi gibi, 0 de-

AYAS PAljA.

virde istanbul'da Venedik balyosu bulunan §3 'Yl serasker tayln edip, yeni\ieri' aj!'asl Ayas Piero Bragadin de Ayas Pa§a'mn arnavut oldu- A!'ra,'umumen yenij;eri ile konusup gldilmekern!l'unu ve Cimera (Himara) eivarmda doil'dujj'unu rettijj'ini" kaydeder, Evliya C;elehi (Seyahatnasoyliiyor (Bragadin 'in 9 haziran IS~6 tarihli me, istanbtil,1935, rx, 388 )'ye' gore Lazkiye (Lamuhtu-asmin hulasasr illin bk, 1 diarii di Mo· tikiye) 'uin anahtarlarr, Ayas Aga vasrtesiyle, riuo Sanuto, Venedik, 1894, XLI, st. 528; bunu Sultan Selim I. 'e tes1im edilmistir, Mllilr'da Rayte'yit eden diger bir kayrt illin bk. jean Ches- daniya'de vukubulan meshur muhareheden sonnau, Le voyage de M, d'Aramon, Paris, 1887, ra,osmanhlann elinegel(en, fakat soura Mlslr kr§, Have XI; F. Antoine Geuffray, Briefoe aultam Tumaubay: tarafmdan baskma ugrablan description de La Court du grant Turc, s, 238). Kahire §ehrinin istirdadma memurkumandanlar Muahhar miiellifler de Ayas Pasa 'nm arnavut arasmda Ayas Aga da bulunmusturs-Tumanbay oldugunu tekrar ediyorlar (msl. bk. Ali, Kunh. maglilp olarak, Cize 'ye ~ekildigi vakit, lizeriue ,al-a!Jbiir, basilmamis kisrm, Oniversite kiitiip, kOlemen iirnerasmdan iken osmauhhizrnetine 23/2290, var. 342). Me'hazlarda dogum tarihi :giren Fayyum ka§ifi Canim Seyfi He Ayas:A~a

bulunrnamakla beraber, Bragadin'in, 1526 tarihli 'mu kumandasmda knvvet gonderilmi~ti. Yapimuhtirasmda Ayas Pa~a 44 Y8§1nda gosterildi. Ian rnuharebede misirhlar, NiI'deki turk gemigine g9re, 1482'de diinyaya geldigi tahmin olu- lerinin biiyiik blr kisrmm ele ge~irdikleri gibi, nabilir, Ayas Pasa 'mn mezar ta~a kitilbesi ile karada bulunan askerin de etrafrm sarnnslardr, pencesindeki (1. H. Uzuncarsrh, Tugra ve pen- -Baslarrnda Ayas ,Aga bulunan bu asker, §iddetle j:eler ile Jerman ve buyuruldulara d6ir, Belleten, dovuljerek, sahile inmege vedii§man eline dii§Ankara, 1941, V, sayl, 17/18, s, (37) Ayas b. rneyen gemilere binip donmeke muvaffak oldu, Mu&ammed kelimelerinden, babasmm ad. Mu- Selim I. 'in al1la§ma i~in yapblt1 tekHiiTumanI}ammed oldugu anlasihr, Ylne Bragadin'in bay reddedince, turk ordusu a~aglMlslr 'da muhtirasinda Ayas Pasa 'nm annesinin a esnada Dahsiir 'daki kolernen sultanma kar!!l yiiriimege Avlonya'da bulundugu ve kendisine ofl'lu tara-I ba!!ladl. Ayas Aga yUriiyii§te ordunun bir kofmdan senede 100 deka altun gonderildigi zikr- luna kumanda ediyordu, Ddrt koldan vaki olan edilmektcdir. Ayas, Bayezid 11. devr indej genl( bu hiicum, Tumanhay'm esareti He netieelenen yasinda devsirme olarak, saraya ahnlp, Ende- ve Mlslr'. Osmanl. hakimiyeti altma alanson run'da terbiye gordiikteu sonra, agahkla I(uag hiicum oldu,

edildi. Mehmed At:i Bey ( Tarih, II, 18) mehaz Tumanbay 'in esareti, Ayas Aka' yl alakadar gostermeyerek, Ayas Yn saraydan "serdenge<;ti edea bit mesele oldugundan, bunu bir az aydmagahgl" ile I(lkhglDl soylUyor. Yavuz 'un, Safevi latmak lazlm gelmektedir. Tumanbaym esir hiikiirndarr .$ah ismail 'e kar~l, yapttgl C;alduun du§,mesini nakleden me'baelarda iki rivayet .muharebesine (1$14) Ayas Aga 'mn, yeni~eri gozc .. arpar i r, Tumanbay, Urban §eyhlerinill agasl olarak, i~tirakini, .$iikri 'nin rnanzflm mansrp sahiplerindeu olup, Garbiya ve Sam nut Selimname 'sinden {hususi kiitiiphanemdeki nus- nahiyelerinde hukum siiren Hasan h. Mar'i 'ye ha ) og'reniyoruz, Bundan baslca .5iikt1, muha- iltica etmis ve onun ihaneti He osmanhlara rebenin ~etin bir safhasmda, padisah tarfrndan teslim edilrnistir (Ibn Ayas, Bada't al-suhiir, yeniceri agasma, hiicum ernri gonderildigini ve Bulak, I312, 8. 04; Suhayli, T«rl[}-i Mifr ataganln da, maiyeti ile beraber, ,dii§manm iize- cadld, Miiteferrika tab., 1I42, var, 39 v.d.j rine attld!gmJ "padi~ah emriple yiiriidii Ayas" Suhayli bn rivsyeti .5ayO Ahmed b. Zanbi! 'den mrsrai ile ifade eder, Evliya C;elebi (Seyahat- nakleder ).Tumanbay '1 <;eki!diil'i magarada esir name, istanbul, 1938, X, 676), bu muharebede alarak, ellerini baglaYlp,Yavuz Sultan Selim osrnanh ordusundaki toplan atesleyenin yeni- 'in huzuruna geHren ve onu, idamma kadar, I(eri agasl Ayas (Pasa ) oldugunu soyler. Aym <;admnda misafir eden Ayas Ajj'a'dlr (bk. miiclli] (1314, Ill. 17S), sadrazam Sinan Pa- Suhayli, ayn. esz., var, 42 v.d.l ; 2. Tumanbay §!l 'urn Dulkadlr-og!u'Alii' al-Davla 'yi maglUp 'm takibiue ~ehsuvar-oglu Ali Bey 'gonderilmi>1 ettij'fi Goksiln muharebesinde (ISIS) yenicer! ve Buhayra mevkiinde s)kl§tmlan Mlslr sultam, agasl Ayas Ail'a 'nm da bulundugunu yazar. ka9mak uzere atddlgl NiI'de'n C;lkanlmak snBu rnuharebeye yenio:;erilerin i§tirak ettigine retiyle, esir edilmi~tir (Riistem Palia, var. 1'78: babhr3a, Evliya C;elebi 'nin rivayeti muhtemel Feridun Bey, Mun$a'iit at-salatin, Istanbul, 1284, gorUliir. I, 488 v.d.; Yavllz Sultan Selim devri vekayii;

Ayas Aga'mn, yine aym memuriyet uhde- Hoea Sadeddin Efendi, Tae at.tavaria, Istanslnde olarak, Mlslr seferinde (1$16) hizmet bul, 1280, II, 388 v.d, ; Eds'i, Selim-name, Oniettigini muhtelif me'hazlardan anhyoruz, Rug- versite kiitup., fats, yazm.', nr. 51), Daha sonraki tern Pa~a ( Tavii.rUJ-i 5r-t 'O§mii.n, Oniversite kii- miiellifierin ekseriyeti bu ikinci rivayeti tekrar tiip., 2438, var. 170 ), p,u{i§uhm "vezir Slnan Pa- ederler, Yahancl eserlerden Thomas Artus

AYAS PA~A.

(Rist. genera le des Turcs, Conienant i'Rist, de Chalcondyle ei Coniinuee jueqaes en l'an 16u, Paris, 16621 I, 42[), Tumanbay 'In esaretinde iki rivayei! oldu!tunu sayler; de Ham. mer i Hist, de I'Empire Ottoman, he. Hellert, Paris, 1836, IV, 3(8) 'de yalmz birincl rivilyet tafsil edilmistir.

925 (1519) senesi basmda yen~eri a!tatljJ'lna Yedikule dizdarr Kemsl Aga tayin olunduguna gore (bk.Solak-zade, Tarih, Istanbul, U97, s, 4(4), Ayas Age 'nm yeni~eri agahgmdan aYrlldlgl anlasrhycrse da, nereye memur edildigi kestirilemiyor, B5.z1 miieUifler de, me'haz gostermeden, onun bir miiddet sancakbeyligi yaphglUl yazmektadrrler (mal, bk, Fara'j:d.zade Me~med Sa'id, (;iil~ell-i maori], istanbul, 1222, I, 548: Mehmed Siireyya, Sicill-i osmanl, I, 449 ). Ayas Pasanm, Kanuni Siileyman ciilil.s ettigi esnada , Anadolu beylerbeyiliglnde bu. lundugu muhakkaktrr {bk, Tabakiit al-mamiiUk), Selim I. tarafmdan ~am eyaletine tayin edilmis olan Canberdi Gazali 'nin isyamnda, uzerine Ferhat Pa§a kumandasmda gonderilen kuvvete A!ladolu beylerbevi Ayas Pasa yardrma memur ve asinin idammdan sonra, ~am eyaletine tayin edildi. Rodes seferinde (15zz), Rumeli beylerheyi olarak, Kiitahya 'da padisahm maiyetioe iltihak He Rodos muhasarasmda bulundu, Muhasarada gosterdi*i yararhk padi- 1ahm memnuniyetini celbederek, bir kaftan He taltif olundu. Fakat 24 eylfil 1522 (~tilkade 128) gunu sabahleyin baslayan umumi hiicumun akamete ugramasl, Sultan Siileyman 'I pek zlyade miiteessir etrnisti, Bundan istifade eden Ahmed Pasa (bilahare h a i n Jakabl ile §oh. ret almrstrr ), muvaffakryetsizlige Ayas Pasa 'nm ihmalini sebep gostedp ( Tabakiit al-mamiiUk) onu padisahm gozu'nden dii~iirdii. Kanuni Siileyman "yiirUyii§ giinii sonradan yuriidiigii i~in" Ayas Pa§a 'YI azil ve hapsetti ise de, ertesi giin affederek, memuriyetini iade eyledi (Feridun Bey, Mun~a'at, T, 533). Bu hildiseden bit az soura, rahastzh gtndan dolayi, istirahate mechur olan sadrfizam Pirl Pa§a'Dln idare ettilti hiieum kolunun bil§ma getirildi. AyasPasa, hir hafta kadar, bu kolun kumandanhgun yaphktau sora, aadrazarmn ise baslamas) iizerine, kendi yerine donerek muhasaranm sonuna kaJar hizmette kusur etmedi,

Rodes 'un Pethini miiteakip, istanbul 'a donen padisah, Piri Pa§a 'nm yerine, sadarete has oda bal,ll pargali Ibrahim Ag-a 'yl getirtmi§ti, Ve:dr·i Bani Ahmed Pa:;;a, buna gUcenerk, kendisini Mlslr valiligine naklettirdi ve oraya gider gitmez iayan eHi. 0 arahk vezir-i sani olan Ayas Pa§a, bir mikdar yeniceri He, Ahmed Pa§a isyaDlnl bashrmak i .. in, y?la ~Ikanldl; fakat

Kiitahya 'ya muvasalabnda, asinin o!diiriildii[ru haberi geldiginden, istanbul'a dondii, ibrahim Pasa 'mn, miilkl islahat yapmak iizere, Mlslr 'a azirnetinde, Ayas Pasa sadaret kaymakarm tayin edilmis ive istanbul'ds ~lkan bir yeni<;eri isyanmda bazl konaklar He Ayes Pa~a 'mnki de yaJ!'maya ugraml'?tJ.

AyasPesa, vefatma kadar, Kanuul Siileyman tarafrnda yaprlan biitUn seferlerde bulundu ve 0 devrin biiyiik muzafferiyetlerine §ahit oldu. Maearls tan seferi (1526) esnasinda vezir-i salis idi, Bundan sonra tekrar vezir-i sanl oldugu goruIiiyor, Me'haalarda sarahat olmamakla beraber, Rodos muhasarasr esnasmda, vezir-isilnl iken, MIslrva1iligine gonderilen Mustafa Pasa 'nm yerinc, Ayas Pasa 'mn tayiD clundugu, fakai Mustafa Pasa Mlslr 'dan avdetiode eskim~vkiiDe iade edilince, Ayas Pa§a'om' yine vezir-I salislige naklolundugu anlaerhyor, Mustafa Pasa vefat ettikten (29 nisan 1529 = 18 §&ban 935) so ora ise, yerioe Kasun Pasa 'mn vezir-i sani oldugu 60ylenmekle beraber (T abakiit al-mamiilik ; Peo;;evf, Tarih, I, 132) miiteakip hadiselerde, msl. Viyana seferi esnasmda, Muhac ovasmda 19 agustos 1529 (14 zilhicce 935) giinli Macaristan kirah Zapolyai Janos 'un padisah tarafmdan kabtilii merasiminde, Ayas Pasa 'mn Kasun Pasa 'ya tekaddiim ettigi goriilUr ( MUll§a'iit ol-saliitln, Viyana seferi menazili, s, $29; v, Hammer, I, us, bu merasimin tarihini 20 ternmuz olarak gosteriyor), Ertesi senenin vekayiindenbahsolunurken, §ehzadelerin siinnet diigUnunde Ayas Pasa 'nm veair-i sani bulundugu a<;lb;a zikrediliyor ( Tabalfiit al-mamiilik ; Solakzade, Tarih, s, 475). Kendisinin alman seferine ( 1532) i~tirak ettigini (Taba~at al-mamiililc "sefer-i alaman beyanmdadir" bashkh bahis ), 'ira~ayn seferinde padisah ile beraher Bagdad 'a gittigini biliyoruz (Mun$a'iit al-saliiiln, I, 592 ),

Sadrazem Ibrahim Pasa, 15 mart 1536 (2Z ramazan 942) gecesi, sarayda bogdurulduktan sonra, Kanuni SliIeyman Ayas Pa§a 'YI sadaret mevkiine getirdi. Ayas Pasa, 'oliinceye kadar, bu mevkii muhafaza etti, 0" sene ve bir kae ay suren sadareti esnasmdavonun i§tirak ettigi harekiH, Arnavutluk ve Korfu {osmanh tariheelerlude Korfoz ve Korfes ) harekat: ile Bog. dan seferidir,

Osmanli devleti lie Venedik cumhuriyeti araSIuda uzun zamandau beri devam etmekte olan sulh halini, yeni sadrazam da rnuhafaza etmek istiyor, fakat iki tardl harbe siiriikleyecek "arpUjmalar eksik olmuyordu, Ayas Pa§a; istanbul 'da bir Venedik elgisine bu mii§kiil vaziyetin bir "aresini bulacagml vaad etmi§ti. Bii' az sonra keudisi, padi~ah He Avlouya 'ya gitti. B~Tbaros Hayreddin Pa§a'da, cenubi ltalya .(:~

AYAS pA$A.

Puglia sahillerine gonderilmil!ti. Tiirk kuvvetleri Otranto eivarmda Castro ve Ugento He diij'er bazl kaleleri zaptla me~gi.il iken, osmanh el~isi Yunus Bey 'i gotiiren bir geminin venedikliler tarafmdan tecaviize ugrattlmaSl ve Venedik He ,;larlken (Charles Quint) arasmda bir anlasma vukuundan §iiphe edilmesi iizerine, padisah !talya'daki kuvvetleri geri ~aglrlp, Venedik 'e ait Korfu adasmm zaptnn emretti. Barbaros donanma ile, Korfn 'ya geldigi gibi, Lutfi Pasa kumandasmda adaya ~5,ooo ki§i1ik bir kuvvet <;lkarll<h (5 agustos 1537 ). Sadrazam Ayas Pa§a 'da, bu harekata i§tirak etmege geldiginden, Korfu kales] hemen muhasara edildi ise de, osmanh kuvvetlerinin biitiin gayretine ragmen, netice ahnamadr. 0 arahk ~lkan frrtma vaziyeti biisbiitiin guo,;le§tirmi§, fakat Ayas Pasa, sehrin hendeklerine kadar sokularak, istiksafta bulunmaktau o,;ekinmemi§tir, Teslim olma tekIifini reddedcn Korfu muhafralarr, topeu atc§i ile, osmanh ordusunu faala zayiata ugrabyor. lardr. Nihayet b~1ll yakla§tl{p bir zamanda, bu kalenin zaptindan iimit kesildi ve eylUIiin haftasmda avdete baslandr.

Korfu 'nun fethi temin edilememekle beraber, Sultan Siileyman 'In Arnavutluk tarafrna gii. mesinden, bizl faydah neticeler baSil olmustur, Arnavutluk 'un bir kisrm ahalisi "temetriid ve inad iizere rnustr olup, secaatlerine itimaden ehl-i islama muti ve miinkat olmayup fesad ve !jeanette" idiler (rabaft.at cl-mamiilik i, Avlonya havalisinde oturup, etrafr miitemadiyen yag-rna eden arnavutlan itaat ettirmelc, aym zamanda sahilleri korsanlara ilticagah hizmetini goren bu memleketi devletin hiikmii altma almak i~in, Ayas Pasa padisahi te§vik etti, Onun gayreti ile Delvine sancag: fetholunarak, mirliva, kadi ve dizdar tayin edildi, Miiverrih Ali, Avlcnya civarindaki arnavutlarin, kendi cinslerinden olan Ayas Pasa tarafmdan, himaye olunduklanm ve serhad iimerasi bunlann §ekavetinden bahsettikce, pa§anm ortbas ettig-ini soyliiyor (Kunh al-afJbar, basrlmauus kisrm, var, 242). Venedik seferinin baslarmda, Bosna beyi Husrev Bey, diger beyler ile Venedik 'e kar§1 kara tarafrnda muharebeler yaparak, muhtelif yerleri ve bunlar arasmda Kllis kalesini almt§lardl,

Kanunl Siileyman Korfu §ehrine gitmeden evvel, Ayas Pa§a, Avusturya hiikiimdan Ferdi· nand 'a, 1536 (943) senesinde, bit mektup gonderdi (bk, Dr. Fekete Lajos, Be'fJeztes a hodol· tsag torok dipiomatikajaba, levha r, Budapest, 132;'. Ayas Pa§(\ 'mn bu mektnptaki miihrii ve pen~esi i~in hk. rsmail Hakkt Uzuno,;ar§lh, Osmanb 1edeti zamamnda kullanrlm!i baZl mu· hurler hakktnda bir tetkik, Belleien, IV, sayl

16, Ankara, 1940, levha XC ).Bu mektupta iki devlet arasmda dostane miinasebattn devam etmekte oldugu Hade ediliyordu, Fakat hudut boylannda akmci kollarrmn karsrhkh hiicumlarr da eksik olmuyordu. Korfu harekih esnasinda, serhat beyleri, Avusturya topraklarma girmif,1' lerdi, Ferdinandrn kumandanlarmdan Katzianer de, biiyiik bir kuvvet ile, Essek kalesini muhasaraya kalkl~ml§ Ise de, Semendere beyi Yahya Pa§a-ziide Mehmed Bey tarafmdan ricate meehur birakrldrktan sonra, diger serhat beylerinin yardum lie, biisbiitiin perisan edilmi§ti, Aymxamanda Venedik He denizde de muharebeler oluyordu. Kasun Pasa, Mo~a 'da Venedik • e ait Anapoli (Napoli di Romania) 'y i kusatryor, Barbaros, Ege denizinde, venediklilere tabi [0 adayr osmanlr devletine baghyor. du, Barbaree Hayreddin Pasa 'mn meshur Preveze galibiyeti lie MlSlr heylerbeyi Siileyman Pasa 'nm Hind seferi, Ayas Pasa 'mn. sadaretine tesadiif eden hidiselerdendir.

Bogdan seferine gelince, bu memleketin prensi Petru R.are~ osmanlt devletinin siyasetine uy. mayan bir veziyet aldigmdan, Bogdan '8 ytlriimek kararr verildigi zaman, padisah He beraber, Ayas Pasa da yola ~lkh ( temmuz 1538 ). Yali (Jassy) ve Suceava llehirlerinin zaph ile Bogdan 'in devIete baglanmasl gibl vak'alarm § i hid i old u (bk. Sa'1, Taeklrat al"bunyiin, istanbul, 1315, s, 2$, Sinan tarafmdan Prut iizerine kurulan kopru miinasebeti ile ),

Ayas Pasa 'nin son zamanlannda, temmuz 1539 (17 safer 946) istanbul 'da, Yemis 'te, bir diikkandan yangm ~lkarak, etrafa sirayet ile ertesi aksama kadar devam edip, biiyiik hasara sebebiyet verdi (Riistem Pasa, Tarih, val'.· 217 ; U1Ui Pasa, Ta'llarlh iil-i "osmiin, Istanbul, 1341, S, 370). Bu srrada §iddetli bir veba da hiikiim siirrnekte idi, Sadrdzam Ayas Pasa, bu hastahga tutularak, 13 temmuz 1539 (26 safer 946) tarihinde vefat etti (vefat tarihi hakkmdaki yanlishkiar i~in bk. Kopriilu.zade Mehmed Fuad, Lfitli Pasa, Turkiyat mecm., I, istanbul, 1925, s. 125,' not r : Ayas Pasa 'mn mezar ta§lDda, vefat tarihi 946 safer sonlarr olarak gosterilir ),

Ayas Pasa Istanbul'da, Eyyub tiirbesi civarmda, medrese pencereleri oniinde medfundur. MezannlD iu§asl i<;in mimar araDlrken, saclrazam Liltfi Pa~a 'nm tavsiyesi He mimar Sinan 'ID ser-mlmaran-I dergah.1 ali mevkiine getirildigi dii§uniilurse (Ta~kirat ai.bunyan, s. 26). etlah a~lk tiirbesi He mezannln Sinan tarafmdan yapllml~ oimasl muhtemel goriiliir.

Ayas Pa§a, osmanh devletinin en parlak bir devrinde ya§aml§ ve oliinceye kadar yuksek mevkilerde bulunmu§ bir insan olmakla bera-

AYAS PA$A

AYASOFYA.

47

ber, selefleri gibi nluktedir· bir sadrazam degildir, Bizl muaslrlilrlonu, daha ziyada; bir harp adarm olarak gormekte. ne okuyup yazrnasim, ne de soz soylemcsini bilmedigini ve ~ok akilh bir adamtseyilmadrgiur kaydetmektedir (BragadiIi, gOst. yer.). Cel£l·z5.de Mustafa, Tabaknt al-mamiilik'te, Ayas Pasa hakbndaki manzfimesinde onun meziyetlerini sayarken, "erligiyle 'asr i~inde n5.mdar" oldugunu soyler. Ali, AyaB Pasa 'mn, devlet adarm olmak itibariyle, fazla bir !jey yap madlglDl , isleri nasi] buldu ise, oyle, yani oluruna idare ettigini bildirmekle beraber, onun z5.lim, haris ve servet toplamaga dii§kiin blr adam olmadigina ve "devletin tezelztiliine badi evzai" irtikap etrnedigine isaret eder (Kunh al.agbiir, basilmamis kismr ). Ayas Pasanm biiyiik bit servete malik oldugunu gosteren deliller vardrr, Bragadin, onun vezir-i salisligi zamanmda, 50.000 duka altun gelid ve 600 kolesi oldugunu kaydeder. Bundan baska; Istanbul civannda, Fmdrkli iizerinde, hala Ayas Pasa adi He mariif semtte, bir takiln binalan ihtiva eden havuzlu bir bahcesi bulundugu ve bunlan evlfid ve ahfadrna ait olarak, vakfettii\"ini vakfiyesinden anliyoruz (krlj, bir de Brllgadin ayn, esz. j EvIiya <;elebi, Seyahat-name, istanbul, 1314, I, 443). Keza Rume!i 'de Vize havalisinde geni~ arhi ve emlake siihip oldugu ve bunlarr da aym JjekiJde vakif haline koydugunu ogreniyornz ( Ba;;;vekilet arsivi, Tapu defteri, nr, 370 ). Muahhar devir-jere iit evkaf vesikalarma gore, Ayas Pasa 'mn torunlarr, Bahkesir tde Hoca Sinan <;elebi 'nin vabflanna, hu zatm ahfadi sifatiyle, miitevelli olmuslardtr,

Ayas Pasa 'DIn vezir-i saniliginde debdebesi aneak bir mlrliva derecesinde idi ve "sadrazarn Ibrahim Pasa 400 'e karip iiskiiflu He" gelirken, "Ayas Pa§8 70-80 iiskQfliiye malik olup, andan ziyadeye ciiret" edememisti (Solak·zade, Tarih, S, 489). Ayas Pasa 'nm kadmlara fazla temayiiHi oldugu ve evinde bir defa da 40 besik sail andIff! vefahnda 20 'den ziyade evl&dl kaldJgl rivi. yet edilmektedir (Ali', gost, ger. ; All 'den naklen Osman-zjide Til.'ib, l;Iadl~at al-ouearii', istanbul, 1271, s. 27; krs, Hammer, V, 304)' Ayas Pasanm bZl, Budin beylerbeyliginde bnlunmus olan Giizelce Riistem Palla 'nm zevcesi olup, bunlarm bZl da HUge sfihibi tlii~iini Mehmed Bey 'in anncsidir.

Ayas PaJja en miihim hayratllll Vize civannd<l Saray kasabasmda yapbrml~ ve orada, cami, medresc, mcktep "'e imaret gibi, tesisat viicuda getirmi§tir. Evliya <;elebi (Seyahat.name VI, 135 v.d,) bu kasabada Ayas Pa§a 'mn bir de ~aro.yl bulundug-unu yazar. istanbul 'un nufusu artbgl zaman, Kanuni' Siileyman'In emrl ile,

dilter bil.zl vezirler le Ayas Pasa 'nm, bugiin Kasimpasa denilen semti imara memt1r edildigini, yine aym miiellif (Seyahatname. I, 416) kaydeder, Ayas Pasa 'mn beylerbeyiligi zamamnda ~am 'da Bab al.!?aglr civarmda caml ve medresegibi bayratyapbgl soyleniyorsa da (kr§. Suriye sainamesi, I3H/13I2, ~am 'in tarihee-] meberratt, s, to), §imdilik bunun tahkikine imkil.n bulunamarmstrr,

Bib 1 i yo g r afy a: Bashes "mehazlar metin i~inde gosteiilmi§tir. Ayas Pasa 'nm hal terciimesini yazanlardan Ali ve ondan nakleden Osman-zade Ti'ib, miihim malti.mat vermekle beraber, bunlar ~ok muhtasardrr. Ata, Tarih, II, IS v.d., Sicill-i Dsmant ve !;Climus al-a'liim, I, 504 v.d, 'daki yazllar esasl. birer tetkik sayllrnaktan uzak olup, verdikleri bazl izahat itimada §ayin degildir. Ayas Pa§~ '11m hayah ve devri hakkmda daha derin bi. tetkik icin, gosterilen eserlerde malt1mat mevcut oldugu gibi, bu hususta Selim I. ve Kanu. ni Siileyman devirlerini alan turk ve ecneb eserlerine de bakrlabilir, Argiv kilaousu (ls. tanbul, 1938, faa. T, s, 48) 'nda, Ayas Pasa 'YI ait, biizl evrakm numaralan vardtr ; imzasir haVI DIan ve Kanuni Siileyrnan 'a hitap ede bir arizasr i~in bk. levha IX.

(M. CAvlD BAYSUN.)

A YASOFYA. AYA ~OFYA, vaktiyle §aJ km ilk hiristiyan metropolitlik kilisesi ve [193 senesinde Bizans eserlerine mahsus miize hil.lin, konuluncaya kadar ] biitiin islam il.leminin usti kapah en buyiik carnisi olan Ayasofya 'ya 1452 'ten evvel daha ziyade <H Mey6J.'Ij 'EXX;\.1'jOt1 (biiyiik kilise) ve 400 (m. s. ) seneslne dogn harf-i tiirifsiz ~o!p{u. ismi verilirdi. Bugiin rum Jar, daha Bizans devrinde oldugu gibi, ekseriy: 'H 'Ayeu. ~o!p((I. derler.

Bu abidevi bina, daha eski zamanlarda Me zopotamya ovalannr tezyin eden muhtesei kubbelerin insastna ait usflliin Sil.dlk bir ifa desi olmak itibariyle, san'at tarihi bakimmdar ehemmiyetlidir. Oralardan Ege denizinin §ar; ·sahillerine yayrlnus olan bu usulii garbl AM dolu 'dan gelen mimarlar, Bizans payitahtuu getirerek, imparator Justinianus 'un emri ilc yaprlan Ayasofya kilisesine tatbik etmislerdir BiitUn rum ortodoks sark memleketlerindek binalara hil.kim olan bu tip iUljaat, nihayet esb yunan bas iIi k a tipinin yerine ge~miljtir. Ayasofya 'nm tezyinabmu biiyiik baml Surtye ilhaml gibi goriiniir. Bu katedralin miimeyyh. vasIflanndan bid de, hemen kl'imilen tugladan in'lla edilmi§ olmasldlr ki, 0 zamanki biiyiik binalarda buna nadireu tesaduf edilir Garb! Anadolu'da hoi mikdarda en giizel yapl ta§Iatt bulundugu hal de, bu binanlD tugla ile yapllmllj

AYAsOFYA.

olmasr dikkate deger bir keyfiyettir. Ayasofya bugiine kadar biitiin ortodoks memleketlerinde, bilhasse Rusya 'da, kilise mimarisinde heniiz, fevkine "lkllamayan bir ornek olmustur, Garbi Avrupa kiliselerinden bir "og-unun insasmda Ayasofya niimilne tutulmustur ; bilhassa Venedik 'teki San. Marco bunlar arasmda zikredilebilir. I Rumeli 'de tiirkler tarafmdan insa edilen camilere geliuee, bunlarm en guzelleri bile, ihtiva etHkleri mimari yeniliklere ragmen, payitahtm emsfilsiz :;;sheserinin, daha basit ve daha kuc;iik olarak, tekrarmdan baska bit §ey degildir.2

Ayasofya 'mn ilk seklindeki binasi, uzun miiddet farzedilcligi gibi, biiyiik Konstantin tarafmdan in§a e+tirllmemistir, Son zamanlarda yaprlan tetkikat, ilk Ayasofya 'nIU, buyuk KonsIantin 'in o&,lu Konstantin tarafmdan, babasmm vasiyeti mficibince, babasimn kaym biraderi U· ciniua 'a galebesi §erefine, bir basilika fieklin· de in§a ettirildigini isbat etmistir [kr§. A. M. Schneider, Die vor justinianische Sophienkirche, BZ, J936, s, 36 J.

Bu ilk kilisenin kii§ad resmi 12.v'360 tarihinde yaprlnnetir, 0 zaman buna "Biiyiik kilise" ismini verrnislerdi. Sonra kisa fasrlalar He epcyce degl§ildiklere ugraml§ ve :ilO.VI.404 'te, bir yangm neticesinde, harap olmustur, 8.X'415 'te yeniden insa olunmus ve bir asrr kadar iyi bir halcle kalrmstir (bk. ilave I). Fakat 532 senesi kanun I1:un 13(14. gecesi, sirk firkalarmm ayaklanmalan esnasmda, "lkan, v« §ehrin biiyiik bir kisrmm, haita imparatorluguu arsivlerini bile yakan bir yangm esnasmda, bina da kamilen yanmistrr. 0 vakit imparatcr justlnianus, bu binayi, hi9 gorlilmemi§ derecede muhtesern bir balde, yeniden yaptrrrnaga karar vermisti, Ondan evvel de imparutorlugun her vilayetlnde mahsus metrfik brrakilau ve harabiye maruz olan eski putperest blnalarin kiymetli insa malzemelerini payitahta getirmek ihtiyatmda bulunmustu, Katedralin yanmasindan sonra yeni yaprlan binada bu m1ilzeme i§e yaradt, Blitiin tarihin biiyiik mimarlanndan clan Antemius (Tralles = Aydm ) He isidoros (Milet) nammdaki iki mimar yeni binamn insasma memfir

1 Aysl:Iofya d.cgH. San Marco, plan bil~tm1nda.n, istan .. bul 'deki .ski Aiu. Al'ustoloi [aziz havorilor) Ve Ef •• 't-eki A:o-s Joannis kHisesi 1119 aynl &lmHt'mdIT.

2. ntl Had. tBdil. mant •• dlr. Fetihton .~nra, busu. oiyle XVI. ... rdan b.~layMnk, i.!nobul 'da Ve Edirno 'de YRj)Lla.n d;'ttlHerin~ bihl mimB.d unsuTlnr~ mst. kub~ b~ h$~lmlndafl, Ayasofya. 'nm tesirind-eu ku'ttulllm(ld~k. 10:r1 dogru ise de. ba$tn Sinon o-lmak uzere, bii:yuk turk mimnr~o.nn1n, ger-ek kubbelcrde ve :gerek diger yapl un~ aurlannda. tBmnmiyle yeni ~ekillere vucut ve-1'diklet"i Vol) cRmiJeri, tnodreseieri, t.i1rb-eJeri, h;f.l.nh.1;l"l '.Ie kopriilcri He mUIlYYc:o ku,'I'nkterc.) milHk, milstaldi b~r osrnanh-Hirk mimari., I.si •• ttlkl.ri ;.bah Zii~ olmay.n bit hakikntbr.

edildiler, lmparatcr binauin ate~e ve zelzeleye karsi mukavim olmasim emretH. Bu maksadm te'mini ise, ancak binayt kemer ve kubbelerle ortmek suretiyle ~abil olacakti, 27 kam.m I. 537 'de binanm resm-i kli~il.dl, fevkalfide mutantan merasim ile, icra olundu, Muahhar kaynaklara gore, Justiniallus bundan, hak!)! olarak, duydugu bir gurur ile: "Siileyman, ben seni ge"tim !" diye nidfi etti, Bununla beraber, kendi saltanati zamaumda, bir zelzelenin te'sirl He, kubbenin §ark tarafmdaki kisrm Yllnlcll ve dii§en krsunlar ya.lz kiirsiisiinii, mukaddes ekmek ve §arap dolabnnn durdugu yeri ve mukaddes iiytn masasrm harap etti, Evvelee fazla basrk olarak imla edilen kubbe, 20 kadem kadar daha kaldmldi ; esas fil ayaklannm dayanaklan, yani istinat ayaklan, ile ehemmiyetli surette tahkim edildi [baslk ve beyzl olan ilk kubbe i"in kr~. G. Millet, Revue belge de philologie et d'hisioire, 1923.- H. Prost, Comptes-rendus de I'Acad. des lnetr, et Belles-lettres, 1909 J. Bunun iizerine 2 Mnun L 562 'de yeni bit kii§ad resrni yaprldr, Kilise "ok giize! VI!: miinasip bir mevkide idi: cenubunda Augusteum denilen ve Justinianus 'un ath bit heykeHni ihtiva eden ve milli toplantrlara ve alaylara mahsus bit meydan vardr r §imalinde §imdiki Topkapi sarayrnm kale duvarlarmdau bir az i"eride imparatora mahsus kiliseler, mcshur manashrlar ve saray erkanmm konaklan bulunuyordu ; §arkinda da imparatorun sarayi vardi,

Kateclralin garp tarafmda evvelfi at r i u m denilen ve sag-mcla, solunda a",k scfalar bulnnan biiyiik avluya giriHrdi (bk. nave II). Oradan 3 kapi He dt§ narthex (exonarthex) 'e geIlilirdi; fakat burasi atrium 'un bir kisnn sayilrrdr, Bu dl~ narthex ktsmmdan 5 kapi ile i<;; narthex (eso7!arihcx) deuilen kisma girilirdi. i" narthex Tn §imiU ve cenup taraflannda,birbirindcn oldukca uzak olan, her iki nihayetinde de hirer kapi vardi. Burada kilisenin i" kaprlarr ba§lar ve i"eriye mustatif liekildeki 9 kaprdan girilir. Bunlarm en biiyugii ve en siisHisii orbdaki kapi olup, bu kapt kiral kapisi idi.

Kilisenin i§g1il ettigi saba, murabbaa yakm §ekildedir. ~ark cihetindeki biiyiik mihrap ile beraber, dahili sshasl 80,9 m, (mihrapslz 74,8 m.) boy ve 70 m. enindedir. Hemen hemen yanm kiire §eklinde bingiler (pendantif) iizerine oturan kubbenin zeminden irtifal, 55.6 m" kutru 33 m. Ve aSI! yiiksekligi 13,$ metredir. Kuhbe kasnagmm illinde 40 pencere var. dlr (bk. Have HI). Binanm ·Slkletini ta§lyan siitunlann adedi 107 olup, bunlar1l1 40 '1 a§Elg"lda, ve 67 'si yukandadlr. Bu siitunlann ekserisi "verde alltico" denilen yekpare ye reokli mer· merdenclir. Bazllarl da ktrmlzl porfirdeodir

A'VASOFYA.

(bIe. nave IV). Etraf duvarlan ve ilk bluanm temelleri hep tutladan hi~a olunmu§tur

Papaslarm bulundugu kisrm (P~v.a). kilisenin orta kismmdan, yiiksekbir pannakhk He ayrtlml§hr. Bu parmaki.k mii§ebbek siitunlar ve tasvirler He miizeyyendi. §arka gelen bu klstin ayin kiirsusli (aiIteJ) i1e mukaddes eua dolabun . mnbtevt "olup, bnradan asll··mihraba (ahsid) get;Hiyordll. (bk.i1ave V); Diter 3 kilisede deayrn.yapmakvazifesLile miilieUef

.•...•.... olan· papaslar. Jusfinianus.zamamnda, .. 425 .. ki§i idi, Bunlardallbaika 100 ka"plclvardl ": Bizans iinparatorlutimull sukuillndan evvel,hu. kilise.. nin hiametinde bulunanlarin adedi8oo· idi.· .:

. Ayasofya'da ilk miihJm Umirat Basil r> Macedo zamaninda yaplldl (869}ve kubbedeki ~atlaklal' izale edildl, Garp-eephesindekia biiyuk istinat ayaltlUlU bu devirde yapllml§ olmasi " muhtemeldlr, [Bk. A. M. Schneider. Die Grabung im Westhof der Sophienkirche, Berlin, 194'. II. 32 v.d.], 986'da vukua gelen bir zelzeIe, kubbenin bir killmmm YlkllmaslUa sebebiyet verdi. 1504 'te laHnler binayr a~lr tabribata utr·atbtar ve yal\'ma ettiler, Dini ve mukaddes ellyay. atlarma sUs olarak takhlar ve mukaddes kaplarr ile hayvanlan suladilar, Bizans devrine ait en biiyi.ik degi§iklikler XVI. asirda, Andrenik II. zamanmda oldu, 13X7 seneslnde, kilisenin etraf duvarlan, bilbaesa zarif inlla edilmis olan §ark cenahi, dl§andan ehram §eklinde istinat duvarlari i1e takviye olundu. Fakat buna ratmen. 3t sene sonra, §'ark tarafmdaki esas temel /e kubhenin bir par~asl ylktld\ ve bina ancak valktan toplanan iane ile tamir edilebildi.

Miisliimanlardan hi .. kimse Ayasofya 'nm Bi.ans devrindeki j~inj tasvir etmemlstir, Aya,oiya 'ya dair tafsilat veren ilk miislllman, A~med h. Rosta 'drr (bk. Kitiib ai-a'falt- al-nallea ; Bibl, geogr. arab.; nl}r. de Goe]e, VII); bu muellif (:190=90:/9°3 senelerine dOl\'fU hayatta idi ), ~l-Kanlsa al-'u:ymii (biiyuk kilise) tesmiye etHJ!'i bu kilisenin bizzat tasvirine giri§llle. yerek, imparatoruu hir yortu gunu nasrl bir alay ve merasim ile buraya geldiJ!'ini ve miialiiman harp eairlerinin orada (galiba kilisenin atrlumunda) bulundurularak, hiikiimdan " .. ok ya~a I" nidiHan ile selamladlklanl1l, miikemmel ve caDI! bir §ekilde, anlatmaktadlr (s. US ). Muel1ifin go. riip kaydettil\'i ~eylerden birinin buaus! ehemmi. yeti ya:rdlr ki, 0 da garp taraflndaki medbalde bir maclis (snalar demek olacak ) 'ten ba,ka, dil\'er hili bir miieIlifin zikretmediJ!'i, bir karl~ murabbal biiyiikliigiinde, :14 adet kii .. iik kaplDlD mevcudiyetinden bahsetmesidir. Her aaat ba~lnda bu kii~iik kapllardan blri kendiliginden a~dlr ve kapamrmlll (b. Have VI), Hilafetin inhitat devrinde A~med b. Rosta' dan ~onl'a .llelen

l.llm Aulldopedill

miielifler, ialamln merkezlnden Iiok uaakta buluaan Istanhul hakbnda, gittik~e daha az mal6mat vermektedirler, Ancak 4 aSIT sonra, tiirkmen a,iretleri Anadolu 'yu il}gal ettikleri vakit, §ams ai-Din Muq.ammed al-Dima§~i (nllr. Friibn ve Mehren, Petersburg, 1865, s, 'l.'l-7) Ayasofya hakkmda krsaea malumat vermektedir. Bu malumatlU, kendisine bir az tekaddiim eden, mdstensih ve hatta.t AQ.med 'in eserinden (ayn. . esr., s. VIU) ahndlltl enlasrlmektadrr, Bunda da yeg-ane %Ikre§ayalioian lIey, kiIisede bir melegiusakin olmasrve onun bulundugu makamm etra.frbir parmakhk (dariibazln) i1e !ievril. mill bulunmaaidrr, Hit; §uphesi2; ki, bu yer iyin kiirsiisii (aute!) He mukaddes e§yaulD muhafaza edildigi dolabi (ciborium) ihtiva eden parrnakhk ite aYrllmHj mahAldir.

aO-30 sene sonra gelen Ibn Batuta (n§r.

Defremery ve Sanguinetti, II, 434) Ayasofya 'mu iu:}asml, Siileyman'lD ameaaddesi 01- dugu rivayet olunan, A,af b. Barabyii; [b. bk.] 'ya atfetmilitir. tbn Ba!uta, atrium hakkiuda, gayet dogru tafsilat vermistir, Fakat kendisinin naklettigine gore, adet oldua-u veeihle, medhaldeki ha~ oniinde el\'ilmek istemedigi j .. in, kilisenin i~ine girememistlr,

Tiirkler fstanhul'u zaptettikleri zaman (29 rna.

Yls 1453) miidafaasra halk kiliseye Sll\'lUdl. Rivayete gore, tiirkler bliyiik Konstantln siiHl.nunun yamna kadar geldikleri zaman, gokte bir melek zuhur edecek ve bunu goren turlder, bir daha donmemek iizere, Asya' daki vatanlarma ~ekileeeklerdi. Fakat tiirkler gelmi§Icr ve harim-i mukaddes olan mabedin kaprlamn a~arak, i~eri glrmisler ve orada korkudan birbiri ustiine Ylitllml§ alan erkek ve kadmlart kclayea yakalaYIP esir etmi!llel'dir. Tiirklerin Ayasofya 'ya giri~lerine §abit olanlardan hi .. blri, sonralarr ~Ikan tivayetlerde oIduA"U gibi, 0 vakit bir ketl-i amdan ve mabede kar§1 bir hiirmetslzlik ve tecaviiz yaprldrgmdan bahsetmezler. Sir az sonra Mebmed H., umumiyetle rivayet oluuduga gibi, at iizerinde del\'il, fakat yaya olarak, kiliseye girml§ ve rniiezzine ezan okutarak, maiyeti i1e beraber, namaz kl!ml~hr. 0 va-kitten itbaren ta J934 senesine kadar, Kouatantlus ve justinianus 'un mabedi arhk islam mabedi olmu§tur.

Tasvirlerin islam dinlnde yasak. clmasmrlan dolaYI, dahilde tiirkler tarafmdan miibim tad,Hat yapJiml§tJr. Evvelce duvar ve tonozlar iizerine, rumlann milhir elleri iIe, ebediyete kadar dayanacak zannederek, koyduklarl mozayiklar badana ile o!'tiildii [Evliya <;elebi, Seyahaindme, I 'de bu mozaYlklardan bahsedildil\'ine gore, bir klaml dahasonralar. ka~ patllml§ olacakhl']. Papaslar ile balk. aYlran parmakhkhbolme kaldmldl. ~ark kUlm I,

~

AYASOFVA.

yani Bema'daki biitiin 0 zengin tezyinat sokiil~ dii, Eski Blzans kiliseleri hep Kudiis 'c mliteveccih oldug:u ve namaz ise, Kabe 'ye miiteveccihen kilmmasr icabettiil:i i"in, tiirkler, fetib giiniinden beri, Ayasofya io;;inde binanm §ark krsmma dog:ru namaz krlmayip, bu istikameUen bit az cenuba inhirafh, yani kibleye miiteveccih ·olarak namaza dururlardi, Minberin ilk iki yanmda yazrh hirer sancak bulunurdu. [Giizel «iniler He siisleumis olan §imdiki mihrabm iki tarafmdaki iki hiiyiik §amdan Kanuni Siileyman tarahndan Macaristan'dan getirilmi§ ve camiye vakfolunmuljtur ( kr§. E. Karacson, Echos d'Orient, 1908, XI, 69 v.d.) ], Ma[fimdur ki, Mehmed II. cenflb-i §arki duvarlarmi muazzam dayanaklar He (istinat ayaklan = eontre-forts ) tahkim etmistir (bk. Wive VII). Murad III" zamanla husiile gelmilj olan ciiz'j arrzalarr izale etmek i .. in, umumi tamirat yaptlrmlljhr, Fakat bu tB.mirat ayn! zamanda dahilde "lplak kalan krsrmlarm da tezyinine yaraml§b. Bu miinasebetle padisah io;;eride esas medhnlin yakinlarma [Bergama 'dan getirilen ve hellenistik devrine ait] iki biiyiik kiip vazettirmistir ki, hn kiiplerin her bid uso litre su alir. [M~rad III. bugiin esas kubheyi tutan fil syaklarrmn oniinde duran 4 mahfil insa ettirmistir ki, bunIarm en biiyiijtii miiezzinler mahfili olarak kullamhrdi ], Murad III. kubbenin iistiindeki baO;;ln yerine konulmus olan ve kutru So arsm bulunan alemi altmla yalddamak i,.in, biiyiik meblaglar sarfetmistir. Bu suretle islamlD remzi olan bu yaldlzll hilalin parrltrsrm ta Uludajt (Bursa) 'dan gorrnek kahildi,

XVI. asrru ikinci yarrsmda camiin cenup tarahnda ve camiye mu+tasrl olan mezarhkta, padisahlar i .. in tiirbeler in'i'a edilmeg e baslandr, Bu tiirbelerin en eskisl Selim II. 'in tiirbesidir. Bundan sonra onun oglu Murad m. ve torunu Mehmed III, tiirbeleri gelmektedir. Mehmed II!. 'in, tahta eiilus eder etrnez, katlettirdiifi kardesleri, Murad III, tiirbesi yanmdaki kiio;;uk bir binada medfundurlar, 20-30 sene sonra, hayh zaman dan bed mahlfi bulunan Mustafa I. birden hire olmiif} ve burada onu defnedecek hemen daha miinasip bir yer bulunamadigmdan, tiirklerin fethinden bed zeytill yalj"l mahzeni olarak kullandlklan eskl vaftizhane (baptistere, narthexin cenup dhetinde) 'ye gomtilmii~Hir, Mus~ tafa I. 'nm yegeni Sultan tbrahim de bu vaftizhane binaslDa defnolunmuljtur, Vag mahzeni ise, vaftizhanenin §imalinde in!}a edilen bir binaya naklolunmu§tur.1

1 Bn hinalatd.n bilba •• a SoBm 11, V6 Murad Ill, Hitbeleri gayot ktym~tli ~iniler ihtiva etmekt. vo turk mi",ati.inin ,.he.orl.rinl t.~ldl eylemekt.dir. Bunlarm i~;nde yataDlar hakkmda bk.1fadf~al ol-.n .. ""''". 1,6 v.d,

Murad (V. duvarlara ve duvarlardaki bOJj yerlerin tezyinine ,.ok ihtimam etrnistir, Duvar[ada meshur hattat Blo;;ak~l.Zade Mustafa <;;elehi tarafmdan yazllml~ olan cesim ayetler, imparatorlug-un bir o;;ok cihetlerden yiikseldigini gos. teren bu devirden kalmadir, Tiirklerin sokmege o;;ah§arak okumaktan biiyiik bir zevk aldrklarr bu menkuf} ve girift ayetler iistiinde celt harfler ile, gayet biiyiik olarak ilk dort halifenin islmleri yauh levhalar astlml!!hr, [Bu levhalarm hattat Tekneei-zjlde Ibrahim Efendi tarafmdan yazllmllj olduklarrm l;ladlft:at al-eaoiimi' ( I, 4) 'de goriiyoruz; krlj, Tul;/a-t Gat(iitin, s, 48; bunlar, Sultan Mecid devrinde, hattat kazasker Mustafa tzzet Efendi tnrdmdan yazrlml§, yuvarlak levhalar ile tebdil olunmustur ], Bugiin baH mevcut olup, hakiki hir san'at eseri bulunan, inei gibi minher de Murad IV. zamamna aiHir. [Aym padisah, solda iki mahfit arasmda duran ta, kiirsiiyii bina ettirmi,tir, f:!adi~at al-caoiimi' (s, 4) 'de "mahfil-i humfiyun, duvar dahilinde idi; sultan Ahmed H~n-l salisin emr-i humayunu He §ehne§in olmustur" denilmektedir. Demek ki, mahfil eskiden mihrap yeri He sol yan sahn arasmdaki ge~itte idi J. Ahmed III. bunn tevsi ve on tarafilla kapah bir balkon ilave etmiljtir. Mahmud I. birinci kattaki ·hunkar mahfilini [bk. l;ladl~at al-caoiimi', s, 5 : "tahaka-i ulyada vaki mahfil-i humayun Sultan Murad Han 'mdrr" demesinden, mahfilin birinci kaUa olmayrp, esasmda iki kath oldugu ve direkler He te~kil edilen bir birinei kat iizerinde bulundugu istidlal edilebilirJ ve §arkta her camiin yamnda bulunmasi lblm gelen miiessesati inia ettirmi§tir kif bunlar da eenup tarafmda avluda bulunan giizel ~adlrvan ve mektep [hu mektehin ilk tesisi, Fatih vakfiye. sinden anla§lldlj!"l vecihle, Mehmed II. zamanma kadar O;;lkmaktadlr], §imal cihetindeki im5.ret ve camiin il;inde bulunan kiymetli kiitiiphanedir, ~unu da Have edelim ki, bbl alametlerden bu kiitiiphaoenin cami dahiJinde muhafaza edilmi~ daha eski bir temele istinat ettigi anlasilmaktadrr,

Murad IV. 'dan itibaren, memleketin umumi inhitah He birlikte, camiin bakimi da ihma! edilmi'ltir. BinaDin inhidama mail clan ban klslmlanm kurtarmak Ve d5.hili manzarasmm va· karlDi artbrmak iizere, Abdiilmecid, 1847 'de, mimar Fossati kardef}leri binamn ta_mirine me~ milr etmil1 ve tamirat :I sene siirmii§tiir, [Fossati kardeiller kubbeyi demir kiri§ler i1e takviye etmi§ler ve §akulden inhiraf eden 13 kadar siitanu duzeltmi~lerdir ]. Ancak insan tasvirlerini orten kjre~ slValar blrakllml§, fakat diger bSlmlardaki butun duvar temh.lenerek, Ayasofya 'nm altm yaldlzlar ve renkler jle parlldayan

AVASOFVA.

tezyinah meydana ~lkaTllml~hr. Bi.tgiinkii· l}ekli He, bunkar mahfili ve harici duvarlarm iizerindeki kirrruzi yollu san boyalar da bi.t zamana liittir. Climlin, dike r biitiin kisimlarr gihl,mina. releri de tamir olunmu!ltur.Yah:il:i: Blzans imparatorlug,unason darbey]. vuran Mehmed II. 'in ··yapbrml§ oIdug-u m~nar,:yedokuOulmaml§b. Bu-

. nunla·· beraber,. nihayef· bu mint'ii'eyi digerleri k~clarmimarlDa miisa-

az miite~unu da bu sail'bizanshlar istinat ayaklal·l··saye.m.ue~u'(. L,""''''''Y't> miisait bir arazi

.... ".· •• <lill"'."· otmasma ragmen, bu hiiyiik Avrupa 'mn her bir zarnan da-

Cenup yan sahmn geeisinde, giize-l bit tun~ par .. ife ayrrlnn ve pek lclymetll yeame kitaplarihtiva

bi. kUliiphano vardrr, Duv ar lerr t.nik ve Kii\.hyo Ho .u.lonmi~ olan be kij\uphAne, 1906 senesinde bit tihnir g-ormii~tiif. Cenup euhnm ortuemde, Bl.an. devrtnde imparator mahfili verd.

R~m •• anda dim; ~ok gti~"l bir m,.n zu ra allrd.! aehzad~ter He rioill 1kindi namaz ma gelirlerdi~ 'Teravih nama" hi9 bi. yerde bu kadar ihti$Qmlt 01 mezdr, Kubbe, dairo $eklinde dizilmi~ bir cok kandill.t He tcuvlr olunurdu, Rnma.am~ 26/27. ~kndir) gccesi Kue'en 'm indigi geee olduzundB~, bu gece, camide buyuk ihti$aml. I es 'ld ·edilirdi. Eskidon padisahlar DU gib! miibarc,k gunlcrde .. r. .. k e&miye gold iklc'ri hal de, Abdijl hami d If. encak ber 'SIIne rama.an "ymdn eski Topkepr saraYlndaki tilt. kn·i &eni% yolu He geldil(i vakit, ba.lIn bu de uZrardl.

kadar aym menbalardan . alrurms ve aym fikir· leri ihtiva ederlerse de, daha miihimdir, Bunlara gore, huyiik I}ostanti~ b. ~Alaniya 'nin gao yet zengin olan zevcesi A~afiya, gen~ ya§lnda olmil§ ve • diinyadaki hinalarm hepsinden daha yuksek bir kilise iu§aslDl vasiyet etmil}, Avrupa 'dan birmlmar gelmilll ze'l!\ini 40 arsm kadar kazrrica, suya rastlarms; kiliseyi insa edip, kubbesini yapmadan, ka,.ml§. Bina [0 sene yarim kalml~. Bilahare mirnar, h;kiilr istanbul 'a gelerek kubbeyi de in§a eylemi§. Her taraftan mermerler <;lkarllmI~ kit 0 vakte kadar hunlarm yedni yaltnz devier bilirlermls, Dlihili tezyin eden 4 biiyiik somaki siitun "Kaf'" eaglUdan ~lka. rrlan "madenden" imi§. Hlilbuk'j bu siitCinlar sert mermerden yapllmll}br. Biiyiik kapilarm kanatlannda kullamlan kereste, Nuh 'un gemlsinden katma tahtalar imi§' ki, bunlar Kudiis 'te Silley. m!l'~ 'm mabedinde ve Kysikos (AydmcJk) 'ta kullamlrms, iu§a masrafr, her biri 360,000 florilik, 360.000 altm kul<;esine mal olmus, Konstantiu 'in kii~iik o8'lu, Peygamherin muasrrr ve gizli mtislliman olan imparator Heraklius zamamnda, kubbe Ylblml§ ve dindar hiikilmdar hemen bunun tamirine te§ebbiis etmil}. - En eski yazlh§) 970 (1562/1563) senesine <;Ibn 'All al-'ArahI llyiis'm TavarllJ·i gQstantinlya va Aga $o!iya admdaki eseri, Kanuni Siileyman devrine iiittir, 'Ali al:Arabi llyiis, :8 haz.iran 1565 'te olen Serniz Ali Pasa zamanmda, milderris idi (bu miiellifin tarihi i<;in bk. Fliigel, Katal, ·der Kaiserl, Hofbibl, ZIt Wien, Ill, 97), tki sene sonra eserinin is~ini kismen degi§tir_di ve hazl iHiveler yapt! (TavarifJ-i bind-i Aga $Qjiga, Paris, Bib!. Nat., Supp. Fonds turcs., nr, 1546: TaviirllJ·i IJosfantinlya va Aga $ofiya oa ba'i,i IJ-ikayat; Pertseh, Verz. d, turk. HS$. der Kgl. Bibl, za Berlin, nr. 232). 'All a1-'ArabI i1yas 'a gore, Ayasofya, imparator Ostuniyanu zamamnda mimar 19niidiiis tarafmdan Insa edllmistlr. Bu muharrir umumiyetle XV. aarrdaki selefinden daha ziya. de §il.y!in-l itimatur, Eser, muhtelif riviiyetleri lhtiva etmesi dolayrsiyle, daha tamamdrr, Bugunkii nokta-i nazardan hi!; de kif! olmamakla beraber, miiellif, !iarkta bu ~n biiyiik cam iin tarihi hakkinda sal1l.hiyet sahibi olan ilk tiirktiir.

Ayasofya 'ya clair dallamp budaklanan e fsan e I e r , asir la r ge,.tiko;;e, §eklini degjl}tir~ mi§tir. XVI[, asirda bu efsaneler en yuksek ruhan! kiymetini kazanmistrr j esasen bu devirde tiirkler cismant olan her I}eyi hakir gorur olmuslardi. Yine 0 zamamn rivayetlerinclen olarak, isllimiyetin ilk asrrIarmda, istanbul'u muhasara eden arap miicahitlerlnin namaz kildikIan yerler ile cal1)iin.,sahul ortasmda HIzlr'm in~aata nezaret ettigi mahalli gosterirlerdi.

AYASOFVA.

Cenup tarafmdaki dehlizlerde bulunan oyuk bir ta§a lsa 'nm be§i§-i nazarl He bakrhrdr, Evvelee gen.. softalar tarafmdan nakledllmekte bulunan hir rivayet daha vardir ki, 0 da l;fuaayn Tabrlzi'nin hu d.mide ne suretle bir tedris kiirsiisiine nail olduguna dairdir. Sultan Mehroed II.,kutasavvlflardan olan hudte, elini optiirmek i,.in, elinin iistiinii uzatm~y:p, elinin a y alii n 1 .. evirmi~, l;Iusayn Tabrizi de hemen padi§abtan Ayasofya'da miiderrislik alml§hr. Abdiilhamid II. zamanmda mabedde halkill en liok :dyaret etti~i yer t erie r d ire k ile mihrabm yaklnmdaki 8 e r i n pen c ere idi, Sozleri biltiin· muasrrlarr ve bilhassa Sultan Mehmed n. tarafmdaa .. ok mfiteber tutulan ~eyh Ak $emseddin ilk tefsir dersini bu pencere oniinde vermi!}, Yakm vakte kadar pencereden gelen serin havamn ilahiyattahsil etmek isteyen talebeye zihin al(lkhgl verdiglne itikat edilirdi, [Caml, 1934 'te, bir miize haline konmu~ ve Istanbul arkeoJoji miizeleri idaresine raptedilmistir, Hahlar ve fil ayaklarma aS11I yuvarlak levhalar, !lubst 1935 'te kaldmlmistir, Bu tarlhten itibaren, bina bazi tamirat gormii§ V6 bahqede, Bizans mimari eserlerinden miite§ekkil, bir allik hava miizesi viicuda getiriImil}' Hr. KTIj. Ayasofya kilaoueu, Istanbul, I93S.]

Bib 1 i yo g r af y a: Procopios, Agathias ve Paulus Silentlarios gibi, en ziyade §ayan'1 itimat bizansh miiellifler Justinianus 'un muasrrlarrdrr. - Yeni mubarrirler arasmda Jj'unlar zikredilebilir: P, Gylliu!!, De iopographia Conetantlnopoleos librt IV (Lyon, 1561 ve miiteakip seneler); ayn, mll., De BosphorQ Thracio libri Ires (Lyon, 1561 ve miiteakip seneler ) j Grelot, Relation d'un voyage de 6onstantinople (Paris, 1680); Charles du Fresne, sieur du Cange, Constantinopolis christiana seu descriptio urbls Constantinopolitanae (Venedik, 17:9) ; ayri. mll., Historla Byz;antina (Paris, 1680): J. v. Hammer, Constantinopolis und der Bosporus, t ( Peste, 1822 ); Skarlatos D. Byzantlos, Km"m(l.vt~"ou, ItOA~, 1 (Atina, 18St); C. Fossati, Aya Sophia o{ Constantinople as recently restored (London, 1852); Gibbon, The Decline and Fall of the Roman Empire, n (London, 1854); W. Salzenberg, Altchrtstliche Baudenkmtiler von Konstantinopel (Berlin, 1854) j Ayvansera'1 Hiiseyn, lfadllf.ai ol-caoiimi (istanbul, u8! = 1864 ): G. Kinkel, Mosaik .ar Kunstgeschichte (Vn. Die Sophienklrche von Konstantinopel), Berlin, 1876; A. G. Paspatis, B1Jsr.t1J1WCI.( fleMtCl. (istanbul, 16n ); A. Choisy, L'art de Mtir chez lee Byzantins (Paris. 1883): J. P. Richter, Quellen der buzantini$chen Kunstgeschichte (Eitel berger

von Edelberg und llg, Quellenschriften fur Kunstgesohichte und Kunettechntk: des Mittelalters, Viyana, 1897); N. Kondakof, Bizantiskiye tserkoi i pamyatniki Konstantinopoli (Odessa, 1887); G. Fossati, Rilievi storioo-crtistici sulfa architeitura bizantina dal IVaI XVe fino al XIX sec., oooero notizie intorno alle scoperie [atte in S. Sofia a Costantinopoli (Milano, 189~); D. F. Belyayef, Byzantina, II (Zap. imper, rue, arcb. ob§{)., VI. Petersburg, 1893); W. R. Lethaby ve H. Swainson, The Church of Sancia Sophia, Constantinople j a study of Byzantine building (London ve New- York, 1894); H. Holtzinger; Die Sophienkirche und oerarandte Bauien der byzantinischen Architektur (R. Borrmann ve R. Graul tarafmdan ne§redilen, Die Baukunst, 10, ciiz, Berlin ve Stuttgart, 1898): Evliya Celebi, Sayahat-name. I (Istanbul, 1316 = 1900); E. M. Autoniadis, 'AQymoi.oytxot n:tVCl.X8<; tfj<; 'AYL(1<; l:orp£<t<; (Istanhnl, 19(5); Cela! Esad, Eski letanbul (Istanbul, 1323 = 1907 ); E. M, Antoniadis, ~E%_ rpQ(I.(1~ tile; 'Ayir.te; l:oq:>l«<; (Atina vc Leipzig, 1907-1909); J. Ebersolt, Sainte Sophie de Constontinople (Etude de iopographie d'apres le livre d~s ceremonies, Paris, 1910); O. M. Dalton, Byzantine Art and Archaeology (0,,ford, 19! I ) ; C. Gurlitt, Die Baukunst Konstaniinapels (Berlin, 19t:l ); G. A. Sotiriu, <H <Aytr.t ~orp((t Kmvm(l.vtlvM61.em<; (Atina, ta.); O. Wullf, Altchristliche und byzantinische Kunst, II (Potsdam, 1914) ; ayu. mil., tuu«: graphiech-kritischer Nachirag zar altchr, u. byzant. Kunst (Potsdam, 1939, bk, bir de zeyil); L. Brehier, Saint Sophia and the hl$tory of the church (The Constructive Quarterly, 7. 1919); J. A. Douglas, The importance of S. Sophia (The Christian East, 1, XX, 1920); M. D. Volonakis, Saint Sophia and Constantinople (History and Art, London, 1920); A. Fabre. Autour des deux archiiecies du Parthenon Iii de SainteSophie i Echos d'Orient, 22, 19 t 3); H, Prost, Monuments antiques releoes et restaarls par les architecies pensionnaires de l' Aoademie de France a Rome. Suppl6ment (Paris, 1924); Ch. Diehl, Manuel d'Art B~1!'antin, I (Paris, 1925): M, A, Charles, Hagia Sophia and the Great Imperial Mosques (The Art Bulletin, XII, 1930, nr, 4) : Andreades, Die Sophienkathedrale von Konstantinopel (Kunstwissenschaftliche Forschungen, I, 1921; kr~. Guyer, BZ, 32, 1932, 8. 137 v.dd.); U. Christoffel, Die Hagia Sophia in Konstantinopel (Deutsche Zidtschrijt, 46, 1933) j H. Sede1mayr, Das erste mittelalterllche Architecturs!Jstem (Kunst-

AYASOFYA.

I, 11k kiliseye dair, son zamanlara kadar, hemen hi~ bir §ey bilinmiyordu, Toprak iizerinde bu bina He alakah bakiyeler mevcut dekildi. Bizans me'haalannm IlQoj.tLXO\; v£o,,;, yani i~inde yollar yabut sahnlar (nef) ibtiva eden bir kilise, olarak gosterdikleri bu binanin b a II i 1 ik a §eklinde ve bugiinkii binadan kii~iik olduA'1.l nnlasihyordu, J935 senesinde Istanbul alman arkeoloji enstitu'suniin, miizeler idaresi He blrIikte, Ayasofya 'nm garp avlusunda yaptlJtI hafriyatta, bu binaam bbt krsrmlarrm meydana ~Ikarmak kabil olmustur, Bu bafriyatta bugiinkii Ayasofya zemininden 2 m. a§alt1da, mabedin garp cephesini tezyin eden 5,5 m, geni§liA'inde direkli bir portik (galeri) He narthex duvarlannm bir krsrm bulunmustur. Bir mermer mer. diven ile bu portike girilmekte ve buradan miiteaddit kaprlarla (bugiin ikisi mevcuttur) mabedin narthexiae gel;iImckte idi. Narthexin arkasmda ise, 5 sahnh olmasi muhtemel bulunan asrl basilika bulunuyordu. Hafriyat esnssmda bulunmus olan direkler, Kcriut nixanunda ba§hklar. kabartmalar ile siisHi epistil hatrllan ve dilj"er bir takrm mlmari par~lar uarthexin or ta kapismru oniindeki portikin yan portik~ lerden daha yiiksek oldugunu ve cepheslade bilyiik bir ahnhk (fronton) ihtiva eden bir propylon lleklinde bulundugunu gostermi§tir. Biitiin bu mimari parealar, Theodos n. devri m iih ii r l e r ; G. Sehlumberger, I iislil.bullu gostermekte. binaenaleyh 4Is'te a. ~I~ rempil'e Bvzanfin (Paris, h§ merasimi yaprlmis alan binaya ait b\lh!!l.

m!lkt{l~hr, .. .

wlssenscha/tliche Forschungen,n, 1933 ); E. H. Swift, The Latins at H. Sophia (Amer. Jour. of Archaeology, 39, 1935) ; A. M. Schneider, Byzans t Istanbuler Forschungen, 8, Berlin. 1936); W. R. Zaloziecky, Die S?phienkirche in Konstantinopei und ihre Stellung in del' Geschlchte del' abendliindischen Architectur (Studt dl ant/chita. christiana. 12, Roma, 1936); A. M. Schneider, Die Hagia Sophia ztr Konetaniinopel (Bilderhe/te antlker Architektur, Berlin, 1938); ayn, mll., Das AI'chitektursystem des Hagia Sophia zu Konstall~inopel (Orlens Christianus, 36, (939) j ayn. mll., Die Hagla Sophia in der poliiisch l'eligiiJsen (ledankenuielt der Byzantine1' (Das We1'k des Kiinetler», 2, 1941).

Ayasofya 'nm garp avlusunda yaprlan h afriya ta dair: A.M. Schneider, Die Grabung im Westhof del' Sophlenktrohe su Istanbul (IstanbuZer Fcrschungen, 12, Berlin, 1941).

M 0 z a y i k I ere dair: L, Brehier, J ournal des Savants (N. S. 10, Paris, 19U); A. Heisenberg, 8evw" 19U j Th, Whittmore, The Mosaics of St. Sophia at Istanbul. Prereport on the first year's work, ( The Byzantin Institute, Paris-

1933 ); ayn. mil., The Mosaics 0/ St. at Istanbul. I. The Mosaics of the II. The Mosaics 0/ the southern rh_,;.~ •• J·_ ( The By;&antine Institute, Oxford, j C. Osleczkowska, IX j I. D. Stefaueseu Doiger (Byzantion, IX ve X, 1934 ve

) j Ch, Martin, Nouvelle Revue theolo. 6z (Paris, 1935); A. M. Schneider, OriIII, 10. ser., 1935; I. D. Actes du IV. Congres Intern. byzantines a. Sophia, I (Bulle-

l'Ins/itut ArcMologique Blllgare. 9, A, M. Schneider. Byzans (Berlin, 32 v.d.) j Misn (M. Is. Nomidis), 'Ay(J.£ l:OqJLa.£ (istanbul, 1931) j Medico. Revue arche%gique, Ill,

Battlni, Felix Raoenna, J939.

-: , ... V>',..'l1'VA 'ya dair e fa a n e I e r: Carney Folklore de Constantinople Preger, Soripitres Originum (;;oJ1stlwtj[nOjooliftal'um (1901-1927 ); M. Sper est .• cnrnt fiir V. Zlatarski (Sofia,

H. H. Russack, Byzans und Stanbul. ....... - . .,.."0·' und Legenden vom Golden en Horn 1941 ).

h e I e r: S. G. Mercatl, Salle iscrtSanta Sofia (Bessarione, I9H-

K ii <; i1 kAy a S 0 f y a. Biiyuk Ayasofya 'mn yakllllllda, Ciuci meydam yamnda, kii .. iik Ayasofya camii vardir, Bu bina eski bit kilise olup, Justinianus ve Theodora tarafrndan 521- 536 seneleri arasmda inia edilmis ve aaizlerden Sergios ve Bakhos 'a ithaf edilmistir, Bu kilise gayr-t muntazam bir dort kOlie ic;:ine resmedilmis bir oktogondan terekkiip etmekte ve oktogonun 8 ko§esine tesadiif eden 8 fiI aya!!:! kuhbeyi taIJlmaktadlr. Piau bakimmdan, bu bina biiyiik Ayasofya'mn prototipi 8aYI* labilir, Fetihten az sonra, bu kilise, babiisaaade altasl Hiiseyin Aa-a tarafmdan, camiye tahvil olunmustur. Blnamn garhma 5 kubbeli bir revak eklenmis, yamna ve eivarma medrese, dviye, imaret ve mektep gibi, hayir miiesseseleri ilave olunmustur. Bunlardan bu. giln yalnlz medrese mevcut 01 up, harap bir haldedir. Camiye bitillik olmayan ve bugiin Ylkllml'i bulunan minareyi, sadrazil.m MUlitafa

Pa§a yaptlrmll}h. (K. SOSSHElM.)

(Bu maddedeki i1aveler ARW MOFID MANSEL

tarafrndan yapElml§br.]

l l fl v e l e r .

54

AYASOFYA.

',.,'.':.

II. Ayasofya 'mngarbmda bulunan ve "atriw urn" ad In! ta§lyan avlunun §eklini de, ynkanda bahsettigimiz hafriyatta, tesbit eimek kabil olmustur, '47,6 m. uzunIng-unda ve. 32,5 m.. geni§liginde olan hu avlunun 3 tarafi revaklar ile .. evrilmi§ idi. Bunlar 4 ko§e kahn payendeler ve bunlann arasma vas'edilmis yiiksek direklerden terekkiip ediyordu, Wulff C~ltchristliche u. byzantinsche Kunst, II, res. 327) tarahndan dercedilmi~ eski bir fotografta bir ka<; tanesi goriilen bu direkler, 1873 'ten sonra kaldmlmisttr ,(kr~. Curtiswalker, Restes de la reine des ville;, n. 1891, nr, 2). Bu avlunun 01'tasmda flskIyeli bir havu:!: (kantharos) vardr, Fakat hafriyatta huna ait en kii .. iik bir iz dahl bulunmannstrr,

III. Binanm esas pHim, miistatil i .. inde, inee uzun bir §ekil alml§ bir sekiz kO!je ( oktogon ) 'nin yerle§tiril~esi ile, husille gelmi!Jtir. Bu oktogon, biiyiik kubbeyi ta§lyan 24,3 m, yiiksekliginde 4 biiyuk fil ayaJtl ve §arkta mibrabm, garpta ise, kiral kaptsuuu sagmda ve solunda bulunan iki§er aded daha ku<;iik iiI ayaklar. tarafrndan te~kil olunmakta ve bu ayaklar, in§aat ir,;in ehemmiyetli olan kii .. iik kemerler ile, bir birine birle~tirilrni~ siitiinlara raptedilmis buIunmaktadu-lar, Bu binada mimarlar kerner ve kubbelerin muhtelif istikarnetlerde iera ettikleri tazYlklarl, bunlari birblrine r,;arpl§brmak suretiyle, tahfif etmekte yahut, bizl hallerde, tamamiyle ortadan kaldrrmakta biiyiik maharet gosten.ni§lerdir. Orta kubbenin §ark ve cenup istikametlerinde icra ettig-i tazyrk, muazzam biter yanm kubbe tarafmdan karsrlanmakta ve tekrar daha kii<;iik iir,; yanm kubbeye taksim olunmaktadir, Bu yanrn kubbelerden biri iarkta, mlhrabm iizerini ortmektedir. ~imal -re cenup tazyiki ise, bash basma bir lHem teskil eden iki kath yan galeriler tarafrndan kar§llanmaktadtr. Bu yanktslmlar saray planIarrm hatrrlatan ve arka arkaya dizilmill bir takrm dairelerden rnute!}ckkildir. Garptan gelen tazYlkl kar!}llayan buyuk yarim kubbe ise, iist btl ba!}h basma bir galeri te§kil eden iki kath narthex tarahndan desteklenmektedir ki, sair bizsns kiliseleiinde oldug-u gibi, kadmlara tahsis edilmi~fit.

IV. Binanm i<;i fevkalii.de susludiir. Duvarlar, yerden kcmerlerin ba§langlcma kadar, yeIii! Tesalya mermerinden yapljml!} UZUll §eritler ve bunIarm arasmda bulnnan Mlslr porfiri, Numidye mermeri, krem tengillde su mermeri, penbe damarh Frigya rnermeri, a"lk ye§i1 damarh Karystya mermerinden levhalar He kaphdn. Bu kaplama, ust klslmda, "opus seetile" teknikinde yap.lml§ bir llIerit ve 1'1.1 ... bir kon- 891 lie s9n!', ermekte<lir. Muhtelif marmer lilY-

halarm hepsi, vaktiyle altm yatdlzh olandendalleli <;ltalar ile <;er .. evelenmistir, Binanm zemini ise, Marmara adasmdan getirilmi§, geni§ mermer levhalar i11i1 M§enmi§tir. ...

Bu mermer kaplamadan sonra, duvarlarda mozayikler ba§hyordu. Figiirliiklslmlan 'SIVa He ortiilmij~ olan hu mozayikler, 193% senesinden beri, hukiimetill miisaadesi ile, Amerikan Blzans enstitiisu mudiirii 'rho Whittemore tarafmdan temizlenerek, meydana "Ikanlmaktadlr. Justinianus devrine ait moaayikleri halen narthex ve yan sahnlann tavanlannda ve ust galeride ve eephe direklerinin iizerindeki kernerlerin i<; kisrmlarmda gormek miimkiludiir, Bunlar hendesi tezyinat He kemerlerin tam ortalarrna vazedilmls ha .. Iarr ihtiva etmekte ve geni§ saha kaplayan altm yaldrzlarrn ~a\laasl He goz almaktadir, Bu devire ait figurlii tasvirler, zamamrmaa kadar gelememistir, Ayasofya'da meydana ,<.karllml§ olan insan tasvlrlerinln hepsi ikonoklast devrinden sonra yapllmuihr. Narthexin cenup kaPISlUlU Iizerlnde, altm yaldiah bir zemin ilzerinde, Meryem He oglunu ve Istanbul 'un milesslsi Konstantln He Justinianus 'u tasvir eden biiyiik mozayik levha (X. asir ) bizans san'atrmn bir !}aheseridir. Klral kaprsmm iizerindeki mozayik Ise, Basil I. yahut Leon VI:u bit taht iizerinde oturmus olan iBa 'nm huzurunda ibadet eder bir vaziyette gostermektedir. Mihrap yaTim kubbesinin io;indeki mczayik, kueakmda 0&,lunu tutan Meryem 'j musavvirdir (IX. asir ), Dst kat gale1'ilerinin cenup krsmindaki duvarlari iizerinde, XI. ve XII; asirlara ait, biiyiik'mozayik levhalar buluumustur, Runlar tBa 'mn saglOda ve solunda muhtelif- imparatcr ve imparatorir,;eleri tasvir etmektedir.

Esas kubbenin i .. Inde, taht iizerinde oturan bir isa tasviri vardir, Bu mozayik, Abdiilmecid zamenmda, kazasker Mustafa lzzet Efendi tarafmdan yazllml§ bir ayet He artiilmu§tiir. Kubbedeki mozayikleria bir krsmi bingilerde (pendantif ) boya He kopya edilmi§tir ( kanath melek tasvirleri).

V. Orta sahmn §ark kisminda bulunan ve "bema" adi verilen papaslara mahsus krsrm, i~lemeli sutulliar va muhtelif tasvirler ile susHi, yiiksek bir bOlme kafes ile, kilisenin miitehaki klslmlanndan aynlml~b. Burada mukaddes e§ya dolabl ve bir ibadet kiirsiisu bulunuyordu. MihrabID anunde lse, patrigin tahtt ve yarlm daire liiek1inde kademelerden ibaret, papas peykeleri vardl. Orta sahnda. biiyiik kubheyi ta§lyan §ark yarlm kubbesiuin alhnda, meljlhur bir va'z kiirsusil (ambon) bulunuyordu. Bu kiirsii, iizerine §ark ve garptan iki merdiven He <;lktlan, direk!i bir Hide iistiinde yiikselen ve yine diteklere mii~t~nit bir yanm kubbeden ib~ret bir saye-

A YASOFYA - A Y ASTAFANOS.

bin §eklinde idl (kf§. P. Friedlander, Johannes von Gaza und Paulus Silantiaril~s, 191:). . Ainbonuu· durdugu yerin civarmda bugiia "opus sectile" tekniginde yaptlml~ bir yer mozayiki gormek kabildir, Muahhar devire ait 018n ve ... omfalion adnn t~lyan bu mahalde "biiyUk

Eiscdos" merasimi iera edildi~i anlasihyor (A. M. Schneider. Bgzanz, s, 34 v.d.). Rus seyyahl Anton 'un (XIL asir ) ifadesine gore, burada imparatorlara. ta.~ giydirirlermi~.

VI. Bi:z.an's lcaynakla.n binanm ga.rbmda., atriurn elvarmda "borologion" adim ta§lyan ve gayet san'atkarane yapllml§ bir su saatr ihtiva eden bir muvakkitbaneden bahsetmektedirler. Schneider (Die Grabung im Westhof der Sophienkirche. 9. 39 v.d.), bugUnki.i medhalin g~rbmda, atrium duvarma biti§ik ve iizeri bir be§ik kemer He ortiilii olan dairenin horologion 01- dug-unu kabul ediyor. Su saaHnin Harlin ibn Ya~yi tarafmdan tarH edildi~ini ve buna benzer bir saatin Gaza'da bulundugunu zikrediyor (kl'§. H, Diels, Ober die von Prokop besahriebene Kunstuhr von Gaza, Abh. Pro Ak. W.,1917. t veAntike Technik (1920). 8. 219 v.d.),

VII, Ayasofya 'nID4 miafiresinden biri Fatih §lmaI-i garbi ko~esindeki minare, II. devrinde ve garp cephesindeki kahn ise, Selim II. devrinde, Mimal' Sinan in~a edilmistir, Selim II, §imal eiheiki Hikpayeyi (arc.boubnts) bina ettirve Murad III, devrinde Sinan, Andronik yapllml§ olan payandalan yeniden

ve yeni istinat duvarlan Wive etmek binayi inhidamdan kuttarml§hr, (ARIF MOFlo MANSEL.) AYA STEF ANOS~ Mar·

~"'U'"LllU" ve labnbul 'un 17 km. garbmda, bir mevkidir, Bu isim eski bir kiliseden da (v. Hammer), Ayastafanos 'lin muhasarasr siralannda Fatih Sultan

IVH'nlllCU 'in ilk i§gal ettig-i yerlerden, kadlm Stepheaos oldu&,u kat'j surette isbat deg-i1dir (Dueas, n~r. Bekker, Bonn, 'de mlQyta '{oil 'Ay(ou l:'{t;<pa.VO\l mJv

'dan bahaetmektedir). Istanbul 'un lazaptmdan evvel, ha"hlar 23 'te bu eivarda karargah kurrnusEdirne 'ye giden biiyiik yol (Ponte Piccolo) 'den ge"mekbu yolun 4 km, garbmda Bu mevkiin, ne strateji ve ne de babinmdan, ebemmiyeti yok idi; Evde onu zikretmemektedir. [MamUverrihlerinin Ayastafanos 'tan gortiliir. MeseIa Selaniki Mustafa (Tarih; tstanbul, 1281, s. 2 v.d,), AyasIskender <;elebi bah~esi bu-

lundugunu ve Kanuni Siileyman 'ID, bir giin Halkah deresi etrafmda avlamrken, frrtmaya tutularak mezkflr baheedekl ko§ke iltica ettikini 8oyliiyor. Murad IV. tarafmdau idam ettirilen §eybii1islam Ahj-zade Hiiseyin . Efendi 'nln gomiildiil!'U yer hakkmda, Evliya Gelebi (Segahatname, istanbul, 1314. I, 26) "iskender ve,.lebi baheesi" ve Miistaklm-zdde Sadeddin Efendinin (Davl}at al-ma§ii' i~, nezdimdeki yazma nusha ) "Florya" dedigine bakihrsa, bu iki mevkiin aym olduguna hiikmedilebilir.] XIX. asrm basmdan Hibaran, Istanbul zenginleri tarafl~dan. Ayastafanos 'ta 0 kadar 90k sayfiye yaptmlmisar ki, bugun crass istanbnllular i~in, §imendifer vasatasiyle, pek kolay gidiJebilen bir tenezziih mahAlIi haline gelmi~tir.

Ayastafauos. Osmanh devleti ile Rusya arasmda vukubulan harbin sonunda, 31 kanun n. 18'78 tarihinde, Edirne 'de yapllan miitarekeyi miiteakip, ingiliz donaumasmiu Marmara 'ya girmesi iizerjne, ruslar tarafmdan i~glH edilerek, karargah fttihaz edildi, Osmanh murahhasIan h~riciye nazm Saffet Pa§a ve Berlin sefiri Sadullah Bey (Pasa ) ile rus murahhaslarr kont tgnatievve Nelidov orada ictima He miizakeratta bulunup, 3 mart 1878 'de "Ayastafanoa muahedesi" adnu ta§lyall vesikaYI imza ettiler, fmza merasiminin yaplldl~1 bina, bir zelsele esuasmda, Ylkllml~br. Muahede §artlan yeni te§ki! olunan Bulgarista':" 'In pek "ok· geni§lemesinden ve ruslarm istedil'ri harp tazminatmdan dolayi, pek al!'trdl (muahedenin metni i"in bk, Muahedat-l umiimiye mecmuaSl, Istanbul, 1298, IV; G. Noradounghian, Recueil d'actes inlernationaux de l'Em.pire Ottoman. Paris, 1902, III, 509 v.d.). tngiltere 'nin te§ebbiisii He toplauan Berlin kongrasr, daha hafif !jartlal"la, yeni bir muahede tanzim etmi§ (13 temmuz 1878) ve RUBya He kat'i musalfiha ise, 8 §ubat 1879 'da, Istanbul'da akdolunmustur,

Ayastafanos 'un, ikinci mesrutiyeti miiteakip, yeni bir tarih] hadiseye sahne oldugunu goril. yoruz. 13 nisan 1909 (31 mart (325) 'da, Istanbul'da baslayan irtica hareketini bashrmak Uzere, Selanik 'ten gelen "hareket ordusuna" measup kuvvetler 19 nisanda Ayastafanos 'a girdiler, Daha sonra "hareket ordusu" Istanbul'u i§gal ederken, rneb'usan ve ayan azalan Ayastafauos Ta Yacht-clup Ite ayan reisi Said Pasa 'nm riyasetinde, meclis-i milli balinde toplanarak, Abdiilhamid II. 'in hal'i mtizakere edildi. [ Istanbul 'un i§galini miiteakip, ayan ve mebusan azalarl Ayasofya'daki dairelerine avdet He, mebusan salonunda ictima ederek, AbdUl. hamid II. 'in hal'ine karar verd~ (27 nisan 1909; bk. Abdurrahmau ~eref ve Ahmed Refik, Sultan Abdiilhamid.is(lniVe d(lly, lstan.b\t1,

A VAST AF ANOS - AY ASULUK.

I'

'':'·>i~'·'''_··

t9~8) ].Bu vak'a eereyan ederken, turk donanmail d~ "hareket ordusuna" iltihak ederek, Ayastafanos onune gelmi§ti.

[Ayastafanos lsmi 1930 'da, Istanbul 'da yeniden kaz.ste§kilab yaplldlg-I srrada, Ye~ilkoy'e t~bdil edilmi§tir. Ye§i1koy 'dn, SOD tahrire gore (1940), niifusu 6.911 'dir, Ruslann Ayastafanos 'a geldlklerinin U.hrasl olarak iD§a ettikleri abide, 1914 'te, Tiirkiye ile Rusya arasmda baslayan harp ii:zerine, ahali tarafmdan, Ylkdm1llbr }.

Bib 1 i gog r af 11 a: Metinde gosterilenlerden baska bk. von Hammer, COliS tantlnopolt« and Bosporus (Pellte, 1822), n, 9 v.d.; F. Schrader, Konetantinopel ( Tlibingen, 1917). s, liS j de la Jonquiere. Histair« de l'fimpire Ottoman (Paris, 1914). II, 242 v.d. i Mahmnd CelllleddiD Palla, Mir'CU-I Qa~l!:at (istanbul, 1326). III; Ahmed Refik, AbdUl-

. hamid-i lIani ve deor-i saltanati (istanbul, 1327 ), III; Said Pasa, Hatzraf ( Istanbul, 1328 ), m, ksm, 2, s. 475 v.d. (J. H. KRAMERS.) [Bu maddedeki ilaveler M. CAvtD BAYSUN

tarafrndan yapIlml§hr.]

A YASULUK. AYA §ULlJG ,garbi Anadolu 'da, Kii .. iik-Meuderee nehrinin Ege deniaine dokiilmeden oncs gelltijti ovamn cenub-i §ark't kenarr yaklDlDda bulunan ve diiz ova zemini uzerinde, ada gibi, yiikselen hlr tepenin yama .. - larrna yerle§mill. sahilden 9 km, kadar i .. eride, tzmir-Aydln demir yolunun 77. kilometreslnde, tzmir vilayetinin Kusadesr kazasma bagh bir nahiyenin merkezi alan kii .. iik bir kasabadir, BugUn buraya, nahiyenin adi ile, Akmcilar yahut, daha onceden kasabaya verilmill ad ils, Sel .. uk denilmekte Ise de, orta .. ag-dan kalma Ayasuluk adi uuutulmaunstir, 1935 sayrmma gore. ancak 4025 niifuslu olan Ayasuluk, orta c;ag-da miihim bir tiearl belde idi ve eski ~ag-larm me§hur Efes (Ephesus) §ehri de ilk once burada kurulmustu, Bugiin Ayasuluk 'un yerlesml,· oldul!'u tepe, milattan 6 aSlr evvel, deni:z klyullnda bulunuyordu. Eskilerin Kaystros (Caystrus} dedikJeri KUlliik-Menderes'iu getirdigi \lolc mikdarda .. amur ve kum kiitlesi, §imdiki ovsmnyeHni i§gal eden Slg korfezi tedricen doldurdugundan, Efes §ehrini milattan iki bu.. uk asrr evvel bir az daha garpta §imdiki harllbelerin bulundugu yere naklebnek laZlm gelmi~, fskat buradaki limanda bir miiddet sonra kumlar ile hkandlg-I illin. miladm ilk asnnda, daha garpta bir yeni Iiman tesisine zaruret hill111 olmu!Jtu. Nihayet karamn miitemadiyen denizden yer kazanmasl kafl,jlsmda boyle muvakkat tedbirIer de fayda vermemi§ ve eski Efes busbiitiiu, lIonmii~tiir. Kiilluk-Menderes nehri agzInda. sahil hattIDlD tarih devirlerinde ugoradl#,1 de~i~iklikteJ' ii;erinde durma~a yerilniz

miisait degildir. Yalnlz fiunu kaydedelim ki, deltamn Ill, (m.o.) asrr ortasmdan I. (m. s.) asra kadar 4-5 km, ve bundan imparator Hadrianus zamanma (II. astr ortasr ) kadar, 3 km, yer kazaumasma mukabil, 0 devirden bugfine kadar olan kazanern I km. 'yi ge .. memesi, uehir aliivyoularmin git-gide daha derin ve daha a~lk bir deniz sahasma raatlamasi He izah olunabilir, Ne olursa olsun, burada hahrlanacak nokta, islam tarihiui aHikadar eden yaklD devrelerde, Ayasuluk civarmda sahil hattmm pek bariz deg-i§ikliklere ugramadlgldlT. Islam ansiklapedisi 'nin Leyden nushasmdaki AYA ~OLUl(:: maddesinde, arap cografyacllarlDlD Efes adun, Afsus veya Ufsiis §eklinde tammakta ve a~9iib'l kabf. magarastmu burada oldugunu zikretmekte bulunduklarr soylenmektedir. Bununla Elbistan civanndaki Efsull 'uu kasdedilmis olmaar daha muhtemel goriiniiyor.

Eski ~ag-Iafln Efes 'i, tedricen kendisinden· uzaklasan denizt tekrar bulmak i .. in, bir ka .. defa yer. degi§tirdikten ve limammn kumlan-

. masim miiteakip, tamamiyle sdndiikten soura, orta ~ag-da Bi:zans devrinde, §ehrin tekrar eski yerine, Ayasuluk tepesi etegine, geldigi ve bu defa daha ziyade bir kara §ehri olarak, yeniden canlaudigr goriilmektedil. Araplar bu havaliye kadar gelmiljler ise de, §ehrin ancak yakmmdan ge!Smi§lerdir (182 = 798). Anadolu 'nun sellluk turkleri tarafmdan fethini miiteakip, Ayasuluk bir ka .. defa elden ele ge .. H ve Konya Sel .. ukr aaltanatunn sukutundan sonra, Aydinog-Iu Hlzlr Bey elinde iken, ibn BatiiFi tarafmdan ziyaret olundu (733 = 1333 ). Bu seyyah, IS kaptsi oldugunu soyledigi §ehri, Ayal!uliig adi ile, zikreder ve buranm eski, biiyuk bir §ehir ve miihim bir ticaret merkezi oldug-unu anlatir, Orta .. ag- garp kaynaklarmda AyasuJuk, kendisine italyanlar tarafmdan verilmis olan Altolucgo, Altologo, Haulte-loge, Aitolloch ve Latalogo adi ile zikredilmektedir, Turk devrindeki Ayasuluk bir tepe iizerinde kurulmus oldu{runa gore. §ehrin adrnm, italyaneada "yuksek yer" manasina oIarak, alio-luogo 'dan geldigi farzedilebilirse de, hakikatte, gerek bu italyanca ad. gerekse Ayasuluk adr, §ehrin topografya vaziyeti dolayrsiyle, verilmif,l deg-i1dit. Daha evvelden, bizanslrlar Efes 'e, meZart burada bulunan havari o.yto; 'Iro6.VVlj;.'Jn Jakabl olan l1.yw; SECAOYO\:: aalnl vermi§lerdi i hnlk dilinde aYlo\:: klsal· blarak, 0.'£ §eklini aldlgl gibi, bu isimler de daha sonra degi§erek, tiirk .. ede Ayasulug veya AyalIuluk, italyaneada Altolugo olmu§tur. Tiirk devrinin ba§lannda, havarinin mezarlDl ihtiva edell kilise, camiye tahvil edilmilj idi. Bu slrada denizden uzakta Hin aS11 §ehirden ball'ka, deniz klYlslnda XIV. aSlr ba§lDda kUl'ulup, yine Al

AY ASULUK - AYBEG.

tolrlogoadml· ta§lyan ve siyasl sebepler He memleketlerini terketmis italyanlar He meskiin bit' §ehh buluadugunu ve bu italyanlarm, hrristiyanlara ka.r§I, tiirkler He bir olduklarim Ileyyah Ludolphe zlkreylemektedir j mamafih !larki Akdeni:o: 'in ticaret beldeleri hakkmda etrafla mahimat veren Pegolotti 'uln bu ikinci §ehirdcn hahsetmediglne bakilrrsa, buranm pek taal olmadlgm!\ hiikmedilebilir, Buna mukabil, dAhilideki tiirk Ayasuluk ehemmiyetll bir tiearet mevkii olmustu. Buraya haricden kumaslar, giimiil1 takimlarr, §srap, sabun v.s. getirilir; Kil.

. bugday, bal mumu, pirin<; ve keten

Korsanlarm ve adalar ile tzmir

hutstiv~mllnlin tiirklere kar§1 yaptiklarr .m1iilit.er~*h81rek;etler, bu ticareti baznn inkrtaa ... "."'" ......... Ayasuluk 'ta Ve.

konsotostarr bulunmakta idi, e (391) Yildmm BayeVenedik tah'asma, verilmis olan, etmisti, Timur kurdu VB tiirk

~~;a"'U1U'1< §ehti, Anadolu eyaletinin Aydm san. bagh bir lcaza halinde idi, Bunuula bera-

kalesi, Kaptan Pasa 'ya ait olan, Izmir santabi bulunuyordu. Bu devirde Izmir'in inki§af etmesi ve sahilde KUl;!adasl 'mn, Avasuluka ait mahalli faaliyeti kendine <;ekkadim I;!ehri git.gide geriletti ve burasi, sitmalik bir muhit i<;inde, tedr icen koy hallne XVII. asrm ikinci yarrsinda buradan

Evliya <;elehi, gerek Ayasuluk 'ta ve buna yanm saat mesafede oldugunu

harabe halinde bir §ehirde (Etes haw raheleri clacak ) gordiigii kadlm eserleri hayile zikretmekle beraber, Ayesulukta

iizerludekl kale i .. inde :10 ve kale dl§mda

ancak too kadar toprak ortUlii ev bulunsayler ve kaprsi Iizerinde Aydm.ogullsa Bey 'e ait bir kitabe ta~llyan biiyiik dimid"n bahseder. Ayasuluk 'un gerilemesi daha sonraki asirlarda da devam etmis olrnahdrr, XIX, asrm baslarmda buradan ge .. en seyyahlar, Ayasuluk 'u, bir ka<; turk iiilesinin oturdugu kulubelerden miirekkep, kli9lik bir koy olarak kajlt ile, tope iizerindeki bisardan ve bunun karl}lemdaki mermer cepheli biiyiik camiden bahroederler. VHiiyet tel;!kilab sirasmda, burasr, Aydin vilA.yeti dAhilinde, Izmir saneaglntn Ku§. aclael kf,lzasma bagh bir nahiye te§kil ediyor

ve niihiye merkezi Ayasuluk 'un §f!rkmda, <,;11'* kince adh, biiylik bir rum koyiinde bulunuyor. lzmir-Aydm demir yolunun in§asl, Ayasuluk 'un durgun hayahnda az liokbir degi§iklige sew bep oldn j istasyon eivarmda, tepenin §ark eteginde, bir ka,. yeni bina kuruldu. Buglin ovamn !Jark taraflannda incirlikler, hnbubat, pamuk ve tutiin tarlalarr vardir,

... . Bib l i gog r a/ y a: G~ le Strange. The Lands 0/ the Eastern Caliphate, II. ISS; W. . Herd, Geschichkdes Leoantehandels ; Evliya <;Eilehi, . Seyahatname, lX, 137 v.d.] Agdm vlldgeti sa/namesi (1324=(908); Ch, Texler, .. Asie Mineure,310v.d;; A. Philippson, Reisen und Forschungen 1m west lichen Kletnaeien, III,S7 v.d.; A. Grund, VarMa/iger Berichi fiber physiageagraphische Untereohungen im Deltagebiet des kleinen Maallder bel Ajasolug (Ephesus) (SBAk. Wien, 1906, CXV,

241-262, 1757 v.d,); Besim Darkot, Cografi arasitrmalar, l, 39 v.d. (BESIM DARKOT.) AyAT. (A.), aga kelimesinin eemidir j bk,

AYET.

AYAZ. AYAZ (?-uoS), emir, Hemedan beyi olup, birhirlerl He saltanat i .. in <;arpllian sel .. ukilerden Berkyaruk ile Mu~ammed I, admdaki iki kardesln mlicadelesinde miihim rol oynaml§br, Mu~ammed 'in davasma hizmet ettlkten sonra, 494 (noD) 'te Berkyaruk 'un tarafma gec;mi§ ve onun vefahndan sonra, kii<;iik ya:jtaki o~lu Malik§ah'lll atabegi srfatr He, Mu~ammed ile miicadeleye devam etmi§ ise de, Mul,tammed tarafrndan, hiyle He katledilmistir (499 = HOS).

Bib u y a 9 r af Y a: Ibn al-A§;ir (n§r.

Tornb.), X, 199 v.dd.j Houtsma, Recueil de textes relatijs a Thist, des Seldjouc •• ll, 90. A YBEG (arap. teJaffuzu AYBAK) (? -(249),

a811 ad. 'Izz al-Din Abu ·1.Man~iir Aybeg alMu'agami olup, 597-615 (1200-1218) 'a kadar ~am valisi iken, babasr al-Mallle al-'Adil'in oliimii ile 615 'ten 624 (1218-1227) 'e kadar, ~am sultanhl'P!la ge .. en al-Malik al.Mu'agam Saraf al·Din 'isii 'nm kolesi idi. Havran 'da $alhad §ehri He etrafi, 608 (12UjIZI2) 'de, timar olarak, ona verilmisti, Aym zamanda saray kahyasl (llsfiie·dar) tayin edilmisti, ~24 (1227) 'te aI-Malik al-Na~ir Daviid, babasr 'isii 'nm yerine, ~am tahtma ger;ince, Aybeg aym zamanda ~am naibligine terft edilmis ve bu sure'tle biitiin siyas! nufuzu eline alml§br. Ma· mafih hundan bir miiddet sonra, Diiviid 'un arncast al-Malilc al-Asref ~am 'I ahnea, Aybeg naiblikten uzaklasti ise de, I;iavran'daki timafill! muhafaza etti, 636 (1238 )'da hilla keudisine ,,$albad He Zur'a emirl" deniliyordu. Fakat bundan sonra, kendisinin hiyanetinden §iiphe edildig-i ic;in, siras! wevkiini kaybetmi~tir. 646

AYB~G.

(I248/IZ49) 'da Kahire'de vefat etmi§tir. Ce- Tabal[.iif-i Nii'lirl miitereimi Raverty, _ki.i<;iik naaesi ~am 'a nakledilmig ve tiirbesine gomiil- parmail'l kmk oIduil'u i .. in, kendisine 1 b a k mii§tiir. - Aybeg idare etti~i memlekete, bir denildifrini ve bunun bir isim deA-it bit I a k a p c;ok mimari eserler viicuda getirmek suretiyle, oldu&,unu, uzun bir ha§iyede, izah eimekte ise hizmet ~tmi§tir. ~am 'da, ii .. henefi medresesi de, hem Aybeg kelimesinin bu §ekilde okunusu, viicuda getirmitj, bir dordiineiisiinii de Kudds hem de bu lzah tarzi, tainamiyle yanh§tr. Ese. 'te tesis etmi§tir. Ustaz;-dar sifati He hanlarm rlu aS11 fara~a metnlnde, ""bu sakathktan doin§asl He bilhassa alakadar olmustu, ~alhad va- layr, ana Aybeg-sell denildilti yasihdir (yalmz Iisi I;llfatl He de, §imali Arabistan ve Babi! 'den Ma'ii§ir-t RaQ_imi 'de, bu kusur sebebiyle, Ay~am 'a giden tiearet yolunun kendi Iilkesinden beg denildiJti yazrh ise de, Tabalfi:i.t-t Niisir] gec;en kismmm jnki§afma c;ah§b. Golde I}al'at 'nin hulasasmdan vibaret clan bu hkrada Fll al-AzraJs: '1 yaphrml§ ve 'Inak 'teki Mat h yahut kelimesinin unutulmus olduku anlasrhyor ). Bir B irk a denilen biiyuk bir sarnret- tamir ettir- eg-Ienee meclisinde kendisine verdiJti ibsanlan mi~, Siila'de de biiyiik bir han yapbrml§tJ. saray hademe ve muhafizfarma tamamiyle daOnun bu Insaat merakr rnaiyetindekilere ve g-lttJil'lnl duyan Mu'izz ai-Din, fltrabndaki bu bilhassa kOlesi 'Alam aI·Din l>ay~ar 'a sirayet necabeti takdir ederek, onu derece derece en eimi!}tir. Kendi timan dnhilinde yaphrml§ oldu- miihim memuriyetlere tayin etti ve emir shih gu §u' binalar biihassa soylenmeg-e deger: Sal- luk mevkiine kadar yiikseltti. tIvarizm§iihlar ile had'da bir han (6u = IZI4/U1S ) j $alhad kale- yaphg-I harplerde ve bllhassa Hind seferlerinsinde bir kule (617 = 1220/1221); §ehrin eamlin- de fedakarhgrDl ve kabiliyetini goren MII'izz alde revak ve bir minare (630= 1232/1233) j Zur'a DIn. 580 'de ouu Kohram sipehsalarhkma tiyin 'da bir han (636 = 1238) j 'lniik'te bir sarml) etmek suretiyle, ilcrideki buyiik muvaffakiyet( 636/637 = U38-I240 ) j al-' Ayin 'de bir cami lerine bir zemin hazrrlanns oldu, Ginnif,i impa(638 = 1240/1241); 630 ( 123z/1233) senesine ratorlugnnun muhtelif sahalarrm idare ve bildog-ru Salade eami He han. Bu sonuncularm hassa gittik<;e nllziklel,len Horasan vaziyetine kitabeleri parcalanmis oldugu i"in, hf!.kiki tarihi yakmdan nezaret illin, Gazne 'de oturmaga meebelli degildir. -Gerek ~araf al·Din 'lsii ve ge' bur olan Mu'izz al-Din, H'distan Idakl rnemlerek rnemli1kii Aybeg hach seferlerinde islmleri kctlerinin idaresini, git.gide daha biiyi.ik bir ,;,e .. en zevattandir. salahiyet ve nufuz kazanan bu kudrctli ve sa.

Bib l i gog r a f y a: ibn t!allibin, mad. dik kumandamna brrakti. Ger<;i, biha biiyiik asal.Mu'aHam 'fsa; van Berchem, ZDPV, ker! hareketler icin, ara srra, ordusu ile HinXVI, 84 v.dd.j Littmann, Semitic Inscriptions, distan 'a geliyordu; lakin Hindistan'm butiin s. z04 v.dd.j Dussaud-Macler, Mission dans asker! ve idari isleri, I}u!b ai-DIn Aybeg'in Le.s regions desertiques de la Syrie Moyenne, elinde idi, Hiikiimdar, onun kudretli idaresinden a. 326 v.dd., 33S v.d. ( LITTMANN.) ve Gazne haaineslue scnsuz ganimetler temin

A YBEG, ~UTB AL.DiN (? -1210 ), Hin- eden zaferlcrinden 0 kadar memnun idi kit 602 distan 'da islam hakimiyetinin koklel;lmesinde 'de ana mel i k unvamm verdig] gibi, impave geni§lernesinde "ok miihim rolii olan sultan ratorlugunuu l'lindistan'daki topraklan i .. in. Mu'izz al.Din (~ihab aI-DIn) Mu~ammed Gori veliaht olarak da se .. ti,

'nin memlflklerlnden olup, Hind fiiti1hatmda bu. Hakikaten ~utb al·Din Aybeg 'in §imali Hind yiik hb:metlerdc bulunmus bir kumandan ve Dehll 'deki miitemadi zaferleri, ona biiyiik bir §ohret 'deki turk rnemli1kleri devletinin kurueusudur. ve nufuz kazandrrdrgr gibi. islam dininin ve Eski Hind tarlheileri (ms!. Minhae al-Sirac }, ki.iltiiriiniin bu biiyiik sahada iyiee yerle§meDehli 'deki bu turk memlilkleri saltanatrmn ilk ainde ve geni§lemesinde de kuvvetle amil tabakasma Salatin-i Mu'izzlya adnn verirler, olmus ve Gaznelilerin, Lahor merkez olmak Gazneliler ve Selcuklulardan, hatti\. daha dolt- iizere, kurduklan milsliiman Hind i.ilkesini murusu, Abbflsilerden beri devam edip gel en si- azzam bir imparatorluk haline getirmi~tir. yasl-i<).art bir an'aneyi Hlkip ederek, bir ~ok 580-602 yrllan araamda, Hansi, Mirat. Kol, tUrk koleleri satin alan ve biiyiik kumandanla- DehIi, Biyana, Badaon, Nehrvala, Gvalyor ve rrm onlann arasmdan secen Mu'izz al.Dln, onu nihayet Kalincar gibi §ehirlbri ve kaleleri zaptGazne'de bir esir tacirinden aldl. Aybeg, daha ederek, racputlann mukavemetini bran ve 60z evvel, NI§iibur kadlsl olan Fahr aI-Din 'Abd aI- 'de, Mu'izz al.Din ile beraber, as! kabilelere 'Azlz Kiifi tarafllldan sahn ahnarak, hem dinl kar§l biiyiik biT temizleme hareketi yapan Ay. bir terbiye gormiif,i ve okuyup ya:;m\a ogrenmil}, beg, her hareketinde muvaffakiyet kazanmll/h. hem de miikemmel bir suvari ve ok .. u olarak Kumandanlanndan olup, tiirklerin Hala~ [ h, bk.] yeti~tirilmi§ti. Simasl giizel olrnamakla beraber, kabllesine mensup bulunan Mu~ammed b. Baht. zekasl ve ahlilki meziyetleri ile temayiiz etmi§ti. , iyar tarafmdan Bingale ve Bihar zaptolunmul,ln

AYBEG.

"

tu. Biitiin bu zaferler, nihayetsiz ganimetlerin

miisliimanlar ve bilhassa turkler eline ge",me. sine sebep olmus, Dehli 'den Kalincar ve Gucarat 'a ve Lahnauti 'den Lahor 'a kadar, biitiiu §imiiit Hind onun hUkimiyetini taunrusti, Mu. asrr bir tarih",i, yalmz 602 Ylhndaki te'dip hareketlerinde ele ge",en ganhnetlerin, ondan avvelki iki asrr zarfmda ahnan ganimetlerden <;ok fazla oldugunu yazlyor. Yine aym miiellif, onun her yil, kadm ve erkek, bialerce kafl,i muslihnan ettigini, bir ",ok kafir 'lehi!'lerinin miialiiman memleketi olup, meseitler, medreseler ve tekkeler ile siislendigini kaydetmektedir. Dehli 'yi kendisine merkez yapan Ayheg, turk memlflkleri arasiudan se<;tigi ve bazilarma nobet, seraperde, kils ve alern [h. bk.] gihi alametler He birlikte, sipehsalarhk verdigi biiyiik kumandenlarr vasrtasi ile, ber tarafta nufuzunu tamtrms ve kuvvetli bir idare kurmustu,

60:3 (1202 ) 'de sultan Mu'lzz aI-Din 'in, Gazne 'ye ddnerken, yolda bir hindli tarafmdan oldiiriildiii!'ii haberi geliuee, J:(utb ai-pin Ayheg, hi\; tereddiit etmeden, yamndaki asker ile, Lahor 'a dog-fuyola \;lkb ve adeta cebri bir yiiriiyii~ He, it zilkade sah giinii 'lehir dl~lna vardr, GazneIiler devriuden beri hind miisliimanhglllln merolau hu hiiyiik sehrin biitun ileri gelenlekadilar, imamlar, seyyidler, askeri ve miil-

111<""''''11£, hutiin askerler ve ~ehir halki oau ",Ikhlar ve ertesi sah (18 zilkade) saraymda eiilus merasimi icra edilerek, kE)S yeni hiikiimdara hi'at etti. Erkek <;0- olmayan Mn'izz al.Din Mul;tammed 'in onu, e i k unvam lie, Hind'deki imparatorluguna tayin ettigi hakkmda, muaam Fanr alMuharak§iih'm Hadesi (Turf!:, s. 28, 33), sonraki kaynaklarda mevcut olmamakla her hiilde dOj'rru olrnelrdrr. Esasen §ihakimiyeti, 0 srrada fi'len onun elinbulunuyordu, Firiizkuh'ta hiikiimran olan

al.Din Ma~mi.id Gori, bu fi'll vaziyeti tas}5:utb aI-Din 'e s u l t a n unvamm ve saltanat allimati olarak, '" e t r [h. gonderdi. Lahor halkrm kendisine hag-larnak emlakinden alman ! nisbetiuvergiyi, §eriat esaslarma uymak i",in, yeo gore, -(rr ve il'i 'e indirdi ve mal siihiplerine ni~anl He tevsik edilmi'\l vesikalar ver. iilimlerine ve beytiilmBlden istihkakl muhtaelara maa'liar tabsis etti; dervi§lere,

dullara ve yetimlere ihsanlarda buSultan Mn'izz al.Din'in kolelerinden ve kumandanlanndan olup, onun oliimiinden Gazne 'de, sui tan unvan! ile, saltanat

hir klZlnl - daha Mu'izz aI-DIn 'in vo OUlln emri i1e - Aybeg 'e vermill

olan'Tac al·Dln Yulduz ile Penca~ hud~dunda yaphgl bir muharehede onu maglup ederek, Gazne 'yo girdi; fakat 40 giinliik blr ikameHen sonra, kuvvetlerini toplanns olan Yulduz 'un tazyikI kar'llsmda, tekrar Hindistan 'a ",ekilmeg-e meebur oldu, 607 (UI0) 'de kiiy-a ",evgan [ h. bk.] oynadl~1 sirada attan du§erek, Qldii. Yerine ge",en oi!'lu Aram'lab, bir sene saltanat sur. diikten sonra, Aybeg 'in damadt ve sevgili kumandam olan Badaon valisi iItutml§ [ b. bk.] tarafmdan maglUp edilerek, tahttan indirildi. }5:utb al-Dln'in demir elinde toplanmis olan mlislilman-hlnd hiikimiyeti, bu suretle, krsa hir zaman i",iu, dort rakip kuvvet elinde parcalanml~ oluyordu: Sind'de Nii!}ir al·Din Kabaca [ b. hk,]; Dehli haviilisinde l!tutml§; Lahnauti 'de, en nufuzlularr 'Ali Mardiin olan melik unvanh Halac emlrleri ; zaman zaman bu iki emirin, bban da Gazne hfikimi Yuldnz 'un cline ge",en Lshor ve havalisi. Mamafib DebU tiirk sultanlarmm en biiyiigu olan iltutml§, rakiplerini ezerek ve yerli prenslerin isyan tesebblisleriui basbrarak, I$'.utb al.Din 'in temellerini attIgl tiirk saltanatim daha kuvvetli ve azametJi bir sckilde devam ettirmeksuretiyle, §imiili Hind 'dekl tiirk hakimiyetini saklamls'\lhrmakta zorluk ",ekmedi.

Zaferler He dolu askeri ve siyasi hayatnn kisaca anlathglmlz J:(uth aI.Din Aybeg, orta ",sg islam-turk tarlhinin biiyiik miieahit simalarmdan biridir. Sultan Mu'izz al.Dln Mu~ammed ile beraber,§imall Hindistan'da islamiye. tin kuvvetle yerlesmesinde, islam medeniyetinin Hindistan 'a yayilmasmda birinci dereeede ami! olmus ve Dehli 'deki muhtesem tiirk sultanhgrm kurmak suretiy le, sonradan daha biiyiik tarihi netieeler doguran muazzam bir vakiamn kahra mant srfati ile, tarihte yer almistir, Aybeg, sarailmaz iradeye malik kudretli bir kumandan, ordusuna ve tebaasina kendisini ,"ok sevdirmeg bilen biiyiik bir devlet adaml idi, Muhteli. §ubelera mensup tilrklerden, Halae kabilelerindeu, gorlulardan, horasanhlardan ve muhtelif hindli unsurlardan miirekkep olan ordusum \;ok slkl bir inzrbat altmda tutuyor, askerlerii. halka kal·§1 fEma hareketlerde bulunmasma meydan vermiyordu. Kurdugu idare sistemi, mnn· tazam, i\dil, halkIn ve bilhassa musliiman unsnrun menfaatini du§iinen bir sistem idi. Hindlileri iali\mla§hrmak hususunda pek muvaffakiyetli neticeler veren biiyiik gayretleri, yalnn: siyasl degiJ, din! temayiillerine ve gayelerine de uygun i<ii. Gen<;liginde alml!} 'oldngu din1 terbiye, biitiin hayah miiddetince, hareketlerinde miiessir olmu§tu. Bir taraftan §eri'at hiikiimlerine ",ok bagII olmasl, dig-er taraftan miisliimanlartn menfaatini korumak ve miisliimanh~, yaymak hu,u·

A YBEG - A YDEROSt.

sundaki gayretive ayrrea da islli.m eemaatinin ileri gelen unsur larmi maddi menfaatler He kendisine bag-Iamasl, kendisine halk kiitlesi arasmda biiyiik bir sevgi ve saygl kazandmmsh, Etrafln. dakileri ve ordusunu kendisine baJ!"lamak it;in, hit; bir maddi' fedakirhktan ~ekinmez ve kendi hissesine dii§en"'o-ilnimetleri comertee oulara bagl§lardi, Fitratan insanlarr idare etmek ve onlara haw kim olmak meziyetlerine malikti; adam tammak hususundaki biiyiik kabiliyeti, siyasi' incelil1"i, kralanndan ikisini Na:,ir ai-Din Kabace 'ya ve birini de iltubml} 'a vermesi He ve kumandanlarnn en ehliyetli iasanlardan se .. mesi He sabittir. f$:utb ai-Din Aybeg hakkmda en miihim malilmat veren Fabr aI-DIn Mubiirak§iih, onun "mubariz al-dsvla va 'I-din ulug dad beg tigin" lakaplarlnl ta§lyan 'Ali Hasan ve ,,~usnm aldavla va 'I· din zayn al-umarii" lakaph A~med 'Ali ~ah adh iki biiyiik sipehsfildrmden sitayi§le bahsettig! gibi, BaM' al.DIn U §l ve HamId al.Din 'All adh §air ve miin§ilerini 'Avfi (Lubii.b al-albtib, I, 188, 203) 'den ogreniyoruz. Alimleri himaye ettigini, zengin bir kiitiiphanesi oldu&,unu, hatta Faer aI-Din Mubarak§ah 'm islam tarihine ait tertip ettijl"i Nasab-niime 'yi bejj'cnerek, kiiiiiphanesi i"in, bir nusha yazrlmasmt emrettigini dii§uniirsek, Aybeg'in medeni tezahiirlere kar§l da alakasiz kairnad1ltiUl anlarrz, Dehli ve Acmer 'de, yrktrrrms oldugu hind rnabedlerinin enkazrm kullanarak, yapttrdlgl camiler ve vucuda getirdijj'i sair dini miiesseseler, yallllz din! gayretini deg-il, 'imar faaliyetini de gosterebil!r, Dehli civarmda essia bir mimari abidesi olan f$:utb.rnaniir 'm ~utb al.DIn Aybeg tarafrndau yaphnldlgl, bit ~ok alimler tarafindan, iddia olunmussa da, Aybeg tarafmdan baslandan bu in§aatm iltutml§ tarafmdan tamamlandlglUl kabul etmek daha dogrudur,

~utb aI-Din Aybeg'in, §imdiye kadar !lark ve garp tarihciler! tarafmdan hi\; dikkat edilrneyen, fakat, bizce, en dikkate laYlk olan hususiyeti, tabU orta "al!' zihniyetinin ~en;evesi h;iude, kuvvetli miltiyet~llii'ridir, Onu ve muhitini yakindan tamyan Faer al.Din Mubarak~iih 'm \;ok miihim izahatma gore, emirlerin ve sipehsalarlarrn .. og" tilrk nesline mensup idiler ve hepsinin saraylannda tiirk"e konusuluyordu j turk olmayanlar bile turk<;e ogrenmege c;ah§lyorlardi j eserini ~ulb ai-Din Aybeg'e ve onun biiyuk ridiline ho§ goriinmek i .. in yazan Mubarak~ah 'm, tiirkler ve turk dili hakkmdaki "ok hararetli ifadeleri (iafsilat i .. in hk. Fuad Koprulu, Fafv ai-Din Mubarakgfih ve eseri, Turk dili ve edebiyail hakkmda aragtlrmalar, 1934, s. U3-154), kolayhk ite anla:;ahyor ki, f$:utb al·Dln Aybeg'in yaratbi'p bu tiirk milliyet~iligi c<:>reyanmm te~iri ;\Ih!lda yazllmliitlr, E~er ~u1b

al-Diu Aybeg ve rnaiyetindeki turk emirleri boyle kuvvetli ve §uurlu bir milliyet hissine sahip olmasa idiler, Fabr al.Din Mubiirak~b 'In bu tarzda bir eser yazmasma imkan olmazdr, Esasen bu biiyiik kahramamn hayatJ ve iv1eri tetkik cdilinee, orta .. alt tarihinde gorduJtiimuz sail' biiyiik tUrk devlet adamlari ile mii§terek blr "ok vasiflars derhal goze liarpmaktadlr,

Bibliyografya: f$:utb al·Din Aybeg hakkmda istifade edilmis olan baehea kay. naklar §unlardm Minhac al-Sirac Cuzcanl. r abakat-t Niifirl (Calcutta, (864). s~ 135 -141 (ingl. tre, Raverty, s, 512 v.d,); Ibn al.A!!ir, Xli; Badaonl, Muntahab al-tavarib, I; Tii.rlb·i Farlstah, I; Ma'ii.{flr-i RaMml, I; Tfic al-ma'firtir (Elliot, II); Hind tarihine ait umumi ve hususi eserlerde de ona ve zamamna ait malilmat mevcuttur i bk. Thomas, The Chronicles 0/ Pathan kings of Dehli ; Elphiston, The History 0/ India. Elliot ve Dowson, The History of India; Lane-Poole, Mediavel lndia ; Carr Stephen, Archeology of Dehli ; Sayyld A~med, A§.ii.r al·fanlidid; V,A. Smith, Oxford History of India, 1923; W, Haig, Cambridge history of India, 1928 j Cauningham, Archeological report, 1862-1863; Epigraphia indo-moslemica, 191[-1912; Ishwari Prasad, L'lnde du VIle au XVI. eleele (Paris, 193"0). Mamafih f$:utb al.Din Aybeg hakkmdaki en miihim kaynak, onun rnuasiri olan Faer al.Din Mubarak§iih'm tarihidir (n§r; Denison Ross, London, 1927); ingl, trc, ;"in bk. Denison Ross, E. G. Browne §erefine nesredileu 'Acab Name adh makaleler mccmuast ([922), 'Avfi "nin Caoiimi' al.!J.ikaylit 'mda da Aybeg 'e ait rnalfimata tesadiif edilir (kn;;. M. Nizamuddin, [ntrodiotion 0/ the Jawami'u'J l;likiiyfit, GMNS, VIII, 1929). (M, FUAD KOPROLO.)

A YDARUSl. [Bk, AYDEROsL]

A YDERfJSi:. AL-'A YDARUSl, 'ABO AL-RAH.

MAN B, MUHAFA (X722-I778), cenubi Ar~bistan 'm eski ve tamnmrs bir dervi§ ailesinden olup, Il3S (1722) 'le dog-mu§ bir mutasavvrfhr. Gen~ligjnde, babasi i1e birlikte, Hiadistan 'a gitmi!}, bir ka .. sene sonra yurduna donmu§ ve diger baZl seyahatlerden sonra Ti'ji 'e yerlclimi§tir. 1174 ((760) 'teo daha once ii~ defa ziyaret eHigi Kahire 'ye, yerle§ti: buradan da Suriye 'ye bir c;ok seyahat yaph. I19z ( (778) 'de, yani Istanbul 'u ziyaretinden blr yll sonra, oldii.

Nak§ibendi tarikatinin an'anesine uygun olarak, tasavvuf i1imlerine dair lnuhtelif yazllarln. dan ba;;;ka mam:ilmeleri de, Tanmllf ai-as/fir ad! ile, 1887 'de Kahire 'de basllmllJbr. Bu eserin lid <I~ ~ki Vf\r":hr; TqF\mi* "I-safar (M.ullr '(16

AYDEROsl - AYDiN.

6t

goriip ge .. irdiklerine dair) ve Zagl al.tanml~ (M,slr mektuplarun havi).

Bib li g {J g r a f y a: Muradi, Silk al-durar (BUliilF, 129l-13(1), II, 328: Cabarti, 'Aci'i'ib al-ii§i'ir (Kahlre, U97), II, 27-34 : 'Ali Mubarak, al-ijifat al-cadlda, V, II v.dd.j Brockel-

mann, GAL, II, 352. (BROCKELMANN.)

A YDlN, garb! Anadolu'da, Biiyiik-Menderes vadisinin :;:imal kenarmda, eskilerin Messogis dedikleri daglar (= Aydm daglan) eteginde kurulmu~ bulunan ve kendi admdaki vilayetin merkezi olan :;:ehirdir. Aydrn, tiirklerden evvelki devirlerin - eski ve orta "aglarm - Tralles §ehrine varis oImu~ ve hemen hernen onun yerinde kurnlmu§tur. Yakm zamana kadar Aydm 'a Ay. din Giizel-Hisan yahut sadece Giizel.Hisar denirdi. Bugiin bite §ehrin "giizeI Aydin" (Y!1hut ye§i1 Aydin) diye methedildigi vakidir; eski "ajl'lU Tralles 'j i~in de "mamur", " .. i .. ekli" veya "kuvvetli" sifatlari kullamhrdr. Bugiinkii Aydm, burada to km, kadar genisleyen ve irtifa. deniz seviyesinden takrlben 40 rn, alan, BiiyiikMenderes ovasimn kanarmda, daglarm etegini dar bir v5.di He yaran, Tabakhdne deresinin (eski adr : Eudon )vaktiyle ova konarma getirmi§. oldu&,u aliivyonlann takriben 60-80 m, irtifalndaki meyilli aathi iizerine yerlesmistir, Demir yolu §ehrin a§akl kismmdae ge~er ve evier, eski mahallelerin hulundugu krsirnlarda, dar

.' ve krvrrm]. yoku§lar boyunca, geridekl tepelerin onune kadar yiikselir. Aydm, ovanm feyezanlara marilz veya batakhk olan ~ukur kls· mIDden uzakta, slhhi 1,iartlar bakrmmdan, olduk~amusait bir yerde kurulmustur ; diger taraftan AydIU 'in mevkii, garbi Anadolu 'nun en miihim tabii yollarmdan birini teskil eden Biiyiik.Men. deres vadisinde, bu nehrin soldan aldlgl en miihim kol olan ve Mentese hOigesinin i«ine sokulup, ikinci bir tabi! yol meydana getiren <;ine \laymlU kavu§ma noktasr karsrsmda bu. [unmasr ile de g1h.:e .. arpar, l§te bu suretle Ay. din, Ege denizi klYllannl Anadolu i .. lerine bag. layan ana yol (hugun aynea demir yolu) ilzerinde, miihim Mente§e yolunun (Mugla §osesi) bu yola ula§hltl yerde kurulrnustur, Bundan balike hir dag yolu da liehri, Aydm daltlaTlDln oteki yamacl onunde uzanan Kii~iik-Menderes vadisinde, Tire 'ye bajl'lar. Bu tabi! §artlarm tesiri. §ehri boyle bir yere tesbit etmek hak!. mmdan, mazide de his8edilmi~ olmakla beraber, o zamanlar i .. in miidafaa irnkanlaTlUln, muvasala kolayhklan kadar ehemmiyetle, goz oniine ahnmaSI leap ettiginden, esk! Tralles, §imdi oldugu ovada deg-i1, fakat oveya ve yo][ara dlk hakim, etrafmdan derin vadilerle

HVICIIII""_ takrihen 160-170 m. irtlfada, 4 ko§eli diidiik iizerine yerle§mi§ bulunuyordu; §eh.

rin iii kalesi de, gerideki daglardan hemen tamamiyleaYrllml!! bir tepe iizerinde in§a edilmi§ti. Tralles, eski ~altda, Ege bolgesinin mamur §ehirlerinden bid aaYlhrdl. Etraftndaki araainin verimlili~inden baska, Efes ve Milet 'imanlaii ile il< ktsrmlar arasmda bir tran~it yeri olarak inki§af etmi§ ve halki hayh zengiulesmi~ti. ~ehrin bir "ok defa istilaya ve slk slk zelzelelerle tahribata ug-radlg-l, buna rag-men her defasinda yeniden ihya edildig-i kaydedilmektedir, Gerek istilalar ve gerek zelzeleler netieeslade binalarrharap olrnus buJunan Tralles 'ten bugiin biiyiik bit §ey kalmamrstrr, Mil.tad 01. dugu gibi, yeni §ehrin bit ;;ok biiyuk binalarmm Tralles harabelerinden alman ta~lar He yapil. ml~ olmasi da, buna bit sebep olarak gosterilebilir, Osmanlr hakimiyeti altrnda, ilk devirlerde, Aydm Anadolu eyaletine bagl! bir sancsg-lU merkezi olup, bu sancak, hugilnkii Aydm vila· yeti hudutJan i .. indeki arazi He beraber, Kii .. ukMenderes vadisine (Ayasuluk, Tire ve Odemi§) haWI Gediz vadisinin yukar! krsmma (Sangol= inegal ve Alasehir ) da yaY11mllil bulunuyordu. Katib <;elebi, Giizel·Hisar·1 etrafr sur ile ~evrili marnur bir flehir olarak zikreder. 0 srrada Tire [b. bk.] §ehrinin, Aydm 'a rakip olaeak derecede, ehemmiyet kazamnl§ oldugunu farzettirecek sebepler vardrr. xvn. asrtn ikinci yarismda Aydm 'a ugraml§ bulunan Evliya yelebi 'nin verdiiti millilmaUan, Aydm'm orta buyiikliikte bir §ehir oldugu enlesilmaktadrr ( miiellifin ifadesine gore, biiyiik ve ku~iik, kiremitli 6.170 evden miirekkep, 26 mahalle, 600 diikkan). Kii· tib <;elebi 'nln Aydm OVaSlUl kumlu ve bu yiizden hububat ekimine elverissiz, fakat ineiri bol olarak kaydetmesine mukabil, Evliya burayi, 26 tiirlii mahsGl yeti§tiren feyiz1i bir saha gibi gosterir ve baslica zlrai mahsfiller arasmda pamuk, badem ve susami sayar, Aydmm ortaamdan.daha dOg-TU9U §ehrin merkezine nazaran sarkmdan, ge"en dereye adun vermill' olan tabakhduelerin 200 diikkandan miirekkep, adeta ba§h basma bir kasaba oldugunu soyler; bundan baska Aydm 'da 70 boyahaue bulundugunu, Denizli §ehrindcn ve dig-er yerler. den .. ok mikdarda bez getirilip, burada boyandlglDi kaydeder, ~ehrin yukan bsrnmda bulu> nan I;; kaleden ba§ka, daha yaklD bir devirde, halkln, Ce!ali korkusu He. padi§ahtan izin ahp, f,lehir etrafmda jn§a ettirdikleri surdan bahs. eder ki, Cihan-niima' da adl ge"en hariei sur bu olmak lazlm gelir,

Ge .. en aSlrlar zarflDda, Aydm 'ID bariz §ekilde tUrk beldesi o!u:;:u, yalnlz niifusunun biiyiik kls· mllllll turk olmaslDda degi1 (Cuinet 'ye gore, XIX. aSlr sonunda 36.000 niifusun 26.000 'j turk, 8.500 kadan rum, JOOO kiisuru yahudi; Philippson 'a

AYDIN.

gore, XX. IlS1r bll§lnda §ehrin 40.000 niifusunun yalnu: 7.000 kadan fum ve ayrrea bir az ermeni ve yahudi ),§ebrin goriinii§iinde de hissolunurdu: zelzele korkuaundlln (son biiyiik zelzeIe, 19 ve 20 a~ustos 1895 'tedir), ah§ap olarak yapllan ve bu yiizden sik slk yangm tehlikesine maruz kalan evler, camiler, dar sokakh, yoku§lu ve sessiz mahalleler ilfine kadar sokulmus bir Ifok mescidler v.s, XIX. astr seyyahlart AydIU 'I, eivarmdaki ovada dan, Busam, pamuk, mrsrr yeti§en, incirlikleri Ifok yer kaplayan, baghk ve bah!;elik bir §ehir olarak, tasvir ederler, Baslrea ihracat maddesi ineir olmak iizere, AydID 'dan hmir 'e zeytin, iiziim, palamut, miyan kokii v.s, sevkedilirdi. Demir yoIunun insasmdan evvel nakliyat bilhass develer ve iki tekerlekli okiiz veya manda arabalan He .yaplhr ; §ehlrler arasmda kahrlar ile posta ve esya nakledilir ; ovada ise, dort tekerlekli at arabalarr (tallka) j~lerdi. ingiliz sermayesi ile 1857'de insasma baslanan ve Anadolu 'nun en eski demir yolu clan 130 km, uzunlugunda izmir.Aydm hatti, 1866 senesinden bed i§lemege a"llmli§hr. Sonradan Egridir 'e kadar uzatrlan bu hat, son senelerde Karakuyu-Afyonkarahisar §ubesinin iD~asl ile ana hat sebekesine baglanml§ bulunuyor.

Aydin §ehri, Anadolu 'nun eski bir tiirk-islam beld,.esi olmakla beruber, miihim iibideler ihtiva etmemektedir, Bashca goze ~arpan eserler X. (XVI.) asirdan sonraki devre ait bulunmaktadir, Aydin camileriuin en miihimrni, kitabeslne gore, 1I70 (17 S6) tarihinde, esraftan Cihan-zfide 'Abd al-'Azlz Efendi tarafmdan, insa ettirilmi§ olan Cihan-zjide camiidir. Diger Aydm camileri gibi, murabba bir plan iizerine kubbeli olarak insa edilen bu cami, sivri kemerleri, dahili kabartmaJan ve ~i .. ekli tezyinah ile, Riefstahl'e gore, baroque mirnari iislilbunu ternsil eden §ayan-l dikkat bir eserdir, Bundan baska Oveys camii (998=ls89'dan evvel insa edilrnistir }, Ramazan Pasa dmii ( rooo=1594!IS95) ve Siileyman Bey dimii (Bey dimi.i, 1005=1683) de sayrlabilir, Aydln'lll 1914-1918 harbinden evvelki niifusu, kat'! olarak, bilinmcrnekle beraber, umumiyetle 35-40.000 olarak tahmin edilmektedir, Hiilbuki 19Z7 sapml Aydrn niifusunu U.978 olaralc gosteriyordu, 0 zarnandan heri bu niifus yavas yava§ artrnaktadrr ( 1935 'te 15.036 ve 1940 'ta 17.600). Bu niifus, hemen tamamiyle tiirklerden miirekkeptir, $ehirde miyan kokii isleyen, pamuk liflerini ~ekirde~inden aynau, zeytin yagl ve sabun yap;n bir ka~ fabrika ve imalathane vardlr. AydlD viliiyeti, Biiyiik"Menderes vadisinin, Saraykoy garbmdan itibaren, biitiin orb ve a§2.g1 klslDlm, §imalde Aydm daglarlDlD bu vadiye bakan tekmil sath-l mailini, cenupta

ise, Vandalas, Akc;ay ve <;;ine suyu viidilerinin aliagl kisrmlarr He bunlar arasmdaki dagltk kiitleleri (Kanncah dag, Madran dag!, Be§parmak dagl), Dip burnu lie Akbiik korfezi arasmdaki Ege denizi sahillerini ihtiva eder, Aydin viJayetinin 7.580 km2• sahasi iizerinde, :6r.ooo niifusu ve 6 kazasr vardrr r Aydin, Nilzilli, Karaeasu, Bozdogan, C;ine ve Soke.

Bib 1 i y 0 g I' a/ g a I A. Philippson, Reisen and Forechungen 1m w,estlichen Kleinasien, II, 78 v.d.t E. Chaput: Voyages d'Etudes geologiquns et geomorphogeniques en Turquie, 2[4-218; Ch, Texier, Asie Mineure, 279 v.d.; E. Banse, Die Turkel, 139 v.d.j V. , Cuinet, Turqaie d'Asie, III, 593 v.d.; W. J. Hamilton, Researches in Asia Minor, I, 535; W. Heyd, Geschichte des Leoaniehandele, iiir, !Jer.; R. M. Riefstahl, Turkish Architeclure in. Southwestern Anatolia (Cambridge, 193t; tiirk. trc, Cenub-i garbi Anadolu "da ilirk mimarisi, 1941, s, 29-32; kitabeler; Paul Wittek, s, 84 ). Kiltib <;;elebi, Cihan-niima; Evliya <;;elebi, Seyahat-name, IX, ISO -159; Aydzn vilageti s{ilnamesi, 1908 (1326); 1935 genel niifus sayrmr, 75 {Aydin vilayetl),

(BES!M DARKOT.)

T a ri h. Anadolu 'nun ilk fethinde tiirklerin eline ge .. mi§ olan ve bilahare I. ha .. h mnharehesinden bir az sonra, XII. asrm basmda, tekrar bizanshlarm eline t;lii§en Tralles, turk UCUna yakm olmak dolayisiyle, ara srra akmlara rna. ruz kalmakta idi. 1148 seuesinde Fransa krrah Louis VII. kumandasmda yaprlan 2. ba .. lr yiiril. yii§iiniin ikinci kuvve-i seferiyesi, tiirk iilkesine girmek i .. in, Mendercs vadisini takip etmi~, bu

. li!ehre ugraYlp yoluna devam etmi~ ve Laodikya 'Ylgeo;:tikten sonra, sultan Mas'iid I. kuvvetlerinin hiieumuna dayanamayarak, perisan olmustu,

Kill.. Arslan H. 'Ill imparator Manuel ile o;;arpl~p kazandlgl II76 zaferinin ertesi sene, sultanm gonderdi~i kuvvetler, Menderes sahillerini boydan boya yag-ma ve tahrip etti, Menderes Antakya 'SI He Tralles ba§ta olmak iizere, bu havalideki §ehirler tiirklerin eline ge.,;ti ise de, imparator Manuel bu ftituhuh durdurmaga ve bu §ehirleri geri almaga muvaffak oldu. KIll.,; Arslan II.'m halefleri zamaumda, etraf ve civarr arada srrada tUrk akmlarma madlz kalan bu §ehir, nihayet Giyii§ al·Din Kaygnsrav m. 'in saltanab zamamnda, "sahil beyi" unvaUlUl ta§lyan emir Mente§e tarafmdan, uzun ve !,Iiddetli bir muhasara ve hiieumu miiteakip, 1280 senes.inde zaptedilmliitir, Sel~uk hanedanlnlll son giinlerinde, Menderes havzasl emir Mente§c 'nin damadl ve garhi' Anodolu 'nun Ionia sahillerinin hiT ktsmmm falihi olan

AYDIN

AYE1\

Sasa Bey 'in nufuzu altma girmiijl, bu beyin 1310 'da Aydt!l-oglu Mehmed Bey tarafmdan katlinden sonra, fethini miiteakip. Giizel-Hisar adrm alan bu !lehire, bu Mehmed Bey 'in aile ve belki de soy ismine nisbetle, Aydin GiizelHisar 'I denmis ve nihayet son zamanlarda, sadeee, Aydlll adim alrmstrr,

Cuneyd Bey 'in Aydidm-ogullarr ve Osmanhlar He ve oglu Kurt Hasan Bey 'in ise, osmaahlar ilemucadelelerine sahne alan ve Simavnah ~ayb Badr aI-Din miirldleriniu ihtilalinde bir Ilok zararlar goren Aydm ve havillisi, ilk de fa Yildmm Bayezid ve sonra, kat'i olarak, Murad II. tarafmdan 830 (1426) 'da Osmanh mUlkune ilbak edilmis ve Anadolu viIayetine bag-It saneaklar rneyanma girerek, saucagm merkezi olmustur, Osrnanh devleti zamanmda, hazan sancak beyleri ve biizan muhassiller ve bazan da miitesellimler tarafmdan idare edilen AydlD. XVII. asrm basmda vuku'a gelen biiyuk Anadolu kiyamlarmda bir takrm aeikh vak'alara sahne olmus ve burada saneak beyi clan aydmh Yusuf Pa§a ksyameilar ile birle§mi§ ise de, di!ter klyam reislerl He birlikte, Y usuf Pasa da Kuyueu Murad Pa!l.a tarafmdan, ortadan kaldinlmrsnr, 1660, 1738 ve 1818 senelerinde Aydin havalisinde bazl e§.klya tiiremis ise de, tenkil edilmistir, XVIII, asrm sonlarmda Ege bolgesinin geni::: bir kismmda fi'li haklmiyet Kara Osman-ogullannm eline gellmi::: bulunuyordu; bunIar kend,i adlarma vergi toplar, ba§l bozuk ve . zeybcklerden miirekkep kuvvetlere dayamrlerdi, Bu derebeyli~in oniine sneak Mahmud n, zamamnda gec;;i1mi§tir (1833). Yeni .. erilil\'in kaldmlmasim miiteakip, i826 senesinden sonra bu havalide yiiz gosteren §ekavet vak'alan da, <';engel.oglu Tahir P;§S tarafmdan baattrrlnusttr, Aydm ~ehri, 18n te§kilahnda, bu isimle viieuda getirilen eyalete merkez ittihaz edilmis ve Saruhan, Mentelle ve hmir saneaklari ona bajflanmllllhr. 1826 'da tsparta ve Antalya saneaaklarr da Aydm va\isinin emrine verildi ise de, 1847 'de eski vaziyete doniilmii!ltiir. 1850 senesinde Aydm valisi olan Damad Halil Pa§S vilayet merkezini Aydm 'dan hmir 'e kaldrrmis, fakat viJayetin adr, evvelki gibi, yine AydlD olarak kalml!i~lr. Aydl~ §ehri, kendi adIDI ta§lyan bir sancfl,gm merkezi olmak iizere, yeni viHiyetin bit tabU ~aline geldi, 27 mayrs 1919 'da AydID'lD hmir'den gelen yunan kuvvetleri tarafmdan i~gal edilmesi, memlekeHe derhal hir aksiilamel uyandlrdl i mill! kuvvetler ilk defa 16 baziranda, du§rnana taarruz ettiler ve 27 haziranda Aydm' a huenma gellerek, 30 haziranda yunanhlaii §ehirden <,llkardllar. Her ne kadar yunan kuvvetleri sonradan, takviye alarak, tekrar AydIn's, girdiler ise de, ilk de fa

Umurlu 'da ve sonra Ko§k 'te bir millt mukavemet cephesi teessiis etrnis oldu, Aydm 7 eylUl I922 'de, bsmen yanm1!l ve niifusu pek ziyade azalmrs olarak, dii§man elinden kurtarrldr,

Aydm-ogullan merkexlerini Birgi, Izmir ve daba sonra Ayasuluk'ta tesis etmi§ olduklanndan, onlarm zamanmda Aydm, adi geo;:en §e· hirler dcrecesinde ebemmiyet kazenamarmstr, Bu §ehir osmanhlar zamanmda, Birgi ile Ayasuluk 'un inbitabna mukabil, hayli iukisaf etmi'} ve batt Anadolu'da miihim bir kiiltiir merkezi olmustur, XV. asrm blrlnci yansmda zamammn en biiyiik alimlerinden biri olup, Molla Vegan unvamm ta§lyan Mu~ammed b. Armagan He ogullan, FaHh devrinin meshur alimlerinden Muslihiddin Mustafa, XVIII. asrm baslannda vefat eden ve ishak Hocasi namt ile §ohret alan Ahmed Eiendi ile, XIX. asrm alimlerinden Kuyucakh-zfide Atd Mehmed Efendi Aydm ve miilhakatmdan yeti§en meshur iilim· ler arasmda zikrolunmaga JaYlktlr, XIV. asrm iklnci yanslnda felsefe ve bilhassa tababete dair eserleri i1e meshur olan HaC! Pasa da, eserlerinin bir kismim Aydm ve mulhakatmda viieuda getirmistir, Aydm 'daki, cami, ban ve hamam gibi, tiirk eserler'i, bilhassa Cihan-zade carnii, hakkmda, R. M, Riefstahl, Cenub-i garbi Anadolu 'cia turk mimarisi (Istanbul, 1941. s, 29- 32) 'nde krsa mahlrnat vardrr,

Bibligogr.alya: Niketas Khonyates, s, 187 ve Pakhymeres, B. 403 v.d, (kr§. Causin, Histolre de Constantinople, V ve VI, Paris, 1773); Lebeau, Hlst, du Bas-Empire (Paris, 1884), XVI, 285 v.d., XVIH, 151, 174; de Muralt, Chronogr. Byzantine (Petersbcrg, 1870), n, 438, 444; Miikrimin Halil, Diieitirname·; Enoeri gerM (Istanbul, 1930), s, 18-:2; Asaf Gokbel ve Hikmet ~olen, Aydin iii tarihl (Istanbul, 1936). XIX. asrrn baIlImda Aydm §ehrini gormiili olan Kadi Ebil Bekir Feyzi Efcndi, ijuliilfat aQ.viil al·buldan Ii mamiiltk daolat al 'O§miin a~h eoltrafyasmda, Aydm !lehri hakkmda, oldukca rniihim ve §ayan-l dikkat malilmat vermistir (hususi kiitiip., yazm" s. 249, 252).

(MOKRIMtN HALlL YINAN<;.)

A YET. A YA (A.; eem. ay, ayag ve liyiit), muhtelif fikirlere gore, fa'ila, [aala yahut /a'ila vezinlerinde olup, a 0;: 1 k a I a met ve n i § Ii n e manasmdadlr; bir ~eyin tanlnmasma sebep olan em m Ii r e manaalna da kullanthr. Bu alamet c;;e§it I(e§it olabilir; ms!. AllahlD varhglnt ve hirligini anlamak illin, butiin k Ii ina t bit ayet olabilecegi gibi, insanlan korkutan f e I a k e tie r de, b1izl1an jc;;in, Allahl hatalatan bir ayet olabilir yahut da bir peygamberin m u c i z e I e r i, kendisinin do~rulukunu goste-

AVET - A'tlNTAB.

ren bir ayeHir, Bundan baska ayet, i b ret manasma g-eHr, tiilte bu kelime, Kur'an 'da, hu muhtelif mana!arl He kullamlrmstir (bk, Lisiin al-'arab,XVIfI, 166 v.d.: ASlm, FJamfis terciimesf, mad. AL-AYA ). Kur'an 'm ayetlerine gelince, rstrlah olarak, "KuT'au'da, ister hakik], ister takdir1 olsun, bir baslangrcr ve bir maktai olan ve bir sGre i<;inde buluuan bir ciimledir" veya daha umumi ba~ka bir tirife gore, "Kur'an'm io;;.inde evvelinden ve sonundan munkati olan bir kisrmdrr" (bk, Ta§koprii-zade, Miftiil} alsa'ada, II, Haydarahad, 1329, 8. :53; Mavzii'at al- 'uliim, istanbul, 1313, II, 38), Fakat ayetleri Uyin etmek, tevkifidir, yani kryas ile yapllamaz. Bundan dolayrdrr ki, msl. (.1 (II, J), .r-JI (VII, I) hirer ayet addolundugu Hide, )1 (XII, I) bir ayet addolunmaz, Bundan baska bilZl ayetler kendi baslarma bir hiikiim ifade etmeseler de, yine bir ayet sayihr (msl. Fatiha: al-rahmiin al-riihlm ; mudhiimmatiin, LV, 63); biizl ayeUer de yanm sahife (msl. IV, II) ve haWl bir sahife uzunlugundadu- (Hamdi Yaair, Hak dini Kur' an dill, I, Istanbul, 1931, mukaddime, s, 33 v.d.}. Ayetler. birbirlerinden jiittila ( cern. faviitjil) He ayrrlsr ki, bu ayeHn son kelimesidir; bunun son harfine de "fas!la harfi" deuir (msl. Fatiha sflresinde fasrla harfleri m ve n olup, Bakara sflreainde m, n, d, b, r, ~ ve 1 harfleridir ). Bu, §iirdeki kafiyeye ve secideki k ad n eye benzer ; hatta seciin karineainden farkSlzdlr ve bundan dolayi bilzllarl Kur'au'da s e-

. e i bulundugunu soylemi§lerdir. Fakat aeelde gayekarine olmasma mukabil, faSllamn manaya tab! olup, aS11 gaye olmadljj"l soylenerek, bu fikir reddedilmistir ve e~'ariler de Kur'an 'da sect vardrr denilerneyecegini iddia ederler, Ne olursa olsun, her halde Kur'an jn itiberun yukseltmek ve bilhassa c a h iii y e devri k Ii h i n I e ri n i n sozlerinde bulunan seeiden tenzih etmek jilin, ona ayn bir isim vermislerdir. ~eyh ~ams al-Din ibn al-~a'ig al-Hanaf] (olm. 776: bk, Kas] al-~unfin, Istanbul, 194[, I, 18; Brockel. mann, GAL 'de bu §ahls ziredilmiyor), bu fasrlelarm ahkamml tetkik etrnis ve bunun hakkmda, !l}kam al-ra'g fi al}kam al-ag adlr, bir eser yazml§br (huUsasl i<;in blc, Suyiiti, alM,an fi ta/tilr al-~ur'an, Kahire, 1287, II, 110 v.dd.; ondan naklen, Mifta~ al-sa'ada, n, 345 ve Maviii'at al·'ulfim, II, 159)'

Kur'an'm ayetleri, nuzullerine gore, §u zumreI ere ayrl!tr: m a k k i, mad ani, (bu iki Isblah umumiyetle 3 ayr! manada kullamhr: t. me k k i, gerek hicretten evvel, gerek hicratien sonra Mekke 'nin fethinde veyahut I;ticcat al-vadii' 'da nazi! olan ayetlerdir; bir sefer esnasmda nihil olanlar ise ne mekki, ne de medenidlr; 2. me k k i , mekkelilere hitaben nazi! olanlar,

ve m e den i ise, medinelilere hitaben nhil olanlardrr ; 3. hicretten evvel niizGl etmili alanlar m e k k i , hieretten seurakiler ise, Mek1$:e' de de nuzuJ etrnis olsa, me den i d i r ), /,Ia;Qrl, sa. [arl, fjayil. fita'l, jirap[ (yatakta nazi! olanlar ), navml (uykuda nazi! olanlar t mal, Kevser stl. resi ), arM, samiio] (bk. -<d.!tIFan, I, ro w.d.j Tahanavi, Ka~~af i'!tilii~at -al-fu';fin, Calcutta, 186z, I, s. 105 v.d.; Mifta~ aI-sa'aria, II, 238; Mavzfi'at aFulfim, II, 16 v.dd.). Ayetler, ihtiva ettlkleri hiikiimlerin mahiyetlerine gore, mu~kamiii ve mutagiibihat diye, ikiye ayrthr ki, bu tasnif bizzat Kur'an'da da bulunmaktedrr (bk. IV, 7). Mu~kt'lmat, manasl beyan edilmege muhtae olmayan yahut yalnl:il bir §ekilde mana verilebilecek alan ayetlerdir; mutagabihat Ise, sfirelerin basmda bulunan m u k a tt a' a t gibi, manas! anlasrlamayanlar yahut tiirlu turIa te'vile miisait olaulardrr (bk. aI-ltlFan, II, .J v.dd.; MiftalJ. al-so'iida, If, 291 v.dd, ve Mav;u'ai

at.'ulfim, If, 91 v.dd.), (AHMED ATE$.)

A YINTAB. 'A VNTAB (1921 senesinde verilen adr He GAzl-AYINTAB; bugun ANTEP ve GAZtANTEP), cenub-i §ark! Anadolu mmtakasmm en biiyuk 'lehri ve vilayet merkezi olup, Firat nehrine karrsan Sacur o;;aylllm yukan kollarmdan biri uzerinde, Firat 'a (Birecik )55 km, buglinkii Suriye hududuna, miistakim hat ile, 45 ve bu hududun otesindeki Halep liehrine de 100 km. mesafede bulunur, Aymtab, Firat nehrinin, bu mmtakada §imal-cenup istikametini takip eden vadisinden itibaren garp-§imal.i garbiye do~ru tedricen yukselen ve gittiklle daha dalgah bir manzara alan yaylalarm (bugiinkii cokrafyacl. larm Gaziantep yaylasr dedikleri saha) merkezi bir noktasmda, deniz seviyesinden takriben 800 m, irtifada, olduko;;a arrzah bir zemin iizeriae kurulmustur, ~imdi ~ehrin §imal kenarmda kalmlli olan Aymtab kalesinin bulundugu tepe, mahallelerin serpildigi diger tepecikler iizerilldc yiikselir ve ~ehrin umumi goriinii§unde bal1he~ bariz unsuru meydana getirir. Bu tepe, menae bakmundan, tabil olmakla beraber, asirlardan beri iizerinde insan eli <;aIJljarak, bunu itdetE sun'. bir hoyiik telakki edilecek hale getirmi~ ve deJl"i§tirmi~tir. Her ne olursa olsun, bu tepe, mevkiin miidafaa kabiliyetini artbrdljj"li<;in, eski devirlerden bed iusanlarlll nazar·l. dikka· tini celbetmi§ olmahdlT. Nasll ki istiklal harbinde de AYlDtab kalesi, §ehrin dasltani muda· faaslnda biiyuk bir ro! oynaml'lhr. ,

~ehrin mevkii eski devirlerde isk~na ,.ok el· veri§li bulundugu gibi, eaasen bu bolge tarihin ilk ~aglDda Hitit §ehirlerinin slk sik rastlandlJl"1 bir saha oldugu ve i§lek yollar iizerinde yer aldl~1 Mlde, bugunkii Aymtab 'm yerinde ku. rulmu~ olmasl muhtemel bulunan eski §ehir

AViNTAa.

hakkmda, sarih !p.s!UmabmlZ yoktur, Aymtab kalesinde bulunan ve bir kismr kalkolitik me deniyet sajhasma atfedilen .. anak ve c;omlek part;alannm meveudiyeti, bu bakrmdan bid tenvir etmege kafi gelmemektedir. Eski ve orta c;a~da Firat nehri yolu He Mezopotamya 'dan gelen leervanlann bu nehri terkettikleri Apamea-Zeugma He Germaniciya (Mara§') arasmda, miihim bir kavu§ak noktasi olarak, kaydettikleri Doliche 'nin ,imdiki Ayintab civarmda oldul!"u biliniyor (Batlamyus, V, ro, IS) ; bu §ehrin Ba'al mabuduna, yunanhlar ve romahlar tarafmdan, DcliehenUl adl verilirdi (bk. Realencyclopedie f. Aitertam.swiSl" V, 1276). Dil!"er taraftan yine eski ka:Yllakla~da (ezciimle Batlamyus 'ta) gellen h1lj3« (Diba, Diva) 'mn yine bu Ijehir olmasi kuvvetle muhtemel oldugu gibi, Antiochia ad Taurnm §ebrinin de yine burada bulundugu soylenebilir (burada adl gellen Toros daglarl, 0 silsilenin bir parcasr telakki edilen ve geni~ manas. ile aliaan Amanos daglarl olaeaknr ), Doliebe §ebrinin adi orta <;agda, bizans kaynaklarma tiirlii §ekillerde gellmil;l (Teluk, Tulupa) ve nibayet arap kaynaklarmda buns Daliik [turk. Duliik] deeilmlstir, A§ajtlda verilen tariM malumattan da anlasilacagi gibi, orta <;al{· da, mahall! bir ehemmiyet kazanml!~ olan bu §ehlr, bugun tamamiyle ortadan kalkml§ ve yalmz yerinde evvelce Tell-Dalfik ve §imdi de Duliik (harita umum rniidiirliil'iiiniin son ne!!retti!i'i haritalarda Diiliikbaba) adi verilen bir kay (niifusll 1935 'te 166 idi) kalml~br ki, AYlntab'm -() km. kadar §imal-i garbisinde, Nizib "aylnln ;ukarl'mecrasl yakmmda bulunmaktadir,

AYlntab 'a gelinee, bu adm en eski arap cogafyaellarl tarafmdan zikredilmemis olduguna ')aIo1lr8a, ilk srralarda, bunun mlihim bir §ehir llmadlgl ve asrl ehemmiyetin Duliik' e ait bu:undutu sSylenilebilir. Yal$ut 'a gore de A:Jm. cab 'a Daliik denilir idi; fakat yine onun ifadesine gore, bu son i~im daha ziyade vilayetin adl olmahdir (Mu'cam, IV, 759). Ha"h sefer:eri vakayinamelerinde bu isim Hamtab §eklini ..Ilmlf ve ermeni kaynaklan da buraYl Antnaph ]eldinde kaydetmi~lerdir. Aymtab'm, bir .. ok ~msalinde oldugu gibi, biiyiik bir §ehir eivannda ;neve"t bir koyiin - kom§u §ehir inhitata ugradlktan sonra, onun yerini almasl nevindeninki§af ederek ehemmiyet kazanmJ!j oldugu soy!enebilir; hlkat Aymtah 'm bu ehernmiyet kazanma zamanlnt, kat'iyetle tesbite imkan yok. tur. Malatya, Harput ve Arapkir gibi §ehirlerde de goriilen yer degi§tirmelerin Aymtab 'da epeyce aski bir zamanda vukubulduku tahmin edilebilir. Halep vilayeti salnamesinde (1324 = .l9(8), vaktiyle bu havalinin r tnerkezi olanve "§ebe bir Baat mesafede buluni'lll Duliik ,ehrinin

800 (1397/[398) tarihine dog-ru terk edilerek, merkesin Aymtab 'a naklolundugu, mahalli man. keme·j §er'iye aicillerine atfen, yazrlmaktadu-, ABur, Roma ve Bizans idareleri alhnda bulunmu§ olan Aymtah bolgesi, orta ~al'ida bir cok miicadelelere sahne olmustur, Aymtah ve Duliik 'u bizanshlardan, ilk de fa 'iyaz b, Canum 'in idaresi altmda, Suriye' nin §imaline dogru ilerleyen arap ordusu alm!§hr. islam idaresinden tekrar bizanslilara ge~en bu bolgeyi Harun al-Ra§Id istirdat etmi§ ve burasim, Munhic, 'Ra'Lan ve Antakya ile birlikte, hudut bolgeslne ( 'ava~im ) ithal etmistir (l71 = 782 ).Sayf ai-Davia zamanmda burada blzanslrlar He tekrar muharebeler elmustur ( 962 ), Tiirkler buraya Xl. asrm sonlarma dol!"ru, esash ve devamh olarak, yerle§mege ba§laml§lardtr. Alp Aralan 'm kumandanlarmdan Af§in 'in zapt~ttigi yerler meyanmda Duluk kalesi de bulundugu gibi, Anadolu sel~uk sultam Siileyman ~ah 'in, 1084 tarihinde Antakya 'Yl fethettigi sirada, aldlgl mahallerarasmda ylne bu Duliik kalesi vardi, Haclilar Suriye 'ye geldikleri zaman, bu helge Halep selcukilerinin elinde bulunuyordu. Tiirklerin elinden r,;lkan Duluk, evvela Edessa (Urfa) kontluguna (1098) soura Josselin de Courtenai tarafmdan Mara§ 'ta kuru Ian senyorliige tabi olmustur, Hachlar zammnda, Duliik ve Tell-Basar , miihim birer miistahkem mevki idi, Bu kaleler, Halep, Urfa ve Mara§ yollannm birle§tigi noktada ve kervanlann ultrak yerinde hulunuyordu. Kouya

. seleuk sultam Mas'iid tarafmdan U49 'da TelBa§ar'ln muhasarasi ve damadt Nur al·Din Ma~. mud He daim! bir surette miicadele eden S. Josaclin II. 'in 1150 tarihinde tiirkmenler tarafmdan esir edilmesi iizerine, franklar He tUrkler arasmda Aymtab onlerinde biiyiik bir muharebe vukua geldi, ~ehre slJ!'mml!1 olan Kudiis kuah Baudouin, Antakya 'ya serbestee gitmek §arb ile, burayi Niir al.Din 'e teslim etti, Nur al.Din, Aymtab 'r, Humus ~ehfine bedel olarak, Nasr al.Din Mu~ammed b, Asad al·Din ~ir~ kuh 'e ikta etti. Aymtab, hir miiddet sonra, me Iik Nli ~ir ~alii~ al~Drn 'in eline ge~ti, l}ehir melik :;ia:lil,t Al}.med b. Malik .?a:hir Gi:l:i zama~ nmda ,"ok i\~rledi, Bu zat Aymtab kalesinde ko§kJer, istibkSmlar ve camiler yaphrdlgl gibi. §ehirde bah"eler ve baj!"iar te.sis etti ve§ehre harillten bir 'Wok ahaH getirdi. AYlntab 1270 tarihinde, mogullarln istilasma ugrayarak, harap oldu. Mlslr biikiimdarl Baybars, [273 tariM hinde, buraYl tekrar kurtard.. Aylntab, 191 ( 1388 ) 'de tiirkmenlerden emir Suli ile Min· tafj'ID, 803 (1400) 'te Timur 'un, 8z3 (420) tarihinde ise, 'lrnl$ayn sahibi Kara Yusuf 'un hiicumlarlna ugradl' Sehir, bundan sonra, Dulkadlr.ojtullarmln eline ge .. milj ve hu h:mecl5r.foI

~

AYINTAs,

mensup prenslerden birinin karargabl olmu§tur'l ri Mehmed Pa§8 vak'asr ) ugradlglnl ve 183~ Eu suretle A.ymtabI515 'te DUlk~d'r-o~u. llarr h~~iranmGa, Niz,i~ . muharebesi~den. s?nra, ~i! hukihnetinin Osmanhlar tarafmdan llgasma ka- muddet MISlf vahsi Mehmed AI! Pasa nm elm' clai,bemenyanm asirdan fazla bir miiddet ge"tigini goruyoruz.

Dulkaduli hiikumeti elillde kaldi ve ISIs'te, 15 kanun H. 1919 'da Aymtab evvela ingilizle~ 'Alii' al-Davla zamanmda, iilkesinin §imal krsrm- 5 te§rin n. 1919 tarihinde de fransrzlar tam, larr,osmanhlar namma, bu maktul emirin kar- fmdan i§gal edildi. istiklal savasmda Aymtab, desinin ogln 'Ali Bey b. ~ebsuvar Bey 'in eline r niaan 1920 tarihinden 7 !lubat i921 tarlhine ge .. erken, memlukler de frrsat bularak Aymtab '. kadar, fransrzlar He harbederek, biiyiik bir §oh. tekrar i~gal etmi!llerdir. Bu suretle muhtelif ret kazaudr, Biiyuk millet meelisi, 6 §ubat 133; rlevletlerin eliude kalan Aymtab, 21 receb 922 ( (921) tarihinde ve 93 sayih kanun ile, Aymtal ( 1516) yilt, .. ~r§amba giinii, Yunus Bey 'in Se- 'm admr Gazi.'Ayntab 'a <;evirdi. 20 te§rin J lim L'e itaati Iizerine, MlSlr hilkimiyetinden 1920 'de fransrsler He yaprlan Ankara itiliHna· osmanh idaresine intikaI etti, Osmanlrlar ida- mesi ahkamlndan olarak, Aymtab, 2skanun I resinde Aymtab, evveIa ~u 'l~~adriya (Mara§) 19Z1 'de, tekrar ana vatana kavustu, Bugiink: eyaletine ba~h bir sancak merkezi halinde, te§- Aymtab 'm ~ehresinde eski miiellifler tarafm kitiitlandmldl. 1233 (tS18) senesine do~ru, Hur- dan tasvir edilen hususiyetlerden bir kisrr §id Ahmed Pasanm Halep valiligi srrasmda, heniiz bakidir. Evlerlnin hemen hepsi ta§ta; Mara§, eyaletinden aynlarak, kaza halinde, Halep yapllml§ olup, iizeri kismen kiremitle ortiilf eyaletine i1hak edildi. 1913 aenesinde ise, mlis- krsmen de diiz damlrdir, Bu binalardan bazl takil saneaga tahvil olundu ve 1924 'te vnayet Iari, msl, yontma tastan in§a edilmi§, biiyii; haline ifrag edilinceye kadar, bu halde kaldi. ve iizerleri kemerli ve kapih hanlardan hi:

Eski devirlerde Aymtab'm hayatr hakkmda kisrm, hayh eski yapilardir. Bugiin harap olma elimizde bir takun kaynaklar bulunmaktadrr. ga yiiz tutmus bir hiUde bulunan Aymtab ka Bunlar arasmda, Aymtabh Ayn'i 'nin tasvirini lesi Justinianus binast olup, sonradan miitead hatrrlamak icap eder, Ayo'i 'ye gore, Aymtab bag dit defalar, ezciimle Misrr sultam Kaytabay v' ve bostanh, miikellef ~ar§lb, giizel bir §ehir daha sonra Kanuni Siileyman tarafrndan tami olup, 9 dimi He 120 mescidi, 20 hamam ile 15 edilmistir, Aymtab etrafmda Saeur kollarmu rnedresesi vardr, Ayni, bir "ok ilim adamlari- suladlgl bostan ve rbahceler bali biiyiik ye mn toplanmrs olmasr dolnyrsiyle, Aymtab 'a tutuyor, Aymtablilar, asrrlarca evvel Ayni 'ni "kii .. iik Buhara" denildigin! kaydeder, Cihan- kaydettigi §ekilde, baglannda yeti§en iiziirn nilma 'da ve bilhassa Evliya <;elebi Seyahatna- lerin kirktan fazla "eljidini sayarak, iftib~ me'sinde Ayintab hakkinda maJumat verilmek- ederler, ~am flshgmlll baslrca yeti§me saha. tedir. Kiitib <;elebi 'iehrin giizelliginden ve Aymtab (bugiin Gaziantep) viliyetidir. AYllJ bostanlarmdan bahseder ve burada DulUk ke- tab, mahalU sanayi bakimmdan da ehemmiyetl lesi harfibesi bulundugunu soyler. lOS8 'de ve idi. Katib <;elebi ve Evliya <;elebi 'nin kaydetdaha sonra !O8:! (1671/167:!) 'de AJintab'1 zi- tikleri gibi, yay, eiter ve kosum takimlarr imi\l yard etrnis olan ve ikinci seyahatinde §ehri meshurdu, Aymtab 'In pekmez istihsaJi de, mik~ok daha biiyiimii§ bulan Evliya <;elebi 'ye gore, dar ve nefaset baktmmdan, hayh lleri gitmi§ti §ehrin 32 mahalleye aynlml§ 8000 'den fazla evi, Pamuklu dokumaerhgr, XIX. asir sonlarmda hal 140 cami ve mescidi (ba§hcalan Boyac!-b~lu ehemmiyetini muhafaza edlyordu, Cuinet, bi ve Tahtah ciimileri), bir "ok medresesi, ustii sirada Aymtab 'da 3,815 pamuklu tezgah!· VI ortiilii kiigir bir llar~ISI vardir. Binalarmm ~o" 70 boyahane bulundugunu kaydeder, Banse ln gunun Halep tarzmda oldugunu kaydeden mii- kaydma gore, bu tezgah i§lerinde 4.000 kada: ellif, Aymtab 'ID ortasmda bir "kudret kayasi" kadm llah§lrdl. Hamam takimlarr, do§emelil iizerinde bina edilmi§ oldugunu soyledigi 3100 dokumalar, hah, kilim, alaea imil edilir v{ adlm mubitinde ve 36 kuleli bir kalenin mev- i§lemecilik yaplhrd!. BaglaTinm <;oklujfu,AYIll' cudiyetini bildirir ve kalenin eteg-inde uzanan tab'da ,"ok mikdarda ispirtolu i~ki, bilhassa ra· §ehrin kargir binalar dizili ve geceleri kandiller kL imiilini te§vik etmi!}ti; zeytinliklerinin mah, ile tenvir edilmi§ sokaklanllln birer kapi He sulii de yag ve sabun imi[ini te'min etmi§ti. miicehhez bulundugunu ve bu kapllarm bek~iler Bununla beraber AYlntab'm ziraat ve sanaturafmdan muhafaza edildi~ini Have eder, yideo daha a§sgl kalmayan bir ehemmiyeti,

Osmanh imparatorlugunun inhitat devrinde i§lek kervan yollarmln kavu§ak noktaslnda bu· Apntab'l!l da, dig-er Anadolu §ehirleri gibi, lunmaktan miitevellit, transit ticaretinden· Henmumi asayi§sizlikten muteessir oldultunu, za- ri g-eliyordu; Mara§ 'tan Halep 'e, Bir~ik 'ten 'nan zaman Celalilerin taarruzuna ve miitegal- Akdeniz ktYI[anna, Diyarbekir 'den fskenderun

i}enin §errine ( 1790 = 1205 'te Battal-oglu Nu. I 'a' giden yollar Aymtab'dan ge .. erdi." BunIar

AVrNtAn.

silyesinde Aymtab , XX. asrm ilk senelerine dogru, "ok inkisaf etrnis ve eski Halep vilayetinin ikinci biiyiik §ehri olmustur, :;iehrin niifusu 1305 (1887/18118) salnamesinde, 26.000 'den fa:dasl miiliiman clmak iizere, 42.000 olarak gosteriliyor ( Cuinet : 43.000 niifus ; 30.000 miisliiman, bilhaesa turk; hrrlstiyanlarru "o&,u ermeni l.

XIX. asrrda Ayrntab :;;ehrinde. XVII. asrr miielliflerinin kaydettigi sayl ve ehemmiyette, medrese bulunmadl.Jl'1 sdylenebilir, Bu suretle §!lrk ilimleri an'an~sinin eski parlakhltllll muhafaza etmemekle beraber, eenubi Anadolu 'da yiue bir Ilirn ve tahsil merkezi halinde kalml:;;hr. Orta ~altlarda, basta Ayni JakablUl ta§lyan Badr al.Din Mugammed olmak iizere, bir <rok biiyuk adarnlar yeti§tigi gibi, Ibn Bali adindaki XV. asrr turk §airi ve ge .. en asirda da ASlm [b. bk.] ve Miinib Efendi 'Ier ve maarif nazJrJ Munif Pasa dkrolunabilir. Diger taraftan hrristiysnhk. orta «agln ruhani" bir merkez olarak gosterdigi Tulupa-Doliche 'nin ehemmiyetini tevnriis eden Aymtab 'J, muhtelif misyonerlerln faaliyet merkezi addetmisti (Fransisken manastir) ve amerikalr protestan misyonerlerin me§bur kollejleri ), Gelien cihan harbine tekaddiim eden senelerde, Aymtab §ehri niifusunun, daha ziyade artarak, 50,000 ve haHa 60.000 'e varmrs bulunmasr miimkiindiir. Fakat cihan ve istiklnl harbi senelerinde §ehir "ok sarsildi, niifusu azaldi, ticarf ve smai fnfiliyetleri biiyiik zararlara ujtradl. Fakat sulhn kavustuktan sonra, Aymtab 'in evvelki aayiatrm telafiye ciddl bir gayretle giri§tijti goriilmektedir. Bu inki§afl, son nlifus sayrmlurmda kaydedilen bariz artmalar da isbat eder (1927 'de 40.000, 1935 'te 51.000 ve [<)40 'ta ise, 57,000. - Tnfsilah He nesredilen en son sayima (1935) gore, §ehrin 50.965 nilfusunun 50.660 kadan miisHiman olup, ana dil bakimmdan, 49.5~9 'u tiirb,e konusmakta, ana clili kiirt~e ve arap<;a olanlarm !aylSI rooo '] pek 1170 ge~rnektedir ).

Ga~iantep viHiyeti bugiinku hudutlan iliinde 1(,875 km1• araziye sahip bulunmakta ve bu araxi, §arkta Firat nehrinin Karasu kavu§altl He CarabIus arasmdaki genill meerasma, cenupta Tiirkiye . -Suriye hududuna dayanrnakta ve garpta ise, . heinen hemen Amanos dag-larln! takip etrnek-

·tedi!'. Bu suretle Gaziantep yaylasrmn buyiik bir ktsrmm ve bu yeylanm Amanos da(flanna bokan ve 1.400 m. irtifama kadar yukselen dakI:k kenarmi ve her iki daghk saha arastnda Mara§ 'tan Antakya 'ya dogru, geni§ bir oluk Uzanan ovanm §imal hamlDl da ibtiAdana istikametinden gelen

yolu biiyuk Amanos tunellerinden ge .. ip, \.iaZlanto,n vilayeti dahilinde iki kola aynlmak-

tadir j kollardan biri §imal-i :;;arkide Malatya istikametinde, dikeri cenupta Halep istil\:ametinde u7oat;larak, sonunda Carablus~<;obanbey arasmda, Suriye hududu boyunca devam etmektedir. Ayrntab §ehrinin bugiinkii beshea ticareti, kendisini Fevzipa~a.Malatya demir yolunuu Narh istasyonuna balt1ayan 50 km:den bir az daha uzun bir §ose vasrtasi ile yaptlmaktadrr, Gaziantep viliiyetinin niifusu :83.$00 (1935) olup, vilayet 5 kazaya aynlrnl§hr: Gaziant~p, Kills, Nizip. !slahiye ve Pazareik,

Bib l i yo g 1"0./ yo.,' Ayni, '11Id ;l~cumlin /1 tiM!! ahl al-zamiin (T opkapt sarayi miizesi kiittip., Bagdad ko§kii krsmr, nr, 274, s, u6 v.d.j arap"a nushalarda Aymtah maddesi I. eiltted_ir ) ; 'fzz .aI.Dia MulJ_ammed ibn ~addiid l:Ialabi, A'lli~ al-*atira Ii 'I-umarii' ai-Slim va '[-Cazira (Topkapi Sat-IIYE, Revan ko§kii, nr, 1564), var, 142 v.d.; Ibn al-'Adim, Buggat al-talab /i tlirla /falab (Ayasofya. kiitiip., nr. 3036, 8. 333); Abu 'l-Hasan 'Ala' al.Din, Takmila tliria /falab (Laleli kutup., nr, 2036, s, 16 v.d.) ; Abu 'l-Fidi', Ta1!-vim al-buldiin ; Ibn Bali, Hikmet-name (Oniversite kiitiip., turk. ya7o., nr, 3290) j ASlm, Tarih (Istanbul), II, :a8; Evliya <;elebi, Segahat-ntime (Istanbul, 1935 ), IX, 352 v.d.; Bahram Dima:;;lj:i, Cografga-i keblr (Nuruosmaniye ki.itiip., nr. 2995, s, 172); Katib <;elebi, Cihanniima, s, 566; Miikrimin Halil, Tiirkiye tarihi (Anadolu 'nun fethi, Islanbul, 1934); H. T. Dagholtlu, Antep ee Antep kaleei (Gaziantep, 1930 ) ; ayn. mil., Antep mesahiri (Gaziontep, 1939); Genel nii/us saylml (Gaziautep vilayeti). 1935, 75, 24; George Macdonald, Catalogue of Greek Gain Syria of the British Museum, s, 114, 185; G. Sehlumberger, Numismatique de l'Drten: Latin (Paris, 1878), S. 10 v.d.; Babelon, Les Rote de Syrie, d'Armenie et de Commagene (Pari-.l, 1890), s, 185; Ernest Honigrnann, Historische Topographie von Nordeprien im Aliertum (Leipzig, 1933); R. Dussaud, Topographic hisiorique de fa Syrie antique et medieoale (Paris, 1927 ), S, 472 v.d.t E. G. Rey, Les colonies Franques en Syrie (lUX XII. et XIII. siecies (Paris, 1883), s, 315; Rene Grousset, Histotre des Croisades (Paris, (934), II, 392; Humann Puehstein, Reisen in Kleinasien und NordSyrien (Berlin, 1890) ; V. Cuinet, La Turquie d' Asie ( Paris, 1892 ), II, 188 v.d. ; M. D. Anville, Geographie ancienne (Paris, 1739), II. 166; Poujolat, Voyage dans l'Asie Mineure (Pa-

ris, 1841), If, 2 v.d. (T. H.)

[Bu makale i .. in BEslM DARKOT ve HIKMET

TURHAN DAClLIOGLU 'nun. notlarmdan istifade edilmi:;;tir.]

)I:IN - AVN.

A'IN'. [Bk!J\.vtN·.] Die Epitome der ' MeUIphgsik des A't'erroes,

. AytN. kiN (F.); "kannn, ayin". Hiikiim- Leyden. 19a4. s, 18 v.dd., 168 v.d. (.WJta. g'~Q{), dllr Ekber $ah'in "ayinleri" melJhurdur kit v.s.).

veziri Abti 'I-Fail [b, bk.] tarafmdan Akbar Aristo 'ya atfedilen Kitiib al.u§uliiclya I ( kiname'nhi '3. eildlnde A'ln-l Akborl nanu ile tab al-rubablpiit ; nl1r• Dieterici, s. 108 v.d.)

toplahllll!jtsr. .'. 'de tefekkiiriiniin hareketine ragmen, degio;:;-

A YLA. [Bk. EYLE.] mez bir surette kendi kendisinin aynl kalan

AYLijL~ [Bk. EYLOL.] 'a~l'lD hU'I)iga 'sinden bahsedilir (huva huoa bi-

AYMAK~ [Bk, OYMAK.] 'aynihi). $ay' bi-'agnihi (bi-giitihi ve bi-nafsihi

'A YN. [Bk, AYN.J·nin miiradifi) yerine, mntlak olarak, 'agn kulAYN. 'A YN (A,) "g 0 z, kaynak, eevher" lamlahilir. Bunun illindir ki, 'ayu '8 delalet et-

v:s. llk'miinasmda, bu soz bazan unvanlarda mek iizere, bazan al-'agn, bfizan al-huoa-huoa bulunur ] msl, 'ayu' al-davla .( devletin gozii), kullamlmektadir,

'ayn al-mulk (memleketin gozii) I "kaynak" Kelimenin mutlak manaSl He. 'agn yalDlz ~anaslDda bir Ilok eografya Isimlerinde goriiliir; Allah 'tlr (i{Jviin al-!iafii'. Rasa'il, Bombay bunlarm me§hurlartndan aliag-Ida bahsedileeek- tab., III, 544 v.d;; mutasavvrflar hakkiuda tir, ;_ Arapl;a bir harfin ismi elan 'agn illin bk. Nicholson, Studies). Fakat biHiin varhkSIl, bk. larda ve biitiin esyada ondan bir §'ey vardir,

A YN, 'A YN (A.), arap alfabesinin 18. har- Bu sebeptendir ki, 'agn (eern, a'gan) kelimesi fi olup, ebced hesabmda 70 sayrsma delfilet muhtelif rnanalara gelir. Eflatuneu ve yeni efeder, ilk §eklinin §imal sami kitabelerinde kii· latuncuiarlU ifade tarzma gore, bizzat elJya "iik bir daire (= bizdeki 0) olmasr, harfe 'agn (yani a<gan) tabiri ile Allahm ilminden devamh ( goz) Isminin verilmesine sebep olmustur, bir surette taaddiit ve tekessilr yolunda meveut Scali (machiira = sonore ) bir bogall harfi olup, olup, akildan sadlr olan fikirler aulasrhr, Onlar g'lrtlaj)"m derinliglnden "lkar (Lisiin, I){, 349,9: manevi hir fi'liyete, yani lJe'niyete, sahiptirler tta aha'I.1)uriiji kulltha '[.'agnn). Mahree iti- {bu manada olmak iizere, .!jura ve ma'nii kelimebim He t' a en yakm harf ('(i1 r; aralarmda leri de kullam Iir ); nitekim mal. Gazal i, ilciim benzesme vardrr (Zamau§ari, al-MufaHal, s, al·'aviimm 'an 'ilm «l-kaliim. (s. 3a v.dd, )adh 192, 13 v.d.) ve (. siikun halindeiken,glrtIak. eserinde, her §eyin dortlii viicudu oldugunu izah tan t: gibi ",kar (agn. eer., S. 190, 4 v.d.). ediyor: I. fi 'l.a'giin, 2. fi 'l-ashiin, 3, ji "l-lisiin, Al.ljalil de t'; en derin bogaz harfi say- 4. fi '{.bagiiit al-maktiib, Kur'an, bu suretle maw dlgl illin lugatine bununla baslamietrr ; daha nevi §e'niyette Allahm ezel! kelfimidir ; fakat sonraki gramereiler ise {msl, Slbavayhe go- bizim tasavvurumuzda, kiraatte ve yazrda, ayn re, Zamah~ri, Malanal, s, 188, '5), yanh§ ola- bir mevcudiyeti vardrr (kr§, Aristo 'ya atfedilen rak, hem ze ve h 'ya bu vasfr izafe etmi§ler. Hermeneutlk ).

dir, 'Aun, tam manasl ile hogaz scsi oldugu i .. in, Maddi aJem mevzuubahs oldugu zaman 'agn, araplarea en temiz ve giizel ses sayihr (Lisan evveI ernirde ferde (§ahls, ferd v.s.) degil, cinal-'arab, gOst. gel'.: anfa'lZ 'l.~uriifi carson va- se ve nev' e aittir. ism 'agn (kr§, ISM) muayalaetiuhii samii'an). Bir .. ok Sam! dillerde, msl. yen biro ferde de*i1, alelumfim insana delalet asureada, fakat bilhassa daha yeni arami ve eder, Farit 'aun ('ala 'l-'agn ve 'ala 'l-a'giin) nrap lehcelerinde 'aun, elif olmustur. Gramerde ile, evvel emirde biitiin miisliirnanlann umumi 'ag~, tasrifkoklerinin ikinci harfini gosterir: miikellefiyetini anlamak lihllndlr, Kiill i .. in mflagn al-fi'], teb~r olan, tablatiyle, ciizler (a'gan) illin de

Bib 1 t gog r a I s a: Lane, Lexicon, s, muteberdir.

1931, st. II Tiic al.'arfis, V, '$67, 2 v.dd.] Dig-er taraftan 'agn, ferdi eevher manaSlDt da Wright, Comp, Grammar, s, 42 v.d., 48 v.d.j haizdir. Porphyrius 'un veAristo 'nun mantika Zimmern, Vergl, Grammatik, § 6, I. ; Lindberg, dlUr eserlerinin arapcaya en eski uakillerinde Vergl. Grammatik, s, 19-23. (WElL.) ( Medhtt.l, Makulat, Barminyas, Hermeneutik ve A YN, 'A YN, ziddr gagl' veya gagriga, krsmen Analutik), Aristo 'nun esas makulesi (fer-

E. f I a tun 'un a y n i y yet (.ml.6v) ve gay· di eevher = oua{a.), 'agn kelimesi He terciime r i yet (~at'eQOV) makulelerine deIalet et· edilmi:ztir. Sonraki terciimelerde filosoflar bunun mek iizere, kullamllnl§hr [bk. ANNIYA J. Ayni. i<,;in, kelimenin daha dar manaSI ile, fars"a cavyet mefhumu zayJfladlkc;a, diz'j e'iyaya nazaran, hal' ketirnesini kultamyorlardl. Fakat biz! blam i#iriik veya ittifa/f (benzerlik, uygunluk) ve ve tasavvuf mezheplerinde de 'agn kelimesi. keza iftiriik (aYrlhk) mevzuubahs olur. Meta- 1

, , , • • .;.' 1 Bu kitnp hnkk mda en yen; aralt"maiu ;~;n b.l<.

jU:ilfm 5· kltahlDda bu "makule}er hakkmda 1 Paul Kraus, PloUn ch.I/I l.~ arabes; Balletl" d. l'In.tiAri~to 'nun teJakki91 i~in kr,~. S. "an den Bergh, lui d' Egypte, XXlII, 1940-1940. ,T. H.) .

AYN - AYN $EMS,

----------~----------------------------.-----------------------

cevnerin miiteradifi olarak, bulunur (en eski nin mali idi; ara sira tiirkmen veya· kurt go. terciime, yani nakl, §imdiye kadar 'Abd Alliih c;ebeleri burada konaklardr, Kaynag-In asrl ehemibn al.Mu\caffa'·a isnad olunmakta idi; dah~ miyeti, Antakya 'dan Halep 'e giden kervanla-

Mafatt!} aZ·'ulum [ n§r. v, Vloten, 11.143 ] 'da bile rm durag-l olmasmda idi, (LITTMANN.)

'agn kelimellinin daima c e v her yerine kullaml- A YN DRAHAM. 'A YN DRAHAM. §imali mlf oldu&,u i§aret edilmi§t.i. P, Kraus 'un en yeni Tunus'ta bir mevkidir, Cebel Fersig (914 makalesine gore [Zu Ibn al.Muqaffa, RSO, m.) 'j, Cebel Bir (1019 m.) 'den ayrran ve iistiinXIV, 1933, s, 1-:&0 J. Ma'miin devrinde yapllml§ den Mecerda . vadisinden (Soukh el-Arba ) olan bu nakil 'Abd Alliih 'a degil, oglu Mu~arn- Akdeni7; (TabarIca) 'e gidellyolull gec;tiki gemed 'e aittir). c;it Iizerinde kain ve 805 m, yiiksekliginde olan

Gayr'dan ba§ka 'ayn'lD bir aiddi dana var- 'Ayn Draham, Hiimiriye 'nin en ~iihim stratejik dir . '!ihn (eem, afhiin}. Kelamcilarm bir I;ogu, noktasldu ve blltiin bu daghk araziye hakimdir. dii~iineelerin, kelimenin tam manasl ile, hil; 188l frarull:t seferl esnasmda, general Delebecque bir §e'niyete sahip olmadigrm kabiHeden reva- 'in kltaab taraf;ndan. i§gal edilmi§tir. Bun. kilerln teairi altmda, §c'niyetteki e§ya' (fi 'l~ dan sonra orada claiml bir ordugah kurulmusa'yiin) ile dii§iincedeki esya (Ii 'Z-aifhiin) ara- tur, Bunun etrafmda: avrupai bir kasabaclk insmdaki farkl c;ok kuvvetle tebarii:t ettirmi§ler- ki§af eUi. Burada, ekserlsi mantar mesesi istihdir, Dii!liincele~in. hususiyla e§ya He miinase- sali He geC;inen. takriben Sao niifus vardrr,

betleri nokta-i nazanndan, aneak enfus! alma- Bibliyografya: A. Winkler,Les prln-

Ian leap eder, GaziiJi bizzat Tahiif~t 'iinde (krll. cipaux points strategiques de la Khoamirie

Bouyges, index}, kat'iyen varhji'l olmayan ve (Revue Tunisienne, 1899); E. Violard, La TIl-

Slrf bir felseH tahayyiilden ibaret olan §ey i~in. nisle dti Nord (Tunus, 1906). (G. YVER.)

fi 'l-a!hiin ifadesini kullandlgl zaman bu isim~ A YN MOSA. 'A YN MUSA (Milsa kaynali'I). cilifle ( nominalisme ) yakla~.r. Ibn Rusd (Tahii- Edom bolgesinde, Petra"n{n §arklDdadlr: Kurfut al-tahiifut, Bouygas, index), rolleri degi§ti- 'an'da (II, 57) gel;mesiuden dolayr, lslarn anrerek, ona cevap verir ; a!hiin 'da kiilli varhgm 'anesl ile de 'rniinasebetdardu'; bk. Briinnow ve ~e'niyeti~ ·fi'li oldugu zaman bile, a'giill 'da, yani Domaszewski, Die Provincia Arabia. I. 431; ferdi e~yada, 0 yalmzca bilkuvvedir, Musil, Arabia Petraea, II, Edom, 1907, I,4Z ve

Bib I i Y 0 g r af y a: Kf~. S. Horovitz, II:lad. VADr MUSA.- Ba§ka Aya Musa 'lat.; Mo'ab Obe;' den Etnflus« der grtechlschen Philoso- bQJgesinde, Nebo dagmm etegjade (kr§. Surveg phie auf die Enadcklung des Kaltim, Breslau, of Eastern Palestine, s, 89 ); al-Kafr yakunnda, 1909; bk. bir de madd. ALLAH, KALAM ve l;Iavran daglnln garp eteginde (bk. ZDPV, MANTIK. ' (TJ. DE BOER,) XII, CebeI l;Iavran haritasr, D 5) ve SdAYN CALOT. 'AYN CALUT, "CaIQt(Go. ven korfezinin §ark kryrsmda, Suveyl,! 'in ceHath) kuyusu",: Filistin 'de, Zer'in 'hi dogusunda, nub-i §arkisinde. Kahire yakmmdeki 'Ayn Mugii.

Ciiliit c;ayl iizerinde kii~uk bir mevkidir, Riva- haklkatte bir kayuak degildir. (F. BUHL.)

yete gore, Daviid ile CiiHit araslDda' olan mu- A YN ~EMS. 'AYN ~AMS. MISlr 'da bir kaharebe dolaYlsiyle, buraya Tubanea demi§lar- sabadir 1 yunanhlarea, me§hur giiae§ mabcdi dir. 26 ramazan 658 (3 eylUl 1260) 'de rs:~tuz ku: sebebiyle, Heliopolis adi verilen, On adli eski mandasmdaki mtsirhlar, burada mogullarl boz- MISlf I,!ehrhlin arapc;a ismi. Bu arap~a isim (giine§ muslardt, Kr~. Weil, Oesch. d. ChaU/en, IV, l6~ kaynagl' veya gozii), giine§6 ibadeti de l:at;r. nlLFE. 'A YN DiLFE, Antakya ve latu ki, hu daha eski bir ism in, halk etimoloarasmda, ' Suriye 'nin Tiirkiye (Hatay jisi i1e yapllml§, arapca §eklindenibarettir. is. vilayetL) 'hududuadan pek nz mesafede ve bii- lamlU ilk devrlnde, 'Ayn ~aros, bU7;llanna yuk I;:.a~r al-Banat manastm harabelerinin bir gore, miihim bit §ehir, hatta bolge mcrkezi ·az ga!Q,lnda, mevkii dolayrsiylc, oldukea miihim ( kurii), bazllanna gore de, ta{jllldan her kesin bir kaynakbr. Cebel Barhii 'nin §imlU yama- istifade ettigi blr harabe idi, F1ittmilerden 'Aziz • -. cmdan C;lkar va kaya i .. inde oyulmus dar bir su burada hisarlar yaptrrdr, Daha sonra burasi

yolundan kiil(iikbir sabl! (hezne ) 'e girer. Ki- tamamiyle harap oldu. Harabelerln buyiik batabeyegore, bu sabll 871 (1472/1473) 'de, civa~- klyeleri ve bilhassam~bedin iki dikilita~1I dakikoyde ya§aml§ olan Mahmiid b. Ahmed ta~ ( misallaiiin). arap muhayyilesini l10k il]gal

raflndan in§a edilmi§tir. Bu' kaynak ;iiziindep etmi§tir. Bu diki)i ta§lardan birtanesi bugun hurada, eski ~a&,da da bir koloni bulundugu au- dahl yerindedir: dig-eri 656 (uS8) 'da dewit''''lllllla!(la(llr. Htristiyauhk ve bilhassa islamiyet mi§tir. zoo kantar (lfintar) 'dan fa~!a miiden

~? k ~ina dOkiintUleri, k, alml§hr; I iht',iva,.:, eUik! S,OYle~ir. 1~~ d~km ta?; a.r~slllda~ alt bazl 'me:zar tal,!lan da vardlf. . daha araplar devrmde, uzennde bInI!;lsl h\l!q.

bWasl bo~olup, Serme~ii !l,lwli~i- nan bir beygir vardl~ , ,

AYN ~EMS - AYNJ.

<Ayn ~ams 'in ikinei §'ohret vesilesi, hiika. met tarafmdan idare cdilen, pelesenk bahIlesidir, Vaktiyle Suriye'de de yeti§en pelesengin orta Ila~da, yalnl:'. 'Ayn ~ams 'te yeti~~ till'i· anla§lhyor, Miisliimanlarca da mute,her olan bit klptl efsanesine gore, Meryem, M.slr'dan Filistin 'e donmekte iken, Isa 'mn I(iIma§lrlamil bu kaynakta ytkamt§hr. Bu andan itibaTen bu kaynak §ifah olmus ve orb c;all'da an~ak onun suladl1j'1 sahada pelesenk alj'alllara mahsfll vermi§tir.

Bib I i gog r a / y a: Malj:rh:i. .(jiM, I, 238 v.dd,; de Sacy, Relation de I'Eggpte, s. 20 v.dd., 86 v.dd.; idTisi, 8. 145 ; Bibl, geog1'. arab. (n§r, de Goeje), J, 54; VIII,' u; I}al. ~a§8ndi (trc. Wiistenfeld). s, 13, 96; Yiils:iit. Mu'cam, III, 763; IV, 564; tbn Duls:ma~, V. 44; Badeker, Egypt; Casanova, Les Noms CoptBII du Caire et localifes 'Voi$ines, s, 40 v.dd.; Heyd, Leoantehandel, II, 566 v.dd,

(C. H. BECKER.) 'AYN AL-TAMR. [Bk. AYNOTTEMR.]

AYN TEMU~ENT. 'AYN TEMU§ENT (res.

Ii fraasiz imlaslna gore, AID Teinouchent), led Temu§ent He Ved Senan 'ru hi~Je§ti*i yerIe, Oran 'm 7l km. cenub-i §8rkisinde ve Tlemlen 'in 58 km. §imal ve §irnal-i garhis·inde ( Oran ~ilayetinde) hir Cezayir kasahasld.i, 7000 DUfnsunun 4000 'i avrupahdir, Albula adh Roma ~ehriniu yerinde olan bu kasabamu eivarrnda, corrrafyacl B(lkri devrinde, I}allr Ibn Siaau admla bir yer vardr, Bu yer Aslen dmdaki berberi 'casabasunn sarkmda, bir guuliik yolda ve Ubaydiiu h. Sinan al-Azdacl 'nin kurdugu Cediva Lazlzu pazanDln garhtnda, yine bir gun. ;iik masafede idi, Bu pazarm harabeleri bugiin labi Rio Salado 'nun sol kiyismde, "Medlnat Arlin". ad" yerde goriiliir. 'Ayn Temusent '! }gal eden fransrzlar burada bir tahya iusa etli§ler ve 1845 'te burada 79 ki§i 'Abd al.~ii:1" 'in 1500 askerine karljt koyabllmistir ; 1851 'e burasi nahiye olmustur, Buglin inkilJaf et-

'kte ohm bir isti'mar merkezidir.

Bib 1 i yo 9 r a/ y a: AI-Bekri, Descript, do l' A/rique septentrionale (trc. de Slane ).

I, 168,184' (G, YVER.)

A Y~ AL· V ARD A. [Bk. AYNOLVERDE. ] AYNt. [Bk. AYNI.]

AYNt. AL·'A YNI, Abii MUQammed Mal,lmiid , A~med b. Musii b, Ai)rned b. l;IlIsayn h, ,'usuf b, Mai)miid Bndr al.Din (1360-1451). nliverrih ve fakih. 17 (veya 26) ramazan 76: (u temrnuz 1360) 'de Aymtab §ehrinde do*mu§tur, [Aynl 'nin bliyuk dedesi Ahmed h. i;[usayn, oglu Miis~ lIe, XIV. asnn 'ba§toda, Ankara 'dan hieret ~<ilrek, 'Halep 'te tavattun etlUi, ve b!lb~st 9rada do¥mu~tur, !3ilSh,are ~i1e

AYIDtah'a gelmi§ ve yerle§mi§tir J. Bir ulema ailesine mens up olup (bahasl kadi idi l, kUlluk ya'JlDda ba§ladl*t tahsiline, evvela dogdugu §ehirde, sonra Bihisn], Kahte, Malatya ve Halep'te devam etmistir, Sonra ~arn, Kudiis ve Kahire 'ye gitrni§tir. Kahire'de tasavvufa inti. sap ederek, heniiz tesis edilmis bulunan Barls:u· Is:iya tekkesinde bir miiddet kalmrstu', ~am 'a ve doll'dujtu· §ehre milteaddit ziyarctlerde bulundu. [,91-792 (1389-1390) M ne!erinde, Aymtab 'da bulundugu esnada, bliyii~ bir tehlike aHatt!:

Sultan Malik a-Ziiibir Ba~~iif$. 'a kar§1 isyan ve miicadele halillde buluuau emir Mintafl He onuu rniittefiki Dulkadrr-oglu Suli Bey, Aymtab't zapt ve kalesiui muhasara etHler. Ayul de, kardesi $ihiib al.Din A~rned ile, kalede mahsnr kaldi, Bar~ii1!= tarafdan ve Minta§ aleyhdan olan Ayni, bu vak'ada Ilok biiyiik korku ge .. ;r· mi§, bir rniiddet sonra, muhasrrlarm Ilekilmesi iizerine, Ayrntab 'dan ~lkarak, $am 'a, M1SIf 'a ve 800 'de hacea gitmi§tir]. Nihayet Kuhire lde yerleserelr, 801 (1398/1399) 'de, sultan Malik nl-Zahir Barlj:u~ zamamnda, mezkfir §ehre, miiverrih Ta~i 'I-Din Malj:rid 'nin yerine, muhtesip tayin olunmustur, Bir ka~ kere ad ve yeniden nesbedlldikten sonra, pek miihim bir mevki olan evkaf nazlrh~lna (niizir al-a~biis) tayin edilmistir. Sultan Malik al-Mu'ayyad $ayb 'in eiilflsunda ( 8. 5 = 14u) menkfip olmus ise de, <;ok ge<;me· den, yeniden biiyiik itibar kazanarak, 1416 ( 819 ) 'da tekrar muhtesiplige tayin edilmistlr. [820 (14l7) 'de sultan Malik al-Mu'ayyad ile beraber, Kudiis §ehrine giden ve onun bir kat daha itima, dim kazanmaga muvaffak olan .Ayni, 823 'te, sultama emri ile, bir az evvel Dulkadir-oglu Na~ir al·Din Mu~amrried Bey tarafmdan esir ·edilcrek. Kahire 'ye giinderilmi§ olarr Knramau-oglu Mehrned Bey 'in yerine gel(en: kardesi Ali Bey 'e hiikiimdarhk hil'atini giitiirrne~e ve Karaman illni ke§fe, yani tahrire'lllemur ohnulj iimeradan Esen Boga He birlikte, Kenya 'ya gelmi§ v« esir huldimdar Mehmed Bey'in memlukii Sungur elinde bulunan . Konya Ahmedck 'ini,' yani ill kalesini, muhasara etrnekte olanAIi Bey 'j bularak, getirdigi hiikiimdarhk hilatin! vermi~tir. Kaleyi ona teslim etmemekte israr eden Sungur ile goru§miil1 ve bir az sonra Osmanh hiikiimdan Sultan Mehrned I. 'in yanma iltiea ile, ondan knvvetler alan Ibrahim Bey b. Mehmed· Bey 'in keudi iizerine yiiriimekte 01. du{runu duyan Ali Bey 'in Larende 'ye Ileldlmc. sini meteakip, KODya 'ya gelrni§ olso Ibrahim Bey ile gorii!1tiikten sonra, geri donrnii§ ve donii§te Larende 'ye ka~an Ali Bey'in yauma· nl:!rayarak, (0 guu kadar da anon yamnda kahr, bu rnemuriyetinden hill hit muvaffakiyetli nel ;,.~ ka1'!\nma:yarak! Kahire 'ye ~itrnili:tir 1.

AYNi.

TUrk dilinibilm~Sli, sultan Mu'ayyad, sultan i\,iil, onun garazina ugram1ll' ve 'Asls:aliini iie, Malik al-+iihir Tatar ve sultan Malik al-Asraf SaM!} al-Bubiir] 'ye yazdlll'l §crh rniinasebeti Parsbay'm tevecciihlerini celbetmesine yardrm ile, ~iddetli bir miinaka§sya giri§mi§tir. [Ayni etmi§tir. Ayni, sultan Malik al-:{:iihir Tatar i\,in, 'nin terciime-i halini yazan muastrlarmdan ve ~udiirI 'nin flkhadair eserini tiirk"eye tereiime talebesinden biiyuk mtiverrih Abu 'I-Mabasin ctmistir. [Bundan baska, Tarl/:} al-akiisira adi Yiisuf b. Taiiriberdi, onun flbh, hadis, usfil, ile, eskl iran· §ahlarllllll tarihini de, tUrk\;e ola- sarf ve !l1gat ilimlerinde ihtisasi bulundugunu, rak, yazmrstir ], Sultan Malik al-A§raf He sik bilhassa tarih ve muhadarata ~okvabf oldugu$lk gorii§melerinde, ona, arap"a yazml§ oldugu nu, terbiyeli ve kibar bir zat olup, ana dili olan tarihi, metne bakarak, tiirk\'e okurdu. Barlcu\s:Iya turk\'eyi \'ok fasih kullaDdlglnl, giizel ve sur'atli tekkesinin bu eski dervisi, miikemmel bir nedim yazisl oldug-unu soyledikten sonra, onu, earner kesilerek, baska eserlerinde ayrica efendilerini renkli, kisa boylu ve uzun sakalh olarak, tavsif metheder kasideler (Mu'ayyad, Malik aI-?nhir eder. Vine Ayni ile muasrr olan ve ondan pekcok Tatar ve Malik al.A§raf'in hayatlarma dair) istifade eden tarihei ~ams aI-DIn Mu~ammed b. yazml§bt. 829 (1425/1426) 'da hanefi ba§ ka- 'Abd at-Ra~miin al-Sabiivi, onun ilmi bakkmda JlbS-IDa'tayin edilmistir, [833 senesine kadar aym miitalaalarr serdettikten sonra, kalemi 'm makamda kalml§ ve o sene azledilip tekrar takririnden daha latif, muasereti ,"ok tath ve .nuhtesiplige tayin olunmns ise de, 835 'te tek- miitevazi bir zat oldugunu yazlp pek «ok medhfar ba§ kadlhga getirilmistir ], Boylece 73 ya. ederse de, aS11 iistadl olan Ibn Hacar al-'As~a.mda, terciime-i halini yazanlarin dediklerine lanl 'yi, gerek eserlerinin mikdan ve gerek ~·ore, hi\; emsali mesbuk degil iken, muhtesiplik, ilminia derinligi bakmnndan, ona ustii nbulur. J cvkaf na:mhgl ve bas kadihk manmplarun Aynt'nin eserleri pek "oktur; I;:udurl tercii~ iefsinde toplamistir, Aym zamanda Madrasa . mesi He Tiirt/:} al-akiisira gibi, birkrsmrm tiirkll-Mu'ayyadfya'de de miiderris idi, [Sultan \;e ve ekserisini arapca yazmrsttr, En meshur Malik al-Asraf Parsbay Yn Diyarbekir hiikiim- 3 eseri §unlard\r: I. 'll;d ai-cumiin Ii tiirt!! Jart Karayiiliik Osman Bey iizerine yapml~ ahl al-zamiin. {bir huiasasl i~in bk, Recueil :>!dugu Amid seferine ( 836 = 1435 ),. diger 3 ball' des hisioriens de oroisadee, Htst. or" lIe, 183- kadr He birlikte, i~tiriik eden Ayni memleketi 254) ; 2. ibn al~Mii1ik 'in Alflya 'slnin 4 §erhinden slan Aymtab 'r, son defa olarak, ziyaret etmi~ almnus !liir misallerlne dair, al-Malfiifld 01- ve sultan He Bireeik 'e kadar gitmi§tir. Bir nabvlya Ii ~arb ~aviihid ~uriiQ al.a1liya un·niiddet sonra muhtesiplik vazifesi ilzerinden vanh serhi (Bagdadi, Hi:ziina al-adab 'in kenadmml§br. Pars bay 'm oliimiine kadar ikbBl rmda basllml§br, BUlak, 1299. 4 did); 3. Bubati nevklinde kalan Aynt, sultan Malik al-'Azh 'nin $aQl~l 'ine 'Umdat ai-~iiri' Ii ~arl} al-Bu{iisuf 'un zamamnda, devletin hakiki amiri /:}arl unvam ile, yazml~ oldugu mufassal ~erh »Ian atabeg Gakmak tarafmdan, 842 senesinde ( 1308 'de Kahire 'de ve 1309/1310 'da Istanbul I,a§ kadihlctan azledilrais ve yalmz evkaf na-I 'da, II cilt olarak, basrlmrstn-), Ayni'Diu b .. llrhgl He miiderrislikte kalrmstrr, Ayni bu son eserl, dig-er §arihlerin karma kafl§lk yaz~ ~arihten sonra evine ~ekilmi§ ve eserlerini malarma mukabil, bir usill dairesinde yazllyazmakl" In<>'lgGI ,,1mU$tuT. Emir <;akmak, salta- mrsttr, Hadisleri ayrl ayn tetkik ederken, nat mevkiine gC\'tikten sonra, Ayni ·yi tekrar §oyle bir usul tiikip eder; hadis ile fastllarm muhtesipllk vazifesine getirdi, 8S3 (1449/1450) unvanlari arasmda ",Uluu,eb"tl. ve isniid'iar 'te sultan Malik al-Zahir <;akrnak'm goziinden bahsinde onlarm hususiyetlerini ve kimlere aUlU§tii ve biitiin vazifeleri cliuden ahndi. Parasr edildigini araf,ltmr, hadisin zikri ge\'ti~i di~lmadlgl i .. in, ,"ok sikmtrya du§cn Ayni, emlfi- ger eserleri yahut $aQII} 'in fasrllarrm goakini ve kitaplarlUl satmak ve bu suretle mai- I terlr, lugat manalarim ve nihayet hadisten 1;1- setini temin etmek izttrannde kaldi ], Nihayet karrlnbilecek ier'j ve ahlaki hiikiimleri tetkilc ;ki sene sonra, 91 ya§lUda oldii (4 zilhicce eder. [Bununla heraber Ayni 'nin Bubiirl 'ye JSS =.28 kanun I. 1451). Kendisinin tesis etmi§ yazml§ oldugu bu :jerh, Ibn I;lacar'inki kadar, .)Idulj"u Madrasa al-'Ayniya 'ye gomiilmii:jtiir. f,lohret ve rall"bet kazanamaml§hr. Ayni 'nin he-

Ayn! 'nin hayatJ, memluk sultanlarmm Slim niiz basllmaml§ olao eserlerinin bs§hcalarl §un· 'Ie edip ziimreleri He miinasebetleri i\,in miihim lardlr: I. Mabiini 'i-a!Jbiir (Ta~iivI 'nin Ma'iini birnilmunedir. Ayni asrlDlD fikri hayahna faaJ 'l-ii§a.r 'mID ~erhi; badls hakkmda, 10 did), ,. bir surette i§tirak etmi§ ve 0 devrin iki biiyiik Nu/:}bat aI-afkiir Ii tanl;lQ mabiini '[-a!Jhiir miisliiman alimi Malcrizi ve §ayhiilislam tbn (hadls hakkmda, 8 eild), 3. Sar" al-maniir I;Iacar al-'Asls:alalli ile, dostane olmamakla (uslil.i flklh hakkmda), 4, Zagn al.maciili.r beraber, miinasebetlerde bulun!J1u§tur. Muhte. (mubaiarii ve navidir hakkmda, 8 end), ··Bunsiplik manslblnda Ma~rhi 'nin retine :rec;tig-i dan ba~h irm'\lf~!c\1 mupt~lif ri~~leler ya~anr

Awl.

. \

bi.f o;ok manzflmeler VB kasldeler .,:ucuda gea-I te.m.eIlilk edeme.mek gibi bazl sebeplerden, 011- ren, Ka!lpf Abu 'I-Lay! Samarkandi ve BagavI lardan tamamiyle istifade edemeyerek, aneak teflirlerine ta'iikat yapan Aynt, din ve dil saha- bbl notlar almakla iktifa etmi!! ve bban da stnda slim oldugu gibi. en biiyiik islam miiver- kendi goremediki haIde, mehazIartndaki menharlhlerinden biridir ve bu mevsua clair pek o;Ok larr gormu!I gibi davranml!lbr, Ayni, umumi iaeser yazml!lbr. Tiirk .. e yazd1i!'1 Tii)"l/} al-akiisl- lam tarihi yazmt, olmakla beraber, eserinde daha ra ba!lta olmak iizere, yukarlda adi gao;en arap- :tiyade yakln ve orta §ark tarihlerino ve bit~a 'l~d al-cumiin /1 tar//} ahl al-:laman adh hassa Irak, Suriye ve Mlslr kd'alanna ehemmiao ciltlik tarih-i umumiyi biHihare, karde!li yet vermis, E.ndiiliis ve Magrib iilkeleri He Ye~ihiib aI-Din Al).med He birlikte, 8 eiltte ihtisar men ve Hindi stan vukuahm ihmaJ etmi, veya etmistir, Bu mufassal eser, Ayni 'nin lakabtna pek az zikreylemi§tir,. Anadolu vakayiine elinnisbetle, Tlirl~ ol-Badrl nanu He marilf olmus deki rachazlarmmilsaadesi nisbetinde, fada yer ve muhtasarr 15e, mesainin .. ogu kardesine ait vermege ugra,ml§br. Bu kltabiu eu ehemmlolmak doIaYlsiyIe, Tarib al-$ihiibl unvam He yetH eihetl, bllhassa kendinin ya§8d1g-1, XIV.ve tamitm1lbr. Aynt biiyiik eseriai, 3 eilt iizerlne, XV. esrrlarm vukuatidrr, Mamafih son seneler bir kere daha ihtisar etmi, VOl ona TarI/} al- vakayii, ya§IIIlD ilerlemesinden dolayr, 0 kadar Badr /1 aVija/ ahl aZ-'atr adun vermistir, Ma- itimada §ayan dekildir. Ayni. muhaddis olmakmafihbu mubtasarlarda mufassa] eserde bulun- tan ziyade, fakih oldng-u i~in, tarih .. iIilcte, ineemayan bbl milhim maHimat mevcuUur. E.seri. Iemek, tevsik ve tenkit etmek baknmndae, munin birinei krsmm; mebhas-r tekvine tahsis eden haddis tarih .. ilere, meself rakibi clan Mal:!:rid miiellH ikinci KI81mda.-ki, Peygamberin hicreti- 'ye nazaran, za.yd kalml§hr. tbn \jaldun 'un ne kadar olan eaki tarihten bahseder - bilhassa tarihini, !lark iilkelerine clair verdigi mahimab cog-rafya ve etnografyaya ehemmiyet vermis eksik ve Bathi gorerek, tetkik etmemis ve bilarzm tahitve be§er! ahvaliui uzunea anlatml§ hassa Mukaddiml1 'deki yiiksek gorii§lerinden ve bu arada bir kssmnn ge:dp gordiii!'ii Anadc- I~tifade eylemem!lI olmarnasr da, kendisl Io;in lu hl:'astnlD olduk .. a mufassal bir cOi!'rafYalIlm aynea bir knsur sayllabilir, Bundan ba§ka Taya.zml§,akvam bahsinde de, bilhassa tiirk etnog- hiivI 'nin meshur eserindeki riefilin tereiime-i rafY!!!!1 hskkmda, eski islam cOj!'rafyacllan- haUerinden istifade eHigi zevatm biyografilemn mliltlmabna i1aveten, Mal).mud Ki§gari 'nin rini yazml§, §airler He hauefi fakihieri io;io, DIvan Jugat al-tark 'unden epeyce iatifade et- birer Tabalfai viicuda getirmi§, peygamberlerln mi§tir ki, eald miiellifler i~inde yalmz Aynt 'nin hayatma clair bir eser ile bir AI.j 'Abbas tarihi onu meha:z olarak kullandlgl gor.uliir. Ayni 'nin te'Iif etmis ve aynea da ibn ijallikin ve ibn cografya ve etnog-rafya kismi bu kadar klymetli 'Asakir tarihlerini ihtisar eylemistir,

olan tarihi, diger ishlm tarihleeinin ekserisi Bibliyogralga: [Miiellifin kendi ese-

gibi, hicretten itibaren sene sene yazllml§' ri olan 'l/fd aI-calnan 'da 731-847 sencleri

trr, Es e ..ini 850 ([446) senesine kadar getir- arasmda, 31 senoye ait vukuat ; Sabavi, al-

meg-e muvaffak olan miiellif, mevki ve vaziye- Tibr al-masbiik: Ii ~ayl al-euliik (Bulii~,

tinden istifade ederek, enssb, cOi!'rafya, tabakat, 1896),s. 375-380; ayn. mll., al-Zav' al-liimi'

teraciim, hadis, siyer, muhadarat ve diker ede- (Misu, 1355), s, 131 v.cld.: nyn. mil., gayl

bi mevzfilar hakkmda yazrlan eserleri gozden raj' ql.i~r 'aTl lfutiit Mi~r( Paris, Bibl, nat.,

ge~irmh;. bilhllQa" vukay!n!imd<;r1n hemen kiif. fonds arab., nr, 7.150, var, 99-101); Abu 'I-Ma-

f<:sini gormii§ ve bu suretle islam tarihine dair l;liisin Yuauf b. Taiiriberdi, /favadig al-duhiir

y.azdan umumivakayinamelerin en biiyiii!'iinii (Ayasofya kiitilp., nr. 318s; 85S senesi vefe-

kalerne alml§br. yab ) ; ayn. miL, al-Manhal al-#i.fl (Nuruos-

. Ayni eserini, Tabari, ibn Maskavayh ve Ibn maniye kiitllp., nr. 34z8-:H29 (bk. mad. Mah-

al.A!!lr gibi, yalmz siyasl vak'alara tahsis etme- mud b. Al).mcd b. Musa); AdUe Abidi~,

mil ve Abu 'I·Farae al.CavzI 'nin O;lglrlnl t8.kip 'Aynt 'nin hagatl ve 'll$d al-cumiin 'mda os-

eden Abu ~iima, Abu'I-Fida', fahabi ve ibn manlllara dutr olan malurnafm tetkiki ( Tarih

Ka~ir gihi, her sene il;inde Olen me§hur adam- semineri dergisi, Istanbul, I938,1I) J; Quatre~

larm hal terciimelerini de yazmak usGliine itti- mere, Hisioire des Mamlouks, lb, 219 v.dd.;

bi etmi§tir. istifade eHigi kitapJar araslDcia Wiistenfdd, Die Geschichtsschreiber der Ara-

bugiin. bir klSml hsla elime ge~memi§ olan ber, s. 489; Brockelmann, GAL, lI, 52 v.d.:

eserler mevcut oldugu gibi, aneak zamam- Ayni 'nin ibn l;Iaear He miinnka~asllla dair

mlzda tek Qusha olarak ke~fedilenleri de var- ble. Goldziher, Abhandiuligen zur:arabischen

dlr (mal. 'A~imi tarihi), Mamafih Aynt me- Phil%gie, II, XXIV. (MAR!,;AIS.)

hall gosterdigi eserierden \bir k,smlDln· ta- [ Bu maddedekiilnveler MOKRiM!N HALl!. YI_

mamllU gormemi~ yahut 0 e$erlere ·~ahSell HANS: taraflnd!ln yapllml~t1r.J

AYNI.

AYNi.'AYNl l;IASAN EFENOl AL-SAYY!D HASAN S, HASAN AL-'AYNTASI (1766-1837). Aymtab 'd; d(lgmu~ ve Mahmud n. devrinde §Qhret kazannne ·bir csmanli §airidir. MemleketiP-dekunduracthk eden Aynl, Ayintab isyamnda (1780) oradan ayrtlarak, hir ka'l sene Mara§ ve Elbistan'da kaldiktan sonra, Anadoluda yer y~r beliren ayaklanmalar srrasmda, Darende 'de bir sene kalmis, nihayet 1790 'da istanbul'a gelmi, ve Sultan Ahmed medresesinde mantik ve riyaziye tahsil etmistir (bk. Cevdet, Tarih, V, :t60), J791'de, §eyhiilislam Diirri-ziide Arit Efendi zamanmda, miilazemet ru'{jsl:< aldi,

Rumeli kazaskeri Veliyiiddiu-zfide Mehmed Emin Efendi zamamnda kazaskerlik .diUresine ve S~lim Ill. zamamnda, matbaa musahhihligine tayin edildi (ISOJ) i aym sene, Tayyar Mahmud Pa§a 'mn sadaret kaymakamhgmda, ona ve 1808 'de kapudfln-s derya Abdullah Ramiz Pasa 'ya kitap~1 oldu (bu tayinler i~in bk. Divan, kaside ve medhiyeler ve Cevdet, Tarth, VI, 291; VII, 95, 219)' Tayyar ve Rimiz Pa§a'iara intisepla hayatim temin edince, kazasker dairesind"n 'lekilip, kendisine, Arif Hikmet Bey' e gore, vine ve Esad Efeudi 'ye gore, Akhisar-t Kebir kasabasr gelirinden tekaiidiye baglandl. 183,'de B~bli1i arap- 4ta ve farisi muallimligine tayin edilen Ayni, Muhmud U. 'un iltifatlarma, bilhasaa bu memuriyetinde, mazhar olmus ve bu padisaha intisabun ve gordiigu i1tifah bir 4tok kasideleri He anlatml§hr (bk. DIvan). Hatti 1836 'da bu kesidelerden birine mukafaten, Ayni 'ye bir miicevher nioan (ni,an-l iftihar?) verilmis oldugu gibi, bir muharrem miinasebeti ile (u52) ya:.ldlgl balde, dilter muharremlyeler arasmda, birincililti kazanml§hr (bu kazamsta evvelki medhiyelerinin dahli oldugu soyieDir). Aynt, Esat Efendi 'ye ve Silrur! 'nin tarihine (<>j.s- '\ t$:!" JJj J-"! e-' <>~) gore, 1253 vefai'ie (1837) eti:ni§ ve Galata mevlevihjlnesiue defnedilmistir,

Ayni 'nin mahbflb-perestligi yiiziinden, medresedeu k0ltuldugunu ve ulema meclislerinden uzakla~tlrlldlltlnl ve onun dalkavuk mizach (divandaki medhiyelerin bolluguna dikkat I), ayya§ VEl mala herts oldugunu, sa~IOI, sakahm boyamak ve fall giymek gibi, mevldine uymayan hareketleri buluadugunu, Esad Efendi (Bah. ce~i safa-endu.::;) yazar, !2iir Sur6rl de Hez[iy6.t (9. '138-152) '!Dda, Ayni 'nin soysuzlugundan ve hodbinliginden bahseder. Ayni 'nin, mevlevi olmakla beraber, daha :dyade Nak,bendiye 'nin Hillidiye §6besine mensup bulundugu, miirljidinin ~eyh. Halid oIdugu tekrallanmasm'dan Ve ona na:dreler yazmaslndan anla~lhr (bk. Divan. tar, yer.). ~ahsiyetinin bl§ekkiiliinde !esirleri dokunan darendell Hayret Efendi ile

\bdullli\h Rami; Pafa nak~bendi lll,rik<J,tipdlll1

oldugu gibi. kendisinin de bu tarikaterneusup olduJtunu Ayni, Nasm al-cavi¥:t1Y' de bizzat

kaydeder, .

Ese r I e r i , tami telif tarihine (1i36) ~ let eden Naifm al-cavahir, tiirk<;e, arapqa ve fars<;a (1300 beyitlik) bir lUgat kltabidir ki, sonra.danAhmed Saft tarafmdan, 'Jzz-i fafar adi ile, §erhedilmi§lir (bk, Fatin, Tezkire, s, 230), ArU Hikmet Bey'e nazaran, 1900 Ve Saded. din Niizhet '6 gore, 431 beyitten ibaret, Nusrat-name isimli, yenil(eriligin ilgasma diir, bir mesnevi. Kiilliyat (istanbul, US8=1842), Divan ve Saki-name olmak iizere, iki kisrmdir, Divan 'da na'tler, Selim m. He Mahmud II. ve di-ger biiyiik:lere yazJlan kasideler ile farS'}a kasidelerden baska, gazeller, tahmisler, tarihler ve mesneviler vardrr, Burnesnevilerden biri bilhassa i"kide meze nevileri, saki ve nedim tasvirleri, saz nevileri ve bu gibi zevkiyattan ve dig-ed ise, arap, aeem ve osmanh §airlerinden bahistir, Divan'da en ~Qk yeri, 1203-1252 seneleri arasmdaki yak' alara dair di.i§iirdiigii tarihleri muhtevi manzfsmeler tutar (bu kisimda tertip hatalari vardir ; msl, §iiirin oliimiindan 3 Ilene 90nraYI gosteren bir mlsra tarihi bile vardrr ). Saki-name, §ark §airlerinin anlayrsma gore, Insanm yaradlh§lDl ve ruhun 9 gokten ve ates, hava ve BU kiirelerinden ge~erek, yere ini§ini tasvir ile basler, Burada uzun ve yekdige~! ilc alakah muhtelif hikayeler ve bahisler ~birine krt'alar ve tardiyeler He haglanmt§br~ Eserin basma ilave edilen takrizlerde (Pertev Pasa. §eyhiilislam Arii Hikmet Bey, Tahir Selam vc vak'aniivis Ahmed izzet) siikiname mevzuundaki ~iirlerde Ayni 'nin muvaffakiyeti medhedilmi§tir.

Elbistan'da Hayati, Dirende'de Hayreti vc Istanbul 'da bacanagr kiitabyah Mehmed ve Palabiyik Hoea Mehmed Efendi 'Jerden istifadc etti~ini bildigimiz Ayn'i., istanbul'da Siiruri v. ~eyh Gillib ile miinaaebete giri§mi§tir ( bk. Di van, ~eyh Galib 'in mevlevihauesinin timirin< da!r tarih). ~eyh GaUb'j nezirelerde takip eUit gibi, tiirki-] basit yolundaki ~iirinl takliden yazdlkl bir manzflrnesi de vardir, Zamamn en 4tol tamnmis §liiri olan izzet Malia ile miisaarede bu lunmU§ ve bu miinasebetle soyledirri Zll gazel,· Divan 'tna dercedilmi~tir, Ayni. 'nin edeM olgun. lugunu tayin etmek gii~tiir. ~iinkii kendisi d, amp, acem va tiirk ,IUrlerinden bahsederker., bunlarm edehi deierleri hakkmda hi~ bir mutaJaa serdetmez, hattii bagdadh Ruh! 'yi Anadolu ve Fuzuli 'yi Rumeli §airleri arasmda gosterdigi de olur. Ayrif 'nin aleliide §iirler.i geli§i giizel ya:nlml§ §eylerdir (krl}, Sururl: mesmz1 olur iivdzr, gQriinmez gQze bir §eg); fakat izzet Molla (pivan, Bulak, s. 169) 'DIU onu nann

74

A YNI - A YNZARBA.

"Baki" 'si eddetmesi dikkate ~ayandlr, Neticede §unu soyleyebiliriz ki, Ayn'i, edehi §ahsiyetini, gazelleri He degil, aneak tarihleri ve Saki-namesi He gostermi§tir. Hakikatte de tarih nnsralan pek san'atkarane, saki ve §arap mevzfllarrmn tasvirindeki nusralarr, hayia! bakimmdan, pek zengindir.

Bib l i yo g r a f y a: Makale iginde zikredilenlerden baska, istanbul 'dan evvelki ve oradaki hayat ve tahsili ile Nusrat-niime 'si hakkmda bk, §cyhulislam Adf Hikmet, Tezkirei hususi hayab i~in: Esad Efendi, BiiiJt;e-i fjafa andii» (tezkire, yazma ) ; F atin, T ezkire ( istanbul, 1282, s. uS, 235). Mamafih §unu da soylemek Hilumdlr ki, bu kaynaklann verdigi msJumat, kismen yanlI§, tertipsiz ve noksandrr, Makalede bunlardan Aynl 'nin ve devrindeki §airlerin divanlarr ve tarih kitaplarindan, kontrol suretiyle, istifade edilmistir, - A.slm, Tarih, I, rar ; Lutfi, Tarili (istanbul, 1292), I, 173; V, 27, 42; 'Ata', Tarih (1293 ), s, 293 v.d.: Cevdet, Tarih (1309), V, 19, 23, lZ4, 141, 156, 323; VI, ZIl, 273; IX, 39, 71. - Nisbeten yeni eserlerde (Steill-i osma1ti, Ml!allim Naci, Esami ve .';)emseddin Sami, J:('amfis al-a'liim) Fatin tezkiresinden alman m&lfimat, yanhslari ile tekrar olunmustur. Gibb, A History of the Gttomaa Poetry 'de Ayni 'ninSaki-name'sinin tahlili ve btlzl parcalarrmn terciimesi vardrr, Sadeddin Niizhet ( Turk ~airle' ri, II,602 v.d.) de, Arif Hikmet, Esad ve Fatin 'in ifadelerlui aynen nakletrnis, vefat tarihi hakkmdaki ihtil8.flarl nazar-i dikkat« almamrstrr ve divandan ciddi surette istifade etme-

mi§tir. (FEVzIYE ABDULLAH.)

AYNTAB. [Bk. AYINTAB,] AYNULVERDE. 'AYN AL-VARDA. Yii-

.;ut-u I;:Iamavi (Mu'cam al-buldiin, Mlslr, 1906, VI, 258), buranm Ra's al-'ayn [ b. bk.] i!e aym yer oldugunu soyler. Yazid L'in hiJilfetini red ile, imam I;:Iusayn 'i, halife yapmak iizer e, Irak 'a diivet edip, fakat ona yardim edemeyerek, olumiine sebep olduldanndan dolayr, derin vicdan azaplarr duyan. ve onun katillerine kar~l mjicadele edip, bu ugurda telef olmadikea lcendilerinin boynunda ag-If bir gunah ve biiyiik bir tohmet bulundugunu kabul eden Irak 'taki §i'llerden bir kismr - ki, buular tovbe ettiklerinden dolayi toooabln admi ahnislardrr - Sulayman U. Surad al-ijuza:'i, Musayyab b. Nacabat al-Fazarr, 'Abd AlIiih b. Sa'd al-Azd], 'Abd Allah b. Viii al- Taymi ve Rifa'a b. $"ddad al-EacaIi gibi, KiHa'deki reislerinin etrafmda toplanml:llar ve Emeviler tarafmdan, Irak'l zaptetmek uzere, gonderilen 'Abd Allah b. Zayyad [b, bk.] 'm kumandaslUdaki $am ordusu He bu m\lvkide harp \ltmi~len;lir, ;2 ~emaziyelevvel

65 (4 kanun n. 685) "te vukua gelen ve iki gun siiren, ba§ta ilk 4 reis olmak iizere, tevvabinden hemen kiiffesinin olumleri fie netice-, lenen bu vak'a islam tarih ve edebiyatlnda biiyiik bir habra brrakmistrr, Bu zamamn meshur §airi A '§a Hamdan, en guzel §iirlerinden birine bu savas: mevzu yapmistar,

Bibliyografya: TaLarl, Tar/a alimam oa 'l-muliik, Misrr, VII, 66-83; Bela~ori, Ansab al-asrii] (tab. Kudlis l ; Weil, Gesch, d. Chaltfen, I, 360 v.d.; A. Muller, Del' Islam im Morgen'- und Abendland, I, 374-

(MOKRiM1N HAL1L YlNANr;,)

A YNUTTEMR. 'A YN AL- T AMR ("hurma menb1h"), Frrat jn garp cihetinde, AnLar'dan ~ok uzak olmayan ve belki de bunnn §imai"i garbisinde kain olan bir yerdir. Mevkiinin Suriye c;o!1i He Arabistan r;;oliinuu birle§tigi yerde olmasi dolayisiyle, hassatan kervanlann menzilidir, [Abii Bekr aamanmda Irak ') fethe memur olan .!jalid b. Valid 'hi yaptll'l'1 muharebelerde isrni ge~er, Burasi 12 (634) senesinde zaptedilmistir (kr§, Yalj:lit, MIl'cam al-buldiin, tab, Misir, 1906, VI, 253 J.

Bib l i y 0 g r a f Y (I: \'II eil, Gesch, del' Chalifen, I, 3S; Noldeke, Gesch. d. Perser u, Araber zur Zeit del' Sasaniden (Leyden, 1879), s, 39; G. Rothstein, Die Dynastie der Lachmiden in al-Hira (Berlin, ,1899 )" s, 1I9 ve bilhassa Blau, ZpMG, XXVlI, 339.

( STRECK.)

A YNZARBA. 'A YN ZARBA (ANAZARBA, ANAZARBUS), cenubi Auadoludc, Adana ovasr ciahiiincie, Misis 'in (Ma~~i~a, eski Mopsuestia) §imalinde, daha sarih olarak, Sombaz ~aymlU sag kryismda ve bu t<aym Ceyhan (eski Pyramus) 'a kan§t;gl yerin 8 km. kadar §imalinde bulunan eski bir §ehirdir. Bu §ehir, eski ~aglarda bile, Anazarbus adi ile mevcuHu; kr~, Hirschfeld, Pauly-Wissowa, Realenc. del' klaes. Aliertumswiss" I, slit, 2IOI. Araplar bu adm ilk unsuru alia 'YI 'ayn = "kaynak" olarak anlamrslardrr ; h§.Sachau, Zeitechr. fiir Assyriologie, VIII, 98, 180 (796) 'de 'Ayn' Zarba, Harlin al-Ra~id tarafmdan iyice tahkim edildi. ~ehir bllahare, X. asirda, l;Iamdanl hlikiimdarr Sayf al-Davla 'nin, istihb\mlan mtikemmel bir halegetirmesi yliziindcn, c;ok inki;;af etti. Bnna ragmen bir kag kere ve bilhassa 962 'de bizanshlann cline du:;;tii; h§, Freytag, ZDMG, XI, 98; Weil, Gesch, d. Chalifen, Ill, 17. Haclilar Anazarbus adim verdikleri bn §ehri, de get<irip, tahrip etmi~lerclir. Dab sonra'Ayn Zarba, XI. asrrda ku~iik Ermeniye 'nin bir par~asl olmu~tur, Adl, XIV. aSlrcia Navarza §eklinde tahrife llg-raml§tJr ;bugun taman:tiyleharabehiilinde ,olall bUl'l'l;~lIkiin adl Anavar~a 'dl~. - KrEJ.bilha~sa G, h Strange,

AYNZARBA - AYR.

75

The Lands of the Eastern Caliphate (Cambridge r , (905). s, 129; Ritter, Erdkunde, XIX, 56.; 'diA'er bihliyografya i~in bk, Hirschfeld,

god. ger. ( STRECK.)

A VR (veya Asben ), Sahra-] Kebir 'de ve 16° ile ioo §imaJ ann arasmda bir mmtalca, Burasl, ' !limalden ·cenuba, takriben 450 km, uzunlukta VB orta kismmda, ~rktan garha, (00 km; geni§liktedir. Sathi 15.000 km'. tahmin ediliyor; uiifusu 60-100.000 arasmdadrr, Bu memleket Afrika'nm en az tamnnus bolgelerin. den hili idi. 1850 'de Barth taraftndan gesildikten aonra, E. de Bary ve 1899 'da Foureau-Lamy Sahra sefer heyeti tarafmdan ge:dlmi§tir. Nihayet 1905/1906 'da fransra geologu Chudeau bursda tetkiklerde bulunmustur, Sabra sefer heyetl tarafmdan elde edilen miilGmat, Barth'lD Ayr 'In geologi, klimatologi ve topografyasl hakkmda verdikimiilumah diizeltir ve tamamlar, Bu· nunla beraber, uzun zaman kalarak, yerlilerden vesikalar toplayabilmis ola~ bu alman aliminin eserl, hu havalinin etnografyast ve taribi i"in, hal! en Illiihim kaynakhr.

Ayr. birbirinden farkh, ! holgeye aynhr (Foureau ):

1. Sabra·Hamada ile aSII Ayr'l birlestiren Iiimal bam. ki, 700 m, yiiksek olmak iizere, yayla He ovalardan miitc§ckkildir.

2. !}imalde Tagazi kiitlesinden, eenupta Avderas kiitlesine kadar uzanan orta Ayr. 300 km, kadar uzunluku olup, takriben ISO km. 'lik kesif ve mlitecanis bir biitiiu tc§kil eder, Diiz ve eriljilmez duvarlara benzeyen sarp yama .. h bu yiiksekliklerde sivri kayalar, kirkik ve brhlh zirveler vardrr, Bu kiitleleriu onunde, itikil.llerden hilslt olma molozlardan, birbiri iizerine YIA'llmllj bloklar iistiinde, iki kat taraca te§ekkiil etmi~tir. Derin ve gomiik vadiler dair' larsn i~ine kadar girer, Bu arraah manzaraya raltmen, Barth 'In soylendi{ri gibi, Ayr'a "Alpenland" denilemez. Hakikaten hi" bir zirv!min mutlak irtifnl 1600 m, 'y; ge"medigi gibi, vadilerin dibinden itibaren, yiikseklikleri de 700- 800 m, 'den fazla degildir.

. 3. Cenup Ayr'l, Sudan 'a dogru meyil He temadl eden kayahk bir yayladir, Yalmz Tilisdek tepesi 1000 m, 'yi bulur.

Ayr. Sabra nnutakasmdan olmakla beraber, asil I;ole nisbetle, sulaktrr, Haziran sonundan aA-ustos sonuna kadar yajtmur mevsimidir, Fakat buradaki yagmurtar, medar! mlDtaka yn!l'murlan kadar, muntazant de{rildir. Ya1l'murlar kiitlenin aneak bbl· yederine yagar vo huralarda da §iddetli, fakat klsa sagnaklar h!linde diiierck, Vdlan (vadiler) \nkuru yataklarlDl ta'lkm ve fasllah sellere .. cvirir. Bunlarm baiilhca faydasl iJadlr 'l~r ih~ yer·~ltt ~\llamlt Q~slemeldir,

Bu yagmurlann slkhgl ve bollugu, Ylhna gore, degiIJir. Daghk havaliden "Ikllmea, vadiler ge nisler ve dereler (ved) golde kaybolur. Bununla beraber, §imal kiitlelerinden inen sularm battya, orta Ayr sulartnm da, garp ve Ijimal.j garbiye ve cenubi Ayr sularrnm ise, cenup ve cenub-i garbfye akhgl anlasilmaktadrr j mamafib bunlarr toplayan bashes irmaklar hakkmda kat't bir Ijey bilinmiyor.

Ayr'ln nisbl rutfibetl, Sahra 'dakinden daha zengin, fakat Sudan'dakinden daha az .. e!iitli bir nebat mecmuasr ya§abn2ga elverislidir, Bunlann "og-u "zamkhlar" iiilesindendir. Bashca hayvanlan are lan, yaban domuzu, "akal, ceylan, y~ban okiizii v.s. 'den ibarettir, Bazl v5diya. taklarl miinbit olmakla beraber, Ayr 'a ",,01 eenneti" denilem oz. Bur ada ziraat az inki§af etmi§tir. Ayr ahalisi, gldalanDln esasrm te§kil eden darryi DamcrgIT ve Sudan 'dan tedarik ederler, Ayr 'm Sabra 'mn iktisadi hayabndaki ehemmiyeti, bir yandan Sokoto He Niger mmtakasi, diger yandan Touat, Gat, Gadames ve Bilma tuzlalan araamdaki kervan yollarr iistiiude olmastndandrr, Bu sehepledir ki, kuvvetli bir devletin teessiisiiue pek elverisli olmamakla beraber, Ayr muhtelif afrikah kavimler arasrnda "etill miicadelelere sebep olrnustur,

Ayr adi, ilk olarek, XVI. asirda Leo Africanus ( I, &) tarafmdan zikrolunmustur. Mamafib memleketin ilk adr, zeneilerin hUa kullandiil'l, As ben olsa gerektir. Buranm ilk ahalisi, belki kiptiler ile akraha alan Haussa kavminin bir kolu, goberav(lhr olup, bunlar, Muhammed Bello 'ya gore, §ima!.i ~arklden buraya gelmi!1- lerdir. XI. asrrn doil'ru bu memleketc berberiler ycrh~§erek, buglin Avderas-Agades yolu us. Hinde, Agades 'in takriben so mil !;Iimalinde, §imdi harap alan Tin.§am((n (veya· Ansaman ) Ilehrini kurrnuslardn-} bu ~ehir kuvvetli bir devletin merkczi olmus ve oldukca yiiksek bir kultiir derecesinc eril;lmi~tir. Fakat memleketin s1y351 vaziyeti, Kel.Ovi 'ler denilen dig-er berbcrlerin geUp yerlesmesi ile (Barth 'a gore, 1740 'ta) ~ok de~i§mi§tir. Barth 'in edindigi m5lumata gOI"e, Kel.0vl 'Ier ~imal.i garblden gelmi§lerdir; en nufuzlu ailderi, AvrDgen kabileleri birliginden. dirler, Bunlarm ahfadi hala eedadlannm dilini kullamrlar, De Bary 'nin edindigi malumata gore ise, Kel-Ovi 'ler Zinder ile Kuka arasmdaki AI· lakos mcmleketindendirler ; fakat bu fildr, pek doij'ru olmasa gerektir, Kel-Ovl'leT, Ayr halbum bir ktsmllll oldiirmul;iler, ko:lamnt da kole yapml§lardlr; yalmz ne koleler ve ne de ~ocuk. lar harice satIlabiliyordu. Memleketi ellerine ge"irirken, adetlerinin bir ktsmml (msl, iktidafln hir elden digu ele ge~i!iindeki !ldeiler) ihtimOlmla mtlhafa~a etme!;:lc berahcr, erkendell

76

AYR.

(',

Haussa unsurunun tesir] alhr:a girmi§lerdir. Bu suretle reisler, berberi kadmlar ile degi~ ~enci kadinlar ile evlenmi§lerdir. Netieede Kel-Ovi 'Ier ::limal TUllreglerinden daha ziyade melezlesmislerdir. DiIlerine pek .. ok Hausaa tabid girmistir, Az zamanda bu dil, yani avrag dili, halk dili 01· maktan ~Ikarak, reislerle yapllan miizakerelerde ve diplomatik i§lerde kullamlan dil olmustur, Agades mmtakasmda, Niger songaylarlUiu. daha orta .. agda, bazl miiesseseler kurduklarmi Have edelim. XVI. asirda, Mu~ammed Askia 'mn fiituhah netlcesinde, bunlar kalabahk olarak bu memlekete yerle§tiler. Bu aebepten, bugiin songay dili, Agades eivarmda ve hawi, berberiler ile songaylarm karrsmaamdan meydana gelen igdalenler tarafmdan, sehirde konusulmaktadir,

Ayr'da ba§hca iki uusur vardire zenei ve tuaregler. Ayr tuaregleri iki grllpa ayrihn §imalde Kel-Ovi'ler, cenupta Kei-Gcres ve itisan Tar, Kel-OvI 'Ier de bir ,<ok kollara ayrrhrlar : bunlarm baslrcalan, Barth 'a gore, igolang, Kel-Fervan ~ (Tilltellust), Kel-Asanere '( Bilma yolu listiinde }, Ikaskesan, Kel-Tafidet, Kel-Fares, Kel-Fade v.s, 'Ierdir, Bunlar 10.000 muharip ,<lkarabilir (Barth).

Anlasilan, ,<oktan beri Bagsen kiitlesl elvarrnda ya§amakta olan Kel-Geres ve ldsan, buradan Kel-OvI'ler tarafmdan ~lkal'llarak, Agades'in eenubunda ve garbinde yerlo§tiler. Bunlann berberilere mahsus bedeni evsafi KelOvi'den daha ,"ok muhafaza ettikleri goriiHir. Kuvvetleri takriben 5000 muharipten ibarettir, C;ok 1yi hinicidirler; Kel-Ovi'ler ise, yalmz deveye binerler.

Bu Ayr tuareglerl, bir ,<ok baksmlardau, §imal tuaregleriuden farkhdrrlar ; yan yerle§mil} olup, ancak hayvaularma yayla bulmak 1 .. in go .. ederler, Bunlar, §imal Tuareg kollarmdan daha ehemmiyetJi kollar Mlinde toplamrlar i bununla beraber, tam manaslyla bir halk camiaSI viieuda getirecek kadar kalabahk ve mutecanis dcgildirler. Siyasi te~kilatlarl iptidaidir, istiklaHerine ifrat derecede bagl! olduklan i,.in, aralanndaki kavgalarrn sonu gelmez, Muhtelif konfederasyonlann reisleri (amenokal) 'nin ancak lafzan nufuzlan vardir, Bunlarrn en iteri geleni Agades amenokalr veya sultam, ,<ok defa Ayr hiikiimdarl sayilmakla beraber, bir golgeden baska bir §ey degildir, Memleketinin diger klSlmlarmdan aynlml§ olmasl yiiziinden, Kel-Fervan'larln elinde kalmllihr. Varidab, ancak §imalden gelen yolculardan aldlgl vergilerle toplamr, Ayr'dald mesklln yer!:eriu \togu kulfibelerden mlHe§ekkH koyler, ht Ua basit konma yerleridir. BunlRT Fervin, 1'intellust, Tafidei; va Asodi 'den ih~rettir. Bir zamsnlar .o\sQdi'de 1000 ev ve 7 cami vardl. §ehir adl ve-

I .

rllebilecek yegane yer, Agades (vcya Ege-' de§) idi, Barth'a gore, XV. asrmortasll!8 dogTn Ay'r mmtakasun aralarmda boliipn 5 biiyiik berber! kabile tarafmdan kurulmui olan §ehir, mfun1ir hir kiralhk merkezi olup, . !limalden gelen taeirler ilesudanh lcabileler arasmdaki ticareHe antrepoluk etmekte idi. 15'19 'a do~ru enparlak devrini yapyan ~ebir hu tarihte Son gay sultam 1;Iiit.'!o Mu~ammed Askia tara. frndan zaptedildi, Berherl halkm bir krsmi hieret 6tti, gad kalam boyun eg-erek, git-gide miistevliler ile karl§b. Eskisi kadar mamllr olmamakla beraber, Agades, XVIII. aalln. sonuna kadar, oldukca ' miihim hir merkezolarak kaldr, Fakat Sahra 'ya girmeden anee, ke~vanlann konakladlgl Niger' iistiindeki Gogo 'nun harap olmasl ve Fulbe ksralhklarmm lcurulu!1u esnasmda halkm gOllmesi, §ehrin ,<okmesini lnzlaudird r, Barth 'a gOre, XVI. asrrda iO.oOO ki§i barmdirabilen §ehirde 1850 'de ya1Ul:l:6-700o ev vard •• Foureau, ~imdiki niifusun 5000 ki~i old~gunu tahmin edlyor. Ahali ,<tk sefildir ve yagmur mevsiminde allhktan olme tehlikesine marih kahr.

Ayr ahalisl miisliimand.r. C;ok defa ,<ahsi ufak kaaiklara yahut ta§tan duvarlara istlnad eden 'ca~i1erin yamnda yalmz mezarhk bulunur, Yalniz Agades'te abide tesiri veren ehram l;ieklinda. minareJi bit cami gorUlii;. 'Bundan baska, biiyiik kU\tiik mustatil bi .. irninde duvarlardan ibaret muhtelif yerlerde namazgahlara (msalla) rastlamr, Bu ibadet yerleriuin en marufu, Avderas 'a ,<.kan dar bogazlann nihayet buldugu yerde Ma~iim aI-:;;ayhSi 'Abd aI-Karim (Foureau 'da Makam Cheikh-el-Bag-

. dadl ) adim taf;jlyandlr. Bu isim Haussa 'Jan miisliiman eden. bir din nalilirini hatrrlattyor. Ayr halkr, kuffar adnn verdi~i eenebilere kar§I, ,<ok hasladir, Mamafih de Bary ve Foureau, dinlerinin, putperestlik ayinleri ve batlUtikat. Ian He kan§arak, h~:i;ulduguuu soyI~r. MiisliimanllJl'ln buralarda, da, bir ,<ok ate~li miidafileri ve yorulmazpropagandacllan vardrr, Yer-, liIer arasmda, Sudan'da' oldugu gibi,. Ayr 'da da demirciler hususl bir hiirmete niazhardlr. Bunlar §imal murabrtlarrnm en'sad,k yardrmetlan ve tarikatlar'lll .en' 'ate~1i miiridl~ridir. Filhaklka Ticaniya 'Ierin oldukea kalabahk awol! 'Ian vardir, Fakat hunlar. ehemmiyetge, Trablus veya Tuath,gizli veya a,.lk senfisl dervi§1erinden Bonra gelirler. Memlekete isJamiyetin girmi~ olmasma . ragmen, arap dm burada a:.: yaYllml§tIr; ancak medreselerde okutulur (Barth zama. Ulilds, Agades 'te 300 talebe vaN.) j okumu§lardan ba::ika arap,.a bUen yoktur.

Bib Ugog r af g a: Barth, Reisen· imd Entdeckangen in Nord. ~nd Central-Africa

~~~~~~~~------------------------------------------------~----~~

AYR - Ay1',

(Oatha, 1857) ;E. deBary, Journal de route f Zeitschr, d. geogr. Gesellsch., XV, Berlin, i88o); Journal de voyage d'Erwin de Bary (tre, ve izalr, Schirmer, Paris, 1898 ); Schirmer. On the Ethnography of Air (Scott. geogr. Mag., XV, 1899. !I. 538 v.dd.); E. Foureau, D'Alger au Congo par t; Tchad (Paris, 190:) ; ayn, mil., Documents scieniifiques de la Mission Saharienne (Paris, 1905).

(G. YVER.)

AYRAN (EYREN, EYRAN ve ARYAN), bugiin umumiyetle ya~urttan. su ile karJ§hrmak suretiyIe, yaptlan blr, nevi serinletiei ma.yiye verHen Islmdlr. Tiirkler arasmda, bilhassa hayvan yeti~tirme&,e elverisli alan rmntakalarda, muhteHf usi1Uerle yaplldtjtt ve kullamldigr anla!lllan ve tiirklerle temasr alan yabaner mil. letlerin (hI. russ. ayran, mogul. ayrak) dillerine de ge~mill bulunan a y ran hekkmda, tesadufi kayttlardan baska, toplu bir tetkik mevcut degildir (A. V. Adrianov tarahndan yapllan tecriibe i .. in as, bk.). Tiirklerin i .. ki ve yemeklerinin eskiden beri ictimai hayaUa aynadlgl rol go:t onijnde tutulursa, bir Ilok tiirk kavimIerlnin ata sozlerine ge .. mi~ ve etrafmda bir "ok meeaz] manalar toplamis olan ayranm da, k i m I·Z [b. bk.] He yan-yana, tiirklere has gldalar arasmda miihim bir yer alml§ oldugu tahmin edilebilir,

l)oIal;tmi.id Kii§gari (n§r. Kilisli Rif'at, Divan lugat al-iurk, Istanbul, 1333, 1. 109, 9; turk. tre, B. 'Atalay, I, 120). ayran kelimesini arapc;a al.mii{}ii; kelimesi ileteI;ciime etmekle iktifa etmi§ ve kendislnin de ~ok i .. mi!;l olmasi ieap eden ayranm gerek ismi ve gerek yaplh§1 hakkmda, hi .. malihriat vermemistir, Al-miihiz (kr§. ASlrn, !:Camus terciimesi, III: al_~a!Jzv "sutun, yaylkta yaylp "alkayarak, yajtml almak" ve al.ma{}ii; "yakl ahnrms haUs sut") He burada, ayramn, eski ya§ayl§ tarzlarrm muhafaza etrnis olan bir r;;ok turk kavimlerinde, bugiin ha.ia yaygm clan mfinasr, yani ;,yojturdun d5viilerek yakl aynldiktan sonra, geride kalan kismr" kascledilmi§ olmast muhtemeldir. Ibn Muhannii lil· gatini tiirk"eye Ileviren A. Battal (lbn-Miihenna lUgat/, tstanbul, 1934, s, 14). bu kelimenin araplla kar§lhgl olan al-maM:: soziinii "aiitiin ya~l aynldiktan sonra kalan mayi eksi kismi" ;eklinde terciime eylemekte ve Abii l;Iayyan (kr§. n§r. A. Caferog-Iu, Kiliib al-idrak li·lisan al.atrak, Istanbul. i33l. s.:7) 'daki kar§lligl alan al-~arif si:i);;ijnun "ek§i aut" ve Rabguzi' de agl'lm'm sadece "yog-urt" manastna kullanlldl' klUl kaydetmektedir.

A y ran I n bugiinkii turk kavimleri araswda dela.let etti~i manaya ve yapllma tarzlna gelinee, Anadolu. TurIdstan (§ifahi miWhnata gore)

ve Azerbayean (kr§. Azerbaycan tfide aal ~ Qiveleri bigati, Baki, 1930, J, siit. nl.l)· cia ilk once siit kaynahlarak yogurt (Azer. !:atzl:, ~atlb) yaplhr; sonra bu yogurt, bir mikdar su Have edilerek, bir yaYlk (veya tulum) i .. inde doviilmek suretiyle, y a g ve a y ran olrnak iizere, iki kisma ayrihr, B1i:tt tijrk kavimlerinde siitiin iistiinde toplanan kaymak ahmr ve "Hi: olarak yayikta doviilmek suretiyle, yaj!" yapll!r; boy. Ieee kaymag-I alman sut kaynatrlarak, yog-urt ( ~atl~) yap IIlr.

A y ran (bu manada y 0 k u r t He hirlesrnektedir ), turk kabllelerinin, bilhassa go .. ebeIerin, en miihim glda maddelerinden birini teskil ecler ;slcak mevsimlerde serinletici ve ayni zamanda besleyici bir grdadir ; her tiirIii sebze He karistmlarak, steak veya soguk, mugaddi bir yemek yapilir (krl,l. Kaz , l;at* §ulpasl, ~atl~lz sulpa ; azer, ayranfi[o, doffa v.s.); suyu aynlarak, torba yogurdu (Kaz, Iluzme; kUfUSU Anado!. r.:5kelek), sonra giinc§te veya golgede kurutularak, bir nevi peynir (Aaadol, ke§, diger §ivelerde ~urut veya ~urt) yapihr, Bu peynir, uzun miiddet bozulmadan saklanablldigi igin, yaz ve kt§. evde ve seferde muhafazasi ve nakli kolay ve daima el altmda bulunan bir yiyecek te§kil eder. B5.z1 turk kavimlerinde (msl. altayhlarda), a y ran asli halindf kullamldlgl gibi, bir de sadece ayrandan vey'a kmnz He kan§tmlarsk, taktir usillii ile. oldukca Iezzetli ve alkolii 3-100 ( taktirin tekrarlanma- 81 He bu nisbet zoo 'ye kadar I.'lkanlabilmektedir ) arasinda bulunan raki (araga veya ayran ara· gazz) yapllmaktadlr. Ayran rakismm yaplll§ ve kullemhsi hakkmda bk. A. V. Adrianov, Ayran v jizni minusinskago inorodisa (Zc.p imp. russ. g eogr, ob~f.' otd. etnografii, XXIV = Sbomik '1.1 "cst 70 Zetiya G. N. Potanina, Petersburg, 19°9, s, 489-524). Kr§. bir de W. Radloff, Aus Stbirien (Leipzig, 1884), s, 297 v, dd.; H; Vambery, Dae Tiirkenooik (Leipzig, 1885 ), s, 208 v.d.; Slbirsk. soe. entslklop, (Novosibirsk, 1929), I, 33 ve muhtelif lugat kl-

taplari, (R. RAHMETI ARAT.)

'AYT. [Bk. AYT.]

A YT (dig-er I,jekilleri ay§, a§, at), berberce " •.• -oguilarz" manasmda bir soz olup, ancak miirekkep has islmlerde kullamhr - arap .. adaki banii ve aoliid gibi. Bununla beraber, bunu berberilerden yalmz 3 gurup kullanmaktadlT; mal. Cezayir 'de Curcura kabllelcri (Ayf} Yenni, Ay§ iraten), Faa 'ts orta Atlas berberlled (Ayt A Ua, Ayt 'Ayafij), Sus ve Ved Dra'a berberlleri ('Ayt Bli 'Amran ). Diger yerlerde (garbi Sa.1-~ ra'da) ida (Ida Bli AldI) veya k'iil (Tuareg), yahut da arap«a beni (= banI) veya,·ulad

( = a~lliid) sozu kullaulhr. (R. BASSET.)

AYVA1rK - AYVAZ,

A YV ALIK, Anadolu 'nun garbmda, Midilli I kuvvetleriuin i~gal ettigi Ayvahk, 15 eyhil 1922 bog-azl keuarmda, kar~llsmda Yund adalanmn 'de istirdat olundu, Tiirkiye ile Yunanistan ara( en biiyiigii Aii-Bey adasi olmak iizere, eski .. ag- srnda niifus miibadelesi mukavelesi hiikiimlerine da Hekatounesoi denilen ve yeni yunaneada Moo- gore, §ehir rumlardan tamamiyle tahliyeediy.o\'l10LU adi verilen adalar) serpili bulundugu lerek, bunlarm yerine Midilli adast, Grrit ve tepelik sahUe yerleilmi§ bir kasaba olup, Bah- Makedonya'dan gelen muhacirler iskari olundu, kesir vil5.yetiue bagh kaza merkesidir. Eski ~ag- Balkan harbinden beri devam eden intikal devda, hilhassa, Yund adalar: iizerinde miiteaddit resinin zararlarma, zeytinliklerde ve baglarda yuno.n kolonileri bulundugu ve ~dmdiki Ayva- olan biiyiik tahribata ve nihayet mtihaeirlerin hk 'm, ~ok daha sonradan, buraya uakledlldigi yeni muhite derhal intibak edemernelerine ragriv5.yet edilmektedir. Burasi hemen tamamiyle men, Ayvahk, bu yeni safhadaki sarsmtrlara rumlar tarafmdan iskan edilmie clmakla bera- dayandi. Bugiin Ayvahk, Tiirkiye 'nin en miihim ber, mevkiin tiirk<;e adi fumcaya Kidonia (Kt~ro- zeytin yagl ve so. bun sanayiinin merkesi olarak "let) §eklinde tereiime edilmisse de, tiirk .. e kalmaktadir. 1938 'de §ehirde 18' kadar zeytin ismin vaktiyle rumIar arasmda cia, bazan Ay- yagl fabrikasi ve 13 aabunhane vardi ve lIebrin vali §eldinde daha fazla yer tutrnus bulundu&,u Ihracati arasmda zeytin yagl (senede 5-'-6 milsoylenebilir. XIX. asrr baslarma kadar, zeytin yon klg.) ve sabun ba~ta gelmekte idi. Bu esash y"gl ve sabun im ali, §arap,.lhk, derieilik, tuz is- ge<;im menbama katrlacak diger kaynaklar (bagtihsllIi gibi, ,.c§itli iktisadi faaliyetler He zen- erlik, ~o.rap<;lhk, deri ve degir~encmk sanayii, ginle§en ve mektepleri He, bu eivar rumlugunun bahkeihlc, ta§ ve kire~ ocaklarmm i§letilmesi hashca kiiltiir merkczini teskil eden Ayvalik, V.9.) do. ele almacak olursa, Ayvahk 'ID istikyunan istiklfil hareketi bali gosterince, bu hare- haline emniyetle bakrlabilir, Kasabanm niifusu kete i§tir5kte geeikmedi; 0 andan beri, civardaki 1935 sayimma gore, hepsi tiirk ve IDiisJiiman turk kasnbalari {rnsl. <;,':andarh) halkl ile Ay- olrnak iizere, 13.088 olup, bunlardan 8.000 'den vahk rumlari ve bun lara yardima gelen Ege fazlaslUl Tiirkiye dl§lDda dogmu§ muhaeirler denizi korsanlan arasmda, sonu gelmeyen .. ar- teskil etmekte idi. - AYDI saytrna gore, Ayvaprsmalar' basladr, Ayvalikm Heteiria eemiyeti hk kazasmm 425 km2• araaisi iizerinde (kasaba ile siki temasta bulunuldugu anlasilmca, 182( He beraber H ko)'de ) 22.539 niifus ya§,arnaktadlr.

'de buraya kuvvet gonderilerek, halktan sHah- Bib l i y Q g r afy a: Pauly- Wissowll; Re-

Ianni teslim etmeleri istendi ise de, rurnlar bu alencyclop., VII, 2799 (Hekatonnesoi); XI,

teldifi ~iddetli bir muhalefetle karsiladilar ve 2307 (Kidouia); A. Philippson, Reisen und

neticede, Ayvahkm 25.<100 kadar tahmin edi- Forschungen im eoestlichen Kleinasien, I, 3',

len niifusu §ehri yakip, adalara kactrlar, Bu- 86 v.d.; Ch. Texier, Asie Mineure, 207;

nunla beraber, Texier tarafrndan ziyaret edil- Mehmed Cemal, Anadolu, I, 56; Genel niifus

dig-i strada, "bir ka,. iWenin barmdlgl bir harfibe sayzml (1935), nsr. nr. 75 (Bahkesir vilayeti).

YlgmlDdan ibaret" olan Ayvahk, hUldimetiD, daha (Br::sIM DARKOT.)

1832 'den itibaren, firarilerin avdetine miisaade AYVAN. [Bk. EYVAN.]

etmesi iizerine, yeniden slir'atle inki~af etti ve A YV AZ, lugatlerde ekseriya 'ayvliz yazrhdrr,

Midilli 'de basilrrus rumca bir Kidonia tarihine I, Eskiden kibar konaklarmda tablakarhk

gore, niifusu J842 'de, 18.000 'e vardi, 1880 'e (mlltbaktan harem ve selamhga, basrnda yedogru 1iehrin faiHiyeti eski derecesini buldu ve mek tablasi ta~lmak) ve sokak i~lerinde kulbu tarihten az sonra liman taranarak, gemilerin lanilan vanh ermeuilere verilen isimdir, Nereyaklal1maSlDa elvorlsl! bit h5Je konuldu, XX, as- den ge!di&,ini kat'iyetle kestirmek miimkiin rm ilk senelerlnde Ayvalik 'JD niifusu 30.000 degilse de, arapea 'ivaz (bedel) kelimesinin kadar tahmin ediliyordu ki, bunlar arasmda bozulmus bir §ekli oldugll kabul edilebilir. tiirkler hemen hemen mernur ailelerine iohlsar Aralannda §ark vilayetleri ahalisinden olan etmekte olup, bir kag yiiz ermeni bir tarafa miisliimanlarrn dabulundugu ayvazlar, eksebrrakrlacak olursa, geri kalan krsrm ortodoks riya, iistlerine mor rcnkte salta, yeIek ve §IItrumlardo.n miirekkep bulunuyordu. Bu halkm var, ayaklarma da mor veya muhtelif renkli ve lfC§itli ge9im kaynaklanna bir de, yunan adalan ~izgili yiin <;orapla siyah yemeni giyerlerdi. Belvasitasl He, Anadolu 'ya yapllan ka~ak"lhk in- lerine ~ardlklarJ ku§agm iistiine geni;t yollu zimam ediyordu. Me§rutiyetin ilanmdan sonra, liiy futa takarlar ve boyunlarma do. heyaz bir Ayvahk yeniden yunanhhk lehine siyasi fatUi- havlu dolarlardl. Biitiin ayvazlar, miisJiiman yetlere sahne olmuli,( 1908-1909), Balkan har- olsuu olmasm, eskiden feslerine renkli bir s!lflk

bi ve ]914-19(8 cihan harbi Slrasmda Ayvahk sararlardl. ,

rumlarmlU hareketleri hiikilmeti endi§eye dii§iir- Ayvazlarm ba§hca vazifeleri, eski kOnBklarda, 'lnii§tiir. 1920 senesinde izmir'den gelen yunan ekseriya haremden ve seUmhktan ayrl bir

yerde insa edilmis olan mutfaktan yemek tab-I belli bash tiplerinden blridir ; hikayenin lalannt. selamhl\'a ve haremin donme dolahma muhtelif rivayetlerinde giirdstanh, urfah veya gotiirmek, o;ar§l hamamma giden hammlarm iiskiidarh bir kasabrn o~lu olarak gosterilir •

. boh~aSlnl . basma koyup ta§lmak. vekilharcm KOfOgiu 'nun goniiJ verdigi ve desise He aileemri He Cjar§1 ve pazardan yiyecek satm al- sinden alip kae;lrdlgl gene; Ayvaz, yamhhel'de mak, mangallara komiir koyup yakmak ve yer- sadece giizelligi He degil, ylgitligi ile de nam Ierir.e tevzi etmek, lambalan doldurmak, te- verir ve boylece Kcroglu 'nun en kahraman mizlemek v.s. 'den ibaretti. Bazan, sebze ayik- yolda§1 olur, Destanm baz;1 rivayetlerinde Kor· lamak suretiyle, a§~llara yardrm eHikleri de oglu 'nun Ayvaz 'a "oglum I" veya "karde§im!" olurdu, Vekilharcl bulunmayan konaklarda emek- diye hitap etmesi, ona kar§l tam bit babe dar ermeni ayvazlann "ayvaz kahya". nann sevgi ve §efkati gostermesi, hattl onu, sui ile, vokilharchk yaphklan da goriHiirdii. Kibar kendisine balef yapmak i~in, ka.wmll} olmasr konaklannda ne zamandan beri, ayvaz nann gibi motifler, diger rivayetler..:le gcriilen Ayval albnda, errneni usak istihdarn edildigini bilrni- 'In rnahbublugu ile tezat teskil etmektedir, YOTU::, Ancak n64 tarihinde .. avus ba§aya yazl- Biitiin rivayetlerde Ayvaz, gosterdigi sensus Ian bir hukiimde (kr§. Ahmed Refik, Hicrt on kahrarnanlrk ve abJganhgl ile, orta .. agm gen:; ikinci astrda istanbul hayatz, istanbul, 1930, s, ve idealist §ovalyelerini andirrr (kr§. Pertev 170 v.d.), krsa bir miiddetten bed devlet rica- NiHil, Koroglu destam, Istanbul, I93r, tiir, ger.\.

linin konaklarma "ehl-i zimmet ermeni taife- _ (SABRi ESAT SIYAVU§G1L,)

sinden" biizl kimselerin, "hizmetkar, serabdfir A YYAM. [Bk. EyyAM.]

ve pazara giden" nanu ile, kullamlmakta cldu- 'AYYA~f. [Bk. AYYA-il.]

g-UDU gormekteyiz. Hiildimde bu gayr-l muslim A YY .\$1. AL-'A YYAiiii, ABU SALiM 'As

hizmetkaTlann miisliiman mahallelerlnde i .. ki ALLAH B. MU~JAMMED AB! BEKR ( 1628-1679 \ il(mek, hlrSlzbga lcalkrsmak gibi hallerinden magribli edip, fakih, li1im ve mutasavvtf bi ba§ka, bit de, efendilerinin sefaatl He cizyeden zat olup, §aban 1037 (nisan/maYIS 1628) sonle kurtulmalanndan bahsedilmekte ve badema rmda, yukan ve orta Atlas arasmda, Mulii~· bun [arm defedilerek, yerlerine miisliiman hiz- kayuaklari civarinda Ayt 'Ayyafl berberi kab .. metkiirlar kullamlmasi emrolunmaktadir. Haki- lesi arasmda dogmu§tur. Babasmdan ve Dar bten ayvazhkla i§e baslayip, git-gide hayh 'a 'da Abu 'Abd Alliih Mul;tammed b. NalJir al para top lay arak, efendilerinden daha zengin Dar'L'den ders gordiikten sonra, Fas 'm ba§!J<' olanlar goriilmii§tiir. Nitekim halk arasindaki §ehirlerini dolastr. Hocalart al-'Abbar, Mayy: "ayvaz kasap, hep bir hesap" darb-i meseli, ra, Abu Zayd, ibn al.I}azI ve bilhassa kend ayvazlarm esnafla anlasip, efendileri zararma, sine Icazet vermis olan Abu Mul;tammed 'Ab para kazandiklarma daiT umumi bir· kanaate al-Kadir al·Fasl idi,

delalet eder, Abdiilhamid If. devrinde son par- 1059 (1649) 'da ve 1064 (1683/1684) 'te ii lak devrini ge .. iren eski konak hayatr, 1908 defa hacca giut Bir miiddet Melrke ve Med inkilabim miiteakip, inhitata baslaymea, ayvaz. ne Ide kaldi ve Medine'de Sidl tJalIl'in Mul hk da tamamen ortadan knlkrnistrr. iasar 'I, Tirmi~i 'nin Samii'il'i, SanusI 'nin M. . 2. Ayvaz, Karagoz perdesinin belli ba§h kaddima 'si, SuyiitI 'nin Nu{caga 'si, Ibn Malik', tipleriuden biridir. Perdeye hususi klyafeti ile {(urtubiya II Jiffh al-miiliklpa 'si Iizerinde de <;:Ikanlan ayvazlU, ya kolunda bir sepet, ya okutmustur, Bundan sonra Kudiis 'e gitmj~. arkasmdu bit zenbil bulunur. Adr daima Sergis de, ancak bir ka .. gtill kalabilmistlr,

'fir ve vanh ermeni §ivesi He koausur. Arne- Kahire 'den gegerken, 'Ali al-Uchiiri, ~ih( vudun more 'si ve rumun vre'si gibi, her soziine al.Oin Ma!,lmud al-Ijafaci ve 'Ahd al-I}adir a' bir fo~gega ekler, i§ine bag-h bir hlzmetkar Mal;talll 'nin derslerine devam etti, Mekke v ciddiyeti ile Karagoz 'e kar;;;1 koyan ayvazda, Medine 'de hooalari cezayirli Abii Mahdi '1£: ne cinash soz soyJemek, ne de niiktedeu anla- '[-~a'iilibi ile bilhassa biiyiik mutasavvif Ab: mak kabHiyeti vardrr, Kanl (Hezeliyat, Dni- ts~a~ Mulla Ibrahim b. I;Iasan al.KiiranI al versite kiitup., s, 37) 'nin bir kaydmdan, XVIII. ~arhTazuri idi.

asirda da Karagoz 'iin hem ba§h e~haslDdan IO zilkade I090 (13 kunun I. 1679) cuma sa·

biri oldug:unu anladtglmlz ayvaz Sergis tipi, bahl vebadan oldii,

yeTini, Abdiihamid II, devrinde, kuyumcu er- Eserl?ri §unlardm {, flklhtan 6ay' hakkUl.d~ menl tipine blrakma~a baslar (bk. Sabri Esat dahs sonrn tefsir ettigi, manzum bir risale; 2 Siyavu~gil, Karagoz, psikolojik-sosyolojik bir :;art eclat! olan lav'e dair bir ara§brma; 3 deneme, Istanbul, 1941, s, 182 v,d.). , Tanblh al.himam al.'iiliya 'ala 'l-zuhd ji 'l. 3· Ayvaz (yahut 'Ayviii veya 'ivai tIa:n), I dunya 'I-Janiga admda, tasavvuf hakkmda b' :·:~;ro&,lu r b. bk.1 hikaY0 veya destanhmnlll risale; 4. aZ-l;lukm hi 'Z-'adl va '[.infal a/j,

80

------------.----~--------------------~--------------------------~--,. ~

fi Ii 'l-bilaf fi rna 'lJi:d;a' bayna fulfaha' SitU-, t;OrrU sazdan yaptlml§, 500 kadar kulflbeden masa min al.itJtila/, al-Saniisi 'nin, kelime-i §e- ibaret, ehemmiyetsiz bir kasaba idi.. Burada hadeti anlamadan, daha d0itrusll, mfinasma vu- Boca Tar otururdu ki, bunlar arap kabileleri kllf hiisil etmeden, tam bir miisliiman cluna- ile ih,til5.t etmislerdi, Bunlar kendilerine mahsus " mayacal\"ina dair, fikrine inanrlrp Inamlameya- bir idareye m1Uik olmakla beraber, Mlslr kenca~l hakkmda bit eser j 5. sonradan oglll I:!am- trolil altmcla idiler, Su da dahil olmak iizere, za tararmdan toplanan, al-Niir al-biisim fi ka: biitiin glda maddelerluiudiserrdan ith5.li Iblmlam al-~ay!J. Abi Salim admda, §iir mecmuass; dr, Halk bahk"lhk, inei avclhgl ve bilhassa deniz 6. llFtilii' al·a§iir ba'd ;ahab ahl al.a§lir adm. ve kant yolundan haci ve mal nakletmekle ge<;ida, terciime-i hailer meemuasi ; 7. Tuftlat ai- nirdi. VIII. (XIV.) asrm nihayetinde, Hindistan ahiWi' bi-asiinld al-acillii', hocalarmm tercii- tiearet yolu Kszrldeniz 'in §imaline intikal edinee, me-i balleri; son iki eser, giUiba, aym eserin iki 'Ay~ab da geriledi ve tamamiyle unutuldu.

ay.rl lslmleridir t 8. Mii' al-maoii'id, l306 'da Fas 'AH1ib, harabeleri son zamanlarda G. W. 'ta, 2 biiyiik eild halinde, baSllml!} olan bu eser, Murray tarafmdan ke§fedilmilJ ve hafriyab yaRil}.la ad. He meshurdur, Magrib He Mekke pllm)§itr. Bu har5.beler §im5.1 u.O 20' ve §ark 36° arasmdaki kervan yolu hakkmda, miihim bit 29' 'da, Halayb'den §imale dog-Tu u mil mesaeserdir. A1.'Ayyiiij'l, yollan biitiin teferruati He fede, deuiz kenannda dilz ve susuz bir tepe anlatrrken, ge<;tig-i yerler ahalisinin adetlerini iizerinde kaindir. ~ehiT 14ZZ 'de tahrip edilmistir,

de lasaca tasvir eder; rastladlJ!"1 alim lerin ter- Bib 1 i g,o g r a I y a: Malj:rizI. {fit at, I,

cilme-i ballerini verir, Riftla 'nin iislubu. tasav- Z02 v.d.; Nii~ir.i tJusrav, s, 176 v.dd, (62

vuftan bahsetmedigl yerlerde, oldukca sadedir. v.dd.); Ibn Ba!iita, I, 109; ibn Cubayr (n§t,

Bib l i yo 9 r a f y a: al- Vafriiril, $al'IJat de Goeje), s, 6S v.dd.; Abu 'l-Fida' (n~r.

man iniasar, s, 191; al- 'Ayya§i, Rthla , ai- Michaelis), s, 36 ; Bibl, Ceogr. Arab. ( n§r, de

IS:iidiri, Na~r al-masiinl, II, 45; al- Yiisi, Muo Goeje ), III, 78 ; VII, 335 ; Yiilj:iit, Mu~cam, III,

hlif;arlit, s, IS. 76; Cabart], 'Acii'ib al-ii§ar 8z; IV, u7. 548; ibn Dul::miil::, V, 3S; 'Omar],

(Biilalj:, lZ97), I, 65 (n§r. Kahire, 132Z, I, To'rl], s, l74; IS:a1l::a§andl (trc. Wiistenfeld),

68); Ibu Zakiir al-Fiisl, Na§r azhiir al-bus- s, 169; Quatremere, Memoires, II, t6: v.dd.;

tan (Cezayir, 1902), S. 60; Berbrugger, Ex- C. H. Becker, Beitrdge, III; G], LXVm (l926).

ploraiion scieniifique de l'Algerie, IX; Fagnan, s. :135-240. (C. H. BEC\<ER.y

Catalogue des rnss, de la Bibliot. Nat. dAl- 'A~AB. [Bk. AZA.B.j

ger, nr, 1670 ve 1903; Brockelmann, CAL, AZAB. 'AZAB (A.), Allah yahut iktidar sa.

II, 464; CI. Huart, Litierature arabe (Paris, hibi bir kimse tarafmdan yaprlan "i§kence, eza (902), s, 384; Motylinski, Itineraires entre ve cef!" demek olup, bu, yalnlz kuvvetin icrass Tripoli ei l'Egypte (Ri~da 'den hulaealar ), degil, aym zamanda adalet arzusu da milndemic

Cezayir, 1900. (MOHAMMED BEN CHENEB.) oldugundan, "ceza, ukflbet" manesma da geUr.

A vvn., [Bk. EYY1L. ] Yalmz iiahtslar deji'il, aym zamanda biitiin

A YYVB. [Bk. EnOB.] bir kavim de, gerek diinyada ve gerek ahrette,

, A Y~AB. [Bk. A YZAB.] K ur' an . da 91 k srk bahsed lien i!ahi ukubetlere

A YZAB. 'AYZAB, Krzaldeuiz Tn Afrika sa- ugrayabilir. lmansizbk, nebi ve resfillerin pey-

hilinde bulunan bir limaudir, 'Ay.,ab, orta t;ag- gamberliklerinden !;IUphe etmek ve Allaha isyan da, hacca gidenlerin ~Ikbklan ve Aden iizerin. eylemek gibi sll<,;lar, boyle uldlbetleri celbeder den gelen Hind ve orta Afrika emtiasmm gir- [bk. Nih;!, 'AD, §AMUD, FIR'AVN, LUT v.s.], Ahdigi liman olarak, meshurdu, Arap cografyaci. retteki ukfibetlere gelince, bunlar daha kabirde larr burasnn, Cidda 'nin tam karsismda ve ker- baslar ('a!ilib ai-fabr); bk, mad. CEHENNEM, van gidi!;li ile, Asvan 'dan IS, I}iil} 'tan 17 giinliik MONKER NEK1R.

mesafede olarak gosterirler. Burasi Batlamyus ~ e ria tin emrettigi cezalar 4 kisma ayrrhr t

'ta ge"en meshur limanlardan bid olmayip, da- I. I): i ~ a~, y5.ni sucluyu i§ledi~i su"un aym ha cenupta zamamnnzdaki haritalarda zoo §imal He cczalandrrmak, Kisas mflcibince, su,.lu oldiiarzmdan bir az agaglda, gosterjlcn Aydip ola- riilcbilir, cerholunabilir ve bir uzvundan mahrum calctrr, 'Ay:;ab-Aydib 'in asil ikb&l devri 450- edilebilir [bk. KlSAs J.

no (1058-1368) seneleri arasmdadir, Mamafib 2. D i ya, y5ni kan parasr. Kisas bahis mevzuu daha islainiyetin ilk aSlrlannda da hacdar ile olmadlgl (ms!. malctilliin veresesi krsas talep ct. bunlarln, en eskisi olmahdLr; I):ii~ ise, sonralan mezlerse) yahut ktsaSlD tatbikma im~h huluntacirlerin Slk Bile ugradlgl bir mevki idi. 'Ana:b madlgl veya buna cevaz verilmedigi takdirde,

'dan Nil vadisine giden kervan yolu, orada 3 tatbik olunur [bk. D!YET].

kola ayqhrdl: Asvan, Edfii, ve IS:ii~. Asvan, 3. I;I a d d. yani §eriatin sarih bir surette en i§lek bir miinakale merkezi O!11lUlltU. 'Ay~ab tayin ettiJ!"i bir cezadlr ki, bunu ne azaltmaga

AzAs - AZAS.

-

ve ne de o;;ogaltmaga imkan vardrr ; rnesela masi bile eai:>: degildir. Halbuki diger hallerde recmetmek, muayyen sayrda kame. vurmak, su .. luya miizaharet edilmesi tavsiye olunur, i§k~nce etmek ve el veya ayak kesrnek v.s. gibi Mamafih, suqlunun kabahatli oldugunu tesbit cezalar [bk. HADD]. i .. in, miiddeiden tedariki gu .. deliller istenilir.

4. T a • z i r, yani hiikimin rey ve takdirine Sinaenaleyh hakikatte, fikrh ahUmllla gore, bag-I! olan eezadrr t msl, hapis, nefi, dayak at- her kes io;;in cezadan kurtulmak imkanlan varmak, tokatlamak, azarlamak. Bundan baska her drr, Tatbikatta suclunun ikrarr, muayyen ceza-. hangl bir §ekHde tezIil etmek: hakim, bir ada- mn tatbikinde yegane mesnet olur, Bu itibarla. mm yuziiniin karalanmasr, saclarnnn kesilmesi muayyen cezalar; suclu igin, bir nevi kefaret veya sokaklarda gezdirilerek, te'lhir edilmesi mahiyetindedir.

v;s, gibi hdkiimler verebilir [ bk. TAzlR]. ~arktaki mutlak hiikumdarlafm bu §er'j ce-

tslam 'leriatinde ceza, Qa~~ Allah veya h-alflf.zalar Be asIa iktifa etmemis olduklanm soyleadaml (kul hakki ) telakkl olunur. ikinci tab mege liizum yoktur. Bunlar pek o;;ok hallerde. dirde ceza, yalmz §ikayeto;;inin (veya akrabasi hakiki veya mefruz suelar igin, indi bir surette, ve dava hakki olanlann) talebi Iizerine, tatbik zalimline ve barbarcasma eezalar vermislerdir j olunabilir. Ceza, msl. kisas, bu takdirde suclu- mal. hiikiimdarm gazabma ugrayan vezirlerin ya, §ahsl bir hak olarak, tatbik olunur, veya erklinm, idam edilmeden evvel, servetle-

Allaha kar~1 yapilan bir suo;; bahis mevzuu rini meydana O;;lkarmak io;;in, i§kencelere ugraolursa ve keyfiyet 1}alf.f:; Allah 'a taallilk ederse, tlldlklan sik sik vak, idi.

Allahln rahim oldugu ve giinah isleyenin ceza- Bib l i yo g raj y a: Muhtelif mezheplere

Ianmasun istemedigi dii§iincesi He hareket edilir, ait frkih kitaplanndan baska, bk •. 'l a f i' ic

Gerek isIamm bidayetinde ve gerek mii§rik mezhebi io;;in: E. Sachau, Muhamm. Recht-

araplar nazarmda ceza, suclunun giinahlndan nacli schafiitischer Lehre (Berlin, 1897 ), s.

temizlenmesi gibi telakki olunur. Mil'iz b. Mil- 757-849; Snouck Hurgronje (ZDMG, LIlT.

lik isminde biri Peygambere gelerek, iahhirni 16t-167 ); ayn. mil., Mr •. L. W~ C. van den

("beni temizle, yani beni ceaalandrr"] demistir, Berg's beoejening van het Mohamm. rechi,

- Krs, 1. Gcldziher, Mahamm, Stud., I, '1.7. not [I, 49-61 (De Indische Gids, 1884. I, 785-

1; ayn. mil" Das Strafreohi im Islam (Fragen 797 ); han e f i mezhebi io;;in ~ J. Krcsmarik

zur Rechisoerglethung, gestellt von Th. Momm- (ZDMG, LVIII, 69-113,316-360,539-581);

sen, beanisuortet von H. Brunner, c.s.), s, ror, A. von Kremer. Culturgeschichie des Orients

(04. not s, unier den Chalifen, I, 459-469, 540 v. dd. ;.

Fakat, iddia olunduguna gore, Peygamber: - m a l i k I mezhebi i .. in : M. B. Vincent, Etuif;JS

"Allah her mii'minin gunahlanm aHeder, lakin sur la lot musulmane (Rite de Malek); L'1-.

gunah sahibinin, gunahlnl aO;;lga vurmamasi gislation criminelle, Paris, 1842. - "Zum iil~

§arthr. Allah, kullarmdan gunahlarlnl gizleyen tesien Strafrecht der Kulturvolket'''. Fragen.

leri sever" - demistir, zur Reohteoergleichung, gestellt 'U~n Th.

Bu hadis mucibince, islam flklh kitaplarr, Mommsen, beantsoortet von H. Brunner"

cezamn Qa~~ Allah 'a taallfik ettig-i takdirde, c. s, (5. 101-lI2: I. Goldziher, Das Straf-:

sueluya miimkiiu oldugu kadar sucunu gizleme. rechi im Islam), Leipzig, 190$. J. Kohler

g-t ve ikrar etmernegi ve hatta ikrar etrnis ise ( Zeiischr. fur oergl, Rechis- Wissensch., VIH"

bile. inkar etmesini tavsiye eder, Suclu Allaha, 238-26t) ; O •. Procksch, Ober die Blutrache .

siikut ederek, tevecciih etmelidir; zira Allah bei den oorislamischen Arabern. und Mu-

onun, niyeti iyi oldnkea, tovbesini kabill eder. hammeds Stellung' zu (ihr Leipzig, 1899) ;,.'

~ahitlefe de suglunun zararrna !lehadet et- J. Wellhausen, Reste arabiechen: Heideniums

memeleri tavsiye olunur ve hakimin sueluya . (2, tab., Berlin, 1897 ), s. 186, v.dd.

biitun .cezayi hafifletici sebepleri ve inkannlO (TH. W. JUYNBOLl.)

me§ru oldug-unu anlatmasi muvafrk addedilir. 'AZAB. [Bk. AZAB.]

[Hukukta eda-i §ehadet, ketm-i §ehadetten ve AZAB. 'AZAB (A.), "bekar,evli .olmayan.

hududda ketm-i §ehadet, edfi-i §ehadetten evla- erkek veya kadm" mfinasma gelen bu kelime .. dtr J. Bir §ahsi hakkm ziyal ve hak sahibinin, ile, yine aym kokten o;;lklP, ayni mfinayr Hade suclunun ceaalandrrrlmesnn istemesi gibi hailer eden diger kelimeler hakkmda R. Dozy, ·'larkta mlistesna olmak uzere,hakim cezadan sarf-i ve garpta yazrlmis bashea arap kamuslarlDa:.danazar edebilir. yanarak, izahat vermekte ve Niebuhr· (XVIII.

Yalmz ,,~er'an tay_in .edilmi§ bir ceza"! aSlr) 'un Arabistan seyahatnamesinde bu ke .• · (;"add) kar§lsmda, hakim arbk bunu aynen! limenin ,,§ehirlerdeki yerli asker'~ tar:l;.J.Ddac tatbik etmekten ba§ka bir §ey yap!'-maz. B~ 11 izah edlldigini soylemektedir. E. Fagnan (Addi~ gibi hallerde. su .. lunun Iehine §efaatte hulunul_ lionll aux dictionnaz'!es .arabes,. Paris, 1923 )",1.

Islam An.ikloped;'; ,

AzAs.

buna ilave olarak, Dasiil$i (IV, 259) 'ye ve Istanbul, 1925, metin, s, 20-27, 31-34) 'sine Bianchi Jiigatine istinaden, M1BJr 'daki askeri gore, Umur Bey 'in filosunda, ba§llanna~u. kuvveti te§kil eden 7 taifeden birine bu adm buk bork [b. bk.] giyen azabler, yani bir BI~ verildiginl, bunlarm bilhassa §lehir muhafa- mf bahriye askeri, meveuttu ki, bunlar deniz zasmda kullamldigmr ve evlenemeyeeeklerini kiyrlarmdaki koyliiler arasrudan toplamrdr. Biisoy1er, Kelimenin bu eserlerde zikredilen lsh~ yiik bir ihtimal1e bu kelimenin, daha XIIL asirIan manaSI, osmanh hiikimiyeti devrine ait olup, da, deniz kuvve+lerin« malik olan sahli beylikbu hususta bir az a§aglda izahat verilmistir lerinde ve Anadolu selt;ukllerinin filolarmda, (aynca bk. Jean Deny, Sommaire des Archive aym manada kullanildigr ve Aydm-ogullarrmn Turques du Caire, Kahire, J930, B. 23, 224; bu- da bu an'aneyi devam eHirdikleri soylenebilir. rada, Kahire 'deki Azablar kaprsmdan da bahs- XV. asrrda Akkoyunlu devletinde, hassa noker edilir ), Kelimenin "bekar erkek ve kadm" roa- [b. bk.} 'leri arasmda a z a b ismini ta§lyan bir nasmda farst;ada da kuJlamldlg-l Bahiir-l 'aeam smrfm bulundugu goriiliiyorsa da, bunlarm va'de taszih edilerek, herath dervis Viilih 'in bir zifeleri ve mahiyetler! hakkinda §imdilik mabeyiH misal getirllmektedir, lfirnatnmz, yoktnr (Calii[ Davvani. 'Arz'niime,

XJV.-XVI. asrr bizans, latin ve italyan kro- turk. tre, it;in bk, MTM, V, 30Z). Akkoyunniklerinde adapi, asapi, azapi, axapi kelimele- lularrn, bu tabiTi, osmanlilardan alnus olduklari rinin t;ok defa »karsan, deniz haydudu", bazan tahmin edilebilir; osmanlrlara gelitice. onlar bu da - osmanhlardan bahsedilirken yeniceri ke- hususta XII.-XIV, asrr'lardaki sahi! beyliklerinIimesi He beraber kullamldrgma gore - "bir de esasen mevcut bir te~kiiah taklit ve iktibas stmf osmanh askeri" manasma kul1anlldtg-1 go. etmi§ ve bunu sonradan geni§letmi§ ve tanzim

riiliiyor (N. Jorga, La politique veniiienne dans etmis olmahdlrlar. (M. FUAD KOPROLO.)

les eaax de la Mer Noire; Bulletin de fa Sec- A z a b t Osmanh ordusunda hafif piyade kuvtion historique de I'Acadimie roamaine, II. vetlerini teskil eden bir srmf askere verilen annee, nr, 2-4, Bucarest, 1914, 5, 319; Mas isimdir, Bunlar aslen tiirk olup, ekserisi anadoLatrie, Histoire de Chypre, II, 299 ve Ill ), Mas lulu idiler. Azablar, ilk devirlerde yay a azabLatrie, adapides kelimesinin rumca e AActm:il;ro Ian ve den i z azablarr olarak, iki snnf idiler t kelimesinden t;lkml~ olrnasmr, bir ihtimal ola- sonra yay a azablarr iciude, maasli k a I e axabrak, ilerl siirmektedir, Ian meydana ~lktl. XVI. asrr ortalanna dQj!"ru"

Bizans kahramanhk destanlannda aizypades yaya azablan kaldrrrlmrstrr.

veya aizoupades ljekillerinde ge .. en kelime ile Osmanlalarru ilk devirlerinden itibaren, XVI. latin kaynaklarmdaki adapidee'ia aynl §ley, yani asnn hemen yarlSllla kadar, bir harp vukuunda azab kelimesinin yunan ve IMin metinlerinde hafif ok .. u kuvvetlerlne liizum oldugundan, sezikredilen iki bozuk §ekli, oldugu akla gelebj- fer i~in ne kadar azaba ihtiyac varsa, bu mikIirse de, Henri Gregoire (L' Epopee byzantine dar tesbit edilerek, sancaklara taksim edilir ve et ses rapports avee l'epopee iurque et l'epopee toplanmalan i~in emir verilir ve 0 suretle ihtiyaromane; Bulletin de fa classe des leiters et des ca gore, 20 veya 30 evden bir azah istenirdi, sciences morales et politiques de I'Academie Isteni[en azabm bekar, giit;lii ve kuvvetli olmasr royale de Belgique, [93t, XVII, 436-493) yu. lazlmdl. Sencaga mensup kazalardan secileu her nancadaki bu kelimenin X.-Xr. aeirlarda te- azabrn masraf ve iiereti onu secen yere ait olup, sadiif edilen atzypas, yani lJiicib [b. bk.], keli- XV. asrr sonu He XVI. asrrda her bir azab i .. in mesinden alindlg-lDl, hatta bizans destamndaki 300 ak~e tutmakta idi, Her azabm, askerden acopar veya achopar kelimeainin de aym §ey kacmamasi igin, kefili vardi t ka .. hgt takdirde olduj!"unu iddia etmektedir. masraf, bu kefilden alnnrdi, Azablara verile-

Goriiliiyor ki, tarihl bir istilah olan asal: cek para, azab alman yer He halkunn servetine kelimesinin mense'j ve ne zamandan bed kul- gore tahsil edilirdi, yani zengin olan ~ok, fakir" lamldlgl meselesi, halledilmis olmaktan uzaktrr, olan az verir veya hit; vermezdi, t§lte her hangi ~imdilik kat'i olarak bildig-imiz §ey, bu kelime- hit sefere hazrrlamhrken, azablarm boyle topnin daha XIV. aBIT kaynaklannda muhterif §le- lanmasma a z a b ~ a g-I r t rna k denilirdi. Btinkillerde kullanllml§ olmaSldlr. Buna gore, azab lar, maa§llan olmadlgmdan, harp zamamnda kelimesinin, donanmada hizmet eden muayyen biitiin vergilerden muaf idi!er. Azablar top lanbir askeri smlfm adl olarak, hit; olmazsa, XIII. II dlklan sirada, her san~ta iki defter tutulrir ; hatta XIV. asndan beri meveut oIdug-u soyle- bunlardan bid §ler'l mahkemelerde ve dig-eri, nebilir. Hakikaten elimizdeki ~ark kaynaklan devlet merkezinde hlfzedilirdi.

da, daha Osrnanhlardan evvel, Aydm.ogullarl Yaya azablan muharebe zamamnda; ordu beYliginde azablarm bulundugunu gosteriyor. saf-l harp niZamlnda iken, merkez .i.le cenablaEnveri 'nin Diisturname (nlir, Miikrimin Halil, nn (s"ag kol ve $01 kol) en onUnde bjJ!unurlar

.AZAB - AzAD.

uzedne ok yagdmrlard!. Ordu meryeni~erit\in onunde topcular ve onlarm de azablar yer ahzlardi, Tabii biiyiik

ile dii!}man arasrndaki muharebede ilk azablar maruz bulunduklanndan, vazitehlikeli ve hizmetleri biiyiiktii. Azabmuharebe esnasmda, meveutlari muayyen 0111'"'' .," kar§! taraftaki dii§maDln ehemmiyetine gore, ~ok veya nz olurdu; msl. Ankara muharebesinde oldug-u gibi, Istanbul fethinde de io.ooo azah vardi ; Otluk-Beli (Bes-Kent ) muharebesinde Anadolu azablari 20.000 ve Rumeli azablarr 10.000 kilili idi. Kanuni Siileyman devrinde, Rodas seferi i(}in, Anadolu 'dan 20.000, Belgrad seferinde ise, 10.000 azab ya:ulmasl emrolunmustu (bk. Taba1!;at al-mamCilik). Azablar baslarma krrmrzr bork giyerlerdi. Silahlarr ise, yay ve omuzdan asih pala ile kalkandan ; bilzan kargt da ta§lrlardl.

Lcweoelavius'tan naklen Chalcondyle zeyli te/ikilat kismi, s, 309), azablann, yerli smrfma jdhal edilerek, daim! surette orahmp, yevmiye He kale hizmetlerinae usiiliiniin, 1501 senesinde, venedikHe miiUefiklerinin Midilli 'yi muhasara : .. ··: .. ~.;~·I ... ·i srrada, ihdas edildigini ya:uyorsa da, 1460) 'te, Semendere 'nin zaptmdan sonmuhafazasr i(}in, azah tayin edilmis

malum (bk. Dursun, Tarih, s, 96) ve ) 'te de bu kalede 20 baluk azab :i >~~~.l_'~U~~ug_u kale defterinde kaYlth oldugundan defteri, nr. 47;! 5). azablarrn kale daha evvel kullamlmrs olduklan Kale azablarr, kalelerin biiyilk veya

"<';'~"',U)(UU." ve huduttaki ehemmiyetine gore, ocaklara ve her ocak da bir takrm aynlml§h. Kale azablarina ait eski "azabiin-t avval, 'azabiin-i !!Cinl v.s.

leT,mrl"I<' azab krsimlari, ayrl. ayT! cemaher cemaatin aga, katip, kethiida, boreis, bayrakdar ve serdeh, yani vardr, Boliiklere 0 d a denir ve her ile I oda basmdan miirekkep olurbiri vefat edince, yeti§babasrmn dirlilj:i ona verillrdi ; yevmiyeleri 3 ve 5 ak~e olup,

"z;m,ar!ln~ gelince, bunlar, reislerin embir sImi idiler, Azablarm '::' ":'.:":,"-'."" tnzmetmde kullamldrklarnn, XV. asnn ilk vajr.iI.,,,{,.·, gormekteyi:l: (bk. A/itk Pa§a-zade,

). Rei s, deniz azablarrmu basr deederse, k apt a n, yani kadrrga her reisin emri altmda, mev-

eutlart 7-8 ki§ilik, bdliikler vardi, Azablann yevmiyeleri, XVII. asrr ortalannda, 4 akceden 7 akceye kadar idi; tersanenin kethuda, vardiyan ba§1 ve hiinki-r gemisi reisi, h~p azab SImfmdan Cllkardl. Reis olan bir azab, kaptan 01. mazsa, sirasr ile terfi ede ede kethuaahg-a kadar yiikselir idi, Bbl eserlerde kalafat~l, kumbaraci ve marangoz gibi, tersane mllstahdemlerinin azablardan oldugu yazrh ise de, dogru olmayrp, bunlar devsirrneden gelme idiler. Istanbul 'da, tersane yamnda, azablann kt§lasl vardi ; bundan dolayr hala 0 mevkie Azapkaptsi denilmekteair. Kale ve deniz azablan te§kilab, Mahmud IL zamanmdaki lSlahata kadar devam etmi§tir.

Bib l i y og raj y a: A§lk P8§a-zade, Tarih (istanbul. 1332). s, 97; Ne§ri', Tarili (VeIiyiiddin Efendi kiitiip., nr. 235r, tiir, yer.); Dursun, Tiir/b·t Abu 'i-Fatl]. Clstanbnl, 1330, n§l'. TOEM, tiir, ger.); ibn Kemal, Tar;" [Fatih kiitiip., ur, 42°5, tiir, yer.); Taba1!;iit al-mamiilik COniversite kiitiip., ur, T. 1584) ; Kanunname (Veliyiiddin Efendi kiitiip. nr, 1969) ; Kanunntune (Esad Efendi klitiip., nr, 2362 ) ; Biiyiik ve kiit;iik kale defterleri (Basvekalet arllivi, Kitmil Bey tasnifi, nr, 4725); Kanunname-t Eyyiib Efendi (HuBusl. kiitup.); Kanunname (D§r. TOEM, ilave krsmr, s. 60); Chalcondyle, Histoire de la decadence de I'Empire grec et l'Eiabliesement de Celuy des Tares (1632), S. 309; Lfitfi Pasa, Tarili (istanbul, I34!), s. 76, not 8, 16[; TCie, altaviirl!J, I, .'308; Kanunname (Dniversite kiitiip., turk. yzm. 1807) val'. 21 a-22 h; Theodore Spanduyn Cantacassin, L~Origine des Turcqe (n§r. Scheffer). 1896.

(iSMAIL HAKK! UZUN~AR$ILt.) AZAD. [Bk. AZA-D.]

AzAD. AZAD veya AZADA( F. ; em. iiziidiin, iizCidagiin), eski §ekli iieiita olup, islam devri farislsinde h ii 1', S e r b est, e sir 01- m a y a n m inalanna gelir; tarihi metinlerde ise, muayyen bir ictimal Sin 1 f I Hade eder, iran'da daha Part!ar devrinde mevcut olup, sasani!erin ilk devirlerinde de devam eden ietlmai .bir taksime, gore, Ciziidiin. yani hiir adarnl ar, cemiyetin miihirn bir tabakastm te§kil ediyordu, ;;apur 1. 'a ait olan meshur Haclabad kitabesinde ~ahrdiiriin (kii~iik hiikiimdarlar, prensler), oaspuhriin (biiyiik ailelerin reisleri ve belki de biitiin fer tleri ; arap metinlerinde ahl al.buyuUit) ve oueurgiin (buyiikler, ileri gelenler; arap metinlerinde a~rCiI, al-'uzamCi') 'dan sonra iiziidiin (hiir kimseler, asilzddeler ) zikredilmektedir.

Bu rstrlahm mahiyeti ve ~umulii tamamiyle kat'! bir surette tesbit edilemiyor. A. Chrlsten-

AzAn.

sen, btl· IsbIablD, iptida, tran'l istila eden ari irktan flitiblerin iilelerine verildi1l'ini, Iikiu sonradan bu fatiblerden miihim bir krsminm, tiirlii amiller tesirl ile, bu asilzidelik sifatrm kaybederek, diger halk simflart arasma karretlglDl, bir kismmm da yiiksek aristokrasiyi te§kil eden vas p u h r ii n smifrua g-e"tigiui sOyliiyor. Her balde bu a z a d it n veya a z a· d a g iii n tibirinin k(iy asilzfidelerine verildig-i ve SaSan! ordusunun en miihim kuvvetini teskil eden suvan simfrmn bu koy §ovalyelerinden te§ekklil ettiki tahmin olunabilir, Sasaniler devrinin sonlarma dogru umumilesen ve islam futuhsbndsn sonra da devsm eden dehif,iin ( dih/fan) tabirinin Hade ettigi kay ag-alan da, her halde, bu ii z ii dan simfrna rnensup idiler,

A. Christensen, bu rstrlahm islam futuhatmdan sonra devarm hakkinda, hi<; bir §ey soylemiyorsa da, bu devre ait eski edebi ve tarihi metinlerde buna tesadiif edildig] gorlilmektedir ; Firdevst, azad, iiziida, iiziidagi kelimeleri gibi, iiziidiin ve iiziidagiin (bazan iiziidagiiniin) IStilahlarun da daima kullamr ; ara srra bu zurgiin ( snizurgiin ) 'dan sonra aziidagiin 'I zikretmesi, yukarrda bahsett!~imi2. ictimal tasnifi pek iyi bildi~ini gostermektedir. Tar/fl·i Sistan rnfiellifi,3II (923)'de emir Bii Ca'far'e bi'at edildi~ini anlatrrken, ordunun maoiili (kole[e~), sarhangiin {asrl askerler ) ve aziidagiin 'dan miirekkep oldugunu soylemektedir ki, bu sonuncularm, Sasanilerin son devirlerinde oldug-u gibi, koylerdeki kuC;lik asllz.adeler oldugu tahmin olunabilir, ~air Rtidaki yioe bu emire takdim ettigi bir kasidede, onu mih-i iiziidagiin diye tavslf etmektedir ki, bu kullams tarzr, yukarrdan beri verdigimiz izahati teyit ediyor. K~ylu ile hlikumet te§kilah arasmda bit nevi mutavassrt vazifesi goren, yani halka kars; hiikumeti, hiikamete kar§l halla temsil eden bu smrf, islam devrinde de devam etrnis, fakat sonraki tatiht metinlerde daha ziyade dehkan. [ b. bk.] ismi altmda zjkro lunrnust.ur,

AZiid kelimesini, yalnrz olarak, yahut tariM kaynaklarda veya eski Iran romanlarmdaki bir takrm kahramanlarm isim!erinde oldugu gibi (msl. Aziidba&t, Aziidsarv,. Aziidrihr, Aziidmard !iekillerinde), miirekkep olarak goriiyoruz (EtM-Geiger, Grund. d. iran. Philol., II, 145, 322 v.d.; f;lamd Allah Mustavfi, Nuzhat aZ·if,uifib, GMS, s. 125: I;Iaeeac zarnaomda Nesa §ehriain ainili Azadmard ismini ta~"yordu; bk. bit de F. JusH, iran. Namenbuch). Av ve musikiye iptiHl.sJ lie me§hur olup, Hindistan 'dan "ingene .. alglel ve iiarklellafl getideo (F. Spiegel, Eranische Alterthumskunde, Ill, 550, 833) Sasanl hiikiimdan Behram Gilr 'un d.riyesi ve ~algll:lsl Azadvar "n;' rtiaeerasl me§hurdur (al-~a'alibi,

Histoire des rois des Perees, trc, Zotenberg, Paris, 1900, s, 542 v.d.), iran'm muhtelif saha-. larmda bu tiirlii yer adlarma da tesadiif ediliyor : Azerbaycan 'da pamuk ve ~arabl ile meshur Aziid kasahasr (Nuzhat al-kuliib, s, 89), Horasan'da, German yolu iizerinde, giizel vemamar Azadvar kasabasi (l;ludfid al-'alam" trc, Minorsky, GMNS, s. I02), Sebzvdr civannda mamur bir koy olan Azad Manch ( Tart. lJ·i BayQ.a/f., Tahran, (317) 'den baska, Mazenderfln ve Esterabad'da bu gibi isimler tasryan yerlerin hali bulundugunu biliyoruz (bk. Ra-. bineau, Mazenderan oe Esterabad, GMS, fihrist ).

iran musikisinde aziidviir adh husus] bir beste veya makam bulundugunu Burhiin-i f$:iiti' 'da goruyoruz. Acaba bu makam, yukarrda ismi gec;en cografi rnevkilerden birine nisbetle mi bu adi almistrr, yoksa, Behram jn .. alglcl cariyesinin isrni He mi alakalrdrr ? Bunu tayin i .. in, elimizde bi~ bir §ey bulunmuyor, Yelmz Ali ~!r Nevai 'nin lrak tiirkmenleri arasmda ya. ydml§ oldug unu soyledigi iiziidviirl (bazl yazmalara gore, arzoiiri ; Hiiseyin Kaztm lugatindeki biisbiitdn yanlrs §ekli He erzviidl) He Burhanoi if,iiti' 'daki bu ism in aym §ey oldngunu zanncdiycruz [ bk. AROZ (tiirk)]. Buglin Tiirkiye 'nin ceuub-i §arki viiayetlerindeki turk. menler arasinda kullamlanv u z v a adh saz He ( bk, Ali Riza, Tiirkmen {:algdarz), Nevai 'nin bahaettigi beste ismi arasmda bir miinasebet varsa, 0 vakit bunun ar zoiiri §eklinde okunmasr daha dogru olur ve bunun iiziidviir adh beste He miinasebeti o lmadigi anlasrlrr,

Edebiyat rstrlalu olarak, iizlid veya azada, basr . ve sonu olmayan tek rmsraa veya beyite verilen islmdir, Kelime, tasavvuf istrlahi olarak da kullamhr ; tasavvuf akideleri iran 'da yayrldiktan sonra, diinya ile alikalanm kesmis, yalli maIlevj hiirriyetlerini kazanrnrs olanlara da bu srfatrn ve rildigini goriiyoruz. Tasavvuf edebiyatmda tesadiif edilen a z a dan, a z ad ag ii n 'dan maksat, hakiki sufiler ve dervislerdir, Kelime bu mfinasr ile, bilhassa, XV. asrrdan soura, 'bau iran ve Hind §airleri tarafindan da, mahHis olarak, kul1anllml~br; msl. Gulii;m 'All Bitgrami [ b. bk.~daha ziyade mahlasl ile" Azad Bilgrami diye tamnml§' oldugu gibi, bugun hind mill1 k.ongrasl' riyasetinde bulunan Abil Ka!am AZiiid da bu mahlasla tam:nmaktadlr.

Bib Ii 90 g r a f 9 a: Makale i~indeg(js. terilenlerden ba§ka bk. A. Christensen, L 'iran sous les Sasanides (Copenhague, 1936), s • 95, 105 v.d. aYn' ml!., ['Empire des sasanides (Copenhague 1907 ), s, 44, ~.d.; Fritz Wolff, GI~ssar zu Firdosis Schahname' ( Ber~ lin, 1935); .F •. JusH; ·iraliisches Namenbuch

'~l, AzAD - ~AK .s

·i· ... il!~I-'d~;;~~~~~;~~!;¥f}~~~?~t~ ;f~i~f~~:;~~~:~~fEQ~}~~i~

>1 .ii~ehir clup, miletliler tarafmdan tesis edilen, yet alml§ ve 4. hao;;h seferlerinde, istanbul 'da .:;ii/'.;T~na·isnammdaki Yllnan kolonisi civarmdadir. latin imparatorlugunun kurulusu, §arkta vene-

.· · ...•.•.• ~ .•.•. i.· ·· .•..............•......•....•...... <> .. B~kolOl ni, KMarad~~i~ i!~,,::za) kmdu" ehn1• mizinb!nr t(I'cMaar:~ ddeikIilBel:!anms USl'mtesna tobrirlu::llenvukiel'hyYa.Ukesdel~mil?mpiSae

" ....\<otlspa us = ae(l).l., ""'r"·,.. ,~para IS en umna-

{'iskelesi idi, Bu §ehrin yerinde daha evvel iskit- rator Mihael Paleolog, 1261 'de cenevizler He <;>i: ler~ (scythes) ait bir ticaret mevkii bulundu- Nymphaeum muahedesiniakdederek, venedikli\ii/<:ilmdan, Tanai's kelimesinin, iskit dilinde, ihti- lerin, baiz oldugu i.istiinliigii onlara vermistir il:mal,9umanasma gelen ve bu mevkiin adt olan, (A. A. Vasiliev, Hist, de l'Empire byzantin,

, . ',i'<1'aIia'daIlgeldigi tahmin olunuyor. Zengin bir Paris. 1932, II, ;11$).

}]····.·······:·<·iiii···· .• ·.'···!iehir.olaneski.Tanars 'in, Bosphore krrallarrmn likf::in~:r~:1~7~~:~:~aii~:~i:: !:iz:r~: p;::~

f :.::":~:;. K:;:;::~ zx: :;:;''':~:;.r;:

:~ . ye baslayarak, iki devlet arasinda Kefe ve Ta-

.;; ua'da !),iddetli bir rekabet yiiz gosterdi. Tana,

T bahk, havyar ile bugday ihrae, buna mukabi]

':'<f:·: . kumas ve §arap ithal eden ve esir ticareti de

', ::,:§, ..

yapllan miihim bir mevki oldugundan baska,

biri Astrrhan, Orgen" ve Kabil 'den, digeri iran'dan ge<;en iki kervan yolunun ba§l idi, ,iskenderiye gibi Azak da Hind ve Hind-i C;jrJj rnahsil.lleri (baharat) ile, Hazer sahillerinoen ve bilhassa GHan'dan gelen ipek ticareti io;;in elverisli bir yer olduguadau. (W. Heyd, His, ioire du Commerce du Levant au Moyen-Age. Leipzig, 1930, Il, l88 v.d.), italyanlar Tana vasrtasiyle bu yollara nufuz etmek isterlerdi. La-

iii .. ;~n m~!:sa:~::t~r~:;::;~~I!:n~ir g::~~~:1::~~~

::t:· .

, beraher. orada heriiiz bir kolonileri mevcut

l\,xu.<lslrda··.Iclrisi, Tana-sehrini Batlamyu!i'ta. degildtAzak't<ln Pekin'e kadar uzanan ticaret

··.i,r .••••.•.•....•..... ii· •• · •••• \i.i~;I~vft!r11:,~i~eV§~~!~;.i '::n~{ht~:~~n~e;~ ~:~:~:~t~v:;!:~~:;~~s:~~:~::~oeu~:~n~~o~::~~

.\)'I'1.1ina~kuyarak,. L.~§ekHnde yazml!)' ve son- Kagan nezdinesefir olarak gonderdigi Guilla •

. lii1~,~iar~:~k~~i~~!~r~~-~:g~:~ :~i~::~~!:; ~;; ) d: :a~~~;:: :e~~:t z: T~:;~::~ ~:~::

· .•...•.•. · · · : · ..•. ll...................................................................................................... ..CZekj,Velidi Togau'm verdigi ' izahata gore). etmiyor ve istanbul 'dan geJen tacirlerin MatJAbu'I-Fidii' (Taft:vlm al-buldiin, nsr, Ch. Schi- rigo (Taman) 'ya <;Ikarak, oradan Don nehri

"1' . ...er,Dresden,1845, -s, 288), bu §ehirden bahs- agzlna kayiklar gonderip bahk getirUiklerini jii.iiiederken, Tuma denizinin kenarmda bir ,"ok§e. soyliiyor (ayn. esr., s, 5). Tana ismine,avruiihirlerile mamllrelerin meveudiyetini, bunlarm pahlarm haritalarmda, 1306 'dan itibaren, tesaiiiiisekellesinden .. ogunun bulgar olup, aralarmda diif ohmmaktadrr (bk, W, Heyd. ayn. esr., n.

;l···········.~~;~:jX:;::u :~;~:dj~:;n e::::!:e~~ ::~~l~;e~~ ::8td:·~:;mhii:::~7e~·le~S~t: d~:i~~~::::~i ~~:r~:

.!ba§llca§ehrin Tuma oldugunu kaydeder. Orta niu tedviri i"inihdas edilen ve hiliihare Offi·····Ii.~<lg-da. Tana Karadenia ticaretinin miihim mev- eium Gazariae admi alan clevlet miiessesesinin .i· 'kileririden bid olarak goriiliiyor, ikbiil devrinde Cene~e i1e 'Vana arasmdakl tieareti kontrol buHcareti elinde tutan Bizans devleti zaytf. ettirsi ve bu §ehir ile olau miinasebetleri tan............. lamaga. ba§ladlktan sonra, Venedik ve Ceneve zim eyledigi goriilmekle beraber, 'l316 senesin-

~1'ili;,it~t;.rE;::~~~:;~:~~~::t~::~~;;~'~:~ I ;:£;:~~iQ:::::~;~'~;SS:::~;: '::i~l;

':-,:j":'>,'.

."._:"

1·······

;'-;{ ..

~-----------------------------------------------------

AZAK.

(W. Heyd, ayn. esr., II, ISr; G.I.Bratianu, Recherches sur le Commerce des genois dans la Mer Noire all! XIII- steele, Paris, 1929). 1317 senesiuden itibaren sikkelerin iisfiinde' Tana ' mn tiirk~e adi olan ve nehre izafetle "ayak" rnanasma gelen A~atc ismine tesadiif edildigi gibi, bu isim, ilk defa olmak iizere, XIV. asrm islam alimlerinden ibn Fasl AlIiih al- 'Umarl 'de (bk. W. Tiesenhausen, Altm Ordu deoleti tarihine att metinler, turk. trc, ismail Hakki izmirli, istanbul 1941, al-'Umarl 'nin Masalik al-abfiir 'rndan naklolunan metin ve terciimesi, s, 378, 381) ve ondan sonra da Abu 'l-Fidii' 'da ( Takolm al-buldiin, S. 29,216,292,29,6) ve ibn Bat!uta'da goriilmektediT.

Cenevizler gibi, Tana He miinasebete giri§mi§ olan venediklilerin de XIV. asrm ilk yarrsmda, bu §ehirde biizl ticaret miiesseseleri a~mag:a basledsklari ve orada bir konsolos bulundurduklari anlasihyor. 1332 senesinde A1tm Ordu ham 6zbek Han nezdiodeki Venedik elcisinin, 0 srrada Alhn Ordu devletinin bir §ehri olan, Azak 'ta venediklilere mahsus bir mahaUe tesisi i.;in vaki olan tale bini kabul ederek, yiizde ii~ vergi vermek §artiyle bu miisaadeyi bahsetmistir, Venediklilere tabsis olunan yer, Don nehri kenarmda batakhk bir saha oldugundan, buradaki binalar kaziklar iistune kurulmustur, Bu mahalle yaplhrken, Azak 'ta bir de Cenevia rnahallesinin mevcudiyetini gosteren deliller bulunduguna gore (bk. W. Heyd, (19n. esr, II, 181'V.d.), bu eenevis mahallesinin 1316 ile 133z seneleri arasmda kurulmu§ olmasi iktiza eder. Bu srralarda Azak'ta venedikliler gibi eenevizlerin de bir konsolosu vardr, islam seyyaht ibn Bagiita'DID bu zamanlara (~aban, 734) rastlayan ziyaretinde, biitun havali Tiiliiktemiir adli bir emirin hiikmii altmda bulundugu gibi, bizzat Azak'lD biiyiik emirlerinden hViirizmli Mehmed Hoca tarafrndan idare edildigi goriiHiyor. ibn Batiita, §ehri, deniz kenarinda giize! bir belde olarak tarH eder ve cenevizler ile dig-er. kavimlerin oraya mal getlrdiklerini ve kendisinin Hnbr ve ilyas'a nisbet edilen bir ibadetgah civarmda ikamet ettigini sayler (ibn Bat!ii!a, SeY(1hat-name, he. Mehmed ;ledf Pasa, istanbul, 1333-1335, 1,,364 v.d.),

Her iki italyan cumhuriyeti, Altin Ordu de vletinden Azak 'a yerlesmek miisaadesinl temin ettikten sonra da, aralanndaki rekabet sona ermemi:;;, hatta cenevizlerin tesiri He 6zbek. Han, vimediklileri tazyik etmi:;; ise de, halefi Cani Bey Han, onlara yeni miisaadelerde bulunmu§tur.

Azak'ta oturan yabancl Heirler i~in feliiketli bir YII olan 131-3 senesinde, Venedik gemicileri :,1<;: b!'t1k a,rM!no;la ~lkan l?ir kavjl"ada, liqca

6mer adh birinin aldiiriilmesi iizerine, venedikli, ceneveli ve floransahlar taarruza ugrayarak mall art yagma ve evleri tahrip edildigi srrada, cenevizlerin 350.000, venedikliledn de 300.000 altin (ecu) zarara ugradlg:l dii:;;iiniiliirse, buradaki yabaucrlarm serveti hakkmda bir fikir elde edilebilir, Bu kavgalardan fena h§.lde hiddetlenen Cani Bey, garbh tacirlerin bir daba Azak 'ta goriinmemelerini emretrnis ve en miihim ceneviz miistemlekesi clan Kefe 'ye saldirml§sa da muvaffak olamamis, fakat Azak'lD harici ticarete kapatrlmasr, bizansta balik ve bugday klthgma sebebiyet vermistir, Mamafih az zaman sonra Venedik ve Ceneve, Han 'Ill nezdine sefir gonderip, sulh akdini temin ettikleri glbl, venedikliler, verdikleri giimriik resminin yiizde belle, ';Ikanlmaal m\istesna olmak iizere, evvelki imtiyazlannl aynen elde etmill ve kendilerine, Don nehri sahilinde yiiz kadem uzunlugunda, altml;;! kadem geni§ligi!lde bit mahal de tahsis oluumustur,

Fakat bu vaziyet Venedik i1e Ceneve'nin arasim tekrar a"lp, harbe sebebiyet vermis, 1352 'de iki cumhuriyet, Bogazi .. i 'nde, neticesi pek kat'l olmayan bir deniz muharebesinden bir ka.; sene sonra, barl§orak,. ii.; sene miiddetle, Azak 'a ticaret gemisi gondermemegi kararlastaml§ ve bu miiddetin hitammda Azak Iimam He yine ticar'i miinasebet balllaml§br.

Cenevizlerin Azak 'taki imtiyazh mintakalarrm idare tarzlars hakkmda, 1449 tarihinden itibaren esash mahlmat elde edilmistir, Bu devletin Karadeniz ' deki kolonileri meyanmda Kefe, hilkim bir vaziyeUe olup, oradaki mahkeme, Kefe konsolosu miistesna, biitiin memurlari muhakeme salahiyetine malik bulundugu gibi, Tana mubahzlart ve Istihkamlarr, Kefe konsolosu tarafrndan tefti§ edilirdi, Yalmz burasi aisbeten uzak .. a oldugundan, bir dereceye kadar daha miistakil bir vaziyeHe idi, XIV. asrrn sonlarrnda tekrar bczulan Veaedik - Ceneve mlinaaebetlerl, bir .;ok "arpl§malardan sour a akdolunan 1381 Torino muahedesi He, yenidell diizelmill, fakat Azak ticareti bu defa iki sene i.;in terk edllmistir.

Timur 'un Albn Ordu devletine hiieum e'mesi de Azak tarihine miiessir olan hadiselerdendir, 1391 'de Timur 'un kuvvetleri Azak kaprlarma kadar dayandlgl gibi, bu hiikiimdar 1396 seferinden donerken Azak 'a hiieum edip, imtiya;!:lt maballeleri yagma ve tahrib etmi§ ve avdetinden sonra venedikliler ve, belki, cenevizler tahribah tamir i~in biiyuk gayretler sarfederek, kiliselerini, konsolosluk binalanm, surlanm ve kalelerini yeniden yapml§lardlr. 0 tarihte venedikliler mahallesini o;;evirep 9urdan ba~ka. on]!lTln Ilehh- h<lr~(,!ill>d~ !;lir tepe iistiill-

AZAK.

de iki kuleli bir kalek ri vardi ki, dUlJmanlarma kar§1 mallarrm burada saklarlardr (W. Heyd, Il, 376). Timur istilasmm Azak ticaretine verdigi zarar bu kadarla kalmamrs, Vin 'e giden karvan yolu iizerindeki Asbrhan ve Saray lJehirlerinin tahribi, Azak ') bu yoldan gelen emtiadan epeyi mahrum brrakrmst), Hind 'in baharah ve iran 'm ipegi Azak yolu ile degiJ, tekrar Sudye tariki He nakledilmege baslamaklu beraber, venedikliler He cenevizler, gerek §ark ticaretinin az .. ok devam ve gerek §imal memleketleri mahsil.Jii ile balik ve esir ahm satimmdan yine Tana'da oturmag; karl! bularak, bu §chiraynlamaml§lardlr. XV. asriu baslarmda, 'm yeni taarruzlara ugradlgl goriiliiyor. K1P .. ak ham Pulad Beg, Azak 'a hiicum katliam ve evlerini yagma

Timur Han zamanrnda yalmz yapmak hakki verilmistir,

Kerimberdi Han 'ID buyiik bir ordu He yeni bastan Iahribat de, her tahripten bastan tamir

Kmm i§lerine karrsan ve ,,",uu.'''''''''<> tarafdar da bulan cenevialere kmmhlarrn osmanh hlikiimdarnuracaarr iizerine, esasen Karadeniz'i turk koymak isteyen padisah, 1475 'te Pasa kumandasinda donanma ve sk<,r'<rn,\rI"Titl. basta Kefe olmak iizere, ceneviz fethettirdi. Bunlardan Tana

) 'mn zapb ile de bu miistemlekelere son oldu (W • .Heyd, ayn. esr., Il, 40;1-407; Pa§a-zade, Tuviirl!;-i til-t 'O§,man, istanbul; 1332, s, 183).

Deniz lceslfler] dolayrsr He ticaret yollannm degi§mesi yuziinden, Azak, uzak ~ark ticaretiiskelesi olmaktan ~Ikarak, XV. asirdan ifiOsmanh devletinin bir serhad kalesi haHui'selmi~tir. Mii~ti'lhkem bir mevkl 91!lll A\,<ak

kalesi osmanlrlarm elinde kaldlfrl miiddetce, Don kazaklannm ve ruslarm denize 91kmak i~in yaptiklarr tesebbiislere maui olan ve Azak de. ni:d ile Karadenis Tn emniyetini temine yarayan pek miihim bir mevki olmus ve Azak muhafraIarr, Kefe eyil.leti beyleri ile beraber, burada astrlarca biiyiik gayretler sarfetmlstir,

Etrafmda yaljayan kavimler He miicadelesi eksik olmayan Azak kalesine XVI. asrrda rus .. an Korkune ivan tarafmdan taarruz edildigi ve bu yiizden kalenin tehlikeye ugradlgl aula!;llhyor. Kanuni S'ultan Si.iIeyman zamanmda (1558/966 ) 'de muhafrzt Ali Reis 'in miidafaa ettigi Azak 'a rug kuvvetlerlnin hiicumu, turk donanmasrmn yeti§mesi uzerine akim kalmakla beraher, kalede a<;hk ve korku hiikiim siirdiiglinden, ahalinin ba§ka taraflara muhacereti ve ruslarm yeni bir taarruz l<;in £traat kollamalarr, ertesi sene esash tedbirler almmasuu intae etmi§ ve kaledeki vurguncular Akdeniz adalanna siiriildiigii ve bir <;ok sancak beyleri bu tarafa memur edildigi gibi, ivan 'in ikinei hii. cumu Kefe beyi Sinan Bey'in cesarefi kar§l. smda temamen akim kalrmstrr (Ahmed Refik, Aflk deniz meselesi oe Azak muhasarast, TTEM, sene 16, s. Z61-Z75; bu yazida hazine-i evraktan 91kanlml§ 12 vesika sureti vardir),

Murad IV, zamanmda (1637;_ 1047) Kmm hanlrgrnda znhur eden dahili miicadele esnasmda Kalgay Hiisam Giray 'm Auk havalisinde oturan nogaylarr Akkirman tarafma gotiirmesi yiizunden frrsat bulan ve $aylfa dedikleri deniz vasrtalari He Don nehrinden ~lklP Karadeniz, hlitta Bo~azi .. i sahillerine kadar tecaviiz etmek cesaretiui gosteren Kazaklar, bu de/a ruslarin yardum ile, Azak kalesini zapt ve i9indeki miisliimanlarm ekserisini liehit ve bbllarrm esir eHiler (Katib C;elebi, Fezleke, istanbul, 1287, II, 61, 190; Nii'ima, Tari!J, istanbul, 1280, III, 304). Murad IV.·lD Bagdad seferine <;lkarken, Karadeniz'de "Azak ahvalinin tecessiisii i<;ln" donanma He 0 tarafa gonderdi~i Piyale Kethiida He Azak', kurtarmag-a memur olanlardan Kefe beylerbeyi Yusnf Pasa kazaklara kar§1 hazl muvaffakiyetler kazanarak geri dondiiler (Nii'ima, Tiiri!J, III, 374, 376). SuI. tan Ibrahim zamanmda 6zi muhafrzr Deli Hiiseyin Pasa, Azak'lll istirdadi i .. in hazrrlanan kuvvetlere serasker olup, Kirrm ham Bahadur Giray, kapudan-i derya Siyavue Pasa ve daha baska kumandanlar ile birlikte, kaleyl siddetle muhasara ettilerse de (1051 = 166[), kar~lla§trklarr rniidafaamn §iddeti ve kl§lO yakla§masl yiiziinden muvaffaktyet kazanamadrlar. Mamafih Hiiseyin Pasa, kazakJara pek ,"ok zayiat verdirdigi gibi, kalenin varosunda, $a!!lfr yapmak i}iol iddihar t;.gilmi~ olan keresteyi yakm~k ~Q-

88

AZAK.

reti ile, ileride kazaklarm akmlarma yarayacak gemi insasnnn onune ge~mi§ oluyordu (Katib ·<;eIebi, ayn. esr., II, 223; Na:'imii, ayn, esr., "IV, 6; bu sefere i'i'Hriik eden Evliya <;eIebi, ·SeYahat-name, istanbul, 1314. II, Il3-uz'de bu muhasara tafsi!ath olarak anlatrlmaktadrr ; aym eserde (istanbul, 1928, VIr, 886) bu muhasaramu 70 gun 70 gece surdugii goruHirse de, J. de Hammer (Histoire de l'Empire Ottoman. Paris, t837, X, 18 v.d.) bu miiddetin 3 ay oldu·gunu kaydeder; (keza bk. Ricaut, Hist, des Trois derniers Empereurs des Turcs depuis

1623 jusqu'a 1677. suioant la copie imprimee d Paris, 1673. ingilizceden terciime, If, 177 v.d.). Muvaffakiyetsizlikle neficelenen bu muhasara. dan sonra, 1642 (zilhicce 1051) 'de Azak seferille mernur olan Sultan-aade Mehmed Pasa

(bk.Mun~a'iit al-saliitln, istanbul, U75, II, 232 v.dd,), Kefe hududunu ge"ip, Kirim ham Mehmed Glray IV. ile Azak iizerine vardlgl zaman, kazaklarin, boyle biiyiile bir kuvvetin geli§inden iirkiip, kaleyi alesledikten ve bir ·klsmlul da su altrnda biraktrktan sonra, ~ekilip gitmi§ oldukla~ml gordii (Katib <;elebi, ayn. esr., If, 224 v.d.j Na:'lma, ayn. esr., IV, 14 v.d.; ·Hammer, cqm, esz., X, 20 v. d.). Sultan-zfide Mehmed Pasa, pek 'harap bir halde bnldugu Azak 'mt3mir ve muhafazasma Kefe beylerbeyi islam Pasa 'YI memflr edip (Na:'imii, ayn. esr., gost. yer.), kalenin imartm ve yeniden is·k£ll1ll1 temin eylemis (bk. Rlcaut, ayn. esr., II, 182), islam Pasa , da kazaklann karargfiln olan sahalarr istila ile 5.000 kadar miisliiman esirini kurtarmaga muvaffak olmustur (Katib <;elebi, ayn. esr., II, 228). Azak lm istirdat ve

.: tamirinden sonra ve 1666 (1077) senesi basmda 'burayi ziyaret eden Evliya <;elebi bize kale ve civarr hakkinda, mufassal malumat vermektedir( Seyahai-n'{tme, n, 885-898). Don nehrinin sol sahilinde bulunan Azak, Evliya Velebi "nin anlatbgma gore, 4.000 adim <;evresinde, dort ko§eli bir kale olup, §imal taraft mustesna, etrafr hendek He ~evrili 70 kulesi bu"!u~an ve, aym sur dahillnde bulunmak iizere, Frenk-Hisan, Orta-Hisar ve Toprak-Kale adh u~ krsimdan miirekkep olan bit kale idi. Bu kulelerin 40'J ·kalenin en ziyade tehlikeli olan §ark ve garp klsl~lannda bulunuyordu. Her hisarda ·tir cami vardi, bunlardan biri Bayezid II. 'e ilit clop, Gedik Pa§a 'um fethettigi Frenk-Hisan 'nda idi; Orta-Hisar 'da, i<; kale mahiyetinde olan, ;;ahin Pa§a kulesi bulunuyordu. EvUya <;elebi 'nin verdigi tafsilata gore !/ehirde haslr ve kaml§tan duvarh ve toprak ortUlii 2650 evden maada, pa§a aaraylan, yeni"eri agalanna, eebeci ba!11 ve dizdara mahsu$ konaklar d~ Ql,1!up.m<lkt!l idi, Ort!l-Ki!.lar'dal Ak M~~m~9

Pasa tarafmdan, sur iiaeriue ve Don nehrine kar§1 yaptrrilan ko§k "bir teferriicgah ve bir kasr-i z'iba" olmustu, Frenkhisarr 'nda yiue nehre naZlr olup, Arslan Kulesi adi veriIen kulede, Evliya <;elebl, mermerden, kanath bir arsIan tasvirinin bulundugunu ve bunun, venediklilerin San Marco arslam oldugunu kaydetmektedir (Seyahat-name, VII, 889). Toprak-Kale, vaktiyle ";l)..} adrnda; etrafr acik bir varos iken, kazaklarm miitemadi hiicumlari kar§lSlUda harap olmus ve nihayet 1616 (lOz5) 'da sur i<;ine ahnmistr.

Azak'm etrafmda ii .. varos bulunuyordu: §ark tarafmda, nogaylarm oturdugu .jl.}> .i JJ';; garp tarafrnda tatarlar ile meskGn JI.}>.j Ji ve ~ehrin dort kaprsrnm bulundugu cephenin drsmda "Ten nehri kenari varosu", Bunlardan ilk ikisi hendek He t;evrilmi§ti. Evliya <;elebi, Azak'ta muhtelif smrflnrdan 13.000 yarar asker ile pek ,<ok top mevcut oldugunu ve bu asker in kumandanlarrndan baska, kalede kadi, giimriik ernini, bacdar, mirnar basr ve "firkateler ile gezer" kapudam bnlundugunu soyledigi gibi, giimrugu, ihtisabr ve bac-t bazarr pasalara hass-i humayun olarak 4 yuk akca tuttugunu kaydeder (Seyahaf.ntlme, VII, 888), Azak'lll hususiyetlerini anlahrken, orada bahktan baska yiyecek klthgma, siyah havyarr ile bozasmm ve bozahanelerinin bolluguna, kaleye deniz tarafmdan baslca imdat gelecek yer bulnnmadlg-Illa ve muhafrzlarm gece gundib: kazaklar ve kalmuklar ·ile ~arpl§hgma i§aret eHikten sonra, Azak'm "Pa§asl sahra-i heyhatm padi§ahldlr •• , i§leri Allah 'a kalrmstu-" del' (ayn. yer). Her zaman taarruza a<;lk bit vaziyette bulunan bu kalenin muhafazasr hususunda Kinm hanlarmm da buyiik yardrmi goriilmii::;. 1656 (xo66) 'da kazaklarm hiicumuna uj!'radlgl vakit Mehmed Giray IV. tarafmdau kurtarrldlgl gibi, 1659 (1069) 'da ruslarm Konotop 'u muhasarasr srrasmda ~ar Aleksey Mihaylovic 'in gonderdig; bir kazak kuvvetini de Kmm hanz5.desi Ahmed Glray Sultan firara mecbur etmistir (Silahdar fludlkllh Mehmed Aga, Tiirib. istanbul, 19z8, I, 6r, 169). Kazaklarm, Don nehrinden <;Ikarak, Karadeniz sahillerinde baskill yapmalannm tehhkeli bir hal aldlgl ve buna yalmz Azak kalesi ile kar§l koymanm miirnkiin olmadigrm goren Osmanh devleti, Don nehri iizerinde ba!}ka mlistahkem mevkiler yaphrml§ ve bunlarm en kuvvetlisi olan Sedd-i islam kalesi ve Kule-i ;;ahi ile, Galata kulesi bi<;iminde bulunan, Kule-i Sultaniye 1660-166: senelednde iu§a edildigi gibi (Siliibdar hndlkhh Mehmed Aga, 1, 208; Evliya <;elebi, VHf. 898 v.dd.), daha muabhar zamanlarda, Azak eivarllld!l ba~ka kult;:lert lUes~la Pa~a kul~si ik Y~lli·

AZAK - AZALA.

\,eri kulesi bina olunmustur (Suphi, Tarih; is-hakktnda ma]umat vardrr ), 1739 Belgrad rnutanbul, U9S, var. 78). . .. ahedesinin 3. maddesi ·mucibince, Azak, istih-

XVII. asrm sonlarmda Osmanh devletiAvus- kamlarl Ylkdmak vebir daha tahkimedilmeturya, Lehistan ve Venedik ile muharebe ba,- mek §artt ile, Rusya 'ya blraklldl8-1 gibi .( Nora:;linde iken, Rusya 'YI Karadenize "Ikarrnak ai- ·dounghian,ayn. esr., I, ·%59 v.d.), :1774 Kaynarca yasetini takip eden .. ar Petro I. Azak '] biiyiik 'muahedesinin 4. maddesine gore,gerek Osmanh blr ordu ile muhasara etmis ise de, gerek kale devletinin, gerek Rusya 'DIn istedikleri yerlerde rniididilerinjn~ gerek imdada yetisen Kefe bey- tahldmat yapmalara kabUlolunmulJ ve aym lerbeyi Murtaza Pasa He Kirun hanzfidelerln- muahedenin 20. maddesine gore de, A2ak'm den Kaplan Giray 'In gayretleri sayesinde, 96 Rusya 'ya terki teyid edilmistir (ayn. esr., I, sonra, biiyiik zayiat vererek 322, 328). XVIiI. asrrn Son senesinde Azak '.

mecbur olmustur (15 tesrin 1. 1695 = 4 ziyaret eden ingiliz ·seyyahl ·Edouard Daniel n07 ). Fakat ilk muhasarada mlida- Clarcke (Voyages en Russie, et en Turquie, §ehit ve surlarr harap olan Azak Paris, 1813, II, 93 v.d.),tiirkler ile rnslar arasmedilmedigi ve gonderilen daki mubarebelerde vedhret kazauen bu mevkii heniiz yeti~emedigi bir srrada gorunce, ugradlgl inkisarr anIatbktan sonra, 1107), ilk muvaffakryet- orada, turk kalesinden aneak harap surlar ile

. ~~L~_IC._:C • .:J~_ birinin donanmasrahk 01. nehrin kar§l sahilinde Petro I. 'nun yaphrdlgl ve Don nehrinde alelacele bir tabyadan baska bir fJey kalmadrgrm, i .. inde donanma viicuda getiren Petro I., Azak '. ka- ihtiyaraskerler ile pelcaz ahaliden ve ancak radan venehirden muhasara etti, Kalenin 50 kadar evden ba§kabir !;ley bulunmayan ·4_:C:SOO ki§iden miirekkep olan mubafialari Azak'm artik hi .. bir kiymeti olmadigun kaydelden geldigi kadar miidafaa ettikten sonra etmektedir. Mamafih Azak daha sonralarr imar teslim oldular (6 ag-ustos 1696 = 7 mnharrem edilmis ise de, Rostov 'un inkiijlaflDdan sonra ; Rasit, Tarih, istanbul, u8~, II, "352 eski ehemmiyetini tamamen kaybetmistir,

384 v.d.r Alferd Rambaud, Histoire de (M. CAvio -BAYSUN.)

Paris, 1878, s, 352 v.d.; K. Waliszewski, AZAL. [Bk. EZEL.]

le Grand, Paris, 1897, s, 73 v.d.), Os- 'AZALA (A.; tiirk. AOALE), ibn sIna, tara-

devleti He rusIar arasmda 1700 tarihinde frndan, /fii.niin (Biila:!s:, 1897, I, 39) 'da '1oyle muahedeniu 4. maddesi mucibince, tadf ediLmektedir: "uzuvlarm iridi hareketleri,

kalesi ile ona tabi alan eski ve yeni I ancak onlara lIinir.Jer vasrtasi ile dimaJj'dan gelen hisarlar ruslara brrakildi ise de {Rasid, bir kuvvet ile vukubulur. Sinirlerin, hareket eden If, 496; Gabriel Noradounghian, Recueil uzuvlarrn en esash unsurlarr olan, kemiklere internationaux de l'Empire Ottoman, dogrudandogruya yapismalarr, kemikIer sert 1897, I, 198), 17U 'de Baltaci Mehmed ve sinirler yumusak olduklan i~intmiimkiin

'nm Petro I. 'yu Prut'ta fena h3.ldeslh~. deg-i1dir. Bundan dolayi, H&lik lutfedip, kesrrada akdolunan muahede He (Ra§id, miklerin tistiinde sinire benzeyen ve veter dem, 262), Azak kalesi arazi ve miilha- nilen bir madde bitirerek, onu sinirler iJe birlesOsmanh devletine lade edileeekti, Fakat tirip, tek bir madde haline getirmi§tir. Sinir muahede §arhna riayet etmemesi yii- ve ribattan miirekkep olan bu madde, gayet "Ikan ihtilif yeni bir sefere miincer rakiktir; zira sinir uzak yerlerdeki uzuvlara

gibi goriiniirken, \:ann sulha temayiilii eri§tigi vakit, hacmi ve glIzab, mense'indeki sadrazam Damad Ali Pasa zamanmda, haerm ve .gllzaia 'nazaran, artmaz. Sinlrlerin 'te, Edirne 'de akdolunan muahedenin 4. kalmhg-I, mense'Ierinde dimag- ve murdar i1igin mucibince Azak kalesi geri almdr (No- (nubii' al-~avkl) cevherine, basin haemine ve rsuounqman, ayn.esr., I, 205).1736 tarihinde rus- sinirlerin rnahreklerine goredir. Uzuvlarm haharp Win etmeden Azak'a teeaviizii ile ba§-' rekete getiritmesi yalnlz sinirlere kalaaydi, hu. muharebede, maresal Munich tarafmdan susiyle uzuvlaradaglldlg-I ve bir tabm kollara

edilen ve pek bakimsiz ve harap bir boliinerek, mense'Indcn uzakla§bg-I nisbeHe inbulunan Azak kalesini, muhafrzi Mustafa celdigi i~in. i§ikir tegayyiirleri mficip olabi- 3 aydan fnzla miidafaa ettikten sonra lirdi .

. blrakmaga mecbur oldu (Subhi, rarflJ, Bundan dolayi, Halik, kemal-i hikmetinden,

78, 8t;. A. Rambaud, agn. esr., 434; AI· sinirden ve veterden miirekkep olan maddeye Vandal, Une ambaesade [rancaise en gllzat vermek i~in, onu tarazlayarak, bu suretle sous Luis XV, La Mission du Mar- husUle gelen liflerin arasmret iledoldurmu§ de Villeneuve, Paris, 1887, s, 2SS v.d.; vehepsini birzar (gi~ii') ile sardiktan sonra, b"rlld~ A?;;t,k'm askeri vaziyet ve ehemmiyeti ortasma sinir gibi maddelerdsn yaplltl"Ii' bir

etH!!,i vakit ribat ve asaptan mtiretcken olan ve adaleden kemiklere kadar gidenveteri o;.eker ve bu sure tle adalenin yapl§bi'p uzuv o;.ekilmi~ oIUT. Adale gev§ediki vakit, veteri birakrr ve ",ekilmi§ alan uzuv eski vaziyetini bulur".

Adalelerin tellrihi, sayrlarr yiizun bareket eden krsrmlarma tekabiil eden, y ii z (vach) adaleler] ile ba~lar (s. 40- 5 3 ) :

I. ol- cabha (aIm) adaleleri,

2. al-mukla (goz kiiresi ) adaleleri,

3. al-cafn (iist goz kapagl) adaleleri.

4. al- f!add (yanak adaleleri He birlikte du-

dak) adaleleri,

5. al-so fa (dudak) adalele rio

6. al-minh ar (buTun kanatlarr ) adaleleri.

i. ol-fakk al-asfal (alt .. ene, eiiek) adaleleri.

. Buulardan sonra:

8. al-rd« (ba§) adaleleri.

9. al-hancara (han .. ere) adaleleri,

10. al-hulkiim (bogaz) adaleleri,

I I. al-' {]fm al-liiml (Him! kemik) adaleleri. 12. al-lisiin (dt!) adaleleri,

l3. al- 'unl« oa 'l-rakaba (boyun) adaleleri.

14. al-sadr (gogus) adaleleri.

15. al-'azfid (kol) adaleleri,

16. al-sa'id (on kat) adaleleri,

17. ai-rusg (bilek) adaleleri.

18. al-asiibi: (parmak) adaleteri.

19. al-"aIab (bel kemigi ) adaleleri,

20. al-batn (kann) adalelerl,

ZI. al.un§iyayn (husye) adalelerl,

22. aI·ma§Cilla (mesane) adaleleri,

23. al-gakar (kadib) adaleleri,

24. aI-male'ada (§ere) adaleleri.

25. al-fab~ (uyluk) adaleleri.

26. al-sii]: va 'l-rikba ( bacak ve diz ) adaleleri.

27. al-majsal al-kadam (ayak bileti) adaleleri. 28, al.a'!iibi' al-ricl (ayak parmagl) adaleleri.

Misal olarak, lami kemik adalelerinin tesrihini zikredelim: "bu kemik adalelerinin ba:l1larl lamt kemige mahsus ve bazllan da dig-er uzuvlar He miisterektir, Uimi kernige rnahsus adaleler 3 .,;ifttir: hir ",ift, alt ~ene tarafmdan gelip, Himl kernik i.izerinde bulunan miistakim bir hatta yapl§lr. Bunlar bu kerniti ",eneYe dogru .. ekerler, Baska bir .. ift, <;;enenin altmdan ",lklP, dilin altmdan ge .. erek, bn kemigin list tarafma gelir, Bunlar da kemigi alt ~eneye dogru .. ekerler, Do;;iineu "ift ise, kulagm yanmda bulunan ibrevi niiHilerden ( zavii'id ai-f}ahmiya) ne§'et ederek, lam! kemigin iizerinde hatt-i miistakimin ali ta-

rafrna yapl'1lrJar", (J. LIPPERT.)

A~AN. [Bk. EZAN.] AZAP. [Bk. AZAB.] AZAR. [Bk. AZER. J

A~AR yabut ADAR. [Bk. AzAR.]

AzAR. A~AR (yahut ADAR), fars takvlminde 9. aym ve aym zamanda her fars aymm 9. giinunun adidrr, Bundan dolayr, Az;ar-mah ("Azer· aYl") ve Az;ar-ruz ("Azer giihii") tabirleri He bu iki manaYI tefrik ederler, (E. MAHI..ER.)

A~ARB~YC.AN. [Bk. AZERBAYCAN.] A~ARGUN. [Bk. AZERGi)N.]

A~ARI. [Bk. AZERt]

'AZA YM. [ Bk. EDHEM <;AYI.] 'AZAZIL. [Bk. AZAzlL.J

AzAziL. 'AZAZIL (A.), Kitab-l mukaddes 'te, yalmz "kefaret gunu" miinasebeti He (Levimer, XVI, 8v.d.) ismi (Azazel) gellen fevkattabia bir mahlflkun adidir. Kitab-i mukaddes'te, Ii e y tan dan sonra en esrarengiz fevkalbeser bir §ahsiyettir. "Kefaret gunu" ba§ rahip, kavmin gunablan j<,lin, iki gen .. erkek ke .. iden kur'a ile birini Yahova 'ya ve digerini Azazil'e kurban eder, Yahova "runki hernen kesildigi balde, Azixil'inki, kavmin gunahlan He yuklii olarak, bir adam ile \role gonderilir (Avrupa Iisanlarmdaki scapegoat, bou~-emis~aiTe ve Siindenbock tabirleri buradan gelir).

Azaxll hakkmda en eski rivayet, apokrif (mevsuk sayrlmayan ) yahudi kitaplarmdan, Enoch 'un kitabmdadir, lnsan kizlarmm gib:elligine leaptlarak, Hermon dagl iizerinde yere inmis olan 200 melegin reisleri arasmda e dr, u. olarak, Azael ( bab 6: 7 ) ve baska yerde ( bab 69 : 2-4), 10. olarak, Azazel suretinde yazlhdlr. insan kizlarr He birlesen melekler (Allah ogullar!) krssas. (bk. Tekvin 6), Eno- ch 'un kitabinda, en eski §eklinde, goriitiiyor, Bu birlesmeden peyda olan devlerin dilnyaya yaydlklarl kotiilUkler yiiziinden, tufan sulari yeri basmadan once, Allah bu melekleri cezalandirryor ve bu arada AzazH 'in de ellerini ve ayaklanm buyiik meleklerden Rafael 'e baglatarak, Dundael'deki "olde bir ,<ukura attrrryor (bab 10: 6-4) ve: - "hiikum gunii ate:;; batafpna abJacagl vakite kadar yiiziinii karanltk ortsun de 1§lk gormesin"- diyor. Issrz "ollerin karanlrg: t .. inde son gune kadar bag-II kalmaga mahkflm olan mel'un melek efs~. ncsinin yahudilerden araplara yahut daha eski miisterek bir menbfidan bu iki kavme ge",milj olmasr muhtemeldir. Karanhk gecelerde, yolculara tiirlii ezalar edensayrsiz "'01' einlerine inanan araplar indinde, Azazij de bash basma §ahsiyet sabibi bir cindir. Kr\i. bir de TheJewish En.

cyclopaedia. (A. CAMl BAYKURT.)

AZD. [ Bk. EZD. J

AZDAD. [Bk. EZDAD.]

AZEMMVR. ~ Bk. A?EMMUR.]

AZEMMUR - AZERBA YCAN.

AZEMMUR. AZEMMUR (frns. AZEMMOUR). ansrzm basarak, zaptetmesine ve murabrtlarr, Fas',:! Atlas, sahilinde, Casablancanm esir oIarak, gotiirmesine mani olamadi, Mura-

,76 km, cenub-i garb~sinde ve Ma:i:agan'm II km, brtlar kendilerini kurtarmak i~in, 22.000 duka >§ima]-i §arkisinde kain bir § eh ir d i r , Umm fidye vermege mecbur oldular, Bununla beraal.Rebi'a 'mn munsabma yakm bir yerde, sol bel' Azemmiir, 0 vakitten beri, miisliimanlarm sahi! Iizerlndedir, Fakat bu nehir, methalini hakimiyeti altrnda kaldi ve her ne kadar pOrtikayan rusup dolayrsr ile, su kesimi kii\;iik alan tekizliler bu sahi! boyunda hayh dolastilar ve gemiler, i .. in bile, seyr-Ii sefere miisait degil- hatta nehir muusabmda bahkcihk miisaadesi

dir, Bu sebepten Azemmiir, Doukkala havzasr- istibsal ettilerse de, bunlarm gemiJerden dl§an nln tabii pazar yeri olrnasma ragmen, ticari "lkmalanna ve §ehre ayak basmalarma hi\; bir eheIlliniyet\;e, Mazagan 'dan "ok geride kalir, zaman miisaade edilmemigtir,

~ehrin. niifUSlltakriben 5000 olup, bunlar ara- Bib 1 i 9 ~ g r d f y a: Leo Africanus {alm,

smdahir .. okyahudi vardrr j avrupah yoktur. tre, Schefer), I, Z9Z ve zeyil, a. 360 ; Bud-

i~te bundan dolaYl§ehil' yerli karakterini, diger gett-Meakin, The Land of the Moors; Cas-

siihil!}ebirlerinden daha iyi, muhafaza etmistir ; telfanos, Hietoria de Marrueccos, IX. ksm, i

§ehir ahalisi bilhass lnristiyanlara kar~1 dii§- Doutte, Marrakech, r, u6. v.d, [ Bibliyografya

manhk besler-Ier. XVI. ve XVII. asirlarda i .. in hk. bir de mad. FAS]. (G. YVER,)

Azemmiir mmtakasr mdcahidleriu (muciihidln) AZER. AiAR, Kur'an lda (VI, 74), ihrahim

kahramanhklarjna sahne olmustur, Civarda hir 'in babasimn adr olarak, ge\;er.1 Burada bit ~ok evliya tiirbeler-inin kubbeleri gOriiliir. iltibas vuka bulmus gibi goriiniiyor; zjra baska Bunlann meshur ve en .. ok ziyaret edileni, hi\; bir yerde Ibrahim 'in babasi bu ad ile §ehrin velisi clan, Sidi b. ~a'i.ib tiirbesidir., zikredilmez. Musliiman miifessirler ve miiver-

Azemmilr, yabani zeytin aga"larl (azemmiir) rihler de onun Tara~ (Tarah) tesmiye edildigini bol olan bir yerde, berberi'lor tarafmdan tesis soylerler. Miialiiman akaid 3.limleri, iki rivayeti edilmistir, Taribi, XVI. asrr baslarme kadar, te'lii gayreti ile, bir takim inceliklere ba§ vuolduk .. a karanhktrr, Btl asrr baslarmda, daha r!!rlar. Maracei (Prodromi, IV, 90) 'ye gore. evvelden Tanca, Arzila ve Mazagan §ehirlerini Azar §ekli Eusebius 'un kilise tarihindeki 'AQaQ iQgal etmis olan portekizlflerin ihtiraslaeim uyan- 'In yanh;r okunmasmdan (leri gelmifltir. Fakat dirdi. Leo Africanus (trc, Schefer, I, 292) 'a ne Maraeei, ne de onu zikreden miiellifler Eugore. 0 vakitler 2000 evli bir sehir idi ve refa- seblus 'ta bu kelimenin nerede bulundugunu hm'l, bilhassa Urnm al-Rebi'a 'da tutulan ve Se- bildirmemislerdir, Eusebius, umumiyetle 0u.QQ(t. nevi 600-700 dukaya iltizama verilen kara-goz ya:_ar. Her halde bu pek az muhtemeldir.

,bahgl aVIDa medyundu. Burada miistakil bir Azar'in, oglu Ibrahim ile sergiize§tleri ve

idare kurmak isteyen Marini emir] Zayyin,91'4 bibliyografya i"in bk, md, iBRAHIM

(1508) senesinde, Por tekiz ksralma Azemmiir 'u (A. J. WENSINCK.)

teslim efmegi teklif etti ise de, hiristiyanlar AZERBA YeAN. AZARBAycAN.

~ehrin onUne geldikleri zaman, miislUmanlan I. Bug ii n k ii cog r a f y a ve e t n 0 g r a f-

tam bil' .miidafaa vaziyetinde buldular ve ge- ya va z i yet i. Once iran 'In ;rimal-i garbi mile'rinden bir !jogunu kaybettikten sonra, gerl vilayetierine ve nadiren Arran ile ~irvan 'a ve .. ekilmege meebur oldular, Zayyan, filhakika, 28 mayrs 1918 'den itibaren, Kafkasya Azerbayahalinin itimadrm kazaumak i .. in. ke~dj .. ait'lrdl- cam 'na da resmen Azerbaycan deuilmis ise de, ltl kafir.lere ka~§1 dini miidafaa eder ,goriinme'k Azerbaycan umumi adr, etnografya bakimmdan, istemi~ti. Daha 1$13 'te, Don Jayme de Braganza "azeri leheesi He konu§an tiirklerin iilkesi" mfive Don Juan de Meneses idaresi altmda, yeni nasrm haizdir, iran 'a tilbi krsrmnm (cenuM A.) bir seferl kuvvet Azemmiir 'u portekizlilerin mesahasr '104>000 km2• olup, niifusu 2.000.000 bakimiyeti .altrua aldi ve !}ehir 28 sene Portekiz 'dan bir az fazla tahmin edilmektedir (bk. idaresiude kaldr, Bunlar Azemmijr 'da bir .. ok Mas'udKayhin, Cogra/iya-i rna/aHal-i j ran, in.,aat ve bu meyanda bir kilise (sonra camiye Tahran, i311=193Z, III, 151 ). Kafkasya (~imali ) lahv'tl edilmi~tir) ile bugiin bile .,ehr; ihata Azerbaycam 'nln mesahaSl ise, Azerbayean eumeden salt1am sudar yaphlar. Fakat §ehrin idare hurlyetinin 19[9 'da verdiiji resm'! istatistige gomasraflarl gittik .. e aglrla§bgl_ i\;in. 1541 'de bu- re, 94,137 km2• olup, niifusu 4.617.671 idi (bk. raYI tahliyeye karar verdiler. ~erH Muhammed t Bu ayet II., tbrahim'in baba.mln ad. Kar'an'da al-Mahdi" ii" murablbn, §ehdn bunda~ sonra A~ar ol .. rak ire~ti1fin. dair. i.tidllli. bUiriin ~ll~rdeki bir daha kafir eline du~meyecegini tekeffiil ve mush all ann ynz,lI~ vo kUBatin" vo m.~hur olan leE.ikendisini te!$vik etmeleri iizerine, buraya yeni- riD. goredir. A"ar kelimesinin ba~ka tiirlfi braatled

de 1i'l;\tdt"p Bu ~az k:;r.o.atierc fore, keHmeni-n i'rabl vc den ahali iskan etti. Mamafih bu tekeffiil Ma-

mlln •• , do ,degi~ebi1e •• glndcnt 0 l"'r~atl~r lie lstid lui

zagan ~alisi Luis de Loren·' nun §ehri 1545 'te, y.rinde olmayabllir,

AZERBA YCA:N.

La IUpubJique de TAeerbasdjan du Caucase, ·n~r. Legation de l'Azerbaydjan, Paris, 1919. s, 30 v.d.) ; sonra bu niifus, smrrlarrn daraltrlmasi yiiziinden, 1921 'de 2.861.862 (kr§. Mehmed Hasan Baharlu, Azerbagcan, Baku, 19:n, 8. 30) ve 1926 'da ise 2.314.571 (kr§, Narodnaet'i rodnop ga:f;zk naselenpa SSSR, Moskova, 1928, s. 126 ) olarak gosterilmi§tir.

Cenubi Azerbayean, ortasmda ve etrafrnda yiiksekdaglar bulunan, geniii bir yayladan ibarettir. En biiyiik golii olan Urmiye 'nin sathr denizden 1225 m. yiiksektir. Da~.Jara gelinee. . Tebriz 'in cenubundaki Seheud 3.700. Erdebil

'in garbmdaki Sebelan 3,820 m, ir+ifaindndrr, Bu dagJar, Hazer denizine dokiilen KlzJl-Ozen (arap menbalarrnda Safid.Ru~), Urmiye goJiine ddkdlen Act-yay· ( ~iifi.R[jd) ve Cigatu (Zarrina-Rud) gibi nehirler ile dilinmisfir, Cenubi . ve 'limall Azerbaycan "larr aYlran Aras [b. bk. J nehri, Mugan sahrasma gelineeye kadar,

eenupta Karaca-Dag (araplarda: Cibal-Ahar ve Varza~an) ve §imalde Kara - Dalj" (araplarda: Cibiil-An-an ve Slsaean) olmak iizere, iki daghk rmntakanm arasmdan akar, $imal! Azerbaycan ise, KarabaJi" havalisi ile (TaluDag- 3622 m.; Orashin· Daji" 3219 m.; KersDag 2739 m.) Kafkas silsilesinin bu ii1keye dii§en kismmdaki bir srra yiiksek dajtlar (Pa. zar-Diizii, 4484 rn.; ~ah-Da~. 4z55 m,; BabaDag- 3643; Dibrar 3934 m.) miistesna olmak iizere, bu iki srra daga dayanau a§aglki Kiir ( araplarca: Nahr al-Kur) ile Araam ova ve delta steplerinden ibarettir. Bu itibarla turklerin hakimiyeti devrinde, cenubi Azerbaycan daima yaylak; §imal! Azerbayean ise, Mugan ovasi ve cenupta Kn.ll.Ozen'in Zenesn, Sulta'niye ve Hamsa krsmmi viicnda getiren !Cavsi - ki, bermdtad Irak-i Acem 'den sayrlmrsttr - kl§!ak olmak iizere, bir kiil teskil etmi§tir. Kavmiyet bakimmdan her iki Azerbaycan lm ahalisi tilrktiir, ~imil.1l Azerbayean'da, 1926 istatistigine gore, 220.000 kadar rus, Z82.000 ermeni, 77.000 kadar da iran kavimlerindea ve Hazer sahilinin yerli ahalisinden tah§, 41,000 kadar kiirt, 37.0001ezgi ve 28.000 de tat vardrr, Ce'nubi: Azerbayean'da tiirkten gayn milletlerin sayrsma iHt malUmata malik degiliz. Burada da hiiyiik §ehirlerde bir mikdar fars, biiZl mmtakalarda ermeni bulunur. Koylii halktan ve tiirkler den ba§ka, !ciirtler de vardu', Urmiye He Selmas arasmda ve Tebriz dvannda bir ka~ ermeni kiiyii bulunur. Meyane ve Tazekend 'in cennounda fars~a konu§an koylere tesadiif edilirse de, bu hatbn §imalinde bunlar pek nadir gorliliir (msl. Merend ile Alemdar arasmda, Karabak'da Kok· erner yanlnda, Harzand-i 'Ati~ admda bir koy). Son Yltlarda Pehlev! rejimi; Azerbsycan'l faTs-

Iastirmak maksadi i1e,buraya Iran 'l~ :diger mmtakalarmdan fars niifnsu getirip yerlestirmek siyasetini takip eUi ise de, bu suretle nerelerde ve ne kadar fars yerle§tirildigine dair, malumata tesadiif etmedik. Her iki Azerbaycan 'da turk ve kurt ahaliden a§iret hayatmt, hie;: olmazsa kabile isimlerini. zarnaunnraa kadar muhafaza edenlere dair miihim kayitlara rastgelmekteyiz. M. Hasan Baharlu (iii; 6J-96) '§imali Azerhayean 'a ait olmak iizere, §unlan kaydetrnistir: Keiigeli (Gokt;ay. Cavansir ve ~u~a tm. = tiimen ), Kumanlu (Bakutm.), Cegirli (~ama. hr tm.) , Karapapak (Kazak .tm.),Cavan~ir (bu isimdeki trn.), Halao;: (Gokt;ay, Cevad ve Zengezur tm.), ~amlu (Gokt;ay ve Agdail tm.), Karamanlu (Cevad tm.), Aydin (Kuba tm.), Yu~a (yani eski Ayva. Nabo;:ivan tm.), Imreli

( Cevad, Cavansir, ~u§a ve Cebrail tm.), Doger (Genee tm.), Bayat (Goko;:ay, Cevad, Kuba, ~amahr ve ~dta trn.), Kacarlar (Giik~ay, Kuba, ~u§a ve Ccvad tm.), Baharlu ( ~u§a ve Zengezur tm.), Dulkadir (Genee ve ~em§edil 'tm.), Ustaelu (Kuba tm,),· Padar (Kuba, C::oko;:ay, Agda§ ve ~amahl trn.; bunlar bilhassa ~amabl 'DID ~imal-i garblsindeki daglarda kalabahktrrlae, Bir de Zakatala ve. Nuha tiimeulerlnde, Kiirdemir 'yamuda ve ~l~alde Derbend yaDlnda bir t;ok koyJer teilkii ederler), Halillii (~amahl, Kuba, Gok~ay, Cevad, Agd;l.§ ve Nahcivan tm.),SursuT (Goko;:ay, ~arilahl ve Kuba tm.), <;uban (~amahl ve Cevad tm.), Tatar (Genee ve CavaD§irtm,), Karakoyunlu '( Cavansi», Gok~ay. Genee, Zengeznr, Nuha vi:! Kuba tm.) ve Boeak nogaylan (Goko;:ay, Cevad, Aji"da~ ve Nuha tm.), 1856 senesine ait KafkasYllhgmda \limali Azerbayean 'rn muhtelif yerlerinde oturan §u kabilelerin 'isimleri geller: Halac {s, 279. 289, 390). AIM pavut (284. 290, 350), Karaborllk (z89).· <;e. pini .( 30z). Karadekin (yani Kara- Tegiu, s, 316, 328, 352). Dizahlu (328). Bayandu( 366 ), Karayund (352, 392, 427, 437). Kuzanlu Terakime (4%7, 430, '43f), Kazak (436 ),.Kuman ve Kumanln (464, 470). Bdrcan (468), Karamanlu (480 ) ve Tiirkan ( 498). ~imali Azerbayean'daki kiir tler tiirkle§mi§tir; bunlardan sneak Zengezur, Nahcivan ve Cebrail tumenle. rindeki Celali ve KUrd Mefruz ·kabrleleri He ~u§a tiimenindeki ~i1arilu a§!reti (1000 kadar aile) kiirt~e konu§ur.

Tiirk kabilelerinden, daha ge~en' aSrm orta· lannda got;ebe olarak yailayarilar, bug-un atbk topraga yerle§mi§ olup, kabile isimleri de koy ism! olarak kalmllibr. Az ~ok got;ebe 'hIl.linde olanlar llahsevenler [b. bk.J'di:r. 1814 senesinde bunlardan. yalulz Tehriz-Zencan hattmda Ha§. tariid, Garmriid ve Miyane mllltakasmda go~iip kQnanlar 50.000 ~adlT kadar idi (hk, Morier,

AZERBA W::AN.

Some Account of the JUgats, JRAS, 1834, mislerdir, GO<;"'obe hayahm muhafaza eden turk VII; 230 v.d.), 1831 senesil:e liit kayrtlarda ve kurt ahaH, §imdi pek az kalrmstrr, Mas'lid Zayn al-'Abidln !?irvani, Bastlin al-siyli. Kaygii.n, (agn. esr., u I06-Il2) Azerbaycan Tahran, I315, s, 317). Tebriz ile Erdebil 'da bugiin "ililt" halinde ya§ayanlar hakkmda, ya~ayan ~akakl tiirkmenleri 60,000 §U malumatJ vermektedir:· Erdebil civarrndaki

kadardt. Bunlarm a§lret taksimah ve ha- tUrk ilatl - Yurtcu 1000, Fuladlu 1000, Harmshakkmda, Markov ($a!jseveni na lu 300, Kuzatlu 100, Tekle 300, Rlzabeklii Zapiski kaokasek, Otdelenga russk. 500, Cihanhatunlu 300, Tah§mikailii 500, Durobjf,'esfva, XVI, 1-61) 1890 'da hayli ma- sunhocalu 300, ~eyihlii Kadim 100, Bekbaglu vermistir, !?akakllarm miihim bir kis- Kadim 300, inanln (yani Inallu) 300 ve Mestali~ Timur tarafmdan huralara getirilip yer- beklii 300 hane. Acariid illit! - Nevruz Allbeklii

.",,, .. ,,,,,,,'" oIdugu rivliyet edilir (bk. Varltk gao 300, Balaheklii 300, Daragarva 200 ve Alarlu zetesl, Sarrkamrs, 1920, nr, 30). Bunlardan SeA 400 hane. Mi§kin iHitmdan bugiin go.;;ebe hayau I:H~lan $ahsevenleri 20.000 cadir ve 32 kabile- ge~irenler - Kocabeklii 1500, KacabekHi ve Na-

iharet olup, yazlD Karasu vadilerinde {Ka- sanlu (Na~anlu, ihtimal Kaaatlu ) IS0, TaIJ~miistesna ), kism da Mugan'da oturur- mikailii ve Kocabeklii 1000, Seyyidlii 100, Sanlar, Bunlarm ballhca uruglan ~unlardlr;· Deli- eaferlii 200, Giyiklii 500, Inanlu ve Kccabcklli kanlu, Tekle, Kuaatlu, Yurtcu, Pulatlu, ~eyh. 300, Hacrhocalu 1000, Acerlfi 300, Kiirabazlu Ht v, s, Mi§kin-i1i ~ahsevenleri arasmda ma- 200, Demircilii 1000, Yekkedelii 200, Gonpapag ·riHlan ~\Unlardlr: Kocabeglii, Hacihoeale (Ole. 2000, Zergerlii 500 ve Adatlu 200 Iladlr. Sa'ta: Hatschi Kasilii), Begdili, Aacerlii vu<;bulajt tiimeninin kurt ve turk ilatlan - MaAg.a~erm), Yedi-Oymak, Zergerlii, <;a. ml§ 1500, Dehukoy 3000, Bekzjide Hayderi

IIhl«', Inallu, Karamanbegii v.s, Karl Ritter 1500, Bekzade Feyzullah Beki 1500, Mengiir VI, 400 - 4°5) eenubi Azerhaycan'daki t500, Giirgo :1000, Siiseni 1000, Piran 300 ve Kara dair §U malGmab verir: A:r papak 3000 hane, Selmas taraflarmdaki iJlitve Karakoyunlu Hoy ve Erivan hudu- Kiihesti 1000 ve ~eblk 1$00 hane, Urmiye civa- 8,000 hane ve biitiin cenubi Azerbaycan nndakikiirt ilatJ - Herki Meydan 600, Bekzfide hane; Ustaclu, Sarrcalu, Kara-Huban- ,senierniyan 400 ve Zerza 4000 hane. Halhal 'da ; Cavansir, J2.000; ~ahsevenler, Erde- kiirt.;;e konusan ilat - ~atraulu 1000, Kelisanbu civarrnda, 8;000 ve Haljtarud, Garmrlid ve 200 ve Delikanlu 400 hane.

taraflarmda 50:000; Maraga ve.Urmi-l ~imali vecenubl Azerbaycan'da hug-tin kil-

Mukaddem tiirkmenleri 5.000: Aras . rnilen tiirklesrnis araplar da vardrr ki, her yerde Ermenistan hududuuda Kengerliiler seyyid ve ulema srmfrna girerler ( bk. Bahadu, Karabag'da Karacarlular 12.000; E.rivan s. 8:: v.dd.). Bunlarm, koylii olarak, toplu halde ""'U,IU"'" ~ahdullular 8,000; Begdililer, muhtelif ya:;;ayanlan da goriili.ir; msl, Maku civarmda 3.000; Halhal'da Seyyidliiler 5.000; " ve vay-Basar biilgesinde sayrlarr 10.000 hane

civarrnda, Emvarlilar 5.000 hanedir. kadardir, .

K, Ritter 'in verdigi bu m5.lumat, ge .. en asrm 1 II. Azerbaycan'm i s m i v e t a r ih i h u d u t-

hafllanna aittir.Bu tarihten sonra vaziyet «ok Ilan. "Azerbaycan" ismi, biiyiik Iskender 'e iltive a§lretler topraga baglanml§tlr. hak edip, 328 (m. 0.) 'de onun narruna Media 'nm Azerbaycan 'da bugiin, artik yerlesmis b,azl vilayetlerini idare 'eden Ahemeni (Kiyabe raberj kabile isimlerini muhafaza niyan \ generali Atrapates 'in isminden gelroekte. sunlardrr e Urmiye taraflarmda Suldus- dir, Media 'mn Hemedan 'r ihtiva eden krsmmdan

[ b. bk.]; Karabag ve Maraga' da uzun za- (Media major) ayirt edilmek iize re, buraya Me':

Irian hakim tab~ka olan "Otuz iki Cavanslr" dia Atropatanae (yahut Media minor) veya sa·· ; Maku taraflarmda Karakoyun;· Kaz- dece Atropaten ('AtQo1tCl:t"1jOV, Strabon, . XI, vin-Sultaniye mmtakasmda ~ahseven, Inanlu j 523) denilmis, III. asrrdan itibaren A:?;urbaz;at<:azvin'in garbmda Avsarlar, Inanlular; Kaz- gan ve bizanshlarda ise, 'A3Q(dhy6.vO)v §ekilleti vin Tn cenubunda Kurt-Beglii; Hamse'de Gek. gortilmege baslarmsttr, Araplar, g 'yi c He karniler ; Zenva'mn cenubunda Yrlrna .. , Tirpahlu, flllayarak, Az;arbaycan dernisler ve ismin bu Usanlu.Mukadd,ro, Bayat ve Hudabendelii. Bun- ~ekli bilahare iranlrlara ve tiirkJere ge~mj§tir, lardan baska yine muhtelif yerlerde Karako- Iranhlarda bu kelime hakkmda muhtelif halk yunlu, Akkoyunlu, I1hanJu, Kisrlayak, Ba§9guz, etimo lojilerine rastgelinir ki, bunlar kismen bize Karadulaklu, Karababahlu, Kala~lu, Krzrlkecild, de intikal etmi§tir (ms!. li~ar, pehlevi dilinde Karadaglu, Usanlu, Kara«orlu,iIbeklii, <;arlklu, "ate§" ve bagglin, . "muhaflz", bk. ·Ya~iit ve }lur"unlu ve Develii gibi kahileler, koyler te§kil Tabar;, I, 494; diger bir rivayete gore, bu isim ettikleri halde, kahlle isimlerini muhafaza et- Azerbad b. Biurasf 'tan ahnml§ imi§, hIe. ibn ai-

A2ERBA ycAN.

{\4

FaI$Ih, s, ~84; Mu~addasi, s- 375 }, Araplar zamanmda, Azerbaycan 'In cenup hududu, Siser boIgesi dahil oImak iizere, KIZII.ozen (Safid.Ruli, eski Amardos) ve Besparmak dag-Ian ve §imal hududu ise, Mugan dahil, Aras nehri olmustur j fakat (limal hududu bazan Derbend (Bab alabvsb ) 'e kadar uzanml§br. Aras'In Mugan tarafmda bulunan Varas an §ehri, diiimii Azerbaycan'dan saYlldlg-1 halde, bu nehrin sol sahiIindeki Baylal.!:an ve Nahcivan sehirleri, aneak zaman zarnau bu iilkeye diihil olmus, bazan da Zencfin 'dan Barda'a 'ya kadar olan saha Azerbaycan addedllmistir (ibn al-Fal.!:ih, 285). Bu suretle biitun Arran, Azerbaycau 'a diihil olup, Barda'a §ehri "yukan Azerbaycan" (Aliarbaycan a1-'uIY8, bk. Ya'~ijbi, Buldiin, 27[) saYII. ml§br. Eski Sasaniler devrinde, Aras 'In ve bilhassa Kilr'iln §imali hazarlann elinde olduguna gore, hudut Aras'tan ge"tigi h§.lde, hazarlann daha §imale silrtildiikleri zamanlarda hududun da §imale kaydlgt anlasilmaktadrr, Mesela NUfiirvan zamamnda Derbend 'in kalelerini bina eden han muhassili Barzius, 1929 'da buIunup okunan pehlevi kitabesinde, "Azerbaycan maliye miidiirii" unvani He amlmrstir (Pahomov-Nyberg, Pehleoipekie nadpisi Derbenda, izvestiya obsceetoa obsledovanya i izu{:enya Azerbagcana, Baku, 1929, VHf, 29). Araplar da Azerbaycan He Errneniye, ~irvan ve Arran 'In idaresini birlestirip, bit valiye tevdi ettikleri zaman, bu iilkenin heyet-] umumiyesine "Elmeniye", bazan da "Azerbaycan" adnn vermislerdir, Bu zamanlarda Azerbaycan, cenupta Hemedan mmtakasmdan §imalde Derbend' e kadar uzanan buyiik bir iilke olarakgosterilmistir (bk. Tabari, Zotenberg, Chronique de Tabari, Paris, 1871, III, 494). ibn I;lavtcal, bizzat gezdigi Aaerbaycan lm haritasmi ~izerek, I'1tabd 'yi ikmiiI etrnis ; il}tabri ise (yeni tab., s'. 332) Ermeniye ile Arran ve Azerbaycan 'm toplu bir haritasrm viieuda getirerek, buna "Azerbaycan haritasr" (s. 329) demistir, Bu zat Hazer denizi haritasrm ~izerken de, (s. 387) Derbend 'e kadar uzanan butiin sahayr "Azerbaycan" olarak gostermi§tir. Azerbaycan mmtakasrm pek iyi bilen l;/udu.d al,'alam mil· ellifi de (var. 32 a), Ermeniye, Azerbaycan ve Arran '\ bir mmtaka olarak tevsim ettigi gibi, Mutcaddasi de 'a tc u r, yani munbat arazi dedigi Mezopotamya 'ya ve kamilen daghk bir bulge olan Ciba! 'e mukabil olmak iizere, Ermeniye, Arran ve Azerbaycan 'I bir bulge sayml§ ve bu ii" memleketi "ilj:lim al-ril;tab~ tesmiye etmi§tir. Ilhanltlardan sonra Azerbaycan 'lD t'1.mamiyle tiirkle§mesini ve her yerde aym lehcenin konu§ulmasl iizerine, Arran ve ~irvan taraflarmdaki tiirklere Azerbaycau turk-

leri yahut azeri tiirkler denilmege ha~lanml§ttr (bk. Jascbke, Aserbeidschaner und Tataren, MSOS, XL, rar v.d.), Evliya c,;:elebi (II, 240) Karabag'a "kiilluk "Azerbaycen" dedigi gibi, Kafkasya tarih<;isi P. Butkov (Maieryalz dlga novoy istorii Kavkaza, Petersburg, 1869, II, 403, 412, 434) da, !2eki, Gence, !2u§a, !2amahl, Baku ve JS:uba hanhklarma "Azerbaycan hanhklarr" adnn vermistir, Arran ve ~irvan ayn maddelerde izah edildigi cihetle, Azerbaycan 'In Selcuklulardan ve ilhanltlardan evvelki tarihinde, daha ziyade "Iran Azerbaycam" 'ndan b~hsedeeegiz. Mamafi-h tiirklerin buraya yerleserek, aym lehceyi kullanan bir ziimre te§kil etmelerinden sonraki devirde "Azerbayean" tabiri artrk, cenubi ve §imali Azerbaycan 'ID ismi o lmustur,

III. A rap d e v r i , Areplar geldig-i zarnan, ii1kenin §imUl krsrmlarr Arrl'io ve Ermeniye 'nln Sisacan tarafr He Glirciistan, hazarlara ait idi (tho al-Fatcih, s, 287; ibo ijurda!;beh; s. (22 ve Abu Dolaf, ibn al-Fa~ih 'in Me§hed nushasmda, var. 18Sa). Dike, araplar tarafmdan, 642 'de fethedildi, Chazariyao ve R, Fasmer, araplann Azerbaycan 'J da idare eden "Ermeniye valileri" 'ni ve Zambaur (Manuel de Geneulogie et de Chronologie pour I'histoire de l'Islam, Hannover, 1927. s, 177 v.d.) ise, 889 'da Mul;tammed iba Abi 'I-Sac tarafmdan AI-Siic hanedant kuruluncaya kadar ge~en Azerbaycan valilerini sayar. Bunlar arasmda, sonralan !2irvan 'm, guya Sasaniler neslindeu geIme, yetH siiliilesi telakki olunan arap ~aybaa kabilesi emirleri (~irvan§ahlar) ile, malikaneleri bilhassa kiirtler arasmda bulundugu eihetle kiirtleserek, kiirt kabllelerinden sayrlan arap Azd kabilesinden Ravviid emirlerl rniihim rol oynarmslardir, Mnhtelif zamanlarda, Deysem (kurt) ve Deylem (Bani Musafir) emirleri, hakimiyeti arap ernirlerl elinden almak i"in ~ahli'ml§lar; bazan muvaffak da olmuslardrr, Nibayet iilke Ravviid emilerinden Vahsiidan b. Mamlan devrinde Seleuklular ge .. mi§tir.

Tiirklerden evvelki devirde Azerbaycan jn merkez! olup, daha Atropatlar zamanmda malum bulunan Gazaka (r&'6mw;; ermeni ve siiryanilerde Ganzaka, iranhlarda Gazna [L'y) ve araplarda Canza [.p'- J) bugiin Taht-i Sdleyman jn yerinde bulunan ~iz ile bir tutuluyorsa da (bk. Marquart, Eransahr, 108; Le Strange, Caliphate, 223 v.d.), bu dogru olrnasa gerektit. Arap menbalarma gore, Callza, §imdiki Maraga 'om cenubunda, ibn tIurda~beb 'e gore, Maraga'dan Urmiye 'ye giden yolda, Maraga'dan 6 fersah mesafede bulunmakta tdi (hk. P. Schwarz, Iran im MUtelalter, nach den orabischen Geographen, 1934, VIII, 1098, 1309). Yatciit 'a gore, burada biiyiik bir ate§gede ve

AZERBA YeAN.

kisralarm biiyuk bir "eyvam" vardr, ibn '!jurdagbeh, duz bir sahada kurulmus bir §ehir olarak gosterdi*i Canza 'Yl (s. 19). Bagdad 'dan,

Zur'a Siser 'e varan ve Mara-

Dinaver '6· ula·olarak

Abu Dulaf

gerek meenebmden olanlarrn nazarmdamilk<iddes biret'§ehir oldu~undan, bir bid

ile karl§tJnlinl§br. ibn l;Iavls.al 'de (s. 352) buta,oirlerinclen birinin nisbeti "al-~izi al-Maolarak ge~ti~ine gore. aeaba Ganza 'ya da

',"'-,",,"" denilirdi, suali habra gelmektedir, 'in, Taht-i Siileyman 'm degil, MaLaylan 'm bulundugu yerde kade vardir [bk. mad. halde Ganza 'mn Taht-i Suleymiinasebeti yoktur ve bu §ehrin ancak 6 fersah cenupta kain 01-

",.~~,,,,y,~ ibn '!jur-daz,beh 'in verdigi maludog'ru olsa gerektir.

geldigi srralarda Azerbaycan'm meridi ve burada Sasanilerln meroturmakta idi (bk. Balsz,uri, s. 325); Maraga 'YI merkez edindiler. Fakat X,

asuda Yusuf b. Abi 'I·Sac al-Davdag, .idare merkezjni tekrar Erdebil 'e nakletti (ibn Havls.al, 334). Selcukiler devrind eise, rnerkez Tebriz

(bk. ibn l;Iavls.al, 580, u84 'te yapilan iUi; nsr, Kramers, s, 335 ). Hulagu zarnanmda Abaka Han zamamnda ise, Tebriz yemerkez oldu, ilk Safe viler devrinde mer. bir arabk, yine Erdebil'e nakledildi ise de, biriilliddet soura Tebriz 'de karar krldi, Araplar

hakiIniyeti zamamnda Azerbaycan 'In baslica fjilhirJeri §unlardl (Ibn '!jurdallbeb, 1191 ihn alFals.lh, 28S; i~tahrf, 181 v.d.; ibn Havkal, 333 ~355.): Maraga, tIunac, Miyanic (Meyane) Erdebil, Vars!!i'in, Slser (§imdi Sanna), Berze (Urmiye go!ii cenubunda; bk. Schwarz 1052/(053). Sablr-Host (Maraga 'mn ceuubunda 8 fersah; Schwarz, I055), Cabirvan (Urmiye golii cenubunda; Schwarz, noo ), Tebriz, Merend, Huvayy (ljoy ), Kulsere (Maraga 'mn 53 km, §arkmda Kiil-Tepa j bk. MARAGA), Mu1s;an (Mugan), Bersend (bugiin Erdebil 'in §irniHinde ayni ismi ta~ayor), Genze ( Ganzak ). Neriz (Urmiye !}ehrinin §arbnda; Schwarz, H02 ), Urmiye '§ehri, Selmas, al-~iz. al-Sil1s; (Schwarz, 1123), Sindbiiya (Schwarz, lu6), Beldankrc (Schwarz.

ll36), Mayinherc (Dinsver ve Siser arasmda; hk. Marquart, Eransahr, s, Ill; Schwarz, 1139).

Araplar zamanmdaAzerbaycan 'da, mebdeleri Maraga. Erdebil ve Barda'a olan, baslica ticaret ve muvasala yollarr §unlardl: Mar a g aDin a v e r y 0 I u: Maraga-Mnsa Abiid. Berze-

Baylakan-Enderab.Siser-Dinaver. Mar a g aU r m i y e y 0 I u e Maraga-Berze-CaberviinNeriz.Urmiye~. Mar a g a-E r deb i I y 0 I u :

Maraga-Kiilsere-Sernv (bugiin Serab )-NeyyirErdebil, Maraga-Tebriz-Debil yolu:

Maraga-Dih tlarra1s;an- Tebriz-Merend-al- Vadi . (yani Aras )-Naiiava (Nag<;ivan ).Debil (Dvin ), E r deb u. Zen can yo 1 u: Erdebil-Miyane

(yahut Kanjarat-i Sefid Rud: Kiail Ozen koprusii ).Seriih ( Serab )-Nui (yahut Nuviy, Schwarz, 13°2; 1586 j-Zencan. E rd e b i I·B a I'd a'a y 0 I u: Erdebil-'!ju§ (I§imdiki Ersek civarr ; J:(udame, 213: !jan Ba:bek; Schwarz, u60 )-Berzend-Balhiih (yahut Bahlab, bk, Schwarz, u36, 1305; $a~ra-i Balasagan'da, yani eenubi Mugan 'dadir )- Vara!!an-Darmiim (J:(udiime, Z13:

I}umam, Aras'm sol sahilincle )-Baylakan. Yunan (Bala~ori. 216, §imdiki Tayra. Korgan 'a ~ekabiil eder)-Barda'a, Barda'a-Bab al.Abvab yo I u t Barda'a-Berzenc (Cevad 'dan biraz yukarrdadir H~amagl·~irvan (= ~aberan ).Layean (Kuba, bk, ALLAN )-Cisr-i Samiir-Bab al-Ahvab, Bar d a'a- T i fI i s yo I u: Barda'a-Genzeh (Gen~ o:e)- $amgur. '!junan (Mtciaris. Tsikhe §imdiki Burcah 'da Harm 'In Kiir 'e munsab oldugu yerde; bk, Ghazarian, s, 80; Mu~ddasi 'de Kal'at al- Turab )-Kal'at ibn Kndman- Tiflis.

ibn Havkal biiyiik §ehirlerden (s. 351) rnaada, gen<;lig-inde ziyaret eUlgini soyledigi Kur; sarah (yani yukarrda adt ge<;en Kulsere = KiiItepe ) (s. 323) 'tan, bit de '!junac ile Miyanr,; arasmda .i§lek ve geliri r,;ok bit giimriik mevkiinden (mar~ad) bahseder (s. 353). Muls.acldasf 'ye gore (s, 378) iilkenin en giizel §ehirJeri Tebriz ile MuJs:an (= Bacervan, Mugan'm hiikilmet merkezi) idi ; her iki §ehir de, etraflarlnl saran bahceler He, iilkenin birer cenneti ve islam devrinde .. §imal iklimi" (ri~ab) 'nia birer incisi idi,

Arap fiituhatlm miiteakip iilkeye pek .. ok arap getirildi, Bunlar bilhassa Kilfe, Basra ve ~am ahalisinden idi. Daha 649-650 (h. 29 ) 'de kUfeHlerden 6,000 (Tabari, r, 2805), Bani Tag-lib 'den, $u'ayb b. Malil 'in idaresinde, 2.000 aile (Aifiinl, XI, S9) iskan edilmistl, Bilhassa n. asirda r,;ok arap geldi. Halite Abu Ca'far al-'Abbasi, Yazld b, l;Iatam al-Sulami 'yi Azerbaycan valisi tayin edinee, bu zat biizl Yemen a§lretlerini Basra 'dan buraya getirdi; Karacadag mmtakasrmn biitiin §ehirleri ve Tebriz, bunlann mulkii oido. Urmiye golii cenubundaki

AZERBA YeAN.

Ii

I

Nerzi ise, Tayy kabllesinden Murr b. 'Ali 'nin idaresine verildi; Miyan~.'ta Hemdaniler hakim oldu. Bu yeni gelen. arap kolonlarma yerlilerin arazlei verildiginden yerliler, topraga bagh "serf" haline geldiler. Araplarm geldigi devirde harap bir halde hulunan Vara~an '1 Emevllerden Marvan b. Mul].ammed b •. Marvan b, al-Hakam ihya etti ve bir kale insasi ile burasmr kendisine malikane (zay'a) yaph. Vara~an, sonradan, Abbasilerden Zubayda bint Ca'far b. alMan{!ik'un malikanesi oldu, Bir kQy hilinde olan Berzend 'j, tiirklerden Af§in imar ve tahkim etti. Maraga (Afrahrii~), Ermeniye valisi Marvan b. Mul;tammed'in malikanesi iken, Ahbasiler devrinde, Hariin al.Ra§id 'in k1zlarmdan birinin miilkii oldu ve Azd kabllesine mensup emirlerin idaresi altmda idi, Huzayma h. I;Ia.zim 'in Er-. meniye vilisi oldugu srrada, Maraga ya pek "ok arap askeri yerlestlrildi ve Biibek isyanmda araplar Aaerbayeau 'm her tarafmdan gelerek, buraya toplandilar, Boylece Maraga, arap unsurunun en kalabahk bulundugu bir nokta oldu, Evvelce bir koy olan Merend'i, Nazar kabilesinden Bu'ayg b. Calis (Ya,\:iibi, Tar-lb,. II, 446) ve sonra oglu Mul;tammed Abu 'l-Bu'ay~ imar ederek, biiyuk bir §ehir haline getirdi (Bcla~ori). Urmiye 'nin §arkmda bir yanm ada te§kil eden $ahi de onlara ge9ti (Tabari, III, 1386). Urmiye 'yi Azd kabilesinden 1?ada1$:a b. 'Ali ve torunlarr idare eHiler. Tebriz, Ahar ve Varza1$:iin 'dan Bue!' e kadar uzanan b(\]ge, yukartda adi ge"en Yazld b. I;Iiiiam al-Sulimi tarafmdan getirilen Azd kabilesinin reisi Ravviid· b. Ma!!nii 'nm ve toruularrmn hukmu altma ge<;ti, Sonralari Azerbaycan tarihinde eu miihim rolii oynayan bu Revvddilerin, Musa Peygamber kissasmda zikri ge~en gemici Culayda'DlD soyundan oldugu (bk, Minorsky, Hudiid al-'alam, 39,J43, 396: Culayda b. Karkar; ibn Havkal, 272 : Culanda b. Kan'in), yani Azd kabilesinin en eski esrefmdau saY1ldtgl, malilmdur. Bunlarm idaresinde bulunan Abar ve Varza1$:an §ehirleri Ile, bu ~ehirlerin teJ;lkil ettigi Maymad vilayeti, Ravvadilere att geni§ malikauelerln mer. kezini te§kil etmistir, Ravviid al-Azdf'den sonra ogullarmdan Vacna ve torunlanndan Abu. 'IHaycii, Mamlan ve Vahsudan :dkre deger. Vac. na, Tebriz'i biiyiiterek §ehri bir kal.iile <;evirmi§tir. Bunlardan ibn Abi 'I.Haycii al-Ravviidl 'Diu, Tar-lb·i Ag;ar-bayoan ismi ile, bir eser de yazml§ oldugu mahlm ise de, henuz ele ge<;me· mi§tir. Serav (Serab), Kinde kabilesi emtrlerinin elinde kalml§ ve Azd kabilesinden §ibl b, \1:U:Ua1$:i ile, 'Ali Zanburr admda diker bir arap ailesi de bu §ehri idare etmi§tir (kr§. ibn I;Iav1$:al, s. 353). Erdebil'in §imalinde, Mugan havalisiudeki Biicerviin 'a, Tayy kabllesine·men-

sup arap emirleri (bk, Bela~ori, 331), Ben'e de. Evd a:ilretine mensup emirler bakim olmustur, ~irvan, Hariin al-Ra§id aamanmda Ermeniye v:aIisi olan YazId h. Mazyad al-§aybani 'nin evladl eline ge~ti; Dabar1$:an'da ve UJ;lna al. Azeriye (U§nuye) 'de Bani 'l.Rudayni admda bir arap ailesinin hiikmii altmda kaldi, $irvan 'daki ~amibi §ebri de, buralarda bulundugu Sabit clan (bk. ~miib b. Zarh al-§aybiinl, Bela~ori, 329) arap emlri §ammab 'a nisbet edilmi§tir, Biitiin bu arap emirleri bu iilkede siilale· tesis ederek, ya!;!aml§lar ve her yerde, yavas yava:j, kendi tebaalarr olan yerH kavimler He kaynalilarak, onlarm e§raf1 olmuslardir,

Araplar gelmeden once Azerbaycan, diger haZI !.ran vilayetlerine nishetle, hayh geri kalml§. az niifuslu bir iilke idi (bk. ZVO, XVIII. 093), Araplar bura abalisi ile, ancak 800.000 dirhem vergi mukabilinde, sulh akdetmislerdi (Tabari, I, 28(5). Olkenin mu§terek bir dili, mii§terek bir din ve medeniyeti de yoktu. Bir~ok §ehirlerde ber! fars~sl konusuluyordu, Sonralari Babek 'in ihya etmek istedigi Ca· vidaniler mezhebinin tarafdaelerr her taraf~ yaYllml§t1. Bu~~ ahalisi bu mezhepten idi ( Ya '~iibi, 9.»7:l), fakat bu da tam mana-siyle yaYllml, degBdi. Mu1$:addasi 'ye gore (s. 375), bugiin yalmz tiirk~e konusulan Sebelan dal!'lan mmtakasmda, <> zamau 70 'ton fada dil konusulurduj tbn Ijav1$:al ise ( s, 347), Sebelsn daglanuda her koyiin dili ayrr oldugunu ve bu dillerin ne azeri fars~asl, ne de halis farsca olmadigun s5yler. Arran 'da arran dili, Nasavva (Nah~ivan) 'da ermenice, Mugan 'da kiirt~e konu§uldug.u kaydediliyor. Aras haveasmda BaylaJs:aan ve Vara!!an'da hazarcamn yaygln oldugu, haHa fars aslmdan olanlarm bile fasih hazarea konustuklarr, ibn A'!!am al-Kiifi (al-Futii!}, Topkapi nushasi , 2956, II, var, ISS b) 'de nakledilen bir rivayetten anlasrlmaktadrr, Araplarm gelmesinden sonra, arap"a her yerde yayllmaga basladi, Azerbaycan ar.aplar devrinde, din ve medeniyet baknmndan, vahdet kazand1gl gihi, medeniyet sahasmda da biiyiik bir inki§afa mazhar oldu; Yii1$:iit ve Sam'ani, Aeerbaycanm ayn ayn §ehirlerine mens up miiteaddit alim ve bilhassa muhaddislerin isimlerini sayarlar. Mu1$:addasi (s. 379) 'ye gore azerbaycanhlar o zaman §i'ilikten uzak, koyu sunnl olup, "ogu da hanbeli idi. Kondilerinde mezhep taassubu goriilmozdi. Bunlar, daha ziyade, badis ihnine ehemmiyet verirlerdi. tbn l;Iav1$:al'in ifadesine gore, miinevver azerbaycanhlar, kehim ve manbk gibi i1imlere istihkar He bakml§lar, fakat tip sahaslnda miihim :,13hsiyetler yeti§tirmi§lerdi. Bu miisbet faaliyet ile herabet, araplar

Z :I
<{ "0
:I
"0
:I
U 0 ..t:: ~
0 c::: :I ...
(\I RI "0.0
>- 'u :I CI
;: :>'"0(1)
ill RI :I.
« ..0 ..J::..t::
-::;: ... .-
:::J (I) A....:.:
"0 N :I RI
m :I < e u-
..t:: 1i (I) c:
0:: 1; U..o
:::J (1)- c
"> c: "0 (I)
liJ (I) QI C > ;:: J!!
"0 U -I: III J!! '0
0 ':::J '(1»-0 :>.
N g ...:.: ,. (I) ~ :>. 1;
c _ -00::: _=
':::1 ...
III a. E III
<{ Cl Ellie o
::l ... ..0 QI t=
CO v;. «o;:;::..Q
0 I I I
to I I
.) I I
I I
I I I
I I 1