You are on page 1of 1230

www.ceddimizosmanli.

net

T R K YE YAYINEV
'V .- t . J

X
1960

stanbul, Ankara Caddesi No. 38 de T R K Y E B A S M E V de 1959 ylnda baskya balanm ve 1960 ylnda tamamlanmtr.

www.ceddimizosmanli.net

www.ceddimizosmanli.net

www.ceddimizosmanli.net

ns z
Bu htrat, kadirinas Trk Milletine arz ederken byk bir vicdan huzuru huzuru hissetmekteyiz. nk, mi esaslara ve objektif llere gre bir devrin tarihinin yazlmasnda, o devri yaayanlarn ve bhassa yaratanlarn, mevcut htratm ve nezdlerinde bulunan vesikalar tarih inin istifadesine arz etmelerinde kanlmaz bir zaruret bulunduuna kaniis. ' Mill Mcadele, muhakkak ki bir tek kiinin eseri deildir. O, byiik kk, btn bir millet efradnn mterek ve lyemut aheseridir. Ancak bu mukaddes chadda kimlerin ne nisbetde, ne zamanlar ve ne kadar a~ htm, ne derece muvaffak olduunu belirtmek de bir vatan borcudur. M ll Mcadelenin ilmin altnda, tam bir tarafszlk iinde yazlacak (gerek tarih) inin dokmanlarn vermek, bu itibarla, hepimize, bu arada o mcadelede ba rol oynam kimselere bilhassa terettb eden mill bir vecibedir. : Eer onlar, bildiklerini yalnz kendilerine saklar ve kenderi ile birlikae mehuller emine ahp gtrrerse, bu vatan borcunu ve mill veci belerini ifa etmeden ebediyete intikal etmi saylrlar. O takdirde ise, ya rnn nesilleri kendi tarihlerini tam ve doru olarak renmekten mahrum kalm olurlar. Kzm Karabekir ismi baklanda bizlerin burada sitayikr szler sarf etmemize elbette ihtiya ve sebeb yoktur. Rahmetli ve aziz babamzn ler zaman dedii gibi (HAKKAT BR NURDUR). ve una inanyoruz ki b NURun gizlenmesi imknszdr. zerine ne kadar kaim bir perde e kilirse ekilsin, stnden ne kadar uzun bir zaman geerse gesin, onun huzmeleri, daima, hakikatleri arayanlarn yollarna k, kalblerine iman ve huzur vermdtir. Kald ki, milletimizin kadirinasl, hakikatlerin gerek hviyeti ile tarihe mal olmasnda en messir rol oynyacak yksekliktedir. Bizim bu bakmdan en ufak bir endiemiz yoktur. Millet; urunda can verenleri ve kendi hayatlarn, ahs menfaat ve emellerini, istikll ve hrriyet yolunda ekinmeden harcayanlar, imdiye kadar oktan tanm ve renmitir. Esasen, muhterem babamz (KAHRAMANLIK) tabirinin gelii g zel kullanlmasn daima tenkid eder ve derdi ki: Vazifelerin yerine getirmes kahramanlk deil dir. Kahramanlk, vazifenin bittii yerde balar1 ve vatan hayrna en aziz varlklarn fedasnn so na erdii yerde tamamlanr. Hayatnda ve tarihde, emeine madd manev karlk aram ve bul mu olanlarn kahramanlk unvan bizim bahet tiimiz bir rtbedir. Belki izaf deeri vardr ama, kahramanlk bu deildir.

www.ceddimizosmanli.net

Sanm, bu etin tarif iine girebilecekler pek fazla deildir. Kara- ' bekir, btn mr boyunca sadece (milletini ve vatann dnm) mill btnlk ve birlik urunda, istikbalini hie saym, mstesna hizmetleri nin unutulduu veya glgelenmek istendii zamanlarda dahi hak ve ha kikatin bir gn btn plakl e tezahr edeceine inanm, maruz kal d hakszlklara ve mahrumiyetlere vakarla gs germi, fakat hi bir zaman inand prensiplerden en ufak bir fedakrl kabul etmemi tir. (Hak ve hakikat k, feragat ve fazet timsali, Mill Mcadelenin ncs ve ark Cephesinin muzaffer kumandan, yetimler babas ve nmunei imtisal bir aile reisi) olarak ebediyete intikal ederken brakt bu mill vediay tarihimize tevdi etmek de bizlere den erefli bir vazife olmutur. Htratm banda STKLL HARB YAPTIK. MLLER YAZ MAZSA 'TARH MASAL OLUR cmlesi bulunmaktadr. Bu cmle onun, yazl sebebinin de veciz bir izahdr. Eser, vekayiin cereyan ettii tarih lerde gn gnne tutulmu notlar halinde kaleme alnmtr^ Tamamen vesaike mstenitdir. Bar zamanlar imhas iin ok allm ve hatt stikll Harbinin Esaslar adl kk bir hlsa eseri de 1933 yllarn da nerettirilmeden toplattrlp yaktrlmtr. Fakat nceden alman ted birler sayesinde bu htratm asln tekil eden bu eser ele geirilememi, bu gne kadar da muhafazas mmkn olabilmitir.^ Bu gn, bu tarih eseri, mill ve ailev bir vecibe olarak umum efkra takdim ederken, gayemiz herhangi bir kimseyi veya kimseleri tenkid veya tekzib etmek olmamtr.. Kimseyi kk drmek veya olduundan da byk gstermek dncesi neir kararmzda en ufak bir rol oynama mtr. Hedefimiz sadece tarihe hizmet etmek ve Mill Mcadelenin tari hini yazacaklara nezdimizdeki vesaiki olduu gibi ve aynen tevdi etmek tir. Bu itibarla htratda bir harf dahi deitirilmemitir. Eser, aynen .ba slm, aslna tam bir sadakat gsterilmitir. Htratm nerinden sonra lehde veya aleyhde sylenecek ve yazlacaklar tarihin hakemliine brak mak ve cevaplandrmamak, arzusundayz. Bu vesile ile, hatrat byk bir dikkat ve titizlikle teb? ve nereden TRKYE YAYINEV sahibi sayn Tahsin Demiray ve Cell Demiraya, ve dier mnfesihlerine alenen teekkr ifas elzem bir vazife biliriz. Aziz babamz ve sevgili annemiz... Btn arzularnza ramen hayatnzda neri mmkn olamyan bu eseri tarihimize tevdi ederken htranz hrmetle yd ediyor ve artl ruhlarnzn msterih olduuna inanyoruz. Temmuz 1960 Kzm Karabekir Kzlar
Hayat Feyziolu Em el zerengin Timsal Ayasbeyolu

www.ceddimizosmanli.net

Nairin Sozu
Tarih kavimlerin, mdlletlerin ve beeriyetin kkdr. Yeryznn toplumlarm tanyabilmek iin onlarn hallerine bakmak kfi olmayp, mutlaka kk tek eden tarihleri ile birlikte grmee ve bu suretle onlan bir kl halinde mtala etmee ihtiya vardr. Bu hakikat bylece kavrand takdirde de bir miilet iin yaplacak birinci i, varlnn en az yars deerinde olan tarihini ihtimamla ele almaktr. Burada kullan dm yar mikdar sz gelii deil, tabiattan alnm bir ldr. Bilindii gibi, ister kk ve krpe fidanlar olsun, ister asrlar grm narlar ol sun, hepsinde gvde ve dallar kklerile mtenasip ve ona denktir. Trk milleti corafyada yaygn olduu kadar, kkleri bakmndan beeriyetin arkada kalan asrlarna muvazi olarak uzanp gitmektedir, Trk milleti her bakmdan dnyann en kkl milletidir. Fakat esefle iti rafa mecburuz ki, her yapra bir millete yetecek kadar ykl ve erefli olan byk tarihimizin yazlp, izilip muhafazasnda affolunmaz kaytszildar gstermiizdir. Her kavim ve her millet bir yapar on gsterir ve yz nrken biz binleri arkaya atp gemiiz ve arkamza bakmamz. Bunu bir mill hususiyet ve haslet mi yoksa bir zaaf m saymal?. Bu da ayr bir mesele... Ingiliz mparatorluunun erkn ve ricalinin matbaa icat edilir edilmez htra yazp bastrdklarm ve bunu bir anane halinde bu gne kadar devam ettirdiklerini ibretle gryoruz. Geri Trkiye'ye matbaa pek ge gelmitir. Fakat htra yazp bastrmak daha da ge kalmtr. Cumhuriyete kadar Trke neredilmi olan htra kitaplarnn says iki dzineyi gemez. Ecnebi memleketlerde ve Trkenin gayri dillerde Trkiyelilerin neretmi olduklar htralar bu mikdarm dnda ve hayli kabark adette olup bu husus ayrca mtalaya deer. Cumhuriyetin ilnndan sonra tarihimize kar olan bu affolunmaz ihmali ykan Atatrk olmu, stikll Harbi htralarn Nutuk gibi ha cimli bir eser halinde ortaya koymutur. Ondan sonradr ki bu yolda y ryenlerin, uzun ve ksa htra neredenlerin saylar artmaa balamtr. Bunlar arasnda Kafkas Frkas Kumandan Dadayl Halit Beyin 2 ciltlik htralarm ve sayn Ali Fuat Cebesoyun son yllarda yaynlad htra ciltlerini bilhassa zikretmek isterim. stikll Harbirimizi yaprak yaprak aydnlatan bu eserlere uzun yllar geciktikten sonra nihayet eli nizde tuttuunuz bu byk eser tihak etmi bulunmaktadr, istikll Harbimizin nl ark Cephesi Kumandan Kzm Karabekir Paa Gazi Mustafa Kemalin Nutuk unu btn cephelerinden, bilhassa gark Cephesi bakmndan tamamlayc bir vesikalar haznesi olan bu eserini vcude getirip Trk milletine ve onun ordusuna armaan etmekle klmcyla grd erefli hizmetlerini kalemiyle tetvi etmitir. 1919 Maysnda Atatrk Samsuna kt zaman istinat sahamzn

www.ceddimizosmanli.net

temelim Erzurum tekil ediyor ve bu temelde orta direk olarak Kzm Karabekirin 15 inci Kolordusu mevki alm bulunuyordu. Bu merkeze bal kalan 20 inci Kolordunun kumandan sayn Ali Fuat Cebesoy ht ralarm yaynladna gre merkezi Sivas olan 3 nc Kolordu Kumandan Salhaddfn (olak - Kseolu) Beyin htralar tek eksik olarak kalyor ki buna ait diyeceklerimizi imdilik mahfuz tutuyoruz. stikll Harbimizin htralar bakmndan en byk eksii Garp Cep hesine ait bulunuyor. Bu eksii, dier arkadalar gibi tamamlamasn sayn Garp Cephesi Kumandam smet Paadan millete beklemekteyiz. Bu eser, bize gre, zamannda kmaktadr. Burada kasdettikn sa man tarih usul bakmndan olan samandr. Bilindii gibi, bir- vakann tarih olabilmesi iin zerinden yeteri kadar zamann gemesi arttr. Bu zaman bazlarna gre 30, bazlarna gre 35 - 40 yldr. stikll Harbimi zin balangc 1918 yl olduuna gre zerinden 42 yl; bitimi e hesap lanrsa ortalama 40 yl gemi ve tarih yazma bakmndan gerekli za man dolmu bulunmaktadr. Kald ki Kzm Karabekir Paa bu eseriyle tarih metoduna uygun olarak bir eser yazma iddiasnda deildir. O sadece htralarn mr boyunca toplad vesikalar millete maletmek istemi tir. Bunun zaman am ile de bir ilgisi yoktur. Nitekim merhum AtatrK Byk (Nutuk) unu daha 1927ylnda millete ve tarihe kazandrmtr. Kzm Karabekir Paa bu eseri daha dorusu bu htralar ve dok manlar hdiselerin cereyan ettii zamanlarda ok defa gn gnne ve saati saatine tesbit etmi, toplam ve vefatndan yllarca evvel hazr br hale getirmitir. Bu itibarla vesikalar arasndaki fikir ve notlarm o za mann atmosferinin iinde mtala etmek icabeder. Hem unutmayalm M bu htralarn sahibi olan zat bu zaferin millerinden ve tarihi yapanlar dan biri olarak oktan tarihe malolmutur. Bugn bize den vazife hem onu ve hem dier tarihe malolan bu devlet ve millet adamlarnn syleyip, yazp braktklarm dikatle, ibretle ve basiretle okumaktr. 1923 ylnda, yani 38 yl evvel Kzm Karabekirin nerettiim bir haftalk mecmuada kalem yardmn grmtm. Halen o tarihte mec muaya dercedmek zere, yal boya ile bizzat yapt bir arma kymetli bir htra olarak bende mahfuzdur. O tarihten vefatna dek devam eden manev karabetimiz vefatndan sonra bir vazife ortaya kard. Bu vazife (stikll Harbi) htralarm Mllete ve Orduya maletmek vazifesi idi. Refikas merhume cll Karabekir hayatta iken olsun bu vazifenin yerini bulmam olmasndan ayr bir strap duymaktaym. Bu ztrabmz ki7,1 melek gflbd yetiip dindiriyorlar. Byk millet, devlet ve ordu adamnn hayrulhaleflerinden, Allah raz olsun. Bana da krk yln sonunda bu gn gsterdii ve bu hizmeti nasib ettii iin Tanrya bin hamd... Talisin DEMBAY

www.ceddimizosmanli.net

Kzm Karabekir Paann. Hayat


r Kzm Karabekir, 1882 de stanbulda Kkmustafapaada do\ . mutur. Babas ve ceddi Karamanm Kasaba (imdiki Kzm Karabekir Nahiyesi) kyndendir. Karabekirler, Seluk Trklerinden eski bir aile dir. Babas, Krm Harbine 16 yanda gnll olarak yazlm, Silistre ve Sivastopol Muharebelerinde bulunmu ve yaralanm, sonralar nizamiyeden jandarmaya gemi olan Mehmed Emin Paadr.} Karabekir, ilk tahsiline stanbulda Zeyrekte balam, fakat babas e beraber seyahatleri dolaysyle, Vap, Harput, Mekkede devam etmi tir. Orta tahsilim stanbulda Fatih Asker Rdiyesinde, lise tahsilini Ku leli Asker dadisinde yapmtr. 23 Terinisani 1318 (1802) de Har biyeden ve 23 Terinievvel 1321 (1905) de Erkn Harbiye mektebinden birincilikle mezun olmutur. Erkn harb yzbal ile iki sene stajn (svari, topu, piyade blk kumandanl hizmeti) Manastrda yapmtr. Bu srada Manastr mntka Erkn Harbiyesinde de vazife alm, Rum ve Bulgar komiteleri e 7 defa muvaffakiyetli msademeler yapmtr. Bulgarlarla yaplan b yk bir msademeden sonra Kolaalma terfi olunmutur. Az sonra da 4 Terinisani 1323 (1807) de stanbul Hrbye Mektebine Tabiye muavin liine tayin olunmutur. Manastr ve stanbulda ttihat ve Terakki cemiyetinin ilk merkezle rinin tekilinde bulunmutur. Merutiyetin ilnndan sonra Edirnede 3. Piyade Frkas'erkn harbliine tayin olunmutur. 31 Mart 1025 (1909) irtica hdisesi zerine Hareket Ordusu mrettep ikinci frka erkn harbi olarak stanbul hareketine itirak etmi, ve Beyolu klalarnn msademe ile istirdadnda ve Yldzn da igalinde bulunmutur. 1326 (1910) da Arnavutluk isyannn tenkilinde mrettep kolordunun harekt ubesi efi ve ksmen de erkn harb reis vekili ola rak bulunmutur. M byk msademede mfreze kumandanln deruhp de etmitir. Arnavutluktan yine Edirnede frka erkn harbliine dnm ve 14 Nisan 1328 (1912) de binbala terfi etmitir. Edirnede 10. Piyade Frkas erkn harbi iken Trakya hudud komiser vekili olarak da vazife grmtr. Balkan Harbinde frkas ile beraber Edirne mevkii mstahkeminde muharebelere itirk etmitir. Harbden sonra Alman heyeti slahiyesi arasnda Erkn Harbiyei Umumiye stihbarat ubesi efliinde vazife grmtr. Bu esnada bir buuk aylk bir Avrupa seyahati yapmtr. 1330 (1914) Cihan Harbi seferberliinde Kaymakamla terfi olunarak Birinci Kuvvei Seferiye kumandam tayin olunmu ve ran hareketine me-

www.ceddimizosmanli.net

mur edilmitir. Ktalar dle Halebde iken Sarkam hezimeti zerine kuvvei seferiyesi ark cephesi emrine verilmi ve Karabekir de o srada ar surette yaralanm olan Asker Beyden Irak havalisi kumandanln al mak zre Badada gitmitir. Fakat Badada gittikten sonra, kumanda da deiiklik yaplmasna lzum grlmediinden stanbulda Kartalda bulunan 14. Frka kumandanlna arlmtr. Bir mddet Marmara ve ile civarlarnda Karadeniz sahillerini tahkim etmekle uratktan sonra frkas e beraber anakkaleye sevk olunmutur. Kerevizderede 3,5 ay muharebelerde bulunmu ve bundan sonra kolordu kumandanlna tayin olunmu ise de, kendisinden ok kdemli Almanlar dururken Bakuman danln Karabekiri tercih etmesini Liman Fon Sanders, Almallara kar bir hakaret mnas kararak itiraz ettiinden, stanbuldaki Erkn Har biye reisliine alnmtr. Az sonra Galiyaya gidecek ordunun erkm harbiye reisliime tayin olunmu fakat iki gn sonra bundan vaz geile rek Irakda 6. Ordu kumandanlna .gitmekte olan Mir Fon Der Gol~ un erkm harbiye reisliine tayin olunarak birlikte Badada gitmitir. anakkaledeki hizmetleri neticesi miralayla terfi etmi ve Golun ve fatyla Ktlamareyi muhasara etmekte olan 18. Kolordunun kuman danlna tayin olunmutur. Ktlamarenin muhasara ve sukutunda ve sonraki pek faik ngiliz kuvvetleriyle Irak muharebelerinde bulunmutur. 1333 (1917) de Diyarbekir mntakasmdaki 2. Kolordu kumandan mira lay Cafer Tayyar Beyle becayi olunmu, bu arada Van - Bitlis - Mu Elziz cephesindeki 2. Ordu kumandanl vekletinde de bulunmutur. 1334 (1918) yl banda Erzincan karsndaki 1. Kafkas kolordusu ku mandanlna naklolunmutur. Bu kolordu ile ubat ve Mart aylarnda ve iddetli k iinde Erzincan ve Erzurumu, Rus zabitleri ile takviye ed&lmi Ermeni ordusundan istirdad etmi ve buralarn katliam ve yangnlarla bsbtn malvedilmelerine mni olmutur. Buradan, eski hududu aarak Sarkam havalisindeki ordumuzun dier kolordusu ile beraber harekta, devamla Kars ve Gmr kalelerinin igalindeki hizmetlerine karlk 28 Temmuz 1334 (1918) de Mvala terfi olunmutur. Ermeni ordusunu dat tktan sonra Ermenilerle sulh yapldndan, kolordusu ile bir ksm Ermenistan ve Iran Azerbaycanm igal vazifesini alm ve buraya kadar so kulan ngiliz kuvvetlerini de tard ederek ran Azerbaycanm kmilen i gal etmitir. Mtareke ilnma kadar bu vaziyetde kalnmtr. , Mtareke yaplnca Sadrazam ve Harbiye Nazr mir zzet Paa Karabekiri Erkn Harbiyei Umumiye riyasetine tyin etmek zre stan bula getirtmitir. stanbulda vazife almann, vatann maruz kald fe lkete seyirci kalmak demek olduunu ve gen kumandanlarn Anadoluda. ordularnn bana gnderilmelerini ve kendisinin de arka tyinini icab edenlere teklif etmitir. Bu temas ve teklifleri arasnda, Mustafa Kemal Paa e ilideki evinde yapt mzakereler bilhassa ayan iarettir. Vatan kurtuluunda faal ve msbet bir hizmet ifasnn ancak hep birlikte Anadoluya gemekle mmkn olacam bylece arkadalarma da telkin eden Karabekir ilk kademe olarak Tekirdandaki 14. Kolordu kuman

www.ceddimizosmanli.net

danlna tyinini yaptrm, arktaki ordunun mtarekeye zaferle gir mi olmas, madd ve manev kuvvetinin bozulmam bulunmas dolay syla mill hareket esasnn ancak Erzurumda kurulabilecei kararyla bu orduya gnderilme frsatlarn aram ve nihayet 1335 senesi (1919) Ni san ortalarnda btn garktaki ordunun bana gemek imknm bul mutur. Karabekir Erzurumda ie baladktan sonra, zmirin igali hdisesi ile mill hareket hzlanm ve nceleri 15. Kolordu kumandam ve sonra ark Cephesi kumandam olarak Ermeni ordusunu Sarkam dalarnda, Kars kalesinde malb ve G-mr civarnda da bsbtn perian ederek Eiviyei selsenin (Kars - Ardahan - Artvinin) vatana ilhakn temin etmitir. ^ Gmr ve Kars muahedeleri Karabekir paann riyaseti altnda akdolunmutur. Kars zaferinden dolay Feriklie terfi olunmutur. Karabekirin ark Fatihi unvanm tahkim eden bu baarlar, mill m cadeleye katlanlarm iman ve midini artran birer zafer olarak karlan mtr. Bu suretle hem ark cephesi taht temine alnm, aziz vatann bu kymetli ksm dman izmelerinden kurtarlm oluyor, hem de Garp cephesi ordularna muhta olduu esliha ve mhimmatn nakli mmkn klnarak, zaferin o cephede de salanmas temin ediliyordu. Kzm Karabekir Paamn mill mcadelenin bandan nihayetine ka dar olan tutumu, tam bir feragat ve ibirlii zihniyetinin, mstesna bi rer numunesi halinde gelimitir. ^Bunun en beli misali, her trl asker sfat ve selhiyetlerinden tecerrt etmi bir \ziyette bulunan Mustafa Kemal Paay tevkif edip stanbula gndertmek emrine Kzm Karabekir Paann uymay ve o tarihlerde arkn yegne hkimi durumunda bulunduu halde, siv Mus tafa Kemal Paann karsna geip Btn kolordumla yine emrinizdeyim. Btn emirleriniz yine eskisi gibi harfiyen ve derhal yerine getirile cektir deyiinde grlr, i Bu tarih sahnenin - halen yayan tek ahidi sayn Rauf Ortaay'n, vakay aynen nakleden tarih mektubu, kitabn sonunda vesikalar ksmnda yer almtr. Okuyucularn bu vesikay dikkatle ve ibretle incelyecekleri phesizdir. Sayn Rauf Orbaym kendi ifadeleriyle Ka rabekir hibir ey iin olmasa bile, sadece bunun iin dahi mill mcadelenin temelidir, direidir". stikll Harbi, ite bu gibi feragatlerin ve samimi ibirliinin lmez eseridir. . * Kzm Karabekir, tek cepheli bir kahraman deildir. stikll Harbi srasnda, ayni zamanda Edirne mebusu bulunan Karabekir, mill za ferden sonra merkezi Ankarada bulunan 1. Orda mfettiliine tyin olunmutur. 2 nci intihap devresinde de stanbul mebusu olarak terii hayata gemitir. Karabekir, gerek demokrasinin bayramdr. Mill mu

www.ceddimizosmanli.net

rakabenin temel artlarndan bird olarak da cidd ve uurlu bir muha lefet partisi nin vcuduna kadir. Bu dncelerle, ^1924 yl sonlarn ca, Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele, Cafer Tayyar Eilmez v. s. arkadalar e birlikte, cumhuriyet devrinin k muhalefet partisini Terakkiperver Cumhuriyet Frkas m kurmular ve kendisi de bu par tinin liderliine seilmitir.,) ' ^ ak a t ok gemeden Gazi Mustafa Kemal Paa ya zmirde sui kast tertipliyenlerle alka ve irtibat bulunduu iddias e, Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy v. s. Terakkiperver Partisi ileri gelenleri ile birlikte zmir stikll mahkemesi ne verilmitir?) nsan hayatna her eyden fazla kymet veren suikastlar menfur birer teebbs olarak karlyan tertemiz bir iman ve karaktere sahip olan Karabekirin, en aziz arkada Atatrke yapmak istenen bir su ikasttan hibir suretle haberdar olmad muhakkakt. Haberi olsayd, onlafa ilk mni olacaklarn banda da yine Karabekir bulunurdu. Nasl ki, arkta, 15 inci kolordu kumandan ve arkllarn sevgilisi ve hkimi durumunda bulunduu srada, Mustafa Kemal Paay tevkif edip derhal stanbula gndertmesi emrini veren saltanat hkmetine kar d.a Gazfyi iddetle mdafaa eden ve hayatn ortaya koyarak bu tevkif emlini nefretle reddeden yine Karabekir olmutur. Nitekim smir stikll mahkemesi de, suikastla Karabekir5 in en ufak bir gisim grememi ve beraat* ine karar vermitir. Fakat buna ramen Kzm Karabekir, 1927 knunuevvelinin 5 inde, henz 45 yanda muzaffer ve muvaffak bir kumandan iken, dier asker arkadalar ile birlikte tekade sevkolunmu ve hayatnn en cevval, en verimli anda 1938 yl sonlarna kadar sren 12 senelik bir (inziva hayat) na ekilmek mecburiyetinde braklmtr. Karabekirin asla kmsenmiyecek bir bykl de bu (nziva Hayat) m, bir (Feragat Hayat) na evirmesinde grlr. Zira, iste seydi aramdan gelecek muazzam bir kitle mevcutken O, ml birlik ve btnlk, vatan selmeti ve mill menfaat urunda kendi ahs istikba lini hi dnmemitir. O, bu byk feragati ile phesiz kaybetmemi, kazanmtr. _ _ 1938 ylndan sonra Kzm Karabekiri tekrar Byk Millet Mecli sinde stanbul mebusu olarak buluruz. e ' 1946 ylnda Byk Millet Meclisi Bakanlna seilen Karabekir; 26 Ocak 1948 ylnda ni bir kalp krizi neticesinde, Ankarada, B. M. M. 'si iken ebediyete intikal etmitir. Kabri Ankarada ehitliktedir.

www.ceddimizosmanli.net

Eski harflerle neredilmi eserleri:


(M uhtelif Konferanslarndan) .

Srp - Bulgar Harbi 1888 stihbarat ^ Birinci Kafkas Kolordusumn 1834 senesindeki harekt ve mehudat Tafen ve Terbiye hakknda ana hatlar ii f:
(ocuklar iin)

tlerim arkl bret

Yeni harflerle eserleri: ktisat Esaslarmz lkmz Kuvvetli1Bir Trkiyedir talya --Habe Cihan Harfcae neden girdik, nasl girdik, nasl idare ettik Erjd&eai ve ErznruBm kurtuluu Ingiltere - talya stiMl Harbimizin Esaslar

Neredilecek eserleri: ttihat ve Terakki oeufe Davamz Sarkam - E?.-,ra ve tesi stikll Harbinde Enver Fasa v dier asker ve tarih! eserleri.

www.ceddimizosmanli.net

I N DE K L E R
Sahife 2 Mtareke akdi ve zzet Paa kabi 7 9 17 19 22 23 27 29 32 39 48 57 59 66 nesinin iktidara gelii stanbul;* dn Vahidettin ile ilk mlkat ve T ekirdana 14. kolorduya tayin edili M ustafa Kem al Paa ile mlakat stanbudan arka hareket, Trabzona var, M ill Mcadeleye hazrlk. Erzuruma var, stikll mcadelesi hazrlklar Ravlinson ile mlkat zmirin Yunanllar tarafndan igali Pontusulann almalar M ustafa K em al Paann Samsuna gelii M dafaay Hukuk almalar, E r zurum kongresine hazrlk. M ustafa Kem al Paann stanbula arlmas hakkmdaki malmat Am asya mukarrerat Boleviklik ve Amerika fikirleri M ustafa K em al Paa ve R auf B e yin Erzuruma gelii ve M ustafa K e mal Paann istifas meselesi. 71 M dafaay memleket iin fiil m u kabele mimi. 73 75 79 M ustafa Kem al Paann azli ve istifas. M ustafa K em al Paann kararnn kolordulara ta 364 371 374 374 378 389 . 391 396 411 414 443 452 306 331 302 mandas 189 224 255 257 275 279 291 Sahife 147 stanbuldan ' gnderilen tahkik he 157 159 169 179 181 yeti. M ustafa K em al Paa ve R au f B e yin Sivas Kongresine hareketi. A li Fuat Paann stanbul hkme tince azli ve buna dair teebbsler. Yine M anda meselesi. Sivas Kongresi alyor. Elziz valisi A li Galibin Sivas K o n gresini basmak ve datmak teeb bs. Sivas Kongresi. Amerika heyeti ngiliz generallerinin Trabsona ge lii Trabzon valisi Galib Beyin mta lalar. zzet Servet ve Zeki Beylerle m u habereler. Vahidettinin beyannamesi Veliahd Abdlmecit Efendinin pa diaha lyihas Amerikan generali Harbord un Er zuruma gelii Amerikan heyetine verilen rapor D am at Ferid Paa kabinesinin isti fas ve A li Rza Paa kabinesi Van tefti Svasa hareket Svasa var M illet Meclisinin toplanaca ehir hakknda mnakaalar M illet Meclisinin stanbulda top lanmas hakkmdaki mtalat Fevzi Paann stanbul hkmeti adma bir heyetle Anadoluya gelii Fevzi Paann M ustafa K em al P a a hakkmdaki fikirleri Svasdan arka hareket eyh Eref hdisesi Ravlinson ile mlkat K afkasya hdiseleri Harbiye narz Cemal Paa ile E r kn Harbiye Reisi Cevad Paann tilf Devletleri tarafndan istifaya ve 460 478 481 mecbur edilmeleri M ara harekt ^

Erzurum

Kongresine girii meselesi Parise giden sadrazam damat Ferit Paaya Fransa bavekili Klem ansonun cevab

83 . 87 98

Erzurum Kongresi alyor

Ravlinsonun silhlar teslim alma teebbsleri M ustafa K em al Paa ile R auf B e yin yakalanarak stanbula evki hakkmdaki Harbiye nazrnn emri.

106 109 111 112 118 132

Erzurum

Kongresinin

kapanmas,

' mukarrerat ve beyannamesi. Silhlarmzn teslim edilmesi hak knda tekrar eden teebbsler. Sivas Kongresine karar verilmesi. Abdullah Paann arka tayini mukabil tedbirler. M anda meselesi. Sivas Kongresi iin menfi propa gandalar.

Suriye ve Filistin. Arab milliyeti leri ile teriki mesai meselesi Fransz amirali Dbonun mraca at! hdisesi

www.ceddimizosmanli.net

Sahife . 486 Trabzondaki cephanenin dahile nak line ngilizlerin mdahale teebbs 497 527 531 543 555 stanbulda ngiliz tazyikinin art

Sahife 714 Ermeni harekt iin tekrar mra caat 728 738 744 / 762 764 769 774 776 ark harekt hakknda Ankaramn cevab ark Cephesi kumandanl meselesi Trkiye muahedesi, yani Trkyenin taksimi ark harekt hakknda tekrar m racaat Ankaramn Ermenistan msaade etmemesi Ermenistan harektnn iin tekrar mracaat Sovyet ktalannn Ermenistan i-* gale balamalan Elviyei selsenin ordulanmz tara fndan igaline adesi. 784 788 Ankaramn msa harektna yaplmas

mas stanbulun tilf Devletlerince igali stanbul igaline mukabele olarak Ravlinsonun tevkifi Meclisi M illinin Ankarada toplan mas karan . slamlarn katliamndan dolay Ermeni Cumhuriyeti casker kuman danlna yazlan ihtarname 12. Kolordu Kumandan Fahreddin ve 14. Kolordu Kumandan Yusuf zzet Paalarn mill harekta al dklar muhalif vaziyetler. stanbuldaki mebuslardan- bazlar nn ve kymetli zatlarn firarla Anadoluya gelmeye balamalar

561

576

589 593 606 607 609 621 628 636 637 638 645 650 654 663 666 675 677 679 683 686 700 706

Denekin ordusunun malbiyeti Trakyadaki vaziyetimiz Salih Paa yerine D am ad sadarete tayini stanbuldaki Meclisi feshi iradesi Bak ahvali Heyeti Temsiliyeye mhim teklifler Baha Said Beyin faaliyeti Fetva ve Hatt Hm ayun stanbul Hkmetinin beyannamesi Ankaramn fetvas Byk M illet Meclisinin almasna tekaddm eden ahval Harbiye N zn Fevzi Paann stanbuldan Anadoluya firar Byk M illet Meclisinin almas Azerbaycan vaziyeti smet Beyin Ekn Harbiyei U m u miye riyasetine tayini Fevzi Paann Ankaraya var B olu isyan Gmhane mebusu Zeki Bey hakkndaki emir Byk M illet Meclisinin padiaha hitaben beyannmesi ocuklar ordusunu tekil Byk Millet Meclisi reisinin 3. Frka kumandanyla muhaberesi Ermenistan harektnn yaplmas icabettii hakknda Ankaraya m racaat Sadrazam namesi Ferid Paann beyan 851 854 857 867 872 875 877 886 888 889 S91 893 895 834 847 Feridin 794 Mebusann 799 802 827

ierinin Byk M illet Meclisi re isine mektubu Moskovadan Fuat Sabit Beyin mektubu ve raporu M ustafa Kem al Paaya Cemal P a ann Moskovadan mektubu M ustafa Kem al Paaya H al Paa nn mektubu Harekta doru imal Kafkasyadan gelen Aziz ve smail Hakk Beylerin getirdii malmat U m um ktaata tamim Sevr Muahedesinin stanbul hk meti tarafndan imzalanmas Cemal Paann Moskovadan M u s tafa Kem al Paaya mektubu B akdan rapor Ermenistan harekt iin Ankarayla mnakaa G-arp Cephesi, hkmet merkezinin Svasa nakli meselesi Moskovadan gelen rapor Enver Paaya mektup Adliye vekili Celeddn Arif beyle Hseyin Avni beyin Em rruma gelii ark harektna msaade edilmesi Asker harekt balarken Erzurumda M ustafa Kem al Paa a leyhine tahrikt Tahrikt dn dolaysyla Erzuruma

711

Tekrar cepheye hareket Karsn zabt

www.ceddimizosmanli.net

Sahife 900 Sulh aftlanz 5 ' V .r;S 901 Mtareke artlarmz kabul etme yen Ermenilere kar tekrar harp 902 Muvaffakiyetimizin takdiri 904 Zaferimizin mspet neticeleri 909 923 927 932 938 939 945 974 977 993 ark zaferinden sonra Ardahamn igali Batum ve havalisinin, igali Batum hdisesi Celleddin Arif ve Hseyin Londra Konferans manevras Trkiye - Rusya muahedesi Ermenilerin suikasd tertibleri Erzurumda Muhafazai Mukadde sat cemiyeti Garptaki Yunan taarruzu Kars Konferans Muahedename Bir casusluk hdisesi ocuklar Him aye Cemiyeti ve K i tap Bayram ' Asker resa ve Meclisdeki cereyan lar imendferler hakkndaki teklif ark cehpesi kumandanlndan a marak M dafaay M illiye Vekle tine tayin meselesi 1053 ktisad ve sna ilerleme kitaplar hakknda teklif ve halk

Sahife 1065 Bakumandan M ustafa K em al P a aya hkmetin ekli ve yan. mec lisi hakknda teklif 1066 Hkmet ve Meclisin ekli hakkndaki teklife M ustafa K em al Paa nn cevab Tasnakiiyon Ermeni partisi beyan namesi Ahmet zzet Paann mektubu zzet Paann M ustafa Kem al Paa hakkndaki fikirleri M ahm ut Sadk Beyle mlkat Mtareke oyunu arkta dier mesai Yunan ordusunun vaziyeti Mekkei Mkerremeden mektup alnan bir

1071 1079 1091 . 1096 1104 1109 1128 1144 1147 1148 1150 1154 1155 1162 1165 1165

Avni

Beylerin Meclisdeki yeni vaziyetleri

1000
1017 1028 1033 1043 1055 1060

Trabzonda Khyann katli hdisesi Yunan ordusuna taarruz nasl ol maldr M ustafa Kem al Paa ile Meclis hakknda muhaberat ^ Yeni Heyeti Vekile ark ahvali hakknda cephede top lanan malmat Bakumandanlk kanunu Rusyadan alman tayyarelerin garp cephesine -evki Yunan ordusuna zafer. taarruz ve son .

T'

www.ceddimizosmanli.net

STKLL HASBMZ (fetiMi HarM yaptk. milleri yasmaksa tarihi masal olur.) stikll Harbi gibi uzun ve mhim fedakrlklarla baarlan, muvaf fakiyetin tarih vakalan karan veya onlarn iinde rpnanlarn, vesa ike mstenit htralar neredilmedike doru yazlamyaca phe sizdir. stikll Harbim drt saman blmesine ayryorum. Yazdklarm, bil diim ve yaptklarmn mmkn mertebe tafsiltndan sarf nazarla, tesbitidir. I Mtareke aktinden zmir igaline kadar (31 Terinievvel 1334 den 15 Mays 1335 e kadar). II zmir igalinden stanbul igaline kadar (15 Mays 1335 den 16 Mart 1336 ya kadar). IH stnabul igalinden ark harekt hitamna kadar. (16 Mart 1336 dan 1 Knunuevvel 1336 ya kadar). IV ark Harekt hitamndan sulh akne kadar (1 Knunuevvel 1336 dan 23 Austos 1339 a kadar). Bundan sonraki ahval herkese grlm ve grlmektedir.

www.ceddimizosmanli.net

Mtareke akimden zmir igaline kadar

T n r c V 3 T 3 V f'V'

Mtareke aktide Suriye ve Musul mntakalarmdaki ordular mda faaya muktedir bir halde deillerdi. Suriye cephesindeki Yldrm Ordu sundan Cevat ve Ceml Paalarn ordular kmilen mahvolmu, Kemal Paann emlindeki Ali Fuat Paann ve smet Beyin 20 nci ve 3 nc Kolordular zayf bir halde Adana vilyetine kadar ekilmilerdi. Musulda Ali hsan Paanm elinde 13 nc Kolordu zayf bir halde kalmt. Madd ve manev bir varla malik bulunan arktaki 9 uncu evki Paa ordusu merkezi Karsta ktaat ran Azarbaycan da dahil olduu halde Batuma kadar elviye-i selsede dank bir halde idi. Kafkasyada, Bakde ve imal Kafkaslara kadar dalm Nuri Paa ktaat da vard. M tarekeden evvel 12 Terinievvelde stanbulda zzet Paa Kabinesi i ba na gemi fakat namuskr bir muhalif frka teekkl etmemi ve etti rilmemi olduundan istinat edecei esasl bir kuvvet yoktu. Birinci Kafkas Kolordusu Kumandam idim. Kararghm Tebrizdi, 11 inci Kafkas Frkas Iran Azarbeycann igal etmi, 9 uncu Kafkas Frkas da Erivann 6 kilometre cenubundan geen Trk - Ermeni hu dudundan Aras nehrine kadar Nahvan havalisini igal ediyordu. Yani yzlerce kilometreye serpmi bir halde idik. Mteakip darbelerle hr palanan Ermeniler mecalsiz bir halde olduklar gibi Tebrize gn me safeye kadar yaklam bulunan bir ngiliz mfrezesi de mteakip taar ruzlara Iran Azarbeycanndan tardedilmiti. Son gnlerde de tay yaresi drlmt. 15 Eyil 1334 de Rak de ordumuz tarafndan zaptolunmu Azarbeycanda dahi dman kalmamt. Grcistan da Er menistan gibi sesini kesmi fakat Almanlarn himayesine girmi gibi idi. Vaziyetimizin dankl bizim iin bir tehlike deil idi. Yer yer muhte lif snflardan mrekkep mfrezelerle tutulmutu. Hudut harici hareke tin ve mteakip zaferlerin yakm htralariyle herkes mesrur idi. 20 Ey ll akam gelen ajans Filistin cephesindeki vaziyetimizi iyi gstermi yordu. Tebrizdeki Kolordu telsiz telgrafile Paris tebligatm muntaza man alyordum. 23 Eyllde Bulgarlarn itilaf ordusu kumandanlndan mtareke talebi ve mteakip gnlerde Filistin ordumuzun felket haber leri, tahmin ettiim akibetm yaklatm gsteriyordu. Talt Paa Ka-

www.ceddimizosmanli.net

binesi istifa ediyor, Tevfik Paa kabineyi tekil edemediinden zzet Pa a kabine tekiline memur olunuyor, Alman garp cephesinde de itilf taarruzlar balyor. Almanlarn da muvaffa.kiyetsizIiMeri temadi edi yor. Enver Paann istifas ve vednamesi geliyor, nihayet bana da ka rarghm Nahcvana nakil ve ran tahliye emri geliyor. 25 Terinievvelde ulfada iken Karargh Umum stihbarat u besi mdriyetinden aldm ifrede smet Bey stanbula geldi, bu ay zarfnda sizin de gelmenizi mit ediyor deniliyordu. 31 Terinievvelde Nahcvanda iken kolordu kararghnm lvolduunu ve benim s tanbula hareketim emrini aldm. smet Bey Harbiye Nezareti Mstear olmu, benim de Erkm Harbiye! Umumiye riyasetine tyinim mutasav ver bulunduunu haber aldm. 1 Terinisanide tideki mtareke emri geldi:
(31 Terinievvel 1334 leden muteber olmak zere dveli itilf iye ile mtareke akdettik. Dveli mezkrenin murahhaslar keyfiyeti Bulgaristan, Suriye ve Irakta bulunan ordular kumandanlarna tebli etmilerdir. Mtareke eraitine sureti k a f iyede riayet olunmas ve bu tebliin ahndndnn iar lzmdr. Tafsilt ayrca bildi rilecektir.) 3 0 /1 0 /1 3 3 4 Bakumandanlk Erkn Harbiye Reisi

Ahmet zzet

Bhare 4 Terinisanide Karsda resm tebliden daha dorusunu rendiim mtareke eraitini ajans bildirdi. Harbi Umuminin bizim tarafn malbiyeti e neticelenmesi hepi mize elim tesirler brakt. Artk i itf devletlerinin insafna kalmg demekti. Benim kararghmn lv ve hususiyle stanbula arlmakim hi de yi almetler deildi. 1 Terinisani akam trenle Nahcivandan kararghmla Karsa ha reket ettik. Yol boyunca ktaatn hepsi yeis iinde. Kamarlda Dokuzuncu Frka Kumandam Rt Beyle kararghnda drt saat kadar hasbhal ettik. Bir med gibi tadklar bu yerlerden cezir gibi hangi mmtakalara ekileceklerini dnmekle endie iinde. Ararat ve lgaz buzlu dalan ay evvel cenuba inerken beyaz takke giymi gibi idi, imdi yukar ksmlar ziyadece beyazlanm. 2 /3 Terinisani gece yans Gmrye geldik. Karsda Ordu Kumandan evki Paaya 4 de mlki oldum. M tareke eraiti resmen gelmi, ajansda okuduumuzdan az farkl. evki Paa memleketin daldna kani. Bari buralar da bize verseler diyor. EUviyei selsenin tahliyesinin Ermenilerin yeniden katliamlar ve ark vilyetlerinin de tehlikeye dmesi ihtimali dolaysyla zabitan mtees sir etmekte. Bhassa stanbula arlmakhmdan da yeis ziyade. Or du kumandan da benim kat olarak niin arldm bilmiyor, Erkm Harbiye riyaseti iin olduunu tahmin ediyor. -

www.ceddimizosmanli.net

Miitarekete emirname ve eraiti u idi:


517 Gayet mstaceldir Karargh um um 2 /1 1 /1 3 3 4

Dokuzuncu Ordu Kumandanlna Dveli litifiye ile akdettiimiz mtareke eraiti bervehi, zir lzum grldke izahat ve talimat mahsusa verilecektir. Sadnzam ve Bakumandanlk Erkn Harbiye Reisi mnderitir. M a

lm at husul ile her ordunun kendine ait hususat dem al tatbiki lzmdr. B u babda

Ahmet zzet
S U R E T ngiltere hkmetinin mttefikleri ile bil itilf selhiyetdar kld ngiliz h kmeti Bahri Sefid donanmas bakumandan Ferik Am iral Sir Sommerset Artur Govi Farever hazretleri ile Hkm eti Seniye canibinden haizi selhiyet Bahriye N a zn devletli R auf Beyefendi Hazretleriyle Hariciye Mstear atfetli Reat H ik m et Beyefendi, Erkn Harbiyei U m um iye Kaymakamlarndan Sadullah Beyefendi arasnda kararlatnlp aktedilen mtareke eraiti: 1 B a lm siyaha mrur iin anakkale ve Bahri siyah Boazlarnn kad v e Bahri siyaha mrurun temini, anakkale ve Bahri siyah istihkmatmn mttefikler tarafndan igali. 2 Osmanl sulanndaki bilcmle torpil tarlalan ile torpido ve kovan mevazii ve mevazii saire mevakii gsterilecek ve bunlan taramak veya ref etmek iin talep vukuunda muavenet edilecektir. 3 Karadenizde mevcut torpil mevkileri edilecektir. 4 kufini stanbulda cem edilecek ve bil kayd olunacaktr hakkndaki m alm at mevcude ita ||

tilf lkmatma mensup seray harbiye ile Ermeni seras ve m ev art itilf hkmetlerine teslim

5 - Hududlarn muhafazas ve asayii dahilinin idamesi iin lzum grle cek kuvay askeriyeden mda snn derhal terhisi. bu kuvay askeriyenin miktar ve vaziyetleri itilf hkmat tarafndan devleti aliye ile mzakere takarrr ettirilecektir. edildikten sonra

Osmanl kara sularnda zabta ve buna mmasil hususat iin istihdam edi

lecek sefaini sagire mstesna olmak zere Osmanl sulannda ve Devleti Aliye tara fndan igal edilen sularda bulunan kffei sefaini harbiye teslim olunup gsterile cek Osmanl liman veya limanlar noktasnda mevkuf bulundurulacaktr. 7 Mttefikler emniyetlerini tehdid edecek vaziyet zuhurunda herhangi sevklcey noktasn igal hakkm haiz olacaklardr. 8 Elyevra Osmanl igali altnda bulunan bilcmle limanlar ve demiryolla rndan itilf sefaini tarafndan stifade edilmesi ve itilfla hali harbde bulunanlara karl mesdud bulundurulmas sfenei Osmaniyede ticaret ve ordunun terhisleri hususlarmda eraiti mmasileden istifade edeceklerdir.

9 tilfiyun, Osmanl tersane ve limanlanndaki umum sefain tamirat v e saiti teshiliyesini istimal edecekleddir. 10 11 Toros Tnellerinin mttefikler tarafndan igali. rann im ali garbi ksmndaki kuvay Osmaniyenin derhal harpden ev edilen emir icra edilecektir.

velki hudud gerisine ekilmesi hususunda evvelce ita

M averay K alkasn evvelce kuvay Osmaniye tarafndan ksmen tahliyesi emredil-

www.ceddimizosmanli.net

5 < ? ' liginden ksm mtebakisi mttefikler tarafndan vaziyet mahallinde tedkik edile cek taleb olunursa tahliye edilecektir. 12 Hkmet muhaberat mstesna olm ak zere telsiz telgraf ve kablolarn itilf memurlar tarafndan, mrakabesi. 13 Bahr, asker ve ticar mevad ve malzemenin m en i tahribi. 14 Memleketin ihtiyacat tatmin olunduktan sonra mtebaki kmr menabii mahrukat ve gayr levazmn Trkiye menabiinden mbayaas iin teshilt ib r a ^ . M evad mezkrenin hi biri ihra olunmyacaktr. 15 Bilcmle hututu hadidiyeye itilf mrakaba zabitleri memur edilecektir. ^Bunlar meyanmda elyevm Hkmeti Osmaniyenin taht mrakabasmda bulunan maveray Kafkas hututu hadi diyesi akam dahildir. bu K afkas hututu serbest ve tam olarak itilf memurlarnn taht idaresine vazedilecektir. Ahalinin, mhtacinin tatmini nazar dikkate alnacaktr. bu Vnaddede Batum un igali dahildir. H kmeti Osmaniye Baknn igaline muteriz bulunmyacaktr. 16 Hicazda, Isrda, Yemende, Suriyede ve Irakta bulunan muhafz ktaat en yakn itilf kumandanna teslim olunacaktr. V e Kilikyadaki kuvvetlerin intizamm muhafaza ,iin muktezi miktardan mdas ikinci maddedeki eraite tevfikan teker rr ettirilecek vehile geri ekilecektir. 17 Trablusda ve Bingazide bulunan Osm anl zabitlerinin eti yakn talyan muhafaza ktaatna teslim olunacaktr. Hkmeti Osmaniye teslim emrine itaat etmedikleri takdirde muhaberat ve muaveneti kat etmeyi taahhd eder, 18 Masrata da dahil olduu halde Trablus ve Bingazide igal edilen, lim an larn en yakn itilf muhafz krfatma teslimi. 19 Alman, Avusturya bahr ve berr sivil memurin tablasnn bir ay zar fnda ve uzak mahallerde bulunanlarn bir aydan sonra mmkn olan ksa zaman d a memaliki Osmaniyeyi terk etmeleri. 20 Beinci madde mucibince terhis edlecek ktaat Osmaniyeye ait tehizat, eslha ve cephane ve vesaiti naklim enin tarz istimaline dair ita edilecek talimata riayet olunacaktr. 21 Mttefiklerin menfaatini siyanet iin iae nezareti nezdine itilf mmessil leri merbut bulunacak ve kendilerine lzum cektir. 22 grlecek kffei m alm at ita edile

STK L L H A S B M Z

Osman seray harbiyesi itilf devletleri nezdinde muhafaza edilecektir.

vSivil seray harbiye ile esnan askeriye haricinde olanlarn tahliyesi nazar dikkate alnacaktr. 23 edecektir. Hkmeti Osmaniye merkezi hkmetlerle bilcmle mnasebat kat

24 Vilyt sittede itia zuhurunda mezkr vilyetlerin herhangi bir ks m ni igal hakkm itilf devletleri muhafaza ederler. 25 Mttefiklerle Hkmeti Osmaniye arasndaki muhasemat 1918 senesi Terinievvelinin 31 inci gn vasati saati mahall ile vakti zahrda tatil edilecektir. ngiltere hkmeti kraliyesi sefani harbiyesinden Limnde, Mondoros , limannda lengeri endaz Agamemnon zrhlsnda 1918 Terinievvelinin 31 inci gn msiateya olarak imza edilmitir. Amiral Galtrop Reat H ikm et H seyin Raui Sadull&h

5 Terinisanide Karsdan otomobille hareket ettim. Gzel oseyi ta kiben, meden ekilde kylerden geerek akam Ahiliklie geldim. 6 Terinisanide 4 nc Muradn yaptrd kalenin yanndan geerek bir vadiyi indik, ktk mteakiben dier bir vadiye indik y Ahskaya 16

www.ceddimizosmanli.net

kilometre kalncaya kadar bu vadiyi takip ettik. Baz yerler dar kaya lk boaz halinde. Ahskaya yaklanca aalk ltif manzara balad. Kprler muntazam demirden, osa boyunca mesafeler verst cinsin den yazl. 3 nc Frka Kumandan Halit Beyi kpr banda intizarda buldum. Ahskaya beraber geldik, le yemeini orada yedim. Yeis ve teessr her tarafta ziyade. Bu mmtakalar tahliye olunursa Grc in- / tikamndan halk endiede, teselli ettim. mid kesmeyin dedim. Ahska, ltif bir yer mnevver Trkler var. Akam Ahskadan 27 kilometre uzakta Rabata geldik. Eraftan bir Trkn hanesinde kaldk. Btn m havali eraf tahsil grm, evleri, kendileri meden bir halde. 7 Te rinisani erkenden ktk. Be kilometre kadar sonra yoku balad. L tif amlk. Hemen ayn mesafe sonra ini, ayni letafette Boyun nokta snda bir cankurtaran var byk bir an felketzedelere karl havalar da hayat mjdecisi gibi duruyor. Holaya kadar yol pek fena. Adi g zergh kprler ahap dar ve harap. Yol kavisleri ufak, muhataral. Holada nazara arpan Acaral Cemal Pagann kk. Bu zatla Ahskada dn grmtm. Hkmetimiz kendisini liva yapm. Nfusundan is tifade olunmu, irice ve kabaca bir zat. Holadan sonra yol iyeiyor. onha kadar, deniz grlmeyor. oruhdan bir ka kilometre sonra de niz hafif grnd. Artk tarafeyn muntazam aalarla bezenmi o seyi takip ediyor. Batum kalesine yaklatk. Srtlar ormanlk ark ve imalde karl Acara dalar grlyor. Hava yaz gibi ikindi vakti Ba llma vardk. Batum pek muntazam ve irin bir ehir. Fakat ehrin le tafetini tetkikten evvel havadis almak daha mhimdi. Enver, Talt, Ce mal Paalar, Doktor Nazm ve Bahaddin akir, Azmi Bedri Beyler Istaubuldan 2 Terinisanide firar etmiler. stanbul, ile muhabere yok. Henz vapur da yok. Batumda kaldm bir ka gn zarfnda Batum kalesini mdafaa ve taarruz noktai nazarndan tetkik ettim. ehirde Istanbula gitmek zere toplanm bir hayli irinli zabit ve mlga Halil Paa ordusu karargh vard. Muzafferane hudut harilerinde dolaan ve felketlerin teferruat ve shhatinden henz haberdar olmayan bir kolordu kumandanym.(Bu vaziyette insan feikete inanamyor. lk hakik teessr Batumda ittihat ve Terakki iin lr ve ldrrm diye hitabelerde bulunan topu binba mtekaidi Ihsan Bey ( 1 ) den duy dum. Bu zta rhtmda yannda bir refikiyle tesadf ettim. Dedi ki: A s kerliin peygamberiymisiniz, felketi ok evvel grdnz ve sylediniz, fakat dinletemediniz. Hesabma bende dinlemeyenler arasnda olduum dan pek mteessirim. ttihat ve Terakki erkn memleketi felkete d rdler imdi de memleketten katlar. Maneviyatnz krmaynz el bet bu vartay da atlatrz dedim. Batum kalesi kumandan mirliva Ce mal Paa ve kararghn byk yeis iinde buldum. Nasl olsa tahliye olunacak diye kaleyi dahi gezdirmemilerdi.) Tahliye edilse dahi yakn bir gnde zabt vazifesini deruhde edecekmi gibi gezmeliyiz dedim ve bir (D
hsan B ey 1341 de Cebelibereket mebusu ve Bahriye Vekilidir.

www.ceddimizosmanli.net

kale seyahati yaptrdm. Ambarlar dolu bilhassa kymetli Japon toplar ve hafif bu kabil toplardan byk bir duba doldurttum. Ve Reit Paa va puruna takarak Trabzona beraber getirdim. Reit Paa vapuruna me zun ve mlga kararghlar yzlerce zabit bindik. Yolda hsan Beyin iti raf ettii felketin ehemmiyetini hayli dndm. En byk tesiri ben 28/Terinisani/1334 de stanbula Boazlardan girerken duydum. B yk bir salibi ahmer gemisi Karadenize ayor. Boazn tarafeyninde tabyalarda ngiliz ve Fransz bayraklar dalgalanyordu. Reit Paa va puru kaptan gvertesinde el drbnmle bunlar seyrederken duyduum azap ve ztrap tahammlmn haricine kyordu. Bykdere hizasn geiyorduk orada feci bir manzara vard. Bir ngiliz mfrezesi Trk bay ram indirerek ngiliz bayram asacaklard, marur kabark bir ngi liz zabiti karsnda ztrapiar iinde kvranan bir Trk zabiti duruyordu. mrmde bu kadar ac duymamtm. Bu feci manzara ve bu ac duygu karsnda (tek da ba mezar oluncaya kadar uramal) kararm ver dim. Artk stanbul limann dolduran itf donanmas nazarmda bos tan korkuluu menzelesine inmiti. stanbulda ilk (grtm smetti. 29 Terinisanide Zeyrekte misafir olduum biraderimin bahesinde amleaiara kadar uzanan geni manzara iinde itilfm bir yn tekneleri ile sanki istihza eden muazzam SiiLeymanye camii karmzda Trkl n bir heykel vekar gibi marur duruyordu?' Pek eski ve pek samimi arkadam smet ok bedbindi. Grdn m Kzm? Her ey mahvoldu. Vaktile grdn gibi srklediler ve bitirder. Derdin ki batracaklar ve hayalmzla biz di dieceiz. Fakat beram hi bir midim kalmad. Ben kararm sana sy leyeyim mi Kzm. Kyl olalm. Askerlikten istifa edelim. Senin ka liran var. Birleelim Kzm aa smet aa olalm. iftilikle hayatimizi srkleyelim.^ (smet ne sylyorsun dedim. Zannediyor musun M bizi yaata caklar. Ermeni, Rumlar arktan, garptan Trk boacaklardr. Brak ki benim bir tarla alacak param yok fakat olsa da ayaklar altnda zelilne lmektense milletimizin bukadar senelik yediimiz ekmeini namuskrarane lmekle demek dala ok yakmaz m. Kzm ne diyorsun ? Sen vaziyeti henz bmiyorsun. Ordularmz mahvoldu. Boazlara itilf hkim, biitn cenup hudutlar ak: bir halde. Asl felket bizim iimizden Kzm! Tasfiye yapacaklar tasfiye! anlayor musun. Bugn harpte kazandn paal alacaklar bir belki de iki. rtbe kaybedeceksin. Artk bize her ey dman. Ben ok dndm. Neyimiz varsa birletiririz ne mmknse alrz. Kzm aa, smet aa ben baka trlsn gremiyorum Kzm. Sen de bir iyi dn^, ' |Ismet ben kararm vermi bulunuyorum. Btn bu eyleri vak tile amkkaleden ieri sokmamtk. Nazarmda bostan korkuluu gibi duruyorlar. Biz lm gze amca hepsini yine dar atarz. Milletin mahvolduunu grmek zilletindense yaadn grerek lmek daha Trke olur. Ben dn Boaz,d an gelirken ahdimi verdim. Tek bile kalsam'

www.ceddimizosmanli.net

veya tek da ba dahi kalsa uramak. Silhm, niformam kimseye vermeyeceim. Azim ve tedbir her mide yol aar. Vaziyeti sen de an;zm, millete kar mmkn olan yapalm fakat yaplamyav ; j . a , y d a yoktur. Vaziyeti sen de anlarsn. smet acele etme! Daha grrz. Yalnz hepimizin stanbula toplanmas feci. Beni getirmemeliydiniz. Yaplacak ilk i ordularmzn bana gitmektir. Ne yap yap beni bir Kolorduya tyin ettir. Anadoluda olsun mmknse kendi Kolorduma. Hepimiz buradan uzaklaalm. Yok sa gnn birinde toptan bir ihanete kurban gidersek her mit mahvolur. te Harbiye Nezareti Mtearl vazifesini son gnlerde grmek te bulunan smetle ilk temasmz. zzet Paa byk bir hata yaparak smeti de beni de Kolordularmzdan alarak stanbula getirmi birimizi mstear birimizi Erkn Harbiye Reisi yapmakla muvaffak olacan zannetmi. Halbuki daha ben stanbula gelmeden kendisi ekilmi. 30/Terinisanide Harbiye Nasr Abdullah Paay ziyaret ettim. Kendi lerine iki mesele hakknda mtalam syledim. Biri tahliye olunacak ark havalisinde itilf heyetleri bulunmazsa Ermeni ve Grclerin s lmlar katliam edecekleri dieri de stanbul matbuatmzn Ermeni kat liamlarndan bahsetmeleri. Gazetelerimiz gya firar ttihat erknna her eyi isnatla milleti kurtaracaklarn zannederek lzumsuz ve pek za rarl neriyatta bulunuyorlard. Halbuki Ermenlerin Erzincan, Erzu rum, Van, Elviyei selse ve daha arklarda yaptklar slm katliamlar kat kat fazla olduu gibi yeniden balayacaklar da tam bir imha ola cakt. Yaplanlarn fotoraflarn 1334 bidayetlerinde istirdat ve ileri ha rektnda kararghtan aldrm ve stanbula da gndermitim. ark memleketlerimiz yaklarak viraneye evrilmi halk yn yn cesetler halinde bulunmutur. Gazetelerimizin neden tenvir olunmadn sordum. Abdullah Paa hayretle bunlardan hi haberim yok sylediklerini ya,z da Meclisi Vkelya okuyaym. Ellimizde de bir vesika bulunsun dedi. Erkn Harbiye Reisi Cevat Paaya, da bunlar anlattm ve mtaleatm yazdm verdim. Gnderdiim vesikalar da urada burada buldurdum. Matbuat tenvir olundu ve smet Beyin riyasetinde bir komisyon bu vesi ka ve fotoraflar bir risale halinde neretti. Hkmet ve devairin elim vaziyetini bir ka gn iinde grdm. Harbi Umumide lysel vaziyette istediini yapan daireler imdi be para sarf iin mesuliyetten korkuyorlard. Gazeteler de una buna en ufak meseleler iin hcumlar yaptndan herkes gazetelerimizden de ylmt. Ermeni katliam risalesinin franszcaya tercme masrafn vere cek mesture yok idi ve kimse de on be altn kadar tutan bu paray ve remiyordu. Tekilt icraat ahsna balayanlarn kendilerinin aradan ekilivermesiyle ne olabileceine hazin bir misaldi. smet Beyin komis yonunu mahcubiyetten kurtarmak ve hkmetimizin bu elim vaziyetini bir yabanc nnsura gstermemek iin derhal cebimden masraf verdim. Matbuattan Mahmut Sadk Bey mhim hususlara mesture verilmesi el-

www.ceddimizosmanli.net

zem olaca hakknda neriyat yapt, bundan cesaret getirerek param iade ettiler. 1 ^ 1 Knunuevvelde zzet Paay ziyaret ettim. ekildiinin yanll n ve hepimizi ve bilhassa beni stanbula getirdiinin hatal olduu bak landaki mtalam syledim. arkdan zleceimizi ve her felketin on dan sonra olacan izah ettim. ok mteessir oldu bilmiyerek ihanet mi ettim diye gzlerinden ya geldi. Teessrn faidesiz olduunu, yaplacak makul ilerin sraya konulmasn syledim. Fikrimce siz yine hkmeti ele alnz ve beni geldiim mmtakaya attrnz. Ondan sonraki vukuata nazaran mabt ilerimizi yaparz dedim. Gzlerinde muvaffakiyet bak lar parlad. Bana mit verdin dur yle ise dedi telefonla birisiyle gr t yine grelim dedi. Matubat ben de bildiklerim vastasiyle tenvire altm. Ermeni me zalimi hakknda Sleyman Nazif Beyin arzusu zerine bir makale de ben yazdm. Bu vartadan kurtulacamz bildiklerim vastasile propa gandaya baladm. 6 Knunuevvelde selmla usulen davet olundum ve huzura kabul olundum. Aynen u muhavere oldu: Ayakta elimi sktktan sonra Padiah Vahdettin: Sizi ayan itimat muhtelif yerlerden sordum. Pek mert ve her vehile ayan itimat bir kumandanm olduunuzu an ladm. Mevcudiyetinle iftihar ederim. Cenab Hak millete balasn ben cevap verdim: ltifat ahaneleri ebed bir hissi minnetle medar fah rimdir. Bulunduum' cephelerde kumanda ettiim ktalarla Trkln namn drmedim. Fakat vatanmzn bu son darbeden kurtulmasna alabilecek bir mevkide bulunamadmdan meyusum. Szm kese rek: Manen msterih olunuz nk pek uzaklarda idiniz ve vazifenizi lzimi gibi grdnz. Ben devamla: evketmeabm. Milletimiz balarn da sevgili hakan ile inallah kurtulacaktr. Trklk lmeyecek ve ldrlemiyecektir. Tarihimizde bugnk gibi tehlikeler oktur. Azimkar padiahlarmzn namuskr evltlar ile yekvcut olmas ile hepsi berta raf olmutur. Cevap verdi: Sizin gibi gen, mert ve ayan itimat ku mandanlara malik olan bir millet elbette zeval bulmaz. Berhudar ol. Sizin gibi gen bir kumandana malik olmakla ben ve milletim iftihar eder. Elimi samim bir tavr ile kuvvetlice ve uzunca skt. Darda ya veri Fahri, Mustafa Kemal Paa ile hasbihal ettik grtklerimizi ve dndklerimi syledim. 21 Knunuevvele kadar arkadalarla dertle mekten baka bir ey olmad. Bugn Meclisi Mebusan feshedildi. Mareal Aenbi altnc ordunun silhlarnn alnmas ve Ali hsan Paaya Diyarfoekir mintakasmda.ii kaldrlmas iin Hariciye Nazr Mustafa Reit ve Harbiye Nasr Abdullah Paalara ar mumele etmi, ayakta kabul ve sert emir verdiinden bu zatlar istifa etmiler. Harbiye Nezaretine Cevat Paa tyin olunmu. Erkn Harbiye riyasetine de Fevzi Paa. Te kirda'ndaki 14 nc Kolordu kumandanlna tyin olunduumu 23 K nunuevvelde anladm. Be gn sonra iradesi km. Geldiim gndenberi didimelerimden msbet bir fikir dahi inkiaf etmedi. Yalnz ben stanMnclan kyor ve bir Kolordu kumandan oluyordum. Fakat Kolordu-

www.ceddimizosmanli.net

II i:

; :

II l| c-:
m. m r e v li ;:i : ,

i-i

mun bir frkas Bandrma ve Balkesir mmtakalarmda iki frkas Trakyada Tekirda ve arky mmtakalarmda. Edirnede Cafer Tayyar Beyin kinci Kolordusu var. Ben kolordumun Anadoluya naklini ve merkezimin Bursa, olmazsa Balkesir olmas iin uratm. Trakya imendferi Yu nan askerinin nezaretine tevdi olunmu. Trakya tehlikeli bir vaziyette idi. Asayi olmadn gstermek iin hristiyan vatandalar sabahlara kadar evlerinden silh atarlar ve saf slmlar da tahrik ederek onlara da attrrlard. Bilhassa stanbulda taknlklar ziyadeleiyordu. Yer yer her tarafa ngiliz zabitleri gnderilmi ambarlardaki Rus eslha ve m himmat toplattrlyordu. Ruslar mttefikleri imi, bunlarn silhlan kendilerine verilecekmi. Halbuki Rusyada bolevizm cihanla msademe de idi. anakkaledeki toplar ve mhimmatmzn 15 Knunusaniye kadar kaldrlmas iin ngilizler tazyikatta bulunduklarndan uralyordu. tilf devletleri bize dokuz kolordu tekiline msaade etmiler. Tekilt bu esasta yaplyordu. Ben bunlarn hepsinin murettep gaddar bir programn ilk hafif perdesi olduuna kani idim. 28 Knunusani 1335 tarihli Harbiye Nezaretinin tideki tamimi vaziy etimizi gsteriyordu:

II
M ). U l !;

. 1962 Harbiye 2 8 /1 /1 3 3 5 14. Kolordu Kumandanlna 2 5 /1 /1 3 3 5 tarihindeki vaziyeti umumiye bervehizir tam im olunur: .

Si
ii * ,

1 Dokuzuncu Orduyu H m ayun Elviyei Selsenin tahliyesiyle itigal etmek tedir. ubat evailinde bu livalarda ktaat Osmaniye kalmyacaktr. Ancak K a rsdaki nziliz valli askerisi o havaliyi igal iin lzm asker bulunmadndan dolay. Odmanl ktaatnn kalmasn tahriren taleb ve rica etmi ve bu srar zerine bir piyade alay ile bir svari alay Karsda braklmtr. 2 Ardahan civarlarnda bir kye Grcler topu atei itirakiyle de ta a m 12 etmi iseler de ahalii islmiyesinin mukavemet etmesi zerine bir makinah tfenk

| -:;j 1 ! . 'i ;;-r

terk ederek ricat etmilerdir. Kafkasyam nbaz mahallerinde Ermeni mezalimi devam etmekte ve Nahcvan taraflarnda eyh Ali isminde bir zat Ermenilere m u kavemet etmektedir. .. ' ' 3 Altnc orduyu hmayun terhis muamelt ile itiagl etmekte ve fakat terhis kafilelerini garba doru sevkde pek ok mkilt a dar olmaktadr. Son gnlerde bir iki kafile Hizatnas istasyonunda trenden indirilmi ve oradan itibaren Birecik - Ayintab tarikiyle Islhiyeye gitmek zere karadan sevk edilmitir. 4 Sleymaryede mteekkil Krd Sinan hkimiyetinin hududu Erdebil, Altmkpr, Revandz, Dhk, Beni Yunus, K m i mevakii dahil olmu ve ngilizler istikbalde bu hududun daha ziyade tevess edeceini iae etmekte buunmulardr. 5 ismindeki sergerdenin tecavzat artmaktadr. Altnc ordudan sevk edilen m fre-

u 'j* .

Ptrge civarlarnda dahi Krtlk tahrikat vuku bulmak

zeye Urfa civarlarnda bu. sergerde tevabiinn tecavzatma maruz kalm ve altnc orduca mtecasirleri hakknda takibat yaplarak bir takm derdest olunmular. ' '

www.ceddimizosmanli.net

6 7

Adana havalisinde nakledilemiyerek kalan ve tilflar tarafndan vazizmire Yunan Salih-i Ahmer heyeti gelmitir. Urla civarnda R u m eka-

yed edilen erzek ve tehizat ve malzeme mevcudu yz yirmi alt vagondur. veti deva etmektedir. 8 Edirneye bir talyan mfrezesi ve Uzunkpr - Hadmky imendifer hat tnn muhafazasna bir Yunan taburu gelmitir. 9 M utelifin Dersaadetde asayii mahalliyenin iyi olmadn bahane ederek zabtay ve ahvali shhyenin iyi olmadn dermeyan ederek shhiyeyi tefti ede ceklerini resmen tebli etmilerdir. 10 Franszlar Sirkeci - Uzunkpr, ngilizler de Haydarpaa - K onya imen difer hatlarn iletmeyi der uhde etmek zere vaziyet etmilerdir. Haydarpaa ltnn kontrol iin mfrezeler gndermilerdir. Harbij^e N azn namna F evzi ngilizler ayrca - K onya haltndaki mhim istasyonlara bilmum imendifer m uam e

Kolordumun Anadoluya gemesi biie beni tatmin etmiyordu. Ak lm fikrim arkta idi. Elviyei selseyi kurtaran ktaat meyamnda be nim kolordum da vard. imdi zelilne tahliye balam, yine o mntka slmlar kana boyanacaklard, halbuki bu olmayabilirdi ve mehib bir gibi byyerek belki btn milletimizin kurtulmasna da imkn, olurdu. Son vaziyeti grmek ve kolordu merkezinin Balkesir naklini, temin iin 31 Knunu sanide stanbula uradm. Tekirdandan stanbulun zayf ktaatna be yz. nefer de gnderdim. Vaziyetin gittike fenalat grlyordu. ttihat ve Terakki erknndandr diye tevkifat balam. Ciheti askeriyeden de baz bahanelerle tevkifat varm. Ben Balkesir teftiini mteakip 11 ubatda yine stanbula geldim. Vaziyet gn getike vahim bir hal almasna ramen yakn arkada! arm da henz fikrim kabul yeri bulmamt. Tasfiye kanunu yapm ve Erkn Har biye Reisi Fevzi Paaya gsterilmeden Meclisi Vkelya gitmi. Fevzi Paa istifa etmi. stanbul Merkez Kumandanl hncahn bignah, mahpus insanlarla dolmu. Franedespire stanbulu zabtetmi gibi Sir keciden sefarete eski Roma muzaffer generallar gibi 8/ubatta gitmi. Rum ve Ermenilerin slm ara hakareti tahammln fevkinde imi. Ek mek mthi fiyatl ,orta halli insanlar bile kvranyor ve Edirne muha sarasnn son haftalarnda yediimiz pl eyler yenmekte. Balan gta yazdm gibi, tarihin iftiharla Trk dedii yce bir millet inhill arifesinde. stanbuldan Trkler kovulacakm, ark vilyetleri Ada na vilyeti ile birlikte byk Ermenistan olacakm, Trakyaya muhtariyet verilecekmi, Izmire Yunanllar kacakm, Karadenizde Pontos olacakm gibi her biri insann mevcudiyetini saran havadisler azlardan veya Avrupa gazetelerinden etrafa dehet samakta idi. evket Turgut Paay evinde ziyarete gitmitim. Evde yokmu, az sonra geldi. Bana yle baryordu: (Ne duruyorsun? ek k lcn, varlm gster. Burada ne duruyorsun?) evket Turgut Paa Edirnede. frka kumandan iken erknharbi - idim. 31/M art/1325 irtica,

www.ceddimizosmanli.net

hareketinde Hareket Ordusunun bir frkasn da biz tekil edi yorduk. 1326 da Arnavutluk isyann tenkilde de beraber bu lunmutuk. Bana kar byk itimad olduundan beni grnce heyecanla 'byle barmt. Ahval hakknda mevsuk malmat aldn, vaziyetimi zin pek vahim olduunu, kuvvetimizi gstermezsek mahvmzn mukarrer 'bulunduunu syledi. Hrmetle takdir ettim. arka naklimin temimle u ratm syledim. 13/ubatta Harbiye Nazr' Yaver Paay ziyaretle Merkez Kumandanlnda (Bekiraa Bl denilen yerde) ki tevkiflerin kimin tarafndan yapldn ve bilhassa askerlerin sebebi tevkifini anla nmak istedim. Kat bir ey renemeyince bizzat mahpushaneye gittim. Bildiklerimle grtm. Kimse ne iin hapsedildiini ve bu darbenin kat olarak nereden geldiim ve ne olacaklarn kestiremiyordu. Gerek tev kiflerin balamas ve gerekse stanbuldan Trklerin karlaca ayiala r bir fikir hareketine sebep olmutu. Fakat nerede ne yapacak, kimse bir ey dnemiyordu. 24 ubatta (Onbeinci Kolordu Kumandanl ile Erzuruma gitmeniz lzm geliyor. Hazr bulununuz) diye Harbiye Na zn mer Yaver Paa imzas le aldm bir emir bana payansz sevinler verdi. Kanaatimce ok eyler artk olabilecekti. ark vilyetle rine Ermeni ve Grcler ayak basamyacakt, pontos hayalleri kuvvet bulamyacakt ve en mhimmi Ermenistan silhdan tecritle Trkiyeyi ayan kabul bir sulhe nail etmek iin rehine olarak elde tutulacakt. Ben bu dnceyi artk fiiyata km sayarak sevincimden duramyordum. Derhal ark vyetlerinin askeri ve siyas vaziyeti hakknda malmat toplamaa baadm. Meclisi Mebusann feshini mteakip vaziyetin gittike fena lat grlnce Knunusani ve ubatta ark vilyetlerine ait stanbulda iki cemiyet teekkl etmiti. Biri (Vyat arkiye Mda faa! Hukuk Cemiyeti) - ki Sleyman Nazif, Beyrut valisi smail Hakk, Hi caz valisi Mahmut Nedim Bey, Diyarbekir mebuslarndan Fevzi ve Zlf Beyler buna mensuptular - dieri de (Krt Teali Cemiyeti) - ki Seyit Abdlkadir ve Bedirhanilerden baz kimseler za bulunuyorlard - . Her iki cemiyet de ark vilyetlerinin Ermenistan olaca endiesiyle teekkl etmiti. Birincisi ark vilyetlerinin Trk camiasndan ayrlmamasn, kincisi ise bu fikri imknsz addile herhangi bir ekilde bir Krdistan tekilini hedef ittihaz etm bulunuyordu. Trabzon ve Erzurumda Muha faza Hukuk Cemiyeti de ubatta teekkl etmiti. (1) 25 ubatta yine kabine deiti, 26 da mill blokun teekkl ettiini haber aldm. Fakat fiil bir ey yok. Hep lemi medeniyete hitabeler. Ben bunu vatan iin mersiye okumaya benzetiyorum. Yalnz ark vilyetlerin de ve bilhassa Trabzon ve Erzurumdaki Mdafaai Hukuk Cemiyetlerini pek
( 1) stanbuldaki Vlyat arkiye Mdafaai Hukuk Cemiyetinden bir heyet

r
i lir

l'i!

j'ijih .is J i.S i


v ,| n ;l j

Krt Teali Cemiyetine giderek birlikte ark kurtarmaya alacaklarm sylyor lar. Bunlarn mesaisinin nasl akim brakld aada grlecektir.

www.ceddimizosmanli.net

faideli buluyordum. Senelerdeberi tandm, elem ve meserretine ilerinde tirk ettiim bu vatandalar her trl harekete geireceimden tamamile mit vardm. stanbuldaki tetkikatrm hkmetin ve tf hkmet-. ferinin ne dndklerini renmee hasrettim. arkn iae vaziyetinin, vahim bir devreye girdiini renmekle, are dnyordum. Geri 21 u-, bat gecesinden itibaren sahiilerizden ablukann tilf devletlerince ref olun-. mas millete biraz nefes aldracakt. nk Amerikadan byk vapu-. rn gelmesi stanbul piyasasnda uval 23 liraya satlan mahlut unlara, be liraya indii halde, mteri bulunamamasm mucip oldu. Kahveni toptan okkas be yz kuru iken perakende iki yz elliye indi. Yirmi drt. kurutan talyaya iki bin ton eker sipari olunmas ekere hasret ka-. lan fakir fukaray sevindirdi. Fakat harabezara dnen Erzurum havali sindeki halk ve ordu iin tedbirler lzmd.' 6/Haziran/1915 de sahilleri-, mise abluka vazedilmi ve 21/ubat/1919 da ref edilmiti. Buna nazaran milletimiz (4) sene ( 8 ) ay on be gn muhasarada kalm demektir. Do kuzuncu Ordunun lav emrinekadar iae iini tanzim, stanbulda a yan itimat bir mukavemet merkezi temini ile uratm ve hayli mevsuk malmat topladm. ae iin Karadeniz sahillerinde vapurun urayaca iskelelerde ne bulursam almak emrini istihsal ettim. cap edenlere de emir tebli ettirdim. Aldm malmat: ark vilyetlerinin - Adana, Si vas da dahil olduu halde - ordunun shlan alndktan sonra. Ermeni^ Krt, Pontos diye yama ettirilecei; fakat mtarekenamenin 24 nc maddesi mucibince Vyeti sittede itiaat zuhurunda, mezkr vilyet lerin herhangi bir ksmm igal hakkna ramen, tilf hkmetlerinin t kuvvet sevkile oralarda muharebe edecek bir halde olmad ve zmirin Yunanistaa vermesi hakkmdaki fikirlerin mevcudiyeti - ki bunu Tan ve Maten gazetelerinden anladm. - Londradan arka gnderilmek iste nilen ktaatn Nereye gidiyoruz? sualine kar, arka denince: Horr, seslerile silh atlarn terk ile savutuklarn sevinle okumutum. Pangalt ngiliz Kararghnda istihbarat ubesi mdrnn odasndaki hari tada ark vilyetlerimizin taksimatna ait pln izgisi kalnca izilmiti. Bir hatt fsl Erzincala Sivas arasnda tesbit edilmeden braklm. Ahvale gre bir tarafa kvracaklar anlalyor! Hkmetimizin dnyadan bihaberliinden sarfnazar, baz efradnn tilfn mlini htr ve hayallerine gelmediinden fazlasile temine s! olduklarna bizzat ahit oldum. Bir gn gafiline avlanan Ali hsan Pa ay ngilizler Haydarpaadan tahtelhfz olarak kendi sefarethalerine. gtrmler. Bir ordu kumandannn mercii resmisine haber vermeden gtrlmesi Harbiye Nezaretini mteessir etmitir zannediyorum. Halbuki Dokuzuncu Ordu Kumandan evki Paay da ngiiizlerin ayni akibete uratacaklarn anladm. Fazla olarak yeni Nazr Ferit Ferit Paann imdilik durdurulan tasfiye meselesini kurcaladm rendim. Ordu kumandanlar hapse tklrken benim Erzuruma eski Kolorduma ve btn Dokuzuncu Ordu ktaatna kumandanla gnde rilmemin, hakkmda ttihat damgasnn vurulrnamasmdan ve emre.

www.ceddimizosmanli.net

i"; V 7

i:;!

Il

:;V *11 -fip;

itaat eder, ark halknn hrmetini kazanm ve stanbulini hesabna her emri orada kolay tatbik edeceimi zannetmek gibi budalalktan ileri geldiini ve benim o mntakaya atlmak iin ka ay dr diditiimi ve her yere ba vurduumu suiniyet erbab olanlarla ti lftan kimsenin bilmediini memnuniyetle rendim. 2/Martta Harbiye Nazr Ferit Paa nezdindeki bir tesadf, ibret olmak zere, yazyorum. Balkan Harbini mteakip tekat olan ne kadar kimse varsa hatt en amelimandalar dahi i bana ve en byk makam lara getirilmi ve bir taraftan da getiriliyordu, te topu Ferit Paa da pos dk byklan, bolca ve ihmalli sallanan elbise ve bedeni, vaz ve hali ile bu fasileden bir zat olduunu gsteriyordu. Ben nezdinde henz grmeden jandarma tesikine memur Miralay Fransz Fulonun geldiini odac haber verdi. Ben: Bhara tasdi ederim, ecnebiyi bekletmeseniz mu vafk olur; dedim. Dar kmak zere iken Fulon ieri girdi oda ka ps kapand; ben paravana arkasnda kaldm. Nazr beni dar km zanne serbeste fikrini syledi. Trke muhavere aynen yle idi: Fulon Jandarmann bir sls gnll olmak dierleri hizmeti askeriyeden nefer alnmak zere otuz bine iblm, muhassesatlannm tezyidini, jandarma mektebi kadm teklif ediyorum. Mektep iin Bey lerbeyi Saray arkasndaki karakolu istiyorum. Geri arada deniz de var amma bu taraflarda mnasip bir bina bulamadk. Maraal Desper Jandarma Kumandanln ziyaret etti ve pek gzel szler syledi. Ferit Paa Arzularnz Meclisi Vkelda yaptrmaa alrm. Mektep iin stanbul cihetinde dahi yer bulabiliriz. Fulon htiyat Zabit Mektebi msait dediler. talyan sefaretha nesi kurbundadr. Ben hariden grdm. , (Ferit Paa Biz htiyat Zabit Mektebini baka yerde aarz, dedi. Biraz sktu mteakip devamla, bilmem benim terciimei halimi bilir misiniz Fulon cenaplar? Bir ok seneler sadaret yaverlii yaptm. Son ra Selnikte Redif Frkas kumandanlnda bulundum. Beyolunda m hendislik de ettim. Oradaki caddeleri ben atrdm. elnik valilii de yaptm. Eski zamanlarda daha ziyade sknet vard. Jandarma iin de Sultan Hamit zamannda en ziyade slahat olabildi. Merutiyetten sonra hi bir ey yaplamad. Malm ya 31 Mart Vakas ve daha sonraki kar gaalklardan ba alamadk. Bendenizi de ttihat hkmeti yedi sene s tanbul a sokmad. Diyarbekir taraflarnda menfi gibi idik. imdi yeni yeni her eyi reniyorum. Aslen Msrlym. Kahirede dodum. Fakat kk iken stanbula gelmiim. Fulon Paa hazretleri iittim ki yirmi frka olacak ve fr kalarn mevcudu bin beer yz olacakm doru mu? Ferit Paa Dedim ya daha iyi bilmiyorum; galiba on dokuz. Er kn Harbiye bilir. Maahaza inallah u ordu derdinden de kurtuluruz da yalnz jandarmamz kalr. Fulon msaade alarak ayrld ben derhal kapy atm. Beni yeni odaya girmi sandlar. Nazrla yalnz ben kaldm. Bir ecnebiye iki dakika

www.ceddimizosmanli.net

evvel zelilne szler syliyen bu nazr yzme bakamyordu.^ ki sua lim var, dedim. (1) Erzurum - Trabzon bizde kalacak m yoksa fel ketli bir tahliye emrini bana m vereceksiniz? Cevap verdi Bilmi yorum, maahaza sulhn akdinden evvel belli olamaz ki bu da en aa alt yedi ay ister. (2) Tasfiye hakknda baz ayialar var. Bu nedir? Evet, selefim Meclisi Vkelya byle bir lyiha takdim etmi. Arza gitmediini grnce derhal istedim. Bir de ben tetkik edeyim dedim. nk 325 deki tasfiyeden pek byk ibirarlar oldu idi. Maahaza sizin gibi herkesin itimadn kazanm, kumandanlk etmi zatlar iin ayan ehemmiyet grmem; nk farzedelim ki tasfiye oldu. Czi bir zaman sonra yine eski rtbenize sahip olursunuz. Zavall mletimizi yalnz haric dmanlar tahrip etmediini Nazr Paa Hazretleri de kabul ediyor mu? ve yine kabul ediyor mu ki eref ve namus bir lhza iin dahi eshab tarafndan terk edilmez, dedim. (325) tasfiyesini isteyen btn ordu idi. Yapan ve kabul edenler de Mec lisi Mebsan ve yan idi. Tatbik eden de hr bir hkmetti. Alman r.tbeMebusan ve yan idi. Tatbik eden de hr bir hkmetti. Alman rtbe ler de devri istibdadn ihsan ve hediyeleri idi. Bundan ibirarlar hasl olduunu ve sizin bile mteessir olduunuzu buyurdunuz. Ya bugn harp kaknlar, aczinden dolay ordudan karlm bir zmre bunu is tiyor ve bunlardan bir heyeti mteebbise kanunu tanzim ediyor. Mec lisi Mebusan yok, yan yok, hkmet esir ve dmanlarmzn her ar zusunu fazlasile yapmakla zevk duyan insanlarla m bunu yapacak. Ordu senelerden beri vazifesini hakkile yapm ve buna muvaffak ol mak iin de bugnk kumandanlar yetitirmitir. Hkmetin siyaseti ifls etti ise ordudan neden intikam alnacaktr ? Ben ahsm iin eref ve haysiyetimden hi kimse iin bir cz feda edemem. Sararp kvra nan Nazr ksaca unu telffuz etti: Tetkik edeceim. Bugn tetkik edeceim. Ben de daha fazlasndan sarf nazarla nezdinden ayrdm. Ordunun inhltni dmanlara teklif eden ve Arap olduunu syle mekle Trkler iin her fenal yapabilecek bir tynette olduunu anlatmak isteyen bu Nazr 4 Mart gn kabine deierek 5 de Nezaretine Ahmet Abuk Paa geldiini grnce sylediine veya sylediim yapamadna mteessir olmutur. Bu zatn kulamla iittiim ihanetini hemen o g n tesbit ettim. smeti, Raufu ve Kemal Paay ikaz ettim. Ahvalin vehameti artk takdir olunmaa balad. Rastgele tevkif ler, Rum ve Ermenilerin mttefikan hareket edeceklerine dair kiselerde yeminlemeleri. Her ay hkmetin idare makinesini meflu klmas, ngiiz ve Franszlarn rastgele yerleri igal etmeleri ve hatt husus mekenleri bile eyasile kendi mallan gibi tasarruf etmeleri ve sahiplerini kovmalar, Ermeni ve Rumlarn tilf ordularna ve polisine alnarak s lm ara kar yapmadk rezaletler brakmamalar, ordumuzun top ve tfek kama ve mekanizmalarnn toplanmaa balamas Trk milleti nin nelere maruz kalacam artk her kafada dndrmeye balad. e yaramaz ne kadar mtekait varsa i bana alnm, ne kadar abuk sa-

www.ceddimizosmanli.net

b -T
I

buk insan varsa hep gayrete gelmi (kazandm krdr) diye akla ge~ eni yapyorlar, antikam, hrs btn kuvvetile tahribatta. Trl cemi yetler teekkl ediyor. Kimi bir ey koparmak, kimi bir i yapyoruz demek iin! Mesel (Hrriyet ve tf) faaliyetine balam, Selmeti Umumiye Frkas, Krt Teali Cemiyeti gibi cemiyetler belirmi. Bu meyanda, cihan medeniyete hakkmz anlatmak gayese mill blok, Vi~ yat arkiye Mdafaai Hukuk Cemiyeti gibi vatanperver insanlarn s S teebbsleri de vard. Fakat bunlarn da gayesi nihayet Vilson prensip lerine tutunarak elimizde kalan vatan parasnn Trk ve slm camias olduunu cihana ispat etmekti. Zaten byle de olmasa alen yaamalar rina imkn yoktu. Hrriyet ve tf memleketin genliini ttihat diye imha ve ne kadar mtekait ve amelimanda kimseler varsa m emi eketin bana musallat etmek zere idi. Krt Teali Cmiyeti de Krdistan istiklli yapacam diye ark vyetlerinin Ermenistan olmasna sebep olacakt. Ordularn banda gvenilir kumandanlar kalmam kimi gel mi kimi getirilmi hepsi stanbula toplanmt. Mustafa Kemal, Vehip,, Fevzi, Cevat, Cemal, Ali Fuat, Ali hsan Paalar, smet ve ben. Bir ok. muhtelif rtbedeki zabitler de izinli izinsiz stanbula akm ediyorlard. Vaziyetin kestirme mnas inhilldi. Sk sk kabinelerin deimesi, iti lfn her gn artan tecavz felket gnn yaklatryordu. Hal byle iken henz fikirlerde birlik olmamt. Gnn birinde Boleviklik iln ediverince Rum ve Ermenilerle arada husumet kalma yaca zanrn vard. Mtecanis ve iyi bir kaBine tekil olunursa mmkn olan iyice bir vaziyet tesis edebecei kanaatinde olanlar oktu. Mus-I tafa Kemal Paa ve smet Bey bu fikirde hayli musir idiler. Hislerin. li de dahil olaca bir kabine tilfn emniyet ve merhametini eelbedefo i, lirmi. Bir ok zatlar da halin ald cereyana tbi olmakla i olaca[ na varr diyorlard. 4 Mart Damat Ferit Paa kabinesi herkeste bir i , yeds uyandrd. Bilhassa Hriciyeye erif, ray Devlete yandan Krt jj Abdlkadirin tyinleri ark vilyetlerimiz iin ak felketi gsteriyorl , !'| du. Kabine bir ok erbab namusu tevkife balamakla endieleri arttr ! ' d. Adeta tilf hkmetile Damat Ferit kabinesi tahribat yarma kf m l a r d . 10 Martta Vehip Paa, Fethi Bey, Halil Bey, Yunus Nadi Bey ve daha baz gazeteciler de tevkif olundular. Bu. vaziyet Artk ne ya pacaz? dncesini arttrd. Fikrimi soranlara: Anadoluya ordu ba na! Baka are yoktur fikrini isbat ediyordum. 13 Martta Erzurumda Onbeinci Kolordu Kumandanlna tyinime dair tahrir emrimi aldm. Fakat Erkn Harbiye Relisi Fevzi Paa da ifahen pek elm olan u teblii yapt. Harbiye Nasr (Ahmet Abuk Paa) demi M: evki Paann kalmas muhtemeldir, bir ka gn Kzm Karabekir' l i fP Paa intizar etsin! Beynimden vurulmua dndm. Nihayet 5/Nisan/ 1335 de Dokuzuncu Ordunun gas hakknda atideki emri aldm.

www.ceddimizosmanli.net

ube 1 No. 1961 Dokuzuncu Ordu Kumandanlna nc Ordu Kumandanlna "

5 /4 /1 3 3 5 .

'

1 Dokuzuncu Ordu mlgadr. Evvro Dokuzuncu Ordunun taht emrinde emrinde bulunan nc, Dokuzuncu, Onbirinci Fafkas Frkalarile Onikinci Fr ka Onbeinci Kolordu kumandannn taht emrine girecektir. Dokuzuncu Ordu ka rargh Onbeinci Kolordu Kumandan Kzm Karabekir Paann Erzuruma m u vasalatna kadar Onbeinci Kolordu karargh sfate ifai vazife eyliyecek ve m u maileyhin vruduna kadar frka kumandanlarndan birisi Kolorduya veklet eyliyecektir* 2 nc Kolordu dorudan doruya Nezarete merbut bulunacaktr. 3 Van ve Erzurum ve Trabzon vilyetleri Onbeinci Kolordunun mmtakasdr. Dokuzuncu Ordunun bu vilyetler dahilindeki btn messesesat ve tekilt Onbeinci Kolordunun emrindedir. 4 Sivas Vilyetile Canik Mutasarrfl nc Kolordunun mntakasdr. Dokuzuncu Ordunun bu vilyet ve sancak dahilinde bulunan btn messesat ve tekilt nc Kolordunun Emrindedir. 5 nc Kolordu Beinci Kafkas Frkasndan Trabzon vilyetinde brakl m olan drt tabur piyade ile topular imdiye kadar Dokuzuncu Ordunun istih dam eyledii hususatta kullanmak zere muvakkaten kemkn Trabzon vilyeti mntakasnda ve Onbeinci Kolordu emrinde brakacaktr. 6 Dokuzuncu Orduya ve nc Kolorduya yazlmtr. 3/N isa n /1335 Harbiye Nazn akir -

15* Kolordu Kumandanlna Nezareti ceileden 9. Ordu ve nc Kolordu Kumandanlklarna verilen emir sureti lacelmalumat balya naklen arz olunur. 5/N isan/1335 8

Erkn Harhiyeyi Umumiye Birinci ube Mdr Kaymakam Tamim (Harbiye Nezareti devair ve uabatile mfettiliklerine)

Benim di^arka hareketime msaade olundu. 7/Nisan/1335 gn Yunan stikll giin imi. Sk Trk ve tilf devriyeleri halk korkutu yordu. Bugn Franszlar Bey azattaki misafirhaned asker binasn igal ettiier. Artk Harbiye Nezareti binas da yakndan taht tehdide girdi. l/N isanda veda ziyaretlerimi yaptm. Bilhassa M. Keml Paa ie ismete vasiyeti son defa olarak anlattm. Mustafa Keml Paa ameli yat yaptrm ilideki ikametgahnda yatyordu. Yannda ahbablarn dan biri vard. Mahrem grmek isterim, dedim. Bunun zerine bu zat takdim etti. Ve yalnz kalmaklmz anlatt. Bu zatn Ruen Eref Bey olduunu rendim, dar kt. Aynen unlar syledim: Pa-

www.ceddimizosmanli.net

gam, ben yarn Erzuruma hareket ediyorum, Istanbulda ne vaziyette kalrsanz kalnz bir ey yapmak imknszdr. Skt edersek mahvmz mukadderdir. Behemehal Anadoluya ordu bana geliniz. Hem de garka; milletin kurtulu anahtar sarktr. Orada her ey mmkndr. Ordu da- kuvvetlidir, halk da beraber gider. Ben kat kararm verdim. Pl nm basittir. Mill bir hkmet tekili ve ark vilyetlerini istilya haznianan Ermenistan bize gzel bdr sulh rehinesi olarak elde tutmak, sonra hdisata gre, garbe tevcih etmektir. stabulda ne siz ve ne de kymetli arkadalar fazla mddet kalmaynz. Baka trl mill birlik ve mill varlk gstermek imkn yoktur. Benim ahdim tek da ba mezar oluncaya kadar uramaktr, istikllimizi ve hi deilse namusu milli mizi kurtaracak, ancak bu karardr. M. Kemal Paa u cevab verdi: Bu da bir fikirdir, ahval gnden gne size hak verdiriyor. Size muvaf fakiyet dilenim. Ben bunun bir fikir deil kat bir karar olduunu an lattm. Ordu ve halk bu fikir etrafnda muhakkak toplanacaktr. ark ta mill hkmet esaslarn kurduktan sonra siz garbe tevecch eder siniz. ark vazifesini ben deruhde ederim. Eer gelmeyecekseniz hare ketimi ona gre tanzim edeyim, dedim. Bdraz dnd ve: yi olaym size mlki olmaya alrm, vaadini verdi. Ben arkta mill hkmet esasn kurarken M. Kemal Paann Istanhulda bir padiah hkmetin de herhangi bir vazife alarak en kymetli arkadalar da etrafnda top lamas ihtimali beni pek dndrmt. te en mhim olarak buna mni olmak iindir ki ahsmdan fedakrlk yaparak fikrimin husul iin kendilini arka davetle mill harektn bana gemesini teklif; et tim. Daha evvel ismetle de uzun uzadya konumutuk. ismet benim haberim olmadan M. Kemal Paa ile bir ictimada bulunurken Ahmet Rza veya zzet Paa riyasetinde bir ka bine yapmak teebbsnde bulunmutu. Bunu ben haber al dm zaman, bana haber vermeden ve reyimi sormadan byle menfi ilerde bulunmasnn faidesiz ve ahsn ypratacan bir daha tekrar ile Istanbulda yaplacak hi bir teebbse girimemesini ve Anadoluda mill teekkln bana gemesini ve ben tek bama da kalsam uraa cam, fakat halkn bizimle geleceini, vaziyetin iinden baka trl k mak imkn bulunmadm izah ettim. Rauf Bey kendisine nerede ne vazife verilirse hazr olduunu her zaman sylerdi. Hl |pet bana da ae Nazrln teklif ediyordu. Esasen hi bir kuvvete istinat etmeyen bir kabineye girmenin ahsen sukut olacam, iae Nezaretinin ise a lktan lenlere mersiy eh anlk olacan syledim. smet diyordu ki: Alk diyorsun, acaba alktan koca Istanbulda kim lm? Dedim ki: Hangi evin kapsn alp da halini sorduk. Benim evim bile yar a! ismet mteessir oldu syleyip syleyeceine piman oldu. 12/Nisan/1335 Gleemal Vapuru ile akama doru stanbul rh tmndan hareket ettik. Kzkul esile Selimiye arasnda demirledik. tilf memurlar kontrol edecekler! Herhangi bir tarafa gideceklerin byk mkiltla, vesikalarn ngiliz, Fransz niformal yerli Rum ve Erme

www.ceddimizosmanli.net

ni askerlerinin envai hakaretine urayarak rvet vererek yaptrmala r ka samandr usul olmu. Vapurlarda bu tasdikli vesikalar alma yanlar hakaretle;, dayakla dar atlyormu! Byle bir heyet bizim vapuru da arad. Vesikay yaptrmam arka giden iki zabit kmrc kyafetine girerek ocak banda grlerek kurtuldular. 13/Nisan saba h rzgrl ve bulutlu bir havada Boaz karken bir saadet rzgr gibi kalbim couyordu. Bykdere nnden geerken o, 28/Terinisa^ ni/1334 de Bykdereye ekilmek zere bulunan ngiliz bayrann rzgrdan rpndn grdm. Bu sefer gurur duydum. Buna ve Boaz tarafeynindekilere, Hepiniz, hepiniz inmee mahkmsunuz, dedim. ok seviniyordum. Sanki her dncem kuvvet ve her kuvvet muvaffaki yet olmutu. Cihan yklsa Trk ylmaz! diyordum. Yaverime de prog ramm anlattm. Sevinle artk Karadenizde yol alyorduk. Zonguldak, Sinop. Bura ya ktm, hkmet emrinde bulduum erzak aldm. Fakat, ne garip ciheti askeriye bana emir v-ermiti. Mahallerine de tebligat yapldn sylemilerdi mliyeden byle bir emir gelmemi!...- Her ay deien hir hkmetin yapaca i bukadar olur. Ben eldeki emre istinaden bu radan ve on saat mesafedeki akrolu iskelesinde ne buldumsa vapura aldm. 17 Nisanda Samsuna vardk. Buraya Harbi Umumide tekade sevkedmi fakat imdi i bana alnmlardan bir divan harp heyeti kt. Samsunda bir Hint bl, limanda bir ngiliz torpido muhribi var. Kumlar krk ellier kiilik ete halinde kasabaya kadar tehdide balamlar. Son gnlerde bir ka slm etesi de km* 18 de Ordu ve Giresuna da urayarak 19 da erkenden Trabzona var dk. Birlikte Trabzona vali tyin olunan Galip Bey de vard. Bu zat dehetli ittihatcar aleyhinde olmakla beraber ya iler lemi ve kuvvette muhalefet edemiyecek bir insand. Birlikte ehre ktk ve belediye dairesine gittik. Yemei belediyede yedik. Ben bu gnden ie baladm. Trabzon Muhafazai Hukuk Cemiyeti Merkezi erafdan ( 21 ) kii imi ( 11 ) i heyeti merkeziye ( 10 ) u heyeti idare, ubatta hkmetten msaade alnm ve kulp alm, 23 ubatta Trabzonda k kongre yaplm. stanbula kiik bir heyet gnder miler ki stanbuldaki heyetin Avrupaya gnderecei heyete itirkle Trabzonu mdafaa etsinler. Belediye Reisi Barutcuj^hm et Efendi ayn zamanda Mdafaai Hukuk reisi. Heyet vaziyetin dehetinden ylgn ve mteessir. Ahvali olduu gibi deil mthi ve gayri kabili izale fel ketli gryorlar. Btn mitleri Avrupaya yalvaracak "heyette. Harbi Umumide Rus istilsnda ezilmi, imdi de Ermeni veya Pontos beiyesinin balarnda dndn grerek kan alyorlar. ngiliz donanma snn her belnn mukaddemesi olacan zannediyorlar. Ben bu muhte rem insanlara dedim ki: Avrupaya, Amerikaya yalvarmak hastann banda mersiye okumaktr. Memleket tehlikededir bu muhakkaktr. Fakat kuvvetimiz bu tehlikeyi d e fe kadirdir. tilf kuvvetlerinden korkmaynz. Daha geen hafta Londradan memleketimize getirilmek

www.ceddimizosmanli.net

il

istenilen alaylar ii anlaynca biz gitmeyiz diye silh atlarm brakp savutular. tilf milletleri Harbi Umumiden okadar yorgun ktlar ki memleketimizde tek bir efer bile ldrmee raz deillerdir. Karmz da Rum Ermemden baka kimseyi grmiyeceiz. Istanbulda itilf kuv vetleri bostan korkuluundan baka bir ey deildir. Bana inannz. Ben buralar una, buna vermee deil, buralar almak isteyen hlyal ka falar ezmeye geldim. M birliiyle ve sngmze istinaden ie balyami. Allah yardmcmzdr. Szlerim ok iyi tesir yapt. Bilhassa ngiliz donanmasnn bir ey yapamyacam nk milletlerin ezgin bir vaziyette ar tk arkla uramak istemediklerini ve bostan korkuluunun bizi korkutmamas lzm geldiini izah ettim. Her tehlike hakikaten mevcut bile olsa ikmal namusa fedakr Trklerin mecbur dahi olduk larm, halbuki karmzda Rum, Ermeni birliinden baka kacak kuv vet olmadm ve bunlar da bizim imhaya kadir olduumuzu anlattm., Bana itimatlar olduunu ve szmden kmyacaklanm vaad etter. 30 Nisana kadar Trabzonda kaldm. ngilizler her eyi kontrol al tna almlar. Fransz mmessili dehetli Trk aleyhdar. Trabzonda (Ademi Merkeziyet Cemiyeti) diye birka kiilik zayf bir ey var ve Fransz mmessilinin nfuzunda. Fakat htiyat Zabitleri Cemiyeti ve Muhafaza! Hukuk mensuplan namuskr insanlar ve hi bir nfuzda deil. 22 Nisanda Ordu Kumandan evki Paa ve ksmen mezun ksmen, muamelt zatiye emrine yz elli zabit stanbula gitti. Ordu zabitam mthi azalyordu. Bu akn mtarekeden beri balamt. skele ambannda sandklara konmu ve ngilizler tarafndan grlm bir ok top kamalar , var. Bunlardan ie yarayan ve ya ramayanlar tefrik ettirdim. Anbarlarda iimize yarayacak malzeme nin dahile almmas iin icap eden tertibat yaptrdm. Erzuruma ngiliz Miralay (Ravlenson) isminde biri gitmi. Erzurumda bana ve klet eden Dokuzuncu Frka Kumandan Miralay Rd Bey bulunma sna ramen doruca Frkalara ve Trabzon Kumandanlna emir tar znda tebligat yapm. Frkalarda bin beer yz tfenk bulunacak, fazla olursa kumandanlar mesul edeceim tarznda edit eyler yazm. Derhal t a m im ettim ki emri ancak benden alniar, sualleri yalnz ben sorarm. Ravlensona da yazdm: Kolordunun kumandem benim, kta atm ancak benden emir alrlar. Ben de Harbiye Nezaretinden emir ak ran. Arzularnz bu vasta ile ltfen bildirin. Trabsondaki ktaat ve mektepleri ve ambarlar ve messesat kmen gzden geirdim. Samsun havalisi asayii berbat olduundan nc Kolordunun mfrezesini Samsuna gndermei muvafk buldum. Trabzonda ngiliz ve Fransz zabitleri vard. Jandarmamz tensik idn bir Fransz binba da gelmiti. Henz sulh olmadan bu garip tensikat her ay deien kabinelerden birinin yadign idi! Trabzonda Fransz konsolosu diye ie balam bir zat da vard. Her biri ayr ayn ziyaretime geldi, ben de iadei ziyaret

www.ceddimizosmanli.net

ettim. Yerli Rumlar vastasile her eyi mbalal reniyorlar. Fran sz diyor ki: ihtiyat zabitleri ittihatlk yapyorlar, Erzuruma baz it tihatlar gitti zabtan tahrik ediyor. Sizin iin Marmara sahilleri var ken buralarda ne aryorsunuz?... iimden keke hepiniz byle mak sadnz syleyecek kadar budala olsanzda biz de vazifemizi kolay gr sek! dedim. Halbuki kibir ve gururla hepsinin basiretleri kapanm imi ki bize mni olmak deil bizi i basma getirdiler ve iimizi kolaylatra cak aklszlkta bulundular. Ben buna Hakkn bize ltf derim. (21 Nisanda bir Yunan torpidosu geldi. Gelecek Rum muhacirlerini yerltirmek iin bir heyet gelmi. Bir gece br ka Yunan neferi sarho olarak bir neferimizin silhm almak ister neferimiz de bunlara silhla mukabele eder ve birini ldrr, itilf memurlar bunu mhim bir me nsele addile valiye gitmiler, bana da geldiler. Neferin mtkabelei bilmisil yaplmasn, maktule merasim icrasn istediler. Yis vermedim. Mda faa! nefis ve namus olduundan Trk neferi ceza grmedi. Yunanllar da def olup gititler. Ertesi gn (400) kiilik Rum muhacirini havi Rum vapuru geldi. Vakte Trabzondan Sohuma gitmiler imdi Roleviklerden kayorlarm. Odesa mntkasna baz efzun ktaat gnderildiinden Bolevikler tuttuklarn gya imendifer raylarna balayp inetiyorarm. Bu muhacirler mallarm ve hatt ocuklarn bile atp kam larm.) ' ^Ajanstan da Fransada Kiamanso Kabinesi dtn Boleviklerin Rifada sekiz bin sekiz yz kii katlim ettiklerini rendim. Bu hava dislerden lzimi gibi istifade ettim. Boleviklerin Kafkasyaya yrdn ve bize iyi bir sulh temin olunmazsa bizim dsmalnarmzm dman ol duundan tabi mttefik olacamza, Sohum havalisinde itilf ordusu nun denize dkld gibi havadisleri nerettim. Ktaatta, ve halkta maneviyata iyi tesirler yapt. Taknlk eden Yunan neferinin itlaf marklk eden Rumlara iyi bir sille o ld u j stanbul hkmeti 16 Nisanda ehzade AbdurraJhim Efendi riyasetinde garb Anadolu mntkasna bir heyet gndermi, 29 Nisanda da ehzade Cem alettin Efendi riyasetinde ikinci bir heyet Edimeye gnderiliyormu. Bu heyetler halka beyanna me okuyorlarm; hlsas: (On senedir ahkm eriye ve kavanini esasiyeye mugayir fenalklar yaplm. Harbi Umumiye kr krne giril mi. Padiaha sadakat ve emrine itaat etmeli imi byle olursa bu fel ketli gnlerden kurtulunurmu. Padiahn selm varm) Anasn hiristiyane bu heyetlerle temasa geliyormu. ehzade Cemalettin Efendi 22 Nisanda vapurla Trabzondan gitmiti. Ordud hayli mddet mlrayhk etmesine ramen dnyadan bihaber! Fakat Zeytinlik Mektebi mdr ne yazd tezkerede ayan hayret bir mtala var. Mektebi ziyaretim de mdr gstermiti. ehzade mektebin yaknnda oturduundan o cuklarn grlt etmemesi iin polisle vakit vakit haber gnderirmi. Bir gn kzm yle bir tezkere yazm: (Mektebinizin Yahudi havrasndan fark yok. Bu grlt istikbalde
.

www.ceddimizosmanli.net

siiei vatanda kopacak isyann mukaddeme! i&zarat mdr? Yoksa mdr bey sen mi mteyakkz deilsin. Anlatsa da biz de anlasak). Fahr Yaver Hazret ehriyar ehzade Miralay Cemalettin. Hakikaten sinei vatanda kopacak frtnann esaslarnn kurulduu gnlerde yazlmas garip bir telepatidir. Damat Ferit Paann ne ser semlikler edeceine bu ehzade heyetleri misaldir. 1 30 Nisanda Trabzondan iki otomobil ile hareket ettim. Ardasa, G mhane, Bayburtta teftilerimi yaptm. Halkn al elimdi. Gmhaneden geerken Daltabanda kadnlar ekmek diye baryorlardu Bayburtta bir eve doldurulmu yz kadr kimsesiz ocuk bir deri bir kemik kalm. Haftalarca yiyememiler. Derhal bunlar mkemmelen" doyurttum ve iaelerini temin ve sonra da Erzuruma aldrdm. ki Ame rikal gya a halka un tevzi etmek zere birka gn evvel Erzuruma gitmilerdi. Bunlara belediyelerden yerli hallar da hediye ettirmitim. Bunlara Ziganadan inerken rastgelmitim. Otomobilleri' bozulmu, ben zinleri kalmam. Yar dun ettirdim, benzim verdini. kram da ettim. Yan larnda bir Rum tercman vard. Bana da halka yardm edeceklerini va~ adetter. Maatteessf ne bunlardan ve ne de temadi eden bu gibi bol vaidden dierlerinden Halkmz bir lolona ekmek almad. Bir ok' hediyeler de caba gitti. 18 hararete ve havalarn letafetine ramen usul vehile he nz Kobda metre kar var. evki Paa yolu atrarak gemi. Biz gein ceye kadar da amele yardmiyle yol temiz tutulmu. Ziganann mthi, uurumlar Kobda yok fakat esasen arazi bin metre rakmda bulundu undan Kobun irtifa Zigana gibi tethi etmiyor. Akaledeki ktaatmz da teftiten sonra 3 Maysta leyin sevgili Erzuruma geldim. Halkm ve ktaatn memnuniyeti pek ziyade idi. Ge en sene Erzummu benim Kolordum istirdat etmiti; bu sene eMmizle inetmiyeceimizi herkes dnebiliyordu. Halk ve ktaatm derlerdi ki (Bismillah dedi mi o mutlak muvaffak olur.) ^Bu kadar byk itimat varken elbet muvaffak olurduk ve olacaz da. Doku zuncu Frka Kumandam Miralay Rd Bey bana veklet etmekte idi. lk evvel ba baa bununla o gn konutuk. Ravlensonun edit fedr emrini gsterterdi. Emirde diyordu ki: (nc Frka Kumandan Kaymakam Halit Bey tahtelhfz Trabzona sevk olu nacak. Elviyei selsede Grclere kar halk mukabeleye sevk ettiin den ngizler kendisini mesul ediyor. Eer Halit Bey firar ederse yerine Kolordu Kumandan Vekili Rd Bey gidecek ve ayn mesuliyete ar placaktr.) Rd Bey ilve ederek bu yada bama gelen belya bak. Ne yapacaz? dedi.^Hi merak etme dedim evvel asil gelince veklet mesuliyeti ona raci olur. Ben kendisine cevap veririm. Sen artk mu habere etme Sonra bu heriflere deil kumandan silh da vermiyeceiz Bir kar toprak da. Bilkis elviyei selseyi de tekrar alacaz. Memle keti iyi bir sulha nail etmek iin rehine olarak hatt btn Eirmenista-

www.ceddimizosmanli.net

STJS-LjL HARBM Z

n da ilk frsatta igal edeceiz. Vaziyeti umumiye buna msait bir ek le girmitir. tilf milletleri artk harpten bkmtr bilhassa memleke timizde tek bir nefer ldrmek istemiyorlar. Ermeni ve Rumlarla hesa bmz nasl, olsa grrz. Hususile itilfla muharip olan Bolevik Rus ya da Kafkasyaya hareketini tevcih etmitir. Yaknda ne Karsda ve ne Batumda ngiliz kuvvetleri kalamyacaktr. Benim kararm udur: im diden mdafaai hukuk cemiyetlerini esasl tensik ve Erzurumda bir kongre ile fiil kararlar milletin arzusu haline kalbetmek. Ayni saman da ktaatmz uzun bir harekete hazrlamak. Trabzonda ngilizlerin da ir ei nfuzuna girenlerden maada bir ey vermemek. Mntkamza bir ta raftan taarruz olursa derhal Ermenistana yklenmek. Dikkat edecei miz mhim bir mesele de Krtlk cereyandr. stanbulda bu hususta byk faaliyet grdm. Ben mntkamzdaki airetleri tensik ve beyle rini bizzat celb ile onlar tutabilirim. Krdis tann Ermenistan olacam sulatmakla mesele kolay hallolur. Trabzon mdafaai hukukile gr tm. tilf kuvvetlerinin bir ey yapamyacaklarm ve stanbuldaki kuvvetlerin bostan korkuluu olduunu anlattm. Kararmzdan ayrl mamaa ve artk uraya buraya ricac heyetler gndermekle deil bi zim vereceimiz hareket emirlerini yapmaa sz verdiler. Rd Bey byk bir srurla szlerimi kabul etti. Ve szmden bir nokta inhiraf etmiyeceini byk bir inirahla sz verdi. Derhal erk nharplerimizi de bu karardan haberdar ettim. Hepsi memnun. Bence 3 Mays gn arkn btn mnasile kurtulduu gnd. Dncelerim maniaszca fiiliyata inkilp edecekti. 4 Maysda Erzurum Mdafaai Hukuk Heyetiyle grtm. Bunlara da lzm gibi kuvvet verdim.. Si lhlanm vermiyeceimizi fakat her iin mill bir karar eklinde tecel lisi iin Erzurum Kongresinin himmetine ihtiyacmz izah ettim. Sonra Mdafaai Hukuk Reisi Hoca Raif Efendi e yalnz grtm. Bu muh terem zat stanbuldan benden evvel km. Orada vaziyeti olduu gibi grdn Karsda ngiliz ktaatnn dahi bulunmasndan stanbul h kmetinin erge Vilyeti arkiyenin tahliye emrini vereceini ve fel ketin yakn olacam bana anlatt. Ve dedi ki Siz de bunu yakn gr yorsanz bari ailelerini herkes imdiden nereye kadar ekilmeleri mna sip ise oraya gnderseler. Hayr, dedim. Ben buraya Erzurumun ar knda i grmee geldim. Beri Erzurumun arknda olduka Erzuruma ecnebi hkini olamaz. Fakat asl m esele memleketin istikllini ve elimiz den bir kar yer vermemeyi temin etmektir. Bu da olacaktr. Gayet ba sit. Bu i arkn istikbalini de ebed temin eder. Ermenistam rehin ala cam. Arzu ettiimiz bir sulh iin bu bir anahtardr. Raif Efendi aya a kalkt ve bana hayr dualar ederek, sizinle milletimiz mftehirdir var ol! dedi. Bugn ngiliz Miralay Ravlenson da ziyaretime geldi. Gr tmz eylerin mhim hlsas gyledir: Vazifesini sordum. ark mmtakasmda mtareke ahkmnn hsn tatbikine nezaret etmek de di. Ohalde Frkalara ve Kolorduya emir verir gibi neden yazdn sor

www.ceddimizosmanli.net

dum, Franszca gryorduk, bundan sonra bu gibi haller oknaz. dedi. Arada tercmanla anlamak daima suitefehhm yapyordu. Bun dan. sonra arzunuzu bana sylersiniz fakat herhangi icraya ait bir i mutlaka Harbiye Nezaretinden emir gelmesiyle olur, dedim Yalnz na zar dikkatinizi bir eye celbedeyim. Erzurum halk zaten ka senedir Ermeni mezalimi ile inlemitir. Baknz her tarafmz harabezardr. im di de buralar Ermenistan olacak diye szlerden halk mteessirdir. te beriye fazla mdahale etmek. Ordunun silhlar ve kumandanlar top lanyor gibi fikirler vermek gnn birinde hayatnza mal olabilir. Bu halk pek asabidir. Ben hayatm tehlikeye koyamam. Sizn de basiret ve teenni e hareketinizi muvafk bulurum. Baknz nc Frka Ku mandan HaJit Beyin derdesti olmazsa Kolordu Kumandan Vekili R t Bey gidecek tarzndaki tahriratnz halkta fena galeyan yapm. Da ha dn geldim, bana bir ok halk ve zabit g'eldi. tik gnden ii rn dan karmaa sebep olursak ikimiz de tehlikede kalabiliriz. Ravlenson biraz dnd ve szlerimi makul grd. Bundan sonra daha nazik ha reket edeceini syledi. Miralay bey arzu ederseniz size bir sabit tef rik edeyim. Daima yorulmazsnz. Ufak tefek iler iin bunu nezdime gnderirsiniz,. Yalnz ngilizce bilenimiz yoktur Franszca fodlen birini bulurum. Ravlenson pek memnun oldu. (Ben de ngilizce dahi bilir bir zabiti bdiini bildirmemek zere talimatla nezdine gnderdim. Ve bun dan hayli istifadeler temin ettim. Dairesindeki muhaverat ve muhabe rattan daha evvel haberdar olurdum.) Ertesi gn kendisini iadei ziyaretimde pek samim davrand. Bahsi Boleviklere getirdi. darelerinde intizam balad iin ahvalin mkl olduunu syledi. Kafkaslar iin korkulmayacam, nk Kazaklarn ar taraftar olduklarndan bahsettim. Maatteessf onlar da kart dedi, ihtilfn kuvvetli bir ordu ile meseleyi halledeceini sylemem zerine; Gayri mmkn! Gayri mmkn! Yeniden kuvvet celbi gayri mmkn! Bundan baka Boleviklerin mtereddit ordular var. Yap lan ve yaplacak ey baka memleketlere Boleviklik: sirayet etmemesi dir. Ve mthi propaganclarm her tarafa gnderiyorlar, dedi. Rav lenson ne Halit Beyden ne de shlardan bugn hi bahsetmedi. Ben sh ve kumandan vermemek hususunda atlatma plnlar yaparken onun da beni Bolevikler Kafkasyaya geldi diye vaktinden evvel bir ha reket yaptrmaa altn hissettim. ilk mhim i haber almak. Bilhassa Rusyada neler olu yor bunu doru olarak ve vaktinde renmekti. Telsiz telgraf istas yonunu faaliyete koydum. Rusa ve Franszca tebli ve ajanslar ala bilecek insanlar Tebrdzde olduu gibi ie balattm. Moskova telsizlerini mantazaman; ara srada Berlin ve Paristen ajans ve bazan stanbul ve Karadeizde gemilerin muhaberatn almaa baladm. Kafkasyadan ve Karsdan da malmat almk iin icabeden tedbirleri yaptm. Zaman zaman aldm haberlerle hale gre nasl neriyat yaptm griilecektir. Ayn zamanda airet tensikatm yaptm. Harbi Umumide

www.ceddimizosmanli.net

bulunan airet alay kumandanlarm celb ile aka bunlara Krtlk me selelerinin neticesini, Krtleri Ermeni] ere m ahyettireceklerini anlattm. T e memleketlimizin kurtarlmas iin elbirliile allmazsa iki canda lanete hak kazanacaklarn syledim. Sz verdiler, yemin ettiler. Krt lk iin mhim propagandalar varm. Berjin gazetesi namussuzca yaarm fakat ayrlk fikri gtmiyeceklerdir. Bhassa Drdnc Airet Alay Kumandan Haydar Bey (1336 Ermeni Harektnda ehit oldu) bana mthi propaganda ve para oynadn fakat ahsmn Erzuruma gelmesi ve ikaz etmesi zerine ayrlk fikri kalmadn yeminle anlatt. Kolordum drt frka idi, kuvvei umumiyem: 17860 idi. Otuz bin tfenk nizamiye her zaman seferiler edebilirdim. Fakat smufu muhtelifesi, airetleri, milisleri icabnda elli bin kiilik bir ordu e ie balyabileeektim. Ahali elinde dahi hayli sh vard. Ayrca ky bekerine de silh verdirdim. '^Krtl-erin irad, ordunun ihzar, halkn maneviyat iin mesai de vam ededursun, geldiimin haftas iinde ayan hayret malmat gel di: 7 Maysta 3. F. Kumandan Kaymakam Halit Bey telefonla de di ki: (Aara eraf kararghmda, ngilizler ekildi frkanzdan mit bekliyoruz diyorlar ve grmek iin sizin de gelmenizi rica ediyorlar.) Dedim ki: Halit Bey. Bu ngilizlerin bir oyunu olabilir. Maksatlar da vaktinden evvel bizi harekete getirip elviyei selseye ekerek ezmek ve bu suretle gark vilyetlerini de kolayca igaldir. Yahut d her hangi bir yere kar yaplacak igali bizim hareketimizin mukabili olarak ef kr umrmiyeyi cihana gstermek olabilir. Beyleri hsn idare edin, ben muhtelif yerlerden doru malmat alacak vehile tertibat yaptm. Siz grmek zere Erzuruma gelin.! Halit Beyin frkas Oltiye kar Harman mntkasnda idi. Yalnz Olti mntkasnn mdafaas iin halka zahir olmak zere bir taburla iki top braklmt. 8 Maysta Erzurum valisi Mnir Beyden de bir tezkere geldi: (Boevikierm Tiflis ve Batumu igal ettikleri ngilizlerin Karsda kalan iki Mn kiileri de Erivan cihetine trenle naklolunduklar, elviyei selseden gelen baz zevatn ifadesine atfen Hasankale kaymakamlndan bildi rilmi olmakla) Bu havadislerin Karsdaki ngiliz kararghndan uurul duuna ve Ravlinsonun daha evvel beni bu havadislere inan dracak malmat verdiine hi phem kalmad. Boleviklerin he nz imal Kafkasyaya dahi girmediklerini biliyordum. ngilizlerin m him bir maksad iin bizi harekete getirmek istediklerini anladm, ve ieafo edenleri ikaz ettim. Bugn Harbiye Nezaretinden gelen tideki vaziyeti umumiye rapo runda dahi ngilizlerin Karsda n an bir surette imale hareket ettikleri bildiriliyordu. kinci maddede bu malmat varken drdnc maddede Pahlarmzn Batum zerinden, yani imendfeie Kars tarikiyle evki ni ngilizlerin teklif ettii bildirilmesi havadisin garabetine dair delM-

www.ceddimizosmanli.net

dir. Fazla eshanm imendferle evkini Ravlinson da teklif etm iti Hattn bir ok yerde bozuk olduu cevabn verdim. Vaziyei umumiye hakkmdaki Erkn Harbiye! Umumyeden gelen ifreli telgraf:
/Harbiye 8 /5 /1 3 3 5 15. K , Kumandanlna 7 /5 /1 3 3 5 tarihinde vaziyeti umumiye bervechi zirdir. 1 Kafkasda elviyei selsede mteekkil islm ras ngilizler tarafndan datlm ve Karsa bir Ermeni vali tayin edilmi ve bir de muhtelit Ermeni m f rezesi ikame olunmutur. Olti ve Karizm ana ngiliz mfrezeleri gelmitir. N a h c van ve Ordubad mevkilerinde imdiye kadar mahall islm ahalisi tarafndan te kil edilen rnecalis tarafndan idare ediliyor ve Ermeniler buralara giremiyorlar. A n cak ahiren Nahcivana bir ngiliz mfrezesi gelmi ve Ermeni muhacirini de bunu mteakip avdete balamtr. ngilizler Nahcvanda slm ve Ermenilerden mrek kep muhtelit bir idare tesis eylemilerdir. 2 Son zamanlarda elviyei selsede ve Karsda bulunan ngiliz kuvvetleri an. denilebilecek bir suretde imale doru hareket etmilerdir. B u sebeble o civardaki Ermeni ve R um ahali krkmaya balamlardr. Ermeni ordusundaki efradn sefil, techizatsz bir halde bulunduklar haber alnmtr. Ajncak Ingiliz ve Amerikallar Ermeni ahaliye vasi mikyasda muavenete balamlar ve sefaleti tahfife m uvaffak olmulardr. 3 ngilizler elviyei selsede tatbik ettikleri usul Azierbaycanda da yapm ak

istemilerse de mukavemete maruz kalmlardr. Azerbaycan kuvvetleri 40.- 50 bin raddesinde olmak ve fakat bu kuvvetin daim mctemi bulunmayp hini hacette bu imiktara ibl edilebilecei mstahberdir. 4 5 6 ngilizler Onbeinci Kolordu mntkasndaki naklini teklif etmilerdir. Trabzona Rusyadan R um muhaciri gelmiye balamtr. Yutara v e Hopa, Ominc Kolordu mmtakasnda Anza airetinin ngilizlerin teviki ile havalisinde son gnlerde baz islm eteleri grlmtr. emer ve H a y airetlerine tecavz etmeye hazrlandklar haber alnmtr. 7 Urfadaki ngilizler Siveregi igal iin ktalarn oaltm iseler de bil hare tenkis etmiler ve Siveregi igal etmemilerdir. 8 M sr ihtillinin baz mahallerde teskin olunduu ve baz mahallerde he ihtillle nz devam eylemekte bulunduu ve Hindistanda da AvrupalIlara kar balad haber alnmtr. risi kaymakamn lkrd arasnda bir iskele inasna msaade etmesini , silhlarn B atum zerinden

9 I^Marmariste mahall kaymakamla mlkat eden tlyan kruvazr sva frsat ve vaid telkki eden talyanlar bir mfreze kararak kmr deposu ve iskele inas na balamlardr 10 ^Tekirdama bir talyan taburu gelmi ve bu taburun bir bl M urat lya ikame olunmutur. Ve Edimedeki talyan mfrezesi Karaaaca gitmi ve R u meli imendferi yolunu igal eden Yunan kiilik bir ngiliz mfrezesi gelmitir.^ askeri azalmtr. Hadmkyne 250

11 ^ngilizler drt kafilede iki yz zabit bin yedi yz seksen bir neferde mrekkep seramz Msrdan zmire getirmilerdir. V e Franszlar yz on yedi ne fer esirimizi Rusyadan Dersaadete getirerek bize iade etmilerdir. ngilizlerden iade edilen kafilelerden drdncs be yz krk neferden mrekkep olup bunlarn . B u suretle imdiye kadar zmire gelen Ssera arasndaki m eP~" rad miktar yz ona bali olmutur.^

www.ceddimizosmanli.net

12

Karaaataki bir Bulgar svari alay trenle bir semti mehule hareket

ekmitir. Bulgaristanda Rum lar aleyhinde byk bir galeyan olduu ve baz R u m larn ldrld ve Rodosda da yine talyanlarn Rumlardan bazlarn kuruna dizdikleri ve dierlerini teb d etmek istedikleri haber alnmtr. H arbiye N azn akir

II zmir igalinden stanbul igaline kadar: 15 Maysta ngilizlerin Izmirimizi Yunanllara igal ettirdiklerim: duyduumuz zaman alelcele eslha ve mhimmatn neden trenle bir an evvel elimizden alnmak istendii ve bizi harekete niin getirmek is tedikleri aikr oldu. Ben bunu daha evvel tahmin etmitim. Buna m masil bir tahrik de 16 Mart 1336 dan evvel daha vasi ve daha kurnazca yapld. Fakat istihbarat ube mdrlnde bu hususlar hakknda ok malmat sahibi olduumdan ngilizler beni aldatamad. Fakat kendileri ayan hayret derecede aldandlar. Bu tafsilt grlecektir. 16/M ays/1335 ne byk matem gn oldu. Akam st Izmirden Erzurum Belediye Reisine felket haberi gelmi. Bana getir cier, yle idi:
Bilm um vilayet sancak kaza nahiye Belediye Riyasetlerine zmir ve havalisi Yunan ilhak ediliyor. gal balad. zmir ve mlhakat k~ ' mien ayak ve heyecanda zmirin son ve tarih gnn yayor. Son imdadmz sizin gstereceiniz muavenete baldr. M itingli telgraflarla her yere ba vurunuz. e vatan ordusuna iltihaka hazrlannz. Vekar ve sknetinizi son derece muhafaza tina ve dikkat olunmas. 1 4 /5 /1 3 3 5 lhak Red H eyeti ederek kimsenin incinmemesine

M illiyesi

it Zavall gzel zmir. stanbulun ihanetine urad. Ali Nadir Paa gi bi bunam acizi Kolordu Kumandan zzet gibi bir haini de vaM yap tlar. Nice zamandan beni Avrupa gazetelerinin ak, yazd zmir iga lim teshil bile ettiler.^ Telgraflar, mitinglerin ne faidesi olacak. Harice feryattan ziyade dahilde moll birlik ve mill kuvvet tesisine uramak. Bugn zmire vurulan bu darbe yarn daha baka yerlere de vurulacak t. Artk felketlere ve bunlara kar silhla mukabeleye kani olmyanianmza zmir igali bir ders oldu. Harbiye Nezaretine edid bir tegraf yazdm. Halk ve asker azim heyecandadr. Ne yapyorsunuz diye sor dum. Erzurumda byk bir miting hazrladk. Her tarafta da tertibini fakat zabitanm skneti muhafaza etmelerini tebli ettim. 18 Maysda yapld ve dveli itilfiye mmessillerine miting heyeti tarafndan

www.ceddimizosmanli.net

edid protestolar yazld. Her tarafa bildirildi. zmir havalisinde neler olduunu 19/5 tarihile Aydn ve havalisi Reddi ilhak Heyetleri imzah telgraf bize retiyordu. Ne Harbiye Nezareti ve ne de Erkn Harbiyei Umumiye bir ey yazmyordu, ihtimal onlar bizim kadar da malmattar deillerdi. Yalnz vilyete gelen iki ifreden anladk ki: ngiliz Amirali Galtrop cenaplar Aydn vilyetine 14 Mays sabah bir nota veriyor. Paris Sulh Konferansnn mukarreratma ve mtarekenamenin yedinci maddesine istinaden zmir istihkmlarnn igal edilecei ve leden sonra verilen ikinci notada dahi mtarekename ahkmna .msteniden zmir ehrinin Yunan askeri tarafndan igaline dveli muhtelif ece karar verilmi olduu bildiriliyor, igali mteakip kabine istifa etmi! zmir hakknda gelen malmat ackl piyes haline koydu rarak zabitan ve muallimler vastase halka gsterttim. Ayn zamanda Erzurumdaki Ermeni katliamn da bir piyes haline getirerek arkm bana da gaflet edersek veya silha sarlmazsak neler geleceini bret Yeri ismini verdiim ak ve kapal sahnelerde gstermee balattm. (Bhare Mara, Ayntap Mcadeleleri, stanbul Civan Fecayii gibi pi yeslerle de halkn tenvirine allm ve ok istifade edilmitir.) , Vaziyet pek mhimdi, geri Anadoluda alt kolordu vard (stan buldaki Birinci, Trakyadaki kinci ve zmirdeki Onyedinci Kolordulardan imdilik istifade imknszd. Fakat ben Diyarbakr ve Sivastakeri m terek hedefe kar kullanabilirdim.) Erzurum Mdafaai Hukuku vastase de arki vilyetler halkn tenvir ve hakikat hedefine tevcih ede bilirdim. 1 Ermenistan, Pontos, Krdistan meseleleri; bunlarn iia de dmanlarmz mthi alyordu. ark meselesi o kadar nazik ve hassas bir vaziyette idi ki ufak bir yanllk memleket dahi linde bir noktai istinat brakmyacakt. te zmir igalinden bir ka g evvel gaflet edilip de bir hareket yaplsa idi ark da mahvolmutu. Krdistan meselesi Erzurumun talihi ile inkiafa msait idi. Pontos Trabzonun talime bal idi. Rumlarla Erm emler maksatlarna nail ol mak iin ittifak etmilerdi. Hkmeti mlkiyeler mtereddit, stanbu llun imdiye kadar kendilerine verdii emirler ittihadcdr diye unua. bunun harektn tarassud, halka aman sknet! diye lrken de kpr damayacak hale koymak. zmirin igaliyle beraber arkda da bir pro paganda balad. Vilyat arkiye ahalisi Kafkas devletlerile bir fede rasyon yaparsa kurtulurmu! Bereket versin Ermenilerin yaktnm duman, kestiinin kokusu henz ark ufuklarnda mteksif olduun dan Ermenilerle federasyon propagandasna .tkrmiyen kalmad. Klt leri tahrike kar da bizim ikazmz ve her taraftaki tekiltmz daima galebe alard. Zabitammzm irad vazifesini dahi her fedakrlk iste yen vazife gibi hsn ifa ettiklerini daima kranla yad ederim. Devri istibdadn uzun zaman milletin efkr zerindeki kbus basks en etin olmas lzm gelen yerlerdeki halkmz bile yle bir hale koymutur ki millet (hakkmdr!) diye barmasn bile bmiyor. te zmir mitingi

www.ceddimizosmanli.net

iim bana bir hayli kimseler mracaatla bu iin bilhare ark iin fenal olur mu? Erzurumdaki ngilizlerin gz nnde iyi olur mu bile dediler, ( i ) Ben .gelenlere .zm ir iin imdi haykracaksnz. ark iin ise silha sarlacaksnz, diyordum. Mlet terbiyesinde hakki iin barmay, duymazlarsa bartmay her Trke iyi retmelidir. Krtlk meselesini ayrca yazacam. Pontos hakknda malmat edinmek iin Trabzon Metropolidi Hristantos lininin Paris Sulh Konfe ransna 2/Mays/1919 tarihdle tevdi ettii lyihalar okumak kfidir:
Pontus m eselesi zerine muhtra Gayr mstehlis Rumlarn murahhas ve Trabzon metropolidi Hrisantos tarafandan sulh konferansna takdim edilmitir. Efendiler: Pontus meselesine dair sulh konferansna mteaddit muhtralar takdim edil miti. B u defa da gayr kabili red bir takm vesaike istinad eden ve sulh iin m ki kararlar verecek olan zevatn hkmlerini tenvir edebilecek olan bu muhtray da ilve etmekliime msaade buyrulsun. (Trabzon, Sivas bir ksm, Karahisar ve Am asya sancaklar, Kastamonu vilyetinin . bir ksm, Sinop sancam ihtiva eden Puntos mntakas 100.000 den fazla rum ile meskndur ki buna ayrca Rusyay cenubi ve Kafkasyaya hicret eylemi olan 250.000 rumu da ilve eylemek icab eder. Bunlar oralara 1880 d enberi Trk idaresinden kurtulmak iin hicret ey lemiler ve yuvalarna avdet iin vatanlarnn hrriyetini kemali endie ile bekli yorlar .^^.halinin miktar bervechiati esasata istinat eylemektedir: Trabzon vilye tinin 1908 deki salname yani resm istatistii ancak Trabzon iin 500.000 rum gs teriyor. 1912 de hrriyetperver K m il Paa hkmeti Patrikhane ile bu ihtilf m teakip Trabzon, iki Sagusun, bir Karahisar ve bir de Sinop dairei iin olmak zere Pontustan yedi mebus intihabna 700.000 rumun intihabiyesi 100.0000* muvafakat etmitir.

kiiye bir mebus olduuna nazaran K m il Paa hkmeti ayn zamanda Pontusta mevcut olduunu tasdik ediyordu. Gen Trk hkmeti bile ikisi ehemmiyetli ramlarndan 4 mebus intihabm Trabzon, biri Karahisar ve birisi de Samsun iin Pontus rumlannn feir yekn tekil ettiklerini takdir ederek Pontus

tasvibe mecbur olmutu. bu muhtelif esasasata istinat ederek Pontus ramlarnn miktar 600.000 olarak kabul edilebilir. B u miktar patrikhanem talebe mevcuduna gre tanzim edilerek Sinop ve Lzistan hari olduu halde Pontus mntakas iin tahakkuk ettirdii 550.000 kiilik bir miktara tetabuk etmektedir. Bylece Rusya sevahili ve Kafkasyada bulunan 250.000 muhacirlerle birlikte Pontosun ruh ahalisi, yeknu 850.000 e bali olur. Ayn mntkann miislman ahalisi ,(232'.000) Lzis tan sancana ait olmak zere 1.068.000 dir. Pontos mntkas iin 836.00 msliman kalyor. Dier esbab ve erait noktai nazarndan mslman ve rum nufusu ara snda takriben bir msavat vardr1 . Pontos mslmanlar muhtelif milletlerdendin. B u mslman mevcudu dahilinde (340.000 ) hakik Trk, (200.ooo) Srmeneli, 50.000 KafkasyalI, 200.ooo Oflu ve 5.ooo Stavrivon vardr. Sitavriyonlar hristiyandrlar. Fakat mteaddit protestolarna ramen hkmet zorla kendilerini sl miyet dahilinde tutmak istiyor. Oflu ve Tonyallar kendilerinin aslen rum olduklarm, unutmamlardr. Oflularn slm edilmesi 180 sene vardr. Bnlar henz baz h ristiyan detlerini ve ncili emaneti mukaddese gibi muhafaza ediyorlar^ Kadnlara. ( 1) 1 6 /M a rt/1 3 3 6 stanbul igalinde Erzurum valisinin Erzurum telgrafhanesini: de Ravlinsonun igal edeceinden korktuu grlecektir.

www.ceddimizosmanli.net

30

STKLL HARBMZ

; ' '

M - m
i

mnhasran ramca konuurlar. V e baka lisan bilmezler. R us igali altnda bunlar bir heyet ile kilisenin auuna avdet arzusunu izhar etmiler ve fakat talepleri n azar itibare alnmamt. Filhakika arzular zerine bunlar kendi himayeme aldm iin brnun din gayretile benim ileri srdm zann hasl olmutu. bu ahaliye mukabil Pontos mntkasnda 50.000 ni Trabzon vilyetinde ve .3 mtebakisi Sivas vilyetinin Am asya ve Karahisar sancaklarnda olmak zere 78.000 ermeni vardr. Potos ramlarnn seciyeleri (mevcudiyetleri) ibu muharebe esnasnda Trkler, Ruslar ve tilf devletleri mmessillerince resmen tan smtr. bu muhtraya ilve edilen vesaik mberhine de bunu teyit eder. Ruslarn ilerle meleri zerine ve Trabzon ehrine girmeden iki gn evvel Cemal Azmi B ey bana bir mektup gndererek idareten memleketi bana ve M sy Jorj Foirepolos, Paraike ve Agramatikapolos, Jorj Konfalidesden mrekkep ramdan mteekkil bir he yete teslim etti (vesika N o. 1 mracaat) dareten hkmeti bana brakrken vali . (b u memleketi ramlardan almtk ve imdi de onlara teslim ediyoruz. Camie tah vil ettiimiz kiliseleri de size terk ediyoruz. M uvafk grrseniz onlar yeniden ki liseye tahvil ediniz. htirasatnza malp olmayarak onlara dokunmamanz zanne dersem daha iyidir) Trabzon ehrinin Rus idaresine teslimi mklemat gn Ame rikan konsolosu M sy Heyzerin muavenetini talep ettim. V e bu zat hkmeti m u vakkate. namna ve bu hkmetin bir murahhasile birlikte Trabzon mntkasnn * Ruslara teslimi mzakeratn deruhte etti. Rus ordusu kumandan General V la d i%nir Liyahof benim memuriyetimi tasdik etti. V e binaenaleyh ben de ceneralm m uvafakatile belediye intihabat yaptrdm ki: Neticede rum ekseriyetini haiz bir hey e t vcuda geldi, igalin devam mddetince Rus hkmetinin -askeriye tarafndan emrile memurini ahali mahalliyeye ait herhangi bir tedbir benimle resmen is J

tiare edilmeden ittihaz edilmemitir. Ruslar Bolevik olduktan sonra da rum tab aya itimat gstermi olmak iin benim memuriyetimi tasdik etmilerdir. Bolevikler benim, kendilerile itirk eylemekliim iin musirrane rica eyledilerse de ben bilkis onlar hsn idare ederek Bolevik tesiratna kaplm menatiki tedbirlerimie kurtarmaa altm. Ayn zamanda Kolonel ardini hkmati itilfiye namna bana bir mektup gndererek ve ayn tesir ile Pontos rumlarmm ehemmiyetini tali dir en bir Pontos alay tekil etmekliimi talep eyliyorlard. (M racaat vesika - 2 ) Gerek Rus igali esnasnda ve gerekse bu mntka igalsiz kald zamanlarda b&ltefrik btn ahali gerek tekil ettiim hkmeti ve gerekse arkadalartm daima tanm ve bize byk bir emniyet ve itimat gstermilerdir. (Vesika - 3 ) Rumlar bu itimada ayan olduklarn gstermiler ve msliman ve hristiyanlann emlk ve eyalarn ve canlarn muhafaza edebilmilerdir. Vicdan umuminin tezelzl etm esine ve mstesna mkilta ramen memlekette ne kargaalk ve ne de katil v u kuat olmutur. nc Trk ordusu kumandan Vehip Paa bana gnderdii mek tupta bunu tasdik ediyor. (Vesika - 4 e baknz) Btn bu eyler ispat ederki : . ~ 1 Pontos rum nfusu Kafkasya ve Rusya sevahilndeki muhacirler de avdet ettikleri takdirde islm nfusu kadar olacaktr. 2 bu msliman ahalinin byk bir ksm aslen rum olup ne asllann ve ne de konumakta olduklar rum lisann unutmamlardr. 3 ederler. Pontos mntkas dahilinde ermeniler ancak zayf bir ekalliyet tekil I , ' _ : i

4 Trkler yalnz ramlarn kendilerine halef olabileceklerini ve ancak ram larm memleketi idareye 'muktedir olduklarn tanm ve bir defa Trk hkimiyeti feshedildii zaman azimetlerinden evvel hkmeti onlara tevdi etmilerdir. 5 Ruslar ve dier hkmat itilfiyeye zmn bir ekilde Pontos hkmeti mahallyiesini ve her suretle rum tabasnn mtevaffk nfuzunu tanmlardr. 6 Ahaliyi kadime bu hkmete itaatle kakmam ona kat bir itimat izhar etmilerdr. . . '

%\

www.ceddimizosmanli.net

* ' . * ' l -

En mkl zamanlarda rum hkmeti mahalliyesi ve rum ahalisi m kem

mel bir asayi temin edebilmilerdir. B u erait dahilinde Pontos mntkasnn m uh tar bir ram memleketi olmas zarur ve ahalisinin gayri kabili tezelzl arzulan dolaysiyle hi bir ecnebi boyunduruuna girmemekte tistan hkmetile mukarrerdir. Mstakil ermekomuluk mnasebeti iktisadiye ve ekilen, mterek mezalim,

her iki m illet arasnda bir rabta tevlit ediyor ki biz bu rabtay daha ziyade kavi letirmek istiyoruz. Her iki millet arasnda revabiti_ samimane ve mahremane tesi sine hazrz. Fakat bu her iki muhtar memleketin de istiklli katisi esas efendiler. ' Paris: 2 M ays 1919 (1335) zerine olabilir. Teekkrat arnikamla birlikte ihtiramat fa ikamn kabul unu rica eylerim

Hirstantos Trabzon Metrepolidi ve gayri mstahlis rumlann murahhas

Ermeni Pontos hududunu Istanbulda Pangaltda ngiliz stihbarat ubesi Mdrnn haritasnda izili olduunun grldn daha evvel yazmtm. (1) Mmtakam dahilindeki Rumlar ekalliyette olduklarndan Trabzon Pontos namna hariten igal olunmadka ehemmiyetli bir ha reket yapamazlard. Fakat byle hal karsnda defaten Bayburda ka dar olan mntaka tehlikeye der, Ermeni, Krklk meseleleri kendini gsterebilirdi. Bunun iin Narman mntakasmda bulunan 3. Frkann -Gmhane - Trabzon mntakasmda bulunmasn muvafk grdm. Bu vaziyet skntda bulunduumun iae hususunu da telvin edecektir. Ermenilere kar frka nizamiye, iki frka kadar da airet ktaat vard ki kfi idi. Hini hacette 3. Frkadan da ksmen derhal istifade edebili rim. Ayn zamanda Ermenileri baka mntakalarda igal etmek de mmkn ve faideli idi. Sarkam mntakas mstesna olmak zere hu dudumuzun her tarafnda elviyei selse dahilinde ufak ufak ralar te ekkl etmi henz Ermeniler buralara hkim olamamt. Bunlara yar dmla beraber en mhimmi Nahcivan mmtakasn elde tutmakt. Bu mmtaka icabnda mhim harekt iin de elimizde bulunmal idi. Bu rada bulunduum 1334 senesinde kuvvetli bir alay tekil etmi ve hayli silh da vermitim. Ermeni nfusu bu havalide yok gibi idi. Bura ile ittisal yaptrdm. Buras Erivan iyi tehdit ederdi. (Bu mntakada bir ka fedakr zabitle neler yapl d grlecektir.) nc Frkay 20 Maysda Erzurum civarndan geerken tefti ettam. Erzuruma gelen frka kumandan Halit Beyle grtm. Vrudumdan evvel ngilizlerin istemesi ve meimen stanbula gndermesi iin Harbiye Nezaretinden emir gelmesi zerine uzunca konutuk. Daha gecen gn Elviyei selsenin tekrar igalini teklif eden Halit Bey ahvalden pek mteessirdi. Deil Elviyei selseden, arkdan bile midini kesmiti. Benim (Sulln eref li olmas, istikllimizin kurtarlmas iin mnasip bir frsatta Errnensitann rehine olarak igalile mmkn olabecektir) tarzndaki beyana tma kar: Ben bunu tehlikeli gryorum. Bize vilyet de verseler
( 1) Hristantosun raporu ok sonra malm olmutur.

www.ceddimizosmanli.net

gidip orada hkmet kurmaya ve'T rk milletini yaatmaya mecburuz dedi ve Harbiye nazrnn mezunen gelmesi emrini hsn telkki etti. Geri bugn grdnz ahval sizi mteessir ediyor, fakat bu ahvali ben zuhurundan evvel stanbulda iken grm ve kararm vermi ol duumdan bende hi bir yeis hasl etmemitir. Siz Bayburta kadar gi-^ fim beri size kat! emrimi veririm, dedim, bilhare de kalmas iin emir Yerdim. Milletin vaziyeti ne mhim bir safhaya girmiti. stanbulda, toplanan kymetli arkadalarmzn artk bu felket karsnda daha zi yade oturamayacaklann dnmekle mteselli idim. stanbulda dahi muazzam mitingler yaplmakta olduunu, yeni kabinenin yine Damat Ferit Paa riyasetinde teekkl ettiini, Harbiye Nezaretine evket Turgut Paa, Bahriyeye Avni Paa, Dhiliyeye Ali Kemal Bey, Nafaya. Ferit Paa ( ) mn tyin olunduunu rendik. evket Turgut Paa na musu mcessem bir insand. Felketi de evvelinden grm ve silha, sarlmaktan baka are olmadn da haykrmt. Fakat bu berbat in san kmesinden mrekkep bir kabinede ne yapacakt? 21 Maysta pek sevinli bir ifre aldm. Mustafa Kemal Paa Do kuzuncu Ordu Ktaat Mfettiliile Samsuna gelmi bana unu yaz yordu:
Zata mahsustur Samsun 2 1 /5 /1 3 3 5 Erzurumda Onheinci Kolordu Kumandan Paa Hazretlerine Ahvali umumiyemizin almakta olduu ekli vahimden, pek mteelim ve mtees sirim. M illet ve memlekete medyun olduumuz en son vazifesi vicdaniyeyi yakndan, snesaii mtereke ile en iyi ifa etmek mmkn olaca kanaatile bu son memuriyeti kabul ettim. Bir an evvel zatilinjzle mlki olmak arzusundaym. Ancak Samsun ve havalisinin vaziyeti asayisizlii yznden fena bir akibete duar olmak mahiye tindedir. B u sebeble burada bir ka gn kalmak zarureti vardr. Bendenizi imdiden' tenvire medar olacak hususat varsa iann rica eder ve gzlerinizden perim kar deim. 9 unucu Ordu Ktaat M fettii Fahr Yaver Hazreti ehriyarl Mirliva Mustafa K em al

1 -S-:

Mustafa Kemal Paann gelmesinden ok sevindim. Buna bir aydr muntazrdm. Her gn byk bir felketin zuhuru daima memuldu. Halbuki bu felkete kar mill asker gs gerecek kumand anlarmz hep stanbulda idi. Memuren, firaren imdiye kadra gekmyenlerm bile artk zmir igalile alan ikinci perde gzlerini amal idi. Mtareke ile balayan birinci perdeyi takip edecek bu kanl vasiyeti grmiyenler mazur grlebirdi. Mustafa Kemal Paann kimlerle geldiini sorduk. Miralay Refet Bey, Manastrl Kzm Bey, Kaymakam Arif Bey, Bin ba Hsrev Bey, Doktor Miralay brahim Tali Bey, doktor Binba

www.ceddimizosmanli.net

Refik Bey, birka yaver. Rauf Bey, Mutasarrf Sreyya Bey, Gazeteci Recep Zhd Bey, Yzba Tufan Bey baka yoldan Anadoluya gemi ler. Gelenler iinde mit ettiim daha bir ok arkadalar yoktu. Hal buki vaziyet bdzi bir Anadolu hkmeti kurmaya sevk ediyordu. Ciheti askeriye ve mkiyeyi kimler idare edecekti? Ben ark sonuna kadar tutabilirdim. u halde zaferi kafiye kadar yerime bal idim. Mustafa Kemal Paay baa geirmek ve bunu btn kuvvetimle tutmay daha Istanbulda dken dnmtm, fakat memleketin garbi, cenubu da kendi muhiti de ayan itimat eller isterdi. ifreyi iyice tetkik ettim. Ba na bir an evvel mlki olmas pek muvafk ve lzmd. Esasen stanbulda kendisine rica ettiim bu idi. Hususe bir aydanberi ark her eyi yapmaya azmetmi, hazrlanmt. Bir kere Erzurum Kongresinde bir istinatgh, bir sslhareke tesisinden sonra tekilta, kuvvete, mad d, manev mehip bir gibi garba yuvarlanmak kolayd ve ark zafe rine istinaden zmiri de kurtarmak mmkn bir emel olurdu. Fakat ba na bir an evvel mlki olmak iin Trabzona gelmek ve bir iki gnde oto mobil ile emin olarak Erzuruma varmak mmkn iken Samsuna kmak ve Samsun havalisinin asayii iin bir ka gn kalmak belki daha bir ay mikata mni olacakt. Kara yollarnda asayi de yoktu. Benzin de. Ben Samsunun vaziyetini grdm iin Trabzondaki alay ve topu taburunu gndermitim. Elimde baka kuvvet olmaynca ahsen ne ya plabilecekti Kendilerine ifre ile u cevab verdim:

Erzurum . 2 1 /5 /1 3 3 5

Samsunda Dokuzuncu Ordu M fettii M ustafa K em al Paa Hazretlerine Trabzon tarikinde asayi ve benzin, vardr. Sivas tarikinde benzin yoktur. Y o l lar da otomobile pek msait deildir. Terifi samileri mucibi meserret olacaktr. ayan arz bir husus yoktur*. Arz tazimat eylerim. 15 K . Kumandan Mirliva Kzm Karabekir

nc Frka Trabzon mmtakasma geiyordu. Yolda tefti ettim. Frka Kumandan Halit Beyle grtm. Frka kumandasn nam mstaarla idaresini hini hacette kendisinden Kuvvayi Milliye namile de is tifade edeceimizi tesbit ettik. Artk garp mntakas hakknda daha az endie ediyordum. Mersinli Cemal Paa da Konyaya ikinci Ordu M fettiliine gitmi. 23 Maysda Istanbulda Sait Molla imzasile belediye reislerine gelen telgrafta: Istanbulda Ingiliz Muhipleri Cemiyeti teesss ettiini ve vilyatta dahi bu yegne selmet ve necabet yoluna salk olduklarn ve ngiliz muhabbet ve taraf darl huundaki hissiyat fev-

www.ceddimizosmanli.net

kaldei umumiyelerini ve ngiliz mzaharetini talep ettiklerini bil is tisna tekmil mmessilere ve hkmete ve gazetelere derhal telgrafla iar edilmesi talep olunuyordu. Bu fesat telgraf memlekette bir manda mnakaasdr at ve pek mhim bir bahis tekil edecek olan bu man da meselesi Sivas Kongresi hitanma kadar da benim ac bir ihtarmla kapand. ' 16 Maysda stanbuldan hareket ettiklerine nazaran zmir igalini ve stanbuldaki arkadalarmzn so mtala ve kararlarm bi leceklerdi. Anlald ki Ali Fuat Paann Ankaradaki 20. K. Kuman danla gelmesinden baka bir ey olmam. Fevzi Paa, Cevat Paa, smet Bey, Frka Kumandan Kemal Bey ve dierleri stanbulda kalmlar. Sayit Molla fesat kartryor, hkmet, padiah hepsi aciz iinde. 23 Maysda Mustafa Kemal Paadan mahrem ve zata mahsus atideki ifre ile mitingler akdile zmir igalinin protesto edilme si hakknda bir tebliini aldm. Ayn zamanda ark mntakasmdaki ve civarndaki vah ve mstakil mutasarrflklara da yazlm. Mtakamzda daha evvel yaplm ve yaplmakta olmakla beraber henz yaplma yan yerler varsa tesrii iin icap edenlere bildirdim. 24 Maysda Erzunmda kimsesiz ocuklar toplamaya baladm. Her tarafta bu bir facia idi. (Bu ocuklar sonralar bir ocuk ordusu tekil etti. Sras gelince bahsedeceim.) 25 Maysda mntakamm ahvali havaiyesini tesbit ettir dim. Yirmi drt saat zarfnda asgar ve azam derecei hararetler: Erzurumda Erzincan Hasankale Horasan, Van Sah

11 Zait :
19

10
19

20

> > : J ? : M : 10 : 18

1 Zait 9 7 jy

25 tarihli ajans: ray saltanat yarn itima edecek. Padiah ri yaset edecektir. Lehliler Dinyester nehrini geerek Ukrayna dahilinde erliyormu. Petersburg zerine yryen kuvvetler birlemi, Petersburg ha valisini tehdit ediyormu. Avusturyaya muahedei sulhiye Cuma gn tevdi olunacak. Bir milyon Avusturya ordusu on be bine tenzil edilecektir. 27 ajansnda: Macar Bolevikleri Budapeteyi zabtetmiler. (2 8 Maysda ttihat ve Terakki erknndan diye stanbul mevkuflasndan 66 kiiyi ngilizlerin Maltaya gnderdiini iitmekle mteessir ol duk. Boleviklerin Tifse geldikleri, ngilizlerin Batuma kaacaklar Karsda sekiz bin kadar Ermeni askeri bulunduu gibi haberler yine balad, i Ravlenson zmir igalindeberi sesini kesmiti. 30 Mays g n beni grmek istemi. Kars kapsnda dman Meydanna seyre geldi grtk. (Erzurumda Cuma gnleri bu mevsimde bu meydanda cirit

www.ceddimizosmanli.net

oynarlar, gre yaparlar. Ben futbol, envai koular, manej, bisiklet ve sair oyunlar halinde yediden yetmie kadar Cuma gn leden sonra birka saat hareket r atm. Bilhare bu meydana ocuklar Ordu su Talimhanesi ismini verdik. Memleketimizin her yerinde vcudu el zem bir ekil ald) Ravlenson dedi ki: Tiflisde bulunan stanbul Karar gh Murahhas Ceneral Bi Erzuruma gelecek. Niin olduunu yazmayor. Zannederim bu havalinin istikbaline taallk eden mesele iindir. Her halde geldii iyidir. Paristeki drt efendi buradaki ahvali bilmiyor. Ters bir karar vereiblirler. Ermeniler buralara hkim olamaz. ki saat kadar konutuk. ocuklarn, genlerin, ihtiyarlarn evik ve etaretli oyunlar Ravlenson zerinde iyi tesirler yapyordu. Dedim ki: Bu halk Ermenileri buraya sokar m? Yediden yetmie kadar istikll harbi yap maa yemin ediyorlar. Aksz olan yalnz Ermeniler deil Pa risteki drt msydr. Deniken ordusundan haberiniz var m? diye s z Bolevik harektna naklettirdi. Son aldmz ajanslardan Deninikenin Azak Denizi sahilinde Maryipoli zabtettikleri ve alt bin Bolevik esir aldklar anlalyor, dedim. Rusciar yalan sylyor. Deniken ordusunda hi zabtu rabt yok. Her kafadan bir ses kan ve herkesin istediini yapt zabtu rabtsz bir ordu. Boleviklerin zabtu rabt pek mkemmel. Denikenin bir ey yapaca yok. Denikenin karargh Bekatrinovarda idi. Ben askerlerinin berbatln gzmle grdm. Bah ri hazer sahilinde Krestobosk liman ve imendferi ngilizlerin elinde. Astrekan Boleviklerde. Burada her nevi mhimmat yapyorlar. Tersa neleri, mhim fabrikalar var. Buras zabtedilmedike iler pek zor, der di. Ben Bolevik harektna hi alka gstermedim ve szlerini ehemmi yetsiz dinliyor gibi grndm. Yarn otomobil ile Soanl Dalarda Ce neral Bii istikbale gideceini syledi. Ceneral Bii ben rakta bir kere grmtm. Kutlemarenin sukutundan sonra mecruh esirlerin mba delesi iin geldii zaman grmtk. 29 Maysda Havzadan yazlm atideki ifreyi 30 Maysda aldm. Bu ifrede ahval pek muzlim grnyordu. Halbuki ark iin ben ne stanbulda iken ve ne de Erzuruma geldikten sonra bukadar yakn ve b yk tehlike grmyordum. arkta biz Rum, Ermeni kuvvetlerine kar muvaffakiyetle harp edebilirdik. tilf kuvvetlerinin gelemiyeceine ka ni idim. Grclerin de, Ermenilerle birlikte bize tecavz etmiyeceklerM pek kuvvetli olarak kabul ediyordum. Gelen ifre aynen:

Havza 29 / 5 / 1 3 3 5 Onbeinci Kolordu Kumandam Kim. Paa Hazretlerine 1 tilf devletlerinin milletimize itisafkr bir siyaset tatbik ve istiklli m il mahkm etmekte olduklar tahakkuk etmitir. zmir,

lim izi ve devletimizi idama

M anisay Yunanllara igal ettirmekle balayan son icraat zalimaneleri, talyanla rn Antalya ve K onya taraflarnda igali askeriyelerini tevsi etmeleri ile bir kat daha

www.ceddimizosmanli.net

36

STKLL HRBMZ

vahim bir ekil alacak. Samsun ve Trabzon gibi bahrisiyah fpnahrelerimizin de "a y n akibete uratlmas tedariktna baladklar anlalyor. Ermenistan hlyas sahai hakikate iktiran ettirilerek hakk hayat millimize bir darbe idamn indirilmesi bait deildir. K a v i bir surette taht igalde bulunan m akam hilfet ve merkezi h kmette itilf mmessillerinden adeta esir muamelesi gren hkmeti merkeziyein ima suretile taraya ahiren iittirdii ses bizlere bulunduumuz elfrm vaziyeti siyasiyeyi pekl ihsas eyledi. Milletin esaretten tahlis topraklarmzda yaayabilmesi ancak hkim ve mstakil olarak ellerin milleti ksa ve azimkar ve namuslu

doru yoldan mdafai hukuk ve istiklle sevkile kabil olacaktr. Memurini m lkiyenin ayan itimat zevatile elele vererek istikllimizin mdafaas emrinde tekilt lzimeye (bittabi mahrem) ve harice kar gayr mahsus bir surette tevessl kln masn zaruji addediyorum. B u husus, tanperver anesin e terettp etmektedir. 2 Vilyat arkiyede ecnebi igalini iki ekde tasavvur etmekteyim. Y K a radeniz sahilindeki rum ahalisi isyan ederek Cumhuriyet iln ve bir tarafdan da kuvvetli dahil ve bilhassa haric eteleri vilyatmz hara edecektir. Buna karga mukabele; jandarma ve asker mfrezelerile ve kemali iddetle takibat yapacaz. V e Islm kylleri de ellerindeki silhlarile kylerini bizzat mdafaa edecektir. V eya hut byle bir isyanla gerek mteradif olsun ve gerekse olmasn sahile ufak veya byk ecnebi kuvvetleri karken sahilde yerleecek ve belki dahile de sarkacaktr. kan yalnz Yunan kuvveti olursa ahali ve kuvai askeriyemizle tard aresine te vessl olunabilir. Dier itilf devletlerinin ktat oluna sahilde yerleeceklerini ................-.............................................................................................................................................. . zirdek suretle ve mitingler ve tezahrat gna gn ile mill protestolar yaplabilir. Fakat bu kuvvetlerin dahile sarkfcnasna yani memleketimizi bilfiil istil eylemelerine kar bittabi halk ve asker yekvcut olarak fiilen silhla mdafai istiklle uraa caktr. B u ihtilllerle beraber arkdan Ermenistan ve Grcstan cihetlerinden v u kubulabilecek tecavzatn nazar dikkate alnarak balca istikametlerin Gerilla tarznda mdafaas hususunun imdiden ihzan sahile yakn olup ecnebi kontrolle rinden hari kalm mahallerdeki eslha, cephane ve tehizat ve malzemei shhiye askeriyenn sureti mnasebede sezdirilmeden dahile nakillerinin temini hatt kon trole tbi olanla nnn da vazyeti katiye halinde karlmasnn imdiden ihzan. Kylerin vaziyetine gre halkn kendi kyn mdafaa veyahut civar ktaat askeriyeyi de takviye etmelerine gre ihzara ti lzimeye tevessl ve bunun iin eslha ve cephane ve tarz iaenin vaktile kararlatrlmas ve ktaat mevcutlarnn tezyidi ve ktaat yedinde mevcut eslhanm mmkn mertebe tevhidi, levazm, mevad. iae esbabnn emniyet ve cephanenin tarz ikmali mhim gzerghlardaki inaat cesimenin icab eden tahrip edilmemek zere ihzan gibi hususatm imdiden temmlile son derece mahrem bir tarzda ikmali lzmdr. Yirminci Kolordunun garpdan arka ve Onikinci Kolordunun Adana havalisinden arka gelen istikametleri temin eylemeine ihtiya olaca mtalaasndaysan. Hususat maruzaya dair mtalaat Bilye lerinin iar buyrulmasn rica ederim. 3 Yalnz mahrem olarak: yazlmtr. nc, Onbeinci, Yirminci Kolordu Kumandanlklanna ihtisas dolaysiyle biz askerlerin uhdei va

'w

nc Ordu Mfettii M ustafa K em al

Bu tekilta arkta oktan baland, ihtiya aylarca evvel grl mt.

www.ceddimizosmanli.net

Onbesinci Kotordu Kumandanlna

Havza 3 0 /5 /1 3 3 5

1 V ali Mnir Beyden 29 M ays tarihli aldm ifrede derecei shhati henz teeyyd etmemi kaydile ermenilerin Kars ve Sankamda on b i n , asker tahit ettik leri ve Antiranikin de otuz bin kadar kuvvetle V an cihetine inmekte olduu bildi riliyor. M alm attar bulunduunuz bedihi olan bu havadisin menba ve derecei v suku hakkmdaki istitllt ve fcntalat aliyelerinni i arm rica ederim. 2 Evvelce de arz ettiim vehile siyas vaziyetimizi ben ok karanlk g ryorum. tilf hkmetleri hakk mevrus ve meruumuz olan topraklan ine mei hristiyanlk namna bir hizmet addediyorlar. B u cmleden olarak ermenilere vilyetlerimi peke ekmeleri de ................... ihtim al bulunuyor. Byle bir vaziyette ngiliz ktaatnn zmirde Yunanlarla Rumlara yaptklar gibi bu cephede de E r menilere pidarlk edecei pek memuldur. V e byle bir hareketle zorla yerlemi olan ahalii mahalliye ile muhacirini bir kere daha yerlerinden oynatmak ve bu su retle ekalliyetin ekseriyete hkim naziresini tatbik etmek kendilerince kabil olabi lir, Bergama buna bir misaldir. Kanaatimce byle bir hali biz muhasemata iptidar ad ve telkkiye mlk meruumuzu ve istiklli millimizi kurtarmak iin mecburuz. B u husustaki kanaat ve kararm Erkn Harbiyei U m um iye Reisi Cevat messillerinin esiri gibi bir ekilde mukadderat milleti idareye uraan Paaya hkmeti askeriye Bu berayi Imalmat bildirdim. Adeta mahsur bir kaleye benzeyen Babalide itilf m merkeziyemizin bu gibi hususatta ,hi bir ey diyemiyeceini, yapamyacam bu gnk tnisallerile takdir edebiliriz. ngilizlerin evvel kk bir mfrezei babdaki mtalatmza muntazrm. 3 Vilyete istihbarat hizmetinin zatlilerile mtereken tevhit ve tanzimini tavsiye eylerim. Esasen vaki olan talep zerine istitlat iin makam sadaret vil yetlere tahsisat mestureden para tahsisini bu kerre meclisi vkel kararile dahili ye nezaretine emreyledi. stihbarat hususi: 34 . Dokuzuncu Ordu Mfettii M ustafa K em al ile arkdan gelmeleri memleketin havalei sairesindeki tecrbeye gre varittir.

Onbeinci

Kolordu

Kumandanl

Erkn Harbiyesi ube No. 36 Zata mahsustur. Erzurum 1 /6 /1 3 3 5 9 uncu Ordu Mfettiliine 1 stihbarat hususunda vilyetlerden verilecek malmatn bil teemml ii tilen mvad olduu tedenberi mcerreptir. Antranik gibi bir sergerde otuz bin k i iyi nasl besler ve sevk ve idare eder. Fakat lf olarak her sn. E lyvm Ermenilerin nefirim klkl tarafa bu kabil ayia inayeti lar da bililtizam neredebilir. Vali beye rica ettim fimabat her iittiini yazm a btn (mahlkatm dahi toplasa hakla yine tedip olunurlar ve bu mahlkatm yeknu hi bir zaman on bini amaz.

Son malmata nazaran alt bin kiilik bir kuvvetleri Nahvan mntkasn igal

www.ceddimizosmanli.net

ettiklerini arz etmitim. V an zerine gittikleri iae edilen kuvvet bu olsa gerektir Halbuki Vana gitmek iin bu uzun dolamaya lzum yoktur. E n kestirme istika met dr - Beyazt tariki idi. Binaenaleyh Ermenilerin kendi dertlerile megul bu lunmalar da pek muhtemeldir. Her halde bu hafta zarfnda vaziyet inkiaf ede cektir. 2 zm ir de Bugn sevahil itilfn taht tehdidinde ve iki gzmz olan stanbul e istinat ettireceimiz ancak bu

taht igallerindedir. Milletimizi dinimizi

Erzurum afakmdan baka bir yer kalmamtr. Her ne eklde olursa olsun bura lardan ekilmek muazzam tarihimizi ebediyen kapatacaktr. Bunun iin cizleri da hi her hangi bir kuvvet olursa olsun tecavzlerini muhasematn iptidar ettii gibi ad ve telkki edeceim. Hakipay samilerinden dahi bu karar duymakla daha zi yade msterihilkalb ve vicdan 'oldurm. Trabzona Kprl K zm Beyin serian gel mesi pek lzm olacaktr. On ikinci Frka da kumandansz olduundan K aym akam Osman Beyin dahi Erzuruma izam faydal olacan arzeylerim. Kzm Karabekir On Beinci Kolordu Kumandanl Erkn Harbiyesi ube Erzurum 1 /6 /1 3 3 5 Erzurum Valisi M nir Beyefendi Hazretlerine Ermenilerin Kars ve Sarkamda on bin asker tahit liine verilen m alm attan ahval ve vaziyete hkim ettikleri ve Antranikm

de otuz bin kadar kuvvetle Van cihetine inmekte olduu hakknda Ordu M fetti olunamadmdan dolay m fettilike endieyi mucip olmutur. Halbuki otuz hin kiilik bir Ermeni kuvveti nin sevk ve idaresi, iaesi ve saires gayri mmkn olup V an zerine yryecek byle muazzam bir kuvvet iin ise muhaldir. Binaenaleyh Ermeni kvetlerine dair al nacak malmatn cizlerine verilmesi kfi olup eldeki sair malmatla mukayese y a plarak doruya karip olan mfettilie arz eylerim. stihbarat iin tahsisat m es ture kabul ve Dahiliye Nezaretine msaade verildii Mfettilikten bildiriliyor. H u dut zerinde bulunan hkmeti mahalliyeler emin adamlar bularak ve oradaki ku mandanlar vastasile talimat verdirilerek istihsali m almata devam olunmasn istirham eyler ve bu vesile ile hissiyat tazimatkranemin kabuln rica ejderim. Kazm Karabekir

(Jzmirin igali herkesi kederlendirmi ve vatan tehlikesi karsnda duygu birlii grlmt. Hatt padiah Vahdettin bir vatan evld gi bi fedakrlk etmek zere padiahlktan istifa edeceini sylemi, Da mat Ferit Paa istifa ederek bir vatanda gibi ferd olarak alacan beyan etmitij^Fakat bu hisler az zamanda deiti. Ortaya yeni bir fikir atld. Gya zmir igali muvakkat imi. Eer mtareke ahkmn iyi yaparsak ve ark vilyetlerini brakrsak zmir nasl olsa bizim imi. Bu melunca propaganday Ravlenson bizzat bana dahi yapt gibi ye niden kabine tekil eden Ferit Paann beyanat da bunu gsteriyordu. Ermeni tefevvuku altnda bir muhtar idare verilmesi atlmak zere

www.ceddimizosmanli.net

: " -

k .

olan birinci adm gibi grnyordu. Millet arasna mthi tefrika soka cak eytanetkrane bir fikir. Esasen ark vilyetlerimizin gitmesine mukab muayyen vilyetlerde mstakil bir Trkiyeye rza gsterecek insanlar vard. Bunlar zannediyorlard ki byle bir sulha mni olacak bizim arktaki mesaimiz olacaktr.^ Muhtelif zamanlarda bu esaslarda yapan mnakaalara taraftar byk bir mevki sahibi insanlar bile k mtr. Bunlardan biri metanet ve samimiyetine gvendiim nc Frka Kumandan Halit Bey olmutu. Bu zat Elviyei selsenin be tah liye edilmemesi fikrinde olduu halde muvaffakiyet elvermeyince manen krlmt. Ben kendisine memleketin erefli br sulha na olmasnn anahtar Ermenistandadr dediim zaman, bunun btn memleketimizi mahvedecei; vilyet dahi mstakillen bize kalacaksa gidip orada hkmet kurmay daha muvafk bulduunu sylemiti. Vekayi ilerledike yanl dndn grd. Bundan baka rakta ve Kafkasyada ordu kumandanl etmi Halil Paa da Erzurumdan geerken: Buralarda ne urayorsunuz? Ka vilyet vereceklerse orada u millete biraz ra hat ettirin diyordu. Buradaki didimeme, buralarda yaplacak fedakr lkla ancak istikllimizin kurtanlabilecei kanaatine hayret ediyordu.. te, zmirin igaliyle yekpare bir millet vcude geldiini gren dmanlarmz ksa bir propaganda ile padiah da stanbul hkmeti ni de ebed olarak mletten ayrd ve 1335 senesi mill birlik husul iin byk fedakrlklara ve vatanda kam dkmee bizleri mecbur et ti. iin bu istikametim hayli evvel grerek stanbulda ve Trabzonda ve Erzurumda lzm gelen hazrlklarda bulunmu mill ve asker nveyi hazrlamtm. Tesirimle Erzurum Vilyeti arkiye Mdafaai Hukuk Cemiyeti tarih vazifesini yapt: Trabzon, Sivas, Diyarbakr, Mamuretlaziz, Bitlis, Van, Erzincan vilyetleri Mdafaai Hukuklarna aada kileri yazdm ve bir taraftan da kongre esasn hazrlamaa baladm. Be nim mtalatm drt maddede hlsa edilmitir. Buu arka gelir gel mez maiyet kumandanlarna, erkn harbiyeme bildirmitim. Ve 17/6/1335 tarihli ifremde M. Kema Paaya da yazdm. 1 Asker ve mill tekiltmz imha edilemez. 2 Ehas muadili gelmedike tedbii edilemez. Muadili gelirse ahvale gre yeni gelen veya tebdil olunan mntka haricine gidemez. (3) Eslha, cephane vesaire tebdil olunan mntka haricine gidemez. 3 Eslha, cephane vesaire lim edemez. 4 Herhangi bir mntkaya taarruz umum mdafaaya icbar eder. ( 1 ) Kongre inikadna kadar hkmetin verecei emirleri ngi liz mmessiline kar oyalamak ve onu aldatma ben deruhte ettim. Herhangi bir taarruza kar meru mdafaay da bittabi yapaaktm. Yalnz taaruz bir harekete tarafmzdan balanmak iin ahs karar vermiyecektim. Kongrenin Erzuruma olmas gerek serbeste a(1 ) Bu drt madde M ustafa Kemal Paa ve R auf Beyin Erzuruma muvasaletinde onlarca da kabul ve 7-7-1335 tarihile Kolordulara tamim olunmutur.

www.ceddimizosmanli.net

Ismalar ve gerekse tesir itibarile mhimdi. Bu hususta Erzurumlular da ayni fikirde idiler. Ancak bir tahakkm eklinde olmamak iin evvel emirde vilyetlerin de mtalasn sordular. Bu tarih vesikalar aynen yazyorum :
30/5/1335 Trabzon Muhafazai Hukuku Milliye Cemiyetine Irk, din, tarih vahdet ile beraber mukadderat 'mterek olan Trabzon ve V ilyat arkiyenin tevhidi mesai etmesi lzm gelen am tarih hulul etmitir. Trab zon, vilyetlerimizin nefes borusu ve gz, ve buralar Trabzonun belkemiidir. Trabzonun bizsiz, dahil vilyetlerimizin de Trabzonsuz yaamas imknszdr. Bu gn mukaddes vatanmza gz diken muhterisler maksadlanna doru mhim adm lar atmaktadrlar. Aramzda husule gelecek bir ittihat si ve emelin btn o ihti raslara tekabl edecei kanaatini beslediimizden muhterem ve hamiyetmend Trabzonlu kardelerimize desti uhuvvet ve muaveneti uzatmaa ve hem mukad derat olan dier be vilyetile beraber tevhidi mesai etmek ve ahval karsnda aym vaziyette bulunmak ve vilyeti arkiye mdafaii hukuku milliye cemiyetinin Dersaadetteki merkezinin muvafakati takdirinde Erzurumda veyahut dier muta vasst bir vilyette inikad edecek olan kongreye sizin de itirakinizi teklif ediyo ruz. Bu husustaki fikir ve nazarlarnn serian bildirilmesini ehemmiyetle temenni eyleriz. Hukuku sari hamzn yar ve ayar nazarnda tecellisi bu tevhidi mesainin ilk semeresi olaca hususunda kanaatimiz berkemaldir. Erzurum Mdafaai Hukuku M illiye Cemiyeti

30/5/1335 Sivas, Diyarbekir, Mamuretlaziz, Bitlis , Van, Erzincan Miidafai Hukuku Mitliye Cemiyeti ube Riyasetlerine Ermenilerin mukaddes ve tarih vatanmz hakknda talep ve ihtiraslar btn slm mevcudiyetinin imhas gayesini istihdaf ediyor. Sadrazam paann bu husus taki teklifi de Vilyeti arldyemizi devletin ananesine muhalif olarak Ermenistan namile tevsimi ve Ermeni tefevvuku altnda bir muhtariyet verilmesi zannn tev lit ediyor. u halde bizim iin tasavvur edilen kara ve ac gnn arifesinde bulu nuyoruz. Fakat aramzda husule gelecek bir ittihad millinin hakkmzda hazrlanan o akibetleri bir tasavvur mahiyetinde brakacana kaniiz. Binaenaleyh Mdafaai Hukuku Milliye Cemiyetinin daha ziyade semeredar olmasn temin iin btn vilyat arkiye ubelerinin yekdil ve yekavaz olmas lzm gelen dakika hull etmi tir. Binaenalzalik Erzurum veyahut mnasip grlecek mutavasst bir mevkide kerkezi umuminin veyahut bir ksm zsmn itirakile beraber btn vilyat u belerinden mntehip ikier ve er zattan mrekkep kongremsi bir itimain akdile uabat mesaisinin tevhid ve ti iin lzm gelen hatt hareketin tyinini mnasip grerek merkezi umumiye de bu suretle beyan mtala edilmi olup bu gn ak dedilen azim bir itimada da vilyat arkiyedeki hukuku islmiyeyi ihmal eden hkmetin teklifini hkmete kar protesto etmee ve bitaraf bir heyeti liye ta rafndan vyat arkiyemizin rk, itimai, tarih vaziyeti tetkik edilmeden hakkmzda verilecek karar kabul edemiyeceimizi dveli itilfiyeye iblna ve bu itima ve metalebemizden siz kardelerimizin de haberdar edilmesine karar veril mitir. Bu husustaki fikir ve noktai nazarlarnn bildirilmesini ehemmiyeti katiye ile istirham eyleriz. Vilyat arkiye Mdafaai Hukuku Milliye Cemiyeti Erzurum ubesi

# '

www.ceddimizosmanli.net

S IK L t. H A R B m :

Trabzon Kongresi de itima zerinde idi. 30/Mays/1335 de pek gzel ve tarih cevabn verdi. Artk Erzurum, deil arkn belki btn Trkiyenin hals kararn k haykracak bir yer oluyordu. Trabzonlu larn cevab ayan takdir bir cmle e nihayetleniyordu. Diyorlar ki: Cenab Hakkn inayetine ve yekdierine sureti adide e merbutiyetlerini her zaman izhar eden Anadolulularn fi-zitn ve sebatna msteniden hareketin mnte-i muvaffakiyet olacana emniyetimiz berkemaldir. (Kahraman Trabzonlular, kahraman Erzurumlular dediklerini hakika ten yaptlar. arkta vazifesini bitiren bu diyar evld iki bin kilometre lik yol yrdkten sonra garp mntkalarnn kahramanlan arasna ka tlarak Yunanllarn denize dklmesine de yardm ettiler.) te Trab zonlularn cevab ve buna mukab Erzurumun cevabn aynen hrmetle yazyorum. Burada denildii gibi Artk Trk Krd yekveut, atiden emin ediler. ,
Trabzon 30/5/1335 Vilyat arkiye Mdafaai Hukuku M illiye Cemiyeti Erzurum ubesine .< &

Vilyetimizde inikad ve birka gndenberi bilcmle mlhakat murahhaslarndan mrekkep olarak itima eden kongre ufkun muzlim bulutlarna kar tedabiri lzime ve htiyatkranede bulunmak ve merkezi Erzurum vilyeti olmak zere vilyat arkiye murahhaslarndan mrekkep muazzam bir kongrenin ksa bir md det zarfnda akdini mttefikan taht karara almtr. Erzurumun vasatta ve tedenberi maruzu mahalik olmas ve serhadde bulunmas hasebile vilyat mezkre ara snda ananev, tarih bir mevkii vardr. timain orada vukuunu ve maksad mil liye vusul iin srat husuln iddetle arzu eylemekteyiz. Keyfiyetin Sivas, Diyar bakr, Van, Bitlis, Mamretlaziz vilyetlerini haberdar eyledik. zam klnacak murahhaslarn milleti bihakkn temsil etmeleri iin her kazann lakal bir murah- has bulunmas esasm kabul ettikleri orada teekkl edecek olan kongre yvmi i tim ai mstacel telgrafla bildirildii gn vilyetimiz murahhaslarn izam eylemekde tehir etmiyecektir. Vilyat saire ile de bilmuhabere bu hususun temini faaliyet analmelerinden muntazrdr. Cenab Hakkn inayetine ve yekdierine suveri adide ile merbutiyetlerini her zaman izhar eden Anadolulularn azim ve sebatna mste niden hareket mnte-i muvaffakiyet olacana emniyetimiz berkemaldir. Trabzon Muhafazai Hukuku Milliye Cemiyets Kongre Heyeti Trabzon Muhafazai Hukuku M illiye Cemiyeti Riyasetine Teklifiniz burada kemali hrmetle karland. Artk mukadderatmz gibi am ve mesaimiz de birdir. Vilyat arkiyedeki hukuku mukaddesi islmiyenin mda faa ve muhafazas vazifei tarihiye ve milliyesi kan, tarih ve din itirakiyle yekvcut olan Trk ve Krde tevecc etmi olduundan ve teklifi lilerine tamamen tirk eylemi olduumuzdan bahisle iarat biraderanelerinin ehemmiyetle nazan dikkate alnmas tekiden vilyat arkiyeye yazld. Umum kongre esasatn hazr lamaa baladk. Dier vilyetlerden cevap vrudunu mteakip itimain akdi iin arz keyfiyet edilecektir. Atiden emin olarak samim ihtiramlarmz teekkratmza ;rdif eylerie. Erzurum Vilyat arkiye Mdafaai Hukuku Milliye Cemiyeti

www.ceddimizosmanli.net

3 0 /M sy s/1 3 3 5 Erzurum Van, Bitlis, Diyarbakr, Mamuretilaziz, Sivas Vilyetleriyle Etzincana yazlmtr.

1 Haziranda ngiliz Generali Bi Ravlensonla Erzuruma geldi. 29> Maysta Karsdan kan bir muhribimiz ngilizlerin rana ekilmekte ol-, duklar, sebebinin de Boleviklik sirayetinden endieleri olduu haberini getirdi; fakat henz hareket namna bir ey grmediinden, bunu ma hallinde iitilmi bir propaganda telkki ettim. 2 Haziranda General Bile grtm. Ravlensonun teklif ettii ve stanbul hkmetinin deresmen emrettii vehile mtareke mucibince teslim olunacak silh ve mhimmatn sahra imendiferile Erzurumdan Sarkama ve oradan trenle Batuma nakle muvafakat ettiimizi anlamak istiyor. Zaman ka zanmak maksadile oyun oynadmz anlayacandan nezelimdeki Erkn Harbiye Reisi Mustafa Bey Bile temastan evvel endiede idi. ngilizLerd.e bu gurur olduka muhataplarnn zek ve basiretlerinin derecesini anlamak meziyetinden mahrum kalacaklarn sylemitim. General Bi bu tarz nakliyata muvafakatimi sorunca dedim ki, Ravlensona mteek kirim bizi Tranbzona nakliyat gibi masraf ve zahmetten kuratrd. n c Frka Kumandam Miralay Halit Beyin tahtelhfz Batuma izam hak knda Harbiye Nezaretinin emir verdiini kendisine de bildirmiler..

www.ceddimizosmanli.net

Emrin tatbikini istedi. Byle emir almadm. Mezunen stanbula hareket etmiti imdi nerededir bilemiyorum, dedim. Ceneral Erzurum mevakiini hayvanla dolaarak avdet edeceini syledi. Tifiisin dt, hususun daki ayialar ve Kafkas vaziyeti hakknda yokladnn. Fakat kat bir ey sylemedi. Ermeniler bir haftaya kadar hududun br tarafndaki imendiferin bozuk yerlerini tamir edeceklerdir. Sevkedeceklerdir. Sevk olunacak malzeme ile Batuma kadar bir zabit gndermemize muvafakat ederiz dedi. Ltufkrlklarna teekkr ettim. Ceneral pek memnun. Ka rarghmza avdette ii bilen er km harbiyem ngilizlerin bu gururlu gafietlerine inandlar ve Ceneral Biin dahi Miralay Ravlenson gibi ko layca atlatldndan pek memnun oldular. Bir hafta sonra imendifer tamiri bitti sevkiyata balayalm teklifine kar evvel Tiflis tarikile bir zabitimizin Batuma seyahatile yollarn serbest olup olmadm rendikten sonra nakliyata derhal balyacamz Ravlensona teklif edeceim, sonra da son komediyi oynayacam! 2 Haziranda Mustafa, Kemal Paadan atideki ifreyi aldm:
. >

Zata mahsustur

. Havza 2 /6 /1 3 3 5 15. K . Kumandanlna

Dahiliye mstear- esbak Canik mutasarrf- lhiki H am it Bey zati ahane nin kade buyurduu meclisi meveretde hazr bulunmu idi. Miri mumaileyhin getirdii malmat dahi sadre ifa bah deildir. Hkmete ademi itimad irap eden nutuklarla nihayet bulan mezkr urada bir karan kat ittihaz edilememitir. H a len hkmetin yine eski hkmet olduu fazla olarak zaafa urad ve stanbulda. yeniden bir ruhu inkilp uyand anlalmaktadr efendim. Dokuzuncu Ordu Mfetjfciigi/ Mustafa Kem al

stanbuldan, hususil ray Saltanattan sadra ne ifa olabile cekti. stanbuldan bir ey yaplabilecei hakkmdaki kanaatin zmir i galinden sonra dahi deimemesi pek yanltr. ark Anadolu vilyet lerini de bir almna getirerek elimizden koparmak iin uralan u s rada hi bir yere, hi bir vaade aldanmamak' lzmdr. Erzurum Kon gresi ! Btn mit buradan verilecek canl kararlara baldr. Sadrazam Ferit Paann beyanatnda Ermeni muhtariyetinin tevsii esasn kabul et tiini bildirmesi, ray saltanatta ngiltere himayesini kabul fikrinin bile ortaya atlmas kendi padiahmzn, kendi hkmetimizin, hatt baz va tandalarmzn milletimizin vaziyetini daha elm bir ekle soktuklarn gs teriyor. Sadrazam paa riyasetinde bir heyetin Hukuku Osmaniyeyi mdafaa iin Par ise gidecekleri resm tebliler ve ajanslardan 4 Hazi randa anlald. Erzurum Mdafaai Hukuk Merkezie grtm. Bizzat sadrazama mracaatla Irade milliyenin taallk etmedii eylerin ka-

www.ceddimizosmanli.net

-14
.

STKLL HARBM Z

bul edilmemesi ve mill istikllimizin masun bulundurulmasnu talep etmeyi kararlatrdk. Bu hususta Mustafa Kemal Paa ile de anlaarak mntkasna atideki tamimi yazdm. Kemal Paa ErzuiTtm Mdafaai Hu kuk Cemiyetinin ayn zamanda garb Anadolu vilyetlerindeki cemiyet leri de ayn vazifei vataniyeye davet eylemeleri muvafk olacan bil dirdi zmirin igali zerine teekkl eden mill cemiyetlerin de bu husus iin davet olunmas mill bir kuvvet olarak ilk teebbs oldu. Esasen Sivas ve Diyarbekir mntkalar emrimde olmamakla beraber Erzurum Mdafaai Hukuku vastasile bu mntkalarda mukavemet fikri artk ef kr umumiye olmutu. Ktaatma ve bu vasta ile btn mntka mer kezlerine yaptm tamim e Erzurum Mdafaai Hukukunun sadarete .yazd unlardr:

T AMI M

Erzurum 6 /6 /1 3 3 5 Sadrazam paa riyasetinde bir heyetin hukuku Osmaniyi konferans huzurunda mdafaa iin Parise azimet edecekleri tebligat resmiyeden ve ajans neriyatndan anlalmtr. zmir vakas zerine milletimizin gsterdii asabiyeti milliye ve m u hafazai istiklliyet hususunda tezahr eden azmi k a fisi neticesi olan bu mazhari yet ayan krandr. Her halde milletin hukukunu mdrik ve onu inememek iin yekvcut olarak fedakrane harekete mheyya olduunu dveli itilfiyeye kar iz har ve isbata devam edildike dveli .marileyhimin milleti osmaniyeye hrm etkr ve hukukuna riayetkar olacana phe yoktur. Konferansta katiyen m dafaas matlp olan hukuktan balca iki nokta pek mhimdir. Birincisi aleltlak devlet ve milletin istikiliyeti tammesi kincisi de eezai aslii vatanda ekseriyetin ekal liyetler feda edilmemesidir. B u hususta Parise mntehi hareket heyetin itihadiie vicdan milletin talebi k afisi arasnda mutabakat tamme arttr. Aksi takdirde millet mkl vaziyette ve gayri kabili telfi emri vakiler karsnda kalabilir. Sad razam paa hazretleri mesmu olan beyanatnda Ermeni muhtariyetinin tevsii esa sn kabul ettiini bildirmi ve ray saltanatta itilf ve hrriyet frkas namna reis Sadk Beyin tahrir ifadesinde de ngilterenin himayesini teklif etmitir. Bir Ermenistan muhtariyet vasas ve devletin bir ecnebi himayesini kabul mealinde arzuyu mill ile hkmeti hazirann itihadnda mutabakat olmadn gsteriyor. Binaenaleyh sadrazam paa hazretierile beraberinde hareket edecek heyetin m dafaai hukuku millide takip eyliyecei esasat ve programn millete malm olmasa lzmdr. Bunun iin Erzuru,'mdaki mdafaai hukuku milliye cemiyeti sadrazam paa hazretlerine ve zat hazreti padiahiye telgrafnamelerle mracaat ederek is tiklli tamm millinin masuniyetini ve hukuku ekseriyeti millinin mahfuziyeti m il lete art esas olduunu beyan ve buna nazaran gidecek heyetin mdafaa esasn m il lete rsmen ve alenen ibl eylemesini talep eylemitir. Milletin bu tarz hareketin hkmet ve dveli itilfiyece nazar dikkate alnaca ve binnetice vatanmzn mukadderatnn arzuyu mill ve umumiye gre tyinine byk tesirler yapacaa phesizdir. K zm Karabekir ' 'M :

www.ceddimizosmanli.net

4/H aziran/1335 M akam - Sadarai- Uzmaya Sulh Konferansna murahhaslarmzn davet edildiine dair gelen haber zerine, vilyetimiz ahalisi atideki maruzatn ehemmiyet ve katiyetle nazar dikkat ve iti naya alnmamasn istirhama karar vermitir. rlerin buraya gelmesinden evvel bir medeniyet tesisine muvaffak olan (Ordoho) lann Turanilasl bulunduunu ve on, birinci asrda Trkler buralarda yerlemee baladklarnda Ermenilerin tima ra btalar oktan inhil etmi olduu tarih vesikalarla sabit bulunmu ve uzun b ir tarih ile byk kan, can ve anane alkalarnn terakm buralar imilletimize gayr: menfek bir surette balamtr. Milletimizin buralardaki hkimiyeti yalnz askeri, bir mahiyette olmayp ayni zamanda hars esaslara mstenit bulunduu elyvm. payidar olan bidelerle sabittir. B u meyanda Ermenilere ait birka ibadethaneden; baka bir messesei ilmiye ve ne de bir messesei medeniye yoktur. Payitahtn okadar muavenetine nail olamad halde bu vilyetlerin srf kendi can v e mallarile asrlardanberi dmana ve bilhassa drt senedenberi Osmanl hkimiyetini Rus istil sna, Ermeni ekiyasna kar mdafaa etmesi mill kuvvet ve kesafetin mill azim,. ve imann derecesini tyine kfidir. Binaenaleyh teklifi samilerinde olduu gib i mevcut olmyan bir Ermeni tefevvukunun velev muhtariyet eklinde olsun mevzuu bahis edilmesi dorudan doruya hukuku islmiyenin iptalini kabul demek olacaii ve Osmanl vahdetim muhil ve buralardaki tima dar, ktisad hkimiyet ve tefevvuku millimizi rahnedar eder. Herhangi bir sureti tesviyeyi katiyyen kabul: etmeyeceimizi ve bu yolda her trl fedakrl ihtiyara mde bulunduumuzu; ve hkmetimizin ancak bu dairede bir siyasetine millete mzaharet olunabilece ini arzeder. V e hakkmzda Avrupa ne karar vermek isterse istesin o zlme h kmetimizin muvafakati gibi bir karde elinin girmesini ve topra ehitler vcu dundan mteekkil bulunan mukaddes vilyat arkiyemizde Ermeni hkimiyetinin; teesssne bizce m uvafakat imknsz mnasebetle de istirham eyleriz. Ayn imzalar _ M akam - Sadaret-i Uzmaya Riyaseti samilerinde heyeti jmurahhasamzn sulh konferansna mntehii azi met olduunu haber alr almaz atideki maruzatmzn tekrar nazar dikkati fahi tnamelerine arz hemehrilerimizce kararlatrlmtr. Vilyat arkiyedeki hukuku, islmiyenin gayri kabili setir ve inkr olan istikrar ve umul karsnda ekalliyet lere bir tefavvuk bahedilmek yolundaki fikir ve kararlan btn mevcudiyetimizle reddetmeye mdeyiz. Vahdeti milliyemizi ve istikllimizi ihll eden Ermenistan /muhtariyeti ve dveli muazzamadan birinin himayesi gibi mtala ve talepleri ha yal ve mukaddesatmza pek elm bir tecavz ad etmekte mttefikiz. Biz srf hr riyet ve istikllimiz iin drt sene harp ederek btn vanmz feda ve hakk hayat, ve hrriyetimizi kanmzla temin ettik. timad ve mzaharetimiz vicdan beeririyetin kabulde tereddt etmeyecei bu hakk millimiin teslim ettirilmesi ve herhalde mill istikll ve vicdanmzn halelden masun bulundurulmas hususuna mnhasr dr. Binaenaleyh iradei milliyenin taallk etmedii sair hi bir sureti tesviyeyi ka bul buyurmamanz tekiden ve teminen arz eyleriz. Dava vekili M esu t Albayrak Mdr Sleyman Necati M dafaai Hukuku M illiye zasndan Kazm M dafaai Hukuku M illiye Cemiyeti K tib i Cevat 7/H aziran/1335 olduundan hakka hrmet ettirilmesini bu,

Vilyat arkye M dafaai Hukuku M illiye Cemiyeti Reisi

Bm

www.ceddimizosmanli.net

\Yunanlilarm 4 Haziranda Ayval iki bin kisile igal ettikleri haberi geldi. 6 Haziranda Ravlenson Trabzoa hareket etti. Halbuki Vana, sonra da Tifse gideceini sylyordu.) Bi de yine Tiflise avdet etti. Sadrazamn Paris Konferansnda ark vilyetleri iin kabul etmesi muhtemel herhangi bir teklifi ark halknn silhla karlayacan ve muvaffak olacan Bi de Ravlenson da anlamt. Her iki zatn konfe rans tenvir etmesini mit ediyordum. Yunanllarn Edremit, Nazilli, Akhisar igal ettiklerini 7 Haziran tarihli stanbul gazetelerinden rendik. Bu ne vaziyettir! Konferansa arlrken mmkn olan kap ma da devam ediyor. 9 ve 10 Haziranda Kafkasyadan yine bir takm malmat geldi: Bolevikler Tiflise girmiler. simiar ve Grcler de Boleviklere iltihak etmi. Batuma bir ok Ingiliz yarallar gelmi. Ye di vapur talyan askeri gelmi. ngilizler ve Ermeni kuvvetleri Karsdan ve Sarkamtan ve Kazmandan ektiliyormu. Tebrize giden ngiliz ktaatn ah tahtnda 5 Haziranda gren de olmu. Bu gzel malmat yetmiyor gibi Musulun tahliye edildiini Vandan bildiriyorlar. Harbiye Nezareti ve ajans malmat da Aydn vilyetini Yunanllarn tahliyeye baladn, yerlerine talyanlarn geleceini, Ayvalk, Akhisar tahliye . olunmu ise de baka kuvvet tarafndan igal olunmadn 13 tarihile bildiriyor. Avrupada Almanlar Lehistan hududuna tahidata balam. tilf donanmas Danzig ve Hamburgda nmayi yapyor mu. Macaristan yine kark. ekoslovakyaya taarruza devam ederler se mttefikler tedabiri edideye mracaat edeceklermi. Bizi en ziyade alkadar eden Kafkas meselesi herkesi sabrszlandryordu. Gnder diimiz adamlarmzdan da gelen malmat ayni zeminde idi. Fakat tel sizle byle bir malmat alnmamt. Byle vaziyet hakikat ise Elviyei selseyi igal etmemek pek yanl bir ataletti; fakat durum aksine ise, va- " " kitsiz bir hareketle her kuvvet eriyebilirdi. Ve Paris Konferans aleyhimize akima gelen karar verir. Efkr umumiyei cihanda fena vaziyete debilir dik. Hususile daha Erzurum Kongresi de toplanmam olduundan bu hare ket mill bir kararla da olamayacamdan mthi bir tefrikay mucip olurdu. Geenlerde byle bir oyun havadisi teksf etmi. Aksi sedasn zmir igali tarznda iitmitik. Binaenaleyh daha ziyade malmat al maya ve zaman gemesine intizar muvafk gryordum. Bolevikler Tiflise geldiler, ne duruyoruz diye propagandalar da kuvvetlenmiti. Buna kar da havadislerin ngiliz propagandas olduunu Boleviklerle temas yaptmzdan Kafkasa girdikleri hususunda doru haber alaca mz nerediyorum. 11 Haziranda 13. Kolordunun Jandarmaya kalbolaca hakknda Ordu Mfettiliinden gelen malmat zerine Mfettilie ve Harbiye Nezaretine bunun telfisi gayri kabil bir felket olacam, bundan maksat Ermenistan ve Krdistan hayallerinin fiiliyata karlmas arzusu olduunu, bu halin kolordumu da m kil vaziyete sokacan, Yu nanllar zmiri istil e garp vilyetlerimiz mahvolurken, frkalarn si1ahlan 3210 dan 1500 e tenzil emri verilirken byle bir teldifin beheme hal reddolunmas makamat in bir bortur, Hkmetin, her teklif kar-

|f

www.ceddimizosmanli.net

snda mukavemetsizlii aya teessftr 'diye yazdm. 13. Kolorduya da emir gelse bile tatbik etmemesini ayn mtalatla birlikte yazdm. Mfettilikten 15/Baziranda aldm cevapta Harbiye Nezaretine ve Kolorduya ayn mtalatm yakldn renmekle msterih oldum. 10 ve l/Haziranda yazdklarma Mustafa Kemal Paann Amasyadan verdii cevap:
Amasya: 15/6/1335
15. Kolordu Kumandanlna

C. 10/6/1335 - 13. Kolordunun lvna ngilizler oktan alyor. Ve oraya kumandan dahi tyin ettirmiyorlard. Bu defa yeniden lv mevzuubahis olunca -Cevat Paa hi olmazsa olduu gibi Jandarmaya^ kalbine alyordu. Bu kere va ziyetten bahisle bu kolordunun muhafazasndaki zarureti ve hi olmazsa daha za man kazanmaya almasn Cevat Paaya yazdm. 13. Kolorduya da lv emri ve rilse bile bunun tatbik ve ifasn tavik etmek lzumunu yazdm. Hkmetin her teklif ve mdahale karsnda mukavemetsizlii cidden ayan esef ve istigrabdr, Jcardem. 3. Ordu Mffetii Fahr Yaveri ehriyar
Mustaia Kemal

Harbiye Nezaretine ve 13. Kolorduya yazlan suretleri de bildiri yordu. : Trabzondaki ngiliz Mmessili Farel dier bir yzba ile Erzuruma gelmiti. 12 Haziranda bana franszca bir mektup yazyor. Diyor ki: (Rus mermileri - Trabzona, sair Osmanl sh ve mhimmatndan mtareke mucibi teslim olunacaklarn Sarkama evki hakknda emir aldm.) Bu iki yzba Mamahatun zerinden Erzincana girmiler. Ya rn geleceklermi, Ravlenson da Trabzondan geldi. Bu gidip gelmelerin ahval ve ktaat askeriyenin vaziyetini anlamak iin olduu anlal yor. Farelin yannda tercman diye ordumuz firarilerinden aml Nuri isminde bir melun da vamn, edit bir ey yazdm: (Bundan sonra mntkamda haberim olmadan hi bir ecnebi zabiti seyahat edemiyecektir. aml Nuri Ordumuz: firarernden olduundan bize teslim olunma- ldr.) Bundan baka yollarda, ambarlarda hatt Trabzonda ne kadar fazla srg kolu ve kama gibi teslim oluncak eyler varsa Erzurum Kalasnda muhafaza olunmak zere celbini emrettim. Ingizlere Sarkamtan sevk iin Erzuruma toplatyorum dedim. Rus mermilerinin de alnmak arzusu anlald. Halbuki bilhassa Erzurumda pek klliyetli mikdarda var. Elimizde Rus toplar da mevcut olduundan bize lzm olacakt. Erzurum Kongresinde karara kadar bunlar hakknda ngiliz memurlariyle elendik durduk. Aada bahsedeceim 15 Haziranda tercman Nuri hakkna Ravlenson tarziye verdi. Bununla beraber bunu getiren Yzba Kilekortyi de hemen hudut harici etmekle meseleyi kapatmay rica etti. Nuri gibi daha emsali rezillerin Kasta vesair yer lerde IngiMzlere casusluk ettii anlalyordu. Ravlenson, c Nurinin bize teslimine ngiliz kanununun msaade etmediini nk Karsta ngiliz

www.ceddimizosmanli.net

hizmetine girmi bulunduunu syledi. ngiliz kanunu Ordumuzdan fdrar etmi bir neferi yine ordumuz iine getirip hizmetinde kullanmaya m saade eder mi ? dedim. Mahcup oldu. Bu rezaletin bir daha tekerrr etme yeceine sz verdi. Derhal getiren ngiliz yzbay da Nuri gibi hudut harici def ettirdik. ngilizler de daha terbiyeli harekete artk mecbur oldular. Ravlenson yine Kafkasyadan bahis at. Karaklise ve Nahcivan cihetlerinde muharebeler oluyormu, haber aldnz m? diye azn aradm, iitmedim fakat muhtemeldir. Bugn deilse yarn muhakkatr. Bizimkiler ekilirken Osmanl ktaat celb olunmamas en b yk kabahattir, dedi. Ne gariptir 16 Haziranda gece yans Otiden u malmat geldi: Karsa ekserisi zabit elbiseli (150) kii gelmi, Ermeni bayraklarm tahkir etmiler. Ardahana da byle bir heyet bir heyet gelmi. Bil slm hkmeti tesis etmiler. Bu heyetler Ermeni ve Rum larn silhlarn topluyorlarm. Halbuki Sarkam hududunda Ermeni lerle temasmz vard. Vaziyetlerinde tebeddl yoktu. Kafkaslarda m him hdiseler arifesindeyiz. Fakat ngilizlerin henz Kafkasiara hkim bir vaziyette olduu bilhassa Batumda kuvvetli olduklarm da rendik 16 Haziranda Vilyet ifresiyle atideki telgraf aldm.

!i

15. K . Kumandan Kzm Karabekir Pasa Hazretlerine

11 Haziran 1335 tarih ve 15 numaraldr. 1 Harbiye Nezaretinden u ifreyi aldm. Maiyeti linizdeki istimbotlardan birile hemen buraya terifiniz rica olunur. t 2 Sebebi davetimi Cevat Paadan mahrem sordum. Cevap udur: Zatliferi gibi kymetli bir generalin halen Anadolu vilyetlerinde dolamasnn efkr, umumiyeye iyi bir tesir bahedemeyeceinden bahisle stanbula celp buyurulmafe nz ngilizler istedi. 3 Ali Fuat Paa daha Samsuna muvaseletimde ngilizlerin Hkmete sebebi izamm sorduklarm ve srarlar halinde bunun Hkmeti merkeziyenin arzusu hilfnda bulunduunu sylemek mecburiyetinde kalacan mevsukan istihbar eyediini bildirdi. ' 4 Vermi olduum kararn Milletin Hukuk ve stikllini tyin urunda mil let ile beraber almaktan ibaret olduunu zati biraderilerine evvel ve ahir arzet:1 mitim. Bu gaye milletin sinesine iltica ederek vazifei namus ve vicdan ifaya fe . ^il dakrane devam etmei mirdir. Emsalimiz vehile ngilizlere esir olmak zere :.\ ; stanbula gitmekte mazurum. Vazifei Vataniyeme devam edebilmekliim bittabi zatliniz gibi avm fikir ve kanaatte bulunan kardelerimin de dama ve herhalde desti vefak ve muavenetlerine menuttur. Bugn benim vermee mecbur olduum bu fiil , . karan yarn btn erbab- namus ve hamiyetten olan arkadalarmz tarafndan da -':-M verilmesi lzumu tahakkuk edeceine phe yoktur. Binaenaleyh bugn meydan, aleniyete vaza mecbur olduufc bu kararmz arkadalarmn. kanaatine mste nittir. Bu husuda dair kymettar mutaleai biraderiyelerine intizar eylerim. Hkmeti merkeziye biifal stanbula celbedilmek plnn takib eylediinden ben de mmkn olduu kadar zaman kazanmak ve kararghm dahili memlekete sokmak iin ayn usulde mukabele ve muhabere etmekteyim. Mustafa Kemal

www.ceddimizosmanli.net

' ' Vakit vakit silhlarmz topladklar gibi kumandanlarmz ve muayyen ahsiyetleri de toplayacaklar teakub eden fiiliyatla aikrd. Ne yazk ki stanbul kymetli vcutlarm Anadoluya atacana stanbuldan Maltaya nefyedilenler yetimiyor gibi Anadoludan da toplan yordu. Kemal Paa ile en mhim ifreler bazen be alt gn teehhre u rayarak, vilyetlerden bile bazen geerek elimize geliyordu. Erzurumda biz pek kuvvetliyiz. ahs ve sh hakkmdaki kararmz da tesbit olun mutur. Nitekim Halici Beyi gndermedim. Kemal Paann Erzuruma gelmesinin gecikmesi kendisi iin zayf mntkalarda tehlikeli olabilirdi. Bir kere Erzurum Kongresi i bana geince i kolaylaacakt. Kemal Paa ve Rauf Bey gibi kuvvetli ahsiyetlerin de kongreye girmesi btn millete kar nfuzlarn arttracak ve iler daha kolay tanzim oluna cakt. u cevab yazdm:
} .
s

STKLL, HARBMZ

:r;'\

48

,
3. Ordu Miettii Mustafa Kemal Paa Hazretlerine

Erzurum 16/6/1335^

C. 11 Haziran ve 15 No. Ge gelen emri devletlerine cevapda geciktim. Fikri samilerine tamamiyle itirak ediyorum. stanbul harice btn kymetli vcutlarn atacana birer birer kends eliyle alyor. Evvel mezunen Dersaadete celb emri verilen Halid Beyin ngilizlere teslim olunacan haber alarak stanbuldan sordum. Nezaret Trabzonda taht ne zarette bulundurulmasn ve tahkikat icrasn yazyor. Bayburdda ikameti daha mu vafk olan Halid Beyin pek deerli bir vatan evld olduunu ve Ermenilerin tezvirat uruna ifna etmek revay hak olmayacan yazdm. Zat samileri lzum g rld zaman mmtakai iziye terif buyrulursa arz minnetdan eylerim.
Kzm* Karabekir

Mustafa Kemal Paann bir an evvel Erzuruma gelmesini muvafk buluyordum. Biz arkta Mdafaai Hukuk tekiltn en hcra kelere kadar taazzuv ettiriyor, Erzurum Kongresi iin ihzaratta bulunuyor duk. Bilhassa stanbul hkmeti ile aras alan Mustafa Kemal Paa nn baka bir istikamette mesaisi ne mmkn olacak, ne de faide vere cekti. 17 Haziranda Amasyadan. yazd tideki ifreden anladm ki ora larda baka iler yapyor. Halbuki biran evvel Erzuruma gelerek ie balamay daha Istanbulda tekif etmitim.
ifre: . 15. Kolordu Kumandam Kzm Paa Hazretlerine 1 Diyarbekirdeki Krd kulb ngilizlerin tevikiyle ngiliz himayesinde bir Krdistan tekili gayesini takip etti anlaldndan kapattmlmtr. Azalan hak knda takibat kanuniye yaptrlyor. Krdistanm maruf beylerinden aldm m teaddit telgraflarla datlan bu Krd kulbnn hi bir Krd temsil etmedii bir. Amasya 17/6/1335

www.ceddimizosmanli.net

ka serserinin neticei teebbsat bulunduu ve vatan ve milletin tamamen mstakil ve hr yaamas urunda her fedakrla ve bu babda emirlerimize m de bulun duklar bildirilmektedir. 2 Vilyat arkiye halknn Ermeni etelerinin gadir ve taarruzatma hedef olmu en byk felketi grm bir unsur olmak sfatyla elhak fedakrlk lzu munu en evvel takdir eyledikleri kemali iftiharla grlmektedir. Fakat Anadolunun sakin taraflar byle deildir. Siyas zmrelerin imdiye kadar menfaatleri uran da halk bazie etmi olmalar ahalide her trl tekilta kars hir nevi ihtirazkrlk tevlid eylemitir. Bu sebeble muvasalatdan imdiye kadar en ok ehemmiyet verdiim cihet istikbali mletin ve hakk hayatmzn ancak mill birlikle kurtar lacan anlamak ve bunun iin her nevi iltirasat siyasiye ve ahsiyeden mnezzeh ve yalnz milleti hr ve mstakil yaatmaa matuf tekiltn yani Mdafai hukuku kliyenin her nahiyeye varncaya kadar temili esasatn hazrlamak oldu. ayan muhmedetdir ki, her tarafda gerek asker gerek mlk, zat biraderileri gibi hemfi kir ve ictihad arkadalarmzn sayei himmet ve delletiyle her taraftan aldm telgrafnameler milletin bu ihtiyac duyduunu ve sureti umu miyede b ie bilfiil balandn ispat ediyor. Hkmeti merkeziyenin adeta esir bir vaziyette olmas payitahtn kuvetli bir igali asker taknda bulunmas hasebiyle mukadderat mil letin yine mlet ordusiyle zarur kld zatlilerince msellemidir. Bu sebeble ben Krdleri ve hatt bir z karde olarak tekmil milleti bir nokta etrafnda birletir mek ve bunu cihana Mdafai Hukuku Milliye Cemiyetleri vastasiyle gstermek karar ve azmindeyim. Esasen mill vicdandan doan bu kadar kuvvet tasavvur et miyorum. Erzurumda tekm vilyat arkiyein murahhaslarndan mrekkep bir heyet bulundurmak hususundaki fikir ve teebbsnz takdir ederim. Bu behe mehal lzmdr. Anadolunun dier vilyat ile Edime ve stanbul Mdafaai Huku' fi kt Milliye, cemiyetleriyle tevhidi masai hakkmdaki teebbs ve tasavvurlarm da bu maruzatma zeyil olarak arz edeceim. Hrmetle gzlerinizden perim. ;s 3. Ordu Mfettii
Mustafa Kemal

Bir sureti karlm ve 12 zevalde vali beye takdim edilmek zere posta ile gnderilmitir. 17/Haziranda Kemal Paadan aldm 16/tarihli bir ifrede bildi rildiine gre, Konyada Ordu Mfettii Mersinli Cemal Paa kendisine fiilen mukavemete gemek teklifinde bulunmu ve Konyada talyanlara kar harekete geebileceini yazm. Bu hususta Kemal Paann ifresi e cevabm ehemmiyetine binaen aynen tidedir;
15. Kolordu Kumandan Kzm Karabekir Paa Hazretlerine

1 Konyada Ordu Mfettii Cemal Paa Hazretlerine vukubulan iarma ce vaben Yunan igaline ve talyan ve Fransz ve ngiliz kuvvetlerinin tecavzatna kar mukavemete karar verdiini ve ihzaratn buna gre yaplmakta olduunu ve kfi derecede eslha ve mhimmat vesair iaenin mevcut bulunduunu ve ktaat mevcutlarnn tezyidine alldn, mendfer gzerghnda mhim jmessesat snaiyenin icabnda tahribi ihzar edilmekte olduunu ve yalnz ahalii islmiyenin var kvetleriyle ktaata celp ve tahad mesailile uraldn ve ahalinin ih zan iin ihtiyat zabitlerinden istifade olunduu bildiriliyor. Aynca Vilyat arkiyenin arktan ve sahilden tecavzne kar mttehiden hareket iin beyan ettii mtalaada bu halin bilfiil vukuunu mu bekliyeceksiniz yoksa vaziyeti siyasiye-

www.ceddimizosmanli.net

nizn selh hal gstermemesine kar bu vukuata evvelce mni olmak iin ictaata balamak m icab edecektir. 2 Marnileyhe verdiim cevab cizide emri vakilere intizar etmek taraf tan olmadm ve fakat hazrlmz iyi yapabilmek iin biraz zaman, kazanmay muvafk mtala ettiimi ve yeni bir hdise tacili harekete bizi mecbur etmezse Sadrazamn sulh konferansnda grecei tarz kabul ve muameleyi sk bir irtibat ile takip ederek ona gre harekt tanzim etmemiz lzumunu bdirdm. 3 bu telgraf namenin tarihi vsulnn srat iarn rica ederim.
Mustafa Kemal

Ben Sark hareketini mill muvaffakiyetimizin esas addediyordum. Buna daha stanbulda iken karar vermi ve bu kararmla Mustafa Ke mal Paay dahi tenvir ve tevik etmitim. Fakat henz mill tekilt m?; taazzuv etmemi, mill bir kongrede mill mukavemet karan veril memi iken ve hususile henz Kafkasyaya ngilizler hkim iken bir ha reket yapmak sergzetilikten baka bir ey olmaz. Harice kar da bir Generalin kyam gibi mahiyeti siyasiyesi sfr olan bir hareket olur. Bu harekete Erzurumda Ravlenson da beni tevik etmekte ve Bolevik lerin Elviyei selseye geldii haberleriyle vakitsiz bir hareketi tei etinektedir. Cihan efkr umumiyesinde aleyhimize bir tekit karar kararak mmleketimizde daha vasi yerlemek iin talyanlarn da ngilizlerle beraber altklar grlyor. Cemal Paann da talyanlar tarafndan tahrik edildiine phe etmiyorum. M. Kemal Paaya u cevab yazdm:
Erzurum 17/6/1335
3. Ordu Mfettii Mustafa Kemal Paa Hazretterine

; i ; * ]
i

\
i

Zatidir, C. 16/6/1335 Gayet mstaceldir. Ve zata mahsustur. Vaktinden evvel yaplacak bir hareket Birinci Ordu Mfettilii ktaat ve devairini ve stanbul messesatm ve kymetli ahsiyetleri mahvedebilir. Bununn herhangi bir hareket kendiliimizden deil haricin tazyikiyle olmas daha muvafk olur. Ve cihan efkr umumiyesinde dahi yeniden fena bir mevki tutmu olmayz. Halen mhim olan husus ihzaratla beraber kymetli vcutlann stanbuldan kanlmas ve mtareke ahkm diye elimizden kama ve sng kollan vesairenin kanlmamas ve bir takm ktaatn lv cihetine gidilmemesidir. Boleviklerle yaknda temas hasl olunca maksat ve hedefleri anlalacak ve Memleketimizi bilcmle itilf kuvvetlerinin tahliye etmesi yani ne itilf ve ne de Boevikler tarafndan bitaraflmizn ihlline sebebiyet verdirilmemesi talebine bize hak verdirecek ve bu suretle bitaraflmz ihll ve hakkmz tammyanlara kar silha sanlmak meru olacaktr. Mtalat ve tasavvurat acizin bervehi bl olduunu arz eylerim. 15. K. Kumatdan Kzttmi Karabekir c.

' | ] f 1
\

| j 1 * r | ! fi
.

20 Haziranda aldm tideki ifreden ok sevindim. Fakat dier arkadalar bilhassa smete ok muntazrdm. Bu gibi ahsiyetlere Anadolunun bugnlerdeki ihtiyac pek ak idi.

www.ceddimizosmanli.net

Amasya 19/6/1335
15. K . Kumandanlna.

stanbuldaki zevat liye ve riifeka ile ariz ve amik mdavelei efkr neticesin de bize mlki olmak zere hareket eden Bahriye Nazr esbak Rauf Beyefendi zmir vilyeti iinden geerek ve oradaki kumandan arkadamzn da noktai na zarlarn alarak Ankara zerinden Yirminci Kolordu Kumandan Ali Fuat Paa ie birlikte bugn Amasyay terif eylediler. Vaziyeti umumiye hakknda gryoruz. Neticeyi yarn arz edeceiz. Hepimiz ayr ayn selm ve ihtiram ile gzlerinizden periz.
Mustafa Kemal

Erzurum 20/6/1335
3. Ordu Mfettiliine

Rauf Beyefendi ve Ali Fuat Paa Hazretlerine arz teekkrat eyler ve hissi yat tazimkran^nin birlikte kabuln istirham eylerim. j Kzm Karabekir

Bugn Mfettilikten bir tamun aldm: Posta ve Telgraf Mdri yeti Umumiyesinin telgrafhanelere Mdafaai Hukuku Mliye Cemiyet leri tarafndan verilecek telgrafnamelerin keide klnmamas hakknda emir verildiini, halkn muazzam mitingler akdiyle bu hli hkmet nezdinde iddetle protesto etmesini, bu emrin geri alndna dair cevap alnncaya kadar muhaberat resmiyeyi derhal kat etmeye kumandanlarn, da mzaharet etmesi ve telgraf memurlarndan aksine hareket edenleri derhal dvian harbe tevdii vilyet ifresiyle kolordulara tamim olunu yordu. . 22 deki bir tamimde de, Dahiliye Nazr sabk Mehmet Ali Beyin, vilyat arkiyeyi tetkike memur bir heyet riyasetinde geleceinin ajans lardan renildii; gelmemesi ve gelirse mkil vaziyetler karsnda bu lunulaca yazlyor. Mehmet Ali Beye yazlan telgrafn son fkras: Yemin ederim ki eer aktan aa konuulan ve samimiyeti m tekabile husule gelen zataliniz gibi bir zat olmasa idi bu telgrafnamemi takdime de lzum grmiyecektm. Bilmnasebe arz edeyn ki hi bir siyas ve husus itihat ve gayem yoktur, ile bitiyor. Grlyor ki mill bir karar olmadan ve mevsimsiz olarak stanbul hkmetine kar vaziyet alacaz. Halbuki ark vilyetlerinden maada yerlerde tekiltn, mkiltndan bile bahsolunuyordu. arkta bile henz ilk balan dev rindeyiz. Bu iki teebbs kimse hsn telkki etmedi. Telgraflar aln myor diye, divan harblere tevessl herkesi tedhi etti. Bhassa bir Ordu Mfettiinin daha bir program, bir karar izilmeden ve hi kim senin mtalas alnmadan byle emir vermesi asker, sivil iidenin iti razm mucip oluyordu. Ben mntkam dahinde grltszce muhabe rat temin etmitim. Kendilerine bu sureti hareketi yazdm. Bugn ge~

www.ceddimizosmanli.net

len malmatta Boleviklerin 16 da Gmry igal ettikleri, Ermenilerin Kars tahliye ettikleri bildiriliyordu. Bu malmat Olti ve Sarkamtan geliyordu. Gya Arpaayma kadar gelen kuvvetlerin banda Enver Paa da bulunuyormu. Bu havadisler o kadar tekasf etti ki benden baka innamayan kalmad diyebilirim. Hususile bizzat gnderdiim muhbirlerden ve hatt Batum, Tiflise giden emin adamlarmzdan bile gelen haberler aa yukar Kafkasyada fevkaldelikler olduu zemi ninde idi. Beni tamamiyle ikna etmeyen noktalar da Batumda hl n gilizlerin bulunduunun kat bilinmesi ve Sarkam hududundaki Er meni ktaatnn msterih oturmas idi. Boleviklerin Tiflise hkim ol mas herhalde daha grltl olacakt. slm, Grc, Ermeni birok Bolevik aleyhdar kimselerin firarlar, feryatlar grlecekti. Hususile stanbldan, arktan, Azerbaycan hkmeti emrine bir hayli zabit git miti. Bunlardan kap gelenler olacakt. Vakitsiz stanbul hkmetiyle ipi koparmay bile zararl buluyordum. nk Erzurum Kongresi olsun toplanp da, kararlarmz millete verdirmek mmkn olmayacak, ciha na kar Anadoluda birka kumandamn ihtilli eklinde irkin bir ey yaylacakt. (Her gn Cenub Amerikada ve inde olan biten eyler gibi) Bundan baka, dahilde emir ve kumanda ile milleti yer yer aleyhimize k yama ve vaziyeti daha berbat bir hale getirecektik. Bence Anadoluya bir deil birka heyet gelmesinden bir zarar kmazd. Bilhassa tamnan ve namuslu bilinen kimselerin gelmesi faideli de olurdu. Yerinde grr ler, grrler, olgun ve dolgun avdet ederler, ve belki de kalr bizimle alrlard. Ben bu fikri sonuna kadar muhafaza ettim. Ve gelen heyeteri siyanet ettim. (Sivas Kongresini mteakip gelen Fevzi Paa Heyeti hakknda malmat vereceim.) te benim mtalam byle idi. Bunun iin Kemal Paann bu iddetli harektm hsn telkki etmedim. Mu hitimde bunun suitelkkisini de izaleye altm. Beni endieye dren dier bir mesele de Amasya itimamda verilecek yanl bir karard. Geri 17 Haziranda mtalam yazmtm. Bir daha vaziyet hakkmdaki mtalam ve Kemal Paaya da biran evvel, Erzuruma gelmesini yaz dm. Yazdm aynen udur:
Erzurum 22/6/1335
3 nc Ordu Mfettii Mustafa Kemal Paa Hazretlerine Zata mahsustur.

17/6/1335 tarihli ve zata mahsus ifreme zeylen hu.susa ti tiyeyi dahi nazar samilerine arz eylemeyi mnasip grdm. 1 Bolevik nam altnda Arpaayma kadar geldii haber alman kuvvetin ba nda Enver Paann bulunduunu sylenmekte olup netice pek yaknda anlala caktr. 2 Kafkasya ahvali bizim lehimize cereyan etmekte olmasna ramen asrlar dan beri her trl im ve irfan, vesaiti fenniye ve medemyemizin merkezi olan s-

www.ceddimizosmanli.net

tanbulun zt samilerince de malm bulunan vaziyeti mahkmesidir ki her trl . mukarrerat ve harektmz tahdid etmektedir. Ve bu mhim sebeb vaziyetin tamamiyle inkiafna kadar da bu tarz harekete bizi mecbur klmaktadr. Her trl karar ve harektmzn ahval ve vaziyeti fevkalde ve kuvayi mcbirenin taht taz yikinde vuku bulduunu cihana gstermekle daha msterih bir ekil iktisab edile cek ve merkezi mevcudiyetimizi mehma imkn daha az hpalatacaktr. 3 Binaenaleyh Dersaadetden gelen ve haric tesirat netayici olduu muhak kak olan evamiri mukarreratm imdilik sknetle karlanmasn ve Dersaadet den mmkn olduu kadar fazla miktarda mnevver zevatn Anadoluya gelmeleri ni pek mhim telkki etmekteyim. arktan gelen kuvvetin tyin ettii hedefi grinek ve buna gre bir hatt hareket tyin etmek vatan, ve milletimizin selmeti iin ancak kfi olaca kanaatinde bulunuyorum. te bunun iindir ki zat samilerine teriflerini daha ilk gnden istirham etmitim. . K. 15 Kumandam
Kzm Karabekir

ifre ettim 22 Yaver Fahrettin

Nihayetindeki (buraya terifini daha ilk gnden istirham etmitim) kayd kendisi ile ahval hakknda grtm stanbulda veda ziya- retim gn yaptm tekliftir. Mustafa Kemal Paadan 23 Haziranda aldm ifrenin 3 nc maddesi Boleviklie karar verdiklerini ve benim 17 Haziran ifremin bu felketli kararn nn aldn gsteriyor. 24 ifresi de artk Er zuruma hareket kararn gsteriyor (1):
Amasya 24/6/1335
K. 15 K. Kzm Karabekir Paa Hazretlerine

[M

..

C. 22/6/1335 ve bil No. zata mahsus ifreye: Son igaratmzdan da anlalaca vehile esasatda tamamen mutabakat mev cuttur. Bizzat Erzurumda merref olmamz ben de ok ehemmiyet ve itiyakla ar zu ediyorum. Fakat daha bidayetten beri deniz tarikini ngilizlere kar tehlikeli ad ettirecek emareler var idi. Kara tarikinde de benzinsizlik messir oluyor. imdi elde edilen bir miktar benzin ile Sivas ve oradan belki Erzincana kadar gitmek mmkn olacaktr. Herhalde Erzurumdan drt otomobile kifayet edecek kadar benzinin Erzurumdan Erzincana gtrlmesi icab etmektedir. Bu takdirde fevka lde bir hal zuhur etmezse Svastan hemen Erzuruma hareket edeceim. 25/6/133S de Amasyadan otomobil ile Svasa azimet olunacaktr efendim. 3. Ordu Mfettii
Mustafa Kemal Stvasda 3. Ordu Mfettiliine

350 kilo benzinin 25/6 tarihinde Erzurumdan Erzincata yola karldn arz' eylerim.
Kzm Karabekir

1 i

(1) Kemal Paa Erzuruma geleceini 24 de bildirdi. imdiye kadar gelemedii nin esbabn da bildiren ifre budur. Son i aratmzdan dedii 23/Haziranda yaz d 3 maddelik ifre olup aada aynen dercolunacaktr.

www.ceddimizosmanli.net

En zdya.de endie ettiim cihet Mustafa Kemal Paann arka gelip Erzurum Kongresince mill bir kuvvet istihsalinden evvel yapmaya ba lad icraatn temadisi idi. Bu gibi teebbslerin kendi ahsn yprata cana acyordum. smet Bey kendileriyle daha husus olduklarndan biran evvel Erzuruma gelirse hem ordu iin hem de inkiafa balyan ahval iin faideli olacakt. * Erkm Harbiye Reisi Cevad Paaya unu yazdm: _
'
Erkn Harbiyei Um umiye Reisi Ferik Cevad Pasa Hazretlerine

Erzurum 23/6/133

Bu mntkann kesbetmekte olduu ehemmiyete ramen kolordunun erkmharb zabitanndan, frka kumandan ve erkmharblerinden, ve kta kumandanlarndan bir ok mnhalt bulunmas bendenizi muztarib etmektedir. Bu mnhalt ksmen ka patabilmek iin stanbuldan intihab buyrulacak zevatn srati mmkne ile Trab zon ve Erzuruma izamlar zatalleri iin de vatana kar yaplm en byk bir hizmet olacaktr. Mesel erkmharb Miralay smet Beyin birinci snf Erzurum mevki mstahkem kumandanl, Erkmharb Saffet ve Salih Beylerle dier bu gi bi erkmharb zabitannn mnhal erknharbiye riyasetlikleri veya kta kumandan lklarna tyinleri ile biran evvel izamlar hususunu istirham eylerim. 15. Kolordu Kumandan
Kzm Karabekir

22/Haziranda Harbij^e Nazr evket Turgut Paadan aldm bir ifrede nc Ordu Mfettilii Vekletine tyinimin mukarrer oldu undan Kolorduya kimin tyininin muvafk olaca soruluyordu. evket Turgut Paa benim mukavemet edeceimi biliyordu. Yazd ifre ile cevab aynen oyledir:
Harbiye: 21/6/1335
Erzunmda Onbeinci Kolordu Kumandan Kzm Karabekir Paa Hz.

Zatialilerinin Mustafa Kemal Paaya vekleten tyininiz musammejmdir. On beinci Kolordu kumandanl iin yerinize kimin tevkilini tavsiye ederseniz ve bundan baka oraca yaptnz ileri mtala ve efkrnza vakf olarak takip etmek zere Kolordu Erkn Harbiye Reisliine kimi teklif ediyorsunuz. Acilen ittibasu rica ederim. Harbiye Nazn
Turut

Erzurum: 22/6/1335
Harbiye Nazr evket Turut Paa H z..

Aceledir.

Otedenberi cizleri hakkmdaki tevecch samilerinin krn edadan cizim. u aralk bendenizin Erzurumdan ayrlmaklm nakabili telfi vehameti mucip olacaktr. Kolorduya veklet edecek mnasip kimse dahi yoktur. Byk kujnan-

www.ceddimizosmanli.net

danlann srasile ve birer bahane ile ortadan kaldrlmas suretile daha kolay mahv ve mnkariz edileceimiz kanaati umumu sarm olduundan eer ahvali shhiyesinin ifayi vazifeye mni olmasndan baka bir sebep yoksa Mustafa Kemal Paa nn mfettilikten infilki tehlikeli olacaktr. Kolordu Erkn Harbiye Reis Vekili Mustafa Bey vazifesini hsn ifa ettiinden asaleten tyinini ve fakat baka er knharbim olmadndan daha kdemsiz Binba veyaYzba rtbesinde hi ol mazsa drt Erknharbin srati izamm son derece istirham eylerim. 15. Kolordu K. Mirliva
Kzm Karabekir

Yazdm cevaptan ne kadar samim ve ne kadar vatani dnd m grlyor. Ben Mustafa Kemal Paann Mfettilikten ayrlmama sn istediim gibi kendimin Kolordu Kumandanlnda braklmasn da rica ettim. (1) Ben Kolordu Kumandam olarak Kemal Paay Mlete ve Orduya sevdirir, muhabbet ve itaat kazandrrdm. nk ben misal olacaktm ve tesir yapacaktm. ark ve dolaysile memleketteki nfuzum buna msaitti. Fakat bana benim kadar samim ve kavi istinatgah olacak yoktu. Kemal Paann Erzuruma muvasalatndan sonra birlikte bu i lere karar vermek en doru olacakt. Fakat kat bir ey varsa Erzu rumdan zaferi nihaiye kadar ayrlmamaklm lzumudur. . 23 Haziranda Amasyadan yazlan ayn gnde aldm maddelik ifreyi ehemmiyetine binaen aynen dere ediyorum. Bunun birinci ve ikinci maddelerini esasen akta tatbik etmi bulunuyorduk. nc madde pek ziyade ayan nazardr. stanbulda iken Bolevik olmaya ve bu suretle kurtulacamza dair bu arkadalarda grdm fikrin olgun bir hale gelmesi... bereket versin benim daha evvelden vaziyeti kav rayarak 17 Hazirandaki mtalam arkadalarmz hsn kabul etmi bulunuyor! Bu, itilf zmresine kar elimizde bir tehdit sh olabilir fakat bugn Bolevik olmakla Trkiye bsbtn ayaklar altnda ve bir t hercmerc ve kan ve ateler iinde ufui eder. Ben bunu stanbulda iken bu arkadalara lzm gibi isbat etmitim. (2)

(1) evket Turgut Paa 1339 senesinde stanbulda grtmz zaman u iza hat verdi: Senin Erzurum Kongresinin Mill Birlik ve Mill Mukavemet hazrla dm biliyordum. Kemal Paann seni istirkabla ii bozacana ve ahsn esas tu tarak benden sonra tufan! dsturile alacana yalnz ben deil Fevzi Paa da iman ettiimizden Kemal Paay da ngilizler istediinden seni Mfettilie getir meyi dndkt. (Fevzi Paann mtalas da 1335 senesi Terinisanisi nihaye tinde Sivas Seyahatinde grlecektir.) (2) Moskovaya gitmek zere 1336 senesi ark Mmtakasma gelen. Bekir Sami ve Yusuf Kemal Bey heyetinden Yusuf Kemal Bey Bolevik olmakla Avrupann tasalltundan kurtulacamz kanaatinde hl srar ediyordu. Muhaveremiz o za manda yazldr.

www.ceddimizosmanli.net

Amasya: 23/6/1335 ifre: Zata Mahsustur.


15. Kolordu Kumandan Kzm Karabekir Paa Hz.
1 Rauf Beyefendi ile nc ve Yirminci Kolordu Kumandanlarile birlikte istihdaf olunan gayei milliyenin tahsiline kadar klmanda makamlarnn baka ruhla harekete ve binaenaleyh maks ve muzir neticeler ihdasna msait ve ^mesel zmir ve Aydn havalisini berbad eden Ali Nadir Paa gibi hain ve korkak, stan bul Muhafz Reit Paa gibi fenal bilmeyerek alet olabilen cahil ve ahmak^ kim selere katiyyen verilmemesi ve daima Milletin iinde kaarak ngilizlerin ve stanbulun imha tesiri altna girilmemesi ve ayet bizleri ekilmeye icbar ederlerse Ve kletle olsun yine tedviri umur edilerek gayeden uzaklalmamasma ve bizleri istihlf etmek zere gelecekler hakknda phe olunmad takdirde onlarla beraber ayn hedef urunda allmas ve phe edilir de ihtarat vaka messir olmazsa ken disinin derhal izalei nfuzu ve istifa ve avdete icbar, bu da messir olmazsa her hangi bir suretle atalete evki mecburidirv / ark Vilyata memur olan Dahiliye Nazr sabk Mehmet Ali Beye bu me muriyeti kabul etmemesini ihtar ettim. Buna ramen gelirss e ikinci bir ihtardan sonra tevkif ettiririz. Valiler kakknda yaplacak muamele de ayndr. Bunun iin mevkiinden ektirilecek bir vali veya mutasarrf hi bir vehile bakasna tevdii umur etmeyecek ve bidayeten vekletle idarei umur etmesi ve eer ibkasma mu vaffakiyet hasl olamaz da bakas gelirse ay eraite ittiba ve herhalde kendile rinin muhiti millinin bandan ayrlmayarak mill mesaiye devam olunmas ve h kmeti merkeziye Mill teebbsatmza kar her ne suretle desti tecavzn uza trsa muvafk surette hemen mukabil harekete tevessl olunarak mill gayenin ol mas zaruridir. Telgraf Mdiriyeti Umumiyesinin sedayi milleti bomak iin yap t teebbsn mukabelesi bir misaldir. 2 Rauf Beyefendi Istanbulda bir ok zevat mhimme ile grtkten sonra doruca Aydn vilyetine geerek oradaki ahvale muttali olarak Ankara tarikile terif buyurdular. stanbulun ahvalini gayet ak ve hazin bir surette anlattlar. stanbul, btn mnasile inhisar altnda ufku siyahisi tamamiyle ngilizler tarafn dan mahsur bulunuyor. Bugnk kabineye dahil Nafia Nazn Ferit, Maarif Nazn Sait Beyler gibi bilvcuh hamiyetlerile temayz etmi efkr aliye erbab hile bu mahsur vaziyetten hemen kurtulmak ve Anadoluda bizatihi doacak bir kudreti milliyeden baka hi bir mit ve kuvvetin bu devlet ve milleti tahlise saik olamyaca ve garbi Anadoludaki mnevveran tarafndan da byle dnld hak kmdaki kanaati umumiye ve mterekeyi bildirdi. Istanbulda zevki istiklli milli den mahrum bazlarnn ngiliz esaretine girmekte beis grmedikleri anlalyor. B i naenaleyh Anadoludan kacak sadanm etrafnda otan bizi er iin bu vazifei milliyenin pek mukaddes olduu kanaati bir kere daha teeyyd ediyor. Kudreti milliyenin hemen bir arada temsili zarureti katiyesine kar da zaten Erzurumda tesir ve nezaretiniz de olarak Vilyat arkiye kongresinin daha umull ve umum bir ekilde akid ve takibi iin zarureti mstacele grld. Umum kongreye bizzat davet mnasebetile yazlan tamimden maada Istanbulda Ahmet Rza, Ferit ve Sait Beyler gibi millet nazarnda temayz etmi byk zevata birer mektup dahi gnderildi. Maliye mfettilerinden nam us ve teebbsile maruf Arif Bey Rauf Beyle birlikte gelerek bugn Fuat Paa ile beraber Ankaraya mteveccihen otomobil ile hareket etti. Kendisi bu mektuplar Dersaadete isal ve tevzie memurdur. Ve Anadoluya da a buk gelmesi lzmgelen zevat mhiinmenin birer suretle stanbuldan abuk kma lar gelecek murahhaslarn tesiri intihab ve aynca eraiti mstakbele dnlerek paraya mteallik baz vezaif tevdi edildi.

www.ceddimizosmanli.net

3 Bolevizmzn. sureti telkki ve tecellisi dahi mzakere edilerek esasen Kazan, Omburg, Krm vesaire gibi aha'nyi islmiye bunu kabul ederek diyanet anane gibi ilerle zaten alkadar olmadndan bunun memleket iin bir mahzuru olamayaca dnld. Yalnz 17/Haziran/1335 ve bil numaral ifre ile mtalai aliyeleri etrafnda dnlerek hakikaten boleviklerin daha messir bir vaziyete girmeleri halinde bitaraf grnmek azmile itilf kuvvetlerini memleketimizden. uzaklamaya icbar ve aksi takdirde vatanmzn bolevik payi istilsnda kalmak tehlikesine sebebiyet vereceklerini iddia etmek ve ona gre icabat fiiliyesine kal kmak muvafk olacaktr^Dier taraftan ilk teklifin hejhangi bir suretle Bolevikler tarafndan yaplmasna intizar etmeyerek derhal o havaliden dahile doru mtenekkiren gnderilecek bir ka kymettar zatn vastasile hemen mzakereye gi rimek anlamak pek muvafk olur. Bu suretle Boleviklerin bizim memlekeitmiz dahiline kesretle ve kvetle girmesine lzum olmaz. bu gaye iin zaten bu mem leketin kudreti milliyesi hazr olduu beyanile yalnz imdilik mtenekkiren mesel baz murahhaslarnn kabul ve mstakbel vaziyetlerimiz, eslha, mhimmat ve vesaiti fenniye ve para ve leddelhace insan vermek gibi iler zerinde mzakerat, yaplabilir^ Bu suretle anlatktan sonra kendilerini hudutta tutmak ve itilf kuv vetlerinin memleketi terk etmeleri iin bir islh makamnda kullanmak tasavvuru, aileri vehile pek musip olur. En son istitla ve vaziyetin ve Boleviklerin kendileri ne- kar ngilizlerle beraber muhasm vaziyeti alan Ermeniler hakknda ne dn dklerinin ve Bolevizm ve buna mteallik olan hedefler urunda nakd fedakr la ihtiya olacana gre bu maksad kullanlacak paranz ve vilyete ahiren m rettep tahsisat mestureden istifade kabil olup olmadnn ittiba buyurulmasn!, rica ederim. bu telgrafnamenin tarihi vusulnn i ar da mercudur efendim. 3. Ordu Mfettii
Mustafa Kemal

Ben bu ifreye uzun cevab muvafk bulmadm. 17/Haziran tarihli. Btalatmn hsn telkki edilmesini kfi grdm. Yalnz mteessir olduum cihet bu arkadalarmzn Boleviklik hakkndaki fikir ve m talalarnn esasl olmamasdr. Hakikaten iyi bir ey dahi olsa neticesi' Trkiyenin bir taraf Rusyanm bir taraf itilfn elinde kalaca ve ebe d bir harp sahasnn Anadoimun ii olacan bilhassa stanbulda ken. Rauf Beyle mnakaamzda sylemitim. Boleviklik fikrinin yeniden nereden ktn Erzuruma geldiklerine talikan ksaca u ifreyi yazdm (1) :
Zati

Erzurum 23/6/1335
3. Ordu Mfettii Mustafa Kemal Paa Hazretlerine

C. 23 Haziran Vakit ve za maniyle temas husul dnlerek tedabir ittihaz edilmitir. Kfi para dahi bulunabiliyor. Boleviklerin Ermenilere kar pek edid davrandklarn, ve imha muharebesi yapmakta olduklarn iittiimiz maruzdur.
Kzm Karabekir

(1) istil felketinden kurtulmak iin yalnz Boleviklik deil, Amerika man dasn kabul fikrinin de Mustafa Kemal Paa ve muhiti tarafndan kabul edildii: grlecektir.

www.ceddimizosmanli.net

r
.

tSltELL HARBMZ

'

17 Haziranda iki mektup aldm. kisi de vaziyeti ve efkr iyi tasvir ettiinden aynen yazyorum. Biri stanbuldan 1 Haziranda Miralay smet Bey tarafndan yazlyor. Dieri Havzadan 7 Haziranda Erkiarb Binbas Hsrev Bey tarafmdan yazlyor. Her iid mektubun her cm lesi mhim, fakat beni en ziyade dndren (Manda) rnn efkr umu miye haline gelmesidir. smet mektubunda yle diyor: (Ekseriyet diye ifade olunabilecek bir kitlede - yahut benim tandklarmn ekseriyeti Amerika mandasn, paralanmam bir Tiirkiyeyi toptan derulde et mek zere tercih ediyorlar). (1). Dier bir yerinde de (Mustafa Kemal Paa ile daha gremediniz, fakat bir muhitte ve vazifeten temastasnz) diyor. Mustafa Kemal Paann erkm harbiyesinde istihbarat ve siyasiyat ubesi mdr Hsrev Bey de: (Amerika gibi bitaraf ve prensiplerine sadk bir hkmetin himaye deil fakat murakaba tarznda olan manda) sim ileri sryor. Ehveni er olan bu usuln mlete ne derecelerde faidesi dokunacam dorusu kestiremiyorum. Fakat ihtimal ki bu fikir en son bir arei hals olabilir. Istanbulda Hsrev Beyle de grm tm. Mektubunda da kaydediyor. Bolevikliin de lzumlu olduunu yazyor. Ben byle yaldzl kelimelerin vatanmzn itilf devletleri ara snda taksime mntehi olacan, milli kuvvetle sonuna kadar ura maktan baka are olmadn sylemitim. Mustafa Kemal Paanm bole viklikten, erkm harbiyesinin mandadan bahsedii beni pek mteessir etti. Fakat kararmz verilmi, yeminimiz edilmiti. stikll mcadelesi fikrinden ayrlanian da herhalde Erzurumda yola getireceime midim pek kavi. smet Beyin mektubu:
Sevgili kardeim Kzmcm Bugn. Ramazann ikisi. Sen seferilikten kurtulmadn iddiasnda bulunabilece in iin bu sene dahi Ramazan tecrbe edebildiin phelidir1 . Fakat ben ite iks gndr tecrbe ediyorum. Ve on sekiz saat sabretmenin ne demek olduunu anl yorum. Dn akam adeta bam aryordu. imdi de ne olduum phelidir. Ne karanlk gnlerdeyiz, Kzm. zmir gitti ve teferrat da hl gidiyor. Daha ne ka dar yerler igal olunacak, bunu bilen ve tebli eden de yoktur. tilf devletleri Yunanistamn emri vakilerini teshil ediyorlar. Ayval igal ederken bizim askerle m sademe oldu. (Yunanllarla). Sonra hkmet ekilmeleri iin emir vermi, ekildi ler. Zaten buralarda itilflann braktklar asker ve eslha madum gibidir. zmirde Yunanllar heyeti zabitana ve askere hakaret ettiler. Birka ta ehit ve mecruh var. Kolordu Kumandam Nadir Paay elinde beyaz bayrak ve yannda heyeti za btan olarak Kordon boyanda dolatrmlar, dmler. Yaasn Venizelos diye bartmlar. Yann buraya bir Amerika heyeti geliyormu. Kem ' Yunanllarn bu ahvali hakknda tetkikat yapacak, hem Trk efkrn anlayacakm. Zamann yal dzl hap manda kelimesi y a ; Istanbulda bir mddettenberi hangi manday arzu etmeliyiz diye faalne cereyanlar vardr. Alemdar ve Trke stanbul gazeteleri n giliz mrevvici, stanbul ngiliz muhipleri Cemiyeti namnda bir cemiyet tekil (1) smet, Sivas Kongresinden sonra dahi bu fikrini deitirmemitir. ifreli telgraf yazldr.

www.ceddimizosmanli.net

il
etti, imza topluyorlarm. Galiba ngilizleri isteriz diye. Halbuki Franszar ngiliz 'leri hi yalnz brakmak istemiyorlarm. Bizim memlekette bulunan sermayenin nsfndan fazlas takriben yzde altm bei Franszlarn imi. ngilizler de bizim memlekete en ok ithalt yapan memleket imi. htimal bu alkalarla olacak ki hkmet de ngiliz - Fransz: mtereken istiyormu. Ekseriyet diye ifade olunabi lecek bir kitle de (yahut benim tandklarmn ekseriyeti) Amerika mandasn, par alanmam bir Trkiyeyi toptan deruhde etmek zere tercih ediyorlar. Fakat te tarafta bu ilere karar verenler de ne bize soruyorlar, ne bizi dnyorlar. Avrupa milletlerinde hrs istil, kudurmu bir ekil ald. Almanlar, bitab sulhu ka bul edeceklermi kanaati tavazzuh ettike arkta tatl emrivakiler, bil mukavemet, bil mkilt husul bulduka hrs ve heves artyor. tayanlar Konyada iki bin kii kadar imi, hlsa vaziyeti hariciye karanlktr. Bsbtn ifcnha ve stanbuldan ih ra olunmaklmz ihtimalt zail olmamtr, deil, hep ayn kuvvet ve ehemmi yetle bakidir. Gazetelerde Hind mslmanlannm efaati lemi islma kar bir sayg lzumu anlalarak Trkiyenin imhasna gidilmeyecei gibi az ok mitbah haberler esasl bir eye mstenit deildir. Bu haberleri kasden, bizi uyutmak ve avutmak iin karyorlar zannolunuyor. ntizar ediyoruz. Ankara, Kastamonu, Bursa, Sivasm bir ksmndan ibaret bir Trkiye projesi ne ekil alacak? Heyeti v kel yirmi be kadar olmu birer birer dalp eski haline dnmesi kariptiir. zmir felketi zerine bir gn iki gn snmeye yz tutmu olan nifak dah tekrar can lanmtr ve bervamdr. ttihadclar ve tilfclar vehimleri bakidir. Mill galeyan lar ve mill harekt ve teebbsat ittihadclkla alkadar grenler vardr. Mustafa Kemal Paa le daha grmediniz. Fakat bir muhitte ve vazifeten temastasnz. Baz gazeteler Anadoludan gelen Amerika heyetlerinin Anadoluda ekinin iyi oldu unu sylyorlar. Eer mezruat filhakika iyi ise, bu seneyi biare ahali zayiatsz atlatabseler gelecek seneler daha ferah olur belki. Bu havadisten pek ok sevin dim. nk Erzincanda ekmein okkas gm para seksen, kuru diye biri syledi de pek meyus olmutum. Bu sknt gnlerimizde ngilizce hocaya yol verdim. Kim se ile temasm yok. Kendi halimde, mnzeviyane, akibete intizar ediyorum. tiyad m diyeyim yoksa hastalk ve zaaf m, iimde yine mitli bir ey var. Bu hdiseyi pek g ve fakat yine atlatacaz gibi geliyor. Ancak nifak dahil gayri kabili teda vi ve teskin bir haldedir ki bu seyyie bugn olmasa yarn her eye yarar. Mhim mevkuflan ngilizler aldlar, gtrdler. Halil Paa, Seyfi Bey ve Vehip Paa da ha bir ksm kald. Almadlar. Seyfinin tevkif mzekkeresine suiistimal yazmlar. Ne sebeple, ne delil ile bilen yok. arp soran yok. nsann aklna durgunluk ge liyor. Mesel be sene yatmlar... Sonra arp demiler ki sizin kabahatiniz yok mi. Elhadl esaslmlk, Gzlerinden perim sevgili kardeim. Shhatim iyidir. l/Haziran/1335
smet

Hsrev Beyin mektubu:


Havza 7/6/1335 Pek Muhterem Efendim: Mustafa Kemal Paann kararghnda Havzadaym. lerin istihbarata ve si yasiyata ait ksmn deruhde ettim. Birka gne kadar Amasyaya gideceiz. Canik mutasarrf Hamit Beyi bekliyoruz. Erkmharbiye Reisi Batumda bulunan menzil tafettii Miralay Manasrl Kzm Beydir. Eskiden tanrm. Gayyur bir zattr. Benden baka Kaymakam Arif Bey isminde Adanal Mitrayoz Arif Bey vardr ki Yedinci Frkada Balkan Harbinde ahbabm idi. Paa hazretlerinin tandldarndandr. Pek muhterem brahim Tali Bey de birliktedir. stanbulda gnden gne eim ekle giren vaziyeti siyasiye azapi, izzetinefsi mill hakaret iinde inler iken Ke mal Paann mhim mstakil bir memuriyetle Anadoluya gireceini ve beni de

www.ceddimizosmanli.net

erkn harbiyesine muvafakatim olursa almak istediini ve grmek arzusunda, bulunduunu sylediler. Grtm. Resm vazifeniz (Anadolu Mfettii) eklinde asayii millinin istikrarna matuf olduunu, askerlikle alkadar olmadmz gr dnden, mill sahada belki hizmet ederim midie kemali minnet ve kranla ka bul eyledim. Bugne kadar geen gnler pek isabet ettiimi gsterdi. lk temas ey lediim ve ahvali shhiyesinden nai alkol istimal edemeyen Kemal Paada yksek, bir cesareti medeniye, memlekete mfcrbutiyet, zeki bir ihata grdmden bu ahi nhlikde u millete inallah hsn hizmete bir vasta olaca hissini bende uyan drd. Kararghta bu muhitleri, ehas yakndan tanmak itibarile bu hususta, kendisine faideli olmakta bulunduumu da zan ediyorum. zmir vakas pek elm. ve hanumansz bir surette cereyan etmekte devam ediyor. talyanlar geniliyor. Sahilde de ne olaca mekk. Konferansta heyetimizin kabul bence hi bir bea ret deil. Bilhassa kanaati syasiyesi Ermenistan muhtariyetini, mensubu bulun duu frka ngiltere himayesini isteyen sadrazam Ferit Paanin riyaseti bilkis a yan endie. Ayn ikisine kadar tek tk stanbul gazeteleri elimize geti. ngiliz hi mayesi isteyen hkmetten Hrriyet ve tilf Frkasndan baka kimse yok. R a u f Ahmet (stikll) Cemiyeti Akvamn mrakabesi altnda olmak zere tavsif edilen, bir ('Manda) usuln tervi ediyor. stiklliyeti tammenin hi bir vakit nasibedar olamayacan ,ismen olsa bile bin trl kuyud ve urt altnda hali esaretten far la bulnmayacan, binaenaleyh Amerika gibi bitaraf ve prensiplerine sadk bir h kmetin himaye deil fakat murakabe tarznda olan (manda) sim ileri sryor.. Ehveni er olan bu usuln millete ne derecelerde faidesi dokunacan dorusu kes tiremiyorum. Fakat ihtimal ki bu fikir en son bir arei hals olabilir. Yalnz ida mmzn hkmn Avrupa celltlar btn enaat ve iddetle tatbika devam eder iken dinleyen olur mu? te buras en mhim bir sualdir. Gerek Avrupa havadis leri, gerekse sizin kymettar malmatnz Bolevikliin kuvvetli olduunu Almanla rn da bu suih katiyyen kabul etmeyeceini tebir ediyor. stanbulda, Zeyrekde limonluklar iindeki sakin ve pek airane odanzdaki hasbihalimizde grdm pek necip ruhunuzun, yksek zeknzn durendiane mtalalar bana bu hususta d ndklerimi arza cesaret ve bu bapta kymettar dncelerinizi istirhama cr'et verdi. Boleviklik -Bulgar ve Macarlarn da iltihakile- bugn itilf kuvvetlerinin emperyalist istilsna, hrs ve tamama, gadir ve itisafna kar bir ittihat vesilesi oldu. Kavimerin det ve irfanna gre pek ok muhtac tadil olan j'ksek prensip leri bir tarafa brakrsak, inallah en muazzam ve metin bir millet olan Almanlarn da bu cihete - Gaddar bir sulhu kabul etmemek iin - temaylleri bizler iin pek b yk faideyi mucip olacaktr. Fakat biz ne olacaz? stanbulda, diyebilirim ki mtarekeen beri zuhura gelen vekayii messife vatann duar olduu gadir ve itisaf karsnda her an bu suali kendime soruyorum. Daha orada iken rk ve cins ta nmayan, yksek prensipleri hazmedeyenler elinde ilim, ve irfan ve refahn dman bi aman olan bu prensiplerin tekiltsz, mritsiz, maduru biare Trklerin son bir katliamndan baka bir ey olamayacan dnerek tamamen aleyhinde, her eyden evvel bu byk felket iinde mletin birlemesi, haric, dahil tehlikelere kar hazrlanmas, mefkre sahibi bir Trk olmas lzumuna iman eyletim. Bu imann gnden gne resaneti ile beraber byk bir harpten km, beli bklm, elinde, avucundakini vermi, ordusuz, silhsz bir milletin yekvcut, muntazam bir tekilta da malik olsa muhafazay mevcudiyetini bugn iin pheli gryorum. Tasavvur buyurursunuz ki Ermenistan meselesinin ciheti tatbikiyesi balasn, bir taraftan temini asayi maksadiyle bir iki frka da Yunan askeri Canik livasn i gale balasn, talyanlar cenuptan Sivasa ilerlesin, ne yapacaz! Son kurunumuzu beynimize skmcaya kadar mdafaa edeceiz, diyeceksiniz. Bunu iman talm, toprak larn seven her Trk sylyor. Fakat bununla Millet istikllini, vatan hudutlarm kurtaracak m? te bu mthi dncelerdir ki bende her eyden evvel karar tam vermeye ve izilecek program zerinde yrmeye mukadderat millet kimin elinde

www.ceddimizosmanli.net


ise onu icbar etmek lzumuna dair bir kanaat uyandryor. Tam mnas ile bir ray mill tekili zannedersem zamann pek darl cihetile mmkn deildir. Fakat "herhalde Istanbulda mevcutla byk bir meclisi meveret daima lzmdr. Fakat stanbulun mahsur hali, ihtirasat siyasiye, herhalde tarann tekilt milliyesi ta rafndan kat bir iradat ve delletine arz iftikar edecek ekildedir. Bu da krgiri tesir olmazsa ray millinin merkezi anavatann ierleri oluverir. Bence milletin -Bandaki mnevveramn- verecei karar ya mstakil yaamak yahut topran altn stne tercihte temerkz ederse her eyden evvel Boleviklerle temas edilmek, prensipleri anlalmak, slmda, Trkde ananat ve kavaidi muayyeneye halel ver memek artile tadilen nasl kabul olunacan nasl tatbik edileceini kararlatrmak ve fakat hem hudut olup dman taarruzatma kar mukabeleyi temin etmek iin silh, cephane, erzak almak cihetlerini salam kaza balamak lzmdr. nk biz yalnz Bolevik esasatn kabul eyledik. Makam hilfet srf bir makam mukaddes ve muall olarak oturacak, hkmet avam eline geti demekle ngiliz, Rum, Ital yan kurunlanna siper bulamayz. Yalnz Rus Bolevikleri prensiplerine u kadar milyon Trk daha iltihak etmi diye sevinir. Halbuki Ruslarn Kafkasyay tama men istillar ve bizimle elele vermeleri ancak bizim iin prensibin kabuln mm kn klabilecektir. ahsiyeti mmtazeniz, mevkii haziranz bu bapta millete en b yk hizmeti ifaya inallah sizi muvaffak eyleyecektir. stanbuldan ayrlrken bizim beybabay grdm. (Avni) Arz hrmet ediyor. Frka Kimardaru Kemal de pek ok selm ve hrmetler takdim ediyor. Trabzona Kemali de istemitik, fakat o meyanda (Koptageli) intihap etmiler. Vali pek berbad bir herif. Yazd tel grafn tilf mmessillerinin tevecchne rnazhar olduunu bildirerek iftihar ediyor! Halkn silhlarn toplamak lzumu cilinden bahisler ediyor. Orada halktan tan dklarm oktur. Bilenlere selm ederim. Maarif Mfettii Mustafa Efendi sminde pek namuskr iyi bir zat vard ona bir mektup yazarak zat alilerinin kymeti as keriye ve mezayayi ahsiyelerinden uzun uzadya bahisler ettim. nk Erzurum halk na'fnuslu kumanlarn her vakit kulu ve klesidir. Bak kemali hrmet ve tazimle ellerinizi skar, Karargh linizden tandk ve hassaten eski Kolordu arka dalarmz varsa selmlar ve hrmetler eylerim.
Hsrev

Bugnlerde arka Rus, Fransz, Amerikan baz zabitler gelip ge iyor. Erzurum valisi mazul, Bitlis valisi de Erzurumda, fakat Kad vali vekili (1). Ecnebiler hkmetle alay ediyorlar. Erkn Harbiyei Umu miye Reisine u ifreyi yazdm:
Erzurum: 28/6/1335
Erkn Harbiyei Umumiye Riyasetine

Zatidir Bugn ajansta Harhiye Nazn ve Dahiliye Nazrlarnn istifalarn ve Hrriyet ve tilf Frkasnn kabine ile arasnda hi bir rabta olmadna dair bir beyanna me nerettiini okuduk. Vaziyeti dhiliyemiz hakknda olsun tenvir buyurulmak lmz pek mhim addeylerim. Ezcmle sebebi istifalarla Paristeki sulh- murah haslarmzn hangi milli kuvvete istinat ettiklerinin iar buyurulmasn son derece stirham eylerim. Erzurumdaki ecnebi mmessilleri imdiye kadar birka ngiliz abiti idi. Fakat Amerikal, Fransz ve Rus zabitlerinden birer ikier geldiler vc (X) Erzurum Valisi Mnir Bey, Bitlis Valisi Mazhar Bey olup, her ikisinin de istanbula gitmelerine mni oldum. Mazhar Bey Erzurum ve Sivas Kongrelerine de itirak etti, Mnir Bey Kemal Paann azlinden sonra stanbula gitti.

www.ceddimizosmanli.net

.:

.. .

...,

:'::" ^ V :^
' : ' "

' : ! :> v
68

'^'u

ISTKJLI H ARBM Z

geliyorlar. Vilyat arkiyenin hayat ve mematile uralrken yarnki bayram meTasinide kurunu uly tanzir edecek olan Erzurum Hkmetinin sarkl ve cbbeli valisi ecnebi mmessilleri iin ne kadar meserret amiz ve_ hande a ver olacaksa bizim gibi bikhakkin endiei vatanla yrekleri paralananlar iin de gerek bu ve gerekse Bitlis ve Erzurum valileri gibi iki hamiyetli ve deeni valinin bu manzara-i elmeye ramen mazulen dolamalarn grmek mucibi elem ve teessr olacam atz eylerim. 15. Kolordu Kumandan
Kazm Karabekir

jjj | i| ; :; . / l ;

'I

Cevat Paadan 4/Temmuzda gelen cevap udur:


-Zata Mahsustur
S. Kolordu K .

Harbiye 3/7/1335 .

^ V ^ 1 ! J j ijj ^ ]; | | ji; ^ s |

Sabk Harbiye ve Dahiliye Nazrlarnn memleketin siyaseti dhiliyesinde takip eylemek istedikleri yekdierine zd efkrdan her ikisi de kabinenin ekseriyet zs tarafndan hsn telkki edilmediinden istifaya mecbur oldular. Hrryet ve tilf Frkasnn beyannamesi ise maatteessf bizde hi bir zaman eksik oljmayan post kavgasnn bir nmunesidir. Paristeki murahhaslarmzn avdet edecekleri ajanslarda grldke neticenin muzlim veya mnevver hi bir noktas grlmeksizin bu avdetin esbab mehuldr. Valiler hakknda evvelce vukubuan iarlan. ehemmiyetle Babialiye arz edilmiti. Bu defa da yeni nazr paann nazar dikkati celbolundu. Zatialilerinin orada vcudu, bu yokluu kapatabilir midile mteselli olarak gzlerinizden perim. Erkn Harhiyei Umumiye 1/3682 numaraldr. Erkn Harbiyei Umumiye Reisi
Cevat

6 29/Haziran Ramazan Bayram idi. Ravlinson ayrca Deniken ordusundan bir Rus miralay, Amerikal bir mlzim (stanbuldaki Amiral BristoFn mavirlerinden imi) ziyaretime geldiler. Rus miralaynn Rus metruktn arad anlalyor fakat manen bitkin bir halde. Amerikal Enverin avatta Ermenileri katliam ettiini imdi Kerasiye geldiini syledi. adei ziyaretimde Amerikal Ravlinsonun odasnda idi. Bir ara lk Ravlinson ltife ederek Amerikalnn yan cebine eliyle hafif hafif vurarak dedi ki: Amerikallarn ii, ceplerini dolarla doldurmaktr. Amerikal da biraz cidd olarak: ngilizlerin ii de btn dnyay yutmaktr! Burada ne aryorsunuz?. Ravlinson kzd, franszca mhavereyi brakt ngilizce bir eyler syledi. Amerikal da mukabele etti. Tavrlarna nazaran Ravlinsonun Mnasebetsizlik ettin,; Amerikalnn da, Sen mnasebetsizlii daha evvel yaptn dediklerini zannettim. Mill siyasetin ferd nmnesi dedim ve bu dalamaya memnun oldum. 30 Haziranda Kars Kapsndaki dman Bayramna ecnebileri de ardun. Yediden yetmie kadar Erzurumlularn gsterdii gevildik ve eta ret kalplerimizi dolduruyordu. Ecneber hayretle seyrettiler. Amerikal Yarm gideceim diye bir mddet sonra msaade istedi. Gitti. Arkasmdan Ravlinson da byle yapt. Amerikaly yalnz brakmyordu. Rus sabitleri ile yalnz kalmtk. Rus miralay yanma sokuldu. Bolevikie-

'i | j jj y

; | | ; I

N !l

www.ceddimizosmanli.net

rin muvaffakiyetle Lengeran da (Bahri Kazer sahilinde Bak cenu bunda) igal ettiklerini, Enverin Kerusa geldiinin doru olduunu sy ledi. Pek samimiyet gsteriyordu. Anladm hakikat u idi: Amerikal ve Rus zabitleri, ngilizlerin bilhassa arktaki hkimiyetini ho grm yor, umum vaziyeti bize iyi gsteriyorlard. Bu noktadan Rus zabitini, iskandil ettam ve bilhassa dedim ki: Bolevikler gelmi, gelmemi, En ver gelmi, gelmemi bizim iin haizi ehemmiyet deildir. Millet, kara rn vermitir. Trkiye mstakil yaayacaktr. Buralar da Trkndr. Baka kimse yaayamaz. Rus miralaynn gzlerinde parlt grld. Szleri daha canland. Dedi ki Bunlar, bu ngilizler burada ne aryor lar? Kabahat bizim hkmetlerde oldu. Ruslarla Trkerin samim an lamalar bu felketlere meydan vermemeli idi. Bundan sonra olsun bu temin edilmeli ve bu adamlar kovulmahdr. ngilizler Boleviklerden ok korkuyorlar, her taraftan askerlerini rana topluyorlar. Rus zabitleri urada burada da ngizler aleyhinde sz sylemi ler, Ravlinson haber alm bir iki gnden fazla herifler kalamad, hudut harici gittiler. Ravlinson birka gn sonra bunlardan bahsederken Ke ratalar Bolevik mi nedir? Ben i grsnler, Deniken ordusuna mhim mat bulsunlar diye getirdim. Onlar baka eyler hazrlyor. Deniken or dusunun mostralk zabitleri! Ordu deil sr! Bolevikler bunlardan ok yksek diye- sylendi durdu. 30/Haziranda Bayazt Mevki Kumanlndan gelen malmatta Ermenilerin Nahcivan mntkasn igal ve s lamlarn silhlarn vermelerini istediklerinden halkn ne yapacaz diye adam yolladklarn bildiriyordu. Ravlinsona protesto etmitim. Kafkasyada Ingiz ktaat kalmad, elimden bir ey gelmez demiti. Beyazta ve bunun mensup olduu Vandaki Onbirinci Frka Kumandanlna, u iki ifreli emri yazdm:
Erzurum: 30/6/1335
Beyazt Kumandanlna 11. Frka Kumandanlna

Gayet aceledir C. 29/6/1335 ve 184 No. lu ifreye

'

Kuvvetli Bolevik ktaatile Enver Paann iki hafta kadar akdem usada E rmenileri perian ettii ve halen (Kerus) yi igal etmi bulunduu mevsukan haber alnd. Bunu Nahcivandan gelenlere de bildiriniz ve silhlarn teslim ettikleri tak dirde mahvolmalar muhakkak olduundan mnasip yerlerde sebat etmelerini sy leyiniz ve gayri resm mmkn olan muaveneti yapnz. Buradaki Ingiliz m|rnessili ngiliz ktaatnn kamilen Kafkasyay tahliye ettiini* binaenaleyh hi bir eyyapmak mmkn olmadn beyan ettii gibi menabii muhtelifeden alnan haber ler de bunu teyit etmitir. bu malmat Beyazt Mevki Kumandanlna cevaben* Onbirinci Frkaya beray malmat verilmitir. 15. Kolordu Kumandan
Kzm Karabekir

www.ceddimizosmanli.net

Zata mahsus ve mstaceldir.


Beyazt M evki K . ve 11. Frka Kumandanlna

1/7/1335

Ermenilerin \ ahcivsn havalisinde tatbika baladklar mezalim, son gnlerini grdklerinden kudurmucasma hareketleri neticesidir: Binaenaleyh Ermenilerin akl banda olanlarna Susa ve Kerusiye gelen ve ilerinde Ermenilerin de bulun duu istihbar olunan kuvvetlerle Ermenileri uzlatrmak cihetini, Nahcivann akll insanlar teklif ve tavassut ederlerse vakit kazanrlar, pek faydal olur. Fakat her nevi anlamann esas, silh teslim etmemek ve kuvvetli mevzileri brakmamak ol maldr. 11. Frka ve Beyazt Kumandanlarna yazlmtr.
Kzm Karabekir

Nahcivana gitmek ve harekt idare etmek zere Piyade Yzba Halil., Mlzm evvel Osman Nuri, Mlzm evvel Edip, Topu Ml zm evvel Naci Efendiler gideceklerdir. Yzba Halil Efendi vaktile de o havalide kuvvayi milliye kumandanl yapmt'. Ahvali mahaliiyeye vkf, eessur bir zabittir. Bu ie yine talip olmutu. Beyaztta bulunu yordu. Erzuruma eelb ile kendisine talimat verdim. Nahciva genlerin den (334 de) bir alay tekil etmitim. O havalideki Ermener de tedip olunmutu. Gelen Ermeni kuvvetlerini imha ile tekilt tevsi etmek ve mahall br ra hkmeti halinde idarei umura balayarak tarafmdan verilecek mteakip talimata tevfikan hareket etmek (1). Bayramn ikinci ve nc gnleri (30/Haziran, /Temmuz) stanbulda byk yangn olmu. Zaten alktan" krlan ve istil altnda inleyerek madd manev ezilen biare stanbul halk, kasd olduuna phe kalmayan yangnlarla da hrpalandna ok mteessir oldum. Bayramn birinci gn Tevikiye mahallesinde yirmi bir byk konak ve saray yanyor, nc gn de Saknatomrukta sekiz yz, Kuruegmeye doru btn yallar yanyor. Kimbilir binlerce halk kvranrken byk meden devlet zabitleri manzaray pek airane bulmular ve gam- ' panya yuvarlanlardr. Ve bu da yine bedbaht insaniyet namna ol mutur. /Temmuzda kimsesiz ocuklardan mrekkep Sanayi Grbz lerini tesis ettim. Kolordu sanayii i sanatkr bulunmadndan kad royu ocuklardan yapmay daha Tekirdamda iken muvafk bularak Harbiye Nezaretine kabul ettirmitim. Onbeinei Kolordu drt frkal olduundan iki blk halinde kabuln de temin ettirerek ilk hamlede drt yz kadar ehit yavrusunu kurtardm. Mntakamm her tarafna da yazdm kimsesiz ocuklar toplamaya baladm. (1336 senesi Maysnn
(1) Bu zabitler yedi -fedai neferle 17/18 gecesi Beyazt Garnizonundan hareket ettiler. Sureti zahire firar gibi gsterildi. Bu ufak mfreze vazifelerini mkemmelen yaptlar, Ermenileri imha ettiler. Fakat bilhare Azerbaycan, msavat hkmetinin gsterdii mnasebetsiz bir memurun tezviratile halk ikiye ayrld. Bu zabitlere hsn muamele olunmad. Bunlar ekildi, Ermeniler hemen Nahcivana kadar mt hi intikam aldlar. Tafsilt gelecektir.

www.ceddimizosmanli.net

birinci gn ocuklar ordusu, tekiline muvaffak oldum. Tafsilt var dr.) , Temmuz/2 de bir Fransz miralay Erivandan geldi.-Despriyer is mindeki bu zat ziyaretime geldi. Nazik ve izekL talyanlarn 3/Temmuzda Batuma kacaklarn syledi. Gya ngilizler ekileceinden Kafkasyay talyanlar igal edecekmi. Kendisi yarn Trabzon tarikile Frarsaya gidiyor. Mill kararmz ve pek kuvvetli olduumuzu lzm gibi bu zata da anlattm. Dedim: Adalet, adalet ise Trkiye yaaya caktr. Adalet kuvvet ise yine Trkiye yaayacaktr.. Lehimize Pariste bizzat alacan vaadetti. 2/Temmuzda Sivasta nc Kolordu Kumandan Refet Paadan Mustafa Kemal Paaya atideki ifre geldi. Pek ziyade ayan dikkatti. 24/Haziranda Posta ve Telgraf Mdr Refik Halit, telgrafhanelere iln ediyor ki Mustafa Kemal Paa posta ve telgraf umuruna mdahale ettiinden azlolunmutur. Telgraflarn kabul etmeyiniz. Bnu haber alan Refet Paann ifresi aynen udur:
Zata mahsus ve aceledir
1d. Kolordu Kumandanlna

Sivas: 1/7/1335

Mustafa Kemal Paa Hazretlerine: 1 Sivas murahhaslar intihap edildi. Gerek bunlar ve gerek liva murahhas lar hareket zeredir. ' 2 Bilhassa telgrafhanelere vaki olan tebli zerine hemen karar ittihazn zarur gryorum. Orann vaziyeti baka trl harekete msait deil ise en mu vafk are artk ii srdrmeyerek ve bu son vaka sebebi byk bir teessr gste rerek istifa etmektir. Ayn zamanda askerlikten istifa etmek suretile stanbula celbi nize sebep brakmamak imkn belki temin olunabilir. nk yalnz vazifeden is tifa edip stanbula gitmemek daha ziyade nazar dikkati celbedecek ve stanbulun srarm mucip olacaktr. Byle bir karar verildii halde Sivasa avdet olunmayp orada kalmas coraf vaziyet ve halkn emzicesi itibarile derece-i vcubdadr. 3 Bu tarza bir karar verildii halde kararghn buradaki akam hakkndaki mtalalar nedir. Frka kumandanlarndan haber yok. Frsat elden kamadan Arifi Amasyaya gndermek istiyorum. Muvafk mdr. Amasyaya onunla antay gndereyim mi? Her ihtimale kar be yz lira alkoymak istiyorum. Muvafk mdr? 4 Fimabaad daima ve mnhasran bu ifre ile muhabere edeceiz.

3. Kolordu Kumandam
Reiet

Mustafa Kemal Paa ve Rauf Bey yarn Erzuruma gelecekler. Va ziyeti daha iyi anlamak mmkn olacak. imdilik anlayabildiim, vuku undan endie ettiim bir vaziyettir. Mustafa Kemal Paay ark halk tanmaz. Erzuruma biran evvel gelip esaslar grmeden Ordu Mfet tii sfatile yaplmas imdiden caiz olmayan icraata, her tarafa emirler vermeye balamas ve azli emri zerine Sivas gibi mhim bir merkezde durmakszn Erzuruma hareketidir. 3/Temrnuzda Mustafa Kemal Paa

www.ceddimizosmanli.net

ve Rauf Bey Erzuruma geldiler. On yedi kilometre mesafedeki Ilcada Erkm harbiyemle istikbal ettim. Erzurum yaknnda halk ve ktaat ve benim ocuklarmla parlak istikbal yaptm. Mfettilik Erkn Har biye Reisi Manastrl Miralay Kzm, Erknharp Binba Hsrev, dok tor Miralay Tali, Binba Refik Beylerle yaver mlhak zabitleri karar ghn birinci kademesi beraber. Kemal* Paa, padiah yaveri kordonu ve altn imtiyaz madalyasn hamil, neesiz. Bilhassa Refet Paann if resini okuduktan sonra yesini gizleyemiyordu, Kendisini tatmin ettim. Mfettilikten hatt askerlikten ekilmenize hi teessr duymadan ka rar verebilirsiniz. Size mukaddesatm namna sz veriyorum. Size m fetti bulunduunuzdan daha ziyade hrmetkar bulunurum. Sizi millete tantmak ve halkn ve ordunun, hrmetini zerinizden ayrmamak vazi femdir. Daha Istanbulda iken arka gelmenizi rica ettiimi hatrlaynz. Mfetti deil bir ferdi millet dahi gelse idiniz sizi balayacamz is tikll mcadelelerinde resiknmza karmay daha o zamandan karar vermitim. Erzurum Kongresi esaslarnda tevhidi efkrdan sonra mill kuvvetle ie balarz, dedim. Harbiye Nazrnn teklifini ve cevabm gsterdim. Pek memnun oldular. Rauf Beyle samimiyetim lm hrri yetten evvel balar. O zaman Peyki evket svarisi olan bu merd insan la Zeyrekte smetle hasbihal ettiim bahede tanmtm. O zaman Mektebi Harbiyede kolaas rtbesile tabiye mullim muavini idim. Er km harp Binba Selhattin Adil Beyle samim arkada olmu ve onu ttihat Terakki Cemiyetine almtm. Raufu bana o tamtt ve o getirdi, O gn bahede Rauf gemisle her fedakrla amade olduunu syler ken kendisine pek derin bir samimiyet ve hrmet hissetmitim. Emni yetimiz ve samimiyetimiz mtekabdi. Szme ne kadar sadk ve vefa kr olduumu bilirdi. Mustafa Kemal Paa ile beraber gelmesini ok ha yrl addettim. Ona beni lzm gibi tantacakt. Refet Paann mhim ifresi hakknda muhtelif zamanlarda muhtelif arkadalardan anlaya bildiim benim tahminim gibi kt. Bilhassa Havzadan k, adeta fi rar gibi olmu. Orta Anadolu halk henz bir istil, tehlikesine maruz bulunmadklarndan stanbul Hkmetine .ve bilhassa Padiaha kar asrlarn yekn ettii sadakat ve hrmeti sarsabilecek teebbs at ho grmemiler. Tekiltta mkilta maruz kaldn M. Kemal Paa da ha evvel de bildirmiti. Erzurumda bir kongre (1) e kuvvetlenmeden oralarda bir ey yaplamayacan herkes anlam bulunuyor. Mustafa Kemal Paann padiah yaveri kordonu tamas ve imzalarn Fahr Yaveri Hazreti ehriyar atmas, urada, burada bir dedikoduya zemin at iitiliyordu. Dahiliye, Nazr Ali Kemalin valilere namuzsuzca bir ta mimini taber aldmdan 3/Temmuzda mukabil bir tamim yaptm.
(1) Erzurum Kongresinden sonra dhi Sivas Kongresini ne hkmeti mahalli ye, ne de ciheti askeriye muvafk bulmayor. Halktan aldklar intiba ile bana m racaat ettiler, kuvvet verdim, tesir yaptm. Tafsilt gelecektir.

www.ceddimizosmanli.net

Dahiliye nazrnn tamimi (Ordu Mfettileri ve Kolordu Kumandanla r, ttihad Terakkinin bakiyesidir. Seferberlik emri verirlerse ahali bu nu icra etmesin) tarznda. Benim tamimim de u idi: (arkn mdafaa sndan ben mesulm. Kanun bana bir tehlike amnda .seferberlik emri'. vermek selhiyetini vermitir. Her kim olursa olsun, seferberlik emri ne icabet etmezse derhal divan harbe verdiririm.). Bugn stanbul ga zetelerinin atideki hlsasn Erkn Harbiyei Umumiye stihbarat u besi bildirdi: Ermeni metalibat ve mddeiyatm tetkik eylemek zere on iki kiiden mrekkep bir Amerikan hey'et bu kerre Kafkasyadan. ehrimize avdet etmitir. Heyeti mezkre gayri kabili cerh vesaike . mstenit olarak tertip eyledii raporu sulh konferansna takdim eyle yecektir. Raporun hlsas: 1 Ermenistan nfusunun kalmamas haseble Ermenilerin tasav vur eyledii vehile muazzam ve vasi bir hkmet haline gelmesi mm kn deildir. 2 Ermenistandaki para fkdan o nisbette mahsustur. Muave neti nakdiyede bulunulmad takdirde hkmetin temadii hayat mm kn olamayacaktr. Bu halde bulunan Ermenistandan aldmz haber: (5 ve 6 Tem muz gnleri Ermeniler Erivan civarnda bulunan Byk Vadi Kasaba sna (Byk bir Trk ky) hcumetmiler fakat malben ekilmi ler. 800 maktul, 1200 mecruh varm. ki top, 6 makineli tfek, bir hay li ganaim Trklerin eline gemi. Harekta memur Generalin verdii mahrem bir emir de ele gemi. Muhteviyat slamlarn kmilen imha ve Araa dkleceidir. Taarruz eden kuvvetin kumandan olan bu Cenerali imzas Ceneral Mayor olkonikoftur.) Vakav mteakip Erivan'dan iki ngiliz zabiti gelerek Ermenilerle slmlar bartrracaz, toplar da ngiliz ktaatnndr, diyorlar. Top lar alp defoluyorlar. Bu zabitlerin ngiliz niformasn havi iki Erme ni olduunu bilhare slmlar anlyor. Ermeniler takviye alarak tekrar kasabay saryorlar. te nfus ve paras kalmayan Ermenistan ngilizlerin klavuzluuyla Elviyei selseyi igal ettii halde kabna samad grlyor. Mthi surette Amerika, ngiltere ve Fransa muavene tine gark olmakta bulunan Ermeniler Sivas a diye iirler, hlyalarla sermesttirler. zmiri igal eden Yunanllarla Elviyei Selsemizi daha evvel ayn oyunla igal eden Ermeniler Kzdrmakta el skacaklar ve Kzlrma Trk kan ile hakik kzl yapacaklarm. Ermeni ve Rum millet leri Trk bomak iin kiliselerde yeminler* etmiler ve ediyorlarm. Medeniyet dnyas bu kzl gn tesit edecekmi! Zavall iki clz mil let! kiniz de Trkn ayaklalar altnda can vereceksiniz. 5/Temmuz da Kemal Paamn Ankara 20. Kolordu Kumandan Ali Fuat Paaya ve Sivasta 3. Kolordu Kumandan Refet Paaya verdii emirler un lardr: ,

www.ceddimizosmanli.net

ifre: Aceledir .
Ankarada 20. Kolordu Kumandanlna

Erzurum: 5/7/1335

1 Cemal Paann mezunen stanbula gittiini teesrle haber aldm. Gerek zatalileriniz ve gerekse Selahattin Bey hi bir sebep ve bahane ile kumanda mevTciini terk etmeyeceksiniz. Beyninizde ve bizimle sk ve daimi irtibatta bulununuz. 2 ibu felgrafname suretni Yusuf zzet Paa ile Bekir Sami Bey ve bilmum Kolordu ve Frka Kumandanlarna emin surette isal ediniz. 3 imdilik bana vukubulacak mahrem iaratmzda adresimi ifre ederek Onbeinci Kolordu Kumandanl adresile gndermeniz mucibi emniyettir. Yusuf zzet Paa ie Bekir Sami Beyin bizim ile irtibatlarnn sizin vastanzla olmasn temin buyurunuz. 4 bu telgrafn vusul ve icap edenlere tebli edildiinin iarn istirham ederim. mza: nc Ordu Mfettii ve Fahr Yaveri Hazreti ehriyar
M . Kemal

15. Kolordu Kumandan


Kzm Karabekir

Svasta 3. Kolordu Kumandanlna.

ifre

Erzurum: 5/7/1335

Hkmeti merkeziyenin tazyiki neticesi olarak menafi millet ve memlekete mugayir yapmas muhtemel tebligat kontrol veya tevkif iin muhabere kanal olan mhim merkezlerde icabnda tatbik edilmek zere hemen tedabir ve tertibat aln maldr. Bu noktay ne hkmete, ne de telgraf memurlarna his ettirmemek lzm dr. bu telgrafn vusul bildirilecektir. nc Kolordu, Yirminci Kolordu ve bu da Oninkinci ve Ondrdnc Kolorduya ve o da Bekir Sami Beye ve Onbeinci Kolordu, Onnc Kolorduya isal edecektir. bu telgrafn vusul ayn suret ve tarik ile bildirilecektir. mza: nc Ordu Mfettii ve Fahr Yaveri ehriyar Mirliva Mustafa Keml 15. Kolordu Kumandan Mirliva
Kzm Karabekir

Cemal Paa harekete gemeyi teklif ederken stanbula anszn me zun gitmesi fena tesir yapt. Kemal Paann imzasile telgrafhaneler bir ey kabul etmemek emrini almlar, Erzurumdan keidesi mmkn ise de mahrelerinde iptal ihtimalinden dolay artk imzasn ifre ederek benim imzamla muhabere zarur oldu. Kemal Paa imzasnn stndeki Yaveri Hazreti ehriyariyi yine kaldrmyordu. 5/Temmuz akam stanbulda Harbiye Nazn Ferit Paa, Mustafa Kemal Paa ile makine banda grmek istedikleri bildirildi. Birlikte telgrafhaneye gittik. 6 :11 sonraya kadar be saat makine banda grld. Ferit Paa diller dkyordu. Diyor ki Paam, evketmeabmz sizi o kadar sevi yor ki ben gpta ediyorum. stanbula geliniz, hayat ve istikbaliniz m emmendir. Muhavere 6/Temmuzda dahi devam etti. Memleket mah volacak, tilf mmessileri yarma kadar cevap bekliyor diye zelil ve

www.ceddimizosmanli.net

miskin eyler yazp durdu. Memleketin bu tehlikeli dakikasnda felkete tavassuttansa sen de efrad millet arasna gel kar ihtarna yine zelilne szlerle behemehal stanbula geliniz diye srar edip durdu. zmirden Nurettin Paay kaldrarak yerine ciz Ali Nadir Paay koymakla zmir felketini teshil eden hkmet bu sefer de dier kumandanlar srasdle tebdile mi kalkmtr. Bu ar mesuliyeti kimler ykleniyor. Va- tann istils teshil edildii binerek mi icraat yaplyor, diye tarih bir sual sorulmasn Mustafa Kemal Paaya teklif ettim. Yazld. Mesele nin kat halli 8/Temmuz akam yaplacak muhabereye kald. Bu Fe- . rit Paann, Jandarma tensikie memur Fransz Klute 2/Martta Ben Trk deim, Msrlym, orduya lzum yoktur gibi adiliklerini stanbulda kulamla iitmi ve arkadalar da ikaz etmitim. Daha o akam tesbit ettiim bu muhavereyi bir daha alkadarlara okudum, padiahm ne namussuz bir muhit iinde bulunduuna herkes hayret ediyordu. Cemal Paay da Mustafa Kemal Paa gibi stanbula istedikleri ve onun da kabul ettii anlalyordu. Refet Paann /Temmuz telgrafna na zaran Cemal Paann Konyada istinat edecek bir kuvvet bulamadna hkmettim. Esasen harekete gemek teklifi bir kuvvete istinattan ziya de Ravlisonun beni tevik ettii gibi talyanlarn da Cemal Paay doruca veya vasta ile tevik ettiklerine kanidim. Mustafa Kemal Paa bilhassa Fuat Paann, da gitmesi halinde garpta istinatsz kalacamzdan korkuyordu. Ben Fuat Paann merdliginden ve fedakrlndan emindim. Marnileyhle bugn muhabere de ettik. (ark mntakasmdaki ahval ve vaziyeti ve Mdafaai Hukuku Milliye tekiltnn ne derecelerde ilerlediini ve Ermenilerin vaziyetini, hududun te tarafndaki hdisat ve temaylt mhimmeyi) soruyordu. Kafkasyadan ve Avrupadan haber: alan yegne makam ben idim. Vazi yeti btn Anadoluya istediim tarzda tasvir eder ve herkesi inandra bilirdim. tilf menbalar, stanbul, bedbin dnen her az yalan yan l havadisler doururken benim kuvvei maneviyelerin pek dt ve kumandanlarn zlmesi korkusu olduu u zamanda gzel eyler yaz maklm millet iin hayrl olacan dnerek kararla atideki vaz yeti bdirdim. Bunda bize ait olan yanl deildi. Kafkas vaziyeti de hoa gider havadislerdi. Bu havadisleri her tarafa neir ile beraber Ali. Fuat Paaya da yazdm. Ali Fuat Paann sorduu ve cevabm aynen unlardr:
Zata Mahsustur ,
IS. Kolordu Kumandanlna

. a g
M

Ankara: 6/7/1335

Telgraflar hakmdaki karan musibi bildiren telgrafnameyi aldm. Burada he nz bu gibi zaruret tahadds etmedi. Vukuunda ayn tarzda hareket edilecei ta biidir. Mustafa Keml Paa Hazretlerinin Erzurumda bulunduklarm istidll edi yorum. O taraflarda ahval ve vaziyetin derecei inkiafile mdafaai Hukuku Miliye tekiltnn ne derecelerde ilerlemi bulunduundan ve ara sra hudut boyuna gel-

www.ceddimizosmanli.net

dikleri istihbar edilen Ermeni ekiya ve taburlarile hududun te tarafnda cereyan eden hdisat ve temsylt mhimmenin ltfen tebliini rica edcim. 20. Kolordu Kumandam
Ali Fuat

Zata Mahsustur 20. Kolordu Kumandanlna

7/7/1335

Mustafa Keml Paa Hazretleri Erzurumdadr. Ahval ve vaziyet bu havalide pek iyidir. Mdafaai Hukuku Milliye tekilt da pek kuvvetlidir. Vilyat arkiye kongresi Erzurumda itima etmektedir. Hududun Kars cihetinde Ermeni mezalimi devam etmekte, msliimanlar da mukabelei bilmile mecbur olmaktadr. Ermenilerin yalnz Tanaksiyon komitesi Boleviklik aleyhinde ve muharebededir. Dier b tn Kafkas akvam Boleviklerle ittihad etmilerdir. Harekt cesimeleri Batuma tevecch ettii istihbar olunuyor. ngilizler Batumu tahliyeye balamtr. Tem muzun on beine kadar ngilizlerin Kafkasya dahilinde kuvvelteri kalmayaca zannolunuyor. Ermenilerin manen ve maddeten pek dkn, bulunduklarn arz eylerim.
Kzm Karabekir

Mmtakam dahilinde tatbik ettiim atideki drt maddenin umum koiordularca tatbiki iin Mustafa Kemal Paaya teklifte bulundum. Kabul ettiler. Bervechi ti tamim ettik:
No. 444 ,
Kolordulara Tamim

Erzurum 7/7/1335

1 Tekilt askeriye ve millye hi bir suretle ilga edilmeyecektir. 2 Kumanda hi bir suretle terk ve ahare tevdi olunmayacaktr. 3 Vatann herhangi bir tarafnda yeniden vaki olacak dman igal ve ha rekt um^m orduyu alkadar edecek, hasl olacak vaziyete nazaran mdafaai memlekete mtereken tevesl olunacaktr. Bu sebeple kumandanlar derhal birbiri ni haberdar edeceklerdir. 4 Eslha ve mhimmat kstiyyen elden gkarlmyacaktr. 5 bu ifre muhteviyat Onbeinci Kolordu Kumandanlnca malmdur. Mezkr Kolordu kumandanl Diyarbekirde Onnc Kolordu Kumandan Vekili Cevdet Beye bildirilecektir. nc Kolordu Kumandan Refet Beye ve Yirminci Kolordu Kumandan Ali Fuat Paaya tebli edilmitir. Ali Fuat Paa Konyada Cemal Paa Hazretlerile Miralay Selhattin Adil Beye ve Bursada Sami Beye ve o vasta ile 14. Kolordu Kumandan Yusuf Paa Hazretlerine verecek ve telgrafnamenin makamat mezkre tarafndan ahz olunduunu ayn tarikle bildirilecektir. Bekir Sami Bey ibu telgrafname ruhteviyatile derdesti takdim olan izah emin bir vasta ile Edirnede Miralay Cafer Tayyar Beye isal edecektir. nc Ordu Mfettii, Fahr Yaveri Hazreti ehriyar Mirliva Mustafa Keml. 15. Kolordu K. Mirliva Kzm Karabekir

www.ceddimizosmanli.net

Kolordulara Ts-naim

7/2/1335 tarih ve 444 sayl ifreye zeyildir: 1 stikllimizi muhafaza urunda teekkl ve taazzuv etm olan mill kuvvetler her trl mdahale ve tecavzden masundur. Devlet ve milletin mukadderatmda iradei milliye mil ve hkimdir. Ordu, makam muallay hilfetin masu niyetini dahi kfi olan ibu iradei milliyenin tbi ve hadimidir. 2 Mfetti ve kumandanlar herhangi bir sebeple kumandadan skat edildik leri takdirde kendilerini istihlf edecek zevat tevhidi mesai olabilecek evsafa malik bulunursa kumanday tevdi ve fakat mmtakay nfuzlarnda kalarak vezaifi milyelerini ifaya devam edeceklerdir. Aksi takdirde yani bir ikinci zmir vakasna meydan verebilecek kimselerin tyini halinde kumanda asla ters olunmayacak ve folmum mfetti ve kumandanlar tarafndan emniyet ve itimadlar selb olunduu serdile muamelei vaka red olunacak ve kabul edilmeyecektir. 3 Memleketimizi kolaylkla igal maksadna matuf olmak zere tilf dev letleri tarafndan vaki tazyikat neticesinde hkmet herhangi bir cta ye tekilt askeriye ve milliyemizi ilgaya emir verirse kabul ve tatbik edilmeyecektir. 4 Aml ve gayesi stiklli Millinin teminine matuf olan mdafaai hukuku milliye ve reddi ilhak cemiyetlerinin ve teebbsatnm zaaf ve inhilline badi ola cak herhangi bir tesir ve mdahaleyi ordu katiyyen men edecektir. 5 Devlet ve Milletin temini istiklli gayesinde bilcmle memurini mlkiyei devlet ve Mdafaai Hukuku Milliye ve Reddi lhak Cemiyetlerinin Ordu gibi me ru mzahiridir. 6 Vatann herhangi bir mmtakasma taarruz halinde umum millet Mda faai Hukuka amade bulunduundan bu gibi hdisat vukuunda tevhidi icraat der hal her taraf birbirini en seri surette haberdar ederek vahdeti harekt temin oluna caktr. bu mukarrerat bilmum vilyat Mdafaai Hukuku Milliye ve Reddi l hak Cemiyetleri ve millet namna idarei kelma selhiyettar zevat ile bil istisna umum Ordu ve Makamat Mlkiye resas ile vukubulan mahaberat ve mzakeratm neticesidir. Arza dellet eylerim. 7 Evveliyatndaki beinci madde aynen: bu ifre muhteviyat Onbeinci Kolorduca malmdur........... Bekir Sami Bey ibu mukarrerat emin bir vasta ile Edimede Cafer Tayyar Beye isal edecektir. nc Ordu Mfettii, Fahr Yaveri hazreti ehriyar Mirliva Mustaa Keml. 15. Kolordu Kumandam Mirliva
Kzm Karabekir

8/Temmuzda Ermeniierden baz malmat geldi. Hudut boyuna kadar slm kylerini yama ve katliama balamlar. Ravlinson bu gece Hasankalede idi. Gelen malmat mevsuktu. Ermenilerin bu tecavzleri phesiz ki ngilizlerin emriiedir. Mustafa Kemal Paa stanbuldan is teniyor, makina banda muhabere olurken ortala dehet vererek aleyhe cereyan yapmak maksaddle olduuna phe etmiyorum. Biran evvel Sarkama giderek gzlerile grmesini telefonla syledim, tahri ren de unu yazdm:

www.ceddimizosmanli.net

..

Erzurum: S/T'emmu2/1335

ngiliz Kaymakam Ravlinson B ey Cenaplarna 1 Ermenilerin Kazman ve civar ahalii islmiyesini katiam suretile imha ya baladklarn tahlisi nefs maksadile firar edenler haber vermektedirler. 2 Ermeniler (Kurudere)yi basarak be erkek, kadn ehit ettikten sonra 33 erkek, 1 gelin, 1 kz, 440 mevaiyi alarak gtrmlerdir. s 3 4/Temmuzda (Kars) ile (Olti) arasndaki (Akakaleye tbi drt kariyeye baskn yaparak birisinin insanlarm kamilen, dierlerinden altmar adam gtrp kestikleri bildirilmektedir. Bu kariyelere baskn yapan Ermeniler be top, yedi makinal tfek istimal etmilerdir. Bu kuvvetin kumandan Arak namnda birisi imi. ' 4 (Yzku) kariyesinde bir islmm kardeile kars ve kzn da Ermeniler gtrmlerdir. 5 Ermeniler (Karakurt) mmtakasnda slmlar katliam etmeye devam et mektedirler. Hudut haricinde cereyan etmekte ve um in zerine de pek derin tesirat yapmakta olan bu ahvali mellimeye cilen bir netice verilmesini ve mesulerinin tecziyesi ile bizi de bu hususta tenvir etmek ltfunda bulunulmasn ok xica ve takdimi hrmet eylerim efendim. 15. Kolordu Kumandam Mirliva Kzm Karabekir

Akam Mustafa Kemal Paa nezdine gittim. Yine Mabeyinle muha bere edildi. Kemal Paaya Baktip Fuat Bey vazifesine hitam veril diimi bildirdi. Ben istifay mnasip gryordum. Btn muhitimiz de bu fikirde idi. Azledilmesinin Ordu ve Halka suitesirinden korkuyor dum. Netekim de yle oldu. Artk askerlikten istifa ile mnasebetsiz bir vaziyete dmemesi lzmd. Bunu kabul ile askerlikten de istifa ettiini yazd. Kemal Paa pek meyustu. Ben kendisine hrmet ve samimiyette kusur etmeyeceimi pek samim ve cidd bildirdim. Hazrol vaziyetinde selmla bundan sonra dahi ne emirleriniz varsa ifay bir eref bilirim, dedim (1). Ermenilerin katliamlar ve istikbal iin mthi hazrlklarna ra men Dahiliye Vekleti valilere seferberlik emirleri verilirse yapmayn diye bir tamim yapm. Ben de mukabil emri verdim:
3. Kolordu, 13. Kolordu, 20. Kolordu Kumandanlklarile kinci Mfettilik, Trabzon, Sivas, Erzurum, Diyarbekir, Van, Bitlis vlyetlerile Samsun, Erzincan Sancaklarna, Bilumum Kolordu, Mfettiliklere Erkn Harbiy e i Umumiye ( Berayimalumat)

Bir tehlike vukuunda seferberlik ilnna kanunen selhiyetim vardr. Meclisi vkel kararile dahi Harbiye Nezareti elilesi hudutdan hi bir Ermeninin geiril memesi ve milleti msumei islmiyenin her trl taarruzdan vikayesi iin iktiza eden tedabirin ittihaznda serbest suretiyle bu hakk kanunimi istimale tekiden (1) Bu grmede Rauf Bey de bulunmutur. Bu vakay canlandran mek tu bu ,. aynen kitabn sonuna koyuyoruz (Nir).

www.ceddimizosmanli.net

msaade etmitir. Bu byle olduu' halde Nezaretin 26/Haziran/1335 tarihli ve Al Keml imzal tamimininm Kolordum mntakasmdaki valilere dahi tebli edildiini maattessf pek ge olarak haber aldm. Bu tamimde memurini hkmet ve halk mza kumandanlar tarafndan verilecek seferberlik emrine itaat etmemeleri ve b fesadm nn almak iin ne yapmak lzmsa yaplmasn aksi halde o emri veren ler gibi icra edenlerin de mesul edileceini sylyor. Ne gibi bir saik ile yazldn anlamadm bu tamim eer madunlara tebli edilmi ise derhal iptal edilmesini her makamdan rica eylerim. Bu havalinin mdafaai namus ve hayat uhdeme mevdudur. Herhangi bir mmtakasna taarruz vukuunda vereceim seferberlik emrine her kim itaat etmez veya fiilen veya kavlen ikl ederse derhal divan harp kararile mahv ve ifna olunurlar. Yz binlerce hedamzn titretii bu topraklar elden giderse Anadolunun batan baa bir islm mezarl olacam herkesin bilmesi l zmdr. Kanunun hkmnden ziyade Cenab Hakkn gazap ve lanetinden korkulma snn icab edenlere tebliini rica ederim.
Kzm Karabekir '

8/Temrmz tarihile Ali Fuat Paa stanbuldan bildirilen mufassal malumat bildirdi. 9 da aldk Hlsas yleydi: Her taraftan Trk bomaya almak berdevam. Bir taraftan da, bizi avutmaya alyorlar. Eraenier, Rumlar mttefik an Ermenistan ve Pontos emellerine komakta. Bunlar ngiliz, Fransz ve Amerikal lar himaye ediyorlar. taly anlar, Rumlara kar bize hafif muavenette bulunuyorlar. Romanyadaki Yunan ktaat umumen zmire nakil olunu yor. Oradaki Fransz ktaat da Frasaya nakil olunuyor. Jandark zrh ls ie iki torpito Boleviklere iltihak etmi, mtebaki gemiler de kendi liklerinden stanbulu terk etmiler. Yunan ve talyan gemileri de stan buldan gitmi, yalnz ngiliz harp gemileri kalm. Paristeki murahhas larmz koulmu. stanbuldaki Franszlar bizi avutmaya alyorlar. Maksatlar avlamaktr. Yunan mehafili Trakya ve stanbuldan kat mit ile pek meyus olmular. Hatt zmirden de phe ediyorlarm. Malmat 011 alt madde olup en mhim olan on altnc madde aynen udur: (Rus Bolevikler! Krmda Bahesaray umuru arkiye ubesi tekil etmiler. Dersaadete bir adam yollamlar. Bu adam bizden bir iki mu rahhas istiyor. Teklifi hilfet ve esasat diniye beyneLislm bilinecek eydir. Bizim istediimiz derhal demokrat bir idarei hkmet tekili, amele ve kylnn himayesi iin tekiltn icras ve idareye itirakleri olsun, byk sermayeler ve imtiyazlar, irketler, bankalar, cemaat na mna devrolunsun. Trklere nakden Krmda aitu gm olarak ihzar etmiler. Muavenet ve harekt mtereke! askeriye icrasnda yardma hazrlar. ngiliz ve Franszlar memleketimizden tard olunsun. Biz bir murahhas yollayacaz. artlarmz hemen ayn eyler. Fakat murah has imzaya mezun olmayp kararlarn bize yazacak. Alaca mezuni yet zerine imza edecek. Bu da sizin tasvip ve kabulnze gre olacak tr. smi sonra yazlacaktr. Bolevikler byk kuvvetlerle Moskova et rafnda seferberlik yapyormu. Maksatlar belli deilmi.). Ayrca gelen haberlerden Fiyuma-Ja- talyanlarla Franszlar arasnda- 2 ve 6

www.ceddimizosmanli.net

Temmuzda msademeler olmu. .Franszlardan 8 zabit, 139 nefer mec ruh, 15 maktul varm. Btn bu malmattan en mhimleri Besarabyadaki itilf ktaatna Boleviklik sirayeti, itilf devletlerinden tal yanlarn ayr vaziyeti bizim iin ayan memnuniyet fakat memleketi mizi ezmek. ve paylamak projelerinde iareket berdevam. Boevikleisin bize yardm tabi ve hoa gider bir ey. Ancak bizi de Bolevik yap maya almalar Mustafa Kemal Paa ve arkadalarnn 23/Haziran Amasya mukarrertmn nc maddesinde (Bolevikliin memleket iin bir mahzuru olmayaca dnld) tabili beni epeyce dndr d. Enver Paann Harbiye Nazrl zamannda Erkn Harbiyei Umu miye stihbarat ubesi Mdr olmaklma ramen Harbi Umumiye girerken bilmekliim vazife icab lzm eyleri yalnz ben deil alkadar daha bykler dahi bilmedii gibi bu sefer daha mesul ve messir bir mevkide iken de emri vakiler karsnda kalabilir miyim? Geri btn kuvvet elimde fakat zaten memleket lzm olan bir vah dete malik deil iken birinci derece arkadalar arasnda kacak mbayenetleri her midimizi mahvedecei kat idi. Bunun iin Mustafa Ke mal Paa ve Rauf Bejde bu hususu ak grtk. Bolevikliin bizi bsbtn inhiile uratarak her kavi milletin vatanmzdan bir para y istilsna -mntehi olabileceini Boleviklerle temasn benim vastam la olmasn dier temaslarn malmat almak kabiline inhisarn tesbit ettik. Biri Moskovaya, dieri Bakya olmak zere iki memur gnder dik. (1). 10 Temmuzda Erzurum Kongresinin toplanmas' mukarrerdi. Fakat z kmilen toplanamadndan tehir olundu. Erzurum murah haslar taayyn etmiti. Mustafa Kemal Paa ile Rauf Beyin de Erzu rum murahhas olarak kongreye alnmas hususu, mhim mnakaala ra sebep olmu. M. Kemal Paa aleyhine mthi propagandalar oluyor du. M. Kemal Paa azlolunmasna ve kendisinin de askerlikten istifas na ramen ne niformasm ve ne de padiah kordonunu karp atam yordu. Erzurumlular nihayet u karar bana Mdafaai Hukuk Reisi Hoca Raif ve zdan Necati Bey vastasne M. Kemal Paann ikamet ghnda hatt beraber oturduumuz odann bir kesinde tebli ettiler. (Bz M. Kemal Paann kongreye gelmesi bizim iin iyi mi fena m ola cana karar veremedik. Aleyhde bir ok szler vardr. Halkn son ka rar sizin reyinizdir. Biz girsin derseniz intihab olunacaktr muvafaka tiniz yoksa kabul, olunmayacaktr.) Bu resm teblii ka gndr hususi olarak iidiyorum. Bir ordu kumandam, bu felketli zamanda milletin si nesine smyor, efrad milletten oluyor, sonra !halk onu kendim ona vekil yapmakta tereddt ediyor. Bu ne ac bir vaziyettir. Yarn bam
(I ) Moskovaya gnderdiimiz doktor Fuat Bolevik olmu, bir Bolevik kzileevlenmi, arka avdetinde fikri bsbtn deimi ve Bolevikler hesabna al mtr. Tafsilt gelecektir. Bunun gibi Azer Binba Yusuf Ziya da vardr.

www.ceddimizosmanli.net

kar da vaziyetin bu olacana ac bir misl, deil mi ? diye ka gndr tandklarma hasbhal ederken aldm cevaplarn hlsas: M. Keml Paann. Erzurum kongresile ne mnasebeti var. ark halkndan m rekkep bir Erzurum Kongresinin tesiri bakadr. VM . Keml Paa bil hare keyf iler yaparak Mill kuvveti istedii yere srkleyebilirmi. Askerlikten istifa ettii halde hl niforma ve yaver kordonu tama s, ihtirasna delilmi. Kumandanlk niformasn tahakkm iin tayormu... daha birtakm ahs szler. Btn bunlara mukabil, (ahsna , olan itimad dolaysile mesuliyetini kabul ediyorsa onun sznden k mayz!) la d yekn ediliyordu. Bu cereyan tabiatile M. Keml Paann kulana da gidiyordu. Ve tabiatile endie ve iztirap iinde kvranyor du. \Erzurum kongresine alnmad takdirde bir hi olacan kendisi de sylemiti. Halbuki benim kendisini stanbulda iken arka davetim bu nun iin deildi. Halkn murahhaslarna o tebli ve tebell kesinde unu syledim: (M. Keml Paa kongreye yalnz murahhas deil, reis dahi yaplmaldr. Bir Ordu Kumandam hayatnn btn kazancn sz ler iin feda etmitir. Samim alacana millet kararndan aykr i ler yapmayacana itimad. etmeliyiz. Bununla beraber byle vaziyet karsnda dikileceime pheniz var m?). Mesele hal olundu. 10/Temmuz gn Trabzonda saat 2.00 sonra da Boztepede Krmz cephanelikte bir infilk vukubuldu. Deirmendere cihetindeki erzak ve tehizat ambar kt. Mcavir mahalledeki binalar ekseriyetle harap oldu. Bir zabt ve mufahz ehit, bir zabit ile 3 nefer mecruh, ahalisin den on yedi kii vefat, be ar yaral, 70 hafif yaral, drt hayvan mrt, on drt hayvan yaral oldu. Kulardan kalma 3500 sandk dinamit ve bir hayli miktar barut ve 15 lik 300 mermi zayi oldu. Ermenilerin hu dudumuz zerine kadar top ve makinal tfek seslerile slmlara katliam yapmalar bunun Ingiliz memurlarnn tevikile olduu gibi tam kongre olacak bir gnde Trabzondaki bu infilkn da yerli Rumlar tarafndan pek mahirane yapldna phe kalmad ise de tekil ettiim heyeti tahkikiye mevad infilkiyenin tesirat havaiye ile tahalll ihtimalini rapor etti ler. Vaka mahalli alt st olduundan bir ip ucu bulunamad. Yalnz Ravlinson kongrenin olmamasna ve Keml Paann kongreye alnma masna var kuvvetile alyordu. Bunlar olursa arkn akibeti phe siz felket olacakm. Halbuki henz mit varm! Ermeni katliamnn Pozat ve Mecitli kyleri katliamn ve Karakurt istikametinden Erme ni top ve makinal tfek atelerinin iitilmesinden herkesin fevkalde mteessir bulunduunu ve bu cinayetleri gidip yerinde tahkik etmesini bu 10/Temmuz gn kendisine yazdm. Bu vakalarn ngilizlerin tesirile olduunu iaa fena tesir yapyordu. Herkes, ngilizlerin her fenal yapabeceinden onlar darltmamak lzumunu mnakaa ediyordu. Bunun da bir propaganda olduu belli idi. Bunun iin ben de Erzurum Mill kararndan, sonra Ermenilere lzm olan terbiyeyi vereceimi, bunu ngilizlerin de hakl grdn, Pontoseularm ise bam kaldrarak kuv veti olmadn, Sarkam ocuklar kasabas yaparak binlerce yetim-

www.ceddimizosmanli.net

!
i

s ? i

< f :lj j :

leri orada toplayacam, ormanlarndan Erzurum ve sarkn ihtiyacn bedava vereceimi propaganda yaptryordum. l/Temmuzda bir Ermem keif kolu Beyazt mntakasmda bir postamza taarruz etmi ise de. tard edilmitir. 12/Temmuzda, kongre idn gelen murahhaslar beni ziyaret ettiler. Teci ettim. Ktaatmzn kongrenin emrine hadim olacam, memleketimizi ve istikllimizi kurtarmak iin esas kuracaklarn, tilf kuvvetierinin bir i yapacak halde olmadm, neticenin Ermeni. ve Rumlukla msademeden ibaret olacam, bunu da Trk milletinin nasl olsa baaracam, en mhim olan mes'elenin kongre ile Mill birlik ve mill kuvvetin gsterilmesi lzumunu izah ettim. Bir habis, (Orduya artk lzum yoktur. Herkes silhn evinde tasn, harplik i kalr mamtr) dedi. (Siz kimsinz ve bu fikri nereden aldnz?) dedim. * (Srmene murahhas mer Feyziyim. Harbi Umum oldu bitti. Artk. hl harp fikri memleketi tahrib eder. Kanaatimdir ,orduya lzum yoktur. Ordular datmal) dedi. Erzurum kongresine gelenler arasnda byle bir zehirli diman bulunmas vahim idi. Kendisini mmkn mertebe ikaz ettim ve hudut zerinde Ermeni toplar patlarken Erzurum Kongresine gelen bir murahhasn byle bir fikrinin bir daha izhar edil memesini syledim. Kendisini bir ksm halk intihap etmi, belki ahvale pek bignedir diye fazla hrpalamadm (1). 13/Temmuzda Kongre mu rahhaslarna iadei ziyaretle ne stanbul hkmetinden ve ne de tilf' kuvvetlerinden korkmamalarn tekrar - izahla lmek veya yaamak karanmn ellerinde olduunu syledim. Sahil murahhaslarnn da ngiliz donanmasndan endielerine kars ngiliz milletinin ark ilerine kar madn], bir ngiliz neferinin burnunun dahi kanatmayacaklarn hay krtklarn binaenalej^h donanmann bostan korkuluundan baka bir ey olmadm anlattm. arkn kumandam azndan byle eyleri iitinekten mtevellit memnuniyetlerini sylediler. M. Kemal Paay hl mteessir grdmden bugn kendilerine ve Rauf Beye u tarih vesikalan yazdm takdim ettim.
Erzurum 13/7/1335
Mustafa Kemal Paa Hazretlerine

:. ! !i \ j i1 ! , 'j jj i;' H n f M j:
.

ji,
hjj

il i'S

^ m :jj

Hidemat ve fedakrl btn cihanca msellem olan ve ordu ve milletin mabeliftihar bulunan zat samilerinin istifaya mecburiyetlerinden dolay ahsm ve kolordum son derece mteessirdir. Yalnz gayei mukaddesi milliyemiz iin mcahededen hi bir an geri durulmayaca hakkmdaki vadi samileriyle mteselli ol duumuzu arz ile vatan ve milletimiz iin her trl mesaide Cenab Hakkn mu vaffakiyetler ihsan buyurmasn tazarru eder ve kolordumun ihtiramat ve tazimat mahsusasm takdim eylerim efendim. 15. Kolordu Kumandam Mirliva
Kzm Karabekir

< [ ;

* :

(1) Bu habis Trabzona avdetinde kongrenin, M. Keml Paa ve Rauf Beyin : aleyhinde neriyatda dahi bulundu. Derdestle divan harbe verilmesini emrettim... Fakat stanbula kat. Tafsilt gelecektir. "

www.ceddimizosmanli.net

M
, 'Erzurum 13/7/1335
Bahriye Nazti Esbakt Rau Beyefendi Hazretlerine

'

imdiye kadar vatana pek anl ve erefli hidemat ifasiyle tarihi millimize kymetli sahifeler yazdran zat samileri gibi bir recul hkmetin vatan ve mille tin saadet ve selmeti iin bir ferd sfatiyie almak zere btn varlndan vaz geerek Erzurumu terif ve bu gayei mukaddese uranda her trl fedakrl ihtiyar buyurmas vatann istihls iin yrekleri arpan btn insanlara byk bir teselli ve rnid bahetmitir. Herhalde muvaffakiyetlerini ve mlk millete nfi hizmetler ifasna mazhari yetlerim Cenab Hakdan temenni eyler ihtiramat ve tazimat faikam takdim eylerim. 15. Kolordu Kumandam Mirliva
Kzm Karabekir

f Mustafa Keml Paa ve Rauf beyle vaziyeti grtm: Ermenilerin pek" mardklarn, ngilizlerin Mtareke mucibince diye toplyac aklar silh ve mhimmatmz Ermeni arazisinden geirmekle Ermenilerin ma neviyatlarn ykselterek Erzuruma yrtmeye altklarn, Erzurum kongresi esnasnda bir taarruza mnm kalmaklmz da dnerek icabeden hazrlklar yaptm ve 15/Temmuzda hududa kadar ktaat tefti ve tatbikat yaptracam izahla esas projem olan Elviyei selsenin istirdadm, Ermenilerin silhtan tecridini ve Ermenistann rehine olarak igalini ilk frsatta tatbik etmek lzumunu syledim. Keml Paa sordu: Bu harekt muvaffakiyetle yapacana midin var m? Ne kadar sa manda Ermeni ordusunu databilirsin? Geen sene hemen ayn kta atla ayn arazide harekt muvaffakiyetle yaptm syledim. Ermeni ordusunu fena hrpalamtk. Geri klliyetli silh, cephane almakta drlar. Fakat mnen, gerek ahsmdan ve gerekse Trk askerinden ylgndrlar. Baka bir hkmetten yardm grmezlerse birbuuk iki ayda meseleyi hal ederim. Bugn iin bir taarruzlarm muvaffakiyetle defederim. Boleviklerin imal Kafkasyaya girmese Ermemlerin mn ferit kalacaklarn kat gryorum. te bu frsat karlmamaldr. Eer ngiliz ktaat kamilen Kafkasyadan ekilirse, Bolevikler Kafkaslara girmeseler dahi, Ermenilerin yine yalnz kalacam mit ede rim. Grclerle anlaabiliriz, onlarn derdi Batmdur M. Keml Paa fikrimi kabul etti.^ imdilik bir Ermeni taarruzuna kar intizarda bulunacam. Mem leketimizi istil eylerlerse ilk frsatta plnm tatbik edeceim. 15/Tem muzda otomobil ile ktaatm teftie ktm. Dokuzuncu ve on ikinci fr kalar grdm. Akam Horasanda on ikinci frka kararghnda kaldm, Ermenilerin slm katliamna mukabil, halkmza lzmgel en kuvvet ve telkinde bulundum. 17/Temmuzda Erzuruma avdet ettim. 17/18 gecesi Bayazt garnizonundan Nahciva mntakasmdaki TrkJeri takviye ile o mntkada eanete balya Ermenileri tenkile memur

www.ceddimizosmanli.net

olan yzba Halil efendi mfrezesi Fedai drt zabit, yedi nefer) zahi ren firar eklinde hududu getiler. <l4/Temmuzda Batum dan yolcu alp, akam hareket eden Rus bandral Kostantin vapuru. 15 de Trab zona geliyor. Yolda vapuru, yolcular otuz kiilik bir ete kamilen soy mu. Yirmi be milyon ruble tahmin edilen nukudu mevcudeyi ve ky metli eyalar almlar, vapuru cebren sahile doru yaklatrarak vapur kayklarna binip Rize yalanna kmlar. etenin ekserisi Hristiyan Grcs, mtebakisi slm Grcs ile sair unsurlardanm. Bunun da sahillerimizde asayi bulunmadn, tam Erzurum kongresi srala rnda, leme iln iin mrettep bir hokkabazlk olduunu zannediyorsam da ip ucu bulunmad. Ermeni mezalimi hakknda malmat gelip duru yor. Hududumuza iltica eden 7 hane Akakale muhacirlerini bizzat Er meni hkmeti memurlar tamamiyle soymular.^ Her vakay Ravlinsona protesto ediyorum. Ak telgraflarla da her tarafa ve stanbul hkmetine yazyorum. Cuma gnleri idman harektna btn Erzu- ; rum genliini yediden yetmie kadar kartarak, Kongre murahhasla rn davet ediyorum. 13/'Temmuz msameresi Keml Paa karargh ve murahhaslar huzurunda pek parlak oldu. Akam da Kolordu gazi nosunda ziyafet ve musiki msameresi verdim. Bugn erknharbiyei umumiyeden ve husis gelen malmattan herkes memnun: (Bolevikler Dobriceye girmi. ki Fransz frkas Bolevklere iltihak ettiinden mtebaki askeri ekmiler. talyanlar da malup olmular. Bulgarlardan Dobrice mukabilinde; muavenet istemiler. Harbiye Nazr gayri mmkn demi. Macarlar Vidini igal etmiler. Garbi Trakyada bir Bulgar frkas Yunan frkasnn taarruzunu defetmi. Amiral Kol ak malup olmu, bir ok esir vermi). Yzde elli noksanna dahi olsa, her halde lehimize bir hareket inkiafta diye sevinmemek mmkn de il. Hususile Erknharbiyei Umumiyendn Amiral Kolakm malubi yeti hakkmdaki haberi mevsuk. 20/Temmuzda Harbiye Nazr Ferit Ferit Paadan tideki ifre geldi. Tamim ettim. Klemansonun mektubu stanbul hkmetinin ifa bekleyen bir ok insanlara da hakikati, yani Milll kuvvetten baka varlmz kurtaracak mevcudat olmadn gs terdiinden hesabma Klemansona teekkr ettim:
Gayet Mahremdir 2/3162
Onbeinci Kolordu Kumandanlna

20/7/1335

Fransa Reisi Vkels Msy Klemanso tarafndan Parise davet edilen ve bic Fransz zrhlsyla nakledilen Sadnzam Damat Ferit Paann muhtralarna ceva ben yine Klemanso imza siyle marinileyhe verilen mektup sureti zirdedir: Harbiye Nazn
Ferit

Klemensonun muhtramza cevab


Reis Efendi: . Dveli mttefika ve mtereke meclisi lisi zat fahimaneleri tarafndan Hazi rann on yedisinde kendisine tevdi edilen muhtray en byk dikkat ve itina ile mtala etti. Verdii sze sadk kalan bu meclis bu vesika hakknda mtalt tiye-

www.ceddimizosmanli.net

I
-?s

yi derrneyan, etmek arzusundadr. Zati fahimaneleri Trkiyenin harbe girmesini inta etmi olan siyas entrikalarla bunlar takip etmi olan facialar hakknda ver mi olduu izahatta o zamanki hkmeti Osmaniyenin icra etmi olduu cinayat hi bir suretle tahfif ve tdil etmek istemiyorsunuz. Bu izahatta,Hkmeti Osmaniyenin itilf devletlerile hi bir sebebi niza bulunmadn ve Almanyann muti bir aleti suretinde hareket ettii, balangc mazeretsiz ve tarz devam da merha metsiz bulunan bu harbin imdiye kadar tarihi beerin kaydetmi olduu fecayii fersah fersah geen ktallerle terdif edildii resmen veya zmnen kabul edilen, fakat fenalklar Trk milletine atfedilemiyecek bir hkmet tarafndan ik edildii ve mslroanlarn hristiyanlardan daha az mteessir olmadklar, bu cinayata din bir taassup affedemiyecei ve Trkiyenin asrlarca anasr muhtelifeye kar takip etmi olduu tarz hareketin ananasile kabili telif olmad ve Osmanl mparator luunun idamesi, muvazenei diniyeyi lem iin elzem bulunduu ve siyasetle ada letin Hkmeti Osmaniyeyi harpten evvelki haline irca mir bulunduu iddia ve tezkr olunuyor; Meclis ne bu neticeyi ve ne de neticenin mstenidlcehi bulunduu delili kabul etmez. Meclis hkmeti hazrai Osmaniyenin bir takm sevaiki ahl kiye ile buna mecbur olmasa bile ki bu phesizdir icabat maslahat neticesi olarak seleflerince takip edilmi olan siyaseti tamamen takbih ettiinden bir dakika bile phe edemez. Hkmeti Osmaniyenin erkn, ferden ferden memleketleri iin bu kadar meum neticeler veren bu hareketleri takbih etmekte tamamen hakldrlar. Fakat umumiyet itibarile bir millet, siyaseti hriciyesini tedvir ve arzularn idare eden resa alem nazarnda muhakeme edilmek lzmdr. Trkiye bu dsturun hak l neticelerinden kendisini zde addedemez. u sade sebeple ki tarihi hayatnn , en vahim bir dakikasnda mukadderat merhamet ve meslekten mahrem olan ve muvaffakiyetten hsn istifade etmesini temin edemiyecek bulunan bir takm e hasn eline dmtr. Mamafi btn ktaat Osmaniyenin Devleti Osmaniyeye lzumu iadesini talep ve iddia etmekle muhtraya mnhasran kendi nazrlarnn hataiyat iin Trkiye'ye cebren kefaret verdirmek caiz ve muhik olmayaca zemi ninde, muhakeme! akliyeye istinad etmiyor gibi grnyor. Baldaki talep ve id diann sebeb ve vesaiki derindir. Bu iddia hakkidaki Trk hkimiyeti tarihini ve lemi islmiyetin vaziyeti hazrasm ehad ediyor. Meclis, bisd mnakaata giri memek ve zatlinizi, refakati devletinizdeki murahhaslar beyhude yere rencide et memek arzusundadr. Meclis, hasaili bergzidesini nazar tahsin ile grd Trk milletine kar efkr hayirhahane ile mtehassis bulunuyor; ne are ki bu hasail me'yannda anasr saireyi idare etmek kabiliyetini gremiyor. Bu husustaki tecarp, pek uzun bir mddet zarfnda o kadar sk tekerrr etmitir ki bunlarn neticesi hakknda en ufak bir phe beslemek bile ciz deildir. Tarih mteaddit muvaffa kiyetleri ve lkin ayn zamanda pek ok Trk nikbetleri kaydediyor. Muvaffa kiyetler bir takm akvam ecnebiyenin Trk hkimiyeti altna alnmasndan ve fel ketler ise akvam mezkrenin o hkimiyetten tahlisi giriban etmemden ibarettir.. Hatt muhtranzda bile daha dn hkimiyeti Osmaniye altnda bulunan bir takm ktaatn cismi devletten fek. ile memalik Osmaniyenin kltldne iaret, eyliyor. Mamafi, btn bu tebeddller srasnda ne Avrupada, ne Asyada, ne de Afrikada hi bir zaman vki olmamtr k Trk hkimiyetinin herhangi bir memleket zerinde tesisi akabinde o memleketin refahiyeti maddiyesi ve seviyei medeniyesi tedenni ve tenezzl etmemi olsun. Keza ortada hi bir misl yoktur ki herhangi bir memleket zerindeki Trk hkimiyetinin zeval ve inkraz zerine o memleketin refahiyeti maddiye ve esviyei medeniyeisnin tezayd ve taali etmediini isbat etsin. Avrupa hristiyanlar arasnda olsun, Suriye, Arabistan ve Afrika, mslmanlsr meyannda bulunsun Trk nereye galip sfatiyle girmise oray ancak harabye gtrm, Trk harp esnasnda kazandm sulh zamannda feyizlendirmek kabiliyetini asl ve kta gsterememitir. Bu, zaten istidad ve kabiliyatnm zemini tatbiki de deildir. Ahvali mesrudenn neticeyi mantkiyei yle olsa ge-

':v r<

;:v

www.ceddimizosmanli.net

'
STKLL. HARBM Z

^ r--']:'-;'-\ 'V -:

';:v '^ :;V ;: :o ; v * ? i;:^ v -;::; V ;;:.:


81

Tek: Trkiye, hi bir sebebi mazeret olmakszn ve hi bir taraftan tahrik edilmek sizin tilf devletlerine taammden ve kasden hcum ettiinden ve nihayet malup olduundan, gayri mtecanis Trk mparatorluunu tekil ve terkip eden akvam rnuhtelifenin mukadderatn tyin ve takdir eylemek vazifesini kendisine kar ga lip gelen devletlere tahmil eylemitir. Balca Hkmat mttefika ve mteretenin murahhaslarndan mteekkil meclisi li, bu vazifeyi bizzat Trkiyedeki ak vamn amal ve menafii daimesi ile tevafuk ettii nisbet ve derecede ifaya hahekerdir. Lkin meclis kemli esefle unu gryor ,ki: Trk muhtras bu hususta bsbtn baka mahiyette olan bir takm din rekabetlere isfcinad eden mutalata ileti sryor. Bu mutalata havalei semi ve itibar edilse, Osmanl mparatorluu nun temamiyeti mlkiyesi, bu mparatorluun hududu dahilinde yaysa msl man ve hristiyanlann pek de o kadar nefi ve hayn iin deil, lkin Trk boyunduruu asla tatm olmayan veya bu boyunduruun nasl bir siklet ile onu ta yanlar zerinde ar bastm unutmu olan adamlarn hissiyat diniyesine tebiyet iin muhafaza etmek iktiza ediyormu. phesiz dir ki vukuat ile o kadar az tetkik ve teyid olunan bir mtalaya imdiye kadar asla tesadf edilmemitir. Son har bin btn tarihi, mutalai meskrenin hi bir esasa mstenit olmadna delildir. Protestan Almanyann, Katolik Avusturyann, Ortodoks Bulgaristann ve Mslman Trkiyenin komularm soymak iin bir teebbs ve bir ittifakn ehemmiyet ve mul dinsi ne olabilir? Btn bu ide, Trk hkmetinin emrile vukubuan ve uristiyanln imhas, mtefekkir bir taassubun eserini hissettiren yegne vakadr. Lkin zat devletleri tam ayn zamanda ve ayn hkmetin emri ile bir ok bignah mslmanlann katil ve itlf olunduunu ve bunlarn adedi ile keyfiyeti katli ihata eden ahvalin fecaati, din bir tarafgirlik gsterildii hakkmdaki pheleri tahfif ve hatt izale iin kfi olduunu beyan buyurdunuz. Binaenaleyh harp esnasnda hkmetler pek az asar taassup gsterdiler. tilf hkmetleri ise hi bir eseri taassup gstermediler. O zamandan beri bu muhakemeyi tadil ettirecek hibir hdise zuhur etmedi. Herkesin kanaati vicdaniyesine rabet olundu. Makamat mukaddese kemli itina ile hae ve tecavzden masun bulunduruldu. Harpten evvel mslman olan akvam eFan bu dine mensup bulunuyorlar. Dine ait olan ey lerden hi bir ey deitirilmedi. Deien yegne ey merasimi diniyenin ifasna ait olan eriattr. Bu eriat ise itilf devletlerinin emr mrakabesini icra ve temi ettikleri her yerde ve her halde iyilemitir. Mslman bir hkmete ait arazinin klmesi btn memalikteki mslman dvasna halel iras edebilecei mtala snn yanl olduunu sylememize msaade olunsun. Mtefekkir bir dimaa malik olan btn msmanlar iin Dersaadette tahtna malik olan hkmetin tarihi, bir menba eref ve srr olmaz. Trk pek az ehli olduu bir ie erimeye yeltendi, ve evvelce serdettiimiz esbabtan dolay bu ite bittabi pek az muvaffakiyet gstere bildi , Trk, daha msait ahval dahilinde i bana getirilsin. Kendi zihniyetine daha muvafk bir :ouhitte ve daha az mevvi ve daha az mkil erait tahtnda kendi faliyetinin inkiafna, bir fesad ahlk ve entrika anane&i seyyiesile kat alka ettikten ve belki de bunu unutturduktan sonra meydan versin. Belki o za man. Trk, her daim nefsinde mevcudiyetini bahir delii ile isbat ettii ecaat ve itaatten gayr hasaili ibraz suretil e kendi memleketinin ve dolaysiyle dininin an ve aaasn tezyide muvaffak olacaktr. Zataliniz meer ki hat etmi olalm elbette mitlerimizi anlayacaksnz, muhtranzn calibi dikkat bir ksmnda mem leketinizin. vazifesi bundan byle btn kuvvetini mteksif bir hrs ktisad ve dimagye hasr ve vakf eylemekten ibaret olacam beyan buyurursunuz. Bun dan daha heyecan miz ve merak engiz bir tebeddl tasavvur olunamaz. Eer zat devletleri Trk rkma mensup insanlar arasnda, bu mhim inklp ve tekmle piva olabilirseniz size ibraza muktedir olduumuz btn muavenete elbette fcamamiyle kesbi liyakat edeceksiniz. htiramat faikam ltfen kabul buyurunuz.
Klemanso

j j j j i i j j
i

j j j j] 1

www.ceddimizosmanli.net

Bizim btn dncelerimiz, Erzurum kongresini u veya bu devlete ricaya, minnete deil, millet kuvvetiyle hakkmz kabul ettirecek esas lara tevcih idi. Keml Paa, Rauf Bey, ben bu hususta daima temasta ve hazrlkta idik. Drt frkal kolordum, en ufak teferratiyle eimde ve maksada sadkt. ark halk da kemli samimiyetle beraberdi. Basa, tek tk fenalar bittabi her zaman her yerde bulunurdu. ayan dikkat olan hkmeti mahalliyelerdi. Bunlar daima bedbin ve ler-ey bitmi tir, artk stanbul hkmeti ne yaparsa en iyidir dneesindeydiler. Bhassa Trabzon valisi Ali Galip bey Padiahn ve stanbul hkmeti nin bendesidir. Erzurum valisi Mnir bey azledildi. Bidayette szm den kmyordu. Fakat kongre ii balaymca, daha dorusu M. Keml Paa azledilince, yine komitaclk yapamam ,diye ekildi gitti. Balad mz: ilerde en sayan itimad Van valisi Haydar beyden de 21/Temmuzda bir ifre aldm. Kendisini lzm gibi tenvir ve arlan mdafaa sndan mesul ben olduum iin esir stanbulu de, beni, dinlemesini yazdm. Maaheza o da azledildi ya. 21/Temmz tarihli Harbiye Nazr Ferit imzasiyle nc ordu mfettiliine tyin olunduum emrini 22 de aldm. Keml Paa ve Ra uf beylerin tensibiyle vekleti deruhte ettim. 21/Temmuzda kabine de deimi. Sadrzm ve Hariciye nazr yine damat Ferit Paa, Harbiye nazr Naim Paa, Bahriye nazn Salih Pasa, Dahiliye nazr Adil bey olmu. Meclisi mebusan iin intihabat yaplmasna karar vermiler. Van valisi Haydar beyden gelen malmata gre: (ngilizler Sitta ile Simkoyu bartrm. Sittaya iki top, drt makineli, drt bin mavzer, klliyetli cephane ve kendisi iin otuz, emdinan ahalisi iin yirmi bin ngiliz liras vermiler. Rumiyeden Cezireye kadar da beylik vaadetrailer). ngilizler btn Krdistanda tahrikt yapyorlard. Gerek Di yarbekir mntkasnda 333 deki kumandanlm esnasnda ve gerekse Er zurum ve Kars zerinden ran ierlerine 334 harektnda hemen btn Krt airetlerine kumanda ettiimden resay yakndan tanrdm. Er zuruma muvasalatmda bunlarn gzete matluplarn tediye ederek, ^mhimleri nezdine mnasip zabitler gndererek, ahvali ve bilhassa ar kn Ermenilere verileceini, fakat el birliiyle geen seneki gibi mu zaffer olacamz mtemadiyen anlatmakta idim. Hasnkale ile Hatsi arasndaki drdnc airet alay kumandan Haydar bey unu haber verdi: (!) (ngilizler mhim para sarfile Krt istiklli iin ihtill hazrlyrolarsa da hibir ey yapamyorlar. Fakat namusumla temin ede rim ki buna mni olan ahsiyetinizdir. Eer sen arka gelmeseydin bugnlerde krtlk meselesi muhakkak patlyacakt). Geri Diyarbekirdeki on nc kolorduyu geldiimden beri sk tutuyorum. imd* mfettilik dolaysiyle btn ark mhtakas ile daha sk ve yakn te masa gelmi bulundum. Simkoyu ngilizlerin elinden aldm ve Rmniye havalisine gelen Ermeni ve Nesturilerle msadamelerinin. mnvaffakiye(1) Airet mektebinden merandu. Kars harektnda ehit olda.

www.ceddimizosmanli.net

tim ufak tefek yardmlarla temin ederek Vana kar mrettep Erm eni ve I^esturi hareketlerini meflu kldm. Ayr kalan Sitta dahi bilhare arz sadakate mecbur oldu. 23/Temmuz merutiyet bayram gn Erzurum kongresi parlak bir surette ad. Bugn her tarafta enlikler yapld. Kk mevkiinde as ker ve mill elenceler yaptrdm ve kongre erknn da dvet ettim. Alklar arasnda gelder. Kongre ilk ictimamda padiaha ve bilcmle Belediye ve MM Cemiyetlere tideki beyannameleri yazdlar. Umum k taata da tamim ettirdim.
Atiyei Ulyaya

Vatann inksamm, stikbali millnin zevalini intaca matuf mal ve teebbsat karsnda milletin mukaddes taht hilfet ve saltanat hmayunlar etrafnda gayri kabili tezelzl bir hale tekil ettiinden yar ve ayar nazarnda teyid edil mesi vcubn takdir eden ark Anadolu vilyetlerince mtereken akdi tekarrr edip btn kaza, liva, vilyet mmessillerini ihtiva eden ve milletin hrriyet ve istikllini kazand yevmi mbeccele msadif bugn ekseriyeti azimenin hu2uru ile ve eltaf sphaniye ve ruhaniyeti seydlmrseline istinaden resmi kad icr klnan ve bilcmle frk siyasye ve mali hususiye ve ahsiyenin fevkinde bulunan Erzurum Kongresi, milletin ruh ve vicdanna tercman olmak zere iradei milliyenin eref ve istikbali urunda her trl fedakrla zim bulunduunu ve buralarda, layezal olan, hukuku hilfet ve saltanatn muhafaza ve kemken bekasn bir gaye addettiini ve camiai Osmaniye ve islmiyeden ayrlmamay en mukaddes bir mefkre sayarak kuzzeliyan millet olan hanedan celilanlanmn ve makam akdesi hilfetpenahilerinin etrafnda bir ktlei fedakr olduunu takrir ve tesbit eyle diini pr azm ve imn bir lisan sadakatle seddei sinei hilafetpenahilerine arz eylemeyi birinci vazife sayar ve bu mazhariyetle kesbi eref ve bahtiyar eyler sev gili padiahmz 23/Temmuz/l335 Kongre heyeti
Bilcmle Belediyelere ve Mill Cemiyetlere

'f, l | I y j1 li |

Vatan mukaddesin paralanmas ve istikbali millmizin imhas iin mevcudi yetimize tevcih edilmi olan silh gazap ve tehdidi krmak, ve Ermeni, Yunan ihtirasna kar milletin azim ve imnndan masnu bir eddi metin tesis etmek zere arld Anadolu vilyetlerinin muvafakati umumiyesile btn kaza, liva, vilyet mmessillerinden mrekkep akdi kararlatrlan ve bilcmle frk siyasiye ve ami hususiye ve ahsiyenin fevkinde bulunan kongremiz, tevfikat sphaniye ve ruhaniyeti hazreti Peygam beriye istinaden milletin hrriyet ve istikllini kazand yevmi mbeccele msadif bugn ald. Camiai Osmaniye ve islmiyeden ayrl mamak ve makam hilfet ve saltanat etrafnda sarslmaz bir eddi metin tekil le Mdafaai Hukuk iin her trl fedakrl ihtiyara zim bulunduunu ve bu azim ve ittihad millden vatan ve milletin selmet ve istikbalinin tul edecei midi kavisini arz ve kabul milletin bizimle beraber bulunduu kanaatini teyiden tekrar ve maruzatmzn orada mnteir gazetelere de ibln rica eyleriz. 23-10/Temmuz/l335 Kongre heyeti

\ l
f

Kongreye M. Keml Paa reis intiiab olunuyor. Riyaset krssne mirliva niformas ve padiah kordonile kmas mnasebetsiz bir mua

meleye

kendilerini mruz brakyor:

Gmhane murahhas Zeki bey

www.ceddimizosmanli.net

riyaset krssndeki Keml Paaya hitapla: Paa, evvel arkanzdaki elbisenizi ve gsnzdeki kordonunuzu karn da, sonra riyasete ^ba layn. Tahakkmden korkuyoruz diyor. Keml Paa tabii pek mkl bir vaziyette kalyor; o akam niformay atmaya mecbur oldu. Kong renin resmi kad gn Halit beyden aldm ifre beni biraz mtees sir etti. Aynen udur:
Bizzat paa hazretlerine mahsustur.
15. Kolordu Kumandanlna

Maka 22/7/1335

Beray tefti Deirtnendere cenubundaki Halc Mehmet Kariyesine kadar git tim. Erzurum valisi Mithat beyin stanbuldan hareket ettiini ve mreffehen evki iin Kolordudan emir verildiini haber aldm. Mithat beyin iadesi veya ikametememur edilmesi lzmgeldii Erzunmda iken M. Kemal Paa hazretleri tarafn dan tebli edilmi idi ise de kolordu emrine nazaran hakknda muamele icrasndan, sarfnazar edilmitir.

Bir valinin iadesi veya ikamete memur edilmesine M. Keml Paa nn yapayalnz karar vermesine hayret ettim. Fakat asl, emrimdeki bir frka kumandanna haberim olmadan byle bir emir vermesine ca nm skld. M. Keml Paa Erzurum'a geldikleri zaman Bayburttaki Halit beyle grmeyi rica etmiti. ardm, 10/Temmuzda geldi, iki gn kald, grtlerdi. Halit bey bana samimi ve mutidir. Fakat Ko mitece gizli almaya, bir kademe mafevklerle habersiz iler yapmaya da tabiat mnidir. Keml paann kendisine neler tebli ettiini bana sylemiti (1). Halbuki Mithat bey meselesinden daha mthi iler g rmler. Bunlar vakit vakit patlak verir ve birok kimseler arasnda itimadszl, krgnl ve emri kumandada mkt mucip olurdu. Vali Mithat beyi tanyanlardan yaptm tahkikat neticesi, dier valiler den noksan ciheti olmad ve kuvveti grnce beraber yryecei idi. Beraber yrtmek iin ise kuvvetimiz lzm gibi di. Henz kongrede br esas kararlatrmadan stanbul hkmetinin valilerine kar bir te ebbsn muvafk ve bilhassa benim haberim olmadan olmayaca na Keml Paa da hak verdi. Fakat maatteessf bir ka gn sonra daha vaham bir haber aldm: \Harput valisi Ali Galibi ldrmek iin Mus tafa Keml Paa Halit beyin tavsiye ettii Eblhindii Caferi birka refikile Erzurumdan Harputa yola karyor! Ben, tesadfen bunu haber alr almaz, geri dnmeleri iin emir verdim. Ve haberim olmadan, bil hassa bulunduum mevkide, bu kadar byk bir teebbs ne ile tefsir edeceimi evvel Rauf beye sordum. Ordu mfettilii mesuiiyeti ben de olduktan maada, kongreye girmek meselesindeki vaziyetimi anlat*

(i^ K e m Paa Halit beye diyor ki: "Sen de ben de menkbuz. stanbul h kmeti bizi istiyor. Gnn birinde Karabekir bizi tahtelhfz stanbula gnderebilir.. kimizin istikbali ayn dnmeye ve ayn almaya bizi mecbur ediyor. Karabekirfe timad etme! u ifreyi al, icabnda arkta vaziyete hkim olman temin et. cabnda talimat ve ileri sana yazarm. Bunu bizzat Halit Paa 1340 da Ankara'da bana anlatmtr.^

www.ceddimizosmanli.net

tim. Bu iler yi olursa ok vahim neticeler olabil-ecekti.Bir valiyi 51drtmek kararm ferden veren Keml Paaya kar ne vaziyet almal idim?... Bir daha bana haber vermeden, bilhassa mesul bulunduum mntakada, hi bir ey yapmayacana sz almakla samimiyetimi sarsmadun Fakat maatteessf sznde durmad. 24/Temmuzda pek mnasebetsiz bir ajans aldk. Sadrazm Ferit Paa hlsa olarak diyor ki: (Alt haftalk Parise gaybubetim esnasnda Anadoluda itia bala m. ayan teessftr). u suretle, mtareke mucibince, bilhassa ark vilyetlerinin, bu beyanata istinaden tilf devletlerince igal edilmesine, sadrazm hak veriyordu. Derhal ajansn tekzibini bervechiati Sadarete ve Harbiye Nezaretine teklif ettim. Erzurum kongresi de Padiaha yazd. ,
Makam Ceili Sadaretiuzmaya Harbiye Nezareti Ceitesine Bugn vrid olan 23/7/1335 tarihli ajansn muhteviyatnda zat ulyay feha-metpenahinin alt haftalk mddeti gaybubetlerinde Anadoluda bir haii itigan vukuu kabul ve buna teessf azm beyan buyuruluyor. Ahiren vekleti uhdei ten zaneme tefviz buyurulan nc Ordu Mfettiliinin ihtiva eyledii ark vilyat ve elviyei mstakille mntakasmda hali itiatan bir tek eser bile grlmedii cihetle byle gayri vki ve memleket iin badi felket olabilecek bir hdisei meumenin ajanslar tarafndan nerinde mutlaka bir hat veyahut arasra vki olduu zere bir sehiv ve tasni olunduunu zan ve kabul ediyorum. Mtarekenamenin 24 nc maddesini aynen burada arz ve tahrire mecburiyet gryorum: Yirmi drdnc madde: (Vilyat sittede itia zuhurunda mezkr vyetlerin herhangi bir ksmnn igali hakkn itilf devletleri muhafaza eder). te itia fiilinin makam celili sadr devletten kabul ve neri gibi tarih ve fevkalde tehlikeli bir hdiseye ehemmiyetle celbi dikkat eylerim. Vyat arkiyenin hi bir tarafnda itia mahiyetinde bir gna macera olmadndan sarfnazar, harbi umumiden evvel ve* mtarekeden sonraki vekayi ve hdisat, cizlerince tamamen malm olmasndan ni bu mntakadaki bu gnk vaziyeti dhiliyemiz kadar sknetli ve emniyetbah bir safha tasavvur ve kyas edilemez. Mfettiliin dairei nfuz ve mesuliyetine msadif vilyat ve elviyei mstakileden de imdiye kadar buna dair bir gna rapor ve malmat alnmad cihetle byle bir raporun Babliye de iblna ihtimal veremiyorum. Herhalde devlet ve milletin hakk mukaddesini vikayeten keyfiyetin lisan resmii sadr devletten mstacelen neir ve tekzibini ve aksi takdirde maazallah memleketin daima baiane arayan tilf kuvvetlerince hemen igal altna alnmas iin gayri kabili red ve itiraz bir veskai tarihiye tekil edeceine binaen bunun sar ve netayicinden pek ziyade memul olan galeyana ve hnn vekayi ve hdisata zemin ve sebebiyet verilmemesini pek ok merbut olduum din ve vatanmn, selmeti namna zat detdetieTinden arz ve istirham eylerim. nc Ordu Mfetti Vekili ' Mirliva. Kzm , Karabekir.
Dersaadette Atiyei Felekmertebe Cenab Hilfetpenahiye:
' '

....

. > j .. .j
j
m

Erzurum: 24/7/1335

j |
|

| . . ~ | i j i
j

j
; i | | I I j |
j ;

i \

| j
\

Dn intiar eden 23/Temmuz/l335 tarihli ajansta zat sadaretpenahinin Anadoluda itia zuhur ettiine vs kanunu esasiye muhalif olarak meclisi mebusan nam altnda ietimaat vuku bulduuna ve hukuku ebriyari ve menafii liyei vataniyeye muhalif olan bu hareketin memurini mlkiye ve askeriye tarafndan meni icabede-

l ! |

! | |

www.ceddimizosmanli.net

ceine dair vilyata, elviyei mstakileye tebli klman, beyanatm hali injkatta bulunan kongremiz huzurunda kemali tevehhf ve hayretle mevzuu bahis eyledik. Ce nab Hakkm bir ltfu mahsusu olarak milleti necibelerinin avakibi umuru derk ve taayyn eylemesi cihetiyle en skin zamanlarda bile emsaline tesadf edliemiyecek derecede skn ve asayie mazhar olan vatanmzn hkmeti seniyemizle dveli itilfiye arasnda akdedilen mtarekenamenin yirmi drdnc maddesi ahkmna idhal edilmesini deta temin ve teshil edecek mahiyette bulanan 'beyanat vakiann. devlet ve memleketin mesuliyeti mutlakasm deruhde buyuran zat sami lisanndan suduru, muvacehei millete gayri kabili af ve telfi netayici mellime tevlid edebile ceine kanaat ederek hakikate mugayereti ecnebilerin de taht tasdikinde bulunan ibu meselenin lisan katii devletle tekzibini istirham eyleriz. Makam mually hilfete ve saltanatlarna ilelebed muti vc mnked olacam her suretle1 teyid ve tecdid eyleyen ve akibetin havf ve deheti nnde mill hissiyat ve efknn irae eyle mek zere itima eden ve mmesili bulunduklar vilyat ahaneleri efkrn bihak kn temsil eyleyen kongreyi meclisi mebusan mahiyetinde gstererek esasen bir seneye karip mddettenberi her dakika kanunu esasinin maddei malmesne muha lif hareket eden hkmetin bigayn hakkin milletine atf crm eylemesi hakikatin ne derecelerde tahrif edildiine briz bir nmunedir. Memurini mlkiye ve askeriyenin menafii liyei vataniyeyi muhafazay hadim hey etlerden ibaret olmas itibarile de ayn gayeyi temine mtuf olan mekasidi millye iin ellerinden gelen suhu let ve muaveneti ibraz eylemeleri icabederken men ve zecr ile ihtar buyurmalar ezham beerin hsn tevile kudretyab olamyaca mesaildendir. Millet, ezheri cihet muhilli hukuk ve muhalifi siyaset ve ihtiyat olan beyanat vakiann tashih ve tekzibini ve keyfiyetten Babli canibinden kongremize itminan baholacak vehile malmat it buyurulmasn ve mdafaai hukuku milliyede iltizam basiret ve teenni olunmasn ve efkr umumiyeyi tatmin etmek zere meclisi mebusann bil ifadei zaman itimaa dvet edilmesini derkr olan hakk tabiisine istinaden hkmetten, istirham eylemekte yek zebandr. (Sevgili Padiahmz) Kongre Heyeti.

V7

26/Temmuzda Harbiye nezareti bana soruyor: (Erzurumda kong re toplanyormu. Ciheti askeriye bunlara kar ne yapyor?). Ben de cevap verdim: Halk memleketimizi kimseye vermeyiz diye karar ittihaz ediyor. Bu hakl teebbslerinde ben de teshilt lzmede bulunuyo rum. Hkmetin sadrazm sersemce beyanatn ajansla her tarafa nederken ve Erzurum kongresine kar vaziyet alrken ngilizler de lzm gibi aleyhimizde mmkn olan her eyi yapmakta devam ediyordu. Bu cmleden olarak Vandaki on birinci frkadan 26/Temmuzda bir ifre geldi:

15. Kolordu Kumandanlna:

24/7/1335

1 Sittanm emdinan kazamz dahilinde ve hududa saat mesafede kin. (Maziru) kyne (Haritada bulunamamtr) ngiliz - Revandiz hkimi siyas ile geldii ve orada bulunduu. Hkimi siyasnin emdinan Kaymakam Mehmet Efen diye emdinan ve havalisinin ngilizlerin idare ve himayesine verildiini ve oradaki memurlarla Osmanl asker ve jandarmasnn hemen kazay tahliye ederek Vana gitmelerini mektupla bildirdii. 2 Hakkri Jandarma kumandan miktar kfi milis ve jandarma ile Dirden 19/7/1335 de edinan a hareket etmitir. Buradaki bir zabit kumandasnda yirmi

.m

M j

] M I " ;

www.ceddimizosmanli.net

neferlik mfrezemize icabnda hkmeti mahalliye ve muavenet etmesi emir ve tekid edilmitir.

jandarmaya mzaheret 11. Frka Kumandan


C&vit

ve

Ayn gn Trabzon mevki kumandanlndan da u ifre geldi:


Trahzon 25/7/1335
15. Kolordu Kumandanlna. -

1 Gece nsfllevilden sonra saat drtte Trabzon Jandarma Kumandanln dan alman bir tezkerede tahminen dernunda elli altm kii bulunan motor Grele ile Vakfkebir arasndaki sahili atee tutarak asker karmak istemilerse de gerek jandarmalarn ve gerekse ahalinin mttehiden mukabelelerinden ni mu vaffak olamadklar ve Trabzon istikametine gelmekte olduklarndan kuvvei muavene taleb etti. Elde bulunan kuvvetten bir zabit kumandasnda onbe nefer sevk edildi; gndzn hibir taraftan bu gibi motor grlmediinden tedabiri ihtiyatiyeden olmak zere bu akam da aym miktarda kuvvet verilmitir.
.
t

Mevki Kumandan
Ali Rza

Ayn zamanda Ktek (Hudutta) bulunan ve hl Ermenistan da hilinden fazla srg kolu, kama vesaireyi nakil iin yerinde bizzat u raan ve fakat Ermenilerin katliamna kar protestolarm sktla geitiren Ravlinson "dan da telefonla u yazdrld:
' , ' Ktek 26/7/1335

15. Kolordu Kumandanlna

Lzumu miktarda i grlmemitir. Sarkam ta treni mahsus bir karakol muhafazasnda bekliyor. Sahra treni ngiliz zabiti muhafzile hududa geldi. Top paralarm almak iin sizin karakol trenin gemesine msaade etmiyor. Top par alarn yolun bozuk mahallerinden aktarma iin Ziyundaki kumandan asker ver miyor. Yolun temizlenmesi iin son gnlerde efrad mevcudu kifayet etmiyor. Ve onun iin hi yaplmasn deil nakline acele bir are yoksa stanbula Komisyonu iye top paralarnn isteyerek tehir edildiini bildirmek vazifemdir. . Kaymakam
Ravlinson

Ermeniler Hudutta top atyor, Sivasa diy# baryorlar. Her ta rafta mmtakama kar da tecavzlerin olduu bir zamanda, Ravlinsonm n yerinde baka biri olsa, yaptnn he sersemlik olduunu anlar. Fa kat yalnz Ravlinson mu? Hatt yalnz ngilizler mi? Adam uhdesine den vazifeyi belki muvaffak olurum diye hl rpnarak yapyor. Bu sade :dillii ancak Trklerden yapan bulunur. Geen sene Karsn zaptnda stasyonda zengin bir tren bir alayn gz nnde kendilerini ifal ederek kat gitti. Bizzat alay kumandan trenin banda! Ermeni memurlar diyor ki: Kumandannzla yaplan eraitte trenimiz serbest tir ve imdi hareket edecektir. Bizimkiler akl, edip, hi olmazsa ben

www.ceddimizosmanli.net

dahi Karsta bulunduum halde, haber bile vermiyorlar. Halbuki, kendi kararlariyle derhal btn Ermenileri esir ve treni zaptedecekler, bana da haber vereceklerdi. Keza urada burada ng-flizim diye grlenlerin Ermeni casusudur diye derseti de muvafkt. Bu basit ii, bir de bir ngilizin yapt u hneri mukayese aklma geldi. Ravlinsou takdir ettim. Fakat henz Erzurum kongresinden mill bir karar alnmad iin Ravlinsona bir komedi tertip ettim. emdinan meseiesi iin Onbirmci frka kumandanlna ve Van valisine unu yazdm: (ngiliz kya fetli adamn Ermeni olmas da melhuz bulunduundan, tahkikile, byle zuhur ederse derhal tevkifi ve hkmete malmat olmakszn yaplacak bu kabil tecavzlere mni olacak tedbir ittihaz olunsun). Trabzon sa hiline kan etenin de Batum ve civarnda teslih edildii haber alman Rum ve Ermeni eteleri olmas melhuz olduundan Harbiye Nezaretinin nazar dikkatini celbettim. Silhlarn naldiyat iin de yle hazrlk yapmtm. Bugn icrasna balattm: 1 Bir miktar lzumsuz srg kolu ve kamalar bir trene tahmil ve iki zabit ve birka nefer muhafzla hududa gndermitim. Fakat ne asker ve ne de halk tarafndan yolda tahrip ettirdiim yarmadan nakli iin muavenet edilmemesini ve Ermeni trenlerinin de hududumuza sokul mamas emrini vermitim. ' 2 Birka zabiti de kyl kyafetine sokraak civardan bulacak lar kyllerle beraber trene hcumla zabitleri balayarak tren hamutasini dalara karsnlar. Trendeki ngilizlere de bir ey yapmyarak yalmz szle ve iaretle korkutsunlar. 3 Erzurum ve Pasinler (Hasankale) Mdafaai Hukuk Keyetleri ve halk hkmete mracaatla, silhlarmzn trenle gittiini grdk, Ermemler katlim yaparken biz buna raz olamayz diye edit mracaat lar yapsnlar. Hkmet de bana ve stanbula yazsn. 4 Erzurum kongresi artk silh verilmez diye miil karan versin,. 5 nc maddenin temin olunmu addile Harbiye Nezaretine ve Ravlinsona unlar yazdm:
Erzurum: 26/7/1335
Ingiliz Kaymakam Ravlinson Cenaplarna

Ermenilerin hududun te tarafndaki ehalii islmiyeye kar yaptklar meza lim ve fecayiin iidilmesi ve hududumuzun pek yaknnda bile slm kanlarm akt maktan ekinmediklerinin hudut zerindeki asker ve ahali tarafndan grlmesi, ismlara attklar mermilerin hududumuz ierisinde askerimiz arasna kadar d mesi ve islmlar hakknda tatbik ettikleri bu imha hareketile beraber Sivas a kadar gidecekleri vesaire hakknda da bin trl ayialar karmalar halk zerinde pek fena tesir yapftu olduunu evvelce arzetmitim. Ahval feu merkezde iken srg kolu ve kamalarn trenle Sarkam zerinden sevkedilmekte olduu haberi hsl olan heyecan ve galeyan bir kat daha arttrd. Bunlarn Ermenilere verilerek islmlann bir daha ermeni celldlannm baklan altnda braklaca ve sa ka lanlarn da amele olarak altrlaca gibi bir fikir hsl etti. Eslehnn Ermeni ierisine gnderilmesine her suretle mmanaat edilecei hakknda pek ok kiyl-

www.ceddimizosmanli.net

kaller ve mracaatlar vki oldu. u ahvale kar pek mkil vazyette kaldm dan keyfiyeti ve srg kolu ve kamalarn trenle evki kabil olamayaca gibi ka radan Trabzona gnderilmesine de ne derecede muvaffakiyet hsl olacan kestiremedimden sulhn akdine kadar Erzurumda tilf Mmessillerinin nezaret ve kontrol altnda depo edilmesi mnasip olacan ve burada bu suretle muhafasas mesuliyetini deruhde edeceimi Harbiye Nezaretine arzettim. Halkn ngiliz kavmi necibine kar olan itimad ve hrmetinin tezelzle uramamas ve Ermeniler tarafndan islmlara yaplan mezalim ve azgnlklar dolaysiyle hsl olan endie ve galeyann teskini iin zati lileri tarafndan da bu husus Dersaadet ngiliz Karargh Umumisine teklif buyurulursa ahvale kar en muvafk ve samimi bir i yaplm ve yine srgkolu ve kamalarn daim nezaretiniz altnda kalmasyle maksad da temin edilmi olacam ve bu tarz hal ile cizlerine kar da byk bir iyilik yaplm olacan arzeyler ve hissiyat samimanemin kabuln rica ederim.
Kzm Karabekir

1 ,

Ravlinson telefonu alnca otomobil ile Erzuruma hareket eder. Pa sinler Belediye heyetinden ve Erzurum Mdafaai Hukuk Heyetinden yazlmasn istediim eyler vyetten ayn 26 snda geldi. Fakat maatteessf her iki mracaatn da nihayetlerine mesuliyeti bana atarak iin iinden ekilmek tarznda fkralar ve ederek gndermiler. Aynen unlardr:
Kazamzla hem hudud olan elviyei selsede Ermenilerin unsuru islm katil ve ifna eyledikleri delili muknia e sabit iken mmtakamzda bulunan esleha ve cephamenin Gtek tarikiyle mahalli mezkra evkine dair alman haberler efkr islmiyeyi tehyice brakmtr. Bunlar yakn bir tide bizlerin de elviyei selse halk gibi ayn kibete dar edilecei kanaatini vermitir. Hukuk ve namusu millyemiz taht temine alnmadka esleha ve mhimmattan br tek fiek bile it edilemiyeceini imdiden arzeder, ayet behemahal evki lzmgeliyorsa kolordu nezdinde iddetli teebbsatla ya bsbtn verilmemesi veyahut darei zalimesini her suretle takyld edecek olan bu mhimmatn Trabzon tarikiyle l veya sair tarikle evki esbabn m istikmaim istirham eyleriz. 25/T e m m u z /1335 Pasinler Belediye Reisi Mdafaai Milliye Reisi
Dervi Bekir Fikri
a

i j
j

; i ; j I i | J I

Erftan
H&c Ahmet, Hac M evl t

| i
\ .

tnamz&de Ahmet

: ; i
i i

Vyat arkiye mdafaai hukuku milliye cemiyetinin Erzurum ubesinin 25/Temmuz/1335 tarihli tezkeresi:
Bugn ahaliden bir heyet Cemiyetimize mracaat ederek mevcut eslehanm sratle Karsa nakli iin stanbuldan makam aidine emir verildii istihbar olunduunu ve sulh umum takarrr etmeden vilyat arkiyedeki islm hukuku tatamile temin edilmeden milletin buradaki silhlarn teslimine katiyyen muvafakat eylemeyeceini ve ayet bu emrivki tatbike konulacak olursa bunun hkmet elile milleti silh ve ordusundan tecrid edilerek dmana teslim edilecei mnasnda telkki olunarak eslehanm nakline katiyyen mmanat olunaca ve bu takdirde halk efrad ailesini dmann eyadii zulmne brakmamak iin kendi elile ldrdkten sonra dmana mukabele edeceini beyan ve hkmetin bu emri mevkii tatbike vaz etmeyeceini mid etmekle beraber bu hususun Cemiyetimiz tarafndan tekrar hkmetin nazar dikkatine arzedilaesni taleb eyledi. Cemiyetimiz bu noktay

3 r f 1 | [j | |

www.ceddimizosmanli.net

nazara tamamiyle itirk ettiinden yakn bir mazide memleketin garbinde tahadds eden vaziyeti malmeye drlmemii iin ciheti askeriyenin bu muhik taebnin ibl istirham olunur.- Ferman: Vilyat arkcyye Mdafaai Hukuku Milliye Cemiyeti Erzurum ubesi

Bu mracaatlar ben stanbul hkmetine ve Ravliinsona bildire rek mlet silh vermiyor diyerek iin tarafmdan yapldn gya setredecektim. Millet silh vermiyor! Ne kadar kuvvetli bir istinadgh. Buna kar her ey biterdi. Fakat bir kumandan gelmi, burada kafa tutuyor kanaati her creti arttrr, zayf bir teebbs olurdu. Geri ben, muhafazasna mecbur olduum mletin selmeti iin kararm vermi, ay mtecaviz bir zamandanberi stanbulda Ingilizleri de atlatyor dum. Ve istiyordum ki, i patlak verdii zaman Erzurum kongresi bu na karar vererek, ii mill bir karara alsn. Halbuki kongre daha bu ka rar vermedii gibi, halka syletmek istediim eyler de isbatl, ahitli uhdeme verildi. Pasinliler mecburiyet varsa Trabzon tarikini gsteri yor, Erzurumlular da ciheti askeriyenin bu muhik talebinin ibl diye beni gsteriyor. Vilyet de bu mracaatlar, (Esleha ve cephanenin Elviei selseye nakli hakkndaki haberin beynelahali heyecan husulne bad olduundan ve ifadat saireden bahisle) diyerek, bir tezkereye leffen, bana gnderiyor. Aleyhime ceht olan bu vesikalar ektiim mkilt yeni nesil grsn diye hatratma koydum. Ve ii bizzat mill mecraya koymak zere, derhal (Aym 26/Temmuzda), ahali namna bana bir heyet gn derilmesini temin ettim. On bir zattan mrekkep olan bu heyetde Be lediye reisi ve Mft bulunuyordu. Dedim ki: Muhterem vatandalar! Silhlarmz vermediimi ve vermiyeceimi biyorsunuz. Fakat millet sh vermiyor demek byk bir kuvvettir. Szler iin de ebed bir e reftir. stediim tahrir mracaatlarda millet grnmyor. Talebi ciheti askeriye gsterirsek zayf olur. Benim ahsmla kaim bir i. telkkisi her halde hayrl ve erefli olmaz. Bizzat Ravlinsona gidiniz ve deyi niz ki, bir taraftan hudut boylarnda Ermeniler slmlar kesiyor, bir taraftan silhlarmz istiyorsunuz. Sulhmz aktedip mukadderatmz belli olmadan azgn Ermenilerin karsnda tek bir fiek bile vereme yiz. zmir gibi kurban gitmeden ise merdane lm bizim iin m reccahtr. Heyet bunu muvafk buldu. u szleri bana da bir syle yin bakaym dedim; sylediler. Kendilerini takdir ettim. te byle; imdi doru Ravlinsona! hem biraz kn. Herif be ngilizle si lhlarmz alacak, bu ne rezalet! dedim. Gittiler. Ben de ferahladm. Bir mddet sonra heyetten Belediye reisi ve mft geldiler. Dierlei Ravlinsona ziyaretten sonra dalmlar. Nasl? Ravlinson ard kald m? diye sordum. Biz yanma girer girmez ayaa kalkt, yum ruklarn skt, bir eyler haykrd; tercme ettiler: Bakaym silh ver meyen siz misiniz. ngiltereye yazacam, Trabzona yz dritnot gele

www.ceddimizosmanli.net

cek, Erzuruma y% bin ngiliz gelecek, hepinizi mahvettireceim. imdi bana syleyin silhlar verilecek mi yoksa imdi yazaym m? di yormu. Ne l ,siz de veritirmisinizdir dedim... Maatteessf hi dnemediim bir berbadl yapmlar. Ska s kla anlattklarma gre, Ravlinsonun tepinmesi, yumruk skmas, hay krmas bizimkilerin sinirlerini gevetmi, demiler ki: Silh iine biz karmyoruz. Onu Karabekir Paa ile halledin! Ravlinson elini kafa sna vurmu ve bir uzun ferahlk sl ttrm. Heyeti oturtmu, si garalar ikram etmi ve szn ahbapa eda ile devam ettirerek: u halde demek arkn bana bely Karabekir getirecek desenize! Size na musum 'zerine sz veriyorum. Erzurumu katiyyen Ermenilere verdir mem. Yalnz bir para yer vermekle ii kurtarrm. Fakat bir artla: u Karabekiri ldremez misiniz? Bunu yaptnz gn dediimi Pa rise Londraya yazarm ve diyorum ya namusumla sz veririm Erzu rumu Ermenilere vermeyiz! Heyet akn bir halde ne yaptklarn ve ne yapacaklarn arrlar. Ravlinson devamla: ldremezseniz talayn ,istemeyiz diye nmayi yapn, stanbula yazm, velhsl bunu arktan attrn. Erzurumu ancak byle kurtarabilirsiniz demi. Hey et birbirine bakakalyor. kyorlar, dalyorlar. Bana da tam haberi geliyor. Ravlinsonun yalnz kald zaman yanndaki ngiliz zabitine de: u Karabekir ,bizi adamakll atlatm, yazklar olsun! dediini refakat ettii zabiti haber verdi. Akama doru Zivinden Nianc alay kumandam u telefonu verdi: .
Zivin : 26/7/1335
15. Kolordu Kumandanlna

evvelde, (Takesen) istasyonu civarnda vagonlarn bulunduu, mahalle ahaliden on kii gelerek vagonda bulunan mekanizma vt kamalarn kendi lerine teslim edmesin muhafz bulunan Mehmet ve Kmil efendilerden taleb et milerse de zabitan muhalefet ve maiyetlerindeki efrad ahaliye silha davranm bunun zerine ahalinin iareti zerine civar tepeleri tutmu olan ahaliden 300-400 atl gelerek mezkr zabtan ve istihkm bl efradndan yedi neferi kollarm balyarak gtrmlerdir. Trende mevcut telefoncuyu da makinesile beraber g trmlerdir. 2 Takesen stasyonunda mevcut makinaun makinistini tehdit ederek me kanizma ve kamalarn bulunduu vagonu taktrarak Hdranlya gtrdkleri ve oradan arkalarile sandklar daa kardklar. 3 Ahalinin hangi kylere mensup bulunduklar beraberlerinde gtrm olduklar zabitan ve efrad ve sandklarn ne tarafa gtrld mehuldr. 4 Vagon banda bulunan ngilizlere hibir ey yaplmamtr. 5 Mahalli mezkrda ceryan eden vakay tahkike memuren gnderilen zabi tin bldaki raporunu arzederim. Nianc Alay kumandan Binba
Emin

1 - Bugn 9

Komedinin bu ksm ivi tatbik edilmi. Memnun oldum. Derhal v&k'ay ehemmiyetine mebni Harbiye nezaretine, Ravlinson'a, ve her ta rafa iln ve ikinci vahim bir vakaya meydan verilmemek zere srg

www.ceddimizosmanli.net

kolu ve kamalar havi trenin Erzuruma celb emrini verdiimi bildirdim. Huduttaki on ikinci frka ve Nianc alayna da emir vererek, civar aha liye 1 A 7.m gelen nasihatlerde bulunularak halkn teskini ve eslehanm Ermenilere geirilmeyeceinin anlatlmas ve mfrezeler karlarak ahali tarafndan grlen srg kolu ve kama sandklarnn buldurtulmas ve mnasip bir mfreze muhafazas altnda Erzuruma iade olunmasn bildirdim. (Tren gittii gibi bir muhafz mfreze e 28/ akam Erzu ruma geri geldi. Beraber giden bir mlzm evvel ngiliz ile birka n giliz neferi de beraber).
Erzurum: 27/Temmuz/l335
niliz Kaymakam Ravlinson Cenaplarna

\ Dn (26/7/1335) saat 9 evvelde Takesen stasyonu civarnda srg kolu ve kamalarn bulunduu vagonlarn yanna ahaliden on kii gelerek ve dnk raporda arzedilen esbab dermeyan ederek ibu esleha malzemesinin hi bir yere gnderile nieyeceini memuru bulunan zabite sylemiler ve almak istemilerse de zabitan ve efradmz tarafndan iddetle muhalefet ve mmanaat olunmas zerine mezkr aha lnin iaretleri ile civar tepeleri tutmu olan ahaliden 3-4, yz kadar adam gelerek zabitleri ve muhafz efrad kollarn balyarak cebren tutup gtrmler. Ve s tasyonda bulunan makinisti tehdit ederek bir makine ile vagonlar Saydeliye evk etmiler ve oradan arka ile sandklan dalara karmlardr. Bt vaka civar kta at tarafndan haber alnr alnmaz derhal kuvvetli takip mfrezeleri karlm Ur. teye beriye atlm olan ibu malzeme mfrezeler tarafndan taharri olunarak toplattrln a k t a ve Erzuruma celbedilmek zere Hzrilyas istasyonunda ihzar olu nan vagonlara tahmil edilmekte olduunu arzeder ve bu vesile ile de takdimi ihti ra mat eylerim kaymakam bey.^ ,s 15. Kolordu Kumandan Mirliva
Kzm Karabekir

Ravlinson yanndaki ngiliz zabitine ngilizce diyor ki: Karabekir yamanm. lerdenberi bizi oynatt. Her ey onun kafasndan kyor. O burada kaldka bizim bir halt edeceimiz yok. Bunu irtibat zabiti iitiyor. Geldi, haber verdi. M. Keml Paaya da bu silh vermek komedyasnn ay mteca viz zamandanberi olan safahatm ve son garabetleri anlattm. Kongre dahi bu hususa hl karar vermediinden, iin olduu gibi uhdemde kaldm, Ravlinsonla atacamz, geri bu vaziyet ahsm iin e refli ise de, vaktiyle mill bir karar eklinde gstermemekliimizin de iyi olmadn syledim. 27/Temmuzda Ravlinson ziyaretime geldi. Pek de kurnaz davrand. Taaccple, Bu ne hal? diye sze bald. Kyller silhlar yama et miler. Bizim ngilizlerin gz nnde vaka cereyan etmeseydi oyun olduuna phe edecektim^ - Fakat Erzurumlular biz silh iine kar mayz deder, ne dersiniz? Cevaben: Sen Erzurumlular bilmezsin? Dn bana geldiler, hele bir tek shmz gitsin de bak, diye deta beni tehdit ettiler. Eer size aksini syledilerse mutlak bir oyunlar vardr.

www.ceddimizosmanli.net

Sana samimi syleyeyim bu adamlar benim de senin de ban tala par alarlar. Ben onlardan korkarm. Artk silh ve cephane szlerini b rakalm. dedim. Ravlinson mtehayyir grnerek: Galiba bizim iki mizin de ban bu. herifler bir gn kracak. Ne bell bir vazifeye* d tm. Vaziyeti stanbula yazdrn. Bakalm stanbul kumandanl ne diyecek? Eer Trkiye iin vesile aryorlarsa ihtimal bir yeri igal ederler: Mesel: stanbulu.' Geri oras da esasen igal altnda, amma, dedi. Bunun zerine unlar syledim: Bir yeri igal iin evve l vesile aramak zahmetine lzum olmadm, zmir, Antalya ve daha evvel de stanbul'un igali gsterdi. Siz hakikati ve hissiyat mlliyeyL bildirdiim vehile, yazarsanz, hsnniyet besliyorlarsa kabul ederler. Bugn Ermeniler hudut boylarnda katliamlar yapar, hududumuz dahi line top atar, postalarmza taarruz ederken halkn endie ve galeyan:, hakl deil midir? Ben mkilt Harbiye Nezaretine yazdm ve Erzurumda sizin kontrolnz altnda muhafazadan mesuliyeti kabul ettim,. Siz de bu mkul teklifi yazarsanz mnasebetsiz hi bir hal zuhur et mez. Ravlinson dedi ki: Yazdm. Bir daha da yazarm. Boleviklerden mhim haberler var. Bahri Hazer sahie hkim oldular. Krasnovosku aldlar. Petrofsk aldlar. Petrofsk havalisindeki gnll ordu da Bolevik oldu. Artk Ejderhanla irtibatta bulunuyorlar. Erzurumdaki iki Rus zabiti de Denikene merbut deilmi. imalden gelen Bolevik ler arasnda Alman, Avusturya, Macar esirleri de var. Trkistanda. (Merv), Afganistanda (Kbil) ehirlerini igal etter, oralar da Bol evik yaptlar. Hindistanda imalde mehur bir ehri de igal etter. Enver de (Timurhan uraya) gelmi. Bugn Bolevik cephesi Hindis tandan (Olti) ye kadar demek. randa da ahali ksmen Bolevik oldu. Oralarda General Bi urayor. Her tarafta tevikat var. Bu Enveri ldrmeli. Kinat kartryor. Elime gese ben ldrrm.. Rav linson bunlar sylerken ben de yapt tesiri tetkik ediyor, gzlerile her hareketimi kontrol ediyordu. Ben sf bir bakla: u br yn ha vadis arasnda bir kelime var ki bir trl anlayamadm. (Olti!) nin bu ilerle mnasebeti ne? dedim. Ravlinson: Cephe! Cephe! Bolevik cephesi! Hindistandan Karadenize kadar oldu veya olacak diye sy lendi. Paris Kongresinde Amerika, Kafkasya ve Trkiye mandasn kabuletmise de Amerika yam Biz Avrupa iine mecburiyet olma dka karmayz diyerek kabul etmemiler. u halde, i zavall ngi lizlere kalacak. Zaten AmenikaJlar slmlar idare edemez. Bu hususta ngilizlerin tecrbesi olduu, gibi idaresinde milyonla slm vardr. Bolevik cephesi tesisi iin mi ngiltere bu klfete katlanacak. Mandadan maksat nedir? Manda demek hkmetin merkezinde byk kumandanlk ve er kn harbiyesi bulunacak ve tabii arzusunu icra iin bir mdktar kuv vet de bulunur. Mesel Msr, Irak. Hindistanda hep oradaki, millet lerin asayii iin urayoruz. Bu manda ne zaman olacak? Bunun iin kime mtala sordunuz?"

www.ceddimizosmanli.net

STKLL HAK IS M K

'

Merkezi hkmetinizde byk kumandanz, erkmharbiyeniz ve aske riniz, donanmanz var. Manday ilna mni olan silhlar toplamak, arktan Ermenileri, garptan Rumlar saldrarak Trk bodurduktan sonr m iln edilecek ? Bak halk kongrede. Onlar da mill mukavemeti iln ediyorlar. ' Biliyor musunuz Ingizlerin ka dritnot vardr? dedi. Cevaben: Trk ylmaz. (1) dedim. Bu ne demek! Her Trk bir dritnottur demektir, milyonlar dritnotuna manda olur mu? Ravlinson yutkundu Kahveniz pek gzeldi, bir daha emreder misiniz. dedi. Kahve ve sigarasn havai szlerle ierek ved etti gitti. Keml Paaya gitmi, onunla da ekimiler. Erzurumda casusluk etmesi muhtemel unsurdan birka meyhaneci rumu da defettrmitim. Fakat Ravlinsonun yanndaki tere iimaniarbilhassa ab imret bir Rus zabiti her yere girip kyor. Envai maska ralkla Ravlinsona iyi malmat verdii gibi mrettep propagandalar da halka iaaya vasta oluyordu. , Casusluk ve boboazlk hususlarn da zabitammz bile pek cahil. Her hafta oynanan piyeslerimiz arasna bir de casus piyesi koydurdum. Ravlinsonla mlkatmzda silh meselesi, Bolsevikler hakknda malmat ve manda gibi esas vard. kan netice u idi: Siz Boleviklere, Envere bel balayp silh vermiyor sunuz. Halbuki Ingiliz mandasna girmi bulunuyorsunuz ve ingilizler ran da elinde bulunduruyor. Boleviklere kar Hindistandan Karadenize kadar hudut izilmitir. Harbiye Nezaretine tideki ifreyi yazdm:
Erzurum: 28/7/1335
Harbiye Nezaretine .

Erzurum ngiliz mmessili Kaymakam Ravlinson, 27/Temmuz/l335 de ziyare time gelmiti. Esnayi muhaverede manda hakknda u beyanatta bulundu: (Paris kongresinde Amerika, Trkiye ile Ermeni, Azerbaycan ve Grc mandasn kabul etmiti. Fakat son havadise nazaran galiba Amerika yam bunu kabul etmemi. u halde ngiliz mandas olacak demektir. Esane Amerika, islmlan sevk ve idare edemez, halbuki Ingilizlerin bu babtaki tecrbesi byk olduu gibi taht idare sinde milyonla slm vardr) dedi. Mandadan maksadn ne olduunu sordum. Ce vaben mesel Kafkasyada byk bir kumandanlmz bulunuyor. Ayrca da Azer baycan, Grc ve Ermeni Cumhuriyetleri nezdinde birer kumandan ve erknharfoiyesi bulunur. Tabii asayiin temini ve arzu edilen mevaddn tatbiki iin de bir miktar kuvvetimiz olur dedi. Ve misl olmak zere Msr, Irak, Hindistanda n gilterenin srf insaniyet iin altn ve asayiin idmesi ile oradaki akvamn re fahna uratn syledi. Mandaya ait muhavere bu kadardr. Bendenize imdiye kadar vaziyeti siyasiyemiz hakknda hibir malmat verilmediinden bervechi ti baz maruzatta bulunmay vazifei namus ve hamiyet bildim: Hkmetimizin, bahse dilen mandalarn mahiyetinden haberi var mdr? Yoksa imhay tedrici ile gnn. (1) stikll harplerinde Ruhlu marlarmz noksan gfte ve bestesini bizzat yapmak ihtiyacnda kaldm. grerek Trk Ylmazn '

www.ceddimizosmanli.net

birinde her varlmzn, namusu mill dahi dahil olduu halde, ikmali enfas kar snda bisd rpnacak veya zelilne bir Msr idaresi mi kabul olunacaktr. Her T iaide Msrllarn, Hindlerin asrlardanberi uyumu ve sefahat ve mezelletle me bu hunu urukunda bile bir cui-i hamiyetmendane ve bir gayreti dindarane grlr ken muazzam bir tarihe ve esaret kabul etmez bir seciye ve ahlka malik olan koca br milleti bir tevekkl ve teslimiyet ile kendi elimizle zinciribendi esaret et memek iin ahvalin pek basiretkr ve azm metanetle karlanmas mtalasnda bulunduumu arzeylerim. . Kzm Karabekir

Ravlinson.'un beyanatndan baka baz alametler de ngiliz manda snn teesss etmekte bulunduunu gsteriyordu. Mesel, Sadrzamn Paristen kovulmas, stanbuldan geen baz Lehistan, ekoslovak ri cali siyasiyenin Hangi sulh bekliyorsunuz. inde bulunduunuz hl sizin iin temadi edecek bir ekli sulhtr! tarzndaki beyanat..., Grcler, Ermeniler, Azerbaycann aklsz msavat hkmeti ngiliz mandasn ka bul etmilerdi. Damat Feridin, Padiah Vahdettinin de bunu kabul et tiklerine phe etmiyordum. Hususile stanbulda ngiliz Muhipler Ce miyetinin teekkl, matbuatn manda mnakaalar vaziyetimizi gste riyordu. Bu delilleri Erzurum Kongresi zlarma, mdafaai hukuka l zm gibi anlattm. Ve herhangi bir mandann, isterse Amerikann olsun, ilk i olmak zere ark vilyetlerimizi Ermenistan ve Pontus yapacan ve silhlarmzn Ermeni katilmma ramen toplanmak istenmesinin esbabnn da bu olduunu izah ettim. Ekseriyet mandann, kimin olursa olsun, aleyhine tamamiyle dnmtr. O kadar ki Erzurum Kongresi Beyannamesinin yedinci maddesi tesbit olunurken ( ...... bir devletin fenni, sna, ktisad muavenetini memnuiyetle karlarz) cmlesine bile itirazla: Bu ne demek, bir manda m kabul ediyoruz baran ol mu ve cmle (herhangi devletin) tarznda tesbit olunmutur. Erzurumda metimizin istiklli iin esas kurulurken, stanbul, hkmetinin, mill kuvveti takdir etmeden, Manday kabul ettiine ve ark vilyet lerin terkine raz olduuna devam eden muhaberat ahit olacaktr. 28/Temmuzda Harbiye Nezaretinden aldm ve cevaben yazdm if reler :
Harbiye: 27/7/1335

Gayet mstaceldir:
nc Ordu Mfettilii Vekletine

Ermenilerin Sarkam'da mhim kuvvet tahsd ve silh ve mhimmat idlar eylemekte olduklar ve bu kuvvetle akrbaba - Soanl tarafndan taarruz edecek leri ve Kars civarndaki slamlar derdest ve tevkif ederek rnahv ve ifna eyledikleri isrzurum Jandarma Alay Kumandanlnn ianna atfen Umum Jandarma Kum an danlndan bildirilmektedir. Bu bptaki istitiatn ianm rica ederim. Erkm harbiyei umumiye ube: 1 Harbiye Nazn Namna
Fak

www.ceddimizosmanli.net

:
Harbiye Nezaretine

Erzurum:......... 28/7/1335

Ermeniler Kafkasya dahilindeki islmlara her trl mezalim ve fecayii yapmakta: ve az ok mukavemet grdkleri mahallere sunufu muhtelif eden mrekkep kuvvet ler sevketmektedirler. Bu maksatla Nahvan, erur mmtakalarma ve Kazman OlU havalisine kuvvetler celb ve tahid ve imhay islm politikasn mtemadiyen, takip ve tatbik etmektedirler. Ermenilerin bugnlerde Sarkama takviye ktaat olarak beyz kadar piyade ve svari askeri ile drt toplan geldii, Sarkam ve garbndaki mntakada bilmum ahaliden teklifi harbiye ile araba ve vesait cemi gibi bir takm hazrlkta bulunduklar istihbar klnm ve Olti cihetindeki mslmalsra kar bir harekette bulunacaklarna ihtimal verilmemitir. te Ermenilerin hudut yalanlarndaki harekt ve icraatlar ve vilyat sitteyi igal edecekleri ve ya knda Sivasa kadar gidecekleri hakknda ayialar karmalar ahvali umumiye ve vaziyeti siya&iyeden bihaber olan halk zerinde fena tesirler yapmakta ve her trl, dedikodular mucip olmakta ve esasen mevcut olan havf ve endieyi arttrmakta dr. Elyevm elimizde kalan eslehaya malik olduumuz mddete Ermenilerin her trl taarruzlarna kar emin bir vaziyette olduumuzu arzeylerim. nc Ordu Mfett Vekili
Kzm K&rabekir %

Vaziyeti umumiye hakknda Erkn Harbiyei Umumiyeden 27/Temmuz/1335 tarihli ve 23/Temmuz vaziyeti umumiyesi diye tideki ifreli telgraf geldi. Birinci maddesi ark bekleyen akibeti gsteriyor. Altn c maddesi de garbn akibetini gsteriyor. Bu iki mel'un kuvvet frsat bulursa Kzlrmakta birbirinin kanl ellerini skacaklar. O zaman Pa diah da, Endlste Aptullahssagir gibi, beyinsiz ban decekfcir... stanbul hkmetine kalsa lzm olan frsat oktan verecekler, fa-' kat bu vatann bugn iin yetitirdii fedakr evltlar Ernenismi de, Rumunu da, mutav&sstlk yapar melunlar da yaptklarna, piman, ettirecektir.
23JT em m uz/1335 de vaziyeti umumiye

1 Ermenistan meclisi vkelsnn bir nutkunda Kafkasyada bulunan Ermemmuhacirlerinin Trkiyeye avdetleri iin Ermeni ordusunun muavenetine ihtiya ol duunu zikretmesi ayan dikkattir. 2 bnissuudun erif ile harpte olduu ve Taif civarnda erif ktaatn ma lp ettii ecnebi matbuatnda okunmutur. 3 Elyevm Hicazda bir hkmet, amda Faysal idaresinde ayr bir hkmet vardr. Sahil tamamiyle Franszlarn elindedir. Faysal, ngilizlerden kuvvet alarak Hicaz ve Suriyenin ve hatta Kilikyanm bir idare altnda tevhidini talep etmekte, am ve Blebekte amli siyasetine rm olmyan genleri idam etmektedir. Franszlar Fransann Suriye zerindeki hukuku siyasiyesinden vazgemeyeceini dermeyan etmektedirler. Dier taraftan amda uzun zamandanberi ta vattun etmi Trk ler, Araplar tarafndan pek ksa mhletlerle emval ve emlklerini ellerinden kararak terki vatana icbar edilmektedir. 4 Fiyumada talyanlarla Franszlar arasndaki ka msademeler olmu ta ( 1).
'

(1) Bu havadisi evvelce de almtk.

www.ceddimizosmanli.net

talya-Fransa mnaseba tnn ehemmiyetli surette gergin olduu grlmektedir. 2/Temmuzda sekiz Fransz zabitiyle 28 Fransz neferi mecruh olmu, Temmuzun 6 smda vaziyet daha ziyade vahamet kesbetmitir............. namndaki talyan zrhls karadaki Fransz karakollarna ate am ve Franszlardan 15 maktl, 111 mecruh vukbulmustur. Japonya-Al manya arasnda bir ittifak hafi bulunduu ecnebi mat buatnda grlyor. 5 Beiagn idaresindeki Macar Bolevik ordusu Rumenlere kar muharebeye devam etmektedirler. Muahedei sulhiyenin tatbikinden mtevellit heyecanlar, ademi memnuniyetler Almanyada devam etmektedir. 6 Her hkmette az ok askerin terhisi devam etmekte olduu halde Yunan llar mtemadiyen seferberliklerini tevsi ve bizzat arazimiz dahlindeki Rumlar ds silh altna almaktadr. Memleketimiz dahilindeki Yunan kuvveti, Ayvalk, Ber gama havalisinde drdnc Bahrisefit, birinci ve sekizinci Girit alaylarndan m rekkep bir frka, Aydn, zmir, Manisa havalisinde iki il frka tahmin olunmak" tadr. Buna mukabil Kuada, Ske, Fethiye, Antalya, Burdur havalinde 33 ve 34 nc alaylar vardr. Erkn Harbiyei Umumiye Reisi
Cevat

yi tasnif edilmeyen bu alt maddelik havadisten birinci ve sonun cu bizi dorudan doruya alkadar ediyor. Arabistan mstahak oldu u cezay ekmesine kimse acmyor. stanbulda kendi hkmetimiz eM le milletinin kolaylkla boazlanmasmm esbabm ihzar ederken, Faysaln da Kilikyay dahi tahayyl tabii grlyor. Aliah her millete yz karas olacak kadar murdar insanlar da vermitir. Millet tekilte bu slkleri vcudundan koparp atabilir. ngiliz - Fransz, Fran sz - talyan rekabetlerinin husumet haline inkilb, urada buradaki herc-mercler tabii hepimizin houna gidiyor. Ve zayf kalplere de kuvvet ilc oluyordu. Ben esasen havadis azald m kuvvet reeteleri olmak zere havadisler nerinden geri durmuyordum. Fakat bir taraf tan ngilizler, bir taraftan stanbul; br taraftan da bedbin insanlarn mtemadi fena ayialar hkmetsizlik yznden frtna gibi ara sra zayfL^a sallar dururdu. Erzurum gibi en mhim merkezde Vali vekili Kadn belde idi. Pek namuskr bir insan olmakla beraber bu zamanlar iin daha akllsna ihtiya vard. Elde vali olarak Mazhar Mfit bey vard. Yeni, vali ge gelecekse bunun tayinini yazdm. Halbuki stan bul baka eyler hazrlyormu. Srasiyle emirler yad, ben de lzm .gibi cevaplann verdim: M. Keml Paa ile Rauf beyin derdestile s tanbula gnderilmesi, silhlarn teslimi emirleri mteakiben geliyor. Ben de yazyorum. Ne zillet! Gzel havadislere mukabil ngiliz zabit lerinin kaydettiim, tahriktndan maada kongre heyetini korkutmak iin kardklar dedikodular bervechit nezarete yazdm:
'
Harbiye Nezaretine

Erzurum: 30/7/1335

1 Erzurumdaki ngiliz zabitammn baz dedikodularn haber aldm: a) nc frkadan iki alay asker isyan ederek zabitlerini katletmiler. Erzu rum - Trabzon caddesi bunlar tarafmdan katedimi.

www.ceddimizosmanli.net

b) Erzurum ve havalisinde slm Bolevkleri tarafndan, gnderilmi propagaada heyeti varm. Bu heyet bilmum slmlar boevik nazariyat zerine isyan ettirerek Hindistandan buralara kadar ngilizlere kar cephe almak ve ngiliz ordularn rahat brakmamak ve ngiltere idaresi altnda bulunan islmlan galeyana getirerek ngiltereyi mkl bir vaziyete koymak iin alyorlarm. c) Hkmet Amerika mandasn kabul ediyormu ve bu kabul edilecek olursa burada ngilizlere kar bir vaziyeti hasmane grlecekmi. d) u haller dolaysiyle hayatlar bile tehlikede imi. 2 Mmessil ile grtm. ngiliz kaymakam Ravlinson btn bu mkilta stanbul ngiliz karargh umumisile Paris konferansnn ahvali mahalliye ve vazi yete muvafk olmayarak verdikleri kararlarn sebebiyet verdiini ve kendisine serbestu hareket ve salhiyet bahedilmi olsa idi imdiye kadar Ermeniler tedip ve sk hir kontrol altnda vazedilmi ve bu gibi hallere de sebebiyet verilmemi olaca m sylemektedir. 3 1Bize ait olan ayialar tekzib ettim ve nereden iittiklerini sordum. Dedikodu diyor. Bu gibi ayialarn bizzat kendilerinden ktm ve Ermenileri, Krtleri ve bizi birer suretle tahrik ve ayialar icad ettiklerine ve maksatlarnn ark itiaata vermek olduuna kani oldum. nc Ordu Mfetti vekili
Kzm Karabekir

Biz de taze havadisler kardk: ngilterede Boleviklik hercmerc yapyor; Hindistanda ngilizleri katlim ediyorlar; talyanlarla Franszlar harbe giriiyorlar; Rusyada ne kadar ngiliz varsa imha olunmu; Trkiyedeki Ingiliz askerleri memleketlerine gitmek iin isyan kar mlar. Hararet Erzurumda glgede +29 dereceye kadar kt. Kongre faaliyetine devamda. Ben de geceleri, M. Keml Paa ve Rauf beyin nezdinde, kongre faaliyeini takip ve gnn havadislerini tetkik ediyo ruz. Vali Mnir beyin gitmesiyle boalan Alman konsoloshanesini Ke ml Paa ve Rauf bey ve arkadalarna tahsis ettim. Ferah ve rahat ve msterih alyoruz. 31/Temmuzda Harbiye Nezaretinden sersemce bir emir geldi:
Bizzat alacaktr. Harbiye 30/Temmuz/1335
Erzurumda 15. Kolordu Kumandanlna

'

! i

E
r :i

M. Keml Paa ile Rauf beyin mukarrerat hkmete muhalif efal ve hare ktlarndan dolay hemen derdestleriyle Dersadete izmlar Babalice biltensip, mahalli memuriyetine evamiri lzime verildiinden, Kolorduca da cidd muavenette bulunulmas ve neticesinden malmat its rica olunur. 30/Temmuz/l335
.

...

j |
j

Merkez dairesi 2733

Harbiye Nazr: f i atim

u cevab yazdm ve kolordulara ve mmtakamn ettim:


:

valilerine tamim Emmun;


1/A u stos/1335

j
&
'
'

';

www.ceddimizosmanli.net

Zata mahsustur.
Harbiye Nezaretine C : 30/7/1335 Merkez Dairesi 2733 ifreye. Mustafa Keml Paa ile Rauf Beyin mukarrerat hkmete muhalif efal ve harektlarndan dolay derdestlerile Dersaadete iznilan hakknda mahalli me muriyetine emir verildii cihetle Kolorduca da cidd muavenette bulunulmas emir buyuruluyor. Hkmetin mukarrerat siyaseti ne olduunu bilmiyorsam da Er zurumda bulunan Mustafa Keml Paa ve Rauf beyin efal ve harektnda vatan ve milletin maksat ve menafiine ve kavanini mevcudeye muhalif telkki edilecek hibir hal ve hareketi olmadn gryorum. Marnileyhler mlk milletin sa adet ve selmeti ile alkadar her ferdi vatanperver gibi yaamaktadrlar. Pontus hkmeti tekili hlyasiyle Trabzon ve Samsun havalisine muhacir sfatiyle akn akn msellh Rum eteleri kt ve Ermenilerin byk Ermenistan hayalini bes ledikleri ve hudutlarmza kadar her trl fecaat ve enaati yapmakta ve Sivasa diye feryadda devam eyledikleri ve tilf mensubininin de bunlara hafi ve celi her trl muavenet ve mzaharette bulunduklar herkese malm ve bu hal stanbul 'gazetelerinin bile neriyatile sabit olduu halde hkmetin mevcudiyetimiz aley hine hazrlanan bu mthi tehlikeden bihaber vaziyette kalarak millete hibir neflai mit ve tatmin vermemesi ve bilkis en mnevver ve kymettar zevat ve ku mandanlarn birer suret ve bahane ile millet arasnda tecrid ve hapis ve tevkif edilmesi ve bir taraftan da esleha vesairenin alnmas, bilhassa tehlikeyi pek yakm gren ve muhafaza! namus ve hayat endiesiyle rpman bu mntaka halknda pek

hakl olarak Ermeni ve Rumlann zmir gibi nagihani olarak buralar da igal ede cei ve btn mslmanlann ayaklar altnda inenecei kanaatini hsl ettirmi tir. Ve bundan dolay millet kendi kuvvetine istinad ederek bu ihtisasatm hkmeti celileye ismaa ve bunun iin her fedakrl yapmaya ve her midden mahrum bir halde namussuzca Ermeni ve Rumlann sng ve baltalan altn da lmektense namuskrane mdafaaya karar vermi olduklarn evvelce arzetmitim. Geenlerde vukua gelen srg kolu ve kamalar sevildne mni olan ah val de byle bir azim ve kararn netiecsi olduuna phe yoktur. nc frka kumandan Kaymakam Halit beyin bile mahfuzen evkinin efkn umumiye ze rinde pek fena tesirler yapacam ve belki de frkasnn mmanaat gstermesini ve isyann inta edeceini arzetmitim. Mustafa Keml Paa gibi memlekette namusile ve hidemat gzidei askeriye ve vatanperveranesile tannm ve btn as kerlerin de pek ziyade hrmeti mahsusasn kazanm ve bahusus henz yirmii gn evvel memleketin nsfna kumanda etmi olan ve hal ve hareketinde menafii vataniye ve milliyeye mugayir bir ey mahsus ve mehud olmayan bir zatn tevIdfine bir sebebi kanuni olamyaca ve ve balda erzettiim ahval dolaysiyle halk ve ordu nazannda da iyi bir hareket olarak telkki edilemiyecei cihetle marn ileyhin tevkifine ve Kolorduca da bunun iin muavenette bulunulmasna hl ve vaziyetin katiyyen msait olmadn arzeylerim. Bahusus ki memleketi he lak ve inkraz tehlikesinden kurtaracak yegne arenin tevekkl deil ancak bil letin hak ve ruhunun leme kar izhar ve teyidi kanatinde olan Vilyat arkiyye<e ve henz Ermeni sng ve baltalarnn lm namus ikenanesini unutmu bir tek insan ve bir tek hanuman bulunmayan bu muhitte byle bir teebbsn icras de hatt ihsas bile byk fenalklar inta eder (1). Esasen gnden gne daha (1) Bu beyanatla mid ediyordum ki matbuatla bu karar neretmezler. Hal buki 31/Temmuz stanbul gazetelerinin mhim bir tebli serleviasile ve Erzurum civarnda kongre akd ve baz tekilt icra etmekte gibi sersemce kaytla derdestler hakknda Dahiliye Nezaretinden vilyata kat emir verildiini nerettiklerini bil hare grdk.

www.ceddimizosmanli.net

briz ve pek vsi bir ekil almakta olan endieyi milliyi temin edecek tedabir samime ve vakfanenin ittihaz ve buna bilhassa zati samileri gibi dindar ve pek namuskr tannm bir recl kymettarn amli nfuz ve irad buyurmas pek ulvi ve tarih olur. Her halde bura ahvalinin stanbulda mks telkki edildiini zannediyorum. Hkmetin en sadk ve hrmetkar cz olduuna katiyyen phe ciz olmayan cizleri Anadoluya Dersaadetten bu kadar yanl ve hatal nazar larla baklmamasm ve nk bu nazar netayicinin pek elim ve nedametfgeolaca kanaatini bilmnasebe tekrar arz etmeyi bir vecibei hamiyet ve bir farizai namus addeder ve bugn cizleri dahi ek ve mechuliyet ierisinde bulunduum dan siyaseti umumiyemizden ve hkmetin takip ettii makasit ve mukarrerattan. haberdar edilmediimi istirham eylerim. 15. Kolordu Kumandam
Kzm Karabekir

Hkmetin bana gelenlerin vazifesi ngilizlerin verdii emri bize tebli etmek, bizden alaca cevab da ellerini unturarak yutkun a. yutkuna ngilizlere anlatmak, bir mddet nezaret maaile nafakalandktan sonra makamndan kovulmakt. Aylardanberi nazrlarn resmi geidi byle teakp ediyordu. Bittabi bana bunu yazamazlard. Siya seti umumiye diye, mahvmz tacilden baka, grnrde bir ey yoktu. 1 /Austosta Trabzon mevki kumandanndan stanbul efkr hakkn da hayli malmat aldm. (Trabzon valisi Ali Galip bey izinli gitmiti. u malmat mahrem olarak veriyor.): Heveti hkmet padiah i fal ve tedhi ettiklerinden zat ahanenin vekayi ve memleketin ahvalin den malmattar bulunmadm; hkmetle Mustafa Keml Paann arasm bulmak maksadile Dersaadete gittiini, bu hususta Sadrazam ve eyhl-islm e grtn, Mustafa Keml Paann teebbsatmm blf olduunu syledikleri ve mamafih korktuklarm veya itima ede cek meclisi mebusan azlklarna Mustafa Kemal Paa taraftarlarm intihap ettirerek zat ahaneyi hal ve hkmeti iskat ile mevkii ikti dara gemek iin altn, hkmet ve dolaysiyle padiah ancak ngilizler kendilerini mevkiinde tutabileceklerine kani olup btn mnasile ngilizlere istinad ve hatt ngiliz mandasn kabule mtemay bulun duklarm, zat samilerinin de Mustafa Keml Paay iltizam ve onunla teriki mesai ettiinizden on beinci kolorduya istinad eden Mustafa Ke ml Paa teebbsatmm ngilizler Samsundan ve Halepten kuvvet gn dererek sndrmek fikir ve maksadnda bulunduu ve yeni Harbiye Naz rnn Dersaadetten izm edecei kuvvete Trabzondaki askerin dahi ilti hak ederek btn teebbs at ve tasavvurat men ve esasndan katilee ceini beyan eylemi ve Sivas valisine katiyye kongreyi itima ettir memesi -emri verilmi. Bidayette vali mene kfi kuvvet olmad ce vabn vermesi zerine azletmiler ise de sonradan makine banda men'i itimalar hakknda verdii teminat zerine ibka ettiklerini ve ngilizlerle Amerikallar arasnda memleketimiz in rekabet bulunduu nu, Sivas kongresine vilyetlerden hi bir murahhasn izm edilmemesi ve buna mmanaat olunmas emredildiini, elhasl hkmeti merkeziyede yekdierile mtenakz efkr ve hissiyat mevcut olduu, kendisi biz-

www.ceddimizosmanli.net

zat Mustafa Keml Paa dle grerek hkmetle aralarn bulmay teklif etmise de bu da hkmet iin bir zl olaca cevabn verdikle rini fakat vatanperverlii icab yine teebbs eyleyeceini syledi. Mevki kumandannn verdii malmatta da unlar vardr: (31 Temmuzda, 5 sonra da Belediye Dairesinde resay hkmet, ecnebi mmessleri ve Amerika iae heyeti reisi, eraf belde, Rum ve Ermeni metrepolidleri huzurunda bir ay ziyafeti verildi. Mteakiben vali tara fndan selm ahane tebli ve zat ahanenin ecdatlarndan Yavuz Sul tan Selimin icry vilyet ettii ve validei muhteremlerinin medfun bu lunduu Trabzon vilyetinin her trl sadakat ve merbutiyetten emin olduu ve bu itimadn muhafazasn ve memleketin eczay vatandan ayTilmyaca hakkmdaki iradat tebli etti. (1) Mft tarafndan arz sa dakat ve ubudiyet cevab verildii gibi Ermeni murahhas tarafndan cins ve mezhep tefrik edilmeksizin idarei mlk ve memleket hakknda bir nutuk sylendi. Mteakiben Servet bey tarafndan-, dahi arz teek kr ve tahtgh saltanata Trabzon halknn lyetezelzt bir rabta e merbut ve sadk olduu mukabelesinde bulundu. Vkli teekkrle, ay hissiyatn zat hazreti padiahive ibl iin Trabzon ahalisi namna telg raf keidesini ve ibu telgrafn da Servet bey tarafndan kaleme alnma sn teklif etti. Umumen kabul ettiler. Mteakiben mmessiller ayrld.) Padiah kuvayi milliye e attrmak iin kim bulduysa propa ganda pek yaman. Riyakr, mstebidlerin tarihler dolduran vehim ve zan ierisinde kvranarak yaptklar fecayie bir misal daha kaydolacak! Vahdettin! Etrafndaki crf gnden gne daha sadk kullardan ola rak sana perinlenecek. Sen de iyilere ve ilme hrmet yerine namus suzlara ve cahillere bel balayacaksn. Senden evvelki mstebidler gibi, her ml teekkl ahsna mrettep bir tecavzn mili zannedeceksin. Her iraden ykmaya mtuf olacak! Her lm teebbs senin murdar muhitin, cehl ve cenabetile, jurnal edecek fakat yakn mislini gznle grdn vehile bugn sana ebed sadakatten, Iyetezelzl rabtadan bahseden milletin senden souyacak, irenecek, seni de tac tahtm da ineyecek! Tarih! senden ibret almyanlar felketlerin zerlerinde tekerrrne ve korktuklarna, uramaya mstehak olan ahmaklardr. 1/Austos tarihli ajans, stanbuldaki btn siyas frkalarn mmesslerinin stanbula gelen Amerika heyeti ile temasa gelerek Erme nistan tashihi hududu kabul edecekleri gibi mnasebetsizlikleri havi idi. Erzurum kongresince bu teebbse mukab bu cemiyetlerin teebbs lerini red ve Amerika heyetine Vilson prensibini hatrlatmak iin bir ihtar ve bir muhtra nerolundu ve her tarafa tamim edildi:
Bugn kan l/Austos/1335 tarihli ajansta btn frkai siyasiye ve cemiyat mmessillerinin stanbula gelen Amerikan heyeti ile temas ederek Ermeni mese lesine dair mdavelei efkrda bulunduklar ve Ermenistana bir hudut izilmesi (l)T rabzonun Pontus hududu dahilinde bulunduunu, her gn Rum muha cirleri gelmekte ve artk etelerin faliyeti de baladn bildikleri halde, mel'anet!

www.ceddimizosmanli.net

hususundaki nokta nazarlarm da badettekik bildireceklerinin ifham olunduu mnderic bulunuyor. Hiz olduu salhiyet ve alkai katiyye dolaysiyle keyfiyeti, nazar ehemmiyetle gren kongremiz ark Anadolu vilyetlerimizdeki mevcudiyeti slmiyenin tarih, tima, harsi ve ktisad esaslara ve kesafeti nfusa mstenit olan istikrar ve mul karsnda stanbuldaki frka veya cemiyetlerin bir ekil ve sureti tasavvur ve teklif etmesinin hukuku milliyemiz kfil ve millete ayan kabul olamamak ihtimalini tabiiyat umurdan saymak zarur bulunduundan mlletin amali hakikiyesine mstenit kongremizin mukarrerat malm olmadka byle bir vaziyet ihdasna meydan verilmemesini hassaten rica eyleriz. Erzurum Kongresi Hey eti
Vilsorra muhtra

Erzurum Mill kongrenin Vilsona gnderdi.i muhtra suretidir: Cihan harbine itirakte tereddt gsteren kk devletleri itma iin emperya listlerce bakalarnn emvalinden vuku bulan mevaidin tahakkukuna zat lilerince muvafakat edildii zmir hdisei elmesinden istidll olunmaktadr. Reis cenap lar! Dnyaya sulh ve salh devri amak iin ibda ve iln ettiiniz desatirin on ikinci maddesinde Trk imparatorluunun hlen Trklerle meskn olan aka mnda mutlak ve memmen bir istiklliyet payidar olacan tasvib buyurmu tunuz. Bunlar tmam ve tefsir iin ubatta ln ettiiniz dier drt madde se sulhn daim olabilmesi iin hak ve adalete istinad etmesi lzm geleceini, mil letlerin bir hkimiyetten dier bir hkimiyete sevk olunamayacan, bu harpten mtevellit arazi mesailinin istikbalde ihtilfat ve muhasemat tevlit etmeyecek, surette alkadar olan milletlerin menafii noktai nazarndan tesviyesi lzm gele ceini, anasrn temaylt milliyesi nazar itibare alnmakla beraber bir unsur iine dier bir unsuru ihtilf sokulmamak cabedeceini beyan etmitiniz. Bugn zmir hakknda ittihaz olunan ve tatbik edilmek istenilen karar ise o esasat dile ve insaniyeye klliyeh mugayirdir. Evvel: zmir Garb Anadolunun yegne bir iskelesidir. Saniyen: Nfusu 1.600,000 e karip bir Trk vilyetinin merkezidir. Salisen: Burada Trkler nfusu umumiyenin yzde seksenini tek etmektedirler. Bu hakayiki sabiteye kar vaktiyle mcerret Yunanistan harbe terik iin vaadolunmu olmasndan dolay bu ehir nasl olur da Trklere izhar husumetten bir an hli kalmayan ve ziri tahakkmndeki mslmanlar zulm altnda inleten o* kk devlete terkolunur? Ayn sebepten dolay Fiyumay talyaya bahetmek isteyenlere kar tezahr eden prensip hkimiyeti ne iin Trkiye ve Trkler mevzubahs olunca messir olamyor? Reis cenaplar! 600 senelik bir saltanata ve 1500 senelik bir hayata malik olan Trk milleti mevcudiyetleri tarihe karm olan milletlerin prensipleriniz sayesinde ihya olunduu bir srada imhadan baka bir mna ifade etmeyen mukarrerata boyun emiyecektir. Biz mevcudiyetimiz iin kemli namusla harbettik. Kanmzn son damlasn iar edeceimiz sralarda prensiplerinizin samimiyetine kani olarak terki silh edip mukadderatmz vicdan nsfetinize tevdi eyledik. Mtarekenin ilk gnndenberi bir ok mezalim grdk. Aleyhimizde bin trl tezvirat ve isnadat vuku bul du. Sesimiz galiplerin sngs altnda bouldu. Mdafaadan mahrum edildik. Mamafih btn bu maduriyetleri dsturlarnza msteniden ittihaz olunacak mukarreratn telfi edeceine kani olarak kemli sabr ve skn ile neticeye intizar eyledik. Fakat zmir hakknda verilen hkm, stanbul iin de hazrland riva yet olunan karar btn mitleri zirzeber etti. Artk mahvmzn mltezim olduu nu anlyoruz. Son karar vermek bize tevecch ediyor. Ve bu son karar ise eref ve namusla lmek, ecdadmzn hunu celdetile yourulmu olan bu topraklar zerindeki hkimiyeti bizim ve evlllanmizm kanile mdafaa eyleyerek cihana

www.ceddimizosmanli.net

STK BAL B A E B e i Z
\

IS

yeni bir fedakrlk ve kahramanlk misali terkevlemektir. Erzurum Kongre Heyeti

Trabzon valisi Ali Galip beyin, Trabzon halkna padiaha merbutiyet telgraf ekmek vazifesini ald ve bunu yapt anlald. Fakat vaziyeti, ii cereyanna terkedersek bamza ne bellar geleceini ve meselenin mill galeyan olduunu mkerreren stanbul hkmetine yaz dm halde, valilerle ne namussuzluklar yaptklarna 4 Austosta Trab zonda Mdafaai Hukuk Merkezine mensup iki zattan aldm mterek imzal mektup bir nmunedir. Trabzon valisi Ali Galip beyden ml hem olan bu mektupta deniyor ki: Sulh murahhaslarmzn geri gel mesindeki esbab byle her tarafta hkmetin haberi olmakszn yaplan tekiltm. Zira dveli itilfiye, siz hangi hkmet tarafndan murahhas olarak geliyorsunuz? Memleketinizde huzur ve skn iade edilmedike sizi murahhas olarak kabul edemeyiz demiler. Bu mnasebetle kong renin daima hkmetle birlikte teriki mesai edeceine hkmeti ikna etmeli ve murahhaslar gndermelidir. Mustafa Keml Paa ve Rauf bey hakknda bilumum devaire resmi emir vardr. Her nerede tesadf edile cek olursa derakap derdest ile izm edil eceldir. M. Keml kongreye riyaset ettike hkmet ile uzlamak imkn yoktur. Mahkmun riya seti altnda toplananlar da mahkmdur, nazariyesini hkmet gzetir. Mamafih kongre esasl bir vazife grmek isterse riyasete dier bir zat intihap etmeli ve stanbula bu gzel maksatlarn sui tefsire meydan vermeden bildirmelidir. Rumlarla mslmanlar arasnda peyderpey tesisi mnasebet edilmektedir. Trabzondaki bu cereyana ve stanbul' un bir Padiahla Mustafa Kemal Paa meselesi ihdasile bir ok emek ve fedakrlklarla hazrlanan mill birlii krmaa mtuf eytanetkrane oyuna kar, tideki mtalatm Sadrazam ve Harbiye Nazrna yazdm, ve vilyetlere ve ktaata tamim ettim:
T amimi n mukaddem esi: 5/Agustos/l335 Erzurumda teekkl eden mill kongrenin, mahiyet ve sebebi teekkl stan bul'ca yanl telkki edilmi. Bunun M. Keml Paa hazretleriyle Rauf beyefen dinin tesir ve tevikleriyle olduu ve kanunu esasiye muhalif ve makasidi hkmete Banafi bulunduu gibi bir zan hsl etmi olduundan hakikati hali izhar ve makamat liyeyi tenvir etmek zere Sadarete ve Harbiye Nezaretine yazdm ifre nin bir suretini beray malmat tebli ediyorum. Bu tarz telkkiye gre Dahiliye Nezaretinden vki olan iar zerine mlhakata tamim buyurulmu ise oralara ka dar tashihi keyfiyet buyurulma sim ne a ederim.. Erzurum: 5/Austos/l335
Makam CelHi Sadaretpenahiye H arbiye Nezaretine

Erzurum kongresi hakknda son maruzatmla ahval ve vaziyeti cizane tenvire msaraat ve bununla byk bir vazife rf etmi olduumu zannediyorum. Bu m-

www.ceddimizosmanli.net

iasebetle de tekrar arzediyorum ki: vilyat arkiye Erzurum kongresini ark eyltm milleti toplamtr. Elyevm yetmi kadar zasile Erzurum'da hali ictimada bulunan kongre M. Kemal Paa ve Rauf bey henz stanbuldayken ve hatt bura ca isimleri bile iidilmemiken byk ve hunin tehlikelerin vukua geleceini muhak kak addeden ark Eyaltn halknn karar ve teebbsleriyle vukua gelmitir. Bu topamda siyas veya ahs hibir tesirin mevcut olmad katiyyen anlalmtr. ntibahn sureti katiyyede felketten alan, milletin ruhundan kopan bir heyecan ve kuvveti ecanip bir iki ahsa atfetmek suretiyle milletin ruh ve mevcudiyetini setir ve inkr tarikini iltizam ile kendi milletini ifal ,ve bu suretle menafii tevsi ve temine alyor. Vatan ve milletimiz iin telfisi gayri mmkn zararlar bdi olan bu tarz telkkinin bizzat hkmetimiz tarafndan dahi bilinmiyerek kabul ve israriyle mali ecanibin teshil edildiini grmek umumu meyus ve daidar etmekte dir. (1) ark vilyatnda endiei hayattan domu olan bu cereyan milletin inki afna ve hali hazrna M. Keml Paa ve Rauf beyin zerre kadar tesiri olmad ve hiren kongreye herkes tarafndan byk bir hrmet ve tazimle kabul edilen bu iki zatn mevkii siyasimizi daha ziyade mdrik olmalarndan bilkis, hkmetimi zin mevkini dnerek mevcut kuvvayi millyeyi daha skin ve mdebbirane bir ekle ircaile hsn idare ettikleri alenen grlmektedir. Binaenaleyh kongrenin heyeti umumiyesi ve gerek M. Keml Paa ve Rauf bey hakknda Dahiliye Neza retinden vilyetlere yazlan tamimler Efkrumumiyede hsn tesir yapmamtr. Endiei namus ve hayattan mtevellit cereyan mill hali galeyanda olup teskini ve efkrn tatmini iin yegne are ancak meclisi millnin hemen bilfiil toplanmas nn temini olduu ve bati davranld takdirde vekayii milliyenin kendi kendine bu gayeye varacan nazar fahimanelerine arzeylemeyi lzimei vazife ad ederim. n k burada mehud ve mahsus olan efkr umumiye millet vekillerinin kanaat ve tasdikine iktiran etmeyecek herhangi bir siyaset ve mukarreratm ayan kabul ve pyidar olamayaca ve bu zim ve tarih mesuliyetin mahdud bir ka zatn ha miyetine tahmildense efkr ve arzuyu millete istinad ettirilmesi merkezindedir. Ve hatt eer eraiti hazra iinde meclisi millinin Dersaadette kuvvayi ecnebiye kar snda toplanmas mahzurlu grlmek yznden bu lzimei meruta imdiye kadar tehir buyurulmu ise Anadolunun Bablice tasvip ve nezdi ulyay cenab ehri yaride irade buyurulacak bir mahalde toplanmas szlerinin bile sylenmekte ol duunu srf saikai vatanperveri ve vazifei mevki am dolaysiyle arz eyliyorum. 3. Ordu Mfettii Mirliva
Kztm Karabekir

Trabzondan gelen malmata mukabil dndm tehditle hakikati hali tasvir eden bu ifreyi, keidesinden evvel M. Keml Paa ve Ra uf beylere de gsterdim. Pek muvafk buldular. stanbulun millet ara sna yeni sat fikir pek zehirli ve pek tehlikeli olacak mahiyettedir.
(1) 1338 senesi Garp muzafferiydim mteakip, Garp ordusunu Gaz Paa ile birlikte ziyaret etmitim. lk Bursaya geldiimiz zaman hl ecnebi risale ve ga zetelerin ve hatt iimizde dolaan Fransz muharrires Madam Colisin Trkiye'den bahsederken Kemalist tbirini kullandklarn ve Keml Paann ikinci, nc derece tilf kumandanlarile muhaberesini grnce, marnileyh Fevzi ve sihet Paalarla ahvali mtala ederken bu tbirin kendisini bir Boer Generali menzile sine ve milleti de bir Generale tbi, muayyen zaman iin mahdut kuvvete indirdik lerini ve Meclis Reisi ve Bakumandan sfatile rastgelenle muhaberesinin yine bu noktai nazardan doru olmadn hayretle ikaz ettim.

www.ceddimizosmanli.net

Gya Keml Paa bana istinaden bir takm insanlar peine takarak padiahla mcadele edecek ve onu atarak yerine geecekmi! Ben de stanbulu korktuklarile tehdit ve efkr millete kabahati padiaha ve hkmtine ykletiyorum. Eer meru bir millet meclisi ve onun itimad ettii hkmet i bana gemezse Erzurum kongresini mteakip gele cek Sivas kongresi ve onu tabip edecek milli hkmet olaca tabii bir cereyan olacak. Bunu bugnden ilemek ve bir tehdit silh olarak gs termeyi faideli buldum. Gz gre gre mstebit bir idarenin teesss ne ve onun kabul edecei zelilne bir himaye sulhne boyun eemezdik, u halde maksad ve silh artk gstermek lzmd. Aksi halde zaten ? henz efrad millet arasnda mevkii ihtiramn tutturmaya alacam M. Keml Paann ve mteakiben benim mnevi mevkiim sarslacak, iler balangcnda karacak ve hakikat yolunda eref ve hayat milleti kur tarmak iin her varlmz fedaya azmeden bizleri vekayii mteakibe saman p gibi srkleyip gtrebilecekti. stanbula yazdm telgraf Kongre zs ve mdafaai hukuk zlar ve her iiten nezdinde ok iyi tesir yapt. Okuyanlar mttefikan yle sylyorlard: Mazi, hal ve istikbal bir hakikat erevesi iinde. 6 Austosta vicahi dostum Rav linson geldi: Artk Erzurumda ngiliz kalmyacak. Emir aldm,Sar kam veya Karsta kalp Karadenizden rana kadar hududu tarassut edeceiz. dedi. Gldm ve: Geende cephe Hindistandan Karadenize kadar imale idi; imdi neden tersine dndnz? Yeryzn evirdiiniz halde Boleviklerden endiedeydiniz; imdi srtnz evirerek nasl ms terih oturacaksnz ? dedim. Ravlinson da kendini glmeye brakarak : Ah! Katr Msy! diye kafasn saa sola sallad. RavlinsonIa Fran szca grtk. 'Tercman kullanmadmz iin hereyi doru olarak tarafeynin eksik ve artksz anlatndan memnundu. Ah! drt efendi ler! diye Paristeki (Drtler Meclisi) ni kastediyordu. Ve ark tan madan kararlar vererek kendisini de fena vaziyete soktuklarna kz yordu. Fakat Franszca telffuzu ngiliz ivesi gibi olduundan katr dedike bizim inat katr gibi telffuz ediyor ben de glyorum. Ravlinson da bugn keyifliydi. Haylice gldk. Fakat bu glmeleri kolor du hesabna (1200) kaydetmekle dedik. yle ki: Ravlinson parasz kalm ve Kolordudan (1200) liradan fazla bor istemiti. Ben silh meselesini her atlatta ihtiyacn vezneden tesviye ettirirdim. Bu pa rann karln da Harbiye Nezareti gstermiti. Batumda Karsn tah liyesi esnasnda on ikinci frka kumandanmz olan miralay Ali Rfat beyi ngilizler 2000 ngiliz lirasna (7500 Osmanl liras gnn rayici le) mahkm etmiler. Sebebi ordumuz ekilirken Karstaki byk telsiz telgraf istasyonunu tahrib etmiler. Halbuki bu mtareke ahkmna mugayirmi! (Sanki mtareke ahkmna kendileri hrmetkrdrlar). ngilizlerin en ufak hesaplarn nasl grdklerine misldir. Aktan kr 7500 lira fakat bu kfi mi? Beyhude Erzurumdaki ngilizlere para gn dereceklerine evvel bor diye al sonra bir senetle ciro! te Ravlinson ved ziyaretine gelmi. Tabii eski dostluumuzu anarak ltifeler edecek-*
\ S r

www.ceddimizosmanli.net

tik. Her ahs kavga bitmiti. Mesele bizden kmt. Ho beten sonra. Kolordunun 1200 lirasna mukabil bir sened vereceini syledi gitti. (1) Akam M. Keml Paa ve Rauf beylerle bilhassa yarn hitama ere cek Erzurum kongresi mukarreratm grtk. Yarn pek erefli br gn olacakt. Erzurumdan ilk mill bir karar arkn ve dolaysiyle b tn vatanmzn kurtulacam cihana iln edecekti. Bayram arifesinde yiz gibi her tarafta nee ve samimiyet gslerimizi iiriyordu. , 7 Austosta Erzurum mill kongresi hitam buldu. 23 Temmuzda, balamt. On maddelik beyannamesini neretti. Her tarafa tamim et tim. Kolordu matbaasnda binlerce nsha tab ile her tarafa nerettir dik. Bilhare mmtakamzn btn matbaalarnca daha ziyade oal tld. Artk vilyat arkiyedeki cemiyetlerin ismi (ark Anadolu M dafaa! Hukuk Cemiyeti) olarak tesbit ve bunu temsil etmek zere do kuz kiilik bir heyeti temsiliye intihab olunmutur. Kongreye dahil olan lardan Mustafa Keml Paa, Rauf bey, Hoca Raif efendi (Erzurum), Ser vet ve izzet beyler (Trabzon), eyh Fevzi (Erzincan), Kongreye da hil almayanlardan ben ve Bekir Sami bey (Sivas valii sabk). Erzurum kongresi mukarrerat bervechiti beyannamedir:
ark Anadolu Mdafaai Hukuk Cemiyeti .
ark Anadolu Vilyatnn, Erzurum Konresi Beyannamesi

Erzurum: 7 Austos 1335

Mtarekein akdini mteakip gittike artan ahdi ikenane muamelt ve zmir,. Antalya, Adana ve havalisi gibi akam mhimmei memalikimizin fiilen igali ve Aydn vilyetinde ik edilen tahammlsz Yunan fecayii ve Ermenilerin Kafkasya dahilinde hudutlarmza kadar dayanan katlim ve imhay islm siyasetiyle istil hazrlklar ve Karadeniz sahilinde Pontus hayalini tahakkuk ettirmek gayesiyle ha zrlklar yaplmas ve srf bu maksatla Rusya sahillerinden akn akn muhacir nam altnda gelen yabanc Rumlann ve bu meyanda da msellh ekiya etelerinin sevk ve celb edilmesi gibi hadist karsnda mukaddes vatann inkism ve inhill teh likesini gren milletimiz hibir iradei milliyeye stinad etmeyen hkmeti merke ziyetinizin bu lm ve fecayie aresz olamayacana emsali meumesiyle kani ve bir ok messirat tahtnda ihtimal ki daha elm ve gayr kabili hazm ve kabul imukarrerata da serfru edeceinden tamamiyle endienk bulunuyor. Binaenaleyh kendini en yakn ve en hunin tehlikeler karsnda gren ark Anadolu vilyatmm mukadderatm bizzat muhafaza gayesiyle her taraftan vicdan milliden domu cemiyetlerin itirkiyle ahiren mnakid olan Erzurum Kongresi 7 Austas sene 1335 tarihlerinde mesaisine hitam vererek biltaff taal bervechiti mukarrerat itthaz etti. ; 1 Trabzon vilyat ve Canik sacaiyle vilyat arkiye namn tayan Erzu rum, Sivas, Diyarbekir, Mamuretlaziz, Van, Bitlis vilyat ve bu saha dahilindeki elviyei mstakile hibir sebep ve bahane ile yekdierinden ve camiay Osmaniye -

()R avlinson sonra yine geldi ve hayli maceralar geirdi. Aada gelecek.

www.ceddimizosmanli.net

den ayrlmak imkn tasavvur edilmeyen bir kldr. Saadet ve felkette itiraki tamm kabul ve mukadderat hakknda ayni mak sad hedef ittihaz eyler. Bu sahada yaayan biletimle anasn islmiye yekdierine kar mtekabil bir hissi fedakr ile mehun ve vaziyeti rkiye ve ictimaiyelerine riayetkar z kardetirler. 2 Osmanl vatannn tamamiyeti ve istiklli millimizin temini ve makam sal tanat ve hilfetin masuniyeti iin kuvvayi milliyeyi mil ve iradei milliyeyi h kim klmak esastr. 3 Her trl igal ve mdahale, Rumluk ve Ermenilik tekili gayesine m a tuf telkki edileceinden mttehiden mdafaa ve mukavemet esas kabul edilmitir. Hkimiyeti siyasiye ve muvazenei ietimaiyeyi muhil olacak surette anasn hristiyanyeye yeni bir takm imtiyazat its kabul edilmeyecektir. 4 Hkmeti merkeziyettin bir tazyiki dveli karsnda buralar terk ve ihmal iztrannda kalmas ihtimaline gre makam hilfet ve saltanata merbutiyeti ve mevcudiyet ve hukuku milliyeyi kf tedabir ve mukarrerat ittihaz olunmutur. 5 Vatanmzda teden beri birlikte yaadmz anasn gayri mslimenin kavanini devleti Osmaniye ile meyyed hukuku mkteseblerine tamamiyle riayet karz. Mal ve can ve rzlannm masuniyeti zaten mukteziyat diniye ananat milli ye ve esasat kammiyemizden olmakla bu esas kongremizin kanati umumiyesiyte de teyid olunmutur. 6 Dveli itilfiyece mterakenin imza olunduu 30 Terini evvel sene 1334 tarihindeki hududumuz dahilinde kalan ve her mntakasmda olduu gibi ark Anadolu vilyetlerinde de ekseriyeti kahireyi islmlar tekil eden ve hars, iktisadi tefevvuku mslmanlara ait bulunan ve yekdierinden gayri kabili infikk z kar de olan din ve rkdalanmzla meskn memalikimizin mukasemesi nazariyesinden bil klliye sarf nazarla (mevcudiyetimize, hukuku tarihiye, rfiye ve diniyemize ria yet edilmesine ve bunlara mugayir, teebbslerin tervi olunmamasna ve bu suretle tamnaiyle hk ve adle mstenid bir karara intizar olunur. 7 Milletimiz insan, asr gayeleri tebcil ve fenn, sna ve iktisadi hal ih tiyacmz takdir eder. Binaenaleyh devlet ve milletimizin dahili ve harici istik lli ve vatanmzn tamamisi mahfuz kalmak artiyle altnc maddede musarrah hudud dahilinde milliyet esaslanrsa riayetkar ve memleketimize kar istil emeli bes icini yen herhangi devletin fenn, sna, ktisad muavenetini memnuniyetle kar larz ve bu eraiti dile ve insaniyeyi muhtevi bir sulhn da cilen tekarrr sel meti beer ve sknu lem namna ahz ml milliyemizdir. 8 Milletlerin kendi mukadderatn bizzat tyin ettii bu tarih devirde h kmeti merkeziyemizin de iradei milliyeye tbi olmas zaruridir. nk: radei. milliyeye gayn mstenid her hangi heyeti hkmetin indi ve ahsi mukarrerat mlteci mt olmadktan baka haricen de muteber olmad ve olamyaca im diye kadar mesbuk efal ve netayic ile sabit olmutur. Binaenaleyh milletin iinde bulunduu hali zcret ve endieden kurtulmak arelerine bizzat tevesslne hacet kalmadan hkmeti merkeziyemizin meclisi milliyi hemen bil ifatei an toplamas ve bu suretle mukadderat millet ve memleket hakknda ittihaz eyleyecei bilcmle mukarrerat meclisi millinin mrakabesine arz etmesi mecburidir. 9 Vatanmzn maruz kald lm ve hdisat ile ve tamamen ayni mak satla vicdan milliden doan cemiyetlerin ittihat ve ittifakndan hsl olan kitlei umumiye bu kerre (ark Anadolu Mdafaay Hukuk Cemiyeti) nvaniyle feysim olunmutur. bu cemiyet her trl frkaclk cereyanlarndan ridir. Bilcmle islm vatandalar, cemiyetin zy tabiiyesindendir. 10 Kongre tarafndan mntehip br (heyeti temsiliye) kabul ve kylerden bil itibar vilyat merakjzine kadar mevcut tekilt milliye tevhid ve teyid olunmutur..
i. t

Kongre Heyeti

www.ceddimizosmanli.net

Drdnc madde mucibince eer herhangi bir hkmeti merkeziyertiz arkn herhangi bir parasn terk ve ihmal ztrannda kalrsa der hal Erzurumda bir hkmeti muvakkate tekil, edilerek fiili harekete ge ecek ve harekt da ben idare edecektim. Heyeti temsiliye de bir h kmeti muvakkatenin esas oluverecekti. Heyet temsiliye zasndan bu lunduum iin bir tezkere ile de 9 Austos 1335 de bana tebli olundu:
Erzurum'da nc Ordu Mfetti Vekili ve * 15. Kolordu Kumandan Kzm Karabekir Paa Hazretlerine mahsustur.

Paa hazretleri: Zat samileri ark Anadolu mdafaay hukuk cemiyetinin der desti tab ve takdim bulunan nizamnamesi maddei mahsusas mucibince heyeti temsiliye zsndan bulunduunuzu arz ile takdimi ihtiramat eyleriz, paa hazretleri. 9/8/1335 Heyeti temsiliye zasndan zadan zadan zadan zadan
M . Keml Raif Sleyman Servet Hseyin Rauf zzet

. ' 7 /Austosta Erzurumdaki ngilizler hududun te tarafna gitti ler. Artk mmessil kalmad. Bugn iki Amerika]! Erzuruma geldi. /Diyarbakr - Van - Beyazt tarikile gelmiler. Yarn Erzincan zerinden Trabzona gidecekler. Grdkleri vsi bir islm diyar, ayan hayret bir asayi, memlekete sahip bir milli kuvvet. Ne aradklarn doru sy lemiyorlar. Her gelen Amerikal muavenetten bahseder; fakat seya hat siyasdir. Ermeni ararlar bir, bu millet mandaya gelir mi iki! Em salleri misill bunlara da Kolordu garnizonunda ziyafet verdim. Mill ve asker varl gre gre kp gittiler. Bugn Bayezt mmtakasnda Ba lk gl imal garbisindeki Celli aireti Abbas kydeki Ermenere bas kn yaparak bir makianal tfek ile sekiz yk cephane alm. Erzurum kongresinin muvaffakiyetle hitam dol ayisiyle her tarafta srr ve sa mimiyet merkezden muhite dalgalanarak ittisa ederken stanbul hk metinin marifetleri insana ne iren geliyor. Mesel 7 Austos 1335 tarihli ajansta: Padiahn Londradaki mnteir Morning Post gazetesi stanbul muhabirini kabul ile mlkat var. Hlsas zmir igaline te essr... Pederim ngiliz mttefikiydi, ben de ngiliz siyasetinin muhibbiyim. nsaniyet ve adalet hiserile mtehali ngilizlerin muavenet ede ceim mit ederim. Ahalinin babas sfatile ben de mteessirim. Ajansta mteakiben glmek iin u satrlar geliyor: Dahiliye Nezareti, Tekilt Milliye vesair bu kabil harekta nihayet vermesi ve buna ria yet etmeyenlerin derdestleri idn ikinci defa vilyata tebligatta bulun mutur. Padiahn bir gazete muhbiriyle mlkat ve garip ifadeleri ngilizlerce mrettep olduu aikrdr. tilf hkmetleri bir zmre halinde uray buray ve bilhassa stanbulu igal etmiken bu beyanat aka ngiliz mandasm kabul ettiini padiaha syletiyor. Dahiliye Vekleti tekilt milliye vesaireye nihayet verilmesini tamim ile Millet

'

www.ceddimizosmanli.net

gk demiyecek demek istiyor. Ayn gnde Erzurumdaki ngilizler de tehdit makamnda hududun tesine ekiliyor. Behey! Milletsiz Padiah! Ve ey vaziyeti o kadar sarih, yazmaklma ramen sairi filmenam gibi uykuda i gren hkmet! Siz bu gidile mehip bir gibi byyen mill tekiltn altnda uyanmadan ademe gideceksiniz, haberiniz olsun!. Dahiliye Nezareti ikinci derdest emrini verdii gn Harbiye Neza reti de tarihimize bir milleti kendi hkmetinin kemirdiine misl olmak zere daha byk bir marifet yapyor. Trkesi kaba olmakla beraber en gzel tasvirdir: Dahiliye Nezaretinin pisliine Harbiye Nezareti ty dikiyor ki grmeyen gzler, duymayan dimalar daha iyi ii farketsinler, 7/Austosta yazlp 9 da aldn bu tarih ifreyi, yine taili ayn olan cevabm takip edecektir: Bu kadar messir hakikatler yazmama mukabil Harbiye nezaretinden tideki ifreyi 9/8/1335 de aldm:
Harbiye: 7/8/1335 ' Gayet mstaceldir:
15. Kolordu Kumandanlna

: i '

1 Ahalinin mmanaat zerine imendiferle Kafkasya zerinden Batura'a sevk olunmayp mecburen Erzuruma celb edildiini 27/Temmuz/l335 tarih ve 1144 numaral telgrafla bildirdiiniz srg kollarn evkleri emri verilen dier srg kol lan ile fazla kamalarn Kaymakam Ravlinson ile grlecek; .... Trabzon zerinden evklerini, hkmetimizin bana bir gaile karlmamak iin bu sevkiyatn srati tanzimi 30/Temrmz/X335 - 4442 numaral telgrafla bildirilmitir. Bu husus hak knda kaymakam Ravlinson ile grld m? Ne tarikle sevkiyata balanldnn srati iar. 2 Bu defa General Mirden alman edidlmeal bir tezkerede srg kolu sev kyatnn katiyyen srncemede brakld ve Kafkasya dahilinden sevk olun mak zere Erzurumdan tahmilen tahrik edilen trenin nezaretten verilen bir emir zerine geriye ceibedildiinin Kaymakam Ravlinsona tarafnzda ifade olunduu bil dirilmektedir. Nezarete byle bir emir verilmemi olduundan bunda bir sehiv olacan zannediyorum. Ahalinin temenniyat, mmanaat zerine Erzuruma celbe mecbur olduunuzu bildirdiiniz srg kollarile dierlerinin Trabzon zerinden ev kinden baka Nezarete bir emir verilmemitir. 3 Bu sevkiyatta ciheti aharn kasdi olduu kanaatini tayan Ceneral Mil msaade edilen miktar haricinde kalan srg kolu ve kamalarn evki iin tedabiri cile ttihazile mtareke ahkmnn icr edilmediini kabul ederek tedabiri saireye mrcaat eyleyeceini bildirmitir. 4 Fazla esleh muhafaza olunmakta bulunduuna misl olmak zere de on birinci frka mntakasmda yedi bin be yz mtecaviz muaddel mavzer bulunduu nu ve Vandaki Rus toplanndan topu tekilt yaplmakta olduunu zikretmekte dir. 5 Devletin vaziyet ve halini nazar dikkatte bulundurarak neticede gayr kabili telfi zararlar tevlidi pek muhtemel olan bu srg kollan sevkiyatnda iltizam srat buyurulmasn! ve Kaymakam Ravlinson ile grlerek muhafz terfiki suretile Bstum zerinden veya Trabzon rerinden nakliyata hemen balanlmasn ve neticenin srati ianm rica ederim. . Erkn Harbiyei Umumiye 4614 Harbiye Nazn Nazm

www.ceddimizosmanli.net

Cevabm:
H arbiye Nezaretine

io/8/1335

C. 7/8/1335 tarih 1/4614 ifreye: 1 Srg kolu ve kamalarn evkine mni olan ahval hakknda Ravlinson ile grlm ve mumaileyhe tahriren de Lzmgeen izahat verilmiti. Ermeni lerin hududumuza dayanan fecayi ve mezaliminin efkr umumiyede husule getir dii tesir ve endieden tevellt eden vekayie Ravlinson dahi tamamen vakftr. Ve Ermenilerin yapmakta olduklar vahet ve cinayet kendi itirafile ve stanbulda n giliz karargh umumisine verdii raporla da sabittir. Binaenaleyh bu vaka baka bir tesir ve maksatla olmayp srf muhafaza i namus ve hayat iin milletin gster dii galeyan neticesi olduuna ve u mhiik vaziyet karsnda hi bir eyin gn derilmesine imkn olmadna ve bu meselenin mtarekeyi ihll mahiyetini tazam mum etmeyeceine ve bununla bir alkas bulunmadna halen Karsta bulunan mu maileyhi ikna eylediimi zannediyorum. 2 Srg kolu ve kamalar tahmil ve Erzurumdan tahrik edilen trenin Nezareti Celilelerinden verilen bir emir zerine geriye celb olunduuna dair Ravlnsona be yanatta bulunulmamtr. Kendisine keyfiyeti ve mezkr trenin, Erzurum a celbi mecburiyetinde kaldm bertafsil anlatmtm. Artk srg kolu ve kamalarn trenle evki kabil olamyaca gibi karadan Trabzona gnderilmesine de ne derece muvaf fakiyet hsl olacam kestiremediimden sulhn akdine kadar Erzurumda kendi ne zaret ve kontrollar ve kolordunun muhafaza ve mesuliyeti altnda depo edilme sini Nezareti Celilelerine arz ettiimi bildirmitim. Bunun mttefikiy hkmetinin adalet ve insaniyet perverliine kar beslemekte oldt^umuz emniyet ve itimada mnafi bir ekilde ve mtarekeyi ihll mahiyetinde telkki olunmamasn ve kendi tarafndan da mafevk makamatn hakikat vehile tenvir ve ayn tarzn teklif olun masn ngiliz kavmi necibinin mtehalli olduu hak ve itidalperestiden intizar ey lediimi de ilve etmitim. 3 On birinci frkada fazla silh mevcut deildir. Bu frkann fazla srgii Tcolu ve kamalar kmilen Erzuruma gelmitir. Esasen kamalar mevcut olmayan Rus toplarndan tekilt da yaplmamtr. 4 Hkmeti mkil bir vaziyette brakmamak ve mtareke ahkmn ta mamen tatbik etmek iin son dereceye kadar allyor. Fakat millette hsl olan hayat endiesi dolaysiyle malzemei harbiyeden hibir eyin hibir tarafa gnderil mesine imkn kalmamtr. ark Anadolu vilyatnda endiei hayattan mtevellit cereyan mill hakknda mteaddit maruzatmla makamat liyeyi tenvir eylediimi zannediyorum. Ermeniler Kafkasyada slmlara kar her trl mezalimi yapmak ve imha politikasn takip etmekle beraber Sivasa kadar gideceklerini de alenen sylemekte ve gazetelerinde de grlmektedir. Bundan baka (Poti, Sohumkale, Novrosiski) vesair Rusya sevahilindeki mevakiden motor ve gemilerle pek ok miktar da Ermeninin silhl olarak Batuma gelmekte olduu haber alnmaktadr. Bun larn ne maksatla toplandklar da birer sureti elde edilen ve hlsas 9/8/1335 taHh ve 1260 numaral ifre ile arz olunan ve Vilsonla Klemenso ....... yazlan telgraflardan anlalmaktadr. Rumlarn da Pontus hkmeti tekil emeliyle nasl altklar ve bu gayeyi temin iin Trabzon ve Samsun havalisine akn akn etelerle esleha ve mhimmat kardklar ve Sohumda mtemadiyen Rum gnilleri topland ve u suretle Rumiye glnden Karadeniz sevahiline kadar Er meni ve Rumlarn fiilen silhlandklar ve fikren de emellerini istihsale altklar ahalinin tamamen malmudur. Bunlar haber alan ve yaknda byk bir tehlikeye mruz kalacaklarn anlayan ve hkmetin buna kar bir tedbir ve icraatta bu lunmadn gren ark Anadolu vilyat ahalisi kuvvay milliyeye istinaddan ba3ca are olmadna kani olmutur. zmir vekayii elmesiyle Kafkasyadak imhay

www.ceddimizosmanli.net

islm fecayiinin temadisi havf ve endiesidir ki derhal Erzurumda, mill bir kongre akdine bad olmu ve malmu samileri olan mukarrerat ittihaz eylemitir. Sng ve balta felketlerinden pek ziyade ylgn ve uyank olan halk arasnda bu malzemenin gnderilmemesini mtarekeyi ihll mahiyetinde telkki eden bir ferd bile yoktur. Halk, hkmeti seniyemizce bu safhann tilf Devletlerinin nazargh ttla ve insafna tevdi olunmasn rica etmektedirler. Gayri kabili cerh olan, beya nat vakaya ramen srg kolu ve kamalarn evkinde srar olunmasn, milletin silh ve cephaneden tecrd ile Ermeni ve Rumlarn sng ve baltalan altnda l drlecekleri hkmnn verilmi olduuna delil addedeceklerini ve bu suretle re~ zilne lmekten ise fedakrane ifnay hayat eylemeyi gze aldrdklarn sylyorlar. 5 zmri fecayiini ve dier igalleri havi mektuplarn zabitan ve efrada gel mesi ve memleketin peyderpey igali iin suhn kasden uzatld kanaati ve buna ramen srg kolu ve kamalarn evkinin devam ve buna kar vki olan galeyann yuu zerine zabtana kadar sirayet eden firar vukuat pek artt. Ve korkun bir ekle girdi. Her trl tedabire mracaattan geri durulmamakla beraber henz nne geilmeye muvaffakiyet hsl olmad. zmirden geler. mektuplar, ordunun silh alndktan sonra zmir ve civarnn Yunanllara inettirildii ve mslmanlarn ldrld mahiyetinde olduundan buralarn da aym tarzda Rumara ve Ermenilere verilecei ve slmlann ayaklar altnda inetecei kanaati silhl ve mctemi firarlarn tezaydne mil oldu. Ahval bu merkezde iken srg kolu ve kamalarn hangi tarikle olursa olsun evkine teebbs, vahim kibetler tevlid edecek ve belki bir anariye ve bilnetice btn esleha ve cephanenin ya ma edlimesine ve blda arz olunduu vehile bu hususta hassasiyet peyda etmi olan efrad ve zabitann milletin harektna mmaaten milletin karmasna ve ordunun hkmetin elinden kmasna mncer olacaktr. 6 Ahalinin sulh takarrr ve milletin mukadderat taayyn edinceye kadar srg kolu ve kamalarn Erzurumda muhafazasn rica eyledikleri ve grm olduk lar felketlerin aclarn henz unutmayan bu masum milletin srf hayat ve namus Jteorkusiyle kalbinden kopan ve feryad ve kararnn muhalifi mtareke eklinde General M ilce vki olan kanaatin tashih ve bu mntakada yaayan insanlarn da bir hakk hayat ve namusa malik olduklarnn ve bu hak ve namusun siyanet ve muhafazasnn hlen hizi nfuz ve kudret olanlarla temin buyurulmasm, hkmeti saniyemizin teebbsatndan ve hkmat tilfiyenin hissiyat die ve insaniyet perveranelerinden bekledikleri maruzdur, 15. Kolordu Kumandam Mirliva
Kzm Karabekir

arkn tisi hakknda ben mill berat almtm. Artk istinad ede ceim birka karargh arkadam ve kolordum ve mfettilik dahilin deki tbi olacaklar deil, bir millete srtm vererek Ermenistan ve Pontus teekkllerine ebed olarak mni olabilecektim. Bu bence tahakkuk etmi bir netice idi. Fakat sevgili zmirimizden balayan feci tevess de hepimizi dndryordu. M. Keml Paa, Rauf bey, Ali Fuat Paa, Refet bey garp iin bir Sivas kongresini mnasip bulmulard. Bu fikri ben de muvafk bulmutum. Mfettilik mmtakas dahilinde bulunduu iin irtican stanbulun ve tilfn errinden mahfuz olmas lzmd. Aldmz malmata nazaran Sivas kongresine mmanaat iin imdiden mahalline emir verilmi ve vaad alnmt. Kimbilir daha ne gibi hazr lklar oluyordu. Bunun iin kongrenin selmetle toplanmas taht emni yete alnncaya kadar M. Keml Paa ve Rauf beylerin Erzurumda kal-

www.ceddimizosmanli.net

malan mnasip grld. (1) Sivasta nc kolordu kumandan Refet bey yerine Miralay Salhattin Adil bey tyin olunmutu. Refet bey bizim zmreden tannm ve son zamanlarda Bolevikler hakknda verdiim sevindirici malmat zerine hkmete ve tilfa kar fl vaziyetler de almt. Azlolundu, hayli vakit getii halde Boleviklerden bir haber kmamas zerine Mustafa Keml Paaya serzenili bir ey de yazmt. stanbul hkmeti Kolorduya Salhattin beyi gnderdii gibi Ordu mfettilik vekletini lvediyor ve Mir Aptullah Paay nc Or du Kumandan tyin ediyordu. Yani her trl icra salahiyetlini hiz olmak iin mfettilik kumandanla tahvil ve kumandanlna da sa rayn abusunu icr edebilecei zannolunan Aptullah Paa tyin olunu yordu. Aptullah Paa Edirnede Ordu Kumandan iken ben frka erkm harbi kolaas idim. Bana o kadar tevecch yoktu. Hele bir zabitin aile meselesindelci fena bir mevkii ve benim vazifeten hak ve dil karsn daki mdafi vaziyetimden sora bana garez olmutu. M. Keml Paa ve Rauf beyin muhafazasn ve stanbula kar da mdafiliini yap maklm neticesi ilk hamlede btn yldranlarn benim kafama yadnlaca ve bu vaktin de Aptullah Paann kumanda mevkiine yerlemesile olaca pek aikrd. Aptullah Paa Ordu Kumandam olduu anla lan telgrafnda zabitan ve efradn ihtiyacm soruyordu. Tebrik bile etmedim. Gnderilmesi ihtimalini dnerek ihtiyac bildirdim. stan buldan hareketi zaman tahakkuk edince hakknda yaplacak muameleyi sahillere emredecektim. Bu basitti. Bunu btn arkadalar muvafk buluyorduk. Def etmek veya tevkif etmek! Erzurum kongresinin hita m gn stanbulun mnasebetsizliklerinden - biri de bu zatn gelecei nin her tarafa yuu idi. Sivastan Salhattin bey pek samimi olarak bu husustaki fikrimi sordu. Kendi kararn da bildirdi: Kendisi ekilip Refet beye tekrar kumanday brakmak. Bu karar hakikaten pek samimi ve ahvale en uygun olan idi. Salhattin beyin ifresi aynen udur:
Sivas: 6/8/1335
15. Kolordu Kumandanlna

v. . . :

'

1 - imdi stanbuldan nc Ordu Kumandan Aptallan imzasiyle bervecti ifreyi aldm: Zabitan ve efrad ihtiyacat mbremesinin serian iar . Cevap verip vermemeyi henz dnyorum. Paann Harbiye Nezaretinde aramzda ge en lgnlna mukabele suretile bir kavga km olduundan muamileyhin me muriyeti faal bir ekil alaca halde bendeniz iin kendisile almak mmkn ol-^ mayacaktr. Bu akam Amasyada bulunan Refet'e bu hali, dier tebeddlat ve ray asker dolaysiye ahvalin merak engz bir safhaya girmekte bulunduunu ve binaenaleyh iinin bana gemek zere hazr bulunmasn yazdm. stanbulda fart zeks mlabesesile tyin olunduuna itibah olmayan paann bir takm mnhalta memur sfatile bir kalabalkla gelebilecei ve hatt baka kuvvetlere da-

(1) Bu zatlar 29 Austosta E miramdan hareket ettiler.

www.ceddimizosmanli.net

yanmaya alaca muhtac mlhazadr. jann rica ederim.

Bu babdaki malumat ve

mtalanzn,

3. Kolordu Kumandan
Salhattin

Baka kuvvetler dedii halk ve efrad olacak. Trabzondan padiaha sadakat telgraflar, valinin iki yzl fakat stanbula sadk vaziyeti Aptullah Paaya da eret vermi olacak. Hususile kendisinin de Trabzon mmtakasmdan bulunduu sylenmesi tab kuvvetlimizi bilmeyen Sal hattin beyi bu suallere sevketmitir. Halbuki o veya bakas kim gelirse gelsin arkta yle bir vaziyetteyim ki kararmza itaata mecbur olur. Salhattin beyi teskc iin u cevab verdim:
Erzurum: 7/8/1335
3. Kolordu Kumandanlna

C. 6/8/1335 Aptuilah Paadan ayn ifreyi bendeniz de aldm. Ve yalnz zab tan ve efradn elbise ve ayakkabya olan ihtiyac basit yazdm. Nezaretten tyin leri hakknda emir almadm gibi kendileri de tyinleri hakknda bir ey yazmadk larndan tebrik dahi etmedim. Paann cizlerine tevecch, zati linizinkinden, az deildir. Maahaza yle bir muhite geliyor ki en ta yrekli olanlar bile gelse ve kayi onlar ikaz eder ve kalplerini szlatr. Binaenaleyh gelecek kalabalk hizi ehemmiyet deildir. Milletten baka dayanacak kuvvet, dayanan iin pek tehlikeli ve elm olur. Bunun iin teriflerine sknetle intizar daha muvafk bulduumu arz eylerim. 15. Kolordu Kumandan
Kazm Karabekir

11/Austosta Salhattin beyden Sivas tarzndaki tideki ifre geldi:

kongresine lzum var m


Sivas: 10/8/1335

15. Kolordu Kumandanlna

Mevad tiye hakknda tenvirat liyelerine muntazrm: 1 Erzurum kongresi intihabata messir olduktan ve stanbul bu hususa esasen karar verdikten ve mukarrerat neredildikten sonra yeni bir Sivas kongresi nin mevzuu bahsedecei zemin ne olabilecektir. 2 Acaba her tarafta vilyet ve liva kongreleri yaplarak intihabat hazrlk lar yrtlse ve tekilt kkletirilse daha iyi olmaz m? Ve Bekir Sami beyle Re fet beyin Sivasta bu ciheti idaresi kfi grlmez mi? 3 Daha iki ay kyl sapanmdan ayrlmayacana ve meyvalar ham oldu una nazaran stanbulu korkutmamak ve intihabat neticesinde ve kendisinin iskat olunmayacana icabederse teminat vererek siyaseti liye makamm bir derece ba kalarnn kucandan kurtarmak mmkn ve hayrl olmaz m? Bu noktada uyu mak karmaktan hayrl bulunmaz m? 3. Kolordu Kumandan Salhattin

Vali Reit bey de Erzurum kongresinden sonra artk Sivas kongre sine ne lzum var diye fikrimi soruyordu. Meselenin ehemmiyet kesbet 8

www.ceddimizosmanli.net

tiini grdm. lk darbenin hemen Aptullah Paaya tevciie her tarafa kuvvetimiz hakkmda bir fikir edinmeyi ve stanbul hkmetinden en die etmemlerini temin etmekliim lzmgeldi. Daha ziyade vakit geirmek, Sivastan uradan buradan da halk namna diye Sivas Kongresine ne lzum var? diye mracaatlarn gelmesi veya gndertilmesi iin aleyhtarlarmz veya zayf kalpleri harekete getirebilirdi. Brnun iin Salhattdn beyin suallerine cevap vermekle beraber Aptullah Paa hakkmdaki kararm drdnc madde olarak yazdm. Bunu takiben de Trab zona vediim emir ve stanbula yazdklarm tidedir:
Erzurum: 11/8/1335
~
3. Kolordu Kumandanlna

| I J .J I

^
v

C: 10/8/1335 tarihli ifre: 1 Erzurum kongresi nasl ark Anadolu vilyetleri halknn vatan millet hakkmdak mukarreratm tesbit eyledi ise Sivas kongresi de Garb Anado lu vilyetlerinin ayn esasattaki kanaatlerini tesbit edecek ve bu suretle btn Ana dolu ve Rumelide vahdeti milliyenin azim ve iradesini millet aziyle dnyaya bildirecektir. ark Anadolu vilyetlerinin merkezi hkmetten ve Garb Anadolu dan ayrlarak istiklliyet dvasnda bulunduuna dair ngilizlerin neriyat kzibelerine de kati bir cevap olacaktr. Bu vaziyet, hkmetin meclisi milliyi itimaa dvet eylemesi ile att mer adm tesri ile iradei seniyeye iktiran ettirecek ve istiklli mill, tamamiyeti mlkiye ve makam mukaddesin mahfuziyeti esaslarn mdafaa eden ktlei milliyenin meclisi millde tamamen taazzuvunu temin eyleyeektir. Esasen Garb Anadolunun tekmil vilyetlerden mrahhaslar bilintihab yola km olduklarndan Sivas kongresinden sarfnazara maddeten imkn da mevcut deildir. 2 kinci maddedeki mtalalar pek dorudur. Ancak kkletirilmesi ayan arzu olan tekilt Erzurum kongresince takarrr ettirilen esasat ve tekiltn Sivas kongresinde kabul ve tasdik edilmesinden sonra olmas zaruridir. Mebus intihab hususunda messir olmak en mhim bir husustur ki bu da ancak heyeti umumiyede takarrr ettirilecek esaslarla myesser olacaktr. 3 Mmkn olduu kadar hkmeti tedhi etmemek ve hukuku teriiye ve murakabesini emniyetle istimale kadar bir meclisi mebusan vcuda gelinceye kadar heyeti hkmeti iskattan millet ve memleket iin bir faide memul olamyacamdan bu cihetle uramamak esas olup hususu mezkrun Sivas kongresince de nazar dikkate alnmasna sarf mesai edilecektir. 4 Aptullah Paa hakkmdaki beyanat lilerinin tamamile hakl olduu tezahr eyledi. Marnileyh tyini buralarda ayi olunca zmir vakay fedasnda Ali Nadir Paann millet ve ordu iin mucip olduu avakibi elmeden haberdar olan halk ve ordu mensubini son derece dar endie oldu. Bu sebeple hem kendisine gelmemesi ve hem de Harbiye Nezaretine marnileyhin ve bu kabil zevatn tyin edilmemesi hakknda tafsilen iaratta bulunduumu arz ederim. 15. Kolordu Kumandan
Kzm Karabekir

ve

s| | j i

: J

1 j | | 1 | f | | 1

I | -i f 3 ;

nc frka ve Trabzon mevki kumandanlna verdiim emir:

Erzurum: 11/8/1335

:;| j

www.ceddimizosmanli.net

. 1

Zata mahsus ve pek aceledir:


3. Frka Kumandanlna Trabzon M evk i Kumandanlna

1 Aptullah Pagann 3. Ordu Kumandanlna tyin olunduu yi oldu. H e nz emri resmisi gelmemekle beraber zmire Ali Nadir Paann tyiniyle balayan devrei eametten umum mtevahhi olduundan marnileyhin bu memuriyetini alk ve ordu bu havali iin de ayn felket telkki ediyorlar. Ve hali galeyanda drlar. Bu galeyan Erzurumda aktan aa grlmektedir. Mtereddit ellerde ikinci bir zmir olmaya istidad olan Trabzonda da ayn efkar ve cereyamn do mu olduu phesizdir. Bunun iin Nezarete lzm gibi arzhal ile marniley hin ve bu kabil zevatn gnderilmemesini rica ettim. Maruzatmn vsulnden ev vel Aptullah Paann yola kmas veya herhangi bir hisle gelmek teebbsnde 'bulunmas da melhuzdur. Byle bir halde ahaliden intihab olunacak bir heyet ma rifetiyle veya suveri mnasebe ile vapurdan kmayarak avdet buyurmasnn teblii ve bu tebligat ve ikaza ramen marnileyh gelmek isterse ahsna kar hrmet kar davranlmak ve hayat taht emniyette olmak artile Trabzon haricinde mnasip bir mahalde ikamet ettirilmesi ve Ardasay1 bu tarafa gememesinin temini ve ya plan bu muamelenin bir hrmetsizlik telkki edilmeyerek ordunun kymettar ve pek emektar bir kumandam olmak sfatiyle kendilerinin siyaneti iin olduunun ifha3iu ve ian. 2 3. Frka Kumandanl vekletine ve Trabzon Mevki Kumandanlna ya zlmtr. 15. Kolordu Kumandam K zm Karabekir

stanbua yazdklarm:
' Erzurum: 11/8/1335
Dersaadette Erkm H arbiye M ektebi M dr Miralay Sed.ad b ey e

Vatann ark cephesi Ermenilerin azgnl karsnda pek hareketli bir safhaya -girmitir. Paa pederinizin nc ordu kumandanln kabul etmesinden zmir fecayiinin bu havalide hdas edilecei teem edilmi ve herkes galeyana gelerek fena fikirler tevlid eylemitir. Marnileyh imdiye kadar afif yaam bir emektardr. Kendilerini siyaneten bu memuriyeti kabul buyurmamalarn pek hrmetkr bir his ile arz ederim. Zat biraderleri bu noktada marnileyhi ikaz etmi olacaktrnz. Bu vazifeyi itmam buyurmanz rica olunur. 15. Kolordu Kumandan Kzm Karabekir Erzurum: 11/8/1225 Zata mahsustur. Harbiye Nezaretine nc Ordu Kumandanlna Aptullah paa hazretlerinin tyin buyurulduu hakknda henz Nezareti elil elerinden bir emir ve tebli vki olmam ise de pek ziyade ayan dikkattir ki marnileyhin ibu memuriyete tyin olunduu ayias efkr umumiye zerinde pek fena tesir yapm ve bu sar gnden gne artmakta bulunmutur. zmir hdisesi meumesinden evvel Ali Nadir Paann zmir ve ha valisi kumandanlna tyini ve o feci safhada paamn urad avakihi pek hassas hir surette takip eyleyen ordu mensubini ile ahali ayn zmreyi ricalden madut ve evvelce de drdnc ordu kumandanlnda iyi bir hret brakmama olan Aptul-

www.ceddimizosmanli.net

lah Paa hazretlerini de bu havalinin Ermenistana kaptr lmasmda bir mukaddemei zaaf ve eamet ad ve telkki etmektedir. Binaenaleyh artk tamamile tehlikei hayat ve namus karsnda ve pek had bir devre iinde olan ibu mmtaki vatanda marnileyhin icray memuriyetine imkn olamyaca ve aksi halde kendileri iin de pek mkl vaziyetler tahadds edebilecei cihetle gerek marnileyhin ve ge rekse bu kabil zevatn intihap ve tyini halkn namus ve hayat endiesiyle rpnd u zamanda vatan ve millet iin tehlikeli olacan arz eylemeyi gerek marniley hin vikayei eref ve haysiyeti ve gerek ahali ve ordunun yar ve ayara kar itimat sz bir ekilde grnmemesi iin muktezay vazifemden addeylediim maruzdur. 15. Kolordu Kumandan jKzm Karabekir

14 Austosta haber jldk ki: Bu teebbsle Aptullah paa istifa et tii gibi Harbiye Nazr da deimi. Nazm Paa yerine daha berbad ilere namzet olduu muhakkak olan Sleyman efik Paa Nazr olmu I Ben 12 Austosta Tercan (Mamahatun) daki svari alayna tatbikat yap trmak iin Prtma sahra imendiferile gitmitim. Her tarafa kar ve bhassa Dersim tecavzlerine kar merkez vaziyette olan bu alay Er zincan - Sivas muvasalamz da icabnda temin edecekti. Birka mes ele hallinden sonra atl olarak Kkrtl kmr ocaklarn gzden ge irdim. Ruslarn yapt sahra imendiferi Sarkam - Erzurum ze rinden Prtna kadar iler bir haldedir. Kmr ocaklar ksmen tesviye! trabiye yaplm. Prtndan kmr ocaklarna atla iki buuk saatte gittik. Yol arabalar iin ok mkl. Geldiim gndenberi kmr ihrana son gayreti sarf ettiriyorum. Hudut boyundaki ktaat iae iin tren lere muhta olduumuz gibi bir ileri hareket iin de pek lzmd. 11 No. lu ocaa girdim. Ruslar tarafndan karlmaya balanan bu kmr trenlerimizi tahrike kfi bir kuvvette idi. Yevmiye ancak sekiz ton karlabiliyordu ki yevmi ihtiyacmza ancak kfi idi. Amele iin para lzmd. Burada alanlar kendilerine silh teslimi ciz olmayan insan lard. Onlarn da takati bu idi. Prtmdan Yenikye kadar gzergh kprleri de ikml edildiinden demir ferine msaitti. Bir ka kilo metre daha yolu tenkis iin bu feriyata karar verdim. Geen sene elde byk kuvvetler varken kmr ocaklarna kadar bu hattn inas her halde mmkn olurdu. Fakat ran ilerine saldr bu kymetli ileri acsn ekmek zere yaptrtmam oldu. Erzurum mntakasmda teekkl eden geri ordusu, bu vazifeyi ihmal ettiinden dolay, imdi eziyeti ekenlerin taanna uruyordu. 14/Austos akam M. Keml Paann ikametghna gittim. Rauf bey de birlikte stanbuldan Ali Fuat Paa vastasile gelen malmat mnakaa ettik. Bunun mhim hlsas: 1 Hkmeti hazra M. Keml Paa ve Rauf beyi hayyen mu vaffak olamadklar takdirde meyte derdest iin mmtakamza er drder kiilik etelere ayrlm olarak otuz Krt ve Arnavut zabitini gndermiler. Krtlerden Bedirhani ile eyh Aptikadir ihanet ediyor-

www.ceddimizosmanli.net

lar. Veliaht hkmeti hazara aleyhinde arzuyu milliyi tervi ediyor.

2 Ingizlerin mecmu kuvveti iki frka ile bir alaydr. Frkann biri Trkiye de lgeri Msr da. Sudan'da mthi ihtill var. Trkiye' ye sevK edilmek zere Uenerai Ailen D i He kuvvet sevk edeceklerdi. As iler isyan etti. Bir nefer gnderemediler. Afganistan, Hindistan'a sark makta. ngilizler endiede. ngilizlerin tazyikatn nazar itibara alma ynz. gai edecek kuvvetleri yoktur. Tazyikleri kuru tehdittir (1). 3 __ talya ve Amerika arkta mliyet prensibi tatbik iin ittifak etmiler. 4 Fransa Eylle kadar arkta iki frkadan fazla brakmyacak. Yani mevcut doksan bin, on be bine inecek. Fransada Sosyalizm kuv vetli. Suriyeden infikk etmiler (2). 5 Avrupa kark! Italyan kabinesine sosyalistler hkim. Macar bolevikleri Romanyaya taarruzda. Bulgaristanda bolsevizm var. Hrvatlar ve Karadallar Srbistana hali isyanda. Boleviklerle birlikte alyorlarm. 6 Avrupa, Trkiyeyi taksim edemedii gibi icbar dahi edemiyerek Trkleri tazyiki siyasi ve ktisad ile kendi arzularna serfru et tirmek istiyorlar. 7 Trkiyenin hayat iin mutlaka bir devletin mandasm kabul etmek mecburidir. Fakat u artla ki Krdistan ve Ermenistana tat bik edilecek manda usul gibi deil. Mstakil yaam hkmet oldu umuzu Amerikallar da tasdik ediyorlar. stikll ve tamamiyeti mlkiyesini muhafaza surete yaayacak olan Trkiye hkmeti istikraz iin bir mandaya ihtiyac vardr. Yoksa baka kayt ve artla deil.

Havadislerden sarfnazar edilince pek mhim olan suikastlara kar bidayettenberi yaplan takayyd tedit edeceim. Fakat bu manda meselesi gnden gne efkr umumiye oluyor. stikraz iin manda ne de mek? stanbulda kimler bu ie ve kimin namna mdahale ediyor. Mill kuvvetimizi tamamile gstermedike ve bu kuvveti sonuna kadar sarf etmedike mandaya mtemayil grnmek istikllimizi elimizle mahvet mek demektir. Hususile daha geen hafta Kongre alen kararm cilana iln etmitir tarzndaki mtalam musip grld ve mecburiyeti katiyye olmadka mandaya yaaamyacam ve mecburiyetin de ancak mill varlmzn sarfndan sonra grlebileceini M. Keml Paa ve Rauf beylerle tesbit ettik. Trabzondan bir karakol cemiyeti nizamnamesi gelmiti. Bunun stanbuldaki baz erknharbiye zabtam tarafndan, ordunun inhillile basz kaldna nazaran mill seferberlik ve mill ordu iin baz tedbdr(1) Drt ay evvelindenberi bu kanaatteyiz. (2) Havadis mevsuk mu? Bilen yok. Tabii inanmamakla beraber hoa gider lf lar. Azdan aza tatl tatl alnp verilmesi hale muvafk!

www.ceddimizosmanli.net

leri ihtiva ediyordu. Halbuki arkta resm bir ordu olduu gibi mili! birlik de temin edildiinden bizce haizi ehemmiyet bir ey grlmedi. Dier bir malmat da; Posta Telgraf Mdiriyeti umumiyesinin yeni bir mnasebetsizlii idi. Transit merkezi olan mahallerde kontrol me muru olarak birer misli maala adamlar koyarak zevat resmiye e kongre azs muhaberatmn kontrol ve mnederecatndan phe edi len ifrelerin tevkif ve hemen mdiriyeti umumiyeye gnderilmesi ve bu hususta mnasip derecede ikramiye ile taltifleri icra olunaca, teb liinin ifreli mahrem talimatla tamim olunmas. Buna kar, imdiye kadar olduu gibi, icabeden telgrafhaneler or dunun daim kontrolunda bulunmas ve bu emri, yapmaya cret edenlerin divamharbe verilmesini muvafk grdk. Bugn havadis olarak gelen haberler: Enver Paann biraderi Batumda ngiliz mahpushanesinden 8/9 Austos gecesi karlm. Arda han klasnda mevkuf imi. Muhafz iki ngiliz zabitile drt ngiliz ne feri karanlar tarafmdan katledilmiler. Enver Paann amcas Halil Paa da Merkezi Umum Azasndan Kk Talt'la birlikte ve muhafa zalarna memur mlzim ad efendi ile birlikte firar etmiler (1). 15 Austas akam Keml Paa ve Rauf Beylerle yemei bizim evde yedik. stanbulun suikasda cretine mukab, onlan daha ziyade akn bir hale koymak iin, bizzat M. Keml Paann sadrzama mnasip tarzda bir ey yazmasn muvafk bulduk. (Meclisi Millnin tesrii, mill tezahrata mmanaat edilmemesi, saikai hamiyetle millete muavenet eden memurine dokumlmamas...). stanbul da ayn gnde bir karar veri yor: ifre ile muhabere memnu! Bunu 17 de aldm. Lzm gibi cevab o gnde yazldr. M. Keml Paaya gelen malmatta: Bir Amerika heyetinin sadr esbak izzet Paa ile grtn ve 15-30 senelik Ame rika mandasnn kabul hakknda vilyat arkiyeden taleb edilmesini yazyorlarm. Erzurum kongresinin kararm verdii manda lfznn bu rada hsn telkki edilmedii tarznda mnasip bir cevabn Keml Pa a tarafmdan yazlmas uygun grld (2). Bu ne bell manda imi! Hanmlarn modasndan daha iptill! Bereket her ey gibi arka kolay ve abuk yaylamyor. 16 Austosta Afyonkarahisarda on ikinci kolordu kumandam Sal hattin beyden kzmak veya glmek iin u ifre geldi:
Karahisarsahip: 13/8/1335
15. Kolordu Kumandanlna

Dersadetteki frk muhtelifenin biiittihat Amerika Heyetine verilmek zere itti (1) Her ikisi de Erzuruma geldiler. Halil Paann mtalat ve Kafkasyada ve Trabzondaki fiiliyat gelecektir. (2) Bu manda hikyesi Sivas kongresinden sonra da devam etmi ve benim edid bir cevabm (Mustafa Keml Paaya ve bunu kurcahyan smet beye) bu bahsi tamamiyle kapatmtr.

www.ceddimizosmanli.net

haz ettikleri mukarrerat bervechi zir mruzdur: ' 1 Ermenistan iin Trkiyenin ark hududu, zerinde Ermenilerin iine ya rayacak bir arazi paras terk etmekle vilyat arkiyenin ve orada i banda bu lunan bykleri tide refahm ve serbest inkiafn dnerek raz olabilecekleri fik rinde olduklar yalnz bu fikirlerini oradaki krtlerle teriki mesai eylemi olmak ve krtlerin de Ermenilere terki arazi fikrine katiyyen mtemayil olmamak dolaysiyle izhara taraftar olmadklarn dahi izhar etseler bile orada Trk ekseriye tinin eraiti tiye kendilerine bu fikirde krtlerden ayrlacam zan ettiklerini. y le ki: Evvel: Evvel Trk, Krt ekseriyeti ve aralarndaki ekalliyeti sairenin meskn olduu arazinin tamamiyeti, saniyen Trk istiklli tamm temin edilmek ve fiilen teyid olunmas, rabian (Salisen atlanm) Trkiyenin asri tekmlta mazhar olabilmesi iin serbeste inkiafna mni olan kuyudun refile Vilson prensip lerinde vaadedldii vehile istikll ve hukukundan en emin bir tarzda istifadesine imkn baholunmas, hamisen bu hususatta ve Trkiyenin tesrii terakkiyatmda Amerikann bize mzaheretini ve Cemiyeti Akvama kar himayesi. 2 Tahliye edilecek araziden karlacak olan Trk ve Krtlerin yeni nakle dilecei arazide derhal iskn ve derhal arazilerinden istifadelerini temin iin Ame rikann muavenet etmesi; 3 O civarda ve bilhassa Erzincan ve Sivas arasnda mteksif Ermenilerin de yeni Ermenistan hududu dahiline nakillerinin temini; 4 Ermenistan nam hesabna olarak vki olmasn muhtemel grdmz terki arazi keyfiyetini, mstakil bir Ermenistan namna deil, ancak byk ve me den bir devletin mandas altnda inkiaf edecek asr bir devlet namna olacaktr. nk: Bugnk Ermenistana arazi terk etmek Trkiyenin bana ikinci bir Make donya yapmak demek olduu gibi Kafkasya iin de bir mil tekil etmek demektir, 5 Btn bunlar kabili mnakaa bir metin mahiyetindedir. Bunlarn kati mahiyet iktisab etmesi ancak memleketteki Heyetlerle temas etmek suretiyle mm kn olursa oraya Amerika Heybetinden bir zatn izam elzemdir. 6 Ve en nihayet meselenin ekli kanun ve merua icra iin Meclisi Milii Osmaniye tevdii tabiidir. 12. Kolordu Kumandan Salhattin (1)

stanbulda Mill Blok, Vilyat arkiye Mdafaai Hukuk Cemiyeti, Hrriyet ve tilf, Krt Teali Kulb, Sulh ve Selmet gibi, ahs ve emelleri taban tabana zt faal cemiyetler vardr. Memleketi kurtarmak azmile rpman br ok namuslu insanlar tandm gibi, pek namussuz zamaneoiler de vard. Bu ifreye nazaran bunlar birleiyor ve binlerce kilometre uzaktaki mmtakada hudutlar iziyor, insan taksimat ve nakliyat yapyor. Evvel cehli mutlak iindeler. Mesel, nc mad dede, bilhassa Erzincan ve Sivas arasnda mteksif Ermenerin nak liyatnn temininden bahsolunuyor. Halbuki buralarda tek bir Ermeni yok! Harbiumumide harekta sahne ola bu mmtakadan bu kadar gaflete, cehli mutlaktan baka tbir olur mu? Dier maddelere gelince idaresizlik ve tarihten ibretsizliktir. Mesel drdnc madde ok alda
(1) 3. Frka kumandannn ismi de Salhattindir. Buna Balkan muharebesinde elinden yaralandndan olak Salhattin derler. lk Meclisi Milliye Mersin mebusu olarak girmitir. 12. Kolordu K. oIbii Salshsttin b ey az sonra stanbula gitmi ve stikll harbine itirak etmemitir.

www.ceddimizosmanli.net

tr gibi! Giridi kimin namna terk ettik, Bulgaristan medeni bir devlet senelerce himaye etmedi mi? Adalar meden bir devletin emanetine b rakmadk m? Ne hacet, zmir meden bir devlet namna Yunana ciro edilmedi mi? stanbulda pazarlk eden hamiyetli efendiler ne olur Er zuruma kadar gelip de zeklarn burada sarf etseler! Bunu geldiim zaman da yazmtm. En akll ve tecrbeli insanlarn bile Ahvali ha zrna vkf olmad eyler hakknda uzaktan verecekleri kararn fa cialara sebep olduunu, kendi tarihimiz bile kanc defa tekrar edecek. aydanberi arka gelen ngiliz, Amerikan, Franszlar bile arkn kuv vetini teslim ettiler. O kadar rapor yazdm, hl bizimkiler memleketi kurtaracaz diye masa bandan karaku hkm veriyorlar. Ne olur bir kere sorsalar ki arktaki insanlarmz ne yazyor? Erzurumda kong re diye toplanan kimlerdir ve neye karar vermilerdir? Ben zannediyo rum M arka bir trl hkim olamayan tilf siyasetceri stanbulda namusile tannm zatlar dahi yle aldatyor: arkta Ermenileri tat min edin, btn dnya efkr umumiyesi lehinize dner! En feyyaz vi lyetlerinizde mstakil bir hkmet olarak yaarsnz. Bu tarzda rz grlar oktanberi Erzurum dalarnda dahi esiyorsa da hakikat gne inin verdii evk ve mill galeyan doaysiyle tesiri hi oluyor. Hudu dun tesindeki katlimlar ak telgraflarla yazarken ve Elviyei selseyi haksz olarak igal ve katlimlar bize kan alatrken, ne gariptir ki, biz hududu eski yerine Arpaayma koymay, vaziyetten habersiz olarak i fal edilenler de stanbulu ve gzel yerleri 'alacaz midile ark fedaya raz oluyorlar. Bilmeyenler ve bilmediini bilmeyerek i yapanlar dn olduu gibi bugn, bugn olduu gibi yarn da mutlaka fena yapacak lardr. Tarih misller lzm gibi mnebbih olamyorlar. Berlin mahedesile eyalt mmtazemiz olan Bulgaristan, sekiz sene sonra Rumel arkiyi istil etti; bir rubu asr iinde ise krallk oldu, ordular Selnikten atalcaya kadar milleti inedi, bitirdi. O zaman da hep hali d nen ksa mtalal byklerimiz bu istikbali feci br levha olarak zihin lerinde tersim ettiremiyorlard. Halbuki imdiki vaziyetimizin mazi ile kyas kabul eder yeri yoktu. Trkn imhasna karar verildii gizlen miyordu. Ermeniler Sivasa diye baryordu. Kzrma msemmasna benzeteceklerine kiliselerde Rumlarla el ele yeminler ediyorlard. Esa sen Elviyei selseyi igal e lzm kadar marmlard. Bunlar be sene, on sene deil, stanbulun emri vehile mtareke ahkm diye silh lar verdiim gn hele bir de tashihi hudut diye yer verilirse>kar larna Yunan ordusu gelinceye kadar yryecekler ve geen sene emslini grdmz vehile Anadoluyu kan ve atee brakacaklard. Mede n devlet yardaklar bu istily ne ile durdurabileceklerdi. Hangi me den kuvvet, barbar diye haykrd masum Trkleri kurtarmak iin kuvvet gnderecekti? tilf zmresi Rum ve Ermeniye kumandasn vermiti: Trk bo!... Lzmgelen silh ve mhimmat ve klavuzlu u da yapyordu. Buna kar Erzurumda millet tanrya afad peyman

www.ceddimizosmanli.net

jjfj :? %

etmi, Trklk lmez, Trk ylmaz parolalarm kendine tehl yap mt. stanbulun frk muhtelifesine yzlerce Erzurum kongresi beyan namesi gnderilmesini en iyi cevap buldum. stanbul'un marifetini her tarafa anlattk. Millet bir daha anlad ki kendisini kurtaracak ancak kendisidir. Erzurum kongresile mill hkimiyetini iln ettiinden her kes daha memnun oldu. Tashihi hudut, Krt istiklli gibi propaganda larn durmyaca. belli idi. Bu zehre kar ben daha evvelden Krdistan Ermenistan yapmak istiyorlar, fakat Krt kardelerimizi inetme yeceiz diye btn Krtleri erbeti emitim. 17/Austosta yje manda hakknda u ifreyi aldm:
Sivas: 17/8/1335
15. Kolordu Kumandanlna

Vasf bey tarafndan Keml Paaya yazlp Konyadan imdi gelen ifre zirde dir : Amerika Mandas hakknda esbab mucibe raporu v e mutalat yoldadr. N i hayet Amerika Tahkik Heyetinden iki kiiyi Sivasa gnderip milletin arzusunu renmeye ikna ettik. Bunlar kabul ederseniz yollamak zere gayet mstacel iarmza iddetle muntazrz. lveten byle bir mlakatn her suretle mucibi menfaat olaca buraca mlhaza edilmektedir. Efendim. 3. Kolordu namna Erknharbiye Reisi
Ahmet Zek

Artk sinirleniyordum. Amerika Tahkik Heyetile benim grmek liim mmkn olsa da bir daha bu manda iinden onlar da vazgese! (1) ok dndm. imdiye kadar manda hakkmdaki muhaberata bu if reyi de ilve ederek cereyann, ald istikametten korkmaya baladm. Amasyada M. Keml Paa arkadalarile Boleviklii ehven grdn 23 Haziranda yazyordu. Ben daha stanbulda iken mevcut olan bu cereyan da bir taraftan efkr umumiye olarak bymek istidadnda idi. Henz nevzat halinde bulunan ise, istikllimizi kurtarmak iin tek da ban mezar oluncaya kadar uramak fikriydi. Erzurum kongresile ark iin bu teminat alnmt. Fakat en mnevver ve en ayan itimad vatandalarmzn stanbulda atklar bu cereyan gnn birinde her midimizi kendisile srkleyebilir miydi? te endiem bu idi. Mandaya girmek, bolevik olmak bunlarn ikisi de lmd. u fark ile ki; birincisi suda boulmak, dieri de atete yanmakt. Hfem de bu lm bir eceli mevut deil bir intihar olacakt. Yrnecek tek bir yol vard. Bizim katna baladmz selmet yolu. "Gzerghmzda su ve ate yok deilr di; fakat bunlara fidyei necat olarak bir ka avu fedakr atmakla mleti mesut hedefe vardrmak, mmkn olacakt. Bu namus yolunun
(1)25 Eyllde Erzuruma gelen Amerika Heyeti Reisi General Harbordla mlkatmzda arzularm syledim. .

www.ceddimizosmanli.net

mntehas hrriyet ve istikll idi. (1). Bu ifre zerine bir daha M. Keml Paa ile grtm. imdiden gsterilecek bir temayln vaha metini tekrar ettim.

Harbiye nezaretine gelen Sleyman efik Paann k tamimi e bu na verdiim cevab, hl, her gn nelerle uratma bir misl olmak zere dere ediyorum. Benim en mhim vazifem tabii ktaatnm her an mhim kuvvetler karsnda ifay vazifesi idi. Bu en byk zamanm alyordu. Daha Tekirdanda iken yazdm bir kolordu program esasile ktaatm megul ediyordum. tede beride hayat ve ahlklar mah va mahkm ehit yavrularna kar duyduum derin iztirab gidermek iin bunlarn tahsil ve terbiyelerini bir vazife bilerek haftann bir gnn bunlara hasrediyordum. Kolordunun yegne erkmharbi Binba Karputlu Mustafa bey, iae ve muamelt zatiyenin gittike artan mklt iinde lzm gibi kvranyordu. Bu vazifeye meftun arkada ayn za manda kolordunun Erkamharbiye reisi de bulunuyordu. Frkalarda birer erkmharp ancak kendi vazifelerini baarabiliyordu. Merkezi Er zurumda bulunan dokuzuncu frka erkmharbi Fahri beyi ayn zaman da mill ubede kullanyordum. ok geceler drt saat uyumak m yesser oluyordu. Beni en ziyade yoran casusluk ve propaganda ileri idi. Bunu maatteessf erknharplerimiz bile kavrayamyordu. Bizi alkadar eden Kafkasya ve Rusyadan malmat almak, casuslua m ni olmak, gnn zehirli propagandalarn, bedbin insanlarn vehmi m talalarm birbirinden ayrarak her birine mukabil vecizeler hazrla mak, ordunun efrad, zabitan ve halkn mnevver, eraf, esnaf, kyl ksmlarnn hissiyatna daima vkf olmak, Krdistan sahil halkm iyice dinlemek ve' her ecnebi gemisi grnte geveyen saba miisekkin bir propaganda yollamak ve bu kadar nazik ve hassas ileri hsn idare ile halkn ve ordunun samimi tevecch ve itidalini Pek kavi muhalif mesaiye ramen ruh barometresinde drmemekti. Almanlarla bir ok sene altmn ve bilhassa bir sene onlarla birlikte Erkharbiyei Umumiye istihbarat ubesi Mdrl ettiimin mkfatn hakikaten grjrorum. Benim en mhim kolladm, pek nazik bir mesele var ki~ onu da zikretmeyi faideli bulurum: M. Keml Paay hsn idare etmek... stanbul btn kuvvetile kendisine ykleniyor. Her tarafa emirler, gaze telerle neriyat daima mtecaviz bir lisanla efkr umumiyede matrud ve mahkm bir insan gsteriliyor. Aleyhine yaplan tecavzler yetimiyormu gibi hayatna suikast hazrlanyor veya yle propaganda e ted(1 ) Bu hasbihalim, ne tesadftr, 1336 senesi Ermenistan harektnn icras: iin rpndm zamanlarda Ankara'da Mustafa Keml Paa ile muhaberata ve M oskovaya gitmek zere nezdime gelen Bekir Sami ve Yusuf Keml beylerle muhaverata da zemin olmutu.

www.ceddimizosmanli.net

M ediliyor. ark kendisini tanmyor. Bana kar ise halkn ve ordu nun samimi hrmetile beraber henz stanbul hkmeti de tevecchkr davranyor. O azil ediliyor yerine beni tyin ediyorlar, onun, iin der dest emri veriliyor. Bana icra vazifesi veriyorlar. O Sivasa gitmek iin benim kuvvetime ve nfuzuma muhta; hatt btn muhite iaelerin de dahi muavenetime muhta. O Keml Paa ki Harbi Umumide muh telif cephelerde Ordu Kumandanl yapm, muvaffakiyetler kazanm, mafevklerile didimi, hemhizalarm hrpalam. Bu noktalarda pek hassas. Hususile birka gn evveline kadar bana da mir... te bu mselsel sebeplerle rencide olmasndan, benimle arada bir suitefehhm husulnden ok endie ediyorum. (1) Onu krmamak iin elimden gelen her incelii yapyorum. Ve onu mill cereyann bana getirmek iin de vazifemi yaptm ve yapyorum. te bu tahamml mkl mesai arasn da yeni Harbiye Nazr ile muhaberatmz da ar bir vazife:
, No. 2774
15. Kolordu Kumandanlna

Dersaadet r 14/8/1335

Avatf Celileyi Hazreti Hilfetpenahiden olarak Harbiye Nezareti uhdei senaverime tevcih buyrulmutur. Mlk milletin geirmekte olduu u avam mhim ve nazikte teali i evketi osmaniye ve muhafazai menafii liyei vataniye hakknda geceli gndzl sarf azm kavisinde bulunduum mesaii acizanemin semeredar mu vaffakiyet olmas emrinde bilumum silh arkadalarmn kymettar olan muavenet lerine nail olmak hususundaki midim pek vsidir. Malm olduu zere vazifei hamaseti hkipay i vatann nigehbanlnda merkz olan ordunun siyasiyat ile i tigali bu vazifei mukaddesesini ifada dar dehen ve haleli dehabul ise menafii li yei vataniyenin heder olmasn inta edecei cihetle katiyyen rehni cevaz olamayp vazife haricinde olarak bu misill siyasiyat ile megul olanlarn mnhasran vazifei askeriyelerini ifaya dvet edilmeleri ve milleti osmaniyenin seviyei medeniyesi A v rupa dveli muazzamasnca mizan tetkik edilmekte bulunduu u gayet mhim ve nazik zamanda emniyet ve asayii memleketin mstakar bir halde bulunmas emrin deki vcubu katiyyeye nazaran bu bapta ciheti mlkiyeden taleb olunacak mzahe retin derhal ifas ve czi ve klli asayii dahiliyi haleldar edecek vaz ve tavrda bulunacak olanlarn men mukarreran neye mtevakkf ise ann da ifasma ciheti # .-W. t m e a .L M rn . mlkiye ile el birliiyle allmas umum erkn, mera ve zabitan ve asakiri aha nenin hamiyeti diniyelerinden muntazr olmakla bu babta icabedenlere tebligat kat!iyye ve messire ahzi. Harbiye Nazr
Sleyman efik

Milletin seviyei medeniyesi aciz ve meskenet midir diye hakikaten d veli munazzama bakyor. Biz de seviyemizi gsteriyoruz. Ordunun siya setle megul olmamasn artk herkes anlad. Burada mesele bu deil.
(1) Maatteessf vakit vakit benim taksirim olmad halde bu korktuklarm oldu. Hem de sonunda pek mthi oldu! zmir zaferini mteakip her zaman olduu gibi bir tekim dalkavuklarn (Mnci, Dhi) diye yaygaralar muvazenesini bozdu. Eski arkadalarnn daima canl tarih gibi yaadklarn istemez oldu!

www.ceddimizosmanli.net

Ordunun byk kumandanlar ikmli namus iin rpnyor. Halbuki stanbulda hl nigehbanclar diye gazetelerde hayaszca nlar var. Har biye Nazrna u cevab yazdm:
Erzurum: 16/8/1335 No. 1317 '
Harbiye Nazr Sleyman efik Paa Hazretlerine:

Harbiye Nezareti Celilesinin uhdei fahimanelerine tevcih buyurulduundan do lay kolorduyu aciz namna arz tebrikt ve tazimat eder, mlk milleti saadet ve selmete isl edecek mesaii vatanperveranelerinde muvaffakiyat liyeye mazhariyeti smilerini Cenab Haktan tazarru ve niyaz eylerim. Her zaman ve bilhassa u mlim ve nazik zamanlarda ordunun siyasetle itigalinin pek vahim akibetler tevlit edecei hakknda herkes lzm gibi tenvir edilmi olduundan 15. Kolordu mensuhininden hi bir ferdin bu gibi eylerle katiyyen alka ve mnasebeti olmadn ve herkesin mnhasran vazifei askeriyesiyle itigal eylemekte ve kolordum mntakasmda skn ve asayiin pek mkemmel ve memnuniyetbah bir derecede olduunu arzeylerim. Esasen ark Anadolu vilyat ahalisi ahvalin fevkaldelii karsnda ihtilf ve teferrdn mucibi felket olacan derk ederek akdine lzum grdkleri kanun ve aikr bir kongre ile efkr milleti bir gayei mukadder etrafnda tevhide muvaffak oimu ve kuvvayi milliyeye istinad temin eylemi ve icabnda her trl fedakrl ihtiyarla hayat ve namuslarnn muhafaza ve hukuku milliyelerinin mdafaas hususunda karar vermi olduklarndan ciheti askeriyenin muaveneti fikTye ve fiiliyelerine ihtiyatan da vareste kalmlardr. Bununla beraber emimamei nezaretpenahileri ktaata tamim ve hususat mezkreye nazar dikkatleri bir daha celb edilmitir. Alemdar gazetesinin 7/Temmuz/1335 tarihli nshasnda Asker Nigehban Cemiyetinin millete beyannamesidir serlevhal ve hukuku asker Nigehban Cemiyeti ktibi mesul M. Keml imzal bir ey grld. Heyeti askeriye an cak ak ve kati kanunlariyle makamat muhtelifeye bahedilmi salhiyetlere is tinaden muhafazai hukuk edecei tabiidir. Ne maksatla kimler tarafndan tekil edildii bilinmeyen ve beyanat bilkis inzibat ve itaati askeriyeyi muhil ve menileketimiz hakkmdaki ihtiraskr emelleri temin mahiyetinde olan byle bir cemiyete burada kimse atf ehemmiyet etmedi ise de makamat liyenin bulunduu bir mahalde teekkl ve sz ayaa drecek mahiyetteki beyannamelerinin matbuatla :nerine kadar msaade olunmas emri nezaretpenahilerindeki isabet ve maksad ifh am etmekte ve bu mtecasirelerinin himemi devletleri e cezasz braklmayaca ve bu kahil cretlerin tekerrr etmeyecei kemli kran ile mahsus bulunmakta olduu mruzdur.

i ; 1 .j i J .' 1 I 1 | I

\ i ? j

1
1

"
15. Kolordu Kumandan
Kzm Karabekir

3. Kolordu, 20. Kolordu, 13. Kolordu, 12. Kolordu, Konyada kinci Ordu Mfettiliine de ayrca yazarak m tecasirlerin derhal divan har be verilmesini tebli ettim. stanbuldan Trabzona kaymakam rtbesin de alay kumandam gelmi. stanbulun tatbik etmek istedii plm 3. Frka kumandan Halit bey yle bildirdi:

www.ceddimizosmanli.net

Turul A czedir: ^ 15. Kolordu Kumandanlna 16/8/1335

rtbesinde alay kumandannn, ikisi. Trabzona gelmi ve kolordu noktai nazar anlalncaya kadar bir mahalde misafiret en ikametleri emredilmitir. 2 Gelen arkadalar vazifeye baldaklar takdirde vekletin de bunlardan birisine intikal etmesi ve d efa ten frka ve alay kumandanlarnn yani frkann eline, gemesi icabedecektir. Bir defa 3. Frka fethedilir edilmez akabinde sair frkalar ile bilhassa kolordu kumandanlnda tebeddlt icr edilecek ve bu kuvvete istina den Aptullah Paa da ferih fahur vazifesine mbaereti dnecektir. - Binaenaleyh tyinat vakann harekt vatanperveriye bir darbe olduu bilinmeli ve ona gre, davranlmaldr. Bunun en kestirme tariki gelen alay kumandannn frka haricin de ve geri hidematmda istihdam olduu mruzdur. Hali t

1 Frkaya tyin, klnan kaymakam

u cevab verdim:

3. Frka Kumandanlna

Erzurum: 15/8/1335

1 Harekt vatanperveraneye kimsenin darbe vurmasna msade edilme- yecektir. Siyaseten iyi bir mevkide bulunduumuz halde bir zmrei kalile nedense kendisini ngilzlere oyuncak ettii anlalmtr. Mahaza hamdolsun milletin kendiini gstermesile bu tehlike de muvakkattir. 2 Trabzona ne nam ile olursa olsun gelen meray hemen Erzuruma gn- derirsiniz (1). 15. Kolordu Kumandan Kzm Karabekir

17/Austosta Aptullah Paann katiyyen gelmeyecei Ordu Ku mandanlklarnn da lv olduu, arka bir heyeti tahkikiye gnderildii anlald. Heyeti Tahkiye Reisi Fevzi Paa imi. Evvel mstear olan zat zannettik. Ben heyeti tahkikiyelere ve stanbuldan gelecek dier zatlara aleyhdar deilim. Mtalam udur: (Bizzat tenvirlerine al mal, namuskr insanlar kazanrz. Ahvali yakndan grerek stanbulu daha ziyade tenvir ederler. Kuvvet ve kudretimizi, mill tekilt re nirler ve stanbula da retirler). M. Keml Paa bu hususta aksi fi kirde. Mtalas u: (Gelirler, aleyhimize propaganda yaparlar. Bunun iin heyeti tahkikiyeleri geri iade etmeli. Karaya bile ayak bastrma mal). Bu iki fikri hayli mnakaa ettik. Her ikimiz de fikrimizde srar ediyorduk. Nihayet benim mtalam ekseriyetle musip grld. Aksi halde herkesi daha balangta aleyhimize ahs dman yapacaktk, hem de stanbul hkmetine kar imdiden kar koyacaktk. Halbuki geleceklerin aleyhimize propagandasna kar messir tedbirler mmkn d, nitekim yaptk. Mesel, karaya ayak basnca yanlarna en emin
(1) arka gelen mera ve zabitanm her birini bizzat tenvir ve namus zerine sz alarak mnasip mahallerde istihdam ettim. Hepsi de gayei milliyenin istihsaline namuskrane altlar.

www.ceddimizosmanli.net

adamlarmz terfik etmek, aleyhimizde tevikat yapmayacaklarna na mus zerine sz almak, bizzat kendilerine hsn muamele ve ahvali m nakaa dle irs ad etmek ve en nihayet yazacaklar eyleri kontrol etmek. 15/Austosta yazlp 17 de aldm Harbiye Nazrnn hainane bir emri ile kendisine ve sadarete ve kolordulara yazdklarm sr asile yazyorum. Mtalatm metinlerinde grldnden tafsilt vermiyorum.
15. Kolordu Kumandanlna

Kolordu -kumandanlariyle kolordu ahzasker resas ancak nezaretle ifre ile -muhabere edeceklerdir. Bunlar yekdierile ifreli muhabere iin nezaretin vesatetine mracaat mecburiyetinde olduklarndan aralarnda ifre ile muhabere edecekleri hususat mhimmeyi dorudan doruya nezarete yazacaklardr. Hali harp zail olduu cihetle kumandanlar maiyetleriyle ifre ile muhaberat icr etmeyeceklerdir. Hususat mebsuteye hasri dikkat ve tevfk hareket olunmas tamimen tebli olunur. . Harbiye Nazn Sleyman efik

Kolordum frka ve makamlarna derhal u emri verdim:


Erzurum: 17/8/1335 Harbiye Nezaretinden ifre ile muhabere edilmemesi hakknda gelen telgraf ite merilen cevap suretleri tidedir. Mmtakanz dahilindeki telgrafhanelere birer memu ru asker vaz edilerek muhaberatn kemaket ifre ile cereyan temin ve ifreyi ek mekten istinkf eden telgraf memurlarnn hemen tahtelhfz divanharplere evkle rini emrederim. 3. Ordu Mfetti vekili Mirliva
Kzm Karabekir

Sivasta 3., Ankarada 20., Diyarbekirde 13., Konyada 12. kolordu kumandanlarna ve Konyada ikinci Ordu Mfettiliine unu yazdm:
Aceledir. Harbiye Nazr Sleyman efik Paa hazretlerinden bugnk 17Austos/1335 de alnan 15/Austos/1335 tarihli ak bir talgrafnamei messife zerine marn ileyhe takdim edilen cevab aynen arz ediyorum. Bu babpta itimad ve emniyeti tammeyi mucip bir neticei katiyye alnacana phe yoktur. Binaenaleyh devletin ve milletin harisi an ve haysiyeti olan ordunun muhaberat hi bir vakit dman larmzn hesap ve menfaatine olarak setarei vekar ve mahremiyetten kamayaca cihetle kolordu ve frka merkezlerindeki Telgrafhanelere derhal bir zabit ikamesile b yk kk makamat askeriye muhaberatnn ve bilhassa Ermenistan hudutlarnda ve ecanibin temasnda olan mahrem muhaberatn kemken emniyeti cereyan mat luptur. Telgraf sirkati veyahut ifre almas gibi ahvale kar gayet hassas vs mteyakkz ve telgraf mdrleriyle bu bapta sk temasta bulunulmas lzmdr. B* gibi haller namuskr ve vatanperver olan telgraf memurlarmzdan esasen gayri muntazr olmakla beraber bu nokta i nazarda herhangi bir emirle yaplacak en di-

www.ceddimizosmanli.net

k bir suiistiml ihaneti vataniye telkki olunacandan mtecasirlerinin derhal divanharplere tevdiini rica ederim. B u telgrafn saati vusul ve hkmnn icra edildii iar buyurulacaktr. Keyfiyet kolordulara ve beray malmat mcavir jnfettilik ve mcavir kolordulara arz edilmitir, 3. Ordu Mfetti vekili Mirliva Kzm Karabekir

Sadarete ikyet:
, Aceledir: Erzurum: 17/8/1335

Makam Ceiii Sadaretpenahiye


Harbiye Nazn Sleyman efik Paa hazretlerinden 17/A u stos/1335 de alnan 5/A ustos/1335 tarihli ak ve messif bir telgrafname zerine marnileyhe tak dim edilen cevabnamei ciziyi huzuru fahametpenahilerine arz eyliyorum. Makam celili vekletpenahileri, tarihin elm kibetlerine kar pek hassas olan vatan ve -milletin ve onun yegne hars nigehbp.m ordunun emniyet ve haysiyeti liyesini da im a mahfuz bulunduracanda phe yoktur. Namus ve hayat milletin yegne kfili olan esran askeriyenin ifasn emretmekle tarihi millimizi ebediyen lekedar eden ibu telgrafndan dolay Harbiye Nazn Paa hazretleri hakknda zat fahimanelerine arz ikyete mecbur oldum. Bu emrin derhal iptalini kemli tzim ve ita atle arz ve istirham eylerim. .. 3. Ordu Mfetti vekili Mirliva Kazm Karabekir

Harbiye Nazrna protesto:


Erzurum: 17/8/1335 Aceledir: Harbiye Nazr Sleyman efik Paa Hazretlerine: 1 Kolordu kumandanlarnn birbiriyle ve ahz asker resas ile ve madun lar ile ifreli muhabere etmesinin memnuiyetine dair olan 15 Austos 335 tarihl telgrafnamei samileri 17. Austos 1335 de alnd. Edvar sabkada dahi bu tarzda bir memuriyeti istibdatkrane devletimizin tarih ve kavaninde mesbuk olmad cihetle mtarekeden sonra on birinci olmak zere nezareti igal buyuran zat samilerinin vahim bir vaad ve tekeffl altnda o makam celili kabul buyurmu olduklar fikri hsl oluyor. Ve ayan dikkattir ki bir mddettenberi millete itimatszlk gsteriliyordu. imdi de aleltlak ve ak bir lisan ve iaretle ordudan itimat ve emniyet ne2ediliyor'. 2 Hudutlarmza kadar her gn Ermeni baltalaryla feci suretlerde kanlan akan Kafkas ahalii ismiyesinin lmndan ve mstahaz Ermeni istilsndan her gn bu suretle raedr olan ark Anadolu vilyatm ve vatan umuminin bab se lmetini tutan bir ordunun mafevk ve madun bilcmle kumanda makamlarnn t hududlara vanncaya kadar ifre muhaberatndan menedilmesi ancak' Ermenistann ve mevcudiyetimize dman olanlarn menfaatine kaydedilebilir. Ve ancak meru tiyetini, istikll ve haysiyetini kaybeden ve ecnebi milletlerin ayaklar altnda s rnen bir milletin tekiltndan sr ve mahremiyet denilen akidei namus ve sel met nezedilebilir. Binaenaleyh zata samileri nezarete henz gn evvel terif ettikleri cihetle erkmharbiyei umumiyede gn gnne mahfuz olan kanl Ermeni vekayiinin icraat

www.ceddimizosmanli.net

ve istihzarat dosyalarna muttali olmakszn yazlm olan bu emrin derhal tamim suretiyle geri alnarak ordunun ve milletin tarihi ve muktezay necabeti olan haysi yetin idamesi ve orduyu lisana ve harekete getirmemek hususunda mazbut olan, daba riayetin muhafazas. 3 Seferber dman karsnda esrar askeriyeyi f etmek kanun nazarnda cezay idam mstelzim iken zat samileri esrar askeriyeyi f emrini veriyorsunuz. Binaenaleyh cihann btn namuskr milletleriyle ordularnda akidei sr ve namus olan mahrem muhaberat kemken bizde dahi mecray tabiisinde tutulaca cihetle ona gre kolordulara ve alkadarana tebli ve bunun hsn cereyannn temini, katiyyen emir ve taleb edilmitir. Bunun haricinde hareket edecek byk ve k k memurlar hakknda esrar devlet ve milleti f ve ihll edercesine takibat yap lacaktr. 4 Makam nezareti celileye dokuz ayda on bir nazr geldii halde hi birisi siyaset ve mlhazat hkmet hakknda byk kumanda makamlarna olsun itmi nan bah bir tek kelime bile sylemiyerek daima mehul ve mphem ve endienak vaziyetleri ihdas ve idame etmelerinden ni byk bir memnuniyetsizlik tevlid etmi olan bu hale de sureti katiyyede nihayet verilmesi ve tedabiri gayr meruaya tevessl etmekten ise vatan ve milletin hals ve selmeti hakknda bu gn. neler dnlmekte olduunun izah buyurulmasn! arz eylerim. 3. Ordu Mfetti vekilil Mirliva

...

Kzm Karabekir

stanbul ifsadatm zabtammza kadar ulatrd anlalyordu. 3_ frkaya verdiim tideki emir mahiyetini gsterir. Fakat bu ayan en die deildir, nk mahdud aklsz birka kiinin hasbiha.i derecesini, aacak halde deildir.
Erzurum: 17/8/1335 3. Frka Kumandanlna Gmhanede tabur kumandannzla tabur tabibi henz istibdad idare ile merutiyetin farkn idrk edemiyecek kadar sath dnceli midirler? Yoksa bir maksad mahsus iin dedi-kodu mu yapyorlar? Bunlar bizim millete merutiyet: gelmediini ve padiahmzn istibdad idareyi ihyasn kemali memnuniyetle hasbihal ettiklerini tesadfen iittim. Hrriyet bayramn tebrikte verdiim izahat bu. tabur kumandan eer bilmiyor idiyse hi olmazsa renmesi lzmd. Bu asrda, mstebit bir hkmetin yayamyacam, istibdat idareli bir milletin ancak me rut bir dier hkmetin mstemlekesi olacan anlamyan bir adama tabur teslim edil mez. nk istibdad demek hkmet nam altnda ahlk ve cibilliyeti belli olma yan sekiz on kiinin millet hesabna alp rpmasdr. Bu zatlar devri sabkn ha lihazrdan iyi olduunu sylyorlarm. 1324 senesi Devleti liyenin tamamiyle taksim edilmi olduunu ve merutiyet iln edilmese idi birer Msr fellh olaca mz bilmeyenlere retseniz ve anlatsanz ki bugn Afganistan, Blcistan, Msr ve hatt Sudan bile, vaktile dtkleri esaret felketinden kurtulmak iin hali harp tedirler. 15. Kolordu Kumandan Kzm Karabekir

Sarkamtaki Ravlinsona Erzurum kongresi beyannamesinden gndermitim. 9 Austos tarihli mektubu ile: Tiflise ve stanbula gn-

www.ceddimizosmanli.net

dereceini, pek memnun olduunu ve muvaffakiyetimi temenni ediyor, jf. Keml Paaya da selm ve ayn temennideyim diyor. Vaziyeti lzm gibi Londraya yazacam ve tekrar Erzuruma gelmek ihtimalini yaz yor. Bu da tesadfen 17 Austosta geldi Pek bereketli bir gnm! 18/ustosta gelen malmattan Posta Mdiri Umumisi Refik Kalit be yin baz namuskr memurlar azil ettii ve baz mmtakalarda kuvvayi miUiye muhaberat inktaa uradndan, Refik Halidin divan harbe ve rilmek zere azlile, kongre beyannamesini ektii iin azil edilen Sivas Ba mdr ile Merkez mdrnn iadei memuriyetleri esas zerine ahali tarafmdan telgrafhanelerin igali ile stanbula tesir yaplmasn M. Keml Paa heyeti temsiliyeye teklif -etti. Kendileri, Rauf bey, Raif Hoca, ben bulunuyorduk. Keml Paa, Refik Halide karg byle bir vaziyet almmasm 20/HazAranda, yani henz Erzuruma gelmeden Ordu mfettii sfatile de tamim etmi, fakat hibir tarafta bu emir hsn te sir yapmamt. imdi de bunu Heyeti temsiliye namna verecektik. Halkn henz vaziyeti kavrayamad ve tilftan ve dolaysiyle stanbul hkmetinden korktuu u sralarda byle birey yapamyacaklar zannnm kavi olduunu syledim. Ciheti askeriye gayri mahsus muavenet eder se yaplr dedi. u halde nerelerde aziller varsa ve nerelerden telgraf ekmiyorsa oralara hasretmek muvafk olacan syledim. Bizim mmtakamzda byle bir hal yoktu. Erzurum Mdafaai Hukuke Trab zon Heyeti temsiliye zsmdan zzet ve Servet beylere ve Van valisi Haydar beye yazlsn, lzum yoksa yapmazlar dediler. Ve yazlmas lazmgelen adresleri tesbit etter. Heyeti temsiliyece metni imzalanarak usulen imzamla ifrelendi (1). 3. Frka kumandan Kaymakam Halit bey Mdafaai Hukuku Millye Cemiyetinin siyas bir frka haline kalbi iin Mustafa Keml Paaya u teklifte bulunuyor:
. . Tura!: 2 0 //8 /1 3 3 S

Musfsda K em l Paa Hazretlerine


Beyannamenin dokuzuncu maddesinde ark Anadolu Mdafaai Hukuk Cemi frk siyasiyenin fevkinde bir frkai miH olduu beyan buyuruluyor. Ve bu suretle btn milletten iktisab kuvvet gibi gayet mantk ve ilmi hareket ediliyorsa da ordunun ve milletin zadesi olan Mdafaai Milliye Cemiyeti kfi derecede mesnetlere sahip olduundan artk kanaatini deitirme yerek kendisine siyas bir renk ve teri bir ekil vermesi ve vaziyeti umumiyeye hkim mas lzmdr. Osmanlln vahdeti siyasiye ve stiklLiyet gayesini her trl hissin fevkinde tutan ve ahlken yksek ve kongremig ruhile mebu idealist meb us namzedi olarak tyin edilmeleri ve meclisi millide ekseriyet kazanlarak m tecanis ve aym zamafida mefkureli bir hkmetin, milletin re}si krna geirilmesi dnlmeli ve bu suretle behemahal erefli bir sulbn akdi temin olunmaldr. Eger bu trl fareket edilmezse meclisi - mll ve binnetice hkmet kozmopolitlerin yeti

0 ) 28/8/1335 bu teblii geri aldk. nk hi bir yer tatbik etmedi. memurinin vazifeleri bana iadeleri ahs mracaatlarla temin olundu.

Bilkis

www.ceddimizosmanli.net

eline geecek; kongremiz noktai nazarn kabul ettirmek iin daima ihtillci bir vadiyette kalmaya mecbur olacak, btn bunlardan bittabi nefine uratmz vatan zarar grecektir. Binaenaleyh memlekette skneti tesis etmek ve siyas ve itimai buhranlara bir nihayet verilmek zere Mdafaai Hukuk Cemiyetinin siyas bir fr ka haline inklbm ve intihabata itirki arz ve teklif olunur. . Kaymakam

H alit

' j-

K C :; ;

Na hal ve ne de istikbale uyacak bir teklif olmamakla beraber Ko lordu ifresile gelen bu telgraf M. Keml Paaya verdim. Biz daha Sivas kongresini teminle megulz, Halid beyse, Erzurum kongresi beyannamesmi okur okumaz her ii bitti zamalle pek sevdii siyasi meedeleye hazrlanyor. Mdafaai Hukuk btn vatanda teesss etse dahi bunun siyasi bir frka, haline inklbna sureti katiyyede aleyhta rm. Vaktile ittihad Terakkinin siyas frka haline inkib edilmemesi ve btn vatan evltlarn meruti idareye hazrlanarak tarih vazife sini ilan l etmesi iin ok syledim. Fakat Merkez Umum, kuvveti el den karrz endiese, ttihad Terakkiyi bir frka haline kalb ile Mec lisi millye girdiler. Tabii olarak karlarna muhalif frkalar knca aptlar. Ordudaki tekilta el uzatarak Aman! ttihad Terakkiye nm~ halefet var, muhalifler namussuzdur, ttihat ve Terakki hrriyet ve merutiyeti istihsal etti. Buna mualefet olur mu? dediler. Heyhat! Merutiyeti kurtaran ttihat ve Terakki tarihe karm, meclise giren onun glgesi idi. Zaman ilerledike yeni vukuat ve ahval karsnda ta rihin sahifeleri evrildike o mukaddes cemiyetin sahifeleri ufaklayor. Tabii glgesi de sfra doru yaklayordu. ttihat, ve Terakkinin ordudaki kuvvetli elleri artk siyasetten el ekmiler, mdafaai vatan vazi fesine hasrlanmaya ancak vakit bulabiliyorlard. Bu hakikati anlama yan ve dinlemeyen ttihad Terakki Reisleri ordudan yeni yeni kuvvetler tekiiile uramakla ne byk gaflet ettiklerini ve istikbal iin vatana ne vahim yara atklarn her gz grd. Orduya muhalifler de el att. Tabii iki tarafn da kardeleri, akrabalar, mterek his ve mterek menfaatlileri vard. Her iki tarafn zabitleri gibi efratlar da vard. Memlekette bitaraf bir kuvvet brakmamay muvafk, muhalif vazife edinmiti. Orduya dokunmayn dedike: Ah hain! Ah muhteris! diye yumruk skanlar oluyordu. Nihayet 31 Mart, dalara mfrezelerin is yan bayram dikmesini, Arnavutluk tedibinde isyann parti lehine fr kalara kadar ktn tarihimiz Ordu hesabna feci yazd. Zara rn neticesi herkese hissei musibeti verdi. Bu mtalatm izahla, Mdafaai Hukuku Mliye Cemiyetinin su reti katiyede siyas cemiyetlerin fevkinde kal,mas lzumunu M. Keml Paaya syledim. O da ayn fikirdeyim dedi. Bu intihab iin frkalarn mevzuu bahis olmayarak, memleketin hr ve mstakil bir sulhe nail olmas ikrini kabul eden vatandalardan intihap yalmasma ve dar zindyet tanmamasna karar verdik.

www.ceddimizosmanli.net

20/Austosta Trabzona bir heyeti tahkikiye geldiini mevki ku mandan bildirdi. Vaktiie dokuzuncu kolordu kumandanlnda bulunan Mirliva Ali Fevzi Paa, Rize mutasarrf esbak Erzurumlu Ziya bey ve nezdlerinden ktip Sadullah bey. Kendilerine ihzar olunan haneye hrmetle gtrlm ise de Ziya bey oteli tercih etmiti. Ali Fevzi Pa a mevki kumandanna, Harbiye Nazr Nzm imzal bir tahrirat ve riyor. Vazifeleri yazl : Ciheti mlkiye ile ciheti askeriyenin verdii raporlar ve malmat yekdierine mtebayin olduundan beray tahkik TraV^ona ve Erzuruma gnderildii ve hakknda lzmgelen muavenet ve teshilt ibraz. Ziya beyin ilk ii birine u sual oluyor: Rauf bey Trabzonda, Mustafa Keml Erzurumda m? Heyeti tahkikiyenin al d emir ayan dikkat! Demek valiler lisanen bizimle olduklar halde stanbula bsbtn muhalif tarzda yazyorlar. Trabzon ve Erzurum da tahkikat yapacaklarna nazaran bu iki valinin raporlar byle olmas melhuz. Trabzon valisi Ai Galip beyin vaziyeti bunu gsteriyordu. Er zurumda halen vali vekili Kad Hurit efendi pek namuslu ve Kuvvayi Milliyeye her an elinden gelen=yardm yapar ; hatt kongrenin resmi kadmda dahi bulunmutur. Her yazdn da grrdm. Giden vali Mnir bey daha ilk gnlerde stanbulun Mdafaai Hukuk zasndan mtekait Binba Kzm bey ve dier bir ka arkada aleyhine ttihatcik fesadlar yapyorlar, tarassut altnda bulundurulsun gibi mstebidane emirlerini bana gstermi ve bilkis bu arkadalara yardmla te kiltn tevsii lzumu hakkndaki beyanatm hsn kabul etmi ve s zmden kmaz grlmt. stanbulda bulunmas, Trabzon valisi Ali Galip beyin de izinli zamamna tesadf ettiine nazaran, her iki valinin Dahiliye Nezareti, Sadaret ve belki de saray tarafndan bir ok suale maruz kaldklarna phe yoktu. Bilhassa Mnir bey Erzurumda her ii biliyordu. Doru vaziyeti sylese dahi benim raporlarmla epeyce mbayenetier olabilirdi. Dorusunu sylemesine kar bir suizan hsl etmeye hakkm yoktu. Yalnz Millet yapyor, Millet yapacak! bu b yk kuvveti siyanet her kalbi selimim borcu idi. Mnir beyi ve Ali Galip beyleri arkta tanmtm. Ali Galip bey stanbula mmaat iin ttihatlarn mthi dman grnr, Saraya ftri merbutiyeti vard. Fa kat balca, iki taraf kollamaya urard. Mnir bey stanbulu sev mekten ziyade korkar, bana ok muhibda. stanbul kendisini azlettikten sonra artk Erzurumda kalmad, Ben komitaclk yapamam diye dostlarndan kendisine infikkine hak kazanmaya alrd. Kayma kamlardan bilhassa Keml Paann ahs aleyhine mnasebetsizlik eden vard. Bunlar bizzat tenvir eder ve halka nfuz edenleri vilyet vasitasile tahvili mahal ettirirdim. Heyeti tahkikiyenin ald aikr emir bu; tabii bunun bir de mahremi vard. Bu da hi phesiz benim ark taki nfuzumu krmak ve bu suretle Mustafa Keml Paa ve Rauf beyi istinatsz brakarak imhalarn temin etmek idi. Herhalde meseleyi by le kabul ederek tertibat almak lzmd. Biri vaktiie Erzurumda Kolor du Kumandanl yam dieri arkta mutasarrflk yapm, aslen de

www.ceddimizosmanli.net

Erzurumlu. Dndm, tertibat tideki ifre ile Trabzon mevki k~ mandanlna ve 3. Frka kumandanlna bildirdim:
Erzurum: 20/8/1335

Trabzon mevki kumandanlna, rtucG Frka kumandanlna


Ali Fevzi Paa heybetinin ciheti mlkiye ile ciheti askeriyenin verdii mbaym raporlara tahkik etmesi ancak Kolordu merkezinde olabilir. Binaenaleyh ibu heyb etin Trabzonda halen ii yoktur. Derhal hareket etmelidirler. Orada velev iki gn dahi kalmalar hsn niyetlerine dellet etmez. Bunun iin otomobillerin hemen ihaazile hpy*ete Erzuruma hareketleri hakknda namma tebligatta bulununuz. Te hiri hareket arzulan kafiyyen kabul edilmeyerek behemahal sureti mnssebede oto mobil ile izamlar ve neticenin inbas, refakatlerine nefer kyafetinde mutemet bir sabit terfiki ile fikir ve muhaverelerinin anlalmas pek muvafk olur. bu heyetin stanbul ile telgraf ve ifrelerinin suretleri dahi Kolorduya gnderilsin. Trab son mevki kumandanlna ve 3. Frka kumandanlna bildirilmitir.

15. Kolordu Kumandam Kzm'Karabekir

(Hey'efc 26/Austosta Erzurum'a gelmitir. Tafsilt yazlacaktr.) Bugn 3. Kolordu Kumandam Salhattin beyden ak u telgraf geldi:
Sivas: 20/8/1335
15. Kolordu Kumandanlna

Fransz smessesa iin gelen Fransz zabiti M sy Dpos, Ha cin zerinden. Adanaya gidecektir. Baz hususat iin zat devletleri ile mnasip grlecek bir yerde grmek istiyorlar. Cumartesi gn hareket edeceklerinden mmkn ise se nan igar buyurulmasn* rica ederim., ' 3. Kolordu Kumandam Salhattin

Bir yere aynlamyacamda beni grmek istiyenlerin Erzurum'a gelinesi lzmdr cevabm verdim. 21 de Fransz zabitinin hezeyann ifre ile Salhattin beyden aldm.
Sivas: 20/8/1335

15. Kolordu Kumandanlna ( * )

Akam ikinci bir ifre daha geldi. Bugn yazlm. Salhattin beyin kuvveti e .Sivas kongresinin timan temin ve himayeye alt g rlyor. Fakat Sivas valisi Fransz zabitlerinin beyanatndan korkmu. Esasen stanbul'da da Sivas kongresinin toplanmamasna alacana va~ ad ettiinden olacak Sivas kongresinin toplanmamas iin M. Keml paaya telgraf banda mtalalar syledi. Heyeti temsiliyece lzm gibi cevap verildi Esasen artk btn mill ileri heyeti temsiliyse ya( * ) ifreyi muhtevi vesika, bulunamamtr

www.ceddimizosmanli.net

pyor ve imzalyorduk. Trabzon ve dier yerlerden murahhaslar hare ket ettiklerinden Mustafa Keml paa, Rauf bey, ben, Hsrev bey dai ma beraber bulunuyorduk. Yeri uzak olduundan Raif Hoca rn zuhur eden ilerde bulunamazd. Bugnk viziyette foes kii idik. (1) Sivas valisi Reit bey, Sivas kongresinin toplanmasnn tehlikesini ve Fransz Binbasnn szlerinin hakikate inklb melhuz, bunun da felket ola cam anlatyordu. Erzurumda olduu gibi Sivasta da Ordu ve millete kar himaye vazifesini yapt halde hkmet aciz ve meskenetle stan bul hkmetinin hakikaten mmessili olduunu gsteriyordu,. Makina ba muhaberatndan sonra Sivas valisine ve Kolorduya tideki ifreleri Heyeti temsiliye tarafmdan yazdk. :
. Sivas Valisi R eit P&& M aztetetine Erzurum: 21/8/1335

Sivas kongresi hakknda Mustafa Keml Paa Hazretleri e vki olan muhabe rat devletleri tamamen mill bir mesele olmak haysiyetiyle ( hey'eti temsiliyemizce de mnakaa edildi. Bu kongrenin ark! ve garb Anadolu vilyetleri tarafndan akdi mukarrer olmasna ve murahhaslarn ksm zami Sivasa muvasalat etmek zere bulunmasna nazaran bu babda sz sylemeyi salhiyetimiz haricinde addeyleriz. Yalnz dncelerimizin hamiyet ve muhabbeti vataniye ile maruf zat devletlerine arzn bir vecibei milliye addeyledik. ark vilyetlerimizin kongre akdi teebbsatrun daha ilk admda tilf devletlerinin mucibi endiesi olduu, bu vilyetlerin eczay vatandan ayrlarak istikll daiyesinde bulunduuna varncaya kadar aegri ile akamete mahkmiyetine allda maalesef hkmetimizin de ecnebi leti olmaktan hay eylemedii malum devletleridir. Fakat milletin azim ve iradesi biltf tal kongrenin akdini myesser kldndan beyannamenin neri zerine d veli itilfiye milletin istikll ve mevcudiyetini kurtarmak mer emeli ile toplan d, hi bir fikr tecavz beslemediini grerek ngilizler bile izhar memnuniyet eylediler. Hatt bu babda tafsilt ve malmat verilmek zere Erzurum mmessili kaymakam Ravlinson Londraya hareket eyledi ve yazd mektupta aynen u su retle idarei kelm eylemektedir: Bhare tekrar gelmekliim mmkndr, bu halde daha mesud erait tahtnda grmek mazhariyetine nail olacam. Bersaadetten aldmz malmatta da umum dveli itilfiyenin mer ve maksud olan bu ereyam milliyi pek tabii telkki eyledikleri umum bir ekilde ia'ikad edecek olaa Sivas kongresi mukarreratna intizar olduu hatt milletle dorudan doruya temas iin Sivas'a stanbul'daki heyetlerinden iki Amerikal memuru siyas gndermeye karar verdikleri bildirilmektedir. Binaenaleyh Sivastaki bir Fransz binbasnn, be yanatm biz indi bir mtala addetmekte mazuruz. nk hrriyet ve istikll u runda mcahede eden milletlerin piva olan Fransa efkr umumiyesinin cereyan milliye dman .lacam hatra getirmek mmkn deildir. Mahaza milletimiz is tikll ve mevcudiyetini her ne bahaya oturursa otursun., kurtarmaya azmeylemitir. Bu cereyana tbi olmayanlar mahkmu aseval, ykmak isteyenler manim mukave met olacaklardr paa hazretleri. Heyeti Temsiliye M Keml, Hseyin Rauf, Raif Hsrev 15. Kolordu Kumandam
K stm K m sbd k it

(1 ) Yazlan eylerin msveddesini hey'eti temsiliyece resm adresimle imzalardm.

imzalardk. irresidl bea

www.ceddimizosmanli.net

l
3 . Kolordu kumandanlna

Erzurum: 21/8/1335

Vali Reit Paa hazretleriyle Sivas kongresi hakknda telgraf bandaki mu* haberatmz tabii mamu lileridir. Fvas kongresinde umum vatann mukadde rat hakknda ittihaz mukarrerat olaca cihetle bir Frnsz binbasnn lf ile mil letin bu azminden geri dnmiyecei bedihidir. Srf vilyat arkiyeye mnahsr olan Erzurum kongresi mukarreratnm ngilizler zerinde bile hsn tesir eylediini, asl milletin efkrn anlamaya alan Amerikallarn Dersaadetten salhyettar iki me muru siyasiyi Sivasa yollamaya karar verdikleri bir zamanda Sivas kongresinin aleyhinde idarei kelm etmek iin ya pek zaiflkalb olmak yahut vatan ve milletle alkadar bulunmamak icabeder. Binaenaleyh vali paa hazretlerinin bu ak mu habereleri Sivas halk zerine fena tesir yapacann nazar teemmle alnmas l zmdr. Kongre pek tabii ve mer olarak akdolunacandan bu babda veevki pek mahdut da olsa birka kiinin ademi arzu gstermek suretiyle millette itibara kar bir tefrika izhar hi de ayan arzu bir keyfiyet olmadndan zat biraderileri tara fndan vali paa hazretlerine, bu sakim fikri tayan dier zevat varsa onlarn da irad ve tenviri bu gn iin bir vazifei vataniye olduunu arz, takdimi ihtiramat ey leriz. Heyeti Temsiliye M . Kemal, Hseyin Rauf, Raif Hsrev

15. Kolordu Kumandam Kzm Karabekir

itimat olan Sivas kads Hseyin efendiye heyeti temsiliyeden tideki telgraf*

Ayrca kolordu erknharbiyle reisleri vastasiyle de ayan

; M

yazdk:
Erzurum: 2/8/1335 Sivas'da 3. Kolordu erkn harbiye riyasetine

'

Kad Hseyin efendi hazretlerine bu ifre mahlulunun okunmas rica olunur. Vali paa ile telgraf banda Sivas kongresi hakknda vki olan mlkat ma lmu lileridir. Vali paann ak olarak telgrafla byle bir mlkat yapmalarn mebus Rasim beye de kongrenin Sivasta olmamas hakknda telgraf ektirmelerini muvafk grmemekteyiz. stanbuldaki ecnebilerin milletin bu gibi tezahratn pek tabii ve mer bulduu istihbar klnd gibi, Erzurum kongresinin ngiliz ve Amerikallara pek iyi tesir yapt ve hatt Amerika heyetinden iki murahhas mesuln Sivasa gnderilmek zere bulunduu da ayrca ayan kayttr. Sivas halknn beyhude yere endieye drlmesine sebebiyet vermek ayan esef bir hat olur. Milleti dallette brakmamak lzmdr. Bu sebeple zat fazlanelerince Svasllan irad ve tenvir ile Sivas kongresinin millet ve vatan hakknda yapaca hayrl tesiri izah ve bu suretle halkn beyhude yere tevehhme duar olmamalanam temla buyurulmasm hassaten rica ve a m hrmet edereiz. Heyeti Temsiliye M . Kemal, Hseyin Rauf, Raif Hsrev 15. Kolordu Erknharbiye Reisi M ustafa ehri

www.ceddimizosmanli.net

Salhattin -beyden:de u ifreyi aldk. Bizimle hemfikir olarak me tanetle altna delleti hasebiyle pek memnun olduk (1): ,
Sivas: 21/8/1335
15. Kolordu Kumandanlna Dn binba Brnofun mracatn vali beyin izam ve sui tefsir ile telm nabemevsim grdm, Fransz sabitlerinin ihtisas iyidir. Zevat mnasebe ile bu gn grtrlyor. Cumaertesi Kayseri yoluyla Haine gitmek istiyorlarsa da refa katlerindeki zabit Ulukglay tercih ettirmeye alacaktr. Sivastaki mebusam mevcude itimai rica ediyorlar. Geri Dersaadetten geleceklere dair haber alnamam ve evvelki bildirilenlere ilveten onmdan iki kii gelmitir. Refet beyle Sami beyin de tesrii hareketlerini ve kendilerinin Dersaadetten kacaklarn yola kp kmadna ve dierlerinin terifine dair malmat itsm Fuad paadan rica et tim. Bir an evvel bu tarafa hareketleri mnsb olaca itikadndaym. ifreli mu haberatn takyiden tervicine dair Harbiye Nezaretinin tamimli telgrafnamesini Sa yam dikkat buldum. Ve tavzihini rica ettim. Burada imdiki halde telgraf ba mdrnn vazifesi bana avdeti hilaf merutiyet emirler t veren mdr umu misinin azil ve tecziyesi hakknda mteaddit imzal bir mracat telgrafiyeyi kfi ve muvafk gryor. Telgrafhanemizin igali gibi hususa mahal ve faide olmadm zannediyorum. Heyetin cevabm da badelzeval bildireceim. Paann zaman ha reketlerinin iarn rica ederim, . . 3. Kolordu kumandam Salhattin

21 de Ankara'da Ali Fuat Paann tideki ifresi geldi:


Ankara: 20/Austos/1335

15. K olordu Kumandmmu ( * ) Nuh Beye verilecektir (2 ).

kinci maddede Keml Paa ve Rauf beyin ve kongreye gidecek di er arkadalarn tesrii, hareketi ve buna vaziyeti hariciye ve dahiliye se bep gsteriliyor. Drdnc maddede suikast iin adamlar gnderildii bildiriliyor. Geri bu haberi ben daha evvel alm ve miimkn olan hi bir eyi ihmal etmemitim. Bu iki madde nasl telif olunabilecek? B tn yol boyunca emniyet tesis ettirdikten maada M. Keml Pagann m fettilik kararghna da dokunmamm. Onlar da birlikte gidecekler(1). Salhattin bey ayrca yazdmza da 22/tarihli verdii cevapta unu bil dirdi: Vali Paa Dhiliyenin istif saralna kat bir cevap vermi ve itimai mende yolsuzluk ve imknszlk grdn ve kendisine itimat olunduu halde ahvali hsn idare edeceini, aksi halde daha muktedir bir vali izamm rica etmitir. Mazur g rlmesini rica ederim. Buna u cevab hey eti temsiliyeden verdik: Vali paaya hamiyetli ve namuslu bir zat olarak tanmaktaym. mli Milliyeye muhalif hare kette bulunmayacaklarna eminiz.
(*) Vesika bulunamamtr

(2 ) Keml Paaya H Fuad Paa muhaberede nam vermi Keml Paa da bilmiyordu. Sorduk, rendik.

mstear olarak bu ismi

www.ceddimizosmanli.net

di. Yalnz mfettilik Erknharbiye 'Reisi Manastri Kzm bey e tabib Miralay brahim Tli bey Erzurum'da kalacaklard. Kzm bey mfettiliin lav dolaysiyle Erzurum mevkii mstahkem kumandan lna, brahim Tli bey Kolordunun sertababetine tyin olunacaklard. Keml paann getirdii zabitlerden birini ahvali shhiyesi dolaysiyle Trabzon'a tyinini rica ettiler. Ahvali shhiyeden ziyade malmat almak ve propaganda yaptrmak iin olduunu bilmekle beraber tehlike haberi verilen ahsiyetleri iin bir emniyet noktas olmasn kabul ettim. Bu ifrede beni en ziyade dndren nokta Rauf beyi siyaseten elde et mek ihbar idi Rauf ak yrekli, merd bir vatandat. Bizden haber siz hi bir rey ve karar olamayacana mevcudiyetimle emindim. Fa kat M. Keml Paa nasl telkki edecekti. Geri bir arada yayorlar, pek samimi bulunuyorlar. Fakat M. Keml Paann, benim gibi samimi yete ve bunun her vaziyette eksilip artmayaca insanlarn bulunduu na imm var m idi? Mmtakamda ve yegne istinadgh olduum halde benden habersiz ilere tasaddi ettiini haber almam m idim,... Bu d ncelerle bedbin olmaya kendimi, haksz buldum. Bilkis dedim: le ride benimle de aray bu gibi mnasebetsiz propagandalarla amak imknm brakmamak iin ifreyi Keml Paa, ve Rauf beye verdim. ngilizlerin propagandadaki maharetlerine bir misl olmak zere imdiden Rauf beyle araya bir acaba? koymaya altklarm, bu gibi zehirli propagandalara kar mteyakkz bulunmaklmz ve milletimizin istikilini kurtaracak erefli bir sulhe nail olmak iin birbirimizden hi bir ey saklamayacamz ve birbirimizden phelemneyeceimizi ve birbiri mizden ayrlmayacamz ahde bir vesile olacam dnerek M. Keml Paa ve Rauf bey, ben tecdidi imn gibi tekidi samimiyet eyledik. Ame rika heyeti namna Mister Brovn isminde birinin Ankaraya gelmesi oradan Sivasa gelecei, hsn kabul iin Dersaadetten rica olunmas beni yine kzdrd. On ikinci kolordu kumandam Salhattin beyin Afyonkarahisardan yazd 18 Austosta aldmz &frede bdirdii s tanbuldaki frk muhtelifenin marifette pek ileri gittiini, cevapsz b rakmamak lzm olduunu, aksi halde emrivakerin Sivas kongresine takaddm ettiini grmekle mteessir olduumu syledim, Heyeti temsiliye olarak drt kii idik. (Keml paa, Rauf bey, Hsrev bey, ben) T On ikinci kolordu kumandanna cevaben 20. Kolordu kumandam Ali Fuat paaya da resen olmak zere tideki ifreyi yazmay teklif ettim, ve ya&dsk:
E m ru m ;

iM K "

II

W-

-V ; ::

. ;j|:i

12. K olordu Ktmandantma

21/8/1335 5

:L

20, Kolordu. Kumartdattnst

W H p

il

C : 13/8/1335 ifreye: Dersaadettek frk muhtelifenin Amerika H eyetine verilcask zere ittihaz ettikleri mukarrerat gerek burada ve gerek Heyeti Temsiliyemizce,il son derece ayan teessr ve teessf grld. nk birinci maddede Er~ raerstana vilyat arkiyyeden arazi terki mevzuu bahis olmaktadr. Halbuki ek~

www.ceddimizosmanli.net

meriyeti kahiresi Trk ve Krt olan bu vilyetlerden bir kar toprann bile Ermeniler hesabna kaydmn bu gn ii foilmel mmkn olamayaca yle dursun,, unsurlar arasndaki mnaferet ve hissi intikamn dehet ve iddeti Osmanl Erme nilerinin avdetleri halinde bile vilyetler dahilinde mteksif olarak isknlarn teh likeli gstermektedir. Binaenaleyh erbab cerainden olmayan (1) Osmanl Erme lilerine yaplacak azmi msaade eraiti dile ve mtesaviye dairesinde vatanlarna avdete rzadan baka bir ey olmayacaktr. nc maddede Erzincan ve Sivas .arasnda mteksif bir Ermenilik tahayyl ilmisizlik ve vukufsuzlukta baka bir ey deildir. Harpten evvel bile buralarn sekenesi ksm zami Trk ve bir ksm kalili z&za denilen Kltlerden ve pek az da Ermemden ibaretti. Bugn ise mev cudiyetinden bahsedilecek miktarda Ermeni yoktur. Binaenaleyh bu gibi cemiyet ler salhiyetlerini takdir eylemeli ve bir i yapmak isterlerse hi 'olmazsa Harbiye ve Hariciye Nezaretlerinin sulh hazrlklar mey annda yaptklar resm istatistik ve grafiklere olsun mracaat zahmetinden kamamaldr. bt telgrafn aynen stanbula .gnderilmesini rica ederiz. (H eyeti temsiliye) Msveddedeki imhalar: M, Keml. Hseyin Rauf, Hsrev. .

15. Kolordu Kumandan


, Kzm Karabekir

21/Austosta yazlan Ali Fuat Paann 23 de bir ifresi daim geldi. Bu Erknharp Air beyin stanbul'dan getirdii Keml paaya ait ahs ve vaziyet hakknda baz malmat hizdi. Bunda Gnderilen pa radan maada on bin lira derdesti takdimar. Ruen beyin iltihak mkldTi cabeden eyleri yazmaktadr. Silh ve mhimmat hususunda Aydn ile Manisa taraflarna azam yardm ediniz. Ahmet Rza iinidvar ve istical ediyor. Dier zevat ile grtm. Yalnz Ahmet Nedim beyi gremedim. stanbulda ekseriyetin Amerika taraftar olmasma ramen ngiliz taraftarln Anadoluya neir iin Dahiliye Nazn ajan sa emir verdii cihetle, ajanslara itimat edilmemesini her tarafa tami minizi Vasf bey rica ediyor ksm* umumumuzu alkadar eden ksm dr. Gnderilecek para, Ruen beyin icabeden eyleri yazd hususlar beni o kadar alkadar etmedi. Cephelere yardm da Garp kolordular yapyordu. Ahmet Rza bey neden mitvar, neyi istical ediyor? Benim stanbul'da iken bildiim mesele, Mustafa Keml Paa, smet beyle bu mevsuda bir gece uzun mzakereler yapmt Ahmet Rza bey ri yasetinde' bir kabineye Harbiye Nazn girecek, smeti de alacakt, is met benden bunu saklam, yalnz bir kabineye iae nazrlile girermisin gibi gln bir ey sylemiti. O zaman ben bu fikrin ocuk oyun ca olacan, hi bir kuvvete istinat etmeyen stanbul hkmetine girmekle ahsi mevkiimizi de kaybedeceimizi, halk alktan krlrken, iae nazarlnn mersiyehanlktan baka bir ey olmadm sylemi im . smet beni teci iin: Alk diyorsun, acaba alktan koca Istanbufda kim lm? sualine cevaben hangi evin halini sorduk? Bizim
( ) l iin bir tane var m? Ruslarn istil ettii bu ircuntakadakilerin hepsi envai cinayetler yapm ve geen seneler ordular malup olan mntakadan kap eVilmilerdi. Hepsi Ermenistana kamtr.
s

www.ceddimizosmanli.net

ev bile yar a! dediim aklma geldi... Acaba Ahmet Rza bey neden mitvard? Bu mandaya aleyhdar stanbulda kdmse kalmam m idi? Beni en ziyade mteessir eden. Vasf bey ekseriyetin fikrinden malmat gnderiyor, Ar bey vesair zatlar kolordu kumandanlarmza bu ma lmat getiriyor, Kolordu kumandanlarmz da aynen bize naklediyor lar. Mselsel mutavasstlardan da aleyhde sz syleyen olmuyor. Sivas kongresinde bu meselenin mzakeresi bile caiz deilken, lebde bir neti ceye varmak iin balangcnda ii bozmak olacakt, istikllimizi kur tarmak iin sonuna kadar uramak ve birbirimizden ayrlmamaya tep kiden ahdettiimizden, bu ifre vesilese bir mnkaa amay muvafk bulmadm. Esasen dn geirdiim bir kazadan yatyordum. M. Keml Paa ve Rauf beyin Sivas'a hareketleri zaman bir daha hasbihali mu vafk buldum. 22/Austosta benim yet;m evltlarna mutantan bir sn net dn hazrlamtm. Muhtelif elenceler ve bu meyanda ocuklar iin birer ikier perdelik (Souktan donmu ocuk, Bilenle bmiyen m savi midir? Temiz ve iren yemek yemek, alkan ve tembel kardeler) ocuk piyesleri yazmtm. Bunlar da temsil olunacakt. Erzurumun btn insanlarnn toplanaca muhteem bir msamerede ocuklarmz snnet edilecekti ve byk adrlar altnda karyolalardan oyunlar sey redeceklerdi. Evden otomobile bindim. kaleye doru hemen yoku balard. Arkadan yavrularn otomobili geliyordu. Tam yokuun orta snda bizim otomobilin freni tutmad. Geriye doru gitmeye baladk,. ofr ard, fren tutmuyor diye baryor ve yanl manevra ile bizi evin karsndaki uuruma gtryordu. Direksiyonu sa evir! ihtar m arlayamyordu. Mecbur oldum otomobilden atlamaya. Sa ayam burkuldu. Atlarken ofre, direksiyon saa! diye de bardm.. Otomo bil kurtuldu. Ben evvel az ar duyduum, iin ocuklarmz mahzun etmeye katlanmadm. Dn ilk atmz, sanayi mektebinde yaptk. Bunun geni bah esi ehit yavrularnn, gayretiyle pek mkemmel donatlm. Binlere halk dolmu. Snnet balnr. ocuklara retmiler: Snnet olurken: Yaa Paa Baba! diye haykryorlard Cam zdyade yanan, yahut me tanet gstermeyenlerin alamas da bu cmle ile oluyor, bazs perde perde Yaaaa... Paaaaa... Baabaaa! diye garip naralar atyordu Bu yavrucaklarn bu sevinli gn ve efkatli nazar ve haykrlar bana ayamn acsn duyurmuyordu. Yrrken iztirap duymakla beraber sadrlarda ocuklar birer birer ziyaretle hediyelerimi verdim. Muhtelif efkatli insanlar da ocuklarmz hediyelerle memnun ediyorlard. Ev velce snnetli olanlar yzlerce snnetli, arkadalarm mkemmelen e lendirdiler. Sahnede ocuklarmzn az zamandaki kabiliyetine ben dahi mtehayyir oldum. Sahnenin ilri cephesi akt ve bu suretle Hanmlar da pek rahata seyrettiler. Akam avdet zaman ztrabm pek ziyade leti. Ayaa kalktm, sa ayama basamyordum. Evde merdivenleri: yardmla ktm. Bir hafta yata mahkm oldum. 23/Austosta Ermenilerin mezalimi hakknda yine haberler gel-

www.ceddimizosmanli.net

yordu. Fakat biz de bo oturmamtk. Her vakalanna edit bir ce vaba balamtk. 12/Austosta hududa yakn Tavus kyn 150 nefer den ibaret Islm ahalisini ErmeBler kamilen imha ettiklerinden civar aairden Abdlmecit bey de sekiz yz atl ile bu Ermenilere saldrarak 3 zabitle 200 Ermeni mahvetmi. Kamas alnm iki top ile bir makina tfek, otuz sandk cephane almlar. Takviye ve tensik ettiimiz airet lerin faaliyeti hepijnizi memnun etmeye balad. Ali Fuat Paa stan buldan gelen malmat berveciti bildiriyordu:
Ankara: 21/A u stos/1335 15. Kolordu Kumandanlna. Nuh beye: Dersaadetten alnan malmatn hlsas (^ )

Alaehir kongresini memnuniyetle karladk. Sava kongresi her taraftan gelecek murahhaslarla umum vatan iin karan kafiyi vere cekti. gark gibi garbn da kararm vermi olmas Sivasta ii kolayla* t irmi oluyordu. ifrenin dier malmat da ok malm olan Amerikan mandas di. Bu meselede ise artk karar vermitik. Sivasta sureti mnasebede Braun ile grlecek, hakkmzda ne dndkleri anlala.cak, mandaya dellet eder mnakaadan ihtiraz, olunacakt. Ali Fuat Paaya heyeti temsiyece u cevap yazld:
E m m m : 23/8/1335 '
Ankarada 20. Kolordu Kumandanlna ( * * )

AM Fuat Paa yazdklarma tideki cevab veriyor:

'
Ankara
21-22/8/1335

S. Kolordu Kumandanhtxw.

C. 16 ve 19/8/1335 ifreye.. 1 Karakol cemiyeti talimatnamesinden, evvelce bir ok nsha gelmiti. Tev zii muvafk grlmeyerek hfzedilmitir. 2 Heyeti tahkikye iki defa tehdit neticesinde Dersaadete kamtr. ifre hakkmdaki teebbs derdesti icradr. Mmtakamdaki telgrafhanelerin igalinden sonra buralarn ahvali pek mkemmel olmutur. 3 - Evvelce bildirdiim gibi Erzurum kongresine ait tekmil muhaberat ve be yanname hkmet tarafndan her mahalde alnm ve hi kimseye verilmemiti. if re ile aldm suretini derhal Dersaadete gndererek icabedenlere tebliim rica etmi tim. Bundan sonra hereyin daha iyileeceine mitvanm. Gzlerinden perim, fendim. . 20. Kolordu Kumandam Mirliva Ali Fuat
( * ) Vesika bulun&mamfm ( * * ) Vesika bulunamam tr.

www.ceddimizosmanli.net

Karakol cemiyeti talimatnamesinin baz istifadeli maddelerden ni zamnameye tekilt hakknda bir lahika yaparak Kolordulara gnder mitik Kongre beyamamelerinin Ankaraca tab ve teksirile garbn her tarafna mmknse Adana ve Antalya havalisine dahi datlmasn Heyeti temsiliyeden Ali Fuat Paaya yasdk. Heyeti tahkikiyeler hak knda mbayin fikirlerde idik. Ali Fuat Paa mntakasma geleni tehdit le karm. Bizim mmtakaya gelen ise Erzuruma gelmekte (I). 26/ Austosta Erzuruma varacaklardr, li Fuat Paadan u malmat geldi:
Ankara: 21/8/1335
15. Kolordu Kuman&nhma

Nh Beye: 1 - Tebdili kyafetle M emaliki.Osman iyeye dahil olan meray-Bfganiyeden bir ?at ile onbe kadar maiyeti, nam mstear ile ve fkarayi seyyahin eklinde Dersasdet Ingiliz mmessilinden vesaiti mahsusa e aldklar pasaportlarla Hicaza hare ket edip elyevm Mekkei Mkerremeye muvasalat etmi ve mumaileyhin hutbei Hicaziyede bilhassa iydi duhada, araf atta hilfeti islmiyenin dgar olduu ahvali elmeyi iln maksadnda bulunduldan, 2 Pangaltda Bakkal sokanda 1 No. lu Azerbaycan Hkmeti Dersaadet konsolosu olduunu ddia eden bir zat tarafndan. Zabtam Osmaniyeden bazlarm Azerbaycan hkmetine hizmet etmek zere sevkediidikleri. 3 Sofu Ziya P aa. ile Ahmet Huri bey namnda iki jsat maiyetlerinde yir mier otuzar kii olduu halde ngilizler tarafndan Ankara tarikile Nuh bey nezdine gnderilmi. Vazifeleri. Nuh beyin hayyen ve meyten istisali (2) 20. Kolordu Kumandam
'
Fuat -

3 Maddenin mteaddit defalar dalgalanmas bunu korkutmak iin propaganda ihtimalini dala ziyade veriyordu. Hususile yirmier otuzar kii ile gelecek kafileler grup halinde gelseler her yerde grmek ve ya kalamak kolayd. imdiye kadar ki ifrelerde Nuh isimini Rauf zanne diyorduk. Burada suikast Nuh beye tevecch, edecei bildirilmesi ze rine Fuat Paaya Heyfeti temsiliyeden unu sorduk:
(1 ) Vakitsiz olarak stanbul hkmetine aka bu tehdit neticesi Ali Fuat Fa a azlolundu. ' Heyeti tahkikiye ahs intikam hislerile giderken ve sonra da mubaber&a, adamlarla zannederim daha fenahk yaptlar.. Ve garpda daha ok ihtIlllere maruz kaldlar. (2 ) Alemi Islmn hilfetine taarruz var diye bir hareket seslerini iittik. Nere lerde neler olduunu vesaikle Trk milletinin ensan ibretine konmas pek lzmdr. Azerbaycan hkmeti stanbuldan bir hayli zabit almtr. ark cephesinden dah firarla..Azerbaycan ordusuna geenler vardr. Bunlann oraya gitmesine ngilizler mmanaat etmedikleri gibi tevik propagandas da yapmlardr. Maksat, Bolevikterle harbe Azerilerin cret edebilmesini temin idi. Maksatlarna ksmen muvaffak oldularsa da ok srmedi. Zabitlerden sa kalanlar ark cephesine iltica ettiler. (1336 senesinde). .

www.ceddimizosmanli.net

Erzurum: 23/8/1335
Ankarada 20. Kolordu Kumandanhgm& C : 21/8/1335 ifrenin 3. Maddesine, 1 Byle bir teebbsn vukuu muhtemel olmamakla beraber bir tedbiri ih tiyat olmak zere Eskiehirden itibaren ittihaz tedabir buyurulmas ve stanbul' dan ekli hakknda sarih malmat talebi, yolcularn tetkiki gibi hususat hatra gel mektedir. Maahaza zati biraderlerince ne ve nasl mnasip grlrse olvechile ya plr efendim. 2 Nuh. beyin medlul kimdir? Hsrev, Raif, Hseyin Rauf, M, Keml. 15. Kolordu Kumandam Mirliva Kzm Karabekir

Mmt&karom merkez kumandanlar doruca emrime tbi ve itimada lyk arkadalard. Bunlara bu suikastlar hakknda yeniden talimat vermekle beraber, btn iskelelerde ve Kavak, Havza ,Zile, Tokat, Kay seri gibi urayabilecekleri merkezlerde dahi tedbir almalar iin 3. Ko lorduya tekrar yazdm. Heyeti Temsiliyederi de ayrca 3. Kolorduya yazdk ki Bilhassa Sivasta kongrenin kad ve mzakertn devam esnasnda merkezde bir inzibat taburu bulundurulmas vesair her trl tedabiri teminiyeye tevessl klnsn. Sivas kongresi murahhaslar toplanm. Bir an evvel ark murahhaslarnn da gelmesine intihar et tikleri bdirdiinden Erzurumdan Keml Paa ve Rauf beyle gidecek ler bir haftaya kadar yola kacaklardr. Trabzondan gidecek zzet ve Servet beylere de birlikte hareketleri Keml Paa tarafndan 23/Aus tosta yazld. Ben ayamdan pek mustariptim. Hareket etmemek ze re sabit surette sarmlard. Artk her akam Heyeti Temsiye hain de toplanamyorduk. Pek mhim vaziyetler, olursa arkadalar nezdime geleceklerdi. Trabzonu temsil eden izzet ve Servet beye iki ifre ya sald. Bilhare zzet ve Servet beyler hayli mnakaalar ve muhabere leri mucip olduundan bunlara ait mhim muhaberat aynen yazyorum:
17/8/1335
Trabzon Mevki Kumandan Ali Rza B ey e

tideki teigrafnameyi Heyeti temsiye dsndan zzet ve Servet beyefendilere okuyunuz ve hareketlerim teshil buyurunun. Hkmeti merkeziyenin teebbsat hiresi ile vaziyet kesbi ciddiyet eylemitir. Heyeti temsiliyeee mhim kararlar ittihaz hissedilmektedir. Sivas kongresi iin Garb Anadolu vilyat murahhaslar Sivasta tecemm eylemektedir. stanbuldaki Amerika heyeti Anadolu halk ile feemas etmek teebbsndedir. Bu maksatla mekr heyetten iki zatn gelecekleri haber alnmtr. Binaenaleyh Hey*eti temsiliyemizin birlikte Sivas kongresinde ibat vcut etmesi pek mutum grldnden zat li!erinisin Samsun zerinden Sivasa hareketleri, bu mahzurlu grld takdirde Kolordunun kamyonlarndan bilistifade Bayburda kadar terifleri ve Bayburda buradan gnderilecek vasta ile Erzuruma gelinerek birlikte Sivasa gidilmesi mmkndr, Sivas Kongresinin hita

www.ceddimizosmanli.net

mnda hususat ztiyderi icbar ederse Trabzona avdetleri hususu da temin oluna bilir. Zaman hareketinizin ianna intizaren arz hrmet olunur.
M ustafa K em l

'

Kzm Karabekir

Biri bizzat M. Keml imzas ile.. kincisi Hey'eti temsiliye tarafn dan :
Erzurum: 23/8/1335
Trabzon M evk i Kumandanlna.

Heyeti. temsiliye zasndan zzet ve Servet beylere bu telgrafnamemizin okun masn rica ederiz. Evvelce Sivasa muvasalat edenlerden maada Ankara, Yozgat Krehir, Denizli, orum murahhaslarnn da Sivasa yaklatklar, Konya, Nide Balkesir, Adana murahhaslarnn mttehidi hareket bulunduklar stanbul namna smail Fazl Paa ile Memleket Gazetesi ser muharriri smail Hmi beyin Ankara dan Sivasa hareket eyledikleri ve Dersaadet Amerika Heyeti namna bizlerle g rmek zere gnderilen Mister Braun Ankaraya muvasalat ile Sivasa hareket eylemek zere bulunduuna dair malmat alnm olduundan bir an evvel Sivasa hareket zarur olmaktadr. Birlikte seyahat mucibi suhulet ve srat olacandan hareketiniz haberine intizar eylemekteyiz. Efendim. (H eyeti Temsiliye) Heyeti Temsiliye: .Raif, Hseyin Rauf, M. Keml 15. Kolordu Kumandam Kzm Karabekir

:24 de u cevab aldk:


15. K olordu Kumandanlna

Mustafa Keml Paa Hazretlerine: 17 ve 18/8/1335 kongrenin vazettii ahkm cedide vilyete hazm ve temsil ve matlub olan vahdet ve ahenk temin edilmeden tavsiye buyurulan ekilde mua mele icrasn mahzurlu gryoruz. Tebli edilen evamiri mahude sebebile vuku bu lan mracaatlarmza sureti tesmiyede teekkl etmi cemiyat milliyeye ait bir ci het olmad yolunda ksmen teminat veriliyor. Heyeti tahkikiyenin vrut ettii dnk gne kadar memleketi atei ihtill iinde zanneden gafillerin sui tefehhmat nihayet bulacaktr, mit ediyoruz. Heyeti temsiliyece icra edilecek muhaberat sabk misill taht teminde bulunuyor demektir. Sivasa hareketimizin imdilik im kn olmad maruzdur. Mevki Kumandan: zzet Servet , Ali Rza.

Telgrafhanelerin halk tarafndan igalile Refik Halide kar vazi yet alnmas hususunun mahzurlu olaea,n sylyorlar. Esasen mntakamzda bu vaziyet olmadndan Erzurum Mdafaai Hukuku dahi halk kuvvetinin bu gibi eylerde israf edilmesini muvafk bulmamlard. Asl mhim olan nokta izzet ve Servet beylerin Sivas kongresine gitmek is temem alenidir. Esbab zikretmedikleri gibi vekletlerini de kimlere ver diklerini sylemiyorlard. Geri Sivas kongresine gitmeyi Amerika Hey eti namna gelen Braunla kartrmann fiili mnasebetsizlii balamas

www.ceddimizosmanli.net

ve bunun Savata hsn idam edilmezse, kongrede vahim bir vaziyeti meydana getirebilecei herkese de ders oldu. Fakat bu efendilerin sarih olarak bir ey sylememeleri ayn zamanda Valinin ve pek az kalmalar na ramen Heyeti tahkikiyenin kendilerini korkutmasndan da eleri ge lebilirdi . Hususile 21/Austos tarihli bugn gelen ajansta valinin m nasebetsiz bir beyanatile bu ademi icabet birbirine teyellenebiliyordu. Bu ajans tekzib ve ayn zamanda gelecek cevaptan bir netice karmak zere Heyeti temsildyeden zzet ve Servet beylere u yazld: (1).
Trabzon M ev k i Kumandanlna Erzurum: 24/8/1335

tideki telgrafnamenin zset ve Servet beylere okunmas rica olunur: 8 < 21/Austos/1335 tarihli ajans Trabzon valisi Galip beyin Antant Gazetesi su fearririne bir beyanatm nerediyor. Vali bey bu beyanatnda Trabzon ahalisinin Mustafa Keml Paa tekiltile alkadar bulunmad gibi bir cmle sarfetmitir. Vilyet heyeti merkezyesinin buna cevaben ark Anadolunun bir cz lyenfaki olan Trabzonda yegne tekilt olarak ark Anadolu Mdafaai Hukuk Cemiyeti bulunduu ve tekmil halkn bu cemiyetin zas olduu, Mustafa Keml Paa da bu cemiyetin bir uzvu bulunduu tarznda beyanatta bulunmas ve mahalli gazetelerle bu babda neriyat yaplmas muvafk mtala klnmaktadr. Oraca tensip edildii tekdirde icabnn icrasn rica ederim.
' ?

M . K em al

H srev

15. Kolordu Kumandan* Kzm Karabekir

25 de Vasf beyin verdii malmat tayakkuz nazarlarmz taraflara da amaya biz mecbur etti. Malmat u idi:
15. Kolordu Erkm H arbiye Riy&setirm

baka

Sivas:
24/8/1335

7/8/1335 tarihli Vasf beyden gelen ve iyice anlalmyan ifre tidedir: 1 ekavet! diyenin tenkili ile asayiin ayan tekdir bir surette temin ve idamesi: 2 Anasr gayn mslimeye kar bil sebep tecavzatta bulunulmamas. Cev det li ve Kmuran li iki karde ngiliz parasile krtleri harekt'milliyeye sevk uretile gvur dmanl isnada tna mahal braklmamas ve ngilizlere hkmete celbedilmi otuz amavut ve krt zabiti eer drder grup halinde arz hizmet ede cekler. Bunlar buradan hareket ettiler. Bin lira verilmitir. lk frsatta faayyen* karamazlarsa sizi ve Rauf beyi katledeceklerdir. 3. Kolordu Erknharbiye Reisi A hm et Zeki

(1) zzet ve Servet beylerle Mustafa Keml Paann arasnda balayan mna kaalar bilahare ark Mdafaai Hukuklarnn Keml Paa aleyhine vaziyet alma sna mncer olmuken, Trazon Valisini kaldrarak ve tarafeyni hsn idare ederek mesekyi hallettim. Eyllde tafsilt gelecektir.

www.ceddimizosmanli.net

ifrede cmleler takdim ve tehir edilmi olduundan 3. Kolordu Erkmharbiye Reisi Zeki bey anlalamad kaydm koyuyor. Ben istifini dzeltince mna kt. Suikast Ingilizler ve stanbul hkmeti iki krt birader vast asile hazrlamalar. M. Kemal Paa ve Rauf beyi, hayyen tutmay da mit ediyorlar, mmkn olmazsa imhalarna alacaklar m. Bunlara garpten ve imalden ziyade cenuptan 13. Kolordu mmtakasndan intizar lzm geleceini anlatyordu. Yan kuvvayi milliye dinsizdir diyerek krtlerle bastrmak pln hazrlanm. Bunu benim mntakama yapamazlard. Sivas da krtlerin basarak bir i yapabile cekleri hayaldi. Yolda bilhassa Erzincan-Suehri aras en tehlikeli idi. (1) Buralarda lsmgelen emniyet tesis olunmutu. Su halde Sivas kongresi esnasnda 13. Kolordu ile sk temasta bulunmak ve vakay nlemek lzmd. Bunu ihml etmedim. Vasf beyin dier bir ifresi de bugn geldi:
Sivas: 24/8/1335 9/8/1335 tarihile yazlp bugn Vasf beyden aldm ifre tidedir: Amerika mandasn istemek lzumunda hemen herkes mttefikan Ermenilere toprak vermek mutlaka lzm gelecei gibi grlyor. Amerika mzahereti Ermem ve Boaz mes el esi hakkmdaki rapor derdesti ikml ve takdimdir. Beyannamenizi yalnz devlet lere deil milletlere hitaben negir ve tamim etmenim son derece mhimdir. Kongre kararna iddetle intizar ediyorum. 3. Kolordu Erknharbiye Reisi ............ ............. Ahmet Zeki

Zeki bey bu ifreye ilveten Sivasn lkaydisine ramen her ey iyi gidiyor. Salhattin bey midin fevkinde alyor. Bekir Sami bey geldi Muhalif addedilenler zerinde bile hsn tesir hsl etti. diyor. Bu iyi, fakat manda, toprak vermek!... ok dinledik de ,artk byle bir malmat geldimi, halt etmiler deyip atyorum. Mandada herkes mt tefikmi! Bu herkesin mttefik olduu manda da Ermeliler hesabna garktan toprak ineyecek!... Acaba bu mttefik olan ahslar kimler dir? Bana merak olmaya balad. Bu merak birka gn sonra anlald. Vasf beyin bahsettii raporu 27 de Ali Fuat Paadan aldk.
. 15. Kolordu Kum&ndantma Ankara: 26/8/1335 .

M adde: 1 ctima, iktisad, hars, din inkiafat temin edecek hari ve se~ vahili ile beraber btn Trkiyenin istikll ve tamamiyeti mlkiyesirdn temini ve vilyat garbiyenin muhtariyeti halinde bu vilyetlerin ekseriyeti Trklerle meskn olan akamnn dorudan doruya Trk hkimiyetinde . ibkasj ile milli vahdetin mahfuziyeti. Madde: 2 TrMyeye -btn, ekseriyet ve milliyetlere msavi eraiti siyaseti

(1 ) Bilhare Sivasa giderken bu mntakada pek tedbirli hareket krtlerin pususuna dyordum. (12/Terinisani/1335 de)

etmeseydim

www.ceddimizosmanli.net

milliye hakknda bir idarei mstakille esasatn temin suretile istikllimizin tahkimi. Madde: 3 arla karipte mtemadi emrivk ve igaller ihdasile kanl ihtilafat ve ihtilller vcuda getiren ve mal! ve ktisad ve hukuk imtiyazatca esaret ler tesis eden haric rekabet ve ihtirasat ref ve bunlarn netayici meumesi olarak zuhura gelen dahil teevvat izale ile serbestii inkiafatmz temin eraitile ve ayn bir mddet mahdude ile tek bir devletin mzaharetine arz ihtiya ediyoruz. Madde: 4 Bu mzaheretin de muhtelif anasrn hsn imtiza ve refah ve inkiafm ve memleketin imarnn fail garez teminine muvaffak olmu ve kavanini bu esaslara binaen tanzim eylemi olan ve ark karipte arz ve siyas ihtirasat perverde eylemeyen Amerika tarafndan deruide olunmasn istiyoruz. Madde: 5 Ermeni milletinin tima, ktisad, hars! inkiafm temin edebi lir mkemmel bir Ermenistan. Kafkasyada teekkl etmitir. Trkiye arazisinden bir ksmnn ibu Ermenistana ilhak maddeten imknszdr. Maamafih mukaddema Rus ordularile birlikte Ermenistana nakledilen ve ksmen de tehcir edilerek yeniden isknlar lzm gelen Ermeniler! ibu Ermenistan dahilinde tamamen tavattunlar iin ihtiyac hakiki halinde tashihi hudut suretile Trkiye arazisinden bir miktar mmkn olabilir. Madde: 6 Payitahtmz ve merkezi hilfetimiz olan stanbulun mdafaadan mahrum braklmamas ve hkimiyetin Trklerde ibka edilmesi eraitile Boazlarn baliharp ve'sulhte sefaini ticariye iin her millete ak bulundurulmasn kabul ede riz. Hitam. ' 20. Kolordu Kumandam " Ali Fuat

Bu ifrenin altna unu yazdm. Ben Sarkam' yetimlerimiz iin ocuklar kasabas olmasn dnyorum (1). Tashihi hudut hangi ta rafa? Grlyor ki stanbuldaki frk muhtelifenin marifetleri alt mad deye sktrlm oluyor. Aym eyler mteferrik malmat halinde gel mi ve mtalatmzla beraber kaydolunnmtu. Bunun da dierleri gibi dosyasna ve hatrata teessrle kayttan baka yaplacak bir i yok. Tabii heyeti temsiiiyeye suretim verdim. Sivas kongresinde stanbul'dan da hazrlkl gelenler olduu anlalyor. imdiden malmat husul iyi oldu Daha baz yerlerden gelen mtalalarda da Amerika mandaterliinin kabul iin eraitimizin peinen dermeyan edilmesi bildiriliyor du. 26 da Garp vaziyeti hakknda Ali Fuat Paada^ heyeti temsiiiyeye u malmat geldi:
Ankara: 25/8/1335 Say: 2071

15. Kolordu Kumandanlna


1 Heyeti temsiliye, Konya ve havalisi mstesna olmak zere ahval tamamile lehimize inkiaf etmitir. Konyaya dahi seri bir are dnlmektedir. 2 Benimle eski mnasebete istinaden mi yoksa baka bir sebeple mi Harbiye Nazr Sleyman efik Paa Aydn ve vilyat arkiyenin iadei skn iin mtala mahsusam sual ettiinden kendisine yazdm cevab aynen 25/Austos/1335

(1 ) Bu emelime muvaffak olarak Rus klalarm iptidai ve muhtelif sanayi mek tepleri yaparak bini mtecaviz ocuu buraya topladm zaman pek byk saadet duydum. '

www.ceddimizosmanli.net

>
i . .

$46

STKLL HARBMZ

. '

'

1I i

tarihinde ifre ile zatlilerine bildireceim. , . , . 3 Kara Vasf buraya geldi. Sivasa Aatep murahhas olarak gelmek istiyor. 4 Henz hareket olunmam ise kongrenin serian inikad vaziyet icabolduundan bir an evvel Sivasa hareketleri ve bana bildirilmesini rica ederim. M u rahhaslardan ksm zamisi Sivasa hareket etmitir. Merkez Anadoluya rnifuzile hkim olan Bektai eyhini elde etmek zere Miralay Refet bey buraya muvasalat etti, 6 Hkmet ve. ngilizler Aydada Yunanllarla kuvvayi milliye arasnda bir hudut tyin etmek istiyor. Halbuki bu tarz hareketlerinde muvaffak olur ise hkmet ve ngilizler mevkilerini tahkim edecekleri gibi bamza daima Yunanl lar musallat edeceklerdir. Bunun iin Aydn kuvvayi miiliyesi behemahal Yunan llar zmir vyetinden tard edeceklerini cevaben bildirdiler. Bunun rerine h kmeti hazirann mevkii bsbtn sarsld. Kuvvayi milliyenin azim ve kararla rnda muvaffakiyetleri zannediliyorsa da balarnda muktedir bir kumandan yok tur. Henz teebbsatmzn muvaffakiyeti ise behemahal Aydmllarn muvaffakiyetine tbi olduu tamamile anlalmtr. Binaenaleyh Refet beyin serian o ha valiye hareketini muvafk gryoruz. Bu husustaki muvafakatinize intizar tdiyom z efendim. 20. Kolordu Kumandan Al Fuat

Sleyman efik Paann Ali Fuat Paa e mnasebet peyda etmeye ve avlamaya altm grdm. Atideki ifreyi yazmay mnasip grdm. Keml Paaya da gnderdim. Muvafk buldu. Yazdrdm.
Erzurum: 26/8/1335
20. K olordu Kutnandanhma

C : 25/8/1335 ve 2071 ifreye: Harbiye Nazrnn mtala mahsusanz sormas eski mnasebeti ihya ve bu suretle kendisine kar itimat temininden sonra her hangi bir mahalde bir mevidi mlakat talebi ile zatlinizi makam memuriyetinizden ayrmak iin bir pln ol mas ihtimlini arz eylerim. 15. Kolordu Kumandan Kzm Karabekir

Ali Fuat Paa yazd raporunda vaziyeti stanbula gayet gzel tas vir ediyor. Eldeki czi kuvvetlerle evamiri hkmeti infaz yle dursun arzuyu milliye muhalif vaziyet ald takdirde padiah ve vatan iin elim bir vakaya sebebiyet verebilmi olacan izahla, stanbul hk metini arzuyu millyeye muvafk olarak mukadderat milletin teebb sne davet ediyor ve zmir vilyeti harab oldu, Aydn vilyeti yzbin mslman muhaceretle sefalete dt elli bini mtecaviz msimah e hit oldu. Kuvvayi milliye dveM . itfiyeye kar deil bu zulme sebep olan zalim ve gaddar Yunanllara kardr. ngiliz Generali Milnden da ha fazla sfkdem aya sebebiyet verilmemesini rica ediniz diyerek stan bulun ciz ve hissiz hkmetini vazifeye davet ediyor. Ali Fuat Paa-

www.ceddimizosmanli.net

jun ifresi geldii gn elimize gelen 11/7/1335 tarihli Maten gazetesi de Trk mahallesi alevler iinde serlevhasile Aydmn tekrar Yunanllar tarafndan igali feciini tafsiltiyle yazyor. Bu stanbul hkmeti olmasa ilr daha seri muvaffakiyete doru byk admlarla gidecek. stanbul hkmetini ngilizler tahrip leti olarak kullanyorlar; tahri batta stanbulun bilhassa Ferit Paa hkmeti cadden dmanlarmz hesabna mmtaz ler grmeye rpmyor. Bereket versin kuvvetimize lzm gibi eriemiyor. Avrupa gazetelerinden vesair yerlerden gelen havadislerde Sivas kongresi esnasnda milletimczin maneviyatn arttracak vaziyetler yok. Deniken ordusu ariin imalinde ve Saratoftan 120 kilometre mesa fede. Baltofu Boleviklerden hayli ganaimle zaptetmi. Harkof cep hesinde bu ehrin krk mil imaline kadar ilerlemi. Poltavaya da 56 kilometre yaklam, yani Kafkasyaya girmek yle dursun, Bolevik ler imali Kafkasyadan yani Volga mansabile Azak denizi iml ke sinden 400 kilometre imldedir... tilf devletleri arasnda samimiyet berdevam. Alman imparatorunun kenderine teslimlerinde srar ^ediyor lar. Hindenburg Mareal Foa rica ediyor ve imparatoru istemekten vazgein, yerine kendisini teslim etmeye raz olduunu yazyor. Bereket versin hi kimse ne ecnebi gazeteleriyle ne de saire e megul! Bol evik havadislerini benden duyarlar. Ben de herkesi memnun etmekten geri kalmam. Yalnz Erzurum kongresine takaddm eden zamanda he rifleri Kafkasa yerletirdik. cabnda hale mnasip havadisler nerinde kusur etmemek muvaffakiyetimiz iin lzmdr. 26/Austosta Erzuruma yeni vali Reit Paa (Sivastaki deil, bu ksa boylu. Sivastaki byk byk ve sakall.) ve heyeti tahkikiye gel mi. Akam st ziyaretime geldiler. Belediye Reisi ve 9. frka kuman dan Miralay Rt bey de bulundular. Vali de, Heyet de vaziyeti md rik deillerdi. Ben henz yataktan kamadm iin vaziyetim resmi deildi. Esasen kendilerini resm deil samimi hasbihale dvet ettim. Hakknzda hsn kabul gsterdik, halbuki geldiiniz vapurla ia deniz de mmknd. Nitekim baka mmtakalara giden heyetler stan bula kamaya mecbur olmulardr. Erzurum kongresi size mill birlii ve mill bir karar gstermitir. Ben sizin gelmenize muvafakat ettim; t ki bir ka mnevver vatanda daha kazanalm. Bilhassa stanbul'a avdetinizde yanl dnenleri de ikaz etmek iin, sizden istifade edelim. Sizi hi tanmyorum, fakat evvelce arkta bulunmusunuz, kiminiz esa sen bural. Ak iki hemehri gibi serbest hasbhal edelim. Bana fi kirlerinizi serbeste syleyiniz. Size stanbul'dan verilmi olmas tabii bulunan mahrem talimatnz ve stanbula yazdklarnz da gsteriniz. Bunlar zerinde birbirinvzi ikna edelim. Ve hakikat yolunda birlikte yolcu olalm. Gizli kapakl vaziyetler, entrikalar karsnda tabii arka dalk artk mevzuubahs olamaz ve tabii neticesi iyi bir ey olmaz dedim.
Cevaben mteekkir kaldlar. Serbeste mnazaraya haladk, Ali

www.ceddimizosmanli.net

Y .'/;-: ;

S i;m

Fevzi Paa dedi ki: Evvel bizde meclisi mebusamn hi bir eye yara madn imdiye kadarki tecrbelerimizle grdk. Bundan sonra mem leketin idaresinde buna-lzum olmad kanaatindeyim. kincisi, halkn btn endiesi, Ermenilerin buralara gelirse katlim yapacaklardr. Halbuki Avrupa bu katliama msaade etmez Cevaben Paam bu senin veya sizin, fikirleriniz mi yoksa stanbul hkmeti bu iki fikri her yerde sylemeniz iin size tevdi mi etti? dedim. Her iki hale kar da yazklar olsun Meclisi mebusan olmasn demek istibdat devrine rc etmek. Halbuki merkezi hkmet bugn ist altnda olduu iin eklimiz Msr idaresi gibi mi olacak. Orada yine muayyen bir devlet hkim. Bizi tilf taksim etmi bir haldeyiz. Millet ses karmad tak dirde Trkiye Devleti namile bir ey kalmyacaktr. zmirde Elli bin islm katlim edilmi, yz bin muhacir dalarda a lyorken, baknz Ermenilere de buralar vermeye stanbul hkmeti raz olmu; mesel, katlima Avrupann mni olacan syliyerek halk ifale kalkm. Bu vazifeyi de siz yklenip geliyorsunuz. Dnyada bundan, daha di, sfl bir vazife tasavvur olunabilir mi? Burada kolordu kumandanl yap tnz. Bu topran mahsulnden ,suyundan, havasndan, halknn eme inden, samimiyetinden siz bu varlnz yayorsunuz. Bu millet me rutiyetini almak ve idame etmek iin ne emekler verdi. Siz mrteci saf larnda bulunuyorsunuz. Bu mlet bu Erzurum dalarnda nice evlt larm kurban verdi. Siz bu mazlumlarn katilleri arama giriyorsunuz.. Dnyada bundan byk bedbahtlk olur mu?.... Heyet byk bir iztirab iinde kvranyordu. Benimle ayr ayr greceklerini, hatal fikirlerini tashihle vatan hizmete amade olacak larn beyan ettiler. Vali sze balad: Zat ahane gelirken huzura ka bul etti. Buyurdular ki: Memleketi kurtarmak iin gece gndz ura yorum. Geri bir takm celli ekyas tredi ise de bunlar imha edi

lecektir. ' Cevaben sylemediniz mi ki; Memleketi kurtarmak iin geceleri' dahi uykusunu terkedeceine, kanunu, esaside ademi meguliyetin mu~ kayyed olduunu dnerek, bu mukaddes vazifeyi millete brakmals nz! Sonra bu celli ekyas dediiniz kimlerdir diye de sordunuz mu? Vali pek ard. Galiba zmir civarnda, baz soygunculuk oluyormu. Onlar olacak! dedi.. Efendiler, bu szlerinizi baka bir yerde tekrara artk mezun de ilsiniz dedim. Ayr ayn szlerle grmek isterim Kl benizle m saade aldlar ve ayr ziyaretler vaad ile gitter. Az sonra Erzurum Mdafaai Hukukundan bir ka zat geldi. Vali hkmet kapsndaki nutkunda bana sylediklerini daha mufassal syle mi ve hususile cellilerden "bahsederken Her taraf celli ekiyas b rd. Yaknda hepsi tarihin kaydettii Celiler gibi imha olunacaktr demi.. Halka fena tesir etmi. Kuvvayi milliyeye celli ismimi verdii ifadesinden anlalm. Szler de bu nutku dinlediniz mi? dedim. Evet*, orada idik, Kuvvayi Milliyeyi tezyifen syledii anlalyordu.

www.ceddimizosmanli.net

O halde siz ne yaptnz? ' Reyiniz hilfna bir ey yapm olmamak iin doruca buraya gel dik. Vali nez-dinizde imi, kmasn bekledik. Keki o yanmda iken gelseydiniz. Beni daha nazik davranmaktan kurtarrdnz. Yaplacak ey: Bir ka kiilik bir heyet halinde vilyete giderek, valiye, nutkunda Celli tbirinden maksadn ne idi? Bunu sana halkn iinde sorarak dik gnden mevkiini bitirmek istemedik. Halk Kuvvayi Milliyeye triz edildiini zanla galeyandadr? demektir. Tarzi ye alr ve halka sylersiniz. Tarziye vermez de ak olarak Kuvvayi Milliyeye taarruz ettiini ifade ederse, hakknda yaplacak muamele hu susunda birlikte bir karar veririz. Heyet gittiler, bir mddet sonra geldiler. Vali tarziye yermi, kat iyyen Isa maksatla sz sylemediini, Kuvvayi Milliyeye hrmetkar ol duunu sylemi. 27 Austosta ayama hafif basabildiimden salona kabildim. Harbiye Nazrna, gayri mkul ve gayri mer fikirlerle neb bir hey et gnderdiklerinden dolay teessrm yazdm. Akam Ali Fevzi Paa ziyaretime geldi. Yalnz grtk. stifay kusur etti ve u malmat verdi: Padiah ve hkmet ngiliz himayesini kabul etmilerdir. Fakat mletten korkarak henz iln etmiyorlar. Btn mesai ngiliz manda sn temine mtuftur. zzet Paa ve taraftarlar ise Amerika mandasna taraftardr ve bunu temine alyorlar. Vaziyetin hlsas budur. Ben dnk mtalamdan fevkalde mteessirim. \ Fakat szlerim kasdi de ildir. Cahilne bir mtalamd. Fakat hata ettiimi, yanlm bulun duumu anladm. Bizim resm vazifemiz takdim ettiim ak emirde musarrahtr. Halbuki Ziya beyin baka talimatla altm his ediyo rum. Artk katiyyen kendise almayacam. Ne emrincz olursa ic raya hasrm. Emir u idi:
Erzurum'da 3. Ordu Mfettilii Vekletine Ciheti mlkiye ile ciheti askeriyeden ahvali mahalliye hakknda vki olan miitebayin iarat zerine Trabzon ve Erzurum vilyetleri dahilinde tahkikat icra ey lemek zere teekkl eden heyete bittayin mttehii hareket bulunan Erknharbiye Mirlivalarndan Ali Fevzi Paa hazretlerile Lzistan mutasarrf sabk Ziya be yefendiye vazifei tahkikiyelerinin ifs zmnnda ciheti askeriyece teshilt ve muavenat lzime ve mahsusa irae ve icras hususunda masrufii himemi vlalar* sureti mahsusa da rica olunur efendim. S/Austos/1335. Harbiye Nazn
Naztm

Ali Fevzi nadim ve samimi grnyordu. Yaptm tahkikatta iyi adam olduunu rendim. Yalnz eski bir erknharp ve kumandan ol duundan, bilhassa malmat medeniyesi olmad anlalyordu. Ken disinden mmtakamzda istifade olunacak hali yoktu. Epice malmat ve telkinatla stanbula avdeti muvafkt. Verdii malmat imdiye kadar tahmin kardmz bir hlsann tesbiti idi, stanbulda ri fikir m*

www.ceddimizosmanli.net

ip!
C U '

il i

l
f

i u r S i l i l i

p:

ft
K:

i :! | -

A \ l [

I
H !
:i!j

barezede idi. Biri Ingiliz, dieri Amerikan mandas. ngiliz mandas is teyenler Kuvvayi Milliyeyi imhaya alyorlard. Bu istikamsti phe siz ngilizlerden alyorlard. nk ngiliz mandas memleketin heyeti umumiyesine mil olamayacak. tilf Devletleri yer yer igal ettikleri ve daha da edecekleri yerleri alacaklar, Boazlar ve bir ka vilyet de F as sultanlndan beter bir halde ngiliz himayesinde bir hidiviyet ola cakt. Padiah ve murdar tevabii yaamak iin bu namussuzluu kabul etmiler ve baka aremiz kalmad, ttihatlar memleketi batrd; bu kadarn olsun kurtarabildik diye vicdan aclarn giderecek forml de bulmulard. Tabii bu tarzda bir manda milli kuvvete dmand. n k milli kuvvet toptan bir karar vereceklerdi. Bu da mukavemet veya paralanmadan ehven bir mandaya girmek bu da Amerika olacakt. te daha ben stanbulda iken ortada Amerikan mandas sz pek mebzul olmad halde Erzurum kongresi karar verildii duyulunca bu Amerika mandas cereyan ald. Milll kongrenin mukavemet kararn evirmek iin nmzde iyi insanlar tarafndan, ehveni er olarak Amerika man das telkini kyordu. u halde bunun da dmanlarmz tarafmdan bdr ok misli gibi bir tekarrp yolunu bularak iimize burgulandm zan netmek hi de gnah olmazd. zzet Paa ve taraftarlar. Bu mhimdi. imdiye kadar Amerika man das hakknda aldmz mteaddit tekliflerin ve bilhassa stanbuldan yeni gelenlerin ilhamat menba beliriyordu. zzet Paann namus ve hamiyeti ve Yemende, Balkan harbindeki hsn hizmetlerile hepimizin ve bilhassa Erknharp Zabitlerinin kalbinde yksek yeri vard. En sa mimi Erkmharbiyesinde en byk bir tevecch kazanan smet beyle mtekabil emniyet ve samimiyetleri tabii seviyenin pek ykseinde idi. smetin de bu fikirle mebu olduuna ve pek kymetli arkadalarmzn da iin mrevvicd olduuna Fevzi paa ile hasbihalden sonra kemli tees srle muttali oldum (1). Amerika mandas telkinleri Sivas kongresi yak latka kesafetim arttryor ve kongre azaarma adet telkih olunuyor du. Fakat hamdediyorum k elimizde cihana iln edilmi bir mill muka vemet beyannamesi tesbit edilmi bulunuyor. Erzurum, kongresi daha skit ve stanbulun memul hilfna, toplanvermesile mmkn mertebe zararl telkinlerden hari kald. kard beyanname pek kuvvetli idi. Yeni umumi kongrenin toplanaca Sivas dahi bu karara tbidi. Memle ketin garb ve cenubu istil altna girmi bulunduundan Sivas kongre sine hkim olacak fikir elbette Erzurumdan gtrlen olacakt. Geri stanbuldan Amerika maadas ilhamile gelenler vard. Bilhassa Kara Va sf Bey Mister Braun namnda bir Amerikan murahhasile de geliyordu; fakat bunlara mukabil Erzurumdan Mustafa Keml Paa ile Rauf bey ve Hoca Raif efendi ve arkadalar hr ve mstakil fikirlerle mebu ola rak ve ellerinde vatann, yans namna iln edilmi bir kararla gidiyor(1 )3 0 /Austos/1335 de Erknharp Erzincanl Saffte bey, zzet paann, ve ffiet feyin tekliflerini hamilen Trabzona yetimi bulunuyordu. sr -

www.ceddimizosmanli.net

lard. Elbette milletin ak, alama hisleri esecekti. Erzurumun bir siyaet melei gibi Sivas zerinde emeline, akna nigehban olacakt. 28/Austosta Heyeti Tahkikiyeden Zya bey yalnz geldi. Bu da samimi olarak her malmat ve kendi kanaatini syledi. Ziya bey, n giliz Muhipler Cemiyetindenmi. Kanaati: Memleketin u felketli vazi yetini kurtarmak ancak ngiliz mandasile olacaktr. ngiliz mandas b tn memleketin vahdetini temin edecekmi. Amerika mandas yalnz s tanbul iinmi. Bundan baka Amerikan mandasnda din tehlikeli olur mu. Halbuki ngiliz mandasnda ittihad islin bile mmknm. stan bulda ekseriyet ngiliz taraftar imi... Cevaben unlar syledim: Ziya bey, ngiliz mandasn kabul edince ngilizlerin mttefikleri olan Franszlar, talyanlar, Amerikallar, Yu nanllar da ivaz istemeyecekler mi? Adana, Konya, zmirin igali, Er menistana gark vilyetlerini de vererek Amerika mandasna tevd me selesi hep Boazlarla ona mcavir vilyetlerin de ngiliz himayesine gir mesi iin hazrlk deil mi? Bugn padiah ve hkmet ngilizleri esa sen kabul etmi bulunuyorlar. Gryorsunuz ki dier devletler de gir dikleri yerlere daha kuvvetli yerleiyorlar. u halde stanbul bir ka vyetle Msr hidiviyeti gibi oluyor. Nerede mill vahdet ? ttihad s lm, sznn ne budalalk olduunu hl mnevverlerimiz olsun anlam yacak m? ngilizler girdikleri yerlerde islmlara ilim ve irfan m veri yorlar? Bilhassa bizde yerleince taassubu kriikliyerek btn m nevverleri mahvettirerek bizi Hindistana benzeteceklerine phe var m? Trkler yalnz amele, ve yalnz ktaatn neferi olacak ve herhangi bir n giliz harbine dier esir milletler gibi boazlanmaya gtrlecektir. Sen ttihad slm diyorsun Halbuki bugn Anadolu bile para para ist altndadr. ngilizler uzun seneler yapt propagandalarla Araplar da yle aldatt: Araplar, Asya ve Afrikann byk ksmnda ve fasla szca bir sahada milyonlara balidir. Bir kerre Trk boyunduruundan kurtulsa!ar ve hatt ngiliz himayesine girseler bir mddet sonra zaten dalmaya mruz olan ngiliz hkmetini de inkraza daha abuk mah km ederek muazzam bir Arap mparatorluu tesis ederler. Bu Araplar iin bir mefkre oldu. Ordumuzdaki Arap Erknharpler bile bu illetle mall oldular. Akbet mefkrelerine erdiler; fakat daha senesi dolma dan, para para byk devletler arasnda taksimi grerek ve bir hay vandan aa muamelelere mruz kalarak, memleketimize can atmaya baladlar. stanbulda baz gazeteler ayn propaganday, taraftar mta latla stunlarna yazyorlar. Sizin gibi mnevver insanlar da bu ze hirli ay tayorsunuz. Herhangi bir devletin himayesine girmek parealanarak lmektir. Bunu bizzat istemek de bu tarzda bir intihardr.. Buna kar bir de mstakil. bir devlet halinde yaamak imknn d nnz, Bu imkn bugn vardr. Harbi umumiden galipler de zayf k mtr. Aralarnda rekabet de tabiidir. arka gnderecek fazla kuv vetleri yoktur. Hususile, milletin sadasna kar Avrupa milletleri ken di hkmetlerini bu sadaya hrmete mecbur edecekleri pek kuvvetli ala-

www.ceddimizosmanli.net

imile grlmektedir. Bunlardan sarfnazar dahi etsek Millet garptan Rumlarn arktan Ermenilerin katlimiarile mahvolacaklarm bugn z mirde ve Kars mntakasmdaki milletimizin feryatlar gstermektedir. Mill hayat, mill namus tehlikededir. Vatan her Trk ikmli namus iin fedakrla aryor!. Ziya bey szlerimi hazmetmi grnyordu: Ben imdiye kadar bu kabil bir muhakeme iitmedim. Fikriniz pek dorudur. stanbulda gaf let iir&le yayormuuz. Namus rerine sz veriyorum, artk ben de bu fikri herkese telkin edeceim. te stanbulun bana verdii hafi tali mat ve benim yazdm iki ifre. ngiliz Muhipler Cemiyeti beyanna me ve programn da takdim ederim. Artk ben de sizinle birlikte mil letimizin istiklli iin alacam. (1) dedi. Mahrem talimat okudum. stanbulun gafletine hayret etmemek mmkn deildir. Maahaza hk meti mahalliyelerin verdikleri jurnallann da evlt ve ahfadmza ibreti tarihiye omak zere buldurup neredilmesi pek lzmdr.^ Heyete bu talimattan maada ifahen verilen ngiliz Muhipler Cemiyetini arkta tesis, padiaha muhabbet, bana kar husumet uyandrmak ve bu su retle talimatta muharrer maddelerin shuletle temini. Daha bir iki mkattan sonra heyet zas birbirine de darldlar. Mnferiden stan bula avdet ettiler. Ziya beye verilen hafi talimat stanbul hkmetinin tarih dncesini gsterdiinden aynen hatratma kaydediyorum.
Babl Dahiliye Nezareti Kalemi mahsus 7180 Lzistan mutasarrf sabk Saadet Ziya Beyefendi Hazretlerine Saadet efendim hazretleri: . M elfuf talimatta muharrer esbaptan dolay zat vllarie 9. Kolordu Kuman danlndan mtekait Ali Fevzi Paa hazretlerinin Trabzon ve Erzurum vilyetlerine izamlar ve umuru tahririyenin ifas iin de bir ktip terfiki meclisi vkelca ten sip klnm ve heyeti liyelerine bilcmle memurini mlkiyece tesliht lzine ibraz ve vesaiti mukteziyenin tedarik ve temini hususlar da vilyat mezkreye sureti mahsusada tebli edilmitir. Bir aylk tahsisat olarak itas meclisi vkelca makar mebayi ile masarifi hakikiye ve seferiye olmak zere verilmesi takarrr eden avansn Nezaret muhasebesinden ahzile bir gn evvel hareket buyurul ma s mtemennadr. Olbapta irade efendim hazretieriniadir. l/Zilkade/1337 20 /T em m m /1335 Dahiliye Nazn dil

||.;j . ' ^ ;V '.V'

O) Ziya bey bundan sonra Erurum mebusu olmaya urat ve muvaffak oldu. Fakat 16/Mart/1336 da Ankaraya iltihak etmedi. Bilkis Erzurum mftsne yaz d bir mektup naslsa ele geti. Diyor ki: stanbulda vaziyette tebeddlt yok tur. Ankaraya kaan nehuslar Ittihad ve Terakki bakiyesidir. timat etmeyin. Bundan dolay bilhare Ankaraya gelmesine ramen, meclise kabul olunmad.

www.ceddimizosmanli.net

!^rKL%tllAERMZ
Babli Dahiliye Nezareti Kalemi Mahsus

1 5 3

Aydn vilyeti ile Karesi livas dahilinde ve mahalli mtecavirde tekilt milliye tamile eteler tekiline balanlarak bu teebbsat gittike her tarafa sirayet ve tevess etmi ve bunlarn idaresi baz zabitan ve ihtiyat zabitleri tarafndan ele alnarak her tarafta efrad askeriyenin celb ve emrine kalklm ve (Demirci Meh met Efe) ve kuvvayi milliye kumandam (Hac kr) nam mstearlarile her tara fa haberler gnderilerek silh altna davet olunduu halde icabet etmeyeceklerin ve evldn gndermeyeceklerin idam ve hanelerinin ihrak edilecei iln olunmutur. Dier taraftan 3. Ordu Mfettiliinde bulunan Mustafa Keml Paa ile Bahriye Nazn eshak Miralay Rauf bey silki askeriyeden istifa ederek Erzurum'da kongre namile bir takm kimseleri toplamaya tasaddi ve ahaliyi tahrik edecek birer beyan name neretmiler ve ete tekiltna vilyat arkiyede dahi germi vermekte bulun mulardr. Gerek ete tekilt ve gerek kongre nam altnda ictimaar akdi ahkm kavanine mugayir ve emmi asayii muhil olduu gibi, hususa vatann akam mhimmesi ve kesiresi dveli muaffiamai galibenin igali askerisi* altnda ictimaar akdi ve bir mahalde muhilli asayi harekt vukuunda orasnn dveli mezkre taraflanadan igal olunaca mtarekenamede mnderic olup Aydn vilyetinde muhilli asayi bir hal yok iken vilyeti mezkreye Yunan askeri tarafmdan ahkm mta rekenin tatbiki vesilesiyle gal ve ahali hakkmda envai mezalim ve facay ik olun duu cihetle byle asayii muhtei gsterecek ve binaen alzalik igale serrte ittihaz edilecek ictimaat ve harektn devam akam bakiyei vatann da gali ile maazallah mevcudiyeti milliyemizi tehlikei azimeye drecek mukarrerat ve icraata se bep olaca derkr bulunmasna binaen derecei mfriti izahatan mstani olan bu harekt ve tahrikatn meai zmnnda meclisi vkelca evvel ve hir cereyan eden mzakerat zerine Dahiliye Nezaretinden memurini mlkiyeye ve Harbiye Ne zaretinden memurini askeriyeye tebligat icra klnm ise de ciheti askeriye ve mlkiyece if olunan tebligatn ademi tevafukundan ve memurini mlkiye ve askeri yeden bazlarnn bu tekilt ve teebbsata temaylnden veyahut tehddata maruz kalarak buna kar tedabiri mania ittihazna cesaret edilmemesinden dolay ittihaz icabeden tedabiri mania her tarafta sureti ciddiyede ve messirede tatbik olunmayxp hodserane ve asayiin ikenne harektta temerrt eden mahrerlesami mrettebin ve mevvikin ile bunlara ittiba ve iltihak edenler hakknda ciheti mlkiye ve askeriyece mttehiden ittihaz tebligat vakia iktizasndan ve vezaifi esasiye icabatndan olan tedabiri mania ve muamelt kanuniye tatbikine tereddt ve terahi dilmekte olduu ve bu yzden baz ma ha lerce memurini mlkiye ve askeriye bey ninde htilfat hdis olduu ve bu hallerin baz mahallerde harekt mebhusu anhmarnn hkmetin inzimam malmat ve msaadesile vuku bulmakta olduuna ka naat hsl edecek kadar yanl zanlsr husule geldii muhaberat vakiadan anlal maktadr. Bnaesalzalik memleketin ha ve istikbalini tehlikeye ilka etmekte olan bu harekt ve tahrikatn ve bu yzden memurini mlkiye ve askeriye beynin de tahadds eden ihtilfatm mene ve mahiyeti ve bu harekt tertip ve idare eden lerin, hviyet ve derecei mesuiyeti hakkmda tahkikat mkemmele icras ve ta hakkuk edecek ahvale gre icabeden tedabiri messirenin bil ifatei vakit ittihaz iin ciheti mlkiye ve askeriyece intihab olunan ikier zattan ve birer ktipten mrekkep bulunan heyetlerin iktiza eden cihetlere izam meclisi vkelca karargir olmutur. Mezkr komisyonlar tide muharrer vezaif ve salhiyetleri hizdirler: 1 Her komisyon tyin, olunan mintaka dahilini srati mmkne ile do laarak oralardaki memurini mlkiye ve askeriyeye evvel ve hir icra edilmi olan tebligat tetkik ve tatbik ve bu tebligat beyninde tearuz ve memurini mlkiye ve

www.ceddimizosmanli.net

-I'

;:r: l i p :' ' ll'fo IH; . j;; ' -1

| jm

I :'

II
R
:! ' h ::. .

| | p . 13i v

;iy -

li !0 j.' .

askeriye arasnda ihtilf olup olmadn ve olduu halde mene5 ve mahiyetini tahkik edeceklerdir. 2 - Memurini mlkiye ve askeriyeden vazifelerini tebligat v if hususunda teksl ve terahi edenler olup olmadm ve olduu halde kusuran neden ibaret bulunduunu ve vazifelerini hsn if etmemeleri ne gibi mahzurat* sebebiyet verdiini tahkik ve tyin edeceklerdir. _ 3 Gerek ete tekiltna gerek kongre nam altnda hilf kanun ictimast akdine ve beyanname ve tehditnameler nerine kimler tarafndan teebbs ve kimler canibinden muavenet olunduunu ve bu tesebbsat ve tahrikta memurini mlkiye ve askeriyeden bazlar tarafndan msaade veya msamaha edilip edilmediini ve bu memurlardan bazlarnn istirk ve muavenette bulunup bulunmadm tetkik ey leyeceklerdir. 4 Mustafa Keml Paa ve Rauf bey ile Demirci Mehmet Efe ve kuvvayi milliye kumandan Hac kr nam msteanm istimal edenlerin ve bu teebbsat ve tahrikat tertip ve idare eden dier ehasn nerelerde bulunduklarm tahkik ve bir an evvel ahz girift edilerek firarlarna meydan verilmeksizin muhafazai kaviyye altnda Dersaadete izamlan hakknda memurini mlkiye ve askeriyeye teb ligat if edildiinden bu husus hakknda icraata tetkik ve neticesinden malmat it eyleyeceklerdir. 5 Esnayi getgzarda ileri gelen ve sz anlayanlar vesatetile ahaliye tefhimat ve nesayhi lzime ifasile bu gibi harekt gayri maraziyeden vatanmza te rettp edecek mazarrat zimeye kar umum ahalinin ikaz ve bu harekta ittiba ve itirkten katiyyen mcaebeti vcubunun umum memurini mlkiye ve askeriyece ve sunufu ahalice teyakkun edilmesi vesaili istikml olunacaktr. 6 Hakayiki ahvalden ve fiillerinin netayici meume ve mhlikesinden bi haber olup memlekete nafi bir hizmeti vatanperveranede bulunduklar zannile bu harekta itirak etmi olan efrad masumeye bu harektta devam ettikleri halde bundan vatanlarna ve vatandalarna ne gibi mazarrat mhiike ve kendilerine ka nunen mesuliyeti azime terettp edeceinin anlayacaklar surette ifhamile silhla rm hkmeti mahalliyeye teslim ederek peyderpey yerlerine avdet etmeleri iin ica beden tedabirin memurini mlkiye ve asker,iyece ittihaz ve tatbiki areleri taharri ve temin edilecektir. ' 7 . Alelde azilleri veyahut tebdili mevkileri icabedea memurini mlkiye ve askeriyenin isim ve memuriyetleri ve tebeddllerine ne gibi esbabtan dolay lzum g rld ifreli telgraflarla peyderpey Harbiye ve Dahiliye nezaretlerine bildirilecektin. 8 Heyet her gittii mahalde icra edecei tahkikattan istihsal edecei netayicin ve icraat mhimmesnin ve acilesinin hlsasn ifre telgraflarla ve tafsiltm muvazzah raporlarla Harbiye ve Dahiliye Nezaretlerine muntazaman ia tir. Telgraflar ve raporlar mtereken imza olunacaktr. 9 Muhtac istizan mevad kezalik ifre telgrafname ile Harbiye ve Dahiliye Nezaretlerine yazlacaktr. 10 Heyet ikmli tahkikat . edince keyfiyeti telgrafla Dahiliye Nezaretine ve avdet iin alaca cevaba intizar edecektir. 11 Hey-ete memur olan zevatn tyin olunan menatk dahilinde getgzsr iin ihtiyacna mecbur olduklar masarife mukabil avans suretile kendilerine veri iecek mebalim sureti sarfn mbeyyin tanzim ve mtereken imza edecekleri * mfredat defterleri Dahiliye Nezaretine tevdi olunacaktr. ,
- : Dahiliye Nazn Harbiye Nazn

'

Adil

Nazm

;p

Heybetin raporlar da ahvali nasl grdkleri ve vazifelerini nasl ifayabaladklar itibnle -aynen-ayan kayt buldum:' :

www.ceddimizosmanli.net

Huzuru Sami Sadaretpenahiye H arbiye ve Dahiliye Nezareti Celilerinle

ifre: Trabzonda icra ettiimiz tahkikat ve temasta bulunduumuz, baz zevatn iffedatma nazaran Mora ihtillinde treyip Mora ve Arbozda bulunan islmdan bir nefer ssn islmiyeden yalnz Akropoldeki minare kaidesinden baka bir eser brak mayan ve girdii yerlerde islma ve asar islmiyeye ta kim usul takip eyleyen Etniki Eterya;? cemiyetinin Rumelide edvar muhtelifey e mnkasem tertibat ve tahriktna zamimeten mtarekeyi mteakip Samsun ve Trabzon'da dahi eteler te kil ve bunlan muhacir namile Rusyadan ve teden beriden getirdii Rumlarla tak viye etmesi ve bu suretle mahali mezkrede bir Pontus hkmetinin tekili fikir ve temennisi ortaya karlmas ve vilyat arkiyede dahi bir Ermeni hkme tinin tekil edilecei ayiasile Ermeni komitelerinin fecavii malmesi halk endieye drmtr. te bu endienin sevkile maazallah ileride u hkmetlerin teekkl

halinde kamilen mahvedileceklerini muhakkak gren ahalii islmiye son demi hayat larn kaderi makam hilfet ve saltanata olan merbutiyetlerine zemma halel getir memek ve korktuklar ann hululne dein skn ve skneti muhafaza ile menafil liyei vataniyeye mugayir hibir hal vukuuna meydan vermemek zere hazr bu lunmaya kendilerince lzum ve ihtiya grmlerdir. Bu cihetle mezuniyeti resmi ye alnarak burada Mdafaai Hukuku Milliye ve vilyat arkiyyede Vilyat ar* kiyye Mdafaai Hukuku Milliye namlarile birer cemiyet teekkl etmitir. Muahharen zmir faciasnn zuhuru zerine bu cemiyetler Erzurum a murahhaslar izamile bir kongre akdederek olbapta baz mukarrerat ittihaz edilmi ise de bunlardan hi biri buraca henz saha! fiile kmamtr ve elyevm bu vilyette idamlardan mte ekkil siyas hi bir ete olmayp bilkis Rumlar tarafndan mkemmelen tekil edilmi eteler mevcuttur. Hatt bunlardan bir ksm Maka kazas dahilinde icray faaliyet etmekte olduundan Trabzon - Erzurum yolunun Hamsi kyne kadar ola, dokuz saatlik mesafesinde muhafaza iin iki tabur asker bulundurulmakta olduu hal de yine vukuatn tamamen nne geilememektedir. Grtmz zevata Hk meti merkeziyenin bugnk vaziyeti ile kendi korktuklarnn inayeti hakla vcut, bulamayaca yolunda vaki olan beyanatmz hsn tesir etmitir. imdilik bu v i lyete ait tahkikatmz bundan ibaret olup avdette yine tamiki tahkikat edilecei ve yana Erzuruma mteveccihen buradan hareket olunaca maruzdur. 22 / Austos/133 S
Fevzi Ziya

Huzuru Sami Sadaretpenahiye H arbiye ve Dahilye Nezareti Celilelerine


ifre:

22/Austos/1335 tarihli telgrafnaneye zeyildir:

Bugn Bayburda muvasalat 'olundu. Gerek burada gerek gtkserghta .urad mz Cevizlik, Ardasa ve Gmghanede ahalinin ileri geienierile Belediye Reisleri w. Erzurum kongresinde bulunan zevat ile temas ederek cmlesi kendilerini bir an igir;-. olsun makam: hilfet ve saltanat etrafndan tebaud ettirecek hi bir kuvvet tasav vur edilemiyeceini en samimi bir lisanla beyan ve ifade eylemilerdir. Bu itibarla; imdiye kadar bilumum ahali skn ve sknetin muhafazasna son derece alm ve elyevm de almakta bulunmulardr. Trabzondan Ardasaya kadar olan ksm da ikame edilen muhafz taburlar tarafndan Sattada bulunan ve saliflarz telgraf-

www.ceddimizosmanli.net

, m e t e l e r i n d e n bir ka istisl ve istiman suretile ortada r ^ L - atT bi^ oS r?aUdahi asayi son derece mkemmel olup Ardasadan Bayb u a k S a ? o la n ksmda ise her ey haiitabnde ve emniyet muharebeden evvel k in d e n d a h a mkemmel bir haldedir. Ferman: 25/Austos/l335 Fevzi Ziya

Ingiliz Muhipleri Cemiyeti beyanname ve programm da hatratma yazyorum. Yeni nesil grsn ki, Erzurumda millet, istiklli iin Erzu rum kongresi akdile kararn verirken, stanbuldaki padiah ve hkmet ve bunlar gibi millet kann emmee hazrlanan tufeyliler Trkn istik bali iin nelerle megul, olmulardr. Yeni nesle ibret olsun M emre rm olan menfaatperest mahlklarla milletin yolu bir uuruma mntehidir. Kendi barnda ve kendi hr evltarile kendi hkmetini kurmadka her millete olduu gibi mazlum Trk milletine de istikbal yoktur.
ngiliz Muhipleri Cemiyeti

Adet
,v.

ngiliz Muhipleri Cemiyetinin takip ettii maksat tamamiyeti mlkiye ve mev-, cudiyeti milliye esas dairesinde temini vifak iin aray umumiysyi bir gayede cem ve tevhit etmektir. Siyaset ile alkas yoktur. Srf mill ve ferdi bir gayeye hdimdir. Sfat arza ysa bakmaz. Her zatn ferdiyeti, ahsiyeti, zihniyeti . itibarile itiraki kabul eder.

frtiliz Muhipleri Cemiyetinin Beyanntne ve Proramt

ngiliz Muhipleri Cemiyetinin maksad teekkln izah eden beyannamesile proram bervechiti aynen ner olunur: Ziri idaresinde milyonlarca ehli islm bu lunan ngiltere devleti muazzamasile hilfet ve saltanat seniye beyninde astrlardanberi berdevam olan muhadeneti samimiyenin idame ve takviyesi, menafii islmiye nin ehemmi olduu halde hkmeti yeddi gazabna geiren serseriler tarafndan bu ananai kadmeye ve menafii islmiyeye mugayir bir siyaseti sakime takip olunarak Ingiltere devleti fahimesile kezalik dostu kadimimiz olan Fransa ve Amerika ve talya hkmat muazzamas aleyhine hkmeti Osmaniyenin harbe srklenmesi hasebile brudet husulne sebebiyet verilmesine ve arzusu hilfnda cebren, harbe sevk olunan milleti islmiyenin kadm dostlan hususan ngiliz kavmi necibi hak lndaki muhaleset ve muhadeneti katiyyen tayir etmeyip hissiyat! isltniye kemafissabk berdevam bulunmasna binaen iki millet beynindeki mveddet ve muhadeneti kadmenin teyid ve takviyesi ve ngiltere devleti fahimesinin muaveneti hayrhahanesile memaliki Osmaniyenin temini vahdet ve hukuku iin (ngiliz M u hipleri Cemiyeti) nam ile bir cemiyet teekkl etmitir. Cemiyeti mezkre mnha sran ihtisasat milliyeyi temsile saidir. ngiliz kavmi necibi hakkndaki muhab betini izhar ve cemiyetin maksadna itirk etmek arzusunda bulunanlar cemiyete dahil olabilirler. Yalnz harbi meume ve esnay harpte irtikp olunan fecayie se bep olanlar kabul olunmaz. Program t
Ziri idaresinde milyonlarca nfusu islmiye bulunan ngiltere devleti fa-

www.ceddimizosmanli.net

himesile hilfet ve saltanat cami devleti Osmaniye beyninde minelkadim mevcut olan revabt ve muhadenetin teyid ve takviyesi vesaitinin istihsali iin merkezi s* tan bul da olmak zere (ngiliz Muhipleri Cemiyeti) teekkl etmitir. 2 B u gayeye vusul iin cemiyet, iki milletin menafii mtekabil esini telif ve tanzim edecek esbaba tevessl edecektir. 3 Mileli mteraeddinenin, kavmi necibinin lm, edeb tima, ktisad terakkiyatmdan Oshanllart mstefid edecek ve Osmanhlar da ngilizlere vesair mileli mtemeddineye tantacak neriyat ve tesisata hizmet eyle yecektir. 4 Beeriyetin muhibbi mfiki, medeniyeti h&kikiyenm samimi Kdimi ve Osmanllann hayrhah olan bilcmle akvamn Osmanllar hakkmdaki malmatn? tevsi ve Osmanllar yakndan tanmamaktan yahut ilkaat garezk raneden tahadds eden zehaplar izahat ve delil ile tashih iin icab eden teebbsatta bulunacaktr. 5 Cemiyetin maksadn tasvib edenler cemiyete dahil olabilirler. Harb ve harp fecialanna sebeb olsalar kabul olunmaz. (Cemiyetin ayrca bir de nizamnamei dahilisi vardr. Merkez stanbul* nahiye lere kadar ubeleri bulunacak. Hanmlardan ayrca heyeti faaleler vardr.)

Heyeti Temsiliysden Keml Paa, Rauf bey, Raif hoca ve dier m fettilik kararghile gelenlerin ekseriyeti Vali Mazhar, Mutasarrf S reyya beyler otomobil ile 29/Austosta Sivasa hareket edeceklerdi. 28 akam bizim evde heyeti temsiliye ile bir daha vaziyeti konutuk. Hey eti tahkikiyenin ald talimat ve grtklerimizi anlattm. Artk mesele tamamile u ekiide tesbit olunabilmiti: Padiah ve hkmeti ve bunlarn yardaklar Trkiyenin .taksimine ve stanbul ile br ksm memleketin ngiliz mandasna1girmesine raz olmulardr. Buna 'muka bil, zzet paa vesair namuslu insanlar bu vahim vaziyetten kurtulmaya are Amerika mandasn bulmulardr. Bizim ise kararmz sonuna ka dar istikllimiz iin uramak ve milleti esarete drmemektir. Niha yet nar kalmrsa istiklliyetimiz mahfuz kalmak ve memleket para lanmamak zere Amerika mz&haretie taraftar olmaktr. Fakat bu son vaziyet pek mahrem kalacak. Sivas kongresi de istiklli milletimizin kurtarlmas iin mill mukavemete karar verecek. Milli mukavemetin hududu Trk ve Krt camias idi Bu da mtarekede elimizde kalan mmtakalardan ibaretti. Bu milli hudut dahilindeki her ferdi stikll harbi ne kaldrabilecekti. Sivas kongresini muhafaza iin neler yapld hak knda Salhattin beyden tideki ifre gelmiti:
Sivas: 26/8/1335
Erzutvridtt i S. Kolordu Kumandanlnet

C : 24/8/1335 ve 533 ifreye:

Kongre dolaysile Sivasta ittihaz edilen tedabiri ihtiyatiye ve inzibatiye bervechi tidir. Svari ve estersvar mfrezeleri ikml ve takviye ve Sivasta cem ve Amasyadaki istihkm taburile Kolordu Topu alay Sivas'a tahrik edilmitir. Topu alayndan bir takm Sivasa muvasalat etmitir. nzibat blne ayan iti mat zabitan verildii gibi mnasip polislerle emin baz jandarma efrad da sivil elbise ile kongre hizmetinde istihdam edilecektir, Kasabann belli bal mahrele

www.ceddimizosmanli.net

rine postalar ve kongrenin itima edecei mektep binasnn karsndaki binaya da bililtizam hizmet ktas ikarne edilmitir. Halk kuvvei mneviye ve . mlliyesinin he? trl tezelzlden masun bulundurulmasna alld gibi bu maksatla bir de gazete karlmak zeredir, efendim. 3. Kolordu Kumandan Salhattin

Salattin bey cidden pek samimi olarak vazifesini yapyordu. Gide cek Ieyetin muhafazas ve kolaylkla seyahati ve hsn, istikbali iin mntakam dahilindeki mevakie emir verdiim gibi Salhattin beye de u nu yazdm:
Erzurum: 28/8/1335

SivsBta 3. Kolordu Kumandan Miralay Salhattin beyefendiye

1 Erzurum kongresi tarafmdan ark Anadolu vilyat namna Sivas umum! kongresine itirk etmek zere heyeti temsiliyeden memur edilen zevat, yarn, binek, bir kamyon otomobili ile buradan hareket edeceklerdir. Bu zevat Mustafa Keml Paa hazretlerile Rauf beyefendi, Erzurum ulemasndan Raif efendi, Erzin can eyhi Fevzi efendidir. 2 Bu mey anda tebdilhaval ve mezun olmak zere Heyeti marileyha ile beraber Sivasa gidecek iki mera, be zabit vardr. Ayrca Bitlis valii sabk Maztar, zmit mutasarrf sabk Sreyya beylerle sivil ihtiyat zabitanndan bir zat vardr. ' 3 Hey eti temsiliye zs buradan byk ve parlak br nmayii mill ile teyi edilecekleri cihetle orada dahi' yar ve ayara kar bilhassa parlak ve mill bir istikbal ihzar buyurulmas ve otomobillerin yry kabiliyeti muhtelif olaca ci hetle Hafikde toplu bir vaziyete girince oradan hareketlerini tanzim edeceklerdir. Binaenaleyh hareketlerini tam zamannda bildirmek zere Hafike bir memuru mah sus izm klnmasn ve bilvcuh mazhar teshilt olmalar hakknda mntakai liyeleri hududundaki alkadarana tebligat mahremane arz eylerim. 15. Kolordu Kumandan Kzm Karabekir

29/Austos leden evvel, mill ve asker parlak bir teye heyet yola karld. Daha merdivenleri inecek kadar ayamda kuvvet olma dndan ben bu gzel manzaray evimin penceresinden seyrettim. Ve muhterem arkadalarm drbnle kilometrelerce seyrettim. Hayrl yol culuk ve hayrl kongre! diye dua ettim. Nazarlarmla ve kalbimle sela metledim. Bugn kalben ok msterihtim. Mkltn yansm atlatt mza kanidim. Her balang gtr, dsturu istiklli mill rncahe4emiz gin de ayn idi. Erzurum cihana u hlsai feryad mlatmth Ya istikll ya lm. Trk boynuna zincir vurdurmayacak!!, tarih bu-

www.ceddimizosmanli.net

na ahitti. Trk hr yaayacak, lrken dahi hr lecekti. (1) te Si vas kongresinden kacak netice de bundan baka bir ey olamayacakt. Mustafa Keml gibi Rauf gibi iki vatan kahraman bu imanla gidiyorlar d. Erzurum mdafaai Hukuk Reisi muhterem Hoca Raif de bu ak ile gidiyordu, Btn bunlarn muhiti Erzurumdan doan istikll gnei nin k dalgalarm Anadolunun ierlerine gtryorlard. , 29/Austos gn sevgili arkadalarmn gitmesinden mteessir, fa kat mill bir gayeye, mhim bir adm daha atldndan msterih ve ge celi gndzl yorgunluktan biraz istirahate gemek dolaysiyle ferahl idim. Fakat Harbiye Nazrnn Ali Fuat Paann azledildii hakkmdaki ak telgraf, bugn yan gelip istirahatle geirmekliime mni oldu. Telgraf u idi:
Harbiye: 28/8/133S Gayet aceledir. Ack Telgraf: 1041
15. Kolordu Kumand&nhma

^Ankarada yirminci Kolordu kumandan Mirliva Ali Fuat Paa kendisine veri len evamiri icra ve tenfizde taaill ettiinden Kolordu Kumandanlndan azil ile yerine halef vruduna kadar kolordu kumandanl vezaifinin Ankarada bulunan Ahmet Hulusi Paa tarafndan vekleten ifas hususunda erefsadir olan iradei seniyei hazreti padiah icabedenlere tebli klnm olduu beyan olunur.1 ) Harbiye Nazr Sleyman eiik

Damdan dercesine bir tebli. Kendisine ne emredilmi, nelerde, ni in taaill etmi, Neden ifreli yazlmyor da her yere tehir ediliyor? Ali Fuat Paa stanbul Heyetini kovmakla iin bu neticeye varaca tab di. Fakat stanbulun bir Kolordu kumandann azlederken tamimini byle yapmas dcru deildi. Ali Fuat Paa azline takaddm eien gn de baz icraatta bulunmutu. Aydn ve Bursa vilyetleri halknn Yunan llar zmirden karmaya kongreler akdile karar vermesi zerine ngizler halka cephane verilmesin diye Eskiehirdeki bir blkten ma ada Ktahya ve Afyonkarahisarma da birer blk getirmiler ve cep hanelikleri igal eylemiler. Aydn vilyetinin Anadolu ile irtibatm kes(1) Bu ilhmat, bo ve ferah bir vaktimde stikll mar yazmaklm mucip oldu. Gfte ve bestesini bizzat yaptm ve Ankara Millet Meclisine de u kaytla gnderdim: Kabul edilecek stikll marnn gfte ve bestesinin bundan aa ol mamasn rica ediyorum. Mar udur: Ya stikll, Ya lm! Ya stikll Ya lm! Vatann, milletim, sancam, evim stikllsiz yoktur yerim Zincir vurdurur mu Trkler boynuna? Varl fedadr Vatan yoluna Biz tarihin Trk dedii ylmaz milletiz Hr yaar, hr lr, nurlu mmetiz.

www.ceddimizosmanli.net

mek $ in daha bir ka tabur getirmeleri ihtimlini gren Ali Fuat paa da, baz zabtanla her tarafta kuvvayi milliye tekilile, Geyve boazn ve mhim kpr ve tnelleri igal ve cephaneliklerdeki ngiliz ve bizim nbetileri kaldrtarak yerine kuvvayi milliye ikamesile Aydn vilyetin deki Harekt Milliyeye azam muavenet emrini veriyor. stanbul Ali Fuat paay azletmekle bu kolordunun Kuvvayi Milliye haline inklbna sebep oluyordu. Halbuki korktuu Kuvvayi Milliye idi. Fakat ben, bu nu bizim iin iyi grmyorum. Asker kuvvet kalmal. Kuvvayi Milliye namile iler grlmeli idi. Aksi halde kolordu elden kabilirdi. Geri Ali Fuat Paa da byle hareket ediyordu, fakat vaziyetin ibresi benim korktuum cihete idi. Bu hal daha Sivas Kongresinden evvel ve tesbit edilen programdan aykn veziyetler ihdas edebilirdi. Harbiye Nazrna cevap olarak aka ben de unu yazdm ve btn kolordulara ve Heyeti Temsiiiyeye de yazdm. Ali Fuat Paaya da bir suretini stanbulda bi rinci kolordu kumandanlna tebli etmesini rica ettim.
Erzurum: 29/8/1335
Harbiye Nezaretin

20. Kolordu kumandam Ali Fuat Paann adie vekletine Ankara'daki Ahmet Hulusi paann tyini hakkmdaki 28/Austos/1335 tarihli telgrafnamei samilerini aldm. Daima hakikate istinat etmek mucibi selmet olduundan bu baptaki ka naati acizanem arza msaraat eylerim: Mtarekedenber sk sk tebeddl eden hkmet ve nezzarimz hi bir va kitte byk kumanda makamlarn devletin, dahil ve haric siyasetinden ve takibi lzmgelen hatt hareketten haberdar etmemi ve binaenaleyh lm mtevaliye irin de kumandanlar daima melSSul ve bittabi resen temasta bulunduu milletin itihat ve kanaatlerine merbut brakmtr. 2 Mtarekeden imdiye kadar tn namuskr ve muktedir ve Harbiumumide drt be senelik hunin tecrbelerde bilvcuh irfan ve liyakatlerile temayz etmi byk rtbedeki kumandanlarmz hi bir saiki vicdan olmakszn srf sndrmek maksadile birer ikier azil ve lakrifo ve iefi ve tecrid edilmi ve bunlarn yerine Balkan harbnde iki hafta zarfnda orduyu tarumar ettirmek gibi tarih fecaa tin ender kaydettii ve Ali Nadir Paa gibi dmana kar hakaretler altnda beyaz bayrak tayan ve vatan ve milletin inkrazna let ve tarih millnin ebediyen istik rah ve nefretini mucip zaaf ve aciz ile mebun olan dkn insanlar getirilmeye balsnmrt*'-. 3 Talt Paa ile rfekas hkmetinin hotbehot kararlarile memlekete ik eyledii felket gz nndedir. Bu kerre hkmeti hazramzm dahi ahvali mhlikei sariha karsnda alkadaran ile tevhidi mesai yolunun aranmakszn ve milleti terk ve ihmal suretile olan hatt hareketi belki daha elm ekilleri takip ve ikml eylemekte olduu kanaatini vermektedir. Ac ve pek canl misallerile tevali eyle yen bu ahval neticesinde milletin hkmete kar tedrici balayan, soukluu kesbi vs'at ve iddet eylemitir. 4 Bervechi bl serd olunan hu ahval ve vaziyetledir ki orduyu nealesrf tedricen hkmete kar uzak ve millete merbut bulundurmaya balamtr k bu vehile vaziyetin hkmet noktai nazarndan ne kadar elm bir ekle ireceinde phe yoktur. 5 Bir mddettenheri hafiyen balayan memleketin inksam ve ngiliz, Arae-

www.ceddimizosmanli.net

rika mandaterlikleri bu son zamanlarda artk alen propaganda derecesine ve mat buatn mnakaa stunlarna gemitir. Btn bunlann hulsai tetkikat gya h kmet ngiliz mandasn tervi ediyor. ngiliz mandaterlii makam saltanat ve hilfeti bir hidiv derecesine indirmek ve bugn zaten tamamile igal altna aln m baz akam vatan ecnebi devletlerin ayn ayr mandaterliine terk etmek imis millet ise hibir vakit istil ve tahakkm politikas takip etmeyen ve vahdet ve istiklli milliye riayetkr olacan ima eyleyen Amerika mandasn istiyormu. te pek ayan teessr ve dikkatir ki btn mesul makamlardaki zevat bu ana kadar hi bir vehile hkmetin noktai nazarn iitmemi asla tenvir edilmemitir. 6 Bldaki btn maruzatmn hlsas hkmet ile milletin ayn ayn yol lardan gittii ve imdiye kadar daima mehul ve muzlim braklan ordu iin de ' mali milliye cereyanlarna mzahir kalmak mecburiyeti hsl olduu ve bundan maada ordu ile hkmet arasnda gittike artan bir suitefehhm ile brudet hu sule gelmekte olduu anlalyor. Binaenaleyh kemli hrmet ve mutavatla arz ve teklifi acizanem unlardr: a) Hkmeti merkeziyemizi tekil eden zevat kiram din, vatan, ve mill bir azim ve ruh ile bu mtehalif ve neticesi pek tehlikeli olacak cereyanlan vicdan bir surette tahlil ile hatal ve yanl yollan tefrik etmek ve byk makamlardaki kumandanlan ayn mali salime tahtnda ikaz ve vatan ve milletin noktai sel< meti etrafnda celb ve tevhit etmek. b) Milletle ordu zerinde hkmeti merkeziyeye kar devama balayan ve teh likeli phelere saik olan u hayat ve memat gnlerinde evsaftan mahrum ve dkn ricali gerek kumanda ve gerekse byk ve mhim iler bana getirmek suretile lm vataniyeyi mzmin ekillere sokmamak. c) Zat evketmeap hazreti Padiahinin iradei seniyei hilfetpenahilerini an cak vatan ve milletin bihakkn mucibi selmeti olacak hususat etrafna toplamak suretile hkmeti merkezyemizin bihakkn niyat hasene ile mtehali olduunu izhar eylemek. d) Namus ve iktidar ile mehur olan Ali Fuat paa hakknda yaln bir zehap ve telkki neticesi erefitaaluk buyurulan iradei seniyei padiahi hakknda tiyey ulyay milkneye yeni bir maruzat ile ^vaziyeti tashih ettirmek. 15. Kolordu- Kumandam Mirliva Kzm Karabekir

Ali Fuat paa da, evvelce verdiimiz karar mucibince, vekleti Ah met Hulusi Paaya vermeyerek halef gnderilmesine kadar veklette kalacan 30/Austos tarihile bildirdi. Son haftann stanbul gazeteleri havadisleri: Mustafa Keml Paa nn silki askeriden ihracle nianlar ve fahr yaverliinin nezedildij ya zlyor ve sureti umumiyede Anadolu ahalisine sknet ve hkmeti mer keziyetin emir ve talimatna tevfik hareketi tavsiye ve bir takm insan larn tevikat ve ifaltna kaplmamalarn tavsiye ediyorlar. ray As ker zalarnn ksm zm istifa etmi, lvedilmek zere imi. Erknharbiye Reisi sanisi Diyarbekirli Kzm Paa yerine Miralay Mahmut Beli bey tyin edilmi. stanbul gazetelerinden Kuvvayi Milliye aleyhine yazanlar mmkn olduu kadar postalardan aldrp imha , ettiriyordum. Heyeti tahkikiye reisi Ziya bey Mustafa Keml Paa e grm ve

^ .

'

www.ceddimizosmanli.net

mlakat neticesini sadarete ve Dahiliye Nezaretine berveciti yazdn bildirdi:


Huzuru Satnii Sa.daretpena.hiye ve Dahiliye /Nezaretimiz elilesi

ifre: Mebusan intihabatmn bir an evvel icra ve ikmli! e inikad edecek meclisi mil linin itimad edecei kabinenin teekklne kadar padiahn itimadna mazhar olan ve milletin teebbsat memtasna mmanaatkr vaziyette bulunmayan herhangi bir hkmete kar Erzurum ahalisinin tahasssat samimaneleri evvelki maruza tmn kat kat fevkinde ve cidden ayan teekkr bir meziyettedir. M. Keml Paa ile de dn gndz ve gece uzun mddet grtm. Mumaileyhin ihtsasat da hal kn efkr ve tahasssatile rnterafk bir derecededir. Halifei muazzamamz efendimi ze kar sadakattan ve devlet ve memleket iin de hizmetten baka bir fikir ve eme li olmadn samm vicdanndan kopan teminat ile beyan ifade etmitir. Ancak fikir ve emelinin yanl tefsirata uratlmasmdan pek mteessirdir. : Buna kar ken disini tatmin ve ikna edecek baz tafsilt it ettim. Evvelce verilmi bir karara binaen bugn rfekasle birlikte Sivas' kongresine itirak etmek zere buradan hare ket edecektir. ayet kongrede bazlar tarafndan mfrit bir fikir serdedilecek olur sa bu gibi eylerin, de Erzurum kongresinde olduu gibi sureti katiyyede nne geilebileceini fvaad ettiler. Halkn skn ve sknetin muhafazasndaki basiretle rine ve M. Keml Paann beyanatnn samimiyetine ve evvelki telgrafnamelerde tafsil ve izah olunduu vehile son gaye itibarile maksadn meruiyetine artk bendenizce kanaati kmile hasl olmutur. Bu hususta katiyyen frkai ihtiras ve gizli bir fikir ve emel de yoktur. u kanaatime itimat buyurulduu takdirde hkmet e ortadaki bedhahane ayiata ve Rum ve Ermeni propagandalarile iimizdeki baz erbab ihtirasn iaatma da zerre kadar ehemmiyet verilmeyerek hkmet mevkiini kuvvetli bir surette muhafaza etmeli ve dveli muhtelife mmessillerine kar da millete istinad etmek suretile bir hareket tyin ve ittihaz eylemelidir. Mustafa K e ml Paann fikir ve kanaati de bu merkezdedir. u itibarla bendenize artk bu rada temdidi ikamete ve baka trl tahkikata lzum ve icab kalmadndan heyetin avdeti istizan ve mebusan intihabatmn hitamm mteakip de maksad m ruz dairesinde teekkl etmi olan cemiyetlerin dalaca ilveten arz ve beyan olunur efendim. Ferman 30/Austos/1335
Ziya

Van valisi Haydar beye Dahiye nezareti 18/Austos tarihli u emri vermi: Erkn vilyetten mnasibinin tevkilile Dersaadete azimetleri. Bunu onbirinci frka kumandam Cavit bey yasyor: Haydar beyin Van vilyetinden alnmas ve bu vilyetin kad veya defterdar gibi acezei me murin vekletine braklmas vatana bilerek ihanet olur. Haydar beyin teebbs ve nfuz tesirleri ve hsn idaresile ngilizlerin ok altk lar halde henz girmeye muvaffak olamadklar Van vilyeti cenup mntakas pek abuk elden kar. Bu ek Vann da tehlikesini ve frkann bir de ngiliz ktaatna kar kuvvetli bir ceple almaya mecbur kalma sn ,belki de msademeye girimesini inta eder. Haydar bey Van vil yetinden ayrlrsa daMll-ve haric iler ok fena olur. Haydar bey de 23 tarihile ald emri ve kzndan stanbula gelmesinin tehlikeli oldu-

www.ceddimizosmanli.net

u malr telgrafm yazyor; malmatm soruyor ye Ahali brakma mak, hareketime mni olmak istiyor. Mamafih bu hafta isinde hareke timi mnasip gryorum. diyor. Haydar beyin ifresini 31 de aldm. Posta ile gelmi! Haydar beyin yola ktn da rendim. Tedbir olmak zere, evvelce Ermenilerin mezalimine kar bir tehdit olsun diye Bayazta naklettirdiim frka kararghm tekrar Vana nakil e, iyi bir vali gelinceye kadar ve geldikten sonra da mnasip bir mddet kalmasn mufk buldum. ngilizlerin Vana kar bir ey yapmalar ihtimali yoktu. Buna ne arazinin menaati ve ne de ngilizlerin grdmz vaziyeti m saade etmezdi. Airetler de her emrimize tbi idi. ngilizler ancak Nasturilei; Hakkri mntakasma ve ran dahindeki Rumiyeye yerletikten sonra de Nesturi ve Ermenileri Vana saldrtabilirlerdi. Halbuki ben bu ihtimale kar daha evvel tedbir almtm. Nahivan mntakasma h kim olmakla Ermenilerin ranla muvasalasn kestirmitim. kincisi, Simkoyu tutarak Rumiyede melhuz akma karg emin bir vaziyet al drmtm. Bunun iin Haydar beyin Vandan ayrlmamasn arzu etmek le beraber kendisi harekete karar vermi ve hareket de etmi olduun dan, onu da Bitlis valisi Mazhar bey gibi elde tutarak, herhangi bir ih tiyaca kar hsn istifadeyi muvafk buldum (1). 31/Austosta Ali Fuat Paa, Aydn Kuvvayi Milliyesi tarafndan Dersaadet Kuvvayi tilfiye kumandanile zmir Kuvvayi galiye kuman dan General Miine ekilen cevab telgraf yazyor. Yunan ktaat nam na ngiliz Generali, Kuvvayi Milliyeye teslimi silh iin hkmet vastasile nota vermi. Kuvvayi Milliyenin gayet metin olarak verdii cevap ta Bizler hkmeti Osmaniyenin emir ve msaadesile harekt milliyeye balamadmz gibi onun emrile de bu hareketten feragat edemeyiz. de nilerek, Yunanllarn zmir havalisine tecavzleri ve hunharlklar tasvir olunuyor ve hedefin Yunanllar olduu, bunlara kar taarruza balan laca kati olarak syleniyor. Yalnz u cmle ile biraz zaaf gsteriyor lar: Yunanllar Aydn ve zmirden ekildii takdirde, Dveli tilfiye lzum gryorsa, bu havaliye akdi sulha kadar ngiliz ktaat ikame edebilir. Bu teklifte iki byk mahzur var. Biri tilf devletlerinin n gilizlerden madas aleyhimize hissen daha muber olur. Dier mahzur da ngilizler bu teklifden istifade e daha igali, matlup yerler varsa bil hare yine Yunanllara ciro etmek zere igale cret edebilirler. Maahaza yazlm, olmu. Esasen Sivas Kongresince de vaziyet tesbit oluna caktr. Memnuniyeti mucip bir hal varsa o da Sivas Kongresinden evvel arktan ve Garptan mill varln kinata gsterilmesi ve Sivastan kacak mill sadann imdiden ayan hrmet olacan tilfa ve stan bul Hkmetine iln edilmi olmasdr. Garbn vaziyeti hakknda bugn Ali Fuat Paadan tideki ifre geldi:

(1) Haydar bey Erzunma geldi. Elziz Valisi Ali Galibin meselesi esnasnda

Elzize

gnderdim.

'

www.ceddimizosmanli.net

Ankara: 30/8/1335 Aceledir:


15. Kolordu Kumandanlna

Heyeti Temsaliyeye: 1 Hkmeti hazra Dersadet ve civarna hkim olan ve Dersaadette harekt milliyeye yardm eden makamat lav ve zevat tebdil ve kendilerini tevkif etmeye balamtr. Bugne kadar mfettilik ve kolordularn harekt milliye lehinde vermi olduklar evamirin aksine olarak Dahiliye Nazn emirler tebli ederek m tereddit pek ok mlkiye memurinini kendine itaat ettirmeye mecbur etmitir. Kas tamonu valii sabk brahim bey bize malmat vermeksizin bizden ald talimat tan bazlarm hkmetten aldklarile beraber eraftan birisile Padiaha gndermi ve padiah da hkmete tamamile inkiyad etmelerini ve milleti kurtarmak iin her nevi tedabir ittihaz edilmi olduunu beyanla msterih olmalarn ferman buyurmu ve azledilen Kastamonu Jandarma Kumandan da memuriyeti sabkasna iade edilmi ve artk hkmetin evamiri haricine kmayacan bildirmitir. Bu hdisatn neticesi olmak zere Kastamonu bozulmaya balamtr. Mamafih eski vazi yeti iade edecektir. Sleyman efik Paa hiren hizmeti muvazzafaya alnan bir ok erkan, mera ve zabtanla ordunun en gzide zabitan tebdile balamtr. H kmeti merkeziye ile anlamak imkn kalmad gibi yerinde bir dakika kalmas da vaziyetimiz iin pek mhim ve tehlikelidir ngilizler Eskiehir ve Ktahyadaki halisddem ngiliz askerini ekserisi mslman olmak zere Hindlerle tebdil etmitjir. Bundan Anadoludaki ngilizleri Hindlilerle tebdil edecei anlalmaktadr. Bu gnk ahval ve vaziyet bizi iki dman karsnda bulundurmaktadr. Biri ngi lizler dieri de hkmeti hazradr. 2 Birinci maddedeki ahvalin nne gemek iin tideki tedabir ittihaz olun- . mutur: Sakaryadan itibaren imalt snaiye arka dcru tahrik edilerek ve Garp tan arka hi bir ecnebi kuvvet kabul edilmeyecek ve Anadoluda olan Mslim Hint lilerin de elde edilmesine gayret edilecektir. Karahisar ve Ktahya cephaneliklerine vaziyet etmek isteyen ngilizlere kar Kuvvayi Milliye buralarm igal edecek ve vazifelerinde ihanetleri tebeyyn eden en yksek rtbeli memurini mlkiye hak knda hkm adalet tatbik edilecektir. bu muksrreratm serian ve peyderpey tatbi kine balanacaktr. 3 Bir iradei seniye ile hizmetimden affolundum. Mamafih veklet suretile ifay vazife ediyorum. Henz kimse yerime tyin edilmemitir. Nezaretten vekleti deruhte etmesi emir olunan ve burada hesabat atikay teftie memur bulunan Mir liva Hulusi Paa vaziyet ve eraiti hazra dahilinde ifay veklet edemeyeceini Nezarete bildirmitir. yle tertibat alnmtr ki hi bir kimse kumandanl denhde edemeyecektir. Ben de bu vaziyetten bilistifade veklet suretile vazifeme de vam edeceim. Sivasa yazdrlm tr. 20. Kolordu Kumandan Ali Fuat

stanbul emrine ram zannile gpnderiien yeni heyetlerin ve valilerin aramzda ne hal aldma bir misl olmak zere, 31/Austos/1335 ta rihli Erzurumda kan Albayrak gazetesinde, Erzurum Valisi Reit Pa ann tarziyesini okumak kfidir. Bu metni her tarafa nerettiimiz gibi Sivasa Heyeti Temsiliye iin de derhal bildirdim:

www.ceddimizosmanli.net

Sivasta 3. Kolordu Kumandan Miralay Salhattin Beye

Vilyetimiz valiliine tyin buyurulup geen gn muvasalat eden Reit Paa hazretleri ferman hmayunun kraatini mteakip irad eyledikleri nutukta: Hkimi yeti Osmaniyenin temini bekasna, hilfeti muazzamamn masuniyetine ve hukuku islmiyenin Ermeni ihtirasna inetilmemesine mtuf bulunan ve en meden ve ka nun bir ekilde cereyan eden harekt milliyeyi tarihteki Celli harektna tebih ettikleri ayi olmu ve keyfiyet denn bir infial ve inkisar hayale sebep olmutu. Vali paann kalbi ve hsn niyeti malm olduundan bunda bir yanllk bulunluu nazar dikkate alnarak Belediye Reisi ve Mdafaai Hukuk Cemiyeti Reisi ile bir ka zattan mrekkep t i r heyet bu mesele hakknda marnileyhle mlkat etmilerdir. Reit paa hazretleri hukuku hilfet ve saltanatn ve istiklli millinin teminine mtuf bulunan bu mill harekt takdir ettiini, kalben kendilerile bera ber bulunduunu ve byle bir szn sylenmemi olduunu ve esa vedada Zati hazreti padiahnin babaca selmn tebli ediniz buyurmu olduu bir halka Celli vasfnn izafesi mmkn olmadn beyan ederek keyfiyetin gazetelerle neir ve tashih olunmas lzumunu ilve eylemiler ve b suretle husule gelmek istidadn gsteren suitefehhmn n alnmtr. Heyetin marnileyhin el ele almak emelile geldikleri yolundaki beyanatn da byk bir hrmetle isfcima etmitir. 15. Kolordu Kumandan Kzm Karabekir

31/Austosta banyo yapabildim ve elbisemi giyebildim.. lerin ok luu ve yataa mahkmiyetten pek sklmtm. /Eyllde Heyeti tahkikiye Reisi Ziya bey, gelirken Trabzon Belediye Reisine ngiliz Mu hipleri Cemiyeti nizamnamesinden bir ka nsha verdiini ve lehine sy lediini, imdi nadim olduunu syledi. stanbula son bir telgrafna me yazarak ngiliz Muhipleri Cemiyetinin buralarda hi gemediini ve biTkis lemi slm ngilizler aleyhinde stikll harbi ile megulken, merkezi hilfette Ingiliz Muhipleri Cemiyetinin teekkl fena tesir et mekte olduunu bildirdi. Bunu Heyeti temsiiiyeye ve Trabzona bildir dim. Trabzon mevki kumandanlna ve 3. Frkaya unu da ilve ettim: Trabzon Belediye Reisinin ikaz edmesi ve ngiliz Muhipleri Cemiyeti namna yaplan propaganda mevkii iktidarda bulunan bir ka ahsn meseleyi etraflca tahkik ve tamik etmeksizin, mevkilerini tahkim ve bir takm, menfaat temin etmek maksadile yaplm eyler olduuna ve Ingiz Muhipleri Cemiyetinin teekkl ve tesisi ancak tarafeynin ayn hukuk ve salhiyete makiyeti, her hususta msavat ve samimi bir mu habbetin mevcudiyetiyle kabil ve bu gibi eriat mevcut olmadndan mil- f leti kendi elile emarete almak iin kurulmu bir tuzak olduunun muma ileyhe de anlatlmas ve bu gibi, milletin kendi kendine intihar demek olan eylerin Trabzon muhitine s okulmamasna sy olunmas pek l zmdr. ,

www.ceddimizosmanli.net

Trabzon mevki kumandanlndan bugn aldm malmat yle: Erknharp ErzincanlI Saffet Bey (Halk frkas ktibi umumisidir. anakkalede frka, Irakta Kolorduda ben kumandan o, Erkmharbiye reisi idi. Kuvvei seferiyede ve Badatta ben Glon Erkmharbiye Re isi iken yie refakatimde idi. Samimiyet ve hrmeti mtekabilemiz var d.) 30 Austosta Trabzona gelmi. Aptullah Paa ile beraber gelecek mi. Aptullah paann lehinde bulunuyor, Ingiz - Amerika siyasetle rinin Trkiye iin arpmakta olduunu, resi krda bulunanlarn do rudan doruya ngiliz himayesine girmeye tevik ve tergip etmekte ol duunu ve bizim iin Amerika mandasnn faydal olduunu sylyormu. Mevki kumandam vyat arkiyye insanlarnn, hi bir kayt ve art al tnda olmayarak hr yaamak veyahut lmek fikrinde olduklarm be lirtmi. Erzincana mezuniyet alm, evvel beni grmek zere Erzu ruma gelmek istiyormu. Hayret ettim. En buhranl zamanlarda en mkul hareket etmesi lzm gelen insanlara da buhran geliyor. Benim Erknharbim, beni grmeden, stanbuldan ald havay getii yere sayor. Hemen Erzuruma hareketini yazdm. stanbul, artk her e it propagandasn en samimi azlarla da bize kadar yetitiriyorlar. Biri geliyor Amerika mandas, biri ngiliz mandas, biri Bolevik ola lm... Fakat btn bunlar karsnda hr yaamaya azmetmi insanlar demir sed gibi dikiliyor. Saffet beyin gelmesine, Erknharbiyeme ala rak beraber alacamdan dolay da sevindim. (1) Trabzon valisi Galip bey de stanbuldan izinden evdet etmi. Def terdara mahrem olarak unlar sylemi. Padiah, makam hilfet ve saltanat muhafaza edebilmesinin Ferit Paamn sadaretie mmkn ola cana kail imi. Padiahla veliahd Mecit efendinin aralan akm. Ve liahd sk bir nezaret altnda tutuyormu. ehzadelerin birisinin vilyat arkyeye karlarak padiahl iln olunacandan korkuyorlarm. Padiah ve Ferit paa ingilizlerin kendilerini kurtarabileceklerine ka naat hsl etmi olduklarndan, btn kuvvetlere ngiMzlere iltizam ve onlara istinat ediyorlarm. Dier malmatta: Amerika iae heyetinin Trabzondaki Rum ve Ermenilere olan muavenetleri ve vaz tavrlar deimi ve Trkler lehine dnmtr. Trabzondaki Rum ve Ermeniler bugnlerde Batuma akn akn gidiyor larm. Amerikallar slmlara fiili muavenet etmiyorlar, fakat artk islmlara yardm edeceklerini gizli gizli sylyorlarm! (Amerika man das propagandas a tutsun diye olacak!) Batumdaki ngiliz kuvvet leri mtemadiyen vapurlarla Batumdan hareket ediyorlarm. Batumda mevkuf olan Frka kumandam Mirsel beyin (Mrsel bey frkasile
(1) 4/Temjnuzda geldi. zzet paann lyihasn ve smet beyin mektubunu getir di. Amerika mandas taraftar olmal imiiz. Bir mddet beraberimde alt. Me zunen geldiinden stanbula avdeti tercih etti. stanbul Meclisinin baslmasndan1 sonra Garp cephesine gelmi. Fuat paa ile bulunmu ve Moskovaya da birlikte atasemiliter olarak gitmitir.

www.ceddimizosmanli.net

Azerbaycanda idi. Ayrca Kars'tan ekilen 12. Frka kumandan Ali bey de Batumda mevkuf ve cezay nakdiyeye mahkm edilmitir.) nezdinde yalnz iki nefer brakarak, sekiz neferi Trabzona gndermiler. Bu neferlerin verdii malmata gre oradaki esleha ve mhimmatmzn bir ksmn ngilizler Ermenilere ve yerli milislere vermiler ve bir ksmm da maalesef denize dkmler. Bak ve Tifliste Ingiliz ktaat kalma m. stanbulda Erzurum irsaltma kar mthi bir sansr ve mua yene varm. (Biz zaten gndermek istediklerimizi elden gnderiyoruz.) On ikinci kolordudan verilen malmatta da: Adanadaki Osmanl irti bat zabiti e maiyeti ve mmtakada mevcut btn zabitan ve mensubini askeriyeyi, Fransz guvernrnn terki vazifeye icbar ettii, binaenaleyh artk o havalide bir zabitimiz kalmad bildiriliyor. Bu malmat Hey eti temsiiiyeye 3. kolordu vastase verdim ve icabedenlere tamim ettim. Bakfya gnderdiimiz Doktor mer Ltfi bey 2/Eyllde Erzu ruma avdet etti. Verdii malmat: Kafkasyaya Bolevik ktalar he nz girmemi olmakla beraber, bolevik cereyanlar ve tekilt var; fa kat gizi. Bakda Azerbaycan Msavat hkmeti Ingilizlerin elinde. Bi ze kar lakayt. Bizi lm addediyorlar ve muaveneti nakdiyeye yana myorlar. Bolevikliin yakmda mahvolacana kanidirler. (1) Grc Menevik hkmeti de ngilizlerin elinde. Bak ve Tifste byk Ingiliz kuvvetleri grlmyor. ngilizlerin btn Kafkaslar tahliye edecei a yialar da var. Bolevik Ruslarla irtibata memur edilen Doktor Fuat bey Moskovaya gemi. Posta Mdriyeti Umumiyesi kymeti: ve kymetsiz paketleri lv etmi! Kongre beyannameleri gelmesin diye olacak! 3/Eyllde Harbiye Nezaretine ac yazdm: lem tayyarelerle nakliyat yaparken, bizim eski varlmz da imha etmek insaniyete kar byk ayptr. Vana vali tyin olunan Mithat bey refaketinde bir defterdar ve bir polis Mdr ile Erzuruma geldi. Mustafa Keml Paa bu zatn Er zurum valiliine tyinini iittiinden beri istemiyordu. Uzun muhavere* lerden sonra, ahvali cileti askeriyece tarassut edlmek artile, kefaleti me Heyeti temsiliye raz oldu. (2) 20. Kolordu vastasile Garp mmtakalarmdaki kongrelerin hissiyatm mir telgraf aldm. Heyeti Temsiliye zlara bildirdim:
Ankara: 2/9/1335
15. Kolordu Kumandanlna

Balkesir Harekt Milliye ve reddi ilhak heyeti merkeziyesi Balkesir ve Ala ehir kongreleri reisi Hac Muhittin beyden alman telgrafname bervechizrdir. ar (1) Bu itilf propagandas, Bolevik Ruslarla temasa geldiimiz halde dahi, durmamtr. Krmeni harektna mni olmak iin halka ve zabitana bu propa ganda mthi yaplmtr. Tafsilt gelecek. (2) 1336 senesi Austos evsatma kadar Van valiliinde bulundu. Fakat ma hallinden bir ok ikyetler neticesi Ankaraya baka bir vazifeye alnd.

www.ceddimizosmanli.net

k Anadolu Heyeti Temsiliyesine: Kardeler ark Anadolu Mdafaai Hukuk.Ce miyeti Heyeti Temsiliyesinin Balkesir ve Alaehir kongrelreine gsterilen samimi tevecchten son derece memnun kaldk. - Her iki kongrenin ciz reisi bulunmakl m hasebile bilvekle arz teekkr ederim. arktan garba tevess eden tekilt vatanperveranelerile garptan arka tevess edecek tekilt nizanemizin birleti i kongremizin istihls vataniyeye matuf teebbsat vatanperveranemizn en b yk bayram olacaktr. htiramatmzn kabuln istirham eylerim. 20. Kolordu Kumandan vekili AH Fuat (1 ) Hac Muhittin

Trabzondaki Selmet Gazetesini, Erzurum kongresine Srmene mu rahhas olarak gelen mer Fevzi karyormu. Aleyhe neriyata bala m. Halit bey 31/8/1335 tarihe yle yazyordu:
1 Evliyay umur efendilerimizn hiyanetleri, hamiyetsizlikleri tahakkuk etme sine nazaran, Sivas kongresinde kabinenin mesleki sakimi erh ve tamamen ispat edilerek, milletin serknndan itilmeleri temin edilmelidir. Eer byk kongrenin mukni ve mspet metalipleri isaf edilmezse kyam mer olmaz m? 2 Trabzonda mer Fevzinin mesuliyetinde intiar eden Selmet gazetesi kongre, Mustafa Keml Paa ve bilhassa Rauf bey aleyhine ate pskrmekte ve efkr aleyhimize srklemektedir. Bu muhalefet hkmeti merkeziyye dalkavuk luunu yapan bir ksm Dersaadet matbuatna da sirayet ederse, Sivas kongresinin muvaffakiyeti pheye decektir. Zamann ehemmiyetine binaen bu herifi sustur mak azmindeyim. Bu yumruun ayn zamanda Trabzon ve Erzurum manatkmda mit etmedii bir tarzda bir muameleye dar olan heyetin binnetice hkmetin doru dnmelerine bais olacan zannediyorum. Bu baptaki nazar amil erini zin ian mruzdur.

Komitaca icraatta bulunmaya Halit bey hazr, tarafmdan bir ia rete bakyor. kna ve tetkiksiz icraatn masum vatandalar da nahak yere hrpalayabileceim anlattma ramen hl heyetin hsn kabu lne de kzyordu. Hangi tarihli gazetesinde neler .yazdn bildirerek yaplmasn muvafk grd bir ekli yazacana ve mer Fevzinin ma hiyeti ve muhiti hakknda etraflca tahkikat yaparak bildireceine, ii izam ile Sivas kongresinin muvaffakiyetsizline kadar getiriyor ve arei hal olarak yumruu buluyor. Halit bey askerce muhabereden ve as kerce icraattan ziyade hususiyetten holanr. Pek hamiyetlidir, pek sa mimidir. Fakat hsn idaresi, biraz ilmi ahvali ruh bilmeyenler iin,
(1) Yine, 2/Eyllde Ankaradan Fuat paa bildiriyor: Konyada 12. Kolordu Kumandan Salhattin bey Harbiye Dairesi Riyasetine tyin olunmu .yerine tyin olunan Sait paay beklemeden gitmi, Fuat paaya u ifreyi yazm: Burada ar kadalarla icra edilen mzakere neticesinde icraat umumiyenin mehaziri adidesi tebeyyn etmi olduundan mnferit iler yaplmas taht karara alnm ve ona g re ittihaz tedabir olunmutur. Binaenaleyh Sait paa gelsin gelmesin her halde serian hareket etmek artile stanbula azimetim karargir olmu ve zatlilerinin ittihaz buyurduklar karar ve icraat vaziyeti hazra itibarile pek muvafk olmakla temennii muvaffakiyet ederim efendim. Salhattin. Konya muhiti gibi, ciheti askeriyenin de zayflk gstermesi ayan teessrdr. Orada metin bir kumandan yoksuzluu!...

www.ceddimizosmanli.net

mmkn deildir. Bugn hrmet ettiine yanl bir zanla yarn muber olabilir. Halit beyin ibu teklifinden birinci maddeyi meskt getim. Esa sen Sivas kongresi inikadndan sonra kabinenin fenalklar hakknda bir liste hazrlyordum. Bunu yazacam. Kongreye baka bir suretle hususile kadmdan evvel bir ey yazmay muvafk bulmadm, Halit be yi teskin iin unu yazdm:
Sureti umum iyede ehas hakknda kabul edilen meslek fazla insan kazanmak ve irad etmektir. Binaenaleyh yeni valiler ve heyet millete kazanlmtr. Y a knda avdet edecek heyeti bam-baka bulacaksnz. ahs krmak meslei vaktie tecrbe edilmi ve zarar pek azm grlmt. Dikkat edilen mesele emir ve ku mandann ciz ellere tevdi olunmasdr ki buna kar icabeden tedabir yaplm ve yaplmaktadr. Vali ve heyetin bura ahvali hakknda yazdklar raporlar tarafm dan okunmutur. Millete kuvvetbah tarzda ve matlup vehiledir ki tabii bu key fiyet her halde buzevatn ademi kabul veya kesri haysiyetlerinden daha iyi ve ka zanldr. Bu hususlar lzm gibi takip ve idare edildiinden msterih olmanz rica eder gzlerinizden perim.
Kzm Karabekir
i

Halbuki Halit bey bana yazmakla beraber Trabzon mevki kumanda n ve alay kumandan Binba Ali Rza beye de yumruk vurmas hakkn da hayli iddeli bir lisan kullanm. Ali Rza bey de Halit beyin arzu et tii iddetin tatbiki Trabzonda anari yapar, baka bir salim hareket tarz lzm demi, ekimiler. Ali Rza bey gerek mevki kumandanl ve gerekse alay kumandanlndan istifasm bildirdi. Telifi beyn ettim. mer Fevzi hakknda bir ka gn yaplan tahkikatta bu herifin elli sene evvel Rum iken ihtida eden bir aileye mensup olduu anlald. Er zurum kongresine geldii zaman bilhassa ordu ve askerlik aleyhine beyanatile nazar dikkati celbetmiti. Derhal tevkifini ve beray mahkeme Erzuruma izam emrini Trabzon mevki kumandanlna emrettim. Meselerin ehemmiyetini ve bu tarz hallin mecburiyetim valiye de haber ver mesini bildirdim. Byle mhtedi ve kam bozuk kimselerin Sivas kong resine girmesi ihtimaline nazar dikkati celb iin Sivasa da yazdm. Ma atteessf hakkmdaki emri haber alan mer Fevzi bulunamamtr. (1) / 4/Eyllde Erknharp Saffet bey geldi. Erzincanda hususi ilerini tesviye vesilesile izzet paann Amerika mandas hakknda bir lyihasn ve smet beyin de behemahal Amerika mandasn kabulden baka aremiz kalmamtr diye ibu lyihann kabul iin yazd mektubu getirmi. Mektup, bana, lyiha da Sivas kongresine. Mustafa Keml Paa ve Ra uf beyi Erzurumda bulaca zannile Saffet bey Erzuruma gelmi. Saf fet de Amerika mandasndan baka are olmadn; Istanbulda akl ba nda olan btn erbab namusun bu fikirde olduunu syledi. Padiah ve hkmet ve baz menfaatperest di insanlar ngiz mandasm iste mekle Msr hidiviyetine raz oluyorlarm./ Hayret ettiim noktay Saf
(1) stanbula kat anlald. Aff iin efaatiler de-kmtr.

www.ceddimizosmanli.net

fete syledim: izzet Paa, ismet bey vesaire ve sen! Neden Anadoluya, hl gelmiyorsunuz da stanbulda aciz ve meskenet iinde byle plnlariziyorsunuz. Katr yazyorum. Burada frka erkmharpsiz, benim ile ektiimi gr! Bunun iin evvel sen benim kararghmda harekt mil liye ubesi Erknharbi olursun ve mstakillen bana merbuten alrz. Msveddelerin yansn bile ben yazyorum. Bugnden itibaren dosyalar al ve mill vazifene bala! Sonra da alalm, smeti stanbuldan kara lm. Lyihaya gelince, bende kalsv. Sivas kongresi ie balayncaya ka dar tetkik edeyim. Artk sen de hi bir kimseye manda lehine sz sy leme. Bu lyihann Sivas kongresine gitmesini hi doru bulmadm. Za ten stanbuldan Amerika mandas hissi ile mebu hayli arkada geliyor du. Bir de bununla tesir aleyhimize olabilirdi. Sivas kongresi mandaya deil, mukavemete karar verecekti. Son mukavemetten sonra biz pek mahrem aramzda son are olarak mzaharet kararn dnecektik. Saffete, bu lyihann baka bir zat ile Sivasa gidip, gitmediini sordum... Gitmediini temin etti. Ben de msterih olarak lyihay kongre hitamna, kadar kimseye ,hatt Saffete dahi hissettirmeden yanmda uyuttum. Sivas kongresi Saffet beyin Erzuruma geldii gn almt. Ara sra. Saffet lyihay gndermekten bahsettike, bu mufassaldr, bir hlsa kararak mhim yerlerini baz mtalatl yaz, diye bir hafta salladm. Saffetin,lyihay Sivasa gndermiyor diye stanbuldaki alkadarlar ha berdar ederek, kongrenin bu lyihadan haberdar etmesinden ekiniyor dum. 9/Eyllde hututu esasiyesini kartarak ifrelenmesin! syledim. Fakat ifrenin kongre hitamndan evvel keide edilmemesini ifre me muruna tembih ettim. 9/Eyllde kongre mabeynle grmek meselesi, Ali Galibin Sivasa Krtlerle taarruz edecei ileri balam; kongre de l/Eyllde beyannamesini neir ederek vazifesini bitirmi. Heyeti temsiiye teekkl ettiinden, gnlerce makina banda stanbul hkmeti ne kar alnacak vaziyetleri ve dahil mhim vaziyetleri hal ile urat mzdan, hlsaten Sivasa yazlmam. Gerek zzet Paa lyihas ve gerekse smet beyin bu manda meselesi hakkmdaki mektubunu ehemmi yetine binaen aynen yazyorum. (1) Mir zzet Paann lyihas
Hkmeti Osmaniye le dveli itfiye arasnda akdedilecek sulhe dair baz m utalat hususiye Mukaddeme: Mensup olduumuz manzumei ittifakiye ,tarihte misli ndir bir malubiyeti elme ile husemamzm iradesine inkiyad mecburiyetine dtkten sonra devletimizin bil hazer ve l noksan haritai lem ve lemi siyasetde arz vcut (1) Amerika mandas kabul hakknda, Sivas kongresinden hemen drt ay son ra dahi, smet beyin muhaberat mhim olduu iin bu bahse hiye ediyorum. Bu: suretle bu mhim bahis bir arada mtala edilmi olacaktr. (smet bey, Trkiye Cumhuriyeti ilk bavekili olan smet Paadr).

www.ceddimizosmanli.net

edebilmesini temenni ve tahayyl edebilecek dnyada bir ferdi kil tasavvur olu namaz. Ancak m etalip v e mstediyatmz sulh konferansna arzdan evvel m ukarreratmda hak ve adli rehber ittihaz edeceini resmen ve alenen vaad ve temin eden, dveli mttefikai galibe ve lsima Amerika ricaline suali atiyi irada ihtiya vardr: D veli mttefika, bizim hakkmzda emsali tarihiyeye ve mileli Nasraniye hakkn da tatbik olunan muamelta kyasen mi ity hkmedecek yoksa taassubu diniye ve ihtirasa t ftuhatcuyane mi tbi olacak. Sulh muhtrasna M sy Klem ansoun mukarreratmda murahhasmzn Trk:

verdii cevapnamede Osmanl Devleti ve

milleti deta kabiliyeti medeniyesi dn ve idarei mstakileye gayri salih bir hk met ve millet eklinde tasvir edilerek pek mahdut bir dairede kk ve hafif bir devlet haline ifra olunmak niyetleri ihsas edilmektedir ki bu endienk suale saik olan da ite bu ifadat ve istilzam ettii teessrattr. B ir iki asr evveline kadar dnyann hemen bilcmle devletlerinde cari olan idarei mutlakai mstebide, yakn vakta kadar Devleti Aliyei Osmniyede dahi hkmran idi. Ancak o zamanki ida remizde dveli saireye kyasen mehud olabilecek fark ve istisna belki de lehimizde ahadet eder! Yine dveli mtecavirenin ve l sima bugn dar inksam ve ink raz olmu olan R usya ve Avusturya mparatorluklarnn cepheden merdane b ir surette ykamadklar bnyan metin devleti, fesad ve inhil dahil ile dar dehen etmek iin milleti hristiyaniyeyi tevik ve ifsada kyam ettirdikleri tarihe k a dar mileli mezbure hakknda devletin muamelesi gayet mfikane ve himayetkrane idi ki; b u kaziye (U m u ru hariciye ve mliyemizin ve hatt harbiyemizin bunlarn yeddi emanetine tevdi edilmi bulunmas gibi vekayi ve vesaiki tarihiye ve) elyevm bu akvamn elimize getii zamandan daha kesirladet daha zi servet ve tekabl olarak (Aleyhimize kaim v e ) mevcut olmalar gibi parlak bir vakai gayretfeza ile mbrehen bir hakikattir. Zaman evket ve istilsnda bunlar seyf ile slm beynin de tahayyre muktedir olatf ecdadn srf evamiri diniye ve hissiyat insaniyeye te baan gsterdikleri bu merhametin ahfad hakknda mkfat bilmem ki bu hl mi olacakt? Rum lar bir buuk asr evvel ifsadat siyasiyesine mebni selbolman b ir patriklerinin matemini tutarak lemi naraniyette aleyhimizde propaganda icrasndan: geri durm am akla iseler de erbab insaf ve tarih inasn lem bu vakay o devirlerin* zihniyeti ile muhakeme ve Avrupada mesbuk olan emsalile ederler ise mazimize dair bir hkm dilne it ederler. rnunsifane mukayese Geri son asrlarda ahirahr

terakki ve medeniyette ve bilhassa sanat ve marifette A vru padan geri kaldmzve bunun neticesile siyaseten, kuvveten, ve serveten duar inhitat olduumuzu iti raf zarur ise de tab'ai hristiyaniyedeki temaylt iftirakcuyane ve bundan kesbi kuvvet ve muvaffakiyet eden harici mdahaltn entrikalarn ve kapitlsyonlardan mtevellit tarihinden kliiyen taas. bu baptaki tesiratndan ve ikbal devrimizin

edlierek bu inhitatn rk bir ademi kabiliyete atf ve isnad muvafk hak ve insaf deil dir. Yine dahildeki ihtilfat mezhebiyede ve bunun bir idarei merutada mucip* olaca teevvat endiesinden dolay A vrupa hkmatndan bir asrlk bir teehhrle nihayet devletimiz de dahi idarei meruta iln ve kabul olundu. (1908). phe yok. ki byk bir endie ile tahmin ve intizar olunan ihdrasat ve teevvat zuhura gele rek ve neticede bir harbi meuma srklenerek bu akibeti feciava dar olundu. M a a haza bu ahvalin mesuliyetini btn millete tahmil etmek istemek, bu gibi ahval ve ihtillatta teferrd eden (Diktatrlerin) ihtirskr resann milletlerin mukadderata ile oynayageldikleri hakknda grlen bir ok emsilei tarihiyeyi inkr eylemek de mek olur. Ahiren serzedei zuhur elan Ermeni ktali geri Trk milletinin ekseriyeti azimesi tarafndan nefretle telkki edilmi ve maatteessf u zaman mhimde baz firka mnazaat ve mnakaat tavikat ve teredddat mucip olmasa fail ve mrettipleri cezay sezasnn oktan verilmi olaca tabii bulunmu ise de bu fiili m n ferit hakknda hkm kat verilmezden evvel Ermenilerin de e fa l ve cinayat mthielerinin rnunsifane bir surette tahkik ve muhakemesi icabeder. nin Ermeni milleti zaman harpte hkmeti rnetbuasna kar kyam bir ihtilli siyas addolunsa

www.ceddimizosmanli.net

bile asrlardanberi beraber yaad dier bir akide erbabm eyh ve ab, kadn, er- , kek demeyip ldrmek, yakmak, rzna tecavz etmek, kundakdaki ocuklarnn ecsadmdan arm alar yapm ak nisvann toplayp dman mstevli efrad iin krhaneler ihzar etmek beynindeki fark erbab insaf tyin ve bunun mstelzim olaca infialt edideyi takdir ile Trklerin saffetle itiraf ettikleri crmleri iin hi olmazsa esbab muhaffeden addeyler. htilli kebir ve nihayet N apoyonun istil m uhareba ile tam bir rubu asr vrupay kana boyadktan sonra bir malubiyeti elme ile tes limi silh eden Fransann V iyana Kongresi tarafndan dar edildii mcazata kiyasen hakkmzda tertip olunacak muameleye denilecek yoksa da M sy Klemansoun makalesinden ve baz dveli muazzama ve sagirenin teebbsat ve tecavzat harisasmdan istidlal olunan sureti hallin mevut olan dil ve nsfete iktiran etmeye cei derkrdr. te u mukaddeme ile dveli muazzamanm hissiyat mutediletkra nesine mracaattan sonra metalip ve temenniyatmz bervechiti serde jptidar olunur. Hukuku esasiyei siyasiye ve tekilt corafiyece tebeddlt Devleti liye ile akdolunacak musalhada nazar dikkate alnacak nukat mhimme bervechitidir: 3) H ilfet; 2) Vilyat arabiye; 3) Boazlar ve stanbul; 4) Ekseriyeti mutlakas slm olan ve ayn zamanda Rum ve Ermeni akalliyetlerile meskn bulunan asyay sura vilyat. ' 1) H ilfet: M srda bulunan Halifei Abbasinin bilnza Sultan Selimi evvele terk ve teferruu ile beraber Mekke Emirinin dahi m uvafakat ve mutavaat ile hilfeti slm iye Hanedan celilan Osmaniye intikal etmi di. Geri baz mezahip hil fetin li Resule ve Sadat Fatmiyeye mahsus olduu iddiasnda bulunmakta ise de rtihali resul ile beraber hilfetin Hazreti Ebubekre intikali bu dvann butlann is pat ve irae eder. Ancak ayet Avrupaca bizim bu kanaatimiz hilfna bir fikir ve arzu mevcut ise bu meselenin bir meselei mahsusai islmiye ve diniye olmasna mebni bunun dveli muazzamaca fasl cihetine gidilmeyerek b% nelislm hal olunmas iin bir are taharrisi adalete daha tevafuk eder. (Fikrim ce btn diyar islmdan bilintihap bir yerde Tercihan stanbulda cem olunacak bir meclisi ulemann ekseriyetle verecei karara tebayiat olunabilir.) B ir de uras nazar dikkate alnmak lzmdr ki tedenberi hilfet meselesi beynelarap ve beynelislm bir ok ihtilfat sifki dem ay mucip olmu olduundan bugn hilfetin baka bir hanedana tefvizini ye niden bu gibi teevvat ve bundan istifadeye yeltenmek isteyen baz dveli nasraniye beyninde de mnazaat istilzam edecei akvay ihtimalttan olmakla m alahaten caiz deildir. 2) Vilyat Arabiye: Hicazn mstakil bir hkmdarlk halinde tee^riil bir emrivaki olup bizce de artk denilecek bir ey kalmamtr. nk zmrei liye ile ittifak ve beraberce irakai dem bu hakk erif Hseyine bahetmitir. Ancak hilfet meselesi lehimize hal olunduktan sonra Saltanat Osmaniye ve Hicaziye arasnda takarrr edecek bir surette haremeyni erifiyne mteallik hukuku hfetin tyin ve takrir ettirilmesi lzm gelir. M sr hakknda da alkadar olan dveli gaibenin tek lifine bilkayd art tebaiyyet mecburiyeti derkrdr. Filistin yani Arz mukaddeste milliyet prensipleriyle tearruz eylemiyecek bir hududu muayyene dahilinde olarak beynelmilel ve beyneledyan bir idare tesisine raz olmak mecburiyeti grnmektedir. Arabiylasl olan ve arapca tekellm edilen Suriye ve Irak vyatna gelince bun la rn tamamile muhtariyeti idariyelerini devlet tasdik eder. Ancak bunlann bizden klliyen infikk ederek birer suretle Avrupa devletlerine ilhak edilmelerinin Viison prensiplerine tevafuku kabul ve tasdik olunamaz. Dier cihetten bunlann Hicaz h kmdarlna verilmeleri, ahalisinin dahi itiraf vehile mezahiri gna dai olaca gibi bsbtn hali bedavette bulunan Necit imaretleri misill ibu vilyat mtjemeddinenin dahi kk emr veya sultanlarn idaresine tevdi olunmalar da m e ray arabn mmasedat malmelerine binaen mahzurdan salim grlemez. B u m masedat ve mehazirin nn almak iin bun lan ksm ksm baz A vrupa dveli m u azzama snn ziri mrakabesine vazetmek de Arabistann mukasemesinden baka bir

www.ceddimizosmanli.net

m nay tazammun etmez.

Binaenaleyh Suriye ve Irakn sabk Macaristan Kraliyeti

derecesinde bir muhtariyeti kmilei idariye eklinde Zat ahanenin hkimiyetine tevdi edilmesi ve ondan, sonra Trk vilyat hakknda zikrolunacak devleti mzaharenin bir mddeti muayyene iin kontrol ve muaveneti tahtnda bulundurulmas en salim bir sureti hal gibi grnmektedir. M aalaza bu hususa muvafakat olunmad takdirde bu bapta reyiam usulne mracaat olunmas muvafktr. 3) Boazlar ve stanbul: Boazlarda sureti :| da.inede serbestli mruru kabul etmek gayr kabili ictinabdr. Ancak medhallerin temellk ve emr muhafazas a yan mnakaadr. nk bu kadar mhim olan nkat mdafasz braklacak olur sa harbi daha evvelden tasmim eden bir devletin zaman lzmnda vaziyet etmesi bir emri tabiidir. Binaenaleyh bunlarn hodbehot eddine hak ve salhiyeti olmamak ve bu meselede Cemiyeti Akvam a kar mesul olmak artile kemaken devleti liyeye braklmas en tabii ve ahsen bir aredir. stanbulun Devleti liye payitaht olarak kalmas iin bir ok esbab ve hukuku tarihiye mevcuttur. Binaenaleyh bu bapta son dereceye kadar srar mecburiyetindeyiz Ancak stanbulun kaplarnda bir Bulgar veya Y unan hkmeti bulunursa artk bu ehirde asayi ve istirahat mit etmek pek vahi olur. Binaenaleyh ya Devleti liyeye ekseriyeti mutlaka s nfusu islm olanTrakyada bir hududu meyyitei sevkulceyiye vermek veyahut ark ve G arbi T ra k y ad an ' mrekkep bir hkmeti mmtazei islm iye1tekil etmek mecburiyeti vardr. 4) Ekseriyeti mutlakas islm olan ve ayn zamanda Rum ve Ermeni akalliyetlerile de meskn bulunan A syay sura vilyetleri: stanbul dahil olmak zere Trk ve K rt vilyatnn tamamen Devleti A liye arasnda bulunmas lzmeden ve ica ba t muadelettendir. Yalnz anasr hristiyaniye ekalliyetinin mddeiyat muhtac mnakaadr. B iz tide bahsolunacak ve bir ecnebi devletin mzaharetine mstenit olacak bir idarei muvakkate ile ekalliyetlerin serbesti! inkiaflar tamamile temin edilmek ve idarei muvakkatedn hitamndan sonra dahi devam etmek zere beyni mizde kalmalarna ezcanu dil haheker ve tarafgiriz. Ancak kendileri artk bizimle yaam ak istemezlerse dveli muazzamai mtemeddinenin ekseriyeti islmiyeyi ekal/ liyetin idaresine verip mahvetmek gibi bir hakszl ihtiyar edeceine ihtiml vere mez. Cihan medeniyetin vicdanna mracaat ederiz. K rk sene kadar evvel Yunanis tana ve Srbistana terk edilen arazimizde, bulunan ahaliyi islmiyeden ka aile k a l mtr; halbuki zulm .ile tehir edilmek istenilen Trk idaresinde mevcut olan m il yonlarca ahaliyi hristiyaniye dvasdr ki u sayfalardaki feryad muhikkmizi mak kalbimizden koparyor. Binaenaleyh H ukuku mebbedei tarihiyeye malik bir m il B u bapta tylbeyan are ayan tetkik ve te let ve mezhep evlt ve erbabnn bu asr medeniyette helakine mahal vermekten ri cali mtemeddine tevakki etsinler. emmldr: Balkan harfaindenberi Yunanistan elinde kalan ahaliyi islmiyenin adedi nfusu ve miktar arazisi ile Asyay sugradaki Rumlarn adedi nfusu ve miktar ara zisi mukayese edilerek- islm ve lristiyan beyninde bir nfus ve arazi mbadelesi ic ras (B ittabi bild cesimei tccariye mstesna) badelharp devleteyn beyninde ta V e hatt karrr eylemi olduundan bu esas zerine sureti tesviye bulmak taht imkndadr. Ayn muameleyi Ermenistan hakknda da tatbik edebilmek mmkndr. daha pek kolaydr. nk bir ksm Ermeninin biraz arka ve Trk ve Krdn b i raz garba alnmasile mesee hal olunabilir. Yalnz her iki cihetin menabi ^ g jn e h a rici ticariyeyi bahriyesi ve hudud sevkulceyiyeleri keyfiyetin dahi tahdidi hudut ko misyonlar vastasile bilhare sureti muhikka ve dilnede nazar lzmdr. dikkate alnmas

M anda meselesi ve netice: Devletin u dar olduu hali zecrette ve akvam ve edyan muhtelife beynindeki ihtilfat ve mnafesat iinde alelhusus taht tehdidinde bulunduumuz zarureti maliye muvacehesinde bir idarei salime tekili pek kolay bir mesele olmad gibi dveli galibenin dahi alacaklarndan harp zarar ve ziyanla rndan ve bir ok imtiyazatndan dolay metaddit hukuk dvasnda bulunmalar

www.ceddimizosmanli.net

vesaire gibi sebeplerle her halde u son zamanlarda M an d a lfz ile bir mzaharet ve murakabe olmakszn devletin temini hayat kabil

eda olunan olamayaca

ma her bir sahibi fikri selimce kanaat olunur. M an d a tabirinin mul pek malm deilse de saltanatn hakk kaza ve temsilinin mahfuziyeti, M an d a emrinin nfu su cri olmakla beraber kuvva ve heyeti teryenin bekas, cemaatlerin serbestli inkiaf ve mezship ve tedrisatn hrriyeti tammes, devleti mzahire me murinin kontrol altnda yerli memurlarn da kiliyetle temeiyeti umur etmesi, m i lis tarznda olsun bir ordu tekil edilmesi, mtekaidin ve eramil hukukunun gzetil mesi gibi hususatm urutu esasiyeden olmas iktiza eder. B ir de mandater olan h kmetin kontrol kfi grlerek her gna kapitlsyonun sureti katiyyede refi de ehemmi umurdan ve iktizay madelettendir. Ondan maada M a n d a nn mddeti .mphem tbrat ile ifade edilmeyip behemahal 15 : 30 senelik muayyen ve mahdut bir mddete mnhasr olmas lzmgelir. Erazii devletin mteaddit M a n d a la ra tak simi inkisam kafisinden baka bir ey addolunamaz. Binaenaleyh Asyay sura ibih ceziresi (T rak y a ve stanbul ile beraber) ve Arabistan vilyat hakknda balada dermeyen olunan teklifin kabul ettirilmesi takdirinde vilyat mezkrenin dahi m uay yen ve kati bir mddet dahilinde br tek mandaya tevdi olunmas istikbal ve hayat devleti kfil yegne sureti haldir. B u mandann Avrupa dveli muazzamasndan bi rine tevdii halinde bir ok muhasedat tevlit edecei gibi istikbalimiz iin de hayrl olmaz. Binaenaleyh bu umum mandanm Amerika hkmetine tevdi olunmas ensebdir. Anadoluda ba gsteren ve bir ok teevvat ve s ifk j^ g m a y a sebebiyet ver mesi mstabad grlmeyen itiaatm n alnmas iin bir an evvel lemi mede niyetin su tedbire tevessl etmesi bir vazifei insaniye olduu gibi bu teevvatm tesiri ile izmihll ve inhilli katiden kurtulmak iin bizim dahi bir an evvel bunu tale b etmeklliimiz ensebedir. Vaziyeti hazrai siyasiyeye gre Sivas kongresinin drt devlet mmessilinden Amerika mandasn taleb etmesinin pek mhim bir faide te min edecei ve rekabeti malme kefesini lehimize mhim surette ar bastraca tek l i f ve beyan olunur.)

Lyihann esas ile ahval arasnda mnasebet yok. Lyiha u esasa gre yazlm: 1 lemi medeniyet halimize acyabilecek! meray arabn nuhasedatmdan, Trkiyedeki itiam Trkiyeyi batrdndan bahsede rek insaniyet hisleri uyandrlacak. 2 Anadoluda itia ba gstermi, bu da kan dkmeye sebep -olacakm. Bunun iin bir an evvel lemi medeniyetin, bu teevvatm tesirile izmihlal ve inhilli katiden kurtulmaklmz, bir vazifei saniyesi imi! 3 Suriye ve Irak vilyetlerinin bizden ayrlmas Vilson prensip lerine muhalifmi. Buralarn Macaristan kraliyeti derecesinde bir muh tariyetle Zatahane hkimiyetine tevdii veya reyi ma mracaat olun mas. 4 Milis tarznda bir ordu tekili imkn tasavvur olunmak. 5 Sivas kongresi Amerikan mandasn istiyoruz deyince memle ketimizi paylaarak, yer yer igal eden itf zmresinin derhal raz ola rak memleketimizi tahliye ve sulhmz imzalayacaklarn kabul etmek. Bu esaslara kar iinde bulunduumuz hakik vaziyet udur: 1 - lemi medeniyet denilen varlk u veya bu mlete acr bir ;efkat kmesi deildir. Bilkis, mill menfaati iin kendisi kadar mute-

www.ceddimizosmanli.net

rakki ve meden bir milleti dahi, gc yettii ve siyaseti msaade ettii gibi bel eder. Harbiumumide aleyhlerine harbe girdiimiz lemi mede niyet ise Trkiye'nin batt gn mukaddes bayram yaparlar. 2 Anadoluda itia yoktur. Balayan mill tekilttr. Bunun sebep olaca izmihlal deil istikll olacaktr. Bunun iin geen vakit lehimizedir. Bir an evvel lemi medeniyetten istimdad izmhllnnizi mu cip olabilir. 3 Suriye Ve Irak! dala devri istibdadda bile bizden ayrlmak iin bir ok cemiyetler tekil ve Fransz ve Ingilizleri de Trkierden ok se ven ve harbiiiinumide aleyhimize dmanlarla mterek fenalklar yapan bu mahlklar, imdi uzun senelerin hazrlklarna inzimam eden istilla rn demir peneleri altnda bizleri isterler mi? Ve Trkler de mtareke den sonra Adana, zmir, stanbul Elviyei selse gibi z millet topraklar igal altnda dururken hl Suriye ve Iraktan bahse yanar m? 4 Terakkiyat hazra karsnda Milis ordusunun bilhassa bizim gibi fakir ve irfan pek geri milletlerde imkn var m? 5 M il mukavemete karar verecei yerde, Sivas Kongresi Ame rika mandasn isteriz dese, aylardenberi ne zorluklar ve ne fedakrlk larla hazrlanan mill tekilt inhill ediverir. Dier devletler, milli cep henin bozulduunu grnce, paralama ameliyatn Manda kelimesile ko layca yapabileceklerdir. Halbuki istikll ak hemen btn ordu erk nn ve yer ^er halk sarm ve bu akla Erzurum kongresinden millet sadas fkrm. Balkesirde, Alaehirde de ayn sesler ykselmi; im di Sivasta btn bunlan muhassalas ile mill kuvvet ebed olarak iz mihlalden kendini kurtaracak ve istiklline sahip bir devlet halinde ya amak mitleri hakikat haline mnkalip olacakt, ite Anadoluda mill kuvvetler arasnda milletin hrriyet ve saadeti iin fiilen uraan gz lerin grd bu hakikate .mukabil, istil altnda hr bir nefes alama yan en mnevver ve en tecrbeli ve hamiyetli insanlarn zan ve vehim leri arasndaki fark... Bu lyihay teyiden ismet beyin gnderdii mek tubu, stanbul hkmeti hakknda dahi faideli malmat olduundan, ay nen yazyorum:
27/Austos/1335 Kardeim Kzmcm; Bundan evvel bir mektup yazmtm, yaknda, otsu, daha almamsmdr. B unun la vaziyet hakknda biraz malumat vermek istiyorum. Fakat hakknda senin bilme diin var mdr? Vaziyet imdi Anadolu ahvali demektir ki buralarda biz onu m balal iitiyoruz. B ir aralk Anadolu halk ile stanbul hkmeti arasnda nifak bulunmamasna pek ziyade ehemmiyet verdik. D ah a Ferit P aa Pariste idi; hkmet de az ok intibah gstermi idi. A li Kem l bey o srada ekildi. H arbiye Nezaretine de zzet paa veya Fevzi paa gelecek gibi idi. K a b u l etmediler. Sonra Ferit Paa da geldi. Yeni hkmetler teekkl etti. Tekilt millye hususunda Ferit Paa, Ruhi, A li Kem l bey vesaire gayn kabili telfi adm lar attlar. Bugnk yekdierine ta mamen zd ve hasm telkki hsl oldu. Fakat imdiki Adil bey - Sleyman efik P a a hkmeti btn evvelkilerine ameli bir surette ta karmaktadr. . d il- bey maatteessf tamamen ngiliz dncelidir. Ahalide ademi tasvib artp, anlarda mev-

www.ceddimizosmanli.net

dlerinde here badabad drmek fikrinde bulunduka... Tedricen sukut ettiklerine ve bugn ngiliz vesair ecanibin ayak takmlarnn elinde bulunduklarna kanaatim var dr. Siyaseti bizde tedenberi iki yzllk, hilekrlk ve oyunculuk suretinde telkki ettiklerinin en yakn " misali imtisali Adil bey ve Sleyman efik paalardr. Aydndakilere gnde iki defa telgraf eker, bunlarn namuslarna itimad ederek teslimi ne ' fis etmelerini teklif ederler. Geende zmirden bir ngiliz zabiti gelmi, K uvvayi M il liyenin taarruz etmemelerini taleb etmi ise de o srada demi ki: B iz bunlarn ellerin den silhlan alnsn demiyoruz. Dalsnlar da demiyoruz. nk byle bir talebi icra etmek muhildir. Yalnz taarruz etmesinler diyoruz, der. Hemen ertesi gn A d bey ayn nakarat tekrar ediyor: Biz bilkis bunlardan istifade etmek fikrinde yiz ilh... demek istediim tamamen iki yzldrler. tedenberi tasmim ettikleri tebeddlat imdi yapyorlar. Yani kmilen A li N ad ir Paa arkadalarn getirip seciye erbabn ihra etmek. D aha Nazm Paa zamannda Ferit Paa btn kuman dallarn tebeddln ve yerlerine tyin olunan zevatn esamisini mbeyyin bir cedveli bir gn meclisi vkelda okumu Nazm paa kabul etmemi. Nazm Paa epi salim iler grm. Mesel btn Harbiye N azrlan iinde bir ray Askeriye te kiline samimi bir surette alm yegne nazrdr. Btn bu nazrlann hepsi, ilk eraiti kabul edip nazr oluyorlar. Ondaa sonra eraite serfru ar geliyordu. Y a l nz Slyeman efik paa ak ile devam ediyor. Bakalm. Gelir gelmez bizleri tebdil etti. ra zs kabul etmediler. Ahmet Rzay falan tevkife kyam ettiler. Franszlar mdahale etmi diyorlar, tevkif olunmad. ifreler iin kolordulara yazd. K ab u l etmediler. Zabitan grev yaptlar ilh... imdi kudemadan yeni yaplan kadrolann em niyet ve muhabbeti sayesinde temini mevki dnyorlar. Eer Erzuruma gidecek birini bulurlarsa seni de tebdil etmeyi dndklerinde zerre kadar phen yoktur tabii. B u Sleyman efik Paa, zmir fecayiinden sonra bana mracaat etmi Memleket mahvoluyor, taksim ediyorlar... Anadoluda kyamdan baka are yok tur. Konya havalisine gidelim... ehzadelerden birini alp o civara gtrelim... E t rafna toplanalm. Sen de bu ehzadeye Erkmharbiye reisi ol demiti. Ben kendi sine tedenberi emniyet etmediim iin l ve naam bir cevap vermeksizin bamdan savm idim. imdi bu adam bu marifetleri yapyor... stanbulda emniyeti nefs en diesi arttka Ferit Paa her giden Nazrn yerine daha aasn bulmakta devam edecektir. B u mlhaza da unutulmasn. Vaziyeti hriciyeye gelince Amerika H ey eti burada herkesle temas etmi idi. imdi stanbulda belli bal iki cereyan vardr. Amerika, ngiliz taraftarl. ngiliz taraftarn Hrriyet ve tilf, Trke stanbul gazetesi, Adil bey ilh... Mtebakisi Tevfik paa dahil olduu halde Amerika muave neti taraftardr. Evvelce Amerikann kabul etmesi pek pheli olduu iin ngilizler skin idiler. Halbuki, tahmin hilfna olarak, Amerikada Tiirkiyeye gelmek iin temayl artm, neriyat balam olduu iin ngilizlerde de tel artm. stanbul da propagandaya baladlar. Taraftarlann hkmet ile beraber krklyorlar. Istanbulm baz mahallerine beyannameler bile datmlar; ngilizleri isteriz' diye... ngilizlerin emeli bu esnada memlekette, Amerika heyetinin tahkikatn ve temayltn iptal edebilecek cereyanlar izhar ye iln ettirmek, bu suretle bir defa Amerika iini suya drdkten sonra yine bildiklerini yapmaktr diye tahmin olunuyor. Korkuluyor ki btn A syay eline geirmi olan ngilizler, yegne kabiliyeti harbiye ve ihtilliyesi olan Trkiyeyi elinde bulundurarak tamamen rtp mahvetmek is teyeceklerdir. Eer Amerikann gelmesi suya derse ngilizler iin bugnk tak sim vaziyetini tevsi etmekten baka yaplacak bir ey yok gibidir ki, ngilizlere di erleri bu hususta muavenet edecekler, muhalefet etmeyeceklerdir. Eer Anadoluda halkn Am erikallar herkese tercih ettikleri zemininde Amerika milletine mracaat -edilse pek ziyade^iaidesi olacaktr, demliyor ki ben de tamamile bu kanaatteyim. B tn memleketi paralamadan bir Amerikann mrakabesine tevdi etmek, yaayabil mek iin yegne ehven are gibidir. Fakat bugn bu kanaatin kymeti onun izharmdadr. Ayrupamn Amerikann pazarlk ettikleri bir zamanda Amerika lehine bir

www.ceddimizosmanli.net

koz gstermektedir. Sen Erzurum'a giderken bana Korkuyorum ki seni bir eye kartracaklar demitin. Evimden dar kmadm ve hi bir eye karmadm. (1) Fakat muhitim kart. Ben karmadm da ne oldu. Hi. Sekiz ay evimde oturduk tan sonra bir gn ardlar. ray asker tekil ettiklerini ve beni de oraya tyin ettiklerini bildirdiler. B ir hafta sonra affettiklerini sylediler. K im istemiti, sonra ne-sebeple affettiler; bilen ve syleyen yoktur. Anadoluya silh ve cephane giderse ben gnderirmiim, hep ben idare edermiim Adil beyin kanaati bu. Merkumun her bildii ite byle ise vay milletin basma. Dahili nifak, hkmetle millet ara sndaki iftirak, en soysu z en alak ksmnn idare banda bulunmas gibi ahvalin memleketi daha nice felketlere gtreceine phe yoktur. Fakat erbab namus iin bir are burada yok. Anadolu'da anari gnden gne artyor. Hkmetsizlik hergn daha ziyade tebarz ediyor. B u hl yalnz bana zim bir felkettir. En muktedir hkmetler, en temiz insanlar bu anariyi senelerce tedaviye ve mahvolan nfuzu hkmeti iadeye teebbs etseler muvaffakiyetleri phelidir. Bilkis tu tulan sekim yolun ined ve srar e takibinden mtevellit netayic bakalm ne ola caktr. te biz evimizde, hi bir kimse ve hi bir eyle alkadar olmakszn (H k metin kanaatine ramen) ahvali byle teessrle gryoruz. Dilhun oluyorum. D u a dan baka elimizden bir ey gelmez. M alatyallar bana M alatya mebusluunu teklif ediyorlar. Sen ne dersin. Gzlerinden perim, seni barma basarm sevgili kar deini Kzrncm.
f

smei K as

R au f beyin gzlerinden perim. M. Keml Paa ile Refet bey bugnlerde tamonuya geliyoranni diyorlar.
9

smet beyin bu mektubu 1 Haziran mektubu gibi Istanbulu olduu gibi tasvir etmi ise de Anadolu hakknda hi isabeti nazar yok. Aadoluda uriten, anariden ve neticesi zim felketten bahsediyor. Halbuki drt kolordu arasndaki irtibat ve samimiyet ve Kuvvayi Milliye le vahdeti hareket bilkis iyi vaziyete doru gidiyor. Anadoludaki asyi belki her zamankinden iyi bir haldedir. smetin ahvali ruhiyesi kavi iradeye teslimiyet olduunu bildiim ve stanbulda Mustafa Keml Paa, ile hkmet tekili hakknda bir cereyana kaplm olduunu grdm iindir ki, stanbul'dan ayrlrken, bana olan byk itimadna istinat ederek Bu dva silhla hal olacak. Korkuyorum ki seni mnasebetsiz bir ie kartracaklar. demitim. smet mektubunu 27 Austosta yazm. Bu tarihte Erzurum kongresi beyannamesinden de haberdar iken unun bunun tarafmdan hazrlanan Amerika mandas cereyanna mkemmelen karm ve mtalatie de bana tesire alyor. Yalnz onun yazmad mhim bir nokta var. O da, zzet Paadan hi bahsetmeyerek, Tevfik Pa sa ve mtebakisi diyor. Halbuki zzet Paa lyihasn Saffet Beyle o gn deriyor ye o takip ediyor. Bunun sebebi, ara sra ahvali ruhiyeden bah(1 ) Benim, korktuum olmu. smet Amerika mandas taraftarlar tarafndan l zm kadar bir eye karm. Bunu st cmlede yazmakla beraber, hal bir eye karmadm diyecek kadar sf bulunuyor. Kart iin de Kuvvayi Milliyemizin istikametini tebdile almak gibi bir fenalk olduunu fark edemiyor.

www.ceddimizosmanli.net

sederken, kendinin zayf ve rastgele uysal olmasn tenkiti ediim. Mek tubunda zzet paann tesiri altnda grlmemek iin bu isimden bahset miyor (1). smet mektubunda pek mhim bir eye daha temas ediyor, 4 diyor ki: Istanbulda emniyeti nefs endiesi arttka Ferit Paa her gi den nazrn yerine daha aasn bulmakta devam edecektir. Bu miilhasa da unutulmasn. Bunu daha evvel grdk. Bu bir mlhaza deil bir maraz ruhiyedir. Her mstebit ruh. her haris dima bu maraz rubiyeden kendini' kurtaramam. Tarihi siyas her millette bu kabil hkmdarlan, ba vekilleri ve encamlarn kaydetmitir. Bizim de mill kabili yetimizin inkiafna kadar bu hastalkla mall balarn belsn ekeceimiz tabiidir. 4/Eyllde gelen stanbul malmat: stanbul Hkmeti Topu ve Svari Mfettilikleri ve Akdeniz mevkn mstahkem kumandanl lyedilmi, stanbulda onuncu frka kumandam Keml Bey, on ikinci ko lordu (Konya) kumandam Salhattin Bey Harbiye Dairesi Mdrlne kararmza muhalif olarak gitmi. 5/EyliUde Sivasta Heyeti Temsiliyeden Kongrenin ald hakknda u ifre geldi: '
. ~ *

J 1 J ^ s | |
.y

----- > ...... ....... ........... ....... ......-

(1 )

smet Sivas kongresi mukarreratma vkf olduktan sonra dahi bu Bu

Am emhim

| | | |
f

rika mandas lyihasn benden bir tekdir alncaya kadar takipte devam etmitir; yahut zzet Paa kendisine nafiz bulunduundan devam ettirilmitir. meseley ayn bahiste mtala iin buraya kaydediyorum: ay sonra Sivasta heyeti temsiliyece bir itima akdie burada siliyeye dahil kumandanlar, linin nerede toplanmas eceiz diye karar verilmiti. ksmen dahil olm ayanlar da Bahsinde gelecektir. Sivas kongresinden iki ksmen heyeti temtarzda gebulunarak meclisi m il-

muvafktr ve k a t i harekete ne zam an ye ne

| I f 1

B u itima Terinisani ortasndan

nihayetine kadar devam etmiti. Knunuevvelin birinde ben Sivastan hareket ettim. 9/Knunuevvelde Erzuruma geldim. Ben yolda iken 6/Knumevvelde M . Kem l Paa Brzurumda kolordu kumandanlna u ifreyi yazyor: S ivas: . . 15. Kolordu Kumandanlna 4/12/1335 gelmi

; j |

stanbulda M iralay smet beyden alnan ifrede mezunen E m ru m 'a

olan Erknharp binba Saffet beyin bir lyiha getirdii ve bunun, telgrafla H ey eti temsiiiyeye bildirilmi olduundan bafasouamakadr. Hey*eti Temsiiiyeye filhakika butta dair arat vaka olmamasm ve ne suretle idi iarm rica ederiz. (M u stafa K em al). 3. K olordu Kum andam .

J | i

Salhattin

Vekilim M ira la y Manastrl Kzm Bey de B u zzet P aa lyihas di: Arz edilmiti. F ak at dosyalar 'K zm Karabekir Paada olduundan avdetinde m almat daha ziyade teyid ve terih olunacaktr cevabn vetni. Benim Erzurum a
muvasalatmda sual ve cevab gsterdi. H i cevap vermeyelim dedim. Onlar bir

| ;

www.ceddimizosmanli.net

Sivas: ; 15. Kolordu Kumandanlna B ug n 4/9/1335 Sivas kongresi sonrada biltfihi taal kad olarak riya 4-5/9/1335

sete M ustafa Kem l Paa, riyaseti saniyeye R a u f bey ve sm ail Fazl paa intihab /olunmu ve mzakert balamtr. H e y eti merkeziyelere m alm at itas mercudur. (H e y eti temsiliye) 3. K olordu Kum andan

Salhattin

u cevab yazdm ve gelen malmatla birlikte btn ark mntaka sma tamm ettim: .
daha sorarsa ben yazan m. Gerek Sivas Kongresinin ve gerekse bizim yeni verdii miz kararlarla bu lyihann zerre mnasebeti yok. Benim de artk manda m uha beresine tahammlm yok. L yiha naslsa gitmemi!.. Aradan bir aya yakn zaman geti. Artk meclisi m ebusan stanbulda tutmak hazrlklar oluyordu. 31/Knunuevvelde v Deraliye: 29/12/1335 B olevik u lerin m uvaffakiyet haberleri de geliyordu. -ifreli telgrafnameyi aidim: smet Beyden

15. Kolordu Kumandan Kzm Karabekir Paa Hz.


H ey eti Temsiliyeye hasbelcab ektiim telgraf name ile aldm cevabn lerini zirde arz ediyorum. Lyihann size suret

getirildii, sizin vastanzla isl olunduu

m alm olup H ey eti Temsiliyenin mtalasn bilmek de lzm olduundan mstacelen bu hususta tavassut buyurulm as rica olunur. M iralay smet

Mustafa Keml Paa Hazretlerine Mahsustur,


Binba Saffet bey mezunen Erzuruma giderken bir lyiha sureti gtrm idi. B u lyiha Erzurum'dan H ey eti Temsiliyeye telgrafla verilerek nezdi lilerinde m al m at hsl edilmitir. Lyihadaki esasat H ey eti Temsiiiyece kabul olunmu m u var bize dur? B u hututu umumiye dahilinde icabnda mdavele efkr etmekte mahzur mdr? - . ' C. Sureti katiyyede Saffet beyin Erzurum a getirdii zzet Paa lyihas gelmemitir. H ey eti Temsiliye namna

M evki Mstahkem Kum andan M iralay

Mustafa Keml

evket

Manda meselesi iin artk mnakaa edilecek i kalmamt. Daha 25/Eyllde Erzuruma gelen Amerikal General Harburta bu babta sylenmesi icab edenleri syledim. Sivasta da sureti katiyyede mcade leye karar vermitik. smet Beye ve Heyeti Temsiliyeye 336 senesinin ilk hayrl ifresi olarak unu yazdm: ' .. .

www.ceddimizosmanli.net

Sivasta 3. Kolordu Kumandanlna 1 ederim: bu telgrafnamei aciznin Sivas kongresine takdim buyurulmasn! rica

B y k felketler karssnda vatan ve milletin felah mesudu gibi m ukad Anadolunun ve bilaistisna btn milletin tamamile

des bir gaye ile mcehhez olan U m um Anadolu M ill kongresinin mbeccel bir gn de kadm takdis eylerim. meru ve hrmete ayan olan seday mevcudiyetle m ali mukaddesesini tabii olarak byk mitlerle takip eyleyen ordumuz, vatann nuru necatn Cenab Hakkn ltuf ve kereminden ve bu kudreti ezeliyeye daima dindarane merbut bulunan milletimizin azim ve iradesinden temenni eyler.

E rzuru m : 1/1/1336 H e y eti Temsiliyeye smet Beye yazdm ifreyi aynen arz ediyorum: stanbul M evk ii Mstahkem Kumandan Miralay evket Beye smet Beye: zzet Paa lyihasnn hututu ve mevadd aslivesini daha Saffet bey iken 9/9/1335 tarihile sordum. M . K em l Paa hazretlerine yazmtm. Kendilerine burada.: bunu

Eer bulamazlarsa tekrar ve aynen yazacam. Yalnz byklerimiz Sivas Lyiha A r a Trkiyenin mandas gibi mesaili muhtevi. B unlar ise kongre Geende -

Kongresinde milletin verdii karan da bu lyiha ile karlatrsnlar. bistan ekli idaresi, kararnda sarihtir.

M illet mttefikan kararn vermi iken zti bir lyihadaki esa-

sat mnakaa veya kabule H ey eti Temsiliye salhiyettar deildir. yordu. Bittabi fena bir vaziyette kald.

rksulu M ahm ut Paa da hl Ermenilere arazi vererek tashihi huduttan bahsedi Erzurum ve Sivas Kongreleri kararn b paralatmyacam diye sabk k a V e Krdistan ayrm ay kabul yk zevat gayet esasl okumaldr. bine dahi Trk milletini Arabistam

boyundurua koyuyor.

ediyordu. Kongreler bu hususu pek esasl dnd ve Arabistam dahi toptan b i zimle beraber yutmak isteyen harici eli grd. stirhamm u ki Sivas kongresi mukarreratnda Trk K rd mttehittir. tavassutu pek rica ederim. Kzm Karabekir Yeniden aykr karar gayri mmkndr. hususta dikkat ve Konuulacak mesail kongre mukarrerat zerinde olmaldr. B u

Artk manday kesip atmtm! Saffet bey imdi stanbulda. O da mektupla bu lyihay gnderdikti, bu ne itir diye bana yazyordu. Kimsenin kzmamas iin, yaptm hatrmda mahfuz brakarak, gn dermediimi ifa etmedim. 7/Knunusanide Heyeti Temsiliyeden cevab aldm:
A n k a ra : 6/1/1336 a Onbeinci Kolordu Kumandan Kzm Karabekir P&a Hz.

C : 1/1/1336 ismet beye mezkr lyiha hakkmda it buyurulan cevap pek m u sip ve m uvafk grlmtr. Arz teekkr ederiz. H ey eti Temsiliye namna Musata Kem l 20. Kolordu Kum andan M ahm ut

www.ceddimizosmanli.net

Sivasta

3. Kolordu

Kurnandalna,

beray

malmat

civar

kolordulara

.bilcS rilmitir. 15. Kolordu Kum andan M irliva ^ Kzm Karabekir

...

17 Austos tarihli Tan gazetesinden ran hakknda malmat: n gilizlerle ran hkmeti arasnda bir itilfname akid olunmutur. Bu itilfnamede Fransay encligenk eden meseleyi ticariye deildir. 1907 de Rus-ngdliz itiifnamesi de rann istikll ve tamamiyetine riayet etmeyi mtekabiler, taahht etmiti. Ayn stikll ve tamamiyet kelimelerinin yalnz itilfnamede dahi istimi olunmasna nazaran onlara da (1918) senesinde 1907 senesindekinden baka bir mna vermenin mkl olduu taldir edilir. Siyaseten vrupada itilfnamenin muhteviyat tamamen malm olmad halde dah rann istiklline bir darbe tekil ettii suhuletle anlalr diyerek uzun mtalaalardan sonra: Biz Vilson prensiplerine sadakatimizi muhafaza ediyoruz. Sulhn muhafazas iin yegne are bu prensiplere sadk kalmaktr. diyor... Gz nnde, dnyann en eski ve en asl bir kavmi olan Tiirkleri taksim ederken, ran hakknda Vilson prensiplerinden bahsetmek ne mstekreh bir maskara lk Menfaatlerine gelen yerde nsniyet! Prensiplerini fiilen yan ta rafta ayaklar altna almken lfzan telffuzdan biz Trkler hakika ten iftarmz. ok defa ektiimiz de harice kar asaleti ruhiyemizle hareket etmektendir. On nc kolordudan aldm tideki mhim malmattan Malatyada baz teebbsler grlyordu. Elziz Valisinden sormakla beraber, mahallinden tahkikata baladm. Bedirhan ailesinden Celdet ve Kmuran ile Diyarbekirli Cemil Paa ailesinden ve firarilerden Ekrem na mndaki ahsn silhl Krtler muhafazasmda ve vaktile Diyarbekir vilyetinde aleyhimize propagandalar yapan ngiliz Binba Noel refaka tinde olarak Elbistan ve Arga^iizerlerinden 3/Eyllde Malatyaya gel dikleri ve mutasarrfla belediye reisi tarafmdan istikbal edildikleri; Bin ba Noelin Trk, Ermeni ve Krt nfusunu tetkik etmek zere hk meti merkeziyenin msaadese dolatklarn syledii ve fakat yetkim de vesikas almad, Malatyadaki svari alaynn mevcudunun azl dolaysiyle derdestine cesaret edemedii, bunlarn derhal tevkif ve mu tasarrfn azli iin stanbula mracaat ettii bildiriliyordu. Bunu 6 Eyllde Sivas kongresine bdrdim. Elziz Valisi Ali Galip beyin cevap gn sonra da Boleviklerin Odesay zapt ve stanbul'daki Ame rika gemilerinin Amerikaya avdet emrini aldklar haberi geldi. Bun dan iki gn sonra yani 12/Knunusanide stanbulda Meclisi Mebusan ald. Bu iten zannederim en ziyade zlen ben olduum iin manda nn mrd olmasndan da en ziyade sevinen bendim.

www.ceddimizosmanli.net

vermediini, bilkis aleddevam, muzir ve cereyan milliye muhalif telg raflar Babliye de ektiini rendim. Bunu da Sivas kongresine bil dirdim. htiyaten Mamahatundaki Svari alyana da hazrlk emri ver dim. Celdet ve Kmurain Krtlk propagandas iin geldiklerini da ha evvelden haber almtm. Fakat imdiye kadar aldm malmata gre Krtlk kyam gayri muhtemeldi. Mevzii bir hdise yapabilirdi. Sonradan anlald ki bu, Sivas kongresini basmak hazrl imi. (1) 6/Eyllde Sivas kongresine stanbul hkmetinin imdiye kadar yapt fenalklar hakknda hazrladmz muhtray yazdm. Yedi se kiz aylk bir hlsa olduundan aynen kaydediyorum :
E rzurum : 6/9/1335 Sivasta 3. Kolordu Kumandanlna ifre: Zata mahsustur. H ey eti Temsiliyeye: Mtarekeden sonra hkmeti merkeziyeyi tekil eden zm relerin ve nazrlarn muvazene! devleti ve hukuk ve haysiyeti milleti pek fena b ir surette bozan rk ve perian siyasetlerinin muhtelif tarihlerdeki ac nmunelerini sureti umumiyede gsteren br muhtray icmalen zire na k eyledim. Hatra gelme yen daha baz mevad olabilir. B un u mahza Sivastaki umum ve mill kongre heyeti muhteremesini tenvir maksadile arz ediyorum. H ey eti marnileyhaya tak dim ve inba buyurulmasn? hassaten rica ederim. E rzurum : 6/9/1335 Sabk kabinelerin crmleri 1 M illete itimad etmemek, millete istinad etmemek kanunu esasiye tecavz, ile millet meclisinin feshndenberi yedi sekiz ay getii halde millet meclisini top lamamak. 2 Seday milleti bom ak; dman maine kar mnhasran tevekkl ve teslimiyet politikas takip ile memleketin baz akamn peyderpey istilya urat mak. '* 3 Kudreti miiliyeyi klliyen inkr ile beraber bunu ecanibe ve dm anla rmza daima kim ve madun bir ekilde gstererek ecanibin vatan ve millet aley hinde elm kanaatlerine ve fena kararlarna saik olmak. 4 M illetin ruhundan doan, ve meru ve kanun oian mill cereyan ve te kiltm datmak, muhaberatn ve revabtm men etmek. 5 Devletin hakk kazasn ve- milletin hukuku istikllini ecnebilerin elinde bazie klmak ve buna daima msait ve bilfiil mzahir bulunmak. 6 Mtarekeden beri dokuz hkmet ve on bir H arbiye Nazr mevkie gelmi, hkmetlerin her biri deta msabaka edercesine biri dierinden daha ciz ve ih m alkr bir yol takip etmi ve her nazr vatan ve millete bim ahaba birer rahne aarak deta gayri mesl ve bilhare millete hesap verilmiyecek imieesine hareket etmi / ve nihayet dmanlarmzn bu kadar elm ekillerde aleyhimize musallat olmalarn

(1 )

Elziz V alisi A li G alip haini Sivas kongresini basmak

ii hazrlk yap

yormu. Benim verdiim malmat zerine Sivasta hainane muhaberat ele geiril mi. O n Eyllden sonra tafsilt gelecektir.

www.ceddimizosmanli.net

teshil ve ihzar eylemitir. ' 7 Milletin m al ve gayei mukaddesini red ve tezyif ile beraber zat akdesi padiah yi ifal ile mlletin talep ve tbi olduu tarihi fell ve necattan haberdar etmemek ve iradat seniyei hazreti padiahiyi suistiml etmek. 8 Orduya itimad etmemek ve btn, harbi umum mddetince pek mazbut ve mcerrep fedakr gen kumandanlar birer birer ordunun bandan ve bilhassa e mhim zamanlarda milletin sinei hizmetinden ekerek kahr ve iptallerine del let etmek ve bilkis A li N ad ir Paa gibi metrk ve ordu ile milletin haysiyetim paym al eden ciz ve mtevekkil bedbahtlan bililtizam ve aleddevam kumanda ve riyaset makamlarna getirerek hayat ve mevcudiyeti resmiyei devleti kasten m ef lu bir halde tutmak ve bu suretle devletin inkirazn teshil ve ihzar eylemek. 9 Vesaiki sahiha ile teeyyt ettii zere makamat askeriyenin ve namuskr kumandanlarn mahrem ve ifreli muhaberatm aldrmak iin Telgraf M dr Um um isini salhiyettar klmak gibi en hassas ve tehlikeli zamanlarda ordunun hay siyetini suiistimal ve emniyetini selbetmek. 10 Vatann kbetnden mesul byk kumandanlar ve ricali mtealikai dev leti dahil ve haric siyasettten hi bir vehile haberdar etmeyip daim a zulmette brakmak. 11 Memleket dahilinde kativyen eseri olmad halde itian mevcudiyetini kabul ve ajanslarla nerederek bu suretle mtarekenin (7 ) inci maddesi mucibince daha baz akam vatann dahi igali ecnebi altna alnmas iin kabili red ve iti raz olmayacak surette vermek. s 12 Ordu ve devletin tarihte ve hi bir devirde grlmedii zere kumanda makamlarnn ifre muhaberatm ref ile esrar askeriyeyi f etmek gibi ancak d manlarmzn menfaatine kaydolunan bir hdisei ika tasaddi etmek. 13 H i lzum ve ihtiya messifeyi emir vermek suretile boal kim izrar tervi

olmad halde devlet hzinesinin tamamle

d bir srada gayri mer ve maatteessf tamamile mtehakkik baz gizli emelleri neir ve idare maksadile ve cali unvanlar ile bir takm metrk ve kymetsiz seleri Anadoluy a tefti heyetleri nam ile gndererek, hem hazinei devleti ka satlm dinsiz ve vatanszn tesir ve ifsadatile baz ricali safdilnenin ve tedvir ettii harekt idqre etmek ll etmek.

hem de ibu gizli hareket ile milletin ruh ve maline m ugayir ve hakikatte ise bir suretile hukuku liyei devlet ve milleti ih

14 Mnhasran vatan ve milletin hls ve selmetine mtuf bir gayei diniye ve vataniye takib eden Erzurum ve Sivas U m um ve M ill Kongrelerinin dalmas ve alkadarnn tevkif edlimesi gibi esasen m uta olmayan emirleri veren ve namus ve mevcudiyeti miiliyeyi darbeyleyen hkmeti merkeziyenin bilkis payitaht sal tanatta gz nnde ve bir ksm vatanmzla namusumuzun heder edilmesini is tihdaf eyleyen mehur Ermeni kongresinin inikadn tervi ve beyannamelerini matbuatla nere msaade etmesi ve bununla da izzeti nefsi milliyi bilklliye cerihadar ederek dmanlarmza mzaheret etmesi. 15 Devletin tekilt esasiyesinden olan ordu mfettiliklerinin ve keza ray askernin srf istibdad mutlak ele alm ak ve bu suretle makasd menfureyi bil mrakabe icra iin bilumum hkmatta dahi mdafaai memleket vazifei ly esile mkellef tekilt ve hayat devletin mihveri olan Erkn ha rbiyei Um um iye dairesini bile haberdar etmeksizin ilga etmek ve rann lavm mteakip harbi umumide e fa l ve faziletlerile makamlarnn ehilleri olduunu gsteren erkn ve meray askeriyeyi ihmal ederek ve bir taraftan binlerce erkn ve mera ve zabifcan tekat edilmesi lzmgeldii bir srada tekatlkleri mkul ve kanun esbab adiei askeriyeye istinad eden haklarn bir heyeti liyei askeriye muvacehesinde fsbata muhta bulunan 81 erkn, mera ve zabiti tekrar hizmeti muvazzaf ay a almak.

www.ceddimizosmanli.net

16 H er devlet tayyarelerle posta muameltn tanzim ederken her n kabul etmek. 17 Cereyan milliye k if ve nefyetmek. IS taraftar olan vali, kumandan, ve zevat

trl p a

ket nakliyatn men ile yava yava milletin posta muhaberatn dahi imhs esas saireyi tev

istiklli mevcudiyeti milliyeyi ifna

edecek bir siyaset takip ve bununla

padiah ifal ve milletten gizleyerek bir cemiyeti kalile tekil ve bunu enzancanipte millet mmessilleri diye gstermeye almak ve bu suretle milleti ni emrivakiler karsnda bulundurmak. 19 Ferit paa her nazrn yerine daha aasn intihap etmekle hkmet ve milleti efkr umumiyede lekelemesi ve kltmesi. lekette bu kuvvei icraiyei meruamn gayri hibir kuvvei hafiyenin hkim olm a , 20 Memleketin nigehban hakik ve meru olan ordu mevcut iken ve mem mas lzimei hkmetten bulunurken zalar aciz ve meskenetlerine mebni ordudan ihra edilmi olan ve nigehbam asker namile teekkl eden ve esas ordunun ruhu inzibatn darbeylemeye m atuf bulunan bir cemiyeti derhal imha yerine bilkis hmayet ve sahabet eylemek.

Van valisi Mithat beyin mahrem olarak verdii malmat: Mustafa Keml Paa hazretlerinin harektn, zat ahane ile saltanat aleyhinde gstermek suretile padiah evhama evkettik],eri muhakkaktr. Her hangi bir vesile ile gerek Mustafa Keml Paa ve gerekse Sivas kongresi lisanndan makam saltanat ve hilfetin masuniyeti hakknda teminat srasnda Zat Hmayunlarndan bilhassa bahsolunursa hem hsn te sir eder, hem de politikac esafilin manevralarnn suiniyetten ibaret ol duu kat surette teeyyd eyler. Anadoludan grecei teminat zeri ne padiahn Ferit Paay da terk etmesi melhuzdur. Bunu 8 Eyllde Heyeti Temsiiiyeye bildirdim. Ayrca mhim olan u ifreyi de
y a d d m : E rzuru m : 9/9/13.35

3. Kolordu Kumandanlna
H ey eti Temsiiiyeye : V an valisinden alnan malmat mteferrika m s-

meyamnda vaktile Am erikal Doktor (E ir )

tarafndan teklif ve o zaman Dahiliye

Itfazn A li Kem l tarafndan bilkabul Paristeki Sadrazama tavsiye edilmi ve v il yat arkiyyeden Erzurum, Van, Bitlis vilyetlerinin Ermenistanla Trkiye arasnda ve Amerika jandarmasnn hkimiyet perdesi altnda tesisini istihdaf eden projenin elan olduu anlalmaktadr. B u teklifin tatbiki halinde bitaraf bir mmtaka olarak hkmeti hazra ricaline mlayim gelmekte l

bilhare R u m eliiN ark kibe-

tine urayaca bedih olan bu tarz hal hakknda dahi mteyakkz bulunm ak zumu nazar dikkati lilerine arz olunur. 15. Kolordu Kum andan

Kazm Karabekir

Esasen Siva-s kongresinin byle bir karar yermeye hakk yoktu. Erzurum kongresi ark vaziyeti hakknda mill karar tesbit etmiti. Fakat Amerika heyeti namna Sivasa Mister Bramun gelmesi, Ameri

www.ceddimizosmanli.net

ka mandasna taraftar arkadalarn da bulunmas dolaysiyle byle bir projeden Heyeti Temsiliyenin haberdar olmasn faide buldum. Enver Paann kardei Nuri Paa 3/9 Austos gecesi Batuzn'da Ardahan k lasndaki ngiliz hapishanesinden firar etmiti. Oltu mmtakasmda Urucuna gelmi, bana. 9/Eyll/1335 tarihlle tideki teklifi yazyor. 10 Ey llde aldm:
' Kzm Paa Hazretlerine Elviyei selsenin Erm eni ve Grc hkmetleri elinden eklinde idaresinin temini kabildir. tahlis ve cumhuriyet igal E rzurum : 9/9/1335

B unun iin evvelce Ermeniler tarafmdan

edilip tahliye edilmeye balanan (Ardanu, avat, Ernik, Acara, ruh) un E r menilerle Grelilerden evvel tarafm zdan igal edilmesi lzmdr. B u yerlerin G r cler tarafndan igaline ngilizler m uvafakat etmi gibidirler. da Grcler vastasile ez' ahaliden maadas hristiyan Grcler kanaatleri olduundan muhalif vaziyettedirler. hkmetinin avdetindedir. M ezkur mmtakalarettirileceklerine Osmanl mezpropaganda yaplmakta ise de bir ka bey ve hoca ile pek tarafndan tebdili din Ahalinin yegne mitleri

Fikrimce yzer mevcutlu iki

blk asker ahalii

krenin elde edilmesine kfidir. Onlar harice kar eski elviyei selse muhacirle rinden bir takm gnlller ve Erzurumlularn muaveneti eklinde gsterilebilir. ekli siyasiye gelince: il cumhuriyeti tesis ve ay n bir bayrak temini de mmkn olur. kabul olunur. Cumhuriyet ahalisinin stanbulda sakin mnasip zevatn tesisi, hariciye ve dhiliyesinin itsrkile yeni hkmet Cumhuriyetin idamei h a B urada he gibi

yat iin lzm olan paray Azerbaycan ve halihazr tekilat iin bir miktar asker ve elbisesi ile cephaneyi, avu onba, zabiti de Erzurum temin eder. ordu da tensik etmek kabildir. men bir zabit ve kk zabit mektebi aarak iki ayda talebe yetitirmek B u cumhuriyet dier K afkas cumhuriyetleri B u halde hayatn m dafaa ve temin iin almak hakkn iddia eder. mun Ermeni beliyesine kar siperi olur. olan yerlerin sratle igali lzmdr. eder. rilmise buraya muavenet icras menfaatimiz icabatndandr. Aksi halde ve bir Erzuru

V ilyat selsenin mdafaasna karar ve Herhalde henz ba m uvaffakiyet Grclere intikal rabtn buras

Fazla izahat vermek zere mutlak zatliniz veya dier salhiyettar bir zatn

hududa kadar hemen terifi ve Erzurum a doru bir telefon hatlile

taahht ediyor. M m anaat edilmemesi iin lzmgelenlere emir its mercudur. N uri

10 ye 12 Eyll tarihli ifrelerinde de, muntazam Ermeni ktalarmn Bardiz vadisine inerek bir ka ky tahrip ettiini, teklifi kabul olunma yacaksa Azerbaycana gitmek istediini bildiriyor. Bu tarihlerde ise, aada grlecei zere, Sivas kongrese stanbul hkmeti arasnda mcadele balam, bir taraftan da Elziz valisi Ali Galipin ihanetine kar tedbirlerle uralmaya balanm ve daha mhim olmak zere de Erzurum kongresi murahhaslarnn Sivas Kongresi mukarrer atma kar itirazlar ykselmiti. Sabahlara kadar dnmek, makina banda muhabereler, mnakaalar dstirahate vakit brakmyordu. Nuri Paa nn 334 senesi Azerbaycan Valii Umumiliine hkmet tarafndan gn-

www.ceddimizosmanli.net

deritmesi dolaysiyle orada asker ve siyas pek mhim vasiyetlerle kar lam bulunmas ve ahiren de ngiliz mahpushanesinden firarla . l Cumhuriyeti tesis ve ayri bir bayrak kabul ve mahallinde bir ordu tensiki gibi mhim bir teklifini de harita zerinden tetkik ile bu tek lifin faide ve mahzurlar ve hangi menbada ne maksatla karlm-ola blecei ihtimallerini de dnmek iin bir vakit ayrmaya mecbur ol dum, Ahsha mmtakasmdan ekilirken 3. Frka kumandan Halit Bey de Grclere kar ayn tarzda halkn mukavemetine yardm etmi ise de bir ok unsurun mahvndan baka bir netice alamamt. Hususe 3, Frkann esas o mtaka halkndan di. arkta bizi bekleyen tehlike Grc deildi. Bilkis ben Batumda, Tiflis'te, Bakde Grclerle dost luumuz; hakkmda propagandalar yaptryor ve irtibata alyordum. Bu suretle Ermenilerle yalnz kalmay btn ark siyasetinin esas gr- , yordum. Batma hkim olan Acara mmtakasnda, Erzuruma istina den teekkl edecek, (Trk - Grc) msademeleri bize kar Ermenilerden evvel Grc hareketini ve neticesi (Ermeni - Grc) ittifakn mucip olacakt. Halbuki muvaffak olsak bile il cumhuriyetim kimler kime kabul ettirecektir. Biz elimizde kalan z Trk yerleri, asrlk mu* saddak bir devleti kurtarmak iin rpnrken bu yeni Trk cumhuriye tini kime anlatmak mmkn?... Nuri Paa pek namuskr bir insandr, fakat herhangi istikameti vrudu belli olmayan bu kabil telkinlere ka plabilir. (1) Hususile, tahayyl ettii Azerbaycan devleti iin midi nin heba olmas dolaysiyle, kendisine yeni bir cumhuriyet mntakas gsterilirse, ii pek basit grerek hayale kaplmas pek mmknd. s ter kendi dnsn, isterse ngilizlerin pek ince eytanl e sfiyane harekete gelsin, teklifinin neticesi bizim iin zararl bir iti. Kendisinin Azerbaycana gitmesini muvafk grdm. Elviyei selsede yaptmz ve yapacamz ilerin bir hlsasn vererek vaziyet hakknda kendi sini tenvir etmeyi muvafk buldum. Azerbaycan hkmetini ve halkm tanmas itibarile, oraya giderse bize nakd muavenet imknn da d ndm. (2) Kendisine 9. Frka kumandan Rt bey vastasile u ce vab verdirdim.
Erzurum:
12/9/1335 Nuri Paa Hazretlerine 1 Eiviyei selse hakkmdaki mtalat ve metaibi lileri hakkmda kolordu imdiye kadar cevabn gecikmesi

kumandam paa ha^reerile biletraf dnld.

(1 )B ir mddet sonra Ahsha erafndan Server Bey (Birinci M illet Meclisinde mebustu) da byle bir fikirle O ltuya geldi. Onu da savdm. (2 ) N u ri Paa Azerbaycana gitmeyi tercih etti. Bize yardm esas vazife vere rek gnderdik. 1336 senesi Boleviklerle K ara bada msademe etmi. Azerbaycan; Svari alay ile ran a ekilmiti. Hepsini kararghmn bulunduu Hasankaleye ge tirttim. T afsilt 1336 senesindedr. ,

www.ceddimizosmanli.net

vaziyeti dahiliyei memleketin daha mhim bir safhaya girmesinden mtevellit m him ve devaml megaleden nidir. 2 B u icabat mnasebetile zat lilerine verilecek cevabn serahaten ve bir im tahriren tesbit olunmas zarureti hasl olmu ve beray mzakere salhiyettar zatn gnderilmesine bir suretle lzum kalmamtr. 3 Siyaseti dahiliye ve umumiyemizin ald ekle gre Ztlilerinin dilik nam ve hviyeti mmtazelerini gizlemesi memleketin selmeti icabdr. M u s tafa Kem l Paga ve R a u f B ey gibi baz kymettar zevatn mill mcahede sahnele rine atlmalar ngilM eri ve bedhahan devleti pek ziyade kukulandrm ve bu gn deta devletin bana gaile karmak iin vesile ittihaz eylemilerdir. H a l bu merkezde ve henz B atum hdisesinin bile atei zerinde iken memalild dhiliyemi zin siyasetle alkadar olan elviyei selse ilerde aktan megul olmak ve aktan, bu havali ile irtibat ve muhaberede bulunm ak takdir buyurulursa aleyhimize baz netayici mkseye sevkedebilir. phesiz bu cihet takdir buyurulmutur ki bu ara lk Azerbaycan havalisinde ibraz mesai ve faiiyet buyurmalar: halikndaki karar pek musip gryoruz. 4 Elviyei selse ilere aktan ve byle canl bir surette uramaa imkn ve ne de siyaseti memleket msait deildir. Mezun giden bir ok ne efrad

ve zabitanmz avdet etmedii cihetle mevcut zabitanmz i bandan tahssen ayr mak daha mhim vazife noktai nazarndan kabil olamyor. M aahaza evvelce ol duu gibi ihtiyat zabitamndan ie yarayanlar ve arzu edenler kendiliklerinden oraya geliyorlar. Netekim u gnlerde bir binba, bir yzba, iki mlzim bu suretle Binaenaleyh te gemitir. Zabitan ve kk zabitannzn siyas hudutlarda ete ileriye megul o l malar son tecrbelere gre ordunun zaptraptm bozmaktadr. kilini arzu buyurduunuz zabit ve kk zabit mektepleri iin buradan muallim hey'etleri gndermektense oralardan gnderilecek genleri buralarda mevcut talim ghlarda ve az bir zamanda kemli itina ile yetitirmek daha amel ve olur. 5 Orduya ait olan esleha ve cephaneyi bilhassa
'

mreccah

mtarekename mucibince

srg kollan ve kam alan baz kuyudata tbi olduktan sonra yine ordu iin muha faza etmek mbrem bir mecburiyet ^halindedir. Fakat buna mukabil Rus cephanesile bom balar depolarmzda vardr. V e gerideki depolarda R us eslehas da vardr, B u eslehay celb edip Elviyei selsedeki mavzerlerle tebdil ve buna gre mhim matn da ita ve tensik etmek kolay ve mmkndr. Lzum u kadar Rus cephanesie bom balan gnderilebilir. 6 Oltudan U rucuna kadar evvelce mevcut ve halhazrda hafif tamire muh ta olan telefon hatt derhal tamir ve slh ettirilecektir. Muhaberenin bununla temini maksada kfidir. muvafk grlmemitir. Oltu'dan doru bir telin Erzurum'a temdidi maslahata nk Elviyei selsede olan mesai ve faaliyet ancak m a

hall ve mill bir ekilde olup mstakil bir hat le Erzuruma rapt siyasete ictinab olunan mahzura bd olabilir. u takdirde gerek ordu ile ve gerekse buradaki M dafaai Hukuk Cemiyetile O ltunun yapaca muhaberenin sabk misill bilvasta ve emniyetle idamesi lzmdr. Mtekait Yzba Nazm Nazm i efendi hassaten bu vazife ile tavzif edilmitir. 7 Buralardan olacak muavenetin ekil ve derecesi bldaki mevadda arz edilmitir. u halde elviyei selsede muhtelif mahallerde bulunan mill ve mahalli kuvvetlerin mahall bir heyeti siyasiye ve icraiyenn taht oraca tensik edilmesinden baka are olmayp bldaki idaresinde ve serian mu mzaharet ve muavenet

derecab hsn neticeye ve o havalideki vahdeti milliye ve islmiyeyi tesise vaffakiyet husulnde btn kalp ve mali halise ile temenni olunmaktadr.

www.ceddimizosmanli.net

K abili icra

olarak

gsterilen bldaki mevad hakkmdaki cevab alilerine 9. Frka Kum andan Rt M iralay

intizar olunur efendim.

Erzurum kongresi zaman olduu gibi, Sivas kongresinin devam ettii, bugnlerde drt yanmzdan bizi megul edecek iler kyordu. 10/EyMde, stanbuldan ('Teceddt Frkas) namna gz tabibi Esad . Bey, Trabzona bir adamla Mustafa Keml paaya verilmek zere bir takm evrak vermi. Erzuruma geldi. 10 Eyllde Heyeti Temsiiiyeye bildirdim. Mtalatm da ilve ettim:
Sivasta 3. Kolordu Kumandan Salhattin Beye Zata mahsustu. H ey eti temsiiiyeye: Dersaadetten Trabzona gelen Ahmet efendi namnda m u edilmek zere gz tabibi Esad m E rzu ru m : 10/9/1335

temet b ir sivil tarafndan zat samlerine teslim sam intihabat

Paadan bir mufassal mektup ile uzun bir mtalaname ve ayrca Teceddt F rk a mnasebetile Anadoluda vaz edecei namzetlerin esamisini beyyin m atbu ve frka mhrile musaddak beyannameleri vardr. H lsai mnadi

T ecedd t( Frkasnn Anadolu M ill harektndan byk mitleri olduu bildiri liyor. B u izahat ile Dersaadetteki mezkr frka merkezi umumisi Anadoludaki m ill ve um um hareketin M d afaai Hukuk Cemiyetleri nam altnda ve ancak mte rek bir gayei istihlsa merbut ve proramile de siyas frkalarn fevkinde olarak nazar dikkate alnmam olduuna zannediyorum. V e yle anlalyor ki bu tak- s dirde Dersaadette dahi bu merkezde neir ve tenmiye ediliyor. H albuki ecnebilerin ve hkmeti merkeriyenin phelendii ve bin bhtan ile Anadolu harekt m illiyesini rtmek istedii esas da budur. Binaenaleyh Anadolu mill cereyan jiaim a grup frka mlhazatnn fevkinde ve tamamile vatan ve umum, olup meclsi' mebsat'' itima ile ancak bilfiil vazifei teriiyesine hkim olduktan sonra meclisteki lar siyas ictihadlarna gre teaub^edebilir. D ah a evvel bu gibi frka noktai nazar-

larm da bas ve takip etmek heyeti temsiliyenin ve kongrelerin istihdaf eyledii gayeye mnafi olacaktr ki takdiri smilerinin de tamamile bu merkezde olaca k a naatindeyim. Terifi smilerine kadar ibu evrak nezdi cizide mahfuz kalacaktr. Fakat bir takmn da aynen Sivasa gnderildii zan olunuyor. htiramatm arz eylerim efendim. 15. K olordu Kum andam M irliva Kzm Karabekir

Heyeti Temsiliyeden gelen cevapta mtalatmla hemfikir olduk lar ve Sivasta epey mddet kalacaklarndan, namlarna gelen mektip ve muharreratm ve zikrolunan beyannamelerle Sivasa gnderilmesi is tenildi (1). Mhim noktalar ifre ile bildirdim. Dierlerini de g() Gz tabibi Esad Paa ilm merutiyeti mteakip stanbulda ttihat ve

Terakkiye girmiti.

/./Terinisani/1335 de Sivastan bildirildiine nazaran mumaileyh.

M d afaai H ukuk Cemiyetini intihabata mdahale ile ittham eder surette Sivasa b ir telgraf ekiyor. stanbul Gazetelerile de nerettiriyor. H ey eti Temsiliye de ce vap veriyor.

www.ceddimizosmanli.net

dercm. Teceddt Frkasnn mhr resmisile bir mektup ve bir husus, mektup ve on byk sahifeden ibaret tab teksir ile btn ecnebi devlet, ve milletlere verilmesi musavver beyanname sureti... Teceddt Frkas, mektubunda Mustafa Keml Paay kendi aralarnda ve balarnda bu lundurmakla mftebir addediyor ve intihabatta muhakkak kazanlaca kanaatini serd ile beraber ttihat ve Terakkiye ruhen merbut ve ah lklar metin ve fikir ve ilimlerinden istifade olunur zevat namzet lis tesine ithal ettiklerini bildiriyor. Baz livalarda ise namzetleri noksan braktklarn ve Mustafa Keml Pasa tarafmdan ikmali rica olunuyor ve frka hakknda tenevvr edecek vesaya ve ihtar ata mutazr bulun duunu bildiriyorlar. Paa husus imzal mektubunda ise, Nazr esbak Ferit Paa e husus ve sk temasta bulunduunu ve marneyhin bir ok malmat ve muhaberat e tenevvr eyledii ve M. Keml Pa ay her trl frka hisleri fevkinde tandklarn, tezahrat milliyenin mmessili bilmekle beraber, bu mhim hdisata canla bala itirk eden frka mensubini zat lilerini frkann reisi tabiisi ve hakikisi telkki ettiklerini frka tarafndan rese vki olan mrcaat hsn kabul buyurmalarn rica ve vazifei riyasetleri hak ve sfate her trl evarnir ve tenvirat ve intihabat hakkmdaki tebligata muntazr bulunduklarn kaydediyor. On sayfalk mtalaamede hi bir frka bahsolumnuyor, vkfane yazlm. lm ve tarih esaslar muhtevidir. Mandaterlik aieyhindeki delil ve vesaiki kanuniye ve mantkiye toplanm ve Avrupa ulemay hukukuyununun baz mhim, szlerini dere etmi. Hilfetin de Trklerde bulunmasndan ni, istiklli tam ile kim olmas itikadat dimyeden olan hilfetin de vesayet kabul edemiyecei beyan olunuyor.
*

Sivas kongresi ayn drdnde ald. Bir haftadanberi tarz mesai leri hakkmda hi bir ey yazmamlard. 10/Eyll sabah erkenden Ya verim yzba Ferit efendi ile Sivasta yzba Osman Nuri efendinin gece yansndan sonra ikiyi eyrek gee makina banda konutuklar bildirildi. Bu garip muhavere aynen yledir: Sivastan yzba Osman Nuri efendi: Kongre tarafmdan mntehap bir heyeti mabeynle muhabere etmek istiyor. stanbul mabeyni vermedi. Mabevn verilinceye kadar umum muhaberatn tat edilecei kendilerine bildirildi ve buraca tatil edildi. stanbul hl srar ediyor. Oraca da stanbul, e muhaberenin tatilini Paa ve kolordu kumandan mnasip gryorlar. . Erzurum'dan Yaverim yzba Ferit efendi: Yzba Osman Nuri kimdir1 ? stanbulda mabeyni vermeyen kimdir? stanbuldan hangi sa atte mabeyn istenildi ve h srar ediyor diyorsunuz, ka saattenberi mabeyni vermek istemiyorlar. M&beyimn verilmemesi Telgraf Mdr Umumi inin emriyle midir? Yoksa bir telgraf memurunun inad mdr?

www.ceddimizosmanli.net

Osman Nuri: Yzba Osman. Nuri, Mustafa Keml Paga hazretle rinin maiyetinden Erzurumdan Sivasa gelen Yzba Osman Nuridir. Tam saattenberi stanbul Merkeze urayor. Evvelce Dahiliye nezaretinden aldklar emir zerine telgraf memurlar mabeynin verile meyeceini bildirdi. Ve akabinde kendi telgraf mfettiine bildirerek mfettilik dahi aym cevab verdi. Mabeyn verilmezse kat muhabere edileceini yazdk. Dahiliye nezaretinden emir gelmezse verilemez di yorlar. Dahiliye Nazrna da meseleyi bildirmiyorlar. Yarm saatten fazla bir zamandr bura ve Diyarbekir muhaberesini kat ettik. Maamafih dier kolordulara da malmat verilmesini ve aym suretle hareket edi lirse muvaffak olunacam telefonla Paa hazretleri emir buyurdular. Bunun zerine arz ediyorum. Sureti hareketinizin ian msterhamdr. Yaverim Ferit: Paa hazretlerine etraflca, cevab verebmek iin tideki sualleri de soracam: 1 Dier kolordulara biz mi malmat vereceiz. Bunu siz mi te min edeceksiniz ?. 2 Gerek muhaberenin kat hakknda gerekse mabeyn e mza kere esaslar gibi kongre mukarreratmdan paa hazretlerini srate haberdar ederseniz, ltfetmi olursunuz. Ben imdi'Paa hazretlerine malmat veriyorum. Osman Nuri: ifre geliyor. Dier kolordulara biz malmat vereeeiz. e Muhabere 3 evvelde bitmi. Gelecek ifreye intizaren bir teebbs te bulunmadm. nk niin, ne oluyor? Anlamadm gibi, bu 11 ev velde bahsolunan ifre de geldi. Tarihi 9 Eyll ise de 10 Eyll 3 ev velde Sivastan ifre geliyor, haberi verildiine ve mabeynle muhabere nin gece yarsmdan sonra dahi devamna nazaran keidesinde bir tehir olmad ve yazlnn da gece yarsndan sonra, yani 10/Eyllde oldu u anlalyor. ifre aynen u:
Sivas 9/9/1335 Gayet aceledir. Dakika tehiri mucibi mesuliyettir.

15. Kolordu Kumandanlna Kongrenin Atiyei mkneye olan maruzatna Dersaadet telgraf ba mdriyetince muhalefet edilmitir. B ir saat mhlet zarfnda mabeyni hmayuna yol veril mezse tekmil Anadolunun Dersadetle muhaberei telgrafiyesi kestirilecei cevaben mezkr mdriyete tebli ettirilmitir. Kongrenin bu matlebi mesruuna cevab m uvafakat alnmadndan an tebliden itibaren Ankara, Kastamonu, Diyarbekir telgraf merkezlerile Sinopta telgraf muhaberatnn tatili, yani kongrenin iaratmd&n maada hi bir telgraf Dersaadete geirilmemesi ve dersaadetten kabul olunmamas ve G arb Anadolu ile muhaberemize mni olmayacaksa Geyve boaz cihetindeki hat . tn dahi tutulmas veya muvakkaten kat ve icraat neticesinin ia n rica olunur. B u talimata mmanaat edecek telgraf memurlar mahallerinde derhal Dvamharbe

www.ceddimizosmanli.net

gerilerek haklarnda en ar ceza tatbik olunacak- bu talimatn tatbiki 20, 15, 13, 3. Kolordu kuraandanlHa nndan rica edilmitir. Vusulnn iar buyurulmas. . > Sivasta U m um Kongre H e y eti -3. Kolordu Kumandan Salhattin

Derhal mntakamdaki irtibat kestirmek iin icafo edenlere emir verdim. Yalnz ecnebi memur ve mmessillerinin, ve aielmm husus muhaberatn kat edilmemesini de ilve ettim. Bir ok insanlarn ktisa d, tima mnasebetlerinin kat ile zarardide olmalarm aleyhimize bir i telkki ettim. Bir haftadanberi kongreye yazdklarm hakknda dahi bir ey almamtm. imdiye kadar neler grld, nelere karar ve rildi, kongrenin padiaha maruzat nedir, buna sebep ne?... Tek bir fk ra yok. Makina banda yaverim dahi, beni sratle haberdar etmelerini bildirdii halde, bu sktun mnas nedir? Hususe ben Heyeti Tem siliye zasndanm. Sivas kongresine btn Heyeti Temsiliye zs murahhas iken, ben arktan ayrlmamak iin itirak edememitim. Fakat Erzurumdan ayrlrken bilhassa Mustafa Keml Paa sz ver miti M bei her gn mukarrerattan haberdar edecek ve mhim karar lar verilmeden reyim dahi alnacakt! Eylln altsnda yazdm yirmi maddelik mhim muhtram ne oldu, Erzurum kongresi esaslar ne oldu. Kongrenin yapt bir iin esbab mucibesini bilmekliim behemahal lzmd. Hususe Trabzondaki Heyeti Temsiliye -zasndan zzet ve Servet beyler itirak etmemi, Mustafa Keml Paann kuvveti ele alnca kimsenin haberi olmadan enrivkilerle bir ok ilere eret edecei dedi kodusu yatmam, bilkis bir haftalk skttan sonra mrltlar bala mt. Sivasa unu yazdm:
Erzurum 10/9/1335 Sivas'ta 3. Kolordu Kumandanlna H ey eti Temsiiiyeye: Kongre heyeti muhteremesinin 9/EyIl/1335 ifreli telgrafnamelerini bugn leden bir saat evvel aldm. E sbab mucibe hakknda haber'dar olmadm cihetle dn gece msflleylden sonra makina banda Osman N u ri efendinin kolordu yaverine olan beyanat zerine ihtiyaten bir ey yaplmam ve am takip eyleyecek izahatna muntazr kalnm idi. Bugn buraca da icab ifa ve Trabzona lzm gelen tebligat icra edildi. B u mnasebetle arz eylerim ki Erzurum et kongresinin her gnk mzakert ve mukarreratm deta gn gnne takip

mek ve her trl ahval karsnda en salim kanaatlerle mcehhez bulunmak cizleri iin myesser olabiliyordu. imdi ise. ya uzaklk veyahut iin okluu bundan mahrum klyor. B u sebeple kongre heyeti muhteremesinin zat akdesi padiahiye olacak maruzatnn m fa d ve hlsasndan haberdar edilmekliimi niyaz eylerim. Bununla beraber kongrenin mzakert ve mukarreratndan mhim ve hassas o la * noktalarn esbab mucibesini icra kararndan evvel renmek iin gerek ark vilyat heyeti temsiHyesinin bir uzvu mahsusu olmak ve gerekse mukarrerat milliyedeki icra salhiyet ve mesuliyetini hiz kumandan bulunmak gibi iki zaruret

www.ceddimizosmanli.net

mahsusa vardr. Yalnz mahrem mevardan baka kimseleri haberdar etmemek l zm gelince o nokta hakkmda da kayt ve iaret buyurumasn rica eaerixn. sna gre tenvir ve haberdar edilmekliimi hassaten istirham ejder m. H er halde nezdi samilerince esasen takdir buyurulmu olan bu noktalar hakknda sra

15 . Kolordu Kumandaru
Kazm Karabekir

Bugn elimize gelen 5/Eyll ajans Sadrazamn yine mnasebetsiz, beyanatn yazyor. Harbiye Nazn Sleyman efak imzasle 19/Agustosta yazlan ye tamim edilen Sadrazam Damat Ferit Paann 3/Agustosta Harbiye Nezaretine yazd tezkere de aym mahiyette. Tezkere u:.
Sadareti Uzm a Mektub kalemi B il

Harbiye Nezareti Celilerine

Paris konferansndan avdetimi mteakip makam senaveriden vilyata

tamim

yolunda vuku bulan vesayaya cevaben 3. Ordu Mfettiliinden mevrut telgraf n a me mtala gzar senaveri olduu her tarafta asayi berkeml olup yalnz Ay dn vilyetinde Yunan igalinden tevelld teevvat berdevam bulunduu ve vilyat sairede dahi maliyetleri yankesicilikten ibaret islm etelenle baz ay namta-

kalarda ibraz faaliyet eden R um etelerinden baka intizam ihll eden hi bir v ak ~ fevkalde mevct olmad kumandan marnileyh tarafndan iar ediliyor. Tekilt millye namile eteler tertip ve Aydn vilyetinde Demirci Efe ve K uvvayi M illye Kumandan Hac kr nam mstearile her tarafta ahaliyi silh altna d a vet ve icabet etmeyen genleri ve evltlarn gndermeyen ihtiyarlar idam ve haneleri ihrak edileceini iln eden her tarafta msellh maiyeti ile halkn nukudunu gasp eyleyen ehas efalinin 3. Ordu Mfettilii tarafndan yalnz ehirlerde vukua idrki mkil bir tevildir. Dier gelebilen yankesicilik mahiyetinde gsterilmesi

taraftan silki celili askeriden ihra edilmi bulunan M ustafa Kem l ve birka g n Bahriye Nezaretini igal eden R a u f Bejderin Anadoluaa vsi muhaberat ve mte madi seyahati hafiye neticesinde ve cevamii erifede tahdii ezhan mucip tefevvhattan sonra kibeti livabedesti isyan olarak ahalii Osmaniyeyi kongre namile cabeca itimaa tevik ve meali varestei tekrar olan b ey a nn a m el er nekreyi emesin i ve ark Anadolu vilyetlerinin mevakii umumiyeside btn kaza ve liva vilyet m messillerinden mrekkep itima akdini meru bir hal farz etmek iin Devlet znn da dellet ettii mefhumdan tegafl etmek lzm gelir. l f ete tertibi suretile Ve bu su

Trablusgarp muharebesinin idamesi Balkan muharebesini tevlid ve dnk tab'amz olan akvam sagirenin stanbul kaplarna kadar vm dunu inta etti. Osmaniyeyi bugnk hali felket istimale dar eyledi. felketlerden hl Aym kmbin retle Harbium um i esbab tahassl ederek nihayet btn lemi beeriyeti ve Devleti. Devleti Osmaniyeyi on olmayanlar imdi Ana senedenberi maruz inden tarada kaldklar

dolu ktasna musallat olmaya baladlar.

esbab ,ayn netayic tevlit edece ve

bulunan bilcmle memurin geirdiimiz u zaman nzik ve m -

kde hkmeti seniyenin icraatm tasJuve bu sebeple menafii azmei vataniye

hukuku mhimme miiliyeyi ihll edebilen ahvalden ittifa eylemeleri lzumu negrt

www.ceddimizosmanli.net

fkdanii atfetlerinde varestei izah olmakla muktezay hale tevfik hareket tarafta hkm kanuna riayet edilmesinin, iktiza 5/Zilkade/1337 tezkerei senaveriye ibtidar klnd. 3/Austos/1335

ve

her

edenlere tebli siyaknda terkimi

Sadrazam D&mat Ferit

Harbi umumiye bile bizim sebep olduumuzu syleyen Sadrazam vaziyeti hl nasl idrk ettii yeni ajanstan da anlalyordu. Erzurum kongresi esnasnda yazdklarn Sivas kongresinde de her tarafa ajans larla nerettirip duruyor. Harbiye Nazr da Mensubini askeriyenin bu gibi teebbsat hatt tasvibkr bir vaziyet ile telkkisinin faide yerine selmeti memleket namma gayr kabili telfi azm zararlar mstelzim olaca, istikll ve vaziyeti umumiye! memleketi bile nakabili tevakki hatalara ilka eyleyeceini pek elm tecrbelerle sabittir gibi szlerle neriyat ordulara tamim ediyor. Can skc bir vaziyet. stanbul ileri mizi akm brakmak iin mtemadi ilerken, tilf drt yanmzdan akla gelmez dolaplar kurarken, Sivastaki arkadalarmz akam oldu hl bana malmat vermiyorlar! Maahaza evvelemirde stnbura veritirmek ve Sivas'n arzusunu bilyor gibi grnmek her halde bir vazifedir. Har biye Nezaretine neriyat reddi ve mabeyne yol verilmesi iin unu yaz dm (Mcavir 3., 13., 2., Kolorduya da yazdm).

Erzurum: r Harbye Nem retm e 1 5/Evll/335 tarihli ajansta Sadrazam paa hazretlerine atf edilen beya elan 10/9/1335

nat yine mucibi teessr ve mnakaal bdi olduu gibi vatan ve milletin ti merkeziye ile milletin arasm ak mnasebetile tekrar arz eylerim ki: tur. bir cereyan mill vardr. ferttir. letin b u harektn tutmak muhataralarn gryorum.

i yzn bilmemek ve bu yzden mtehassil fa&tah neir ve telkkilerle hkme B u ajans mtehassi bir A nadoluda M ustafa Kem l P a a hareketi yok

U m u m A nadoluda tamamile milletin vahdet ve mareketinden

M ustafa Kem l P aa da o milletin sinesinde ancak

Mevcudiyetini hayat ve memat dalgasndan kurtarmak isteyen btn m il ttihad ve Terakki manevras veyahut bir ka ahsn tccelld B yle telkki

mahiyetinde gstermek kadar zalimane bir hareket ve kanat olamaz.

ve kanaatler tamamiyle devlet ve milletin zararna birer suikasttir. Tam am ile ak ve vicdan olarak sylemek lzm gelir ki: hkmeti merkeziye milletin itimad ve emniyetini gittike daha ziyade kaybetmektedir. U m um ! olan mill harektn mahiyeti askeriyesine gelince: B unu da defaatle arz ettiim vehile tekrar arz ve teyid ey cere lerim ki: E n byk kumandanlarndan son neferine kadar zat akdesi hazreti padiahiye kemli tazim ile merbut ve mtehassis olan orduyu hmayun mill yana pek ziyade kymet ve ehemmiyet byk bir m di necat beslemektedir. atfetmekte ve m ali meruai milliyeden

Binaenaleyh: hkmeti merkeziyettin tarih ve

millet nazarnda fevkalde muhtaral olan vaziyeti her trl cli ve suni tesirler den zade bir hal ile ve serian millete itminan bahs bir surette tashih edilmelidir.

>3

www.ceddimizosmanli.net

Bugn Sivas U m um Kongresinin zat akdesi padiahiye olaa maruzatna

D ersaadette Telgraf M driyeti Umumiyesinin sureti kafiyed e mni olduu ve zak

hasreti padiahi ile milleti necibeleri arasnda hail olm ak gibi tarihin hi bir vaM t affedemiyecei bir crete kar kongrenin bil mni maruzatlar iin yol alnca ya kadar A nadolunun Payitahtla olan muhaberat da karar mill ile inkitaa ura mtr. cizleri telgraf mdr umumisinin byle bir harekete cretini hkmeti merkeziyemizin karar ve malmat haricinde kabul ve tasavvur ettiim cihetle a l kadaranm derhal tecziyesile beraber vaziyetin lisan hkmetten, tashihi ve bilhassa milletin zat akdesi padiahye olan revabt ve tazimat fevkaldesine ve arzuyu meruunu sevgili Padiahna bil vasta arz ve ibla mmanaat olunm yarak h kmeti celicmizce millet ve ordu revabtmm bilfiil kazanlmasn sureti mahsusada ve kemli hulusu vatanperveri ile arza msaraat eylerim.

15. Kolordu Kum andan M irliva Kzm Karabekir

Teceddt Frkasnn stanbuldan M. Keml Paaya yazd mektu bun ve bilhassa tabib Esad paann Sabk Harbiye Nazr Ferit paa il temasnn ne byk gaflet olduu, Anadolu harekt millyesimn ttidat ve Terakki manevras gibi gsterilerek ajanslarla tamime nasl istinaf gh edildii anlalyordu. Ben de lzm gibi bunlar ac cerh ettim- Esa sen Mustafa Keml Paaya da bu mnasebetsizlii yazmtm. I0/Eyllde Van valiliinden azledilen Haydar bey geldi. Akam st Sivasta u ifre geldi:
Sivas . 15. Kolordu Kumandanlna. M stakil Krdistan tekili propagandas yapmakta olan ngiliz binbas M is ter N ovil, yannda M olan zade Rfat, Bedirhanilerden Km uran, Celdet ve Cemil paa zade Ekrem beyler namndaki zevat ile M ala ty aya gelerek Elziz valisi G alip de kendilerine iltihak ile Bedirhanilerden beyler mtereken millet ve vatan aleyhinde olan mutasarrf liva icraata tevessl eyledikleri ve li gya olan H alil 9/9/1335

postay vuranlar takip eylemek maksadile etraftan ekrd celbine kalktklar istihbar edildiinden H arp uttan on beinci A la y kumandam makineli tfekle mcehhez bir mrezi askeriye, Aziziyeden iki svari bl. Siverekten M ala ty adaki svari alayna mensup blk M alatya zerine tahrik edilerek mumaileyhin tevkifleri esba bna tevessl edilmitir. Netice ayrca arz olunacaktr.

H ey eti Temsiliye

3. Kolordu Kum andan Salhattin

11/ Jtyll sab&Meyit Sivasta*. u cey&b aldm:

www.ceddimizosmanli.net

Sivas
4 M stacel ve Zata mahsustur, . 10/9/1335

15. K olordu Kumandanlna.

C : 10/9/1335 ifreye: Ayrca ve bertafsil arz edilecei vehile M alatyadan Sivas serine bir ksm ekrad ve malumlesarni zevat ile bir hareket yaplmas hakknda Dahiliye Nezaretinin Elziz vilyetine emir ve talimat its vali G alip beyin de ayn 14 nde harekete geecei hakknda cevap vermesi ve btn muhaberatn Si vasta ele gemesi zerine artk stanbul ile mnasebetimiz mnkat ve hkmeti hazraya olan emniyetimiz bsbtn mnselip olmutur. Binaenaleyh bu vaziyeti katiyye karsnda Dersa adetten gnderilen ve kongre zasndan hemen hi kimse sin hsn ahadetine mazhar olamayan M ithat Beyin pek musip olan teklifi dev letleri vehile V a n a gnderilmesini ariz ve m ik tezekkr ettik. Hassaten u yeni vaziyet karsnda marnileyhin Erzurumda alkonulmas veyahut Dersaadete geri gnderilmesini zarur bulduk efendim. H ey eti Temsiliye.

K olordu Kum andan namtaa Erkmharbiye Reisi


A h m et Zeki

Telgrafhanelerden malmat toplanmas iin Erzurum telgrafhane sine bir memur gndermitim. Elzdzde, telgraf memurlarndan, gece .u malmat alm: 1 Vali bir iar hafi zerine Malatyaya evvelki g gitmiti. Oraya gelen ve drt kiiden ibaret bulunan bir Ingiliz heyetile istiare etmekte iken kendilerim derdest iin Malatyaya getirmekte olan bir svari mfrezesinin vrudunu haber alr almaz mutasarrf ve ngiliz heyetle beraber Khta kazasna firar etmiler ve hepsi Hac Bedir aa ya ea eylemiler. Bedir aa onlar himaye etmektedir. 2 Svari mfrezesi Khtaya kadar takip ediyor; fakat o hava lide' msellh Krtlerin hcumuna maruz kalmasn diye mfreze Kh ta'dan az geri ekilmi. Hac Bedir aay ngilizler klliyetli para e kandrmlar. Vali ve mutasarrf srf ngiliz taraftardr. nk bu iki ahsn ngilizlerden ok para aldklar rivayet ediliyor. 3 Elbistan'dan hareket eden bir alay ngiliz askerinin ne mik tar mevcudu olduunu bilmiyorum. Bu kuvvet henz Argaya muvasa lat etmemitir. ngilizlerin maksad Elziz valisine yardm etmekle be raber Krtlerin kuvvetinden dahi istifade ederek Sivastaki kongre heyetdni derdest imi. . 4 Harput ahalisinin fikri bir kii kalncaya kadar lmek ve ngizlerle arpmak. Valinin vatan ve millete pek byk ihanet ederek ngilizlerin kucana atld ve evvelce byle sui fikir erbabndan oldu u ahalice bilinemeyip, bu hainin vcudu if dilmeden vilyetten ka-

www.ceddimizosmanli.net

mas ahaliyi pek mteessir etmitir. ledilecei rivayeti iidiliyor.

Ele geerlerse her ikisinin d kat

Sivas telgraf memuru da u malmat veriyor: Dahiliye Nazn Adil beyin emrile Harput valisi bir mfreze tertibile Sivasa gidip kongre heyetini derdestle tahtelhfz Dersaadete sevk etmek fikrinde iken haber ala Mustafa Keml Paa hazretleri derhal kuvvetli bir svari mfrezesini Elsize evketmi ise de bu mfrezenin Malatyaya vrudu gnnde vali, mutasarrf ve ngiliz heyeti Krtlere firar etmiler. Msellh bir ok Krtlere mukabele edemiyeceini anla yan mfreze Malatyaya avdete mecbur olmutur. Ayn zamanda Sivas telgrafhanesi unu bildiriyor:

Sivas
10-11/9/1335 10/11 Gece M ustafa Kem l P aa Dahiliye Nazr Adil Beye tideki telgraf mitir: Dahiliye Nazr Adil Beye M illeti padiahna maruzatta bulanmaktan men ediyorsunuz. hainler! Alaklar, cniler.,. M ille F ak at vatan ek

Dm anlarla millet aleyhinde tertibat hainanede bulunuyorsunuz.

tin kudret ve iradesini takdirden ciz olduunuza phe etmiyorum.

ve millete kar hainane ve mezbuhane harekette bulunacanza inanm ak istemi yordum. Aklnz banza toplayn! G alip B ey ve hempalar gibi belehanin ahm ak a olan mevhum vaitlerine kaplarak ve M ister N o v il gibi milletimiz ve vatanmz* millete mer iin muzir olan ecnebilere vicdannz satarak irtikp ettiiniz denaetlerin kum un kibetini rendiiniz zaman kendi kibetinizle mukayeseyi de

tatbik olunacak mesuliyetini nazar dikkate tutunuz! Gnderdiiniz ehas ile

unutmaynz!

Mustaia Kem l

Vaziyeti grmek zere mevkii mstahkem kumandan Miralay Kzm, 9. Frka kumandam Miralay Rt, Sertabip Miralay brahim Tli, Kolordu Erkmharbiye Reisi Binba Mustafa ve Erknharp Bin ba Fahri ve Saffet beyleri nezdimde toplamtm. Bu telgraf herkese pek fena tesir yapt. rndan kmt. Telgraf Mustafa Keml Paann Kongre Reisi olmas sfatile olduu kadar mevkii itimaisi iirt de pek yakksz bulduk. Hususile stanbuldan daha ar kfrlerle bir cevabn her tarafa yazlmas keyfiyeti akla gelince ii daha mna sebetsiz gryorduk. Esasen tarihimizde lisann nezahatini muhafaza etmemek yznden iin mill tefrikaya ve msademeye ve felkete s rklendii vakalar mteaddit idi. Bilhassa Ajanslarla, gazetelerle, azdan hcumlar hep Keml paaya idi. Ahlk, ihtiras hakknda her gn ^z dolusu lflar sylendiini kendi de biliyordu. Vaziyet dvar kolordulara bildirmek ve kbngrece yaplacak ii sknetle bir karara..

www.ceddimizosmanli.net

balayp icab eden yerlere malmattan sonra stanbulla mcadeleye gir mek lzm iken d gibi bir vaziyete dmek byle basit bir vaziyet karsnda ayan endiedir. Herhalde istikbalimizde bizi bekleyen daha vahim frtnalar dnerek sknet ve metanet lzmdr. sknet bulduktan sonra Mustafa Keml Paaya vesayada bulunmay mnasip grdk. imdilik ilk i olarak yaplacak eyleri ylece sraladm: 1 Elziz valisi ihanet ettiine gre oraya dn gelen vali Hay dar beyi gndermek ve refakatine Tere andaki svari alayndan iki b lk svari ve br makinal tuefk bl e Kigi zerinden yarn 12 de harekete geirmek. 2 Sivas Mill kongresini Krtlerle bastrmak cinayetini tertip eden stanbul hkmetinin derhal ekilmesi iin daima birlikte hareket ettiimiz drt kolordu kumandam tarafndan mterek imza ile padi aha mracaat etmek. Bunun iin bir msvedde hazrlamak ve ibu ko lordu kumandanlarna da kabulden sonra, Sivas Kongresine de teklif etmek (Sivas kongresinin mabeynle grerek ne isteyeceini bilmi yordum. Fakat yaplacak ey kabinenin derhal istifasn talepti. Buna Sivas kongresi messir olamazd. Drt kolordu kumandannn mraca at meseleyi esasndan halledebilirdi.) 3 Diyarbekir kolordu kumandan namuslu bir sat olmakla be raber Musullu ve Araptr. Metaneti yoktur. Bunun iin bu kolordunun vaktiyle refakatimde bulunan Erknharbi vastasile icabnda kumanda n tebdil etmek ve emrime almak. 4 Elziz ve Diyarbekirle makina banda grerek vaziyete hkim olmak. 5 Erzurum ahalisi ile Elziz ve Malatya belediyelerine ve padi aha messir telgraflar ektirmek (Ankara ahalisinin de yapmakta olr duu anlalmt). 6 Bir Krt kyamna kar mteyakkz bulunmak ve bilhassa .Erzincan takviye ederek Derstme kar kuvvetli bulunmak. (1). 7 Sivas kongresine mnevi kuvvet vermek. cabedenlere vazifelerini taksim ettim. Vaziyet pek ciddi ve bir elden idareye muhta olmasna ramen Sivas Kongresi Reisi M. Keml Paann, bana etraflca malmat dahi vermeyerek, para para teeb bsler yapt anlalyor. Halbuki vaziyet pek vahim olmaya msait tir. ngilizlerin E2foistandan kuvvet gnderdikleri vki olmasa dahi, ~
(1 ) stanbul mtemadiyen fena adamlarn, bilhassa Krtlk mntakaya gn deriyordu. B u sefer Dersime de Osman N u ri isminde birini tyin etmi. Tahki katta b u zat A yvalk kaymakam iken, orann igali zerine akta kalm, ngiliz lerin himaye ve iltimaslar zerine hkmeti merkeziye tarafndan Balkesir m uta sarrflna tyin edilmise de A yvalk ve havalisinde R um lar himaye ettii ah a lice malm olduundan Balkesir halk kabul etmemi, yine ngilizlerin iltimasile ara Dersim mutasarrflna tyin lalnm !... Gnlere samayan mthi iler snda kendi hkmet memurlarmzla uramak pek elm oluyor.

www.ceddimizosmanli.net

yra ayn tesiri yapabilir. Ve mesele bir Krt kyamna mntehi ola bilir. Eer hakikaten Ingiliz kuvvetleri velev czi olsun gelirse bunu muhakkak addetmek ve vukuat nlemek lzmdr. Elaziz havali sinde patlayacak bu infilkin Diyarbekiri gayet abuk saraca ve on dan sonra benim mmtakama da sirayetle, iin vahm bir hal alacam, btn bu havaliyi tandmdan, iyi gryordum. Vakay bizzat ele alarak btn merkezlere kuvvet vermek ve kolordular da stanbul'a kar yazdm telgrafa imzay koydurarak Sivas kongresine ii hazr olarak takdimden baka are yoktu. Elzizden alaz asker Reisi Miralay Vehbi beye makina banda u sualleri sordum ve cevaplarn aldm: S: Vaziyet nasldr? Vali vekili kimdir ve nasl zattr? Firari Ali Galip ve hempalar nerede ve ne yapyorlar? C: Elzizde sknu tam vardr. Dn leden sonra 3 de Ma latyadan aldm malmatta Vali ve mutasarrf ve ngiliz binbas ve sair malm olan ehasn Malatyadan be saat mesafedeki Khta isti kametinde Erguvan nahiyesinde bulunduklar ve orada kuvvet cem et mekte olduklar istihbar edildii merkezinde idi. O vakittenberi baka bir malmat almadm. imdi Malatya ile Elaziz arasndaki her mu habere telinin de krlm olduunu rendim. Yolun Malatyaya yakn krlm olduu anlalyor. Fakat kimin tarafmdan ve ne suretle krl dm anlayamadan. Vali vekili yoktur. Valinin gaybubetinden imdiye kadar namna olarak mektupsu Servet bey idarei umur etmi olduu gibi imdi de yine mumaeyh ayn surette ifay vazife etmektedir. Ken disi gen ise de akl banda ve ayan itimad bir zat olduu maruzdur. S: Harput ve Malatyadaki kuvvetler ne vaziyettedir? Takiba ta kfi midir ? Kolordumdan ben de miktar kfi kuvvet gndereceim. Herhalde zat lii biraderilerinin ve rfekamzm bu vaziyet karsnda fevkalde basiretkr bulunmas ve ahali ile eraf, ulema ve mtemeyyizan ile sk bir temas vcuda getirerek pek selbetli ve dindarane bir kudret ve vahdeti milliye husule getirmeleri temenni olunur. C: Harput ve Malatyadaki kuvvetler hakknda malmatm ifre ile arz edeceim. u kadar ki bendeniz her bir emre muttali olmadm dan Malatyadaki kuvvet hakkmda tam malmat veremeyeceim cihet le, bu hususun Diyarbekirden sorulmas mnasiptir efendim. Makina ^banda Diyarbekirde 13. Kolordu Erkmharbiye Reisi Halit beye unu yazdm:
1 Elziz valisinin, ihanetinden ve hin casuslarn M alatyadan firarndan ve civar kolordulardan hareket eden muhtelif takip mfrezlerinden cmlemiz haber dar olduk.
m z

Mstaceliyeti maslahata binaen H arp utla grtm.

H arp uttan ald-

m almata gre firarilerin Khta istikametinde Erguvan nahiyesinde bulun duklarn ve M alaty a ile Elziz arasndaki telgraf hattnn kesildiini rendik. 2 Diyarbekirdeki kolordu kumandanl vaziyeti ne suretle mtala ediyor?

3 H arput V ali vekletini mektupu Servet bey namnda bir zat ifa ediyor, ayan emniyet midir? 4 3. Kolordu ie sk ve devaml irtibatnz var mdr?

www.ceddimizosmanli.net

5 Erzincan'dan bir kuvvei askeriye hareket ettireyim mi?

'

6 M ala ty adan firar eden casuslarn hi bir. yerde ruyi kabul grmemesi iin bunlarn ihaneti ve devlet ve milletin kalpghma kar suikastte bulunmamalar ve feeyneslm sifkidemaya tasaddi gibi er ve kanunun en yksek derecede cinayet addettii, bu eseri ihanetin tekmil mlhakata serian ve telgrafla neri ve islm olan larn bu casus zmreyi red ve mha etmesi iin tedabiri seria ittihaz buyurulduundan eminim. Derecei tedab,iriniz nedir? 7 Hkmeti merkeziye imdiye kadar ik ettii muhtelif cinayata kars muh telif teviller buldular, nihayet zat akdesi padiahiyi bir ebekei casus ve ekzip Me evirerek milletten tamamile ayrmaya tasaddi ettiler. umum kongresini bulmuharebe Krt Ve en nihayet de Sivas iin Dahiliye Nazr ekiyalariie bastrmak

A dil Bey, Elziz valisini memur etmi ve Dersaadetten ald byk bir para m u kabilinde vatanszca ve imnszca harekta balamtr. B ir kabinenin bu suretle an bile ve en mhim rol ika eden Dahiliye N azr hin zuhur edince kabineye bir

itimad ve em niyet caiz olamayaca cihetle hemen namuskr ve mali milliyeye riyetkr dinini, vatan ve milletini seven bir kabine tekilini Bakum andan Akdesi Padiahmz hazretlerinden umum kolordular narama mtereken bir telgraf yazmak mukarrerdir. B u babptaki mtalanz nedir. Tam am ile mutabk kaldmz , tak dirde ariza msveddesini takdim edeyim.

> .,

Kzm Karabekir

13. Kolordu Erkmharbiye Reisi Halit beyin cevab:


1 M ala ty ada 100 kadar msellh atl. 60 piyade ,iki mitralyz, 8 sahra topu vardr., 2 Cebel topu M ala ty aya yarn varacaktr. Hasmensorda da bir svari b l vardr. Elzize iki gn sonra bir svari bl ve bir tabur varacaktr. B u n lar da M ala ty aya sevkedeceiz. Siverekten de bir tabur piyade Elzsze hareket edecektir. Elyevm M ala ty adaki kuvvet vaziyeti umumiyeye nazaran cidd takibata msait deildr. M ala ty adaki esleha depolarnn muhafazas mhimdir. 3 3. Kolordunun. Aziziyeden gnderecei svari blklerinin M ala ty aya v cudunda cidd takibat mmkndr. M alatya teli bugn M alatya civarnda krld. V a li D a Btazize behemehal tamiri ve Erzincan zerinden muhabere temini yazld. nc K olorduya M ala ty aya blklerin tesrii iin haber vermenizi rica ederim. gre harekette srat lzmdr. hiliye nezaretinden ayn 14 nde aairle M a la ty a dan Sivasa yryeceini yazdaa Sivasta ihtiyat kuvvet bulundurulmas da lzmdr. Firarilerin Khtaya katklar muhakkak deildir. B ir rivayete gre M ala ty aya be seat mesafede B urga nahiyesinde aair cem ediyorlarm. Fakat vali ve mutasarrf ngilizlerin asam ifsa etmesi muhtemeldir. D in nesayihden geri durulmuyor. Mecburiyet zerine 15. A la y kumandann talimatla Elzizden tahrik ettiren ve tevM emrini veren bendenizi m. feati anlad. Kumandann tereddd frsat kard. imdi hakiV a li Dersim e de gitmiti. Dersim lilerin vaziyeti Fakat i iten geti.

mekktr. B unlar m uhalif vaziyet alrsa K igi ve Erzincanda kuvvet bulundurm&mz icab eder. Dersim imdi sakindir. Bizim ksm kllimiz, M usul ve l, H a lep, U rfa istikametine kardr. M tatakam z vsi, kuvvetler pek danktr. B u zatilerinin tedabir cereyan etmiti. Esfoeple M alaty aya en ziyade 3. Kolordunun* Dersim e kar ittihaz zaruridir. Evvelce de bu babta Mfettilikle muhaberat 4 Servet beyi Vehbi bey mnasip grd.

www.ceddimizosmanli.net

5 Sivas ile sk muhaberemiz vardr.

Yalnz M a latya teli yaplamazsa tavas

sutunuza ihtiya vardr. 6 Casuslarn mmtakamzda derdest ve tevkifi iin her tarafa emirler veril mitir. Belediye riyasetlerine tamim yazlmtr. B u mesele pek ehemmiyetle ta kip olunuyor; ngilizlerin parma olduuna gre hkmetin aairden midi ke since igale msaade etmesi ihtimali de vridi hatrdr. 7 . M akam hilfete, makam nezarete ba telgraf bu hayattan kyet edile cektir. Suretini takdim ederiz. Bundan ziyade mmtakamz itibarile biz alkadarz. M aam afih bu madde hakknda kumandann fikrini alarak arz ederim. 8 Diyarbekir, B itlis vilyetleri asayi ve efkr umumiyesi iyidir, tngilizlerin m adiye harektndan dolay yalnz Cizre-Zahu istikameti bizi dndryor. Halit

3. Kolorduya arzu edilen fkralar yazdrdm. Elziz ve Malatya belediyelerine Erzurum halk tarafndan da maneviyatlar takviye ve Sivas kongresine kar hrmetlerini tezyid iin mnasip eyler yazdm. Sivasta Heyeti Temsiyeye de: Dersimin vaziyeti mekk olduundan imdilik Erzicandaki iki svari blnn ibkasm ve bunlann bir ta bur piyade, iki top e takviye edeceimi, bilhare Erzincana bir tabur daha gndereceimi; buras merkez vaziyette olduundan icabnda her tarafa, hareket mmkn olduunu ve Van valisi Haydar beyle Tereandaki iki svari ve bir makinal tfei yarn (12/Eyllde) Elzize tah rik edeceimi bildirdim. (13 de hareket edebildiler). 10 tarihli yazlp (Ekseriya gece yars yazp ertesi gn ifreler geldiinden byle olu yor) bu iler bittikten sonra gelen heyeti temsiliye ifresi de (Ali Ga libin Khta mmtakasmda Bedir aa nezdinde .efrad cemiyle mukabil harekete kyam eyleyecekleri ve ihtiml Marata ngiliz kuvvetlerin den de istifade edecekleri tahakkuk etmitir. 13. Kolordu takiplerine emir vermi, 3. kolordu da imkn olduu kadar kuvvetlerini cenuba do ru indirmitir. Vaziyetin tamamen millet idhine temini ve bu hainlere kprdanacak frsat verilmemesi iin Mamahatundaki Svari alaynn Harput istikametinde tahriki) ni yazyor. Elziz ve Diyarbekirle gr erek daha ziyade tenevvr etmi ve icabatm yapm olduumdan, vazi yete sk temastan baka yaplmasn lzumlu grdm dier ilere getim. Padiaha yazlacak telgraf hazrland. Aynen udur: d ) .
Bakumandan Akdesimiz evketu, mehabet Padiahmzn uthei uyay mkrtelerme. evketpenah efendimiz; Bugn vesaiki resmiye ile sabit ve kemli teessrle her tarafa yi oldu ki Dahiliye Nazr Adil bey ve Harbiye Nazr Sleyman efik .paa Iafi bir plan tah tnda Elaziz valisi G alip beyi baz din ve vatan hini casusariyle beraber teden beriden bir ksm mselil krtleri toplayarak eteler tekil ve riyaset ettirmek ve

(1 ) S v kongresi heyetile grtkten sonraki eklidir. Msveddesine n,azaran bir iki kelime r farkldr. B ir ks sahife sonra izahat vardr.

www.ceddimizosmanli.net

bunlar Sivas'ta

inikad eyleyen ve her trl mnasile M ill ve mer

ve bundan

dolay da orduyu hmayunlarnn emniyet ve mzaharetlerine mazhar olan kongreyi bilmuharebe bastrmak suretile beynelislm sifki demaya tasaddi olunmas v e ayr c a memaliki mahrusei ahanenin gayri mnfek bir paras ve makam akdesi sal tanat ve hilfeti seniyelerine lyezal bir hissi rabta ile merbut olan Krdistara g y a ayaklandrmak suretile vatan paralatmak gibi mahza dmanlara has bir pl nn tatbikini klliyetli para tnukbrlinde taahht etmi olduklar tamamile teza hr etmitir. ifreli muhaberat elde etmek ve bu cniyane harekt takip ve .te vahhu eylemek suretile muttali olan civar kolordularn sevk ettii muhtelit kuv v a y i askeriye (G alip) hininin riyasetindeki eteyi M alaty ada tazyik etmi ve M a latyadan hasiren firara icbar eylemitir. Takiplerine iddetle devam olunuyor. Lehlhamd ibu melanet pln vaktinden evvel kefedilmi ve tedabiri katiye itti haz olunmutur. Beynelislm sifki demaya ve memlekette itia ihdasiyle fel ketler intacna alan bu zmrei ihanet takibat neticesinde kanunun ve eriat garay Ahmediyenin penei icraatna tevdi olunacaklardr. Dm an parasile ve v a tanszlk hissle tertip olunan bu ihanete muttali olan Elziz ahalii islmiyesi pek derin bir nefret ve galeyan izharile casuslarn bilfiil takibine koyulmularsa da adaletin tatbik olunaca vaadile sknete irca olunmutur. ' evketpenh efendimiz; , Devleti Aliyei Osmaniyelerinin ve hanedan celilanmzm alt buuk asrlk tarihi mbarekinde ve hassaten hayat ve memat ile rpnan u tarihi devrede D ev let ve milletin kalbghna tevcih olunmu bu kadar hainane bir misale tesadf olunamaz. tn milleti Zat akdesi hmayunlarna kemli tazim ve ubudiyetle merbut olan b necibelerile orduyu hmayunlar vatan ve milletin ve zat akdesi hile-

fetpenahilerinin hals suudu gibi bir gaye mukaddese etrafnda toplanm olduk lar bir srada dman tarafndan satn alnm bir zmrei ihanetin asakir alanelerile msademeyi ve beynelislm sifki demay mucip suikastler tertip etmesi ve suikastn mahvn bilhassa Dahiliye N aznle H arbiye Nazrnn tedvir eylemesi hkmeti merkeziyeden derhal itimad ve emniyeti nez ettirmitir. Ayrca hakan celilanmzla milletin arasnda haili muzir olmak crm de tarihen affedilemez bir cinayettir. U m um milletin mer olan amalini ve bir araya gelen kuvvetini in kr ve tevil edip de bunu ttihat manevras gstermek ve zat akdesi Hilfetpenahilerinden ketmi hakikat eylemek kadar zim bir gnah ve mesuiyefc olamaz. Sevgili padiahmz umum milletin kudreti mterekesi siyas tesirden azade ve mnezzehtir. Orduyu hmayunlar ise bilklliye siyas cereyanlardan mnezzeh ve ancak umumu vatan ve milletin ve zat akdesi hmayunlarnn masuniyetine ahdazm eylemi olan millete mzahirdir. Binaenaleyh mali meruai milliyeye istinat edecek dinine, vatan ve milletine merbut ve zat akdesi hmayunlarna sadk bir heyeti cedidei hkmetin tekili ile milleti necibelerinin ve orduyu hmayunlarnn tatminini ve bunu mteakip vatan ve milletine ihanet etmekte ol^n casus ebekesi hakknda tahkikat ve icraat seriai dlnelerinin icras ve bu surette bir heyeti dilei hkmet tesisine kadar merkezi hkmetle bir vehile muhabere ve mnase bette bulunmamaa karar vermi olan milletten ordunun ayrlamayaca zat vakaya muttali ve mahalline mcavir olan kolordular kumandan hakipyi aban ele rine arza mecbur olduk. Olbapta ve katbai ahvalde emrfermsn evketl padia hmz efendimiz hazretlerinindir.

bu telgraf yirminci (Ali Fuat Paa), nc (Miralay Salhat tin Bey), on nc (Vekili Miraly Cevdet bey) bir de ben imzalamay muvafk buldum. Konyaaki muhit daima muhterizdi. Bunu, civarn daki li Fuat Paaya da bildirmitim. Mteakip hdiseler bunu gs

www.ceddimizosmanli.net

teriyordu. Makina banda aksi bir cevap almak bugnk vaziyetimiz iin iyi olmazd. Bunun iin vaka mahalline mcavir kolordular kaydile drt kolorduyu kfi grdm. Vaziyeti grmek ve padiaha ya zlacak drt kolordu kumandannn mterek telgraf ile hkmetin Is katm taleb etmenin en kestirme tarik olduunu anlatmak zere kong re erkn muhteremesiden iki zat e 3. Kolordu kumandannn ma kina banda bulunmasn rica ettim. Kolordu Kumandanndan ald m cevap: Kongrenin hitamna mebi bugn leden sonra saat te merasimi mahsusa e mhim ve umum br itima aktedmesi ve bu ictimada umumun bulunmas mukarrer olduundan arzu buyurulan i timain alt sonrada olmasn rica ederim den ibarettir. Vazifedar olan Mustafa Kemal Paa kongre mukarreratmdan, ne olup bittiinden va kit ve zamanile haber vermeyerek, kendi balarna bir eyler yaptk lar gibi, kongrenin hitama erdiini de bana yazmad. Bu kemekei! vaziyette kongrenin hitamm halk, korktular kayorlar telkki edece i pek tabii bir eydi. Kongreyi prestiten drecek bu karara habe rim olsayd itiraz 'ederdim. Bir hafta devam eden kongre stanbulla muhabereyi kesmeye ramen neye karar verdi, henz haberdar deiliz:. Diyarbekirdeki kolordunun mhim vaziyet karsnda behemahal bana, merbutiyeti vaziyeti corafiye ve siyasye dolaysiyle lzm olduu gi bi makina banda Erkn harbiye reisile olan muhaveremize nazaran da bunun pek lzumlu bir ey olduu anlald. Makina banda 13. Ko lordu Erkmharbiye Reisi Halit Beye unu yazdm: Vaziyetin tiyet daha nazik ve had bir ekil almas hlinde Kolordunuzun dorudan do ruya bana merbut olmas dnlmtr. Byle bir hal vukuunda ku mandan vekili Cevdet beyin vaziyeti ve avakibi iktiham edip edemyecegin bilmek isterim. Edemezse yarm madd ve vicdan ar mesuliyetler altnda kalmamas iin mumaileyhin kendiliinden ekilerek hemen ku manday vekleten Kenan beyin deruhte etmesini mnasip buluyorum. Fikrinizi imdi yaznz. Ayrca su iki maddeyi de yazdrdm : 1 Zat ahaneye umum kolordularn mtereken imzasiie eki lecek olan telgraf namenin msveddesini imdi oraya keide ettireceim. Dier kolordu kumandanlar da makina bandadr. Onlar da okuyor lar. Bunu mtala ederek cevap it buyurunuz. 2 Vaziyet hakknda Diyarbekir valisi beyefendi ile gayet ak ve kat' olarak mzakere ediniz. Zira valinin ittihaz edecei en zayf ve mucibi tereddt hareketi btn vatann aml ve avakibi ile alka dardr. Her tarafta btn valilerden kat mutabakat cevab alnmtr. Halid beyn cevab: Harbiumumideki kahraman kumandanmn amirine girmek ahsm iin eref ve cana minnettir, Cevdet bey temiz kalbli, drst, fakat bu makamn ehli deildir. Kumanda hakknda za ten Kenan beyle muhaberedeyim. imdiye kadar olan muvaffakiyette sizden ders alan HalidinMn onda dokuzu nisbetinde hasri muvaffakiyeti olduuna emin olunuz. Zaman nazik olmasa idi Cevdet beyi idare

www.ceddimizosmanli.net

derdim. Fakat bazan annda yaplacak bir ite tereddt gsterilmesi, son vaka gibi, frsatn kamasn mucib oluyor. Arabistanla hem hu dut olduumuzdan mumaileyhin vcudundan manen istifade vardr. Vali Erzurum kongresi mukarreratm alklamtr. Sivas kongresine de Halazadesini intihab etmitir. k temastaym. Galip beyin hiyanetine ok cam skld efendimiz. Halit Beye tekrar unlar yazdm: 1 Hassaten gzlerinden perim. Gayret ve fedakrlnz ve mehasini ahlkiyeizle mftehirim. Kenan beyin de gzlerinden perim. Ku manda meselesini bu vehile hal. ve tesbit edersiniz. . 2 Vali Faik beyefendiye ihtiramatm arz eylerim. Marn ileyh hakknda yazdm fkralar kendilerine arz etmekte hi bir beis yoktur. 3 Dier kolordular kmilen ve tamamen mutabakat beyan et tiler. (Dier makamlar banda ayn zamanda konutuumuz kolordu lardan muvafakat cevab geliyordu). 4. sonra da makina banda Sivasta 3. Kolotdu Kumandan Salkattin ve Ankarada 20- Kolordu kumandan vekili Mahmut beylere (Ali Fuat Paa teftite imi) unu yazdrdm: Elziz valisi Galip ila Bedirhanilerden Malatya mutasarrfnn ihaneti hakknda muhaberat cmemizce malmdur. Bu ihanet ebekesini Dahiliye Nazr Adil beyin bizzat tedvir ettii de sabittir. Dman hesabna ve devlet ve milleti mizin aleyhinde olan bu suikast failleri milletin galeyan ve teebbsat ve btn kolordularn mterek karar ve harektile muhakkak tedip edi lecektir. Fakat bir kabinenin en faali olan Dahiliye Nazr mihveri iha netini bizzat tahrik ve idare ederse o kabineye hi bir zaman itimad ve emniyet caiz olamayaca cihetle keyfiyeti derhal Umum Kolordu ku mandanlarnn mterek bir lisan ile dorudan doruya Bakumandan akdesimiz Padiahmz hazretlerile muhabere ederek bu kabinenin der hal iskat edilmesi ve yerine ancak amali milliyeye riayetkar, dine vatan ve milletine ve zat makam akdesi hilfetpenahiye merbut olan namuskr ve merutiyete tamamile sadk bir heyetin getirilmesi ve byle bir heyetin gelmesine kadar hkmeti merkeziyeyi tanmamak ve ir tibat ve muhabereyi kesmek hususunda milletin verdii karardan ordu nun ayrlamayacana maruzatta bulunmak musammimdir. Zatlileriij temamd mutabakat varsa be kolordu kumandannn mterek im zasn havi olacak maruzat msveddesini takdim edeyim. (Bir taraf tan da msvedde yadrlmtr.) 20. Kolordu Kumandan vekili Mahmut bey kolordusu namna der hal muvafakat etti. Salhattin bey kongrenin u telgrafn yazdrd: imdi bir suret vereceiz. Bu suret 3. Kolordu, 15, Kolordu, 20. Ko lordu kumandanlarnn mterek imzasile ekilmesini mnasip gryo ruz. Mtala ettikten sonra dier kumandanlarla ayn zamanda ek mek iin intizar buyurunuz.

www.ceddimizosmanli.net

Suret:

'

Makam Sadaretuzmaya
im di dorudan doruya Bakumandan akdesimiz H alifei Ziemmz efendimize

m aruzat mhimmede bulunmak mecburiyetindeyiz. ederiz. Aksi, takdirde manelerine raci kalacan arz ederiz.

H aile ika edilmemesini

rica

tevellt edecek netayici vehimenin tnesuliyeti srf zat fahi-

3., 15., 20w , 13., 12. Kolordu kumandanlart

Salhattin beye unu yazdm: Btn kolordu kumandanlarnn mabeyni hmayunu mlkneye keide edecei telgrafnamenin sureti takarrr etmi ve Sivasa da verilmi idi. Bunu mtala buyurdunuz mu? u halde sadarete ekilmesini teklif buyurduunuz yol vermek h a l kndaki telgraf mteakiben o mu verilecektir? Bu babtaki mtalanz nedir? Sadrazama byle telgraf vermektense Bakumandan akdese verilecek telgrafnamenin. son bir maddesi olmak zere bu telgrafmz zatahaneye takdime mni olacaklar ihaneti vataniye ile mttehim tu tulacaktr diyelim olur mu?

Kongreye unu yazdm:


1 Hkm eti merkeziyenin Dahiliye Nazr A dil bey de Elziz valisi G a lip

ve rfekasmn harekt hinanesini tertip ve izhar ettii cihetle hkmeti merkezyeye katiyyen ordunun dahi itimad ve emniyeti kalmamtr. Binaenaleyh imdi A n k a ra, Sivas, D iyarbekir kolordularile gryorum ve zat ahaneye Bakum andan ak desimiz sfate ve drt kolordu kumandannn mterek imzasile bir telgrafhame arz iin mzakere ediyoruz. Msveddesini buradan teklif ettim. M utabakat tamme halinde mefad vehile arz edilecektir. kararm a tevafuk ediyor mu? 2 Erzurum gelmitir. B u babptaki karar ve mtalamz kongrenin

ahalisi namna M d afaai H uk uk H e y eti kamilen telgrafhaneye V ily at

O nlar da zatahneye telgraf ekmeyi taht karara almlardr.

merkezlerinin telgraf ekmesi Sivas kongresinin kararma tevafuk ediyor mu?

Mustafa Keml Paann cevab:


T elgraf meali aynen cizleri ve kongre heyeti kiammca kabul ve tasvib edil mi ve utbeihmyuna arz olunmak zere hail olunmamas ve aksi halde tevelbana dvet olunmu ve ve ld edecek netayici vehime mesuliyeti zat fahimanelerine rci olaca makam s a darete bizzat arz olunmak zere Sadrazam paa telgraf zat hmayuna doruca arz olunacaktr. (Salhattin). imdi konana stanbul merkezinden telefon edilip vrutlarnda yol atrlacak

Kongrenin cevab:
1 etmitik. d il udur: Zatahneye keidesini teklif buyurduunuz suretin m uvafk olduunu Yalnz yem malmata gre su suretle ufak bir tdil yaplacaktr. tik satrda Dahiliye N azr Adil B e y * cmlesinden sonra O ta ve H arbiye arz

www.ceddimizosmanli.net

N azr cmlesi ilve edilecek bundan baka telgrafnamenin oltalarna dau tip etmesi ve suikasdin mihverini bilhassa Dahiliye N azrau n tedvir eylemesi lesi yerine tertip ve dahiliye ve harbiye nazrlar tarafndan tebli ve

"te r cm

tetbik etti

ren e d ile s i kaim olacaktr. 2 Y o l vermek hakkndaki telgraf mteakip yol verildikten sonra teklif b u yurduunuz telgrafname ekilecektir. Y o l verildiine emniyet olm adan vukubulacak Binaenaleyh padiahla k a f maruzatn hfz ve iptal olunacana pKe kalmamtr.

iyen ve bil vasta yni hkmeti merkeziyenin mdahale ve kontrol olmakszn grmek elemdir. 3 B u tashihatn 13. Kolorduya ve sair icab edenlere tebliini rica ederiz. A nkaraya buradan tebli olunacaktr.

Tadilt Diyanbekire de yaptrdm. Ve her kolordu kumajadammn drt kolordu kumandan imzasn da koymas ve kumandanlarn makina. banda bulunduunu da padiaha bildirmesini kumandanlara bildirdim. Ve tertibimiz mucibince yolun ald Sivastan bildirilince evvel kong renin teklif ettii ksa telgraf, arkasndan da benim teklif ettiim telg raf Padiaha ektirildi. Trabzon'dan gerek bu telgraflarn ve gerekse ihanet vesikalarnn teksir ettirilerek stanbul mabeyninine ve ricali marufeye ve matbuata tevzii iin icab edenlere tebligat yaptm. Ankarada 20. Kolorduya da bunu teklif ettim. Kabul ettiler. Elziz ve Diyarbekirle olan muhaveremizin hlsasn Heyeti Tem siliyeye bildirmitim. Ve ark merkezlerinden de padiaha mracaat ettireceimi yazmtm. Bugn yaptm ileri tasvib eder cevab al dun. Erzurum ahalisi namna Mdafaai Hukuk Heyeti padiaha yaz* dklan gibi mhim merkezlerin kendileri gibi hareketini tavsiye ettiler. dmdiye kadar aldmz malmatta yalnz Ankara bu ie ilk teebbs etmiti. Akam st Sivastan bir heyetin beni makina basma istediim haber verdiler. Zaten leden sonradanberi telgrafhaneden ayrlmam tk. Gece yarma kadar da ayrlmadk.
Sivas: Kzm Karabekir P&a Hasretlerine 1 Kongrenin, tevkil ettii saihyettar bir heyet nda bulunmaktayz. 2 Kongremiz kemli muvaffakiyetle ve btn Sivas parlak olarak son bir safha ile imdi hitsmpezir olmutur. yannamesi tamim edilecekti;'. 3 Hkm eti merkeziyenin malmunuz olan hainne icraatna kar mte reken alnacak tedabirin tatbikatna ait grelim. reisi H alit bey makina banda bulunmaktadr. 4 M ak in a banda mevcut olan zevat bervechi zirdir: Kongreden M ustafa K em l P a a hazretleri, Kongreden R a u f beyefendi hazretleri, Kongreden sm ail F a zl beyefendi hazretleri, K olordu kumandam Salhattin beyefendi, Erkm harbiye R e isi Zeki beyefendi. F u at P aa teftide imi, M a h balknan itirkile pek Mukarreratm havi b e ve nc kolordu kum an

dan Salhattin beyefendi ve Sivas Valisi Reit paa hazretlerile birlikte makina b a

m ut bey ve 13. Kolordu kumandan Cevdet bey ve mezkr kolordu Erkmharbiye

www.ceddimizosmanli.net

ff'
| ;
'v
;. .v -

ffi
v

Kongrenin bugn hitama erdirilmesine ben taraftar deildim. 8&atlerdenberi canm sklyordu. Makina banda verilecek izahat sabr szlkla bekliyordum. Verilen izahat beni hi tatmin etmedi. Biz iki m him mesele karsnda idik. Biri stanbulun mracaatmza lakayt kal mas hali idi. Tabii buna kar Anadolu uzun mddet basz ve merci siz kalamazd. u halde Sivas kongresi bir meclisi mill gibi ie vaziyet mecburiyetinde kalabilecektir. kincisi bir Krtlk kyam idi. Kongrenin, byle br kyam balangcnda dalverdi eklinde gsterilmesi stanbulun mneviyatm arttrarak mukavemete teci edecei gibi da hilde Sivas kongresinin nfuzunu ki henz her yere nfuz edeme miti krabilecektir. Sivas halknn itirke parlak surette hitampezir olduunu bdire kongre hakknda aldm malmat muhitimde ime syledimse suitesir yaptn grdm. Sabahtanberi Ali Galip vakasile megul olan rfekai mesaim ise meyus oldular. Tam celdet gs terip kongrenin varln gsterecei gnlere girmitik. nc mad dedeki (Mtereken alnacak tedabirin tatbikatna dair grelim) tek lifini kavrayamadm. Baa hi malmat verilmeden. stanbul hkumetile kat alka ediliyor. Sivas kongresi mukarreratma ait daha bir ey bildirmediler. Kongre neye karar verdi ki tatbikatn konuacaz ? Benim beklediim izahat: Kongrenin mukarreratile beraber stanbul hkmeti taannt ederse ne yapmaya karar verdikleri veyahut kongr vaziyetin inkiafna sknetle muntazrdr cmlesi idi. Sitemi ve ar tenkidimi sonraya brakarak tideki iki suali sordum ve gece ahval hakknda dnmelerini ve karar vermelerini teklif ettim:
1 Hkmeti merkeziyenin ve haricen tesir ve ihanetile eer husul emsi defaten myesser olmaz ve pek ge kalrsa Anadolu uzun zaman basz ve mer cisim kalamayaca cihetle vaziyet kesbi salh edinceye kadar ittihaza lzm gele mukarrerat salime phesiz derpi buyurulmutur. Binaenaleyh imdilik kongre nin dalmamas fikrinde bulunduumu ve bu baptaki mtala ve mukarrerat ifreli telgrafla yarm beyan buyurulmas halinde cizleri de mtalam takdim ederim. 2 - Kongre alelademi dald, yoksa isticaen mukarreratm tesri ile mi da ld? Bu bapta izahat izahat verilmesini rica ederim.

Kzm Karabekir

Heyetin cevab:
H eyeti Temsiliyeden Raif efendi hazretleri., Hsrev Sami, Mazhar, Hsrev ve Kara Vasf beyler, eyh Fevzi efendi hazretleri biraz evvel terif ettiler. Cmleta* gzlerinizden periz. 1 Hkmeti merkeziyenin hyanette taannt ve temerrd halinde ittihaz* lzmgelen karar derpi edilmektedir. Bu hususta zatliere de muhabere tabiidir. 2 Kongre mzakeratm tamamen tabii bir surette icra ve *i bir istacCe it -

www.ceddimizosmanli.net

zam grmeksizin ikml eylemitir.

(1 )

B u geceki vaziyet

zerine

lzum hsl

olursa kongre yeniden ve icab vehile takviye olunmak suretile fevkalde olarak itima edeblecektr. 3 Sadrazm Zatahneye yol vermedikten baka kendisi dahi muhabere et mekten kayor. M akina banda zatahaneye yol vermesi kendisinden m usirre taleb olunmaldr. Ankara ve Sivas, Amasya, Kastamonu, Nide, Erzincan. Sam sun bu suretle makina banda srar etmektedirler.

Makina basndaki en mhim muhaberemiz bitmiti. Yukarda tafsilen yazdm eyler hakkmda bir ka ey daha grtk: Malatya' havalisine gidecek ktalar, Van valisi Haydar beyin seri gitmesi, Dergime tyin olunan mutasarrf Sivasta tevkif olunduundan yerine m nasip birinin seria izam gibi. Asl mesele hakkmda henz Sivas'ta hibir ey dnlmedii, bir Krt ihtilli olabilecei de -hesaba katl mad anlalyordu. Bunlarn ikisini de ben kimseye syleyemezdim. Hususe Sivas kongresi mukarreratmdan hi bir maddeyi bilmeden sz sylemek mmkn de deildi. Krt ihtilline kar alkadar olan 13. .kolorduyu da zaten emrime almtm. Esasen mfettilik vekletinde Sivas Kolordusu da emrimde idi. Kongrenin zaruret halinde belki pek ge kalarak dnebileceklerini ben tatbik etmi ve mhim merakdzi takviye etmitim. Padiaha mracaatmz da, neticede iin mill bir hkmete mntehi olaca tehdidinden baka bir ey deildi. IstanbuIun Ali Galiple muhabere suretlerini 3. Kolordu bildirdi, Salhattin bey bunlar Dahiliye ve Harbiye Nazrlarna da bildirerek, kendisine nede itimad edilmediini ve hayrsz Ali Galibin Vali ve kumandan olarak vesaiti diye ile bir hyanet tertip olunduunu ilve ile padiaha ik yet edeceini yazm. Vali Reit Paa da ayn tarzda Dhiliyeye yazm. Vesika suretleri:
Birinci suret: Elaziz Valisi Beyefendiye 8/9/1335 N o. 2 Sivasa ayan itimad vasta olmad cihetle malmat yerlerden alman malmat umumiyeye kfiye

alnamamakta ise de ora ahalisinden burada bulunan bir adamn ifadesine vesair nazaran evvel ahali bu tahrikta taraftar deildir. Saniyen asker akalli kalildir. B u hareketi idare etmekte olanlar, ehas rname ile kumandan ve zabitandan bazlardr. Bunlar ie mill bir ekil vererek

(1 ) Bilkis Ali Galibin teebbsnden acele ile daldklar ve benim ikazm zerine yanl harekette bulunduklarn ve Sivas kongresi mkarteratnda Erzurum daki mukarreratm 4, maddesini acele ile kartrdklarn Sivgtsa geldiim zamana kendilerinden anladm. Acele ile icab edenlere lzm gibi malmat verilmemesi ve bu 4. madde meselesi Erzurum kongresi azlarile M . Kem l Paa ve benim aramda gnlerce mnakaay mucib oldu. ark M . Kem l paaya ademi itimad beyan ede rek vaziyet aldklar halde benim tavassutumla mesele halloldu. habereleri kaydettim. Srasle mhins m u

www.ceddimizosmanli.net

maksatlarm tervi ettirmeye almaktadr.

H albuki millet bu ilere taraftar de

ildir. Oras daha karip oldua cihc'de istediiniz malmat daha shuletle istih sal edebilirsiniz. M aahaza gazeteler her naslsa oraya memuriyetinizden bahis ettik leri cihetle bir gn evvel azimetiniz daha ziyade kesbi ehemmiyet etmitir. B ir likte bulunduracanm kuvvetin ne kadar ziyade olursa muvaffakiyeti o nisbette teshil edecei der krdr. B u kuvvetin mikcarie vakti hareketinizi bir gn evvel tyin ve iarna muntaEmm. .Nazr Adil 9/9/1335

kinci suret:
Dhiliye Nezaretine ehrihalin drdnc gn kfi kuvvetle ekiyant takip ve derdesti iin M a latyadan hareket edecek veehle tedabiri mukteziye icra edilmitir. al m sademe' neticei muvaffakiyet olduuna itimad buyurulsun. cevaplan ve mulrteziyat teehhr buyurulma maldr. 9/9/1335. Biavnillhi. T a Yalnz iaratin

Elziz valisi A li Galip

12/Eyitide dahi bu ihanet vesikalar suretleri 3, Kolordudan Midirildi. (Kolordulara tamim olarak). stanbul hkmetinin ne namussuz bir hey'et olduuna ahit olduu gibi, isinde bulunduumun ahvali de tasvir ediinden aynen dere ediyorum: Son elde edilen vesaikten:
Sivas . Dem liye: Dahiliye N&zm dil Beyefendi Hazretlerine 13. K olordu topu mfettii binba M ustafa Behet bey vilyete geldi. neden tanrm. E dir12/9/1335

M lhakat teftie ktn, M alatyadan geldiini sylyor. P ro p a Valinin akas yok hkmettim. cizane is

gandada mklta, itiraza maruz kalm, biraz da korkuyor. akln bana al demiler. M alatyadan da meyusen avdetine vilyet ifalata kaptrlmaktan masun bir hale getirilmitir. terim ki K olordu kararghlar vermitir. miyesi Shhiye mfettileri de mthi propagandacdr.

unu arz etmek

ve mfettilikler muzir propagandaya vasi germi Shhiye M driyeti um u-

uyanmal bunlara verilmekte olan yksek harcrahlar hepimizin bir parasdr.

B un lar hep devri sabk mltezimlerini de devri hazrda mevrusu yadigr olduunu dnmek, kfi tedabiri mukteziye icras reyi devletlerine menuttur. Yalnz aciz

leri tandm bir shhiye mfettii hemen talep edeceim. H alk, natuk, hazk, faal ve fedakrdr. Vilyetin ahvali ruhiyei shhiyesine hizmet edeceinden eminim. vk f D oktor yzba -

M lga. 3. Ordu Mfettilii maiyetine memur ve esrarna

Behet beydir. Asker shhiyesinden mezun addedlierek Shhiye M driyeti U m u miyesine verilmesi ve mnhal olan Elziz ve Diyarbekir vilyetleri Shhiye M fet tiliine ikinci snf maala tyin klnmas inayeti devletlerinden muntazrdr. tizar edenleri bedeltahkik inha etmi oluyorum. M um aileyh doktor Behet n bey

www.ceddimizosmanli.net

Ssrta.
evamitd hususye itas mtemeanadr-. Ferman. .

V
3/Eyli/1335

'

e femuhabere m uvafakatini de istihsal ettim. Tesrii musmelesi im alkada tan*

Elziz Valisi

. .

'

AS Galip

Doktor Behet 3. Kolordu enure -verilmiti. Halen Kayseride me zun olduunu 8* Kolorduya bildirdim. Anlalyor ki Kayserili olan bu doktora stanbul'da, gelirken Mustafa. Keml Paa kararghna sokutrmular.

En son elde edilen vesaikten: VESAK HANET


Bizzat hal edilecektir. ajrg Dersaadet: 3/Eyll/I335 N o. 906

Biksiz Valisi Galip Beye

'
B ina

C : 2/EyI/335 arz olunmutur. radei seaiyesi bugn sadr olacakta*. enaleyh kesbi katiyyet etmitir.

Talimat udur: M alm unuz olduu vehile E b u -

rnmda kongre nam altnda bir ka kii toplanarak bir takm kararlar ittihaz ettiler.

Fakat bu haller memleketde bir takm kukali mucip oluyor. A vru paya ise pek fena m balaal aksettiriliyor. Binaenalazalik pek fena sui tesirat hsl etmektedir. Ortada ayan ehemmiyet, hi bir kuvvet hi bir v ak a olmad halde mcerret bu m balagat ve suitesirattan endieye den ngilizlerin ahiren Samsuna epeyce kuvvet kara caktan istidlal olunuyor. Hkmetin omum srasnda tarafnza da icra eyledii tebligat malmeye mugayir harektna devam etmekte lur ise ykatlacak - ecnebi kuvvetlerin Sivasa ve oradan daha ileride ......... (ifre hal edilememitir) alarak bir ok mahalleri igal etmek ihtimli bait deildir. Bu ise memleketin, menafime bit tabi rrmnafidif, Erzurumda toplanan Ehas malmenin kariben sivasta itima ede sek yine bir kongre akdetmek istemekte oldukan muhaberat vakadan anlalyor. Byle be on kiinin orada toplanmasndan hibir ey kmayaca, hkmete malmdur. Fakat bunlan Avrupaya anlatmak mmkn deildir. te bunun iin orada toplanmasna meydan vermemek icab ediyor. Bunun iin de evvel be evve Sivasta hkmetin itimad tanmna mazhar ve selmeti memlekete muvafk olan tebligat harfiyen icraya zim bir vali bulundurmak lzm gelmektedir. Zat vlarm ann iin oraya gnderiyoruz. Geri Sivasta kongre akdetmek istemekte olan bir ka kiiye mmanaat etmek o kadar g bir ey deilse de erkn ve mera ve abitan ve askerin banlan da bunlarla hemfikir olduklar anlalmasna nazaran hkmetin ittihaz edecei tedabiri ellerinden geldii kadar takip ve tasip ve ehas malmeyi mmkn olduu kadar iltizam edecekleri nazar dikkate alnarak ayan itimad bir iki yz kiinin refakatinizde bulunmas temini muvaffakiyet iin kfi grlmektedir. Binaberin evvelce yazdm vehile oralardaki Kltlerden itimad edilen 100 ve 150 kadar svariyi birlikte alarak ve ne iin oraya geldii serdedilmiyerek Sivasa hi kimsenin intizar etmedii bir zamanda bilvsui vali ve kumandan l hemen ele alacak, ve oradaki jandarma ve askeri miktarlar cz olmakla bera* ber isn idare edecek olursanz- karmzda baka bir kuvvet bulunmyaca ci hetle derhal tesisi nfuz ederek itimaa meydan vermemi olacak ve orada bulu an lar var ise hemen derdest edip mahfuzen stanbula gnderebileceiniz derkrdr. M

N e toplananlarn ne de ittihaz ettikleri kararlarn esas, e&emmiyefci varda*.

www.ceddimizosmanli.net

B u suretle ihraz olunacak nfuz ve iktidan hkmet dhilde sergzetcuyane hare kette bulunanlar yldracak bu gibi harekt gayri maraziyenin vukuuna mni olacai gibi harite de pek ziyade hsn tesir ederek ecnebilerin asker karmak ve oralanigal etmek hususlanndaki tasavvurlardan sarf nazar etmeleri iin hkmete bir mmesski kaviye mracaat ve teebbs tekil edecektir. Zaten Sivas muteberan ahalisinden bazlarndan mevsuken tahkik olunduu vehile ahali politikaclann tahrikatndan para toplamak iin vki olan tazyikatndan pek ziyade . mteneffir ve bunlarn meni iin hkmete her suretle mzaharete hazrdr. Orada jandarm aya derhal yazlacak istenildii kadar efrad bulunacana ve buna mtefemn tarafndan sureti malsusada muavenet olunacana itimad edilmektedir. kaviyyen merbut bir jandarm a tekil gtreceiniz svarileri mtayyiben yerlerine Bu suretle miktar kfi ve hkmete sonra birlikte edildikten

iade ederiz. te y a

placak tedabir bundan ibarettir. Bunun kemli shuletle ve muvaffakiyetle tatbi ki mcerret derecei nihayede iltizam mektumiyete vabestedir. Sivasa memuriye tinizden ve hatt o cihetlere gidceinizden efrad ailenizden en emin olduunuz hi bir kimseye bahsetmeyiniz. V e Sivasa gidinceye kadar maksad yammzdakilelere dahi sezdirmeyiniz. M uvaffakiyetin sslesasdr. B u cihetle imdilik her hal ;/ ; ; ; V % : de ailenizi orada brakarak etraftaki aairi tefti iin be on gn duracanz efrad ailenize ve sairlerine bilifade hemen hareketle bir gn evvel Sivasa badeten vsl maya gayret etmelisiniz. Oraya vsulnzde tide miinderic teigrafnameyi icab edenlere bittebli vali ve kumandanl ele almalsnz. B ir taraftan da makina b arda tarafmdan icab hale gre tebligat zme icra olunacaktr. B u suretle ie baladktan sonra ne vakit mnasip grrseniz ailenizi ve eyanz Sivasa celb ede bilirsiniz. u kadar ki elyevm orada bulunan Reit Paann valilikten azlolunduu ve yerine dierinin gnderilecei her naslsa yi olarak marnileyh tarafndan nezarete mracat edildinden ve isimleri malmunuz olan zevatn Sivasta kariben birlemek istedikleri -. i . . t . iarat vakadan anlaldndan beyhude bir dakika vakit geu esbab ve mlhazata gre ne vakit hareket ve Sivasta ibraz ede irileniiyerek bir an evvel hareket ve bir saat evvel temaslara gayret: etmeniz de naslahatan ehem ve elzemdir. ne kadar mddetle muvasalat edebileceinizin ia n muktezidr.

ceiniz telgrafname udur. Zatlilerinin Sivas vali ve kumandanlna tyinleri meclisi vkel kararile bilistizan eref sadir olan iradei seniyei hazreti padiah! iktiza ndan olduundan hemen hareketle bu teigrafnameyi Sivastaki memurini mlkiye ve askeriyeden icab edenlere bilirae vali ve kumandanl deruhde ederek ifay vazileye mbaeret ve hemen ian keyfiyet etmeleri tebli olunur H arbiye Nazrl eik Dahiliye N a zn Adil

12 sabah Sivas unu yazyor:


imdi buradan D iyanbekirle muhabere tellerin anzas hasebile mmkn olam adii vesaikten birer suretinin D iyanbekire Erzurum dan verdirilmesi rica olu nur.

Derhal Diyarbekirde 63. Kolordu Kumandanlna ve Elziz 11. Kolordu ahzi asker riyasetine yazdrttm. Sivas, gerek stanbul ve ge rekse dier mevkilerle iki gndr yapt fazla muhabere yerine, ilk ii bu vesikalar yandrtarak, bilhassa Kolordularn ve Mdafaai Hukuk merkezlerinin tenvirine almal idi. Bu suretle az zamanda yalnz kong re ve kolordular deil, btn merkezler ve mahall hkmetler de ayn

www.ceddimizosmanli.net

suretle vaziyet almalar mmkn olabilirdi. (Ben Erzurum'da bulunan Erzurum ve Van valilerine ve Heyeti tahkikiye reisine kabinenin ekil mesinden baka are olmad hakknda telgraf ektirdim- Mntakamdaki dier valilere de yazdrdm.) Bugn (12) Sivastan u ak telgraf geldi,5

1$. Kolordu Kumandam Kzm Karabekir Paa Hazretlerine


M alatyadan lyas Beyin -imdi verdii malmat hvi telgraf suretini tiye dere diyorum . 13. Kolordunun ciddi olarak nazar dikkati celb edilmek lzmdr. Vehbi beye imdiden talimat verilmelidir. lidir. mnasip olur, H ay dar beyefendi bu geceden harekete kuvvetiyle H arput ' Konre Keyfetti ' Suret beyden alman malmat geme Tercandaki svari alaynn btn istikametine hareketi

imdi ayan itimad olan Jandarma yzbas F aruk

bervechi girdir. Faruk bey Khta ve civarnda takipte idi. M ala ty aya be saat mesafede R ak a kafiyesinde Krtlerin itima eyledikleri ve elyevm mutasarrfla rfekasnm orada bulunduu Sivereke kadar olan aairin peyderpey mahalli mezkra gelmekte olduklar ve Dersim aa,irine varncaya kadar Krtlk namna dvet edil dii mutasarrfn fikri evvel M alaty aya hcum ve kamilen yama edildikten san ra btn kuvvetle Sivas istikametine yryeceklerini M ala ty ada bulunan Trkleri katil ve tard edecekleri ve Dersimlilerin de aym zamanda H arputa yryeceklerini bildiriyor. nk mutasarnfm M a la ty a dan gitmesi Krtlk namna kendilerine byk bir zl ve hakaret imi gibi telkki olunuyormu. V ali bu yama ve katli nfusa taraftar ve raz olmad fakat mutasarrfn fikrine de mni olamayacam bildifmitir. M alaty aya harben girdikleri zaman Krt bayra ekilecei ve bera berlerinde bulunan ngiliz binbas da U rfadaki ngiliz frkasnn harekete amade olduunu bildirmi ise de Hac Bedir aa bunu kabul etmediini ve aairin M a la t y ann Krdistan ve M alaty ada K rt bayrann ekilmesine srar eylediklerini dn akam vali M alatya'dan avdet etmek istemi ise de brakmadklar m baladan ri olarak arz olunur. eraitleri zirdedir. 1 Valinin yerine avdeti 2 M utasarrfn kemken yerinde kalmas 3 - Elzizden gelen askerin iadesi 4 Valinin 100 msellh krtle M alatyaya girdii zaman sknetin m uhafa zas ve Sivas istikametine yrmesi. 6 Bervechibl maruzatma iradeleri.

lyas bey 15. Alay kumandandr. Askerlikte imdi, bugn, yarn gibi muhatablann kati anlayamayaca kepmeler memnu olmasna ramen, Malatya da Sivas ta bu tbiri kullanm, aksi gibi telgrafn hangi gn yazld da yoktur. (12) de geldi, Faruk beyin imdisi de 12 midir? Bu telgraf yle bir ifreli teblile 13. Kolorduya ve 11. Ko lordu ahzi askerine bildirdim:

www.ceddimizosmanli.net

irztmsm: 12/9/133S M aam afiB

M alatya'dan. lyas beyden. Sivasa varit olan bi telgrEtnamenn, sureti aynen zirdedir. Kongre 13. Kolordunun bu telgrafna nazar dikkati celb ediyor. bunun bir blf olmas da muhtemeldir. tedbirdir. lar. Fakat M ala ty ada bulunan sahra toplarmuo m dafaas temin edilmesi de mnasip ki gnden sonra a kalr dnerek ahalii islmiyey

mnasip mahallere tabiye edilerek ehrin

K rt itimaini gayri mmkn gryorum.

Herhalde bunun bir ngiliz manevras olduunu

v& krt kardelerimizi tenvir etmeniz m uvafk olur.

'

(Telgraf aynen yazlmtr).

.
15. K olordu Kum andam K&ztm Karabekir

13. Kolordunun aym gnde yazd ifreli cevap 14 de geldi. 3. Ko


lorduya bildirildi., Aynn 'zirde&ir:
D iy a n bek ir; 12/9/1335 15. Kolordu Kumand&nhms.

1 Jandarma yzbas F aruk efendinin, iaratm mbalal gryorum, Bu kadar umum bir hareketi itima yapacaklarna ihtimal vermiyorum. 2 Malatyada yas beye sahra ve cebel toplarm tabiye ederek msel ekrd katiyyen ehre sokmamak ve Trk ve ayan itimad ve muallim olan kasaba ahalisinden eraf ile grerek bir mikdar efrad depolardan silh vermek suretiyle kuvveti tezyid etmek iin, derhal tebligat ifasn 3. K olordudan ehemmiyetle rica ede-rim. V ali, mutasarrf ve her halde mmtakamda kalamazlar, Elzize muvasalat ede Siverekcek taburla svari bln M ala ty aya tahrik iin Elzize emir verdim.

teki piyade taburu Osmaniyeden bir sahra topu alarak H arp uta hareket edecektir. Silvandaki piyade taburile Siverekteki svari bln de imdilik D iyanbekir'e celb ediyorum. imdilik Osmaniyeye buradan iki sahra topu gnderdim. Trk, emin. ve muallim ola efraddan bir ksm efrad taht silha almasn Elzize de yaz dm. Frka kumandan Kenan beyi H arp u ta kadar otomobil ile oradan da icab ederse kuvvetle M ala ty aya .gndermek zereyim. Vaziyet kesbi salh edinceye ka

dar Malatyada kalacaktr. Bu hususatm da lyas beye bildirilmesini ve ianm tel alncaya kadar Malatya hakknda sk sk malmat alarak bildirilmesini rica ederim. Cebel takmnn da M ala ty aya varp varmadnn tahkiki; 3 Ahaliye hyanet hakknda beyannamele neredildi. Elziz belediye reisi
milletin vatann selmetine alanlarla beraber olduunu bildirdi.

4 - M am ahatundaki svari alayma mmknse hareketini 15, Kolordudan, istirham eylerim.

muvakkaten

Elzze sureti

13. K olordu Kum andam Cevdet

Ali Galip ve avenesinin 10/11 gecesini Malatya kurbnde Raka, 11/12 gecesini Rakaya yarm, saatlik tir kyde airet reisinin nezdinde geirdikleri Malatyadan bildirildi. Elziae ve Malatyaya kuvvet vermek iin hkmeti mahalliyelere sn telgraf yazdm: .
Dm an parasik vatan ve milletine ihanet eden ve bilhassa beyaelslm kan dklmesine alan. A li G alip ve hempalarnn tenkilleri iin Kolor-

www.ceddimizosmanli.net

dumdan da svari alayn makinal tfeklerile beraber aderinB imdiden ihzarm rica ederim/

M alaty ay a yola kardm.

15. K olordu Kum andam

Kazm Karabekir

stanbul telgrafhanesinden aynen unu yazmlar: Telgrafname mnderecat Sadrazam paa hazreflreine arz olundu. Vukubulacak marasattan usul dairesinde telgrafla arz olunmaldr. Telgr&fnamelerde kesalik usul dairesinde takdim edilir buyurmulardr. Dersaadet P op ta Mdr Bu abuk sabuk szlere mukabil sadrazama ben de unu yasdm ve btn kolordulara, ve kongreye aynen bildirdim:
Makam S&datetuznmya. ' Erzurum: 12/9/1335

Sivasa k rt ekyasnn, taarruzu en basit bir dimaa malik lanlar bile idrk eder ki oradaki ecanip vc anasr hristiyaniyenm Kiirtier Sivas bast katliam ba lad feryadm, mucip olacak bu da cihana krtlerin umumi kyam tarznda gs terilerek vatann inksam ve izmiMiir mucip olacaktr^ Bir kolordu merkezi olan Sivastaki asaldri ahaneye krt ekyasn hcum ettirmekle iki din kardeini ve tarihin ayn rktan olan iki evld yani Trke Krd birbiriie arptrmak isteyen ve vatan ve milletin kalbghna tevcih edilen bu kadar hainane bir suikastn mrettpleri, ne gibi bir menfaat mukabilinde irtikp ettilderi henz anlalamayan D a hiliye ve Harbiye Nazrlan olduu, imzalariye aynen tutulan mteaddit ifreli mu haberatndan anlalmtr. A m li milliyeye mstenit v e bihakkn mer olan S i vas U m um Kongresini krt ekiya etesile bastrmak ve buna riyaset etmek zere memur edilen Elziz valisi G alip ' bey haininin daha evvel kefolunan muhaberesi ve tertibat linanesi zerine bilmuhabere mcavir kolordulann mtereke tahrik eyledii kuvvei askeriye tarafndan gn evvel henz daha Malatyada iken crm mehut halinde sktrlm ve dman parase Dersaadetten memur olan Molan zade -Rfat, Km uran, li nam casuslarla v e bir ka ekiya avenesile beraber mk ltla firar edebilmitir. Firarii merkuman takip edilmektedir. Avni hakla hay yen veya meyyiten derdestleri myesser olacaktr. Bir ka gndenberi milletin ve o r dunun zat akdesi padiah ile temas ve maruzatna muannidane bir surette m m a naat etmenin esbab messiresinin bu Cinayetler olduu tahakkuk etmi olm akla ee' ba kumandan akdesimizje milletin ve ordunun temasna ve vaziyet hakkmdaki maruzatna buandan itibaren bir dakika bile muhalefete devam edilirse bu hainler .zmresini tervi etmek ve zat ahanenin itimad ve emniyetini pek fena bir surette suiistiml ile beraber mevcudiyeti devleti de kasden muhataraya lka crmile mesul olmak gibi dnya ve ahretinizi zindan eylemek avakibi mhlikeye zat fahimanelerince bizzat sebebiyet verilmi olacandan bu hakikatin zat akdesi padiahiye arile beraber milletin ve ordular maruzatnn doruca zat ahaneye refine yol v e rilmesi ve namusu zatnzn kurtarlmas tarihi bir hdise olmak zere arz v *
neticeye intizar olunur.

15. K olordu Kumandam


M rliva K M tm Karabekir

www.ceddimizosmanli.net

Kongreden tideki telgrafnameyi ve tilf mmessillerine zere hazrlanan muhtray bildirdiler:


Kzm Karabekir Pasa Hazretlerine

verilmeli;

B ir saate kadar sureti tide mnderic telgraf name U m u m Kongre H eyeti fndan sadrazam paaya ekilecektir. birer telgrafname keide edini*. V e hemen bildirinin efendim.

tara

Binaenaleyh siz de hemen bu esas ve mealde

U m um Kongre H ey eti

Suret

Sadrazam Ferit P aaya: Vatan ve milletin hukuk ve mukaddesatn payim l ve at hazreti padiahinin eref ve haysiyeti mlknelerini ihll ile teebbsat ve ha rekt gafilneniz tahakkuk eylemitir. Milletin padiahmzdan baka hi birinize emniyeti kalmamtr. B u sebeple hal ve istirhamlarm ancak zat hmayuna arr etmek iztiranndadrlar. H ey etiniz gayri mer harektnn netayici vahimesnden korkarak millet ile padiah arasnda hail olur. kide mazur grecektin B u baptaki temerrdnz daha M f saat devam ederse millet artk kendisini her trl harekt ve icraata serbest telk V e btn vatann heyeti gayri meruanzla sureti katiyyede B u son ihtarmzla bundan sonra milletin alacas mmessillerine dabs alka ve irtibatn kat edecektir. m ufassalan bildirilecektir. U m u m Kongre H eyeti Sivas 12/9/1335

vaziyet burada bulunan Ecnebi zabitam ve marifetile tilf

15. Kootdt Kumandanlisrm

I Bilcm le devletlerin stanbul sfera ve mmessillerine beray m alm at Isl olunan muhtra: Sekiz ay e^vel feshedilmi olan meclisi millimizin kanunuesasi mucibince nihayet drt ay zarfnda yeniden itimai lzm geldii halde mtarekenin' akdinden beri teakup eden hkmetler intihabatn icrasnda taaill etmi ve bu B u sebeple bilhassa hkmeti hazi ekli idaremizi mutlakiyetten tefrik surelte meclisi mill hl itima edememitir. rann takip etmekte olduu siyaseti dahiliye

edilmez bir hale getirmitir. B u vaziyet zerine harektile icraatnda hi bir fikri merutiyet kalm ayan Ferit P a a kabinesi nefreti umumiye karsnda zulm ve iddetle payidr olabilmek siyasetine slk ederek kendi aleyhinde bulunan milli ha vahdeti ihll iin anasr islmiyeyi yekdierile kitale sevk etmek istemi ise de zat hazreti padia-*

bu teebbse ait vesaik milletin eline geerek memleketin emniyeti umumiyesi leldar olmaktan kurtarlmtr. Bunun zerine millet vaziyeti

hiye arz ile itimad umumiye mstenit bir kabine tekilini istirham etmek iste mi ise de hkmeti hazra milletle padahm temasna da mni olmu ve bu suretle millet iin bir hkmeti merua teekkl edinceye kadar heyeti hazrai vkel ile kat' mnasebetten baka are kalmamtr. nk byle bir tedbire tevessl edil medii takdirde Ferit Paa kabinesinin tevikatile Anadolu asayiinin haleldar olaca muhakkak idi. stanbulda itimad milliye mstenit bir kabine teekkl edinceye kadar devam edecek olan bu vaziyetin meruiyeti ve bilhassa hkmeti netbualar ncktai nazarine da lzumunu varestei izah addederiz. nk hk meti hazirann Versay konferansna gnderdii heyet murahhasa gnderilmi srf m ali m ilMr yeyi temsil eden bir hkmet tarafndan olmadndan dolay

www.ceddimizosmanli.net

sli hibre telkki edilmiti.

Binaenaleyh sulbn takarrr de ancak millete ms B u suretle gerek mille

tenit bir Osmanl kabinesi teekkl etmekle kabil olabilir.

Mmizin ve gerekse A vru pa ve Am erika menafii liyesinln icabat tiyesine tevafuk -etmekte olan vaziyeti hazrai milliyemizin muhlli asyi hi bir fikre mstenit
slm adgm ve emniyeti umumiye! ihll edecek bir hdise zuhur etmeyeceini ve

btn mnssile muslihane bir hatt hareket takip edileceini Sivasta mnakit umum Anadolu ve Rum eli murahhaslarndan mteekkil umum kongre sureti katiyyedetekeffl ve temin ederek kesbi fa lir ile Cihana adalet vaad eyleyen dveli mu&zzs" asm a mzahare ti mneviyelerinden min olduunu da ayrca arz eder.
12 Sivasta M n akit U m um Kongre H e y ets

/E yl/1

Sabahleyin lzm gibi yazmtm. Kolordu ile mtereken gnu yazdk:

Kongrenin dedii saatte de

13.

Erzurum:

M&k&mt S&dmretuzmaym
t

12/9/133$

Henz vaziyetin vahameti idrk buyurulamyor. Her tarafta galeyan azmdir IColordulann sevgili padiahmz efendimize olan ebed hrmetlerini geirdiimi* te

terih! hayat dorudan doruya utfoei ahaneye arsa mecburuz. Zira vatana, millete padiahmzn hukuku mukaddeslerine suikast ve ihanet grlmektedir. Ees .mmanaatta devam olunursa mani olanlar iki cihanda elm mesuliyete dar ola
caktr.

.
.

13 Kolordu Kum andan


Cev&t

15. Kolordu Kumandaca


Kzzm Karabekir

AJsama doru kongreden gelen telgraf:


Sivas 12/9/1335 IS. Kolordu Kumandanh mat '

Hkmet milletin sevgili padiahna o laa maruzat ve irtibatm kesmek tahakkuk eden hareketi hainanesinde devamla temernd eylediinden millet efe mer bir hkmet re5 si kra geinceye kadar hkmeti merkeziye ile mnasebate Mariyesini ve stanbul ile her trl telgraf ve posta muhaberat ve mraseltm tamamen kata karar vermitir. M ah alli memurini mlkiye ve asker kumandan* larile mttehiden bu hususu temin edecek ve neticeyi Sivasta umum kongre hey*1 * sne bildirecektir. 2 bu tebligat bilcmle kumandanlara ve m esaj memurini mlkiyeys? e
verilmitir,.

Umum! Kongre Heybeti LMkadm B b tebligatn icra olunduu haberi Kongre H eyetince malm ol* faktan sonra ayna vehile beynimizde muhaberata devam olunacandan teigrafha* dlerde adam bulundurulmas mercudu. ' Kongre Heys eti

Kongreden gelen bn talimat icab edenlere tamim olundu. Evvelce de snm, muhaberatn katj emri gelmiti Halbuki stanbul e ktisad

www.ceddimizosmanli.net

ve tima mnasebette bulunan bir ok insanlar bu iten byk sarar lara urayacandan, katolunacak muhaberatn resm olanlara hasrm muvafk buldum. Nitekim kongre de dier bir tamimle bunu, ilna mec bur oldu. Gece 10 sonra da kongre beyannamesi telgrafla geldi. Der hal tamim ettirdim. Saatlerce inceden inceye tahlil ettim. ki nokta a yan tahlildi. Biri nc madde Erzurum kongresinin drdnc mad desine muars! Dieri de ommcu maddedeki (Heyeti Temsiliye) ile Er zurum kongre Ieyefci temsiliyesi ne oluyor, yeni heyeti temsiliye kim lerdir, stanbul hkmetile aclan mcadeleyi heyeti temsiliye mi idare edecektir?,.. Bu hususlar bu buhranl gnlerde meskt geerek bu be yannamenin arkta, nasl tesir yapacana intizar muvafk buldum (1).

Sivas

t1/9/1335
U M U M K O N G R E B E Y A N N A M E S D R :

S tu n millete m alm olan mehaki hariciye ve dhiliyenin, tevd etmi olduu intibah milliyeden doan kongremiz mukarrerat tiyeyi ittihaz etmgtir. 1 - Devleti liyei Osmaniye ile dveli tifiye arasnda mnakit mtarekenamenin imza olunduu 30/Terihievvel/1334 'tarihindeki hududumuz dahilinde 'ka

lan, ve he? noktas islm ekseriyeti kaMresile meskn olan, memaliki Osmaniye ak am yekdierinden ve camiai Osmaniyeden gayr kabili tecezzi ve hi bir sebeple ftirak etmez bir kl tekil eder; M em aliki meskrede yaayan bilcmle anasn islmiye yekdierine kar hrmeti mtekabile ve fedakrlk Mssiyatiie mebun, ve hukuku rkiye ve icimaiyelerile eraiti muhitlerine temam ile riayetkr z karde tirler. 2 - Cam iayi Osmaniyenin tamamiyet ve istiklli millimizin temini ve makam rmally hilfet ve saltanatn masuniyeti iin K u v v a y i M iiliyeyi mil ve iradei rdlliyeyi hkim klmak, esas katidir.
3 M em aliki Osmaniyenin herhangi bir czne kar vki olacak mdahale

ve igale, ve bilhassa, vatanmz dahilinde mstakil birer R um luk ve Ermenilik te kili gayesine m tuf harekta kar Aydn Manisa, Balkesir cephelerinde mcahedati milyede olduu gibi mttehiden mdafaa ve mukavemet esas raemu ka bul edilmitir. > 4 tedenberi ayn vatan iinde birlikte yaadmz bilcmle anasn gayri mslimenin her trl hukuku tabiiyetleri tamamile mahfuz olduundan, anasn mezkreye hkimiyeti siyasiye v muvazeneti icrtimaiyemizt ihll edecek katiyaat its kabul edilmeyecektir. 51 - Hkmeti Osmaniye bir tazyiki harici karssnda memleketimizin lerlangi bir czn terk ve ihml etmek ztrannda bulunduu takdirde makam hilfet ve saltanatla vatan, ve milletin masuniyet ve tam&miyetini fcfil her trl tedabir ve mukarrerat ittihaz, olunmutur. Dveli itilfiyece mtarekenamenin imza oldunduu 3G/Terimewd/1335 talihindeki hududumuz dahilinde kalp bir ekseriyeti islmiye ile meskn olan ve hars ve meden faikyeti mslmanlsra ait bulunan vahdeti mlkiyemizm taksime nazariyesinden bilkllliye feragatle bu. topraklar zerindeki hukuku tarihiye rkiye, diniye ve corafyamza riayet edilmesine ve buna mugayir teebbsatm iptaline

(1 )

Pek mhim vaziyetler hsl oldu. Tafsilt gelecektir.

www.ceddimizosmanli.net

ve feu suretle hak ve adle mstenit bir karar ittihaz olunmasna intihar ederiz, 7 - Milletimiz nsan, asr gayeleri tebcil ve fenn, sna ve iktisadi hal ve ih tiyacmz takdir eder. Binaenaleyh devlet ve milletimizin dahil ve haric istikl lim ve vatanmzn tamamiyeti mahfuz kalmak artile altnc maddede musartah

hudut dahilinde milliyet esaslarna riayetkar ve memleketimize kar istil emeli 'beslemeyen her hangi devletin fenn, sna, ktisad muavenetim memnuniyetle kar larz. V e bu eraiti dile ve insaniyeyi muhtevi bir sulhun de acilen takarrr se lmeti beer ve sknu lem namna ars mali milliyemizdir. 8 Milletlerin kendi mukadderatm bizzat tyin ettii bu tarih devirde h kmeti merkeziyemizin de iradei milliyeye tbi olmas zaruridir. nk: iradei milliyeye gayri mstenit herhangi bir heyeti hkmetin ind ve ahs mukarrerat
millete mut olmadktan baka haricen de muteber olmad ve olamayaca im diye kadar mesbuk ahval ve netayic ile sabit olmutur. Binaenaleyh milletin iinde

bulunduu hali zecret ve endieden kurtulmak arelerine bizzat tevessle hacet kal madan hkmeti merkeziyemizin meclisi milliyi hemen ve bil ifadeden toplan mas ve bu suretle mukadderat millet ve memleket hakknda ttihaz eyleyecei bil cmle mukarrerat meclisi millinin murakabesine arz etmesi mecburidir, ' 9 V atan ve milletimizin mruz olduu mezalim ve larn ile ve tamamen aym gaye ve maksatla vicdan milliden doan vatan ve mill cemiyetlerin ittiha dndan mtehassil kitlei umumiye bu kerre (A n ad o lu ve Rum eli Mdafaai Hukuk
Cem iyeti) unvanile tesmi olunmutur. B u cemiyet her trl frkaclk cereyanla rndan ve ihtirasat ahsiyeden klliyeli mberra ve mnezzehtir. san vatandaglanuz bu cemiyetin az&y tabiiyesindendrler. Bilcm le msl-

10 : Anadolu ve Rumeli M d a fa a i H uk uk Cemiyetinin. 4/Ey!/335 Sivas ehrinde inikad eden um um kongresi tarafndan maksad mukaddesi le tekilt umumiyeyi idare iin bir (H eyeti Temsiliye) in.tib.ab edilmi ve lerden vilyet merkezlerine kadar bilcmle tekilt milliye takviye ve tevhld mutur.

tarihinde takip ky
olun

U m u m o t g r s H ey eti

Sivas Kongresi
ANADOLU VE

' R U M E L M D A F A A H U K U K C E M YE T 4/Eyll/1335 de aktedilmitr.


BismiHhirta.m&niteaHm

Rumeli ve Anadolunun ttifak tamamile 4/EyI/l33S tri hinde Sivas'ta kdo~ iunan kongrenin mukarreratdr:
M evadd Esasiye7

itilf iye arasnda mnaM t m tarekenamenin imza olunduu 30/Teriniewel/l334 tarihindeki hudut dahilinde k a lan ve her noktasnda ekseriyeti isimlar tekil edan akam memaiki Osmaniye yekdierinden ve camiai Osmaniyeden gayri kabili tecezzi ve in fik ik bir kldr. Bilcm le anasr islmiye yekdierine kar hrmeti mtekabile ve hissi fedakr le mebun ve vaziyeti rkiye ve itimaiye ve eraiti muhitiyeerine riayetkf z
ile kardetirler. .

1 Devleti

liyei Osmaniye

dveli

2 Her trl igal ve mdahalenin ve bilhassa Rumluk ve Ermenilik tekili gayesine matuf harekatn reddi hususlarnda mttehide mdafaa ve mukavemet esas kabul edilmitir. Vatanmzda tedenberi birlikte yaadmz bilcmle ana sn gayri mslimenn hukuku tahliyelerine tamamen riayetlcnz. Bunlarn mal,

www.ceddimizosmanli.net

can, rzlarnn masuniyeti, mukteziyat diniye, ananat milliye ve esasat kanuniyemizden olm ak la bu esas kongrenin kanaati umumiyesile de tekrar edilmitir. Ae c&k Rum ve Ermenilerin bizzat veya bilvasta hafi ve cel her ne ekil ve surette olursa olsun hkimiyeti Osmaniye ve hukuku islmiyeyi ve mevcudiyeti milliyemm. muhil bir vaziyet almalarna katiyyen msaade edilmeyecektir. M illet ve vatamm jjn zararn mddel her nevi teebbslerine kar milletimiz bilcmle vesaiti m ad diye ve mneviyesile mdafaa ve mukabelede kendini sahibi hak ve salhiyet telkki eder. B u babda dveli itilfiyenin herhangi bir suretle vuku bulacak teebbsatm

syni gayenin husulne mtuf bir sebep telkki eyleyeceimizden bu takdirde dahi hukuk ve mukaddesatmz btn varlmzla mdafaada katiyyer tereddt edilme icab eden esbab ve tedabiri tedafiye ittihaz zaruri grlmtr. 3 Hkmeti Osmaniyenin tehlikei inhilliae kar hilfeti slmiye ve sal tenat Osmaniyenin bekas esas maksad tekil ettii cihetle mttebiden m dafaa ve mukavemet esas kabul edilmitir. Gayei mukaddesenin temini iin ancak has belvaziyye bu mesaimize bilfiil itirake imkn bulunmayan yani taht igalde bu lunup iradelerini istimal ve serbest izhar edemeyen mahallerdeki dindalarmz $ert olunan eraiti mebirenin zevaline kadar mzur greceiz. ^ , 4 Hkmeti Osmaniye bir tazyiki dveli kargsnda mlkmzn herhangi kir cgn terk ve ihml etmek strarnda bulunduu anlald takdirde alna cak dar, siyas, asker vaziyetlerin tyin ve tesbiti: Kkmeti Osmaniye bi tazyiki dveli karsnda A llah gstermesin vatan
yecektir, umuminin izmihlali tammma bir mukaddeme demek olan buralar terk ve ihml etmek strarnda bulunduu takdirde yani vatanmzn hkmeti Osmaniyeye ve

makam hilfete merbutiyeti muahedat imza edilmek ve dveli tilfiyeye muhtra ve notalar ita olunmak suretile veya kanaatbah olacak vesaiki sairei siyasiye ile terk ihml olunduu tahakkuk eyledii halde hilfeti mukaddeseye, saltanat O sm&niyeye olan merbutiyetimizi muhafaza ve temin etmek ve vatanmz Rum ve Ermeni ayaklan - altnda inetmemek zere derhal bir idarei muvakkate teekkl edecektir.

Resmen mevcut olan tekilt ve kavanini mevzuai devleti liyei Osma niye dairesinde tedviri umurda devam edilecektir. V e bilcmle mlki ve askeri
devlet idarei muvakkateye tbi olacaktr. darei m uvak

resa ve memurini

kate tekmil ecnebi devletlerine ibu vaziyeti cedideyi usulen ve resmen ibl ede cektir. Mevzuubahis olan idarei muvakkate tekilt milyemizin vcude getir-

ii i kongrece intihab olunacak heyettir. Tasavvur edilen hal kongrenin mnakit bulunmad bir zamanda vukua geldii takdirde Heyeti Temsiliye ibu intihab vazifesini muvakkaten deruhte ederek mevakden derhal vilyat haberdar edecek ve hemen kongreyi itimaa dvet eyleyecektir. 5 Heyeti Temsiliye tarafndan heyeti merkeziye vastasile tebligat icra edilmedike muhaceret memnudur. H ey eti temsiliye muhaceretin tarz icrasn ve mahallini ihzar ve tesbit edecektir. Heyeti Temsiliye dan taarruz olmas ihti mali olan mahalleri imdiden nazar dikkate alacaktr. Ve bu taarruzlarn mahiyet v t vsatm teemml edecektir. Buna nazaran icab eden ahalinin siyaneti hayat tan iin mesken, iae vesair noktai nazarlarndan mahall heyeti idarelerin tetki katma msteniden bir pln yapacaktr. Bu pln ve bunun sureti icras mahalli keyeti idarelerince imdiden malm olacaktr. Zaman icras tehlikenin tahakkuku halinde bildirilecektir. Ancak esbab muhtelif eden dolay an mutasavver mahalline vakit ve zamanile tebli edilemedii takdirde mahall heyeti idareler vakann hu usile plnn tatbiki lzumuna kanaati iamme hsl eder ise mesuliyeti zerin alarak tatbik etmekle beraber heyeti temsiliyeyi haberdar eyleyecektir. Mesele gayet mhim ve nazik ve her trl tedabire ramen ayan arzu olmayan ahvali perianiyi mucip olabileceinden son. derece iltizam dikkat ve ihtiyat olunmaldr. Ahalisin bulunduu yerden nakli suretile imkn tahaffuz bulunmad takdirde-

www.ceddimizosmanli.net

ahaliyi yerinden oynatmamak sayam

tercih olacandan bu takdirde dahi mucibi

sarar olmayacak tarz hareket iltizam ve ayn zamanda gayri muntazam kuvvetle in mahall tecavzne kar tedabdr ittihaz eylemek sureti kabui edilecektir. 6 Eczay memleketimizin, nasl yekdierinden gayri mnfek bir kl tekil ettiini ve buradaki hukuku islmiye istikrar ve mulnn hi bir suretle kabili izale olmadn efkr umumiyei cihana, kar izhar ve ibl etmek, kongremizin Mtamiie beraber tekilt milliyemizdeki gaye ve kongremizin inikadndaki maksat we mesleki harektmza dair kongrece takarrr eden hususat, hlsa, milletimizin ml ve metalibat vicdaniyesi gayet sarih ve kat bir beyanname ile millete ve akmeti m erkefiyeye ve ecnebilere bl olunacaktr. Bundan baka maksat V'i meslek tekiltmz neir ve tamim ve her tarafa hsn tefhim ve telkin hususun

da zjn cemiyetten her biri bittabi bilcmle heyeti idare ve heyeti temsiliy* mkellef ve muvazzaftr. Bu babta mmkn olan her trl vesait istiml oluna= aktr, Elyevm gazete kmakta olan ve gazete karmak vesaiti mevcut olan vey& bu vesaitin imkn tedariki bulunan bilcmle merakizdc akalli bir gazeetyi o mahailin heyeti idaresi taht himayesine alacaktr. Kongrece ittihaz edilmi ve vic dan milliye mutabk olan mukarrerat ve esasat aleyhine kavien, kalemen, fiilen
herhangi bir ahs veya kuvvet tarafndan suiteksirat ve telkinatta millet ve vatana hiyanet bulunulduu,

takdirde harekt cektir.

vaki btn mnasile

telkki edile

1. Cemiyetin U nvam
Vatanmzn mruz kald hdisat ve vekayi ile ve tamamen aym maksatla vicdan milliden domu cemiyetlerin ittihad ve ittifakile hsl olmu olan k d umumiye Anadolu ve Rum eli M dafaai Hukuk Cemiyeti unvanile tevsim klm*a|tr bu mill cemiyet her trl frka cereyanlarndan iridir. 2, M aksat k-, .

Osman vatannn tamamiyetn ve makam mualay hilfet ve saltanatn veistiklli millinin masuniyetini temin zmmnda Kuvvayi Milliyeyi mil ve iradeli

milliyeti hkim klmaktr, S. Tekilt

a ) B il'u m um islm vatandalar cemiyetin zy tabyesindeadrler. b ) Tekilt her biri aledderacat yekdierine merbut olmak zere ky ve m ah a littan balayarak nahiye, kaza, liva, vilyet, M stakil liva taksimatna tbidb

Koy, nahiye, kaza ve m lhk livalarda heyeti idareler ve mstakil livalarla vil yetlerde heyeti merkeziyeler ve kongrece mntehap bir heyeti temsiliye vardr. 1 K y heyeti idaresi: Kyde ve mahalltta mukim ky halkndan mntehaj akal zdan terekkb eder, lerinden biri bilintihab reis olur. Vazifesi ky
ly ve mahalle halkn tehlikeye kar muhafaza ve irad etmek ve etten alaca talimat tefhim ve iln ve ahkmn tatbik ettirmektir. mafevk h e y b K y ve ma

kellenin ve ky ve mahalle hakinin ahvali hakkmdaki dncelerinden mafevk %ey*eti haberdar eylemektir. 2 Nahiye heyeti idaresi; Nahiyeyi tekil eden kyler heyeti idarelerince mntehap lakal zdan terekkb eder. lerinden biri bilintihab reis olur. Vazifesi btn kylerdeki cereyam milliyi tevhit etmek ve tehlike karsnda anla*?.

www.ceddimizosmanli.net

mheyya bulundurm ak ve m afevk heyetten alaca tallma tebli ve tatbik ah-' kmn temin eylemektir. ' 3 Kaza heyeti idaresi: Merkeze merbut mahalle ve ky ve nevahi hey "eti idareleri tarafndan mntehap akal be zdan terekkp eder. lerinden bir reis ve bir ktip intibah olunur. Vazifesi: Kaza dahilinde cereyan milliyi tevhit etmek ahaliyi tehlike karssnda mheyya bulundurmak hususunda ky ve nahiye heyeti idarelerinin vazifelerini hsn ifa ve her ky ve mahallenin ve kendisine mlhak nevahinin cesametine ve icabat mevkiiyesine gre beki tekiltm takip ve icra ettirmek ve mafevk heyeti idareden ahz telkki edecei talimat dairesinde cemiyetin her trl mal ve makasidinin husuln, temin ve teshil eylemektir. Butekilt aynen tatbik mmkn olmayan, yerlerde mahallinin erait, ve icabatma muvafk bir tarzda icra olunur. Ve en yakn heyeti idareye kesbi irtibat eder. 4 * L iv a Heyeti daresi: Livaya mlhak kazalar e merkez' livaya merbut karar ve m ahallt ve nevahi heyetleri tarafndan mntehap akal yedi zdan te rekkp eder. lerinde bir reis, bir ktip ntihab ancak liva merkezlerinde ayrca kaza tekilt yaplam yacak ve vazifesi de bu heyet tarafndan grlecektir. Va zifesi: Cemiyetin nizamnameye mutabk olarak tekiltn taazzav ettirmek ve bilhassa beki tekiltna ehemmiyeti aisbetinde atf dikkt ettirmek ve liva ml hakat dahilinde her trl frkaclk hissiyatndan, azade olan mekasd cemiyetin tamamen tefhimi esbab ve tedabirim ihzar ve bu mekasd nezihe Ve milliyeye mni olabilecek her trl teebbsat derhal akim brakmak ve b u hususat iin lzum g rlecek mukabil vesaite mracaat eylemek ve m a fe v k .heyeti merekziye ile -sk bir temas ve irtibatta bulunarak oradan ahz edecei talimat dairesinde hareket eyle mektir. Teehhr cemiyetin mekasd esasiyesme ve memleket ve milletimizin h a y at. ve menafime muzr ve teMkeli olabilcek fevkalde m h im . ve mstacel ahvalde liva heyeti idaresi dorudan doruya heyeti temsiiiyeye mracaat eder Ve men sup olduu vilyet heyeti merkeziyesine de malmat it eyler. H ey eti Temsiliye livaya verecei cevaptan vilyet heyeti merkeziyetini de haberdar eder, ,

5 Mstakil liva ve vilyet heyeti merkeziyesi: Nevahi, kaza ve va hey eti idareleri tarafndan mntehibievvel 10 zdan terekkp eder. lerinden bin bilintihab reis olur. Bu heyeti ayn zamanda merkez kazasnn heyeti daresi makamna da kaimdir. Vazifesi: Vilyet dahilinde mevcut bilcmle heyeti idare lerin vazaifi mevdualarrm hsn ifa eylemelerini temin ve hey eti temsiliye ile icra edecei m uhaberat netayicinden ve oradan alaca talim at ve malmattan icab edenleri derhal haberdar eder. Tekilt milliyeye ait bususat bil berahi takip ve netayicinden heyeti temriliyeye m alm at it eyler. Tehiri cemiyetin mekasd
esasiyesine ve memleket ve milltimirin hayat ve menafime muzr ve tehlikeli ola bilecek fevkalde mhim ve mstacel ahvalde karar ve tedabir ittihaz v e icrasile hemen heyeti temsiiiyeye malmat it eder. Vilyet hududu haricinde ve fakat cemiyetin, muhiti dahilinde vuk u ve budusuna muttali olabilecei ahval ve hdisat fevkaldeden hem mahallini ve hem deheyeti temsiliyeyi derhal haberdar eyler. Ahvali fevkaldede lzum grlyor ise fevkalde olarak vilyet' kongresini itimaa davet eder. H e y eti merkeziye kongreye kar bir senelik muamelt ve he-sabattan roesuldr. 6 - Vilyet kongresi:

Mekasd milliye etrafnda daha m ve mil bir surette anlamak ve tedabiri lzmeyi ittihaz eylemek zere senede bir defa mart, nisan, mays?, aylar: zarfnda vilyet merkezlerinde bir kongre akdedilecektir. Vilyet kongresi amile tevsim edilecek olan, ibu kongre kaza ve liva heyeti idarei erinden mntehap ikier Sznm itirMIe inikad eder. Vazifesi, vilyet dahilinde bir senelik mesaiyi milliye ve

a)

www.ceddimizosmanli.net

netayici tetkik ve karara rabt ile umum kongreye ait raporu ihzar ve cemiyetin vi-

iyetine ait husus btesini


rifi. ifraz. ve irsal eyler.

tyin ve tesbit eyler


.

ve heyeti temsiliyeye ait m asa

b)

Umumi: Kongre
U m um kongre nenede bir defa 10 - 23 Temmuzda inikad eyler. Mahall

inikad Heyeti Temsiliye ile vilyet heyeti racrkeziyelerinin bilmuhabere karar latraca mah.aidir. U m u m kongre kaza, liva heyeti idareierile mstakil liva ve

vilyet heyeti raerkeziyelerince mttehap birer zdan teekkl eder. Millet ve memleketin mukadderat hakkmda her trl mzafcerat icra ve mukarrere! ittihazeyler. H ey eti temsiliyemn bir snelik icraat ve teebbsatm tetkik ve neticesinegre hkm ve kararm, it eder. B ir heyeti 'temsiliyeyi ifa veya tecdide intihap teyeti temsiliyeain btesini tyin ve kabul eder. H e y eti temsiye zlsn kongremzakeratnda irad kelma sahiyettar olup ty reye mezun deillerdir.

Heyeti Temsiliye

Heybeti temsiliye tideki, maddei mzbede mezkr olduu vehile kongre ta ra terekkp eder, ilerinden bri reis olur. Bir de heyeti tahririyesi vardr. Merkezi, ahval ve fcdisata gre en mnasip grecei mahaldir. Mevcut tekilt milliyemizin esbab beka v devamn temin ve bu hususta l f .mgelen tedabiri ihzar ve bilcmle hey eti mefckkileyi bir noktada cem. ve tevhit ve temsil ederek tekilt mezkre beynindeki ahengi irtibat tesis ve bu suretle m ! ve mekasd milliyenin srat ve suhuleti husuln temin eder, Heyeti temsiliye nizamnamenin mevsdch esasi-yesinden musarrah olan maksad k a fiy i millinin bir noktasn bile ihml etmemek fartile vatann tamamiyetini ve milletimizin istikllini temin hususunda her trl tedabiri ve mukarrerat siyasiye ve icraiyey ittihaza mezundur. Ancak mukadde rat memleket ve millet hakknda mhim ve esasl mesailde k a f karar ittihazndan .evvel heyeti merkeziyeerin reyini istihsal eder. M ukadderat memleket ve milleti katiyyen tyin ve tesbit edecek vaziyetler iin dahi son ve k a fi karar kongre mzakeresi ile it edebilir. Ahvali fevkalde zuhurunda heyeti temsiliye umumi kongreyi fevkalde olarak itimaa davet eder. Hey'eti temsiliye umum - kongreye kar btn b ir senelik muamelt ve hesabatmdan meVuldr. '
fm dan mntehap evsaf izmeyi hiz asgar dokuz, a.?rm on alt zdan.

Yedinci maddeye zeyildir;


Hey'eti temsiliye azalan bervechiti. intibah olunur: Heyeti temsiliye, Anadolu ve- Rumeli vilyat ve elviyei mstakiiesinin kongre de hazr bulunan murahhaslar tarafndan mensup olduklan vilyat ve elviyei ms takile namna kongre dahilinden veya haricinden ve fakat mensup olduklan mahalli bihakkn temsil edecek zevattan vilyetler namna intihab olunacak asgari bir, azam iki ve mstakil livalar namna birer mmessilden teekkl eder. bu m messiller mensup olduklar vilyet ve mstakil livann kongrede hasr bulunan mu rahhaslar tarafndan nisabn iki misline msavi rse olunacak namzetler meyannda nisab kadar kongre heyeti umumiyesince tefrik ve intihab olunur. Ve her vilyet ve mstakil liva namlarna haizi ekseriyet olanlar hey'eti temsiliye sl sfatm ihraz ederler. Murahhaslar kongreye yetiememis olan vilyat ve livaya namna hey'eti. temsiye meyamna intihab icab eden zl veyahut kongrenin mnakit olmad bir am anda herhangi bir sebepten dolay inhill eden mlklara in.t.ib.sb , olunacak zevat* heyeti temsiliye e ait olduu hey eti merkeziyeler sra~

www.ceddimizosmanli.net

snda bilmuhabere tekarrr ettirilir. B u takdirde icab eden zy hey'eti merkezi yeler heyeti idarelerle bilistiare namzet olarak nisabn iki mislini bilintihab hey eti temsiliyeye bildirir. V e heyete tercih olunan zat mmessil sfatm ihraz eder H e y eti temsiliye vatann heyeti mumiyesini temsil eder. 8 H eyeti temsiliye, heyeti merkeziye ve idareler, mesaili rnhinmede salMyettar grd zevat zasndan ad ile istiare edebilir. 9 H e y eti idare ve merkeziyeler bu nizamname ile tyin ve tesbit lunsB gsasat ve salhiyet dairesinde serbesttir. 10 Cemiyetin varidat istikllin kadir ve menziietini takdir buyuran her fer din ibraz ve izhar eyleyecei muaveneti nakdiyeden ibarettir. 11 radeyi miiliyeyi hkim klmaktaki amli cemiyet5 ancak M illet Mecli sinin toplanarak hukuku teriiye ve murakabesine tamamen ve emniyet ve serbesti ile bilfiil sahip olmasile tahakkuk edeceinden bu emniyet M illet Meclisinin teyidi ierine cemiyetin alaca vaziyeti tiye kongre kararile taayyn eder. . Kongre H eyeti

(^10/EyIlde kongre bana malmat vermiyor diye heyeti temsiyey ikyet etmitim. Kongre beyannamesini mteakip cevap aldm. Hey' eti Temsiliye aynen yle diyor: Sivas kongresinde ittihaz edilmi olan mukarrerat imdiye kadar zatiilerince malm olanlardr. Baka bir ey deildir. Zat ahaneye vuku bulacak olan son maruzat hakknda taraf linizden teklif olunan sureti esas olarak kabul edilmi, bundan daha evvel kongrece hazrlanm olan ariza ise hkmeti merkeziyenin mmanaat yznden ibtale mahkm olmutur. Bunun da muhteviyat kongreyi tenviren evvelce irsal buyurulan yirmi maddelik mutalanamedir. Ahiren kararlar verildike esbab mucibesile bundan haberdar edi leceiniz tabiidir. Kongrenin mukarrerat esasiyesi Erzurum kongresine ittihaz edilmi olan mukarreratm hemen ayn gibidir. Ve ancak bugn nerolunacak bir surete ifra olunabilmitir. Bu babta heyeti temsili yeden Erknharp binba Hsrev bey de Erzurum Mevkii Mstahkem Kumandan Miralay Kzm beye unu yazyor:
1 Kzm Paa hazretlerinin vaziyetten gn gnne haberdar olm adnda %ahis serzenikrane yazlm bir ifrelerini grdm. in iinde bulunmak hasebile sizi bu bapta tenvir eylemeklii mnasip grdm. Ve pek hrmetle sevdiim marnileyhe de vaziyetin izah buyurulmasm rica ederim. Kongre mzakerat pek seri cereyan ettii gibi mukarrerat da son gnde ittihaz klnd. ark Anadolu nizamname ve beyannamesi umumiletirilerek hemen aynen kabul edildi. Arada tdis olan vekayii mhimme Kolordulara, hassaten Erzuruma bildirilmekte idi. Bugnn meselesi olan M alatya vakas ise Kzm Paa hazretlerinin tebligatile malm olmu telgrafhanelerin igali suretile suretleri maruz ifreli muhaberat ya kalanmt. Kongre Kzm Paa hazretlerinin pek vkfane kaleme aldklar muh tra esas itibar olunarak hkmet aleyhinde padiaha mracaat etti. Fakat mer kez bunun saraya isline mmanaat etti. M anda meselesine gelince, buradaki Am erikal muhbirin teminat verecek veya mzakereye giriecek salhiyeti yoktur. Yalnz bununla mteaddit defalar mahremane mikatlar yaplm, tavsiyesi ve-

www.ceddimizosmanli.net

kile bunun vastasile Amerika senatosuna telgraf ekilerek aleyhimizde haksz k a rar verilmeden bir heyet gndererek hakikati mahallinde grmeleri istirham edil mitir, Sadrazam Ferit P aa istikll havas alarken kongrenin alenen velevki e raiti milliye dahilinde olsun bir mzaharet taleb eylemesi erkn umumiyeyi kay betmek noktai nazarndan pek tehlikeli grlmektedir. Birbirini tevali eden hdisat ve vekayi bir ok muhaberata sebebiyet vermi ve bu hal ekseriya telgrafhanede heyetce bulunularak intizam mesai pek tabii olarak haleldar klnmasn meyyet bulunmu olduunu hesaba katlmasn da ayrca istirham ederim. Kongre .gn kadar Kzm P aa hazretlerinin tavsiyesi vehile vaziyeti hazrasn muhafaza ederek ondan sonra yalnz heyeti temsiliye mi kalacak yoksa heyeti umumiye snl idarei memleketi tedvir edecek buna karar verilecektir (H srev )

Bu ifreyi 3. Kolordu Erknharbiyle Reisi Zeki bey de kapadna gre vaziyetin hakikati bu olduuna phe kalmyor. Vaziyetten ben de son gnde alelacele mukarrerat ittihaz klndn tahmin ettiim gibi, beyannamenin Erzurum beyannamesine taarruz eden mtekabil 3 ve 4. maddelerinin aceleden mtevellit bir dikkatsizlik olduuna kani olmutum. Erzurumda husus mzakerelerimizde dahi mkerreren u fikir kabul edilmiti: Vilyat arkiye hari olarak, iyi bir sulh esasatm tilf teklif ederse kabul edilsin. Vilyat arkiye kendi kuvvetiyle uraarak Ermeni ve Pontus belsndan kurtulabilir. Esasen byle bir sulh tek lif olunursa Vilyat arkiyeyi kurtaracaz diye arkamzdan kimse gel mez.. u halde Sivas kongresinde verilecek kararda Erzurum kongresini ruhunu ihll edecek kayt bulunmasn. Bu esas Erzurum kongresi m zakerelerinden de mttefikan kabul edilmiti. Halbuki Sivas kongresi nin nc maddesi bunu iptal ediyor. Acaba zmir ve stanbulm tah liyesine mukabil arkn feda edilmesi gibi bir sulh esas meydana karsa Sivas kongresi hangi kuvvetle i grebilecektir ? stanbul hk meti vaziyete tamamile hkim olacak ve Sivas kongresindeki znn da memleketlerinde teesss edecek sulh ve skna koacaklar pek tabii bir haldir. u halde i ark vilyetleri zlanndan mrkkep bir hey'ete devrolunacak, yani Erzurum kongresi ve beyannamesine rcu oluna cak (1). Geri Sivas kongresinin bir Misak Mill hududu izmesi ve bunu iln etmesi iyi bir eydir. Fakat Erzurum kongresi esasn iptal edecek bir ibare yazmamak ve yazlmak ekseriyetle taleb olunuyorsa, bunu tesbitten evvel, hi olmazsa bana bildirerek, Erzurum ve Trabzon Mdafaai Hukuklarn tenvir ve reylerini istihsal ile bir zemini itilf bul mak iin doru ve hak olan ciheti idi. Hsrev beyin ayn tarikle verdii baz malmat daha vardr. Bunlar 14-15 Eyllde yazlmtr. Buraya kayd silsile! vekayii muhafaza iin mnasiptir. Bunlardan birinde diyor ki:
(1 ) Svasa geldiim zaman arkadalarmz bu hakk teslim ettiler. Alelacele son gn verilen karar doaysiyle ve M alatya vakasmdan mtevellit telmla bu mhim noktaya dikkat edilmedii ve benim kongre acele mi dald sualime de byk b is hata olarak doru cevap vermediklerini itiraf etmilerdir.

www.ceddimizosmanli.net

M Ister B rsu arkadalarla ahsi fikir kaydie demi k ran Azerbaycamm Trk

Azerbaycan! ile birletirerek bir hkmet yapmak, Grcleri ihmal eylemek, Er zurum ile Trabzonu da Ermenistana ilhak ile Azerbaycan, Ermenistan ve mema liki Osmaniye olmak zere hkmete Amerika mandasn tatbik eylemek: F a kat Ermenistan mstakil olmayp Trkiyeye tbi bir muhtariyet tekil edecek. B u belki de efkra bir iskandil olacaktr. Binaenaleyh Elviyei selse ve ark Vil yetler Mdafaai Hukukunun buna nazaran nazar teemmle aimmas ve gelecek Amerika heyetile mzakert ve mfeahasata mukabil hazrlklarla yrtlmesi, ayan dikkattir. (Hsrev).

80 Amerikaldan mrekkep bir heyet 25 Eyllde Erzurum'a gele cekmi. 'Hsrev bey dier bir greinde de Amerikallarla Sivas rn.eip.urn, eraf ve kongre zasndan bir heyetin grtn, Amerikallarn elinde yazl bir ok sualler olduunu, sorup not aldklarm, bildiriyor Heyeti Temsiliye tarafndan mnasip cevaplar yazarak Suehri ve Er zincana telgraf banda yandrdklarn syleyerek mhim sual ve se vaplar bildiriyor:
S: Meskn, unsunm isam hakknda. C : Herkesin Trke konutuu ve umum olduu,
S: Anasr hakknda. C : Trk ile Krdn yekdierinden duunu. ayrlmaz iki mslman

karde bulun

S: Siyas frkalarn adetleri ve hali faaliyetleri. . C. Yalnz hrriyet ve itilf frkas olduu halde faaliyette bulunmakta, ol duu. Esasen vaziyeti hazra frka faliyetierini akamete uratm tekmil millet istikll ve mevcudiyeti iin birlemitir. Matbuat ve ekseriyeti efkr kezalik frka cereyanlarma snd efkr umamiyenin vahdet etrafnda topland, mali milliye ve ittihad islm ve ne de tu ranclk, yegne gaye mtareke esnasndaki hudutlarmz dahilinde kalan slmlar
birbirinden ayrmamak, liberal, yani hr bir hkmeti tekil eylemek. S r.-. roeyatda halkn hareketi milliyeye son derece" merbut kald, Ferit Paa kabinesinde, onu. tutan Ingilizerden nefret eyledii, bilhassa 'zmir meselesinin n giliz terden bs btn soumamza sebep olduu. Trklerin umumiyetle AvrupalIlardan azlar yand iin yalnz Amerikadan muaveneti insaniyetkrane bekledii, fakat bu. midi,

ve kannn son damlasn dahi lzumunda aktmaktan ekinmiyecei liral edilmitir, imendferler hakkmdaki suallerine cevap: Erzincan. - Sivas hatt hakknda evvelce tetkikat yapld o zaman Erzincan'n Frat vadisi ile E m e urayp S i- ' vasa getirilmek suretile ileride Einden Harputa bir kol ayrmak dnld v e bu suretle Sivas * Samsun hatt da ina olunacandan Cenubun mahsultn i male Karadeniz limanlarna ve oradan Rusya sahillerine isli gibi byk menafii ticariye muhakkak olduu. Tbb bir ok sualler sormulardr. Harpten evvel ve sonraki vefiyat, mevcut hastalklar, etibbay shhyeye olan ihtiya. C. B un a yok
tur denmi ve sebep olarak mevcut tabiplerimizin seyahat mklt yznden merakisi mhimmede tevattua eyledikleri grlmtr. Messesat sbMyemizdeki htiya: amara, bilhassa um um memleket iin ilca ihtiya gsterilmitir.

de boa karsa artk iin Hill ve Salip meselesi olduuna iman eyleyecei

Bu.

bapta sureti umumiyede ne istersiniz sualine kar tekilt shhiyemizin oalmas, hi olmazsa kaza merkezlerinde doktar bulundurulmas, kylerimizin ahhi erait

altnda inas, lzum olan, yerlerde emraz zhreviye hastahaaeleri tesisi. Mahsult ve hayvanat zerine mstenit malmat da verilmitir. (Hsrev).

www.ceddimizosmanli.net

Mustafa Keml Paa da. bir heyetie AmerikaMarla gorgm. n yaaayor:


21/9/1335 15r Komtkz Kumananhma Ceneral H arbu rd maiyetiyle dua buraya geldi. K esd i arzusu zerine gayet

mshremane 3*4 saat kadar koautuk- Yannda daha ki General ile Robert Kolej timslimierinden tercmanlk vazifesini ila eden H seyin bey bulunuyordu, B iz de Rauf, Bekir Sami ve Rstem beylerle beraberdik Marnileyhin sorduu sualleri bahcalan unlardr : 1 K u v v a y i Milliyenin mebdei tekilt ve bu gnk derecei kuvveti ve mul. 2 A nasn gayri mslime ve bilhassa Ermeniler baklandaki noktai azanm , 3 M uavenet ve mzaheret hakkmdaki fikrimiz. B u suallere uzun uzadya verilen i za hatl cevaplarda tideki noktalar tefhim cdmitir. 1 Tekilt M illiye vuku bulan Erzurum kongresile btn btn vatandr, hakiken muamelelerden mteessir olan

millet her tarafta kendiliinden M d afaai H ukuku megruas iin ta&zzuv ettii ve ark Anadoluda ve Sivas umum kongresile de am us Sahai mul de se gibi Anadolu ve Rum elide vahdetini temin etti. K uvveti byktr.

Mtareke tarihile tahassl eden hudut haricinde hi bir emel

teebb satmz yoktur. 2 Memleketimizde yaayan, bilcmle anasr gayri mslimeye olduu Ermenilere dahi bir guna suikastimiz tabiiyetlerine tamamen riayetkarz. eria tekiltndan ibarettir. yoktur.

B ilkis onlarn her trl hukuku

Bunun aksi olarak iaat aracktan ve ngiliz-

3 B itaraf ve kuvvetli bir devlet ve milletin beyannamemizin birinci raadde& ahkm mucibince muavenetine ihtiyacmz itiraf ve bunu memnuniyetle kabul edem. General btn harekt ve teebbsat milliyemzi takdir ve B ir Trk o l saydm ben de ancak b u surette hareket edecektim. demi ve pek samimi ve Mam&de mitbah olacak efkr ve mtalat da serd eylemitir. maam mahrem tutulmasn sureti mahsusada rica etti. d e Esraruma hareket etti. leMuhaveremizin t e Conc

Bugn Erzincan zerin

Zstililerile grmesi kendisine tavsiye edildi.

taS. a jn c s Erzurumda krk bin kiilik bir kuvvetin cm edilerek Ermenistana taeorm 2 ve b u suretle Turanilik gayesinin istihsaline allaca hakknda ayiat mevcut ciduunu. ifade etmitir. Cevaben bunun katiyyen as ve esas olmad ve tekmil vilyat gardyedeki kuvvetin on bin kadar .bulunduu ifade edilmitir. mm fecayiinin hl mevcut asannm gsterilmesi xauv0k cab eyler sylenmitir fesdim , M ustafa Keml, olur,. Refakat; beye otsk&M Hseyin , beyi Erzurum H eyeti Merkeadyesile temas getirerek oradaki E rHseyin .

3. Koicadu K m aasda*'; .... Smihatim

Atuenkahlana aigi t e mmaat ettikleri ve bir Amerika Hey*etmm seyaJmlmia sebebi ne olduu anlaglyord, Bnns ben daha evvd haber alarak 9/9/1335 de Heyeti Temsiiiyeye bildirmitim, ark Brm eiiMm -yapmak -projem-!- - st taraf lfugzf! Bu m&'R proje
5.3

www.ceddimizosmanli.net

stanbul hkmetine mlayim gelmiti. imdi Sivas yumuatlyordu Mister Braunun heyetini bulunduu bir samanda Sivasta Mustafa Keml Paa ve arkadalarna bunu syledii vakit ne cevap vermiler dir? Hsrev bey. ark Vilyetler Mdafaai Hukuklarnn buna nazaran nazar teemmle alnmasn sylyor, Halbuki bunun cevabm. Erzurumda birlikte tesbit etmitik Baka trl bir karara imkn var m dr? Heyet Erzurumda lzm cevab elbette alacaktr. Fakat Sivastaki Heyeti Temsiliye Erzurumdan domutur: bir daha byle bir fikri bilhassa arkta telffuz etmemeleri, kat olarak ihtar olunmal idi. Bun dan baka Amerika mandas, velev mzaheret eklinde olsun, kongre rusnamesinde yer bulmamal idi. Biz mteaddit mnakaalarla karar vermitik ki, Sivas kongresi mukavemet dsturunu takviye edecek ve btn kuvvetleriniz ve membalarmz tkenirse o zaman yine muayyen arkadalarn karare Amerika mzaharetini mnakaa edebilecektik. Ne ise Sivasta olup bitenleri renmekle vaziyeti iyi kavradm. 25/'E y llde Amerika Heyeti bir de benden cevabm alacaktr. |*13/Eyllde Ingiliz Miralay Neyi isminde biri Malatyaya geliyor ve halk teskin ile Binba Novilin geri arldm vakadan Ingiltere hkmetinin haberi olmadm (!) sylyor. Tabii buna ocuklar bile inanmaz; fakat ngiltere hkmetini harice kar lekeden kurtarmak iin basit bu siyas oyunun ihml olunmamas nazarnbrete alnmaldr 'Bizim tarafmzdan baklnca bu teebbse (Ty dikmek) denir.) Padiaha ekilen mterek telgraf ve vesaiki mhimmeyi tabettirmek iin Trabzonda islm matbaas olmad ve apirorafla karlan mtaedit nshalarn stanbula bir zabitle 14 de gnderilmi olduu .-ve gazetelerle de nerolunacan Trabzon mevki kumandan bildirdi. - Ne elm malmat! Trabzoda 1335 senesinde br slm matbaas yokmu! Bu imdice kadar hatrma bile gelmedi. Erzurumda bulunduu halde mhim bir iskele ve' ehrimizde -olmamas merutiyet devrinde dahi ne kaba altmza, gzel bir misldir. Mahall bir iki gazete Rum. matbasnda bashyormu! Ne yazk!... Heyeti Temsiliye stanbula mteaddit nshalarn gnderilmesine teekkrle Sivasta radeyi Milliye ve Afyonda t gazetelerile de tek sir edilerek stanbula gndereceklerini bildirdiler. Ka gndr yaplan mteaddit muhabereler, telgraf banda mnakaalar zerine Sivas kongresinin emirlerinden mtevelldt dedikodular lehimize bir erevedetoplamak lzumunu grdm. Atideki beyannameyi mmtakamdaki ga zetelerle neir ve ak telgraflarla mlk ve asker makamlara, Mdafaai Hukuklara, Kolordulara yazdm, : ;
Erzurum / haneti M alm e zerine : ' 4/9/1335

Qnheinci Kolordunun Beyannamesi Vatan ve milleti paralamak gayesini takip eden byk bir kasit ve ihanet

www.ceddimizosmanli.net

pln Cenab H akkn ayn ve nayeti ve milleti masumeye mkfat olarak vaktia den evvel keif olunmutur ki bervechiti terih ve hlsa olunur: B y k ve mterek bir tehlikei mevcudiyet kadsnda Trk ve K rt karde

ler milliyeti batan baa ve bir azmi dindarane ile muhafazai hayata alt u srada K rtl ayaklandrmak ve bir ekavet oca halinde gstermek iin hain ve harici ellerin tesiri ve parasile ve mahrem talimat hamilen iki ay evvel M olan zade Rfat, Km uran ve A li namndaki ehas ile bir iki refiki Dersaadetten hareket ede rek evvel H aleb e vsl olurlar. 1 i Oradan zaten bir mddettenberi Diyarbekir havali birleecek sinde propaganda ile megul ngiliz Binbas M ister N o v il nam zat ile

ihiren U rfa mmtakasmdan M alatya havalisine girerler. Bunlara M alatya mutasarn f H a lil ve Elziz valisi G alip nam ahslar da itirk ederek msellh K rt kiyasm dan ete tekili ile hkmete tembih ederler. isyan ve kylerin silh tedarik etmelerini Takip edilen gizli gaye; Krdistan ve Anadoluyu isyan halinde

gstererek bilfiil ecnebi igalini hazrlatmak ve krtler bir para halinde ayrca Si> vasm arkndaki bir ka vilyeti dahi bittabi Ermenilerin hissesine drmek ve bu suretle vatan paralamaktr. te byk hedef budur. B un u vaktinden evvel kefeden ve byk bir dirayeti vatanperveri gsteren on nc kolordu kum an dan keyfiyeti H arbye Nezaretine haber verir, fakat oradan hi bir emir ve m a lm at gelmez. B u hdisenin tamamile merbutu olmak zere kefolunan ikinci bir s'ahnei vukuat ise artk her eyi meydana karr ki o da udur. Mukadderatmz d nmek zere Sivasta Rumeli ve Anadolu murahhaslarndan ibaret olarak topla nan umum mill kongrenin ictimana mni olmak ve zlanm tevkif ve imha et> m ek enaatile Elziz valisi 100 kadar msellah krt ekiyasn topladktan

sonra

' 5 .
| l

|
|
f

|
f

i | | | j | !

onlara riyaset suretile nagihan Sivasa baskn vermek ve orada Sivas vali ve ku mandanln bizzat deruhte etmek iin Dahiliye ve H arbiye N azrlan olan Adil beyle Sleyman efik Paann mterek imzal ve 2/Eyll/1335 tarihli mufassal bir ifreli tallmtile memur edilir. Ve Malatya sslhareket ve hazrlk mahalli ittihaz olunur. te byle gayri meru ve menfur emeller iin iki karde milleti bir biri aleyhine kullanmak gibi beynelislm kan aktmay tervi eden ve vicdanszca mrettep olan, bu ihanetin asl daha ackl safhasn hi phesiz asayii memleketi . balda beyan edildii vehile bilfiil muhtel gstermek, iin Krt ekiyas Sivas'a girince orada bittabi karlarna kacak milletle ve askerle muharebe edecek ve ayn zamanda her taraftan az ok Sivasta toplanm bir halde olan. Ermeniler ve hatt baz ecnebiler bir a dahi ihdas olunacak ve bu suretle vahdet ve kudretini ve hakk mevcudiyet ve selbetini son zamanlarda cihana gsteren ve kabul ettiren ve hemen bir ok devlet ve milletlerin de mzaharetini kazanm olan vatan ve milletimiz artk byle bir fecia zerine bu kerre hi bir noktai istinad dahi. bulunmayarak vatann kabili red ve itiraz olmayacak bir surette igali dveli al tna alnmas ve binaenaleyh paralanmas takarrr edecekti. te Dahiliye ve Harbiye Nazrlarm kimbilir ne gibi vaadlerle iine alan bu byk ihanet plnma u teebbsat safhas da kefedilince bilmuhabere civar olan btn kolordu lrca harekt seria ve mterekeye balanm ve acilen sevk edilen kuvvayi asketiye ile hainler henz M alatyada iken crm mehut halinde vehleten bastrlm ise de fecirle beraber hsiren cenuba doru firara frsat bulmulardr. B u firar!
hainler sratle takip edilmektedir. Kariben Cenab Hakkn inayetile btn bu hain zmrenin |eriat garay hmediyetin ve kanunu-elilin penesine tevdi clunacaklannda hi phe yoktur. ki bed tynet nazrn imzalarm havi olan 2/EyI/ 335 tarihli ifre ile buna mteallik bir ok vesaiki cedide din v e milleti seven me murmi devlet tarafndan tevdi ve ihbar edilmekle namus ve tarihi millimizde unutulmaz bir hatrai fahr selmet brakmlardr. B evhai ihanet her tarafa intiar dince bil istisna ve her yerde nefretler ve lanetler uyandrmtr. A li G alip h e& -= ainin ordunun kuvvei askriyesim tenkis ve askeri0firara tevik- kastk birde- ko-

i f ~

www.ceddimizosmanli.net

zmte tekilt on nc Kolorduca kefedilmi olm akla bunlar da iddetli bir li rette tahip ve taharri edilmektedir. te imdiye kadar hal meclisi mebusam arsyan ve toplamayan ve sk sk ehas tebdil ile nihayet bir kabiliyeti leime alan, hkmeti merkeziyenira ne gibi bir hafi plna esir olduu imdi pek kolaylkla s n 1almaktadr. Artk byle ylan gibi zehirli iki nazr kucanda tutan hkmeti; merkeziyeden milletin ve m ali milliyeye mzahir olan orduyu hmayunun itkn&d ve emniyeti derhal zail olmutur. M letin amaline riayetkr ve merutiyete sadfc. dinini, vatann seven bir heyeti cedidei hkmetin intihabn hkmdar zianrs&s ve Bakum andan akdesimiz sevgili padiahmzn atabei seniyei mlkneleri&e gerek kongre heyetince gerekse mtereken btn kolordular kumandanlarnca ve E m m tm ve V a n vilyetlerince heyeti talkikiye riyasetince arz edmitir. V e by le bit hey'eti cedide i bana gelinceye kadar payitaht ile olan muhaberat ve mt sebat resmiye, karar milli ile kesilmitir. B u evhai ihanetin mtemmimesi o l bu mak (kere, hanet ve mesuliyetin verdii Iavf ve tel ile hkmeti merkeziye

kerre milletin ve ordunun sevgl padiahna maruzatta bulunmasna musirranemm oluyor d b u d a bir iki gn zarfnda zail olacak ve her halde zat akdesi hazreti padiah bu casus ve ihanet ebekesinden tamamile haberdar olacaktr. be lisin vatanszn m asum vatana ve milletin zararna olarak ve dman parasile ter tip eyledii b u sefil pln bylece akamete ve mtecisirleri kahra tedmir icraatna mahkm kalm ve namuskr milletimizin daha kudretli ve mterek bir vahdeti diniye ve mlkiye gstermesini ve hakan ve milletine pek ziyade merbut olan o r duyu hmayunun da gayei mukaddeseye daha emniyetle sarlmasna sebebiyet ver mitir. B ugn bu vaziyet; Sivas'ta Rum eli ile Anadolu kongresi tarafmdan ecaefo. devletleri mmessillerine tamamile bdirilmis ve bugn Anadolunun vahdet ve" se lmeti milliyesi ve asayiin mkemmeliyeti ve hainlerin takip biMinlmitir. edilmekte olduu .

Daha bir ay evvel Cevdet bey birinci ifrenin beinci maddesinde yanlyordu. Kendisini yle ikaz ettim: Beinci maddede Harbiye NaHeyetin tevkifi talebine dair telgrafla sadarete ehemmiyetle yazd cevabn vermesinden Dahiliye Nazn ile hemfikir olmadm is tidlal buyuruyorsunuz. Halbuki her iki nazna bu cinayette hemfikir olduuna dair vesaik vardr. Bu cevap sizi ve cmlemizi aldatmak wuyutmak oyunundan baka hi bir ey deildir. Bunu ifrenin bildiril ligi 3. Kolorduya da yazdm. 13. Kolordunun 12 tarihli deJd ifresi: de ngiMerin mahalli lisana vkf kimselerle burg* gibi nasl nftfu% gsterir:
Diysrbeku :

IS, Kafatttus

12/9/tm

'

B tatagi N<wil M alatya'ya gclaseafteo evvel maiyetile F aza ^ j- 'm. Elbistan ha vaitatade Sinmeali airet reisi K asan ja o|lw Topom a yayladaki cadrlarm* % % nfuslarm, h8y etrafma k r o k i m ald v merteu Topo*mm rdetc ck* m '{BOiUIndd Atham airet reisi Pao e k grerek aym vehile nfusla ant &ytfttte. Ingiliz silhlanle mseiih maiyetinde Dlyarbe&r havalisinden yiamk

fcadcur kftrt bulunuyormu. B un lan Ekremin gtrm olduu ariladmiftur. Mis-, ter N c d l e yollarda, ahziasker ube riyasetleri tarafndan sebebi seyahati &or-r
mtj, iftines zerine D kiiiye Nezaretini veskasle dlafer -re O -*

www.ceddimizosmanli.net

masil ordusunun Iran havalisinde bulunduu esnada kendisinin de orada bulunduu ve kiirtce iyi bildiini, Anadoludaki lazlbalann Ermeni taraftan olduunu, E rsse&iler arzu etesler de bunlarn hkmeti Osmaniyeye merbut bulunduklarm, gu isalde Ermenilerin kesafeti nfusa malik olamayacaklarn cevaben ifade etmitir B u ifadeler krtleri ifal iin desise ve siyasettir. 13. K olordu Kumandan: Cevat

14/EyIlde Elmden tideki ifreyi aldm:


15. Kolordu Kumandanlna M ala ty aya m uvasalat eden M ira lay M sy N e y i hakknda M alaty a muta'Sam fhi vekletinden imdi alnan 12/Eyl/1335 tarihli telgrafname sureti husul m alm at zmnnda bervechi zir arz olunur. 13/Eyll/1335. , Elziz V alisi namna Servet M ntakai imaliye mutemedi beri ... siyasi,i ls M sy N ey i bugn

A rga tarikile M ala ty aya geldi. M um aileyhin beyanat resmiyesine nazaran mem lekette K rt propagandasile megul olm ak zere evvelce L ivay a gelmi olan. Ingilh Binbas N o v ilin ngiltere hkmeti tarafndan byle bir memuriyete tyin edil' .taedii ve kendisinin derhal celp ve iade edileceini ve hi bir suretle tela roafea olmadm sylyor. Livann asayii yolundadr. V a li ve mutasarrf beylerin ely m m kasabaya alt saat mesafede Kosuk ve R ak a kariyeleri arasnda ekrdsn itimie uramakta olduklar anlalm olduundan eraf ve mtehayyiran beldeden -m&tebap bir heyetin bugn kasabamn saat mesafesinde bir mevkide B edir Aa ile grmek zere gittikleri ve eyevm avdet eylemedikleri ve neticenin ayraca bilririkcei.

Mutasarrf vekili livann asayii yolundadr diyor, mteakiben de Vali ve mutasarrf beyler elyevm kasabaya alt saat mesafede ekradm ietimaile meguldr diyor. Civar Trk airetlerini toplamak ve Siirt: mmtakasndan bir miktar kuvvet celbi iin 13, Kolordu Kumandanlna
m ifreyi yazdm:
' Erzumsa

,
Dy&rbekr 23, Kolordu Kum&ndantm

14/9/1335

1 Elziz ile M ala ty a arasnda kin zoii aair reisi H a a Kaya*nm pek fedakr ve hamiyetperver bir zat olduunu buraclaki mtealikatmdan baz zevat haber verdi. M alaty adan firar eden hainlerin vaziyeti hazrasna ve lzumu ten killerine dair kendisinin v e bunun gibi diyanet ve hamiyetle mtehir vatanperver riiesantn biletraf ve sratle haberdar ve vahdeti m l urunda istifade bah o la cana phe, yoktur. ntsi.fceekkir kalrm. B u bapdaki tedabiri mttehizeden haberdar edilirsem pek

2 Siirt mmfcakasndaki v&srlceyi biraz kesif telkki ediyorum. Gerek geyh

www.ceddimizosmanli.net

M ahm dun gerek Erbil, madiye, Zahu vekayiinin ekli hazras o mmtakay n giliz'lere iddetle aleyhtar bulunduruyor. Binaenaleyh Siirt mntakasmda bir miktar kuvveti ihtiyaten garbe ekmek mtalasndaym. B u baptaki takdir ve mta liniz ne merkezdedir? 15. K olordu Kum andam M irliva Kzm Karabekir

Sadarete ve ngiliz Generaline de edit telgrafnameler yazdm metinlerile beraber bildiriyor. Mtalasnda noksan grdm yeri bervechiti izah ettim:
E m r u m : 13/9/1335 3, Kolordu Kumandan Cevdet Beyefendiye

1 Taraf lilerinden sadarete yazlan telgrafname ile Ingiliz Generaline eki len protesto isabeti reiyinizin en beli tercman ve hepimiz iin veciblimtisl olan selbeti diniye ve safiyeti ahlkiyenizin en cel brhandr. B u hareketinizle ve ahs lilerile iftihar ettik. 2 > Maahaza zati mesele hakknda yine baz izahat vermekten kendimi ala madm. Malmu lileri olduu zere bu entrikalar hep ngiliz eseridir. Hedefleri de ortala fesad vererek son islm devletini paralamak ve bilhassa Diyarbekir vil yetini tedenberi Mezopotamyamn akam mtemmimesinden ad ve iddia eyledik lerinden bu vilyetimizi yutmaktr. Ali Galip ve Kmuran hempaiarile Harput8 a musallat olmak istemesi cepheden zorlamak iin bir sebep ve bahane bulamad ve Diyarbekir vilyetini H arput vilyetine nfuz suretile arkadan evirmek ve daha kolaylkla ele geirmek maksadiledir. Binaenaleyh bu vaziyet ve ihtimle gre H arput vilyetine daha ziyade ehemmiyet verilmesi icab eder. B u hususta icab eden., tedabiri ittihaz buyuracanzdan eminim. 15. K olordu Kumandam Kzm Karabekir

Cevdet bey sadarete yazd telgraf ve ngiliz Generaline protes tosu ile, tasavvur ettiim kumanda mevkdindeki mahzurunu tamamile izale ettiinden, tideki ifreleri yazdm ve muvafk cevabm her iki adresten: aldm:
B m ra ta : 13/9/1335 Zstu m ahsustur: 3. Kolordu Erk&nharbiye Reisi Halit B eye K um andan Cevdet beyin Sadarete telgraf ngiliz Generaline protestosu, kani ve' kaili buulndugunuz safiyeti ahlkiyesne parlak bir misal olduu gibi sizin de mn~ '

www.ceddimizosmanli.net

uaileyh! mucibi memnuniyet bir surette hsn idare ve ikaznza tercmandr. M u maileyhin zaf ve teredddnn artk gemi olduunu ibu telgrafnamesile an lyorum. Binanenaleyh kendisinden kumanday nezedecek bir hli kalmad de mektir. Evld Araptan olmas metaneti ahlkiyesile ahsen muhitine bir tesir y a pabilecek olan mumaileyhin yine makamnda kalmasn mnasip grdm. Yalms siz vaziyetin nezaket ve ehemmiyetini ve tereddtlere artk tahamml olmadn ara sra kendisine bir lisan mnasiple anlatr ve kemkn idare edersiniz. Kenan beye kumanda hakknda bir ey yazdnzsa bu tebligattan bahis ile geri alrsnz. Cevdet beye de bir ey hissettirmezsiniz. Keyfiyeti kongreye de yazdm. Samimiyetle gzlerinden perim. . 15. Kolordu Kumandam Kazm Karabekir

Sivas: 13/9/133S
ifre: . 3. Kolordu Kumandanhma

Kongre hey'eti temsiliyesine: 13. Kolordunun kumandm Miralay Cevdet beyi gerek Sadarete ve: gerekse Ingiliz Generaline yazd telgraf ve protesto, mumailey

hin halihazr iin musir grlen tereddt ve cretsizliinin tamamen zail olduunu gsterdi. Erknharp reisi Halit beyin de ahadeti vehile safiyet ve metaneti ahlkiyeye malik olan mumaileyhin evld Araptan olmas dolaysile de muhitine1yapa ca tesirden u srada mstani kanamyaca gibi mumaileyhi gcendirmekten ziyade bsbtn kazanmak daha musip grldnden kemkn mevkiinde kalma sn mnasip grdk- Halit beye bu yolda tebligat yapldn beray malmat ar* eylerim. '
.15, K olordu Kumandam

Kzm Karabekir

Bugn leden sonra (13) 13. Kolordunun 11 de g-elcli. Vaziyeti izah ediyor:

yazd iki ifre

.
15. Kolordu Kumandanlma

Dyarbekr: 11/9/1335

l M alatya mutasarrf inin Khta ve civan aair resasile ifre le muhabere ettii v e aairi Malatyaya davet ettiinin istidl! edildii Malatyadan bildirileli. Mutasarrfn Bedirhanilerden Ktrmran, Celdet Mutasarrfn yeni olmas malm Heyeti rnuzirremn bir haftadr Malatyada bulunduu srada bx muhabere naran dikkati calip grlmtr. 2 15. AJay Kumandan Binba lyas bey kumandasnda Elzizden 52 estersuvar, iki makinal tfek Malatyaya sevkedilmitir. Bu akam Malatyaya vara caktr. Elzize Dyarbekirden bir tabur sevk edilmitir. Siverekteki svari bl, Malatyada alayna iltihak emri verilmitir. cabnda Elzizdeki toplann ve b tn kuvvetin Malatyaya celbi iin lyas beye salhiyet verilmitir. 3. Kolordu daki ester suvar mfrezemiz de Sivastan Malatyaya hareket etmek zeredir.

www.ceddimizosmanli.net

3 M aatyadaki alaya telgrafhaneyi igal ederek mutasarrfn ekradla

if

reli ve ak muhaberesine mm anaat etmesi emrolundu. ngilizin de ifreli m uhabe resi men edilecektir. ly as bey M ala ty aya m uvasalat edince eski kuvvet m um a ileyhin emrine girecektir. Hey'etin ve mutasarrfn hyanetine kanaati vicdaniye hsl olunca hemen mutasarrf, heyeti tevkif ederek mahfuzen Sivas 3. Kolorduya sevk emri verilmitir. V a li Khtadadr, M um aileyhin de aairi tahrik ettii ve Siyaseten daima mehazir otoplad anlalrsa onun da tevkifine emir verdim.

c&su ngiliz binbasnn tevkif edilmemesi ve kendisinin on iki saate kadar he men M ala ty adan geriye avdet etmesinin lisan mnasiple tebliini emrettim. Ve keyfiyeti beray m alm at Nezarete de bildirdim. 4 Elzizden Dersim M ala ty a ivalarile, M alaty a kaza belediye reislerine ak bir telgraf yazarak H ey eti M alm enin fesadna, ngilizlerin muzirane siyasetlerine dair m alm at vererek islmiyetin tecezziyesine hizmet edecek ifalata kapl m am a larna dair nasihat verdim. telgrafm ekmemilerdir. Bunun ok tesiri oldu. H att telgraflar ngilizin Aairin M alaty ay a yrmesine pek ihtimal vermezsem

dfe ahval nezaket kesbederse z-aruret halinde 3. Kolordudan istiane edilmesi lyas btye emrettim. M racat vukuunda mmkn olan muavenetin ifsn 3. K olordu dan rica ederim. 5 H e y etin tevkifine dair olan telgrafma bu gn nezaretten cevap aldm. Sadarete ehemmiyetle yazdndan bahsediyor. B undan nezaretin Dahiliye Nezareti

ite hemfikir olmadm istidll ettim, Elziz valisi ise ellerinde Dhiliyeden vesika olduu anlalmtr. Cevabm verdim. ifahen de lyas beye tevkifin mnasip olmadm sylemitir. Tevkif meselesimn bugne kadar tehirine Malatya'daki. kawetin takviyesinden baka Heyeti mezkirenin bir Ingiliz emrinde bulunmas se bep olmug. U rfa ve Antepteki ngiliz kuvvetlerinin bunu bahane ederek bir igale teebbsleri ihtimali dnlmtr. F ak at mutasarrfn ekrtia ifreli muhabe resi ve nezaretin sarih cevap vermemesi valinin esrarengiz siyaseti zerine tevkif emri verilmi olduu maruzdur.
15. K olordu Kumandan Kzm Karabekir

Dyarbekkt 11/9/1335 aJsaka tehiri caiz deildir.

15, Koctdti Kum&todsmtima


M alaty a mutasarrfnn ve oradaki heyeti fasidenin tahrikat zerine Ingiliz Bin bas mstesna olarak mutasarrf ve valiyi hmil olduu halde heyetinin tevkifine emir verdiimi arz etmi ve esasen hiyanetleri mesmuum olduundan ve bunu his setmi olm allar ki dn fecirle beraber cmlesi M alatyadan firar etmilerdir. M u ta

sarrfn ekrat resasile yapt ifreli muhaberata ait telgraflar M alaty a merkeziadra aldrdm. Takdim edeceim. imdi Malatyadan alman malmata nazaran bu hey*etia Malatyadan be saat mesafede Suhkan kariyesinde msellh aair t a lazsak la megulm. Esasen Pazarck, Elbistan, A rga kazalarn. dolaarak gelirken hu heyet alev ve krt kylerini gezmiler krtlere behemahal Silh tedarik etmeleri ve hkmete isyan etmelerini tembih eylemilerdir.; Bu da ispat ediyor ki Bedlrhanlerden olan mutasarnfn hyanetinden ve valinin anlalmayan hasm bir m ak sadndan istifade ederek bir inkilp yapm ak istiyorlar. Geldii gndenberi VsI aair arasnda serseri bir surette dolat. H att K olordu ktaatm zayflatmak m aksadile ira d m z firara tevik etmek iin bir cemiyeti hafiye tekil ettii ve firarilere

www.ceddimizosmanli.net

sahte rapor verdii stihbar klnd. * Ali Galip mesleksizdir. ngiliz parasna vic dann satmas da pek muhtemeldir. Khtal airet reisi Sedir aa da bu hey etle beraberdir. Bedir aa Malatya sancanda en mnfez bir adamdr. Btn ka zalara ve Bedir aaya vaziyet ve maksat izah edilerek beyanname yazlm ise de agiliz liralar saf vicdanlar izll etmesi miistebad deildir. Malatyadaki svari alay Elzizden sevk edilen, kolla takviye edilerek bu muzir heyetin nerede gr lrse derdest ve tevkifini emrettim. Vilyete rnektupu, mutasarrfla Jandarma tabur kumandam tevkil edilmitir. Vilyete baderna vali ve mutasarrfn emirlerini icra etmemelerini mlhakata hyanetlerinden fois tamim yapmalarn tebli et tim, Malatyada kuvvetli bulunmak icab ediyor. Ksm kll ktaatmz Siirt mmtakasmdadr. Maamafih imkn derecesinde Maiatyay takviye edeceim. 3. Kolordhanun Azi'dyeden tahrik ettii svari blklerinin Malatyaya tesrii hareketlerini ihtiyaten Sivastan da br piyade alay ile bir cebel bataryasnn hazr bulundurul mas iin 3. Kolordudan hassaten rica ederim. Dersim e karg 15. Kolorduca Kigi ve Erzincanda mnasip kuvvet bulundurulmasn da ihtiyaten, muvafk buluyorum. Dahiliye Nezareti mutasarrf hakkmdaki maruzatm is'af etse idi bu haller olmazd. Biaba Novilin hyaneti hakknda Dhiliyede Erkmarbiyei umumiyede dosya lan. vardr. Buna ramen Novile Dhiliyeden vesika verilmesi de hayretle telkki edilmitir. Mtareke eraitinin tatbikinden kolordu mesuldr. Novilin mtareke eraitini tefti iin gnderildiine dair Harbiye Nezaretinin bile haberdar edilmeme sie gre bu heyeti muzirranm belki de kabinenin malmat haricinde bir maksad fo& fi olarak gnderildiine hkmediyorum Bu raeselenia tahkiki ve vali ile muta sarrfn azil emrinin resmen ve derhal vilyete tebliinin selmeti vatan, namna Nezareti Celileden hassaten istirham ederim. Nezarete, 3. ve 15. Kolordu KumandanbMarrna yazlmtr. 13. Kolordu! Kumandam Cevdet

Hkmeti merkeziye, Valise birlikte, ngilizlere yardm ederek, b tn arkn felketini mjcip olacak bir krt ihtilli hazrlyor. Tarihi mizde bu kadar iren vaka bilmiyorum. Meselenin garip ciheti bir ay evvel Mustafa Keml Paa, Ali Galibi ldrtmek iin Erzurumdan adamlar gnderm eye kalkmt, Simdi de H Galip Mustafa Keml Pa aya kar, fakat btn kongre lejretini imha edecek ve muvaffakiyet halinde bir krt meselesi karacak ve ngilizlerin Diyarbekir ve Elazm kolaylkla igaline sebep olacak bir harekete kalkyor. Mustafa Kemal Paa Al Galip hakknda bana hi malmat vermemiti. Muarz .grdklerini mahvetmek arzusundan baka bir ey renememitik. Asaba Ali Galip hayatna karg erge Mustafa Keml Paadan bir dar be geleceini haber alm m idi, yoksa Mustafa Keml Pasa m bunun aksini haber almt, renemedim. 14/Eyllde leden evvel gayet mhim olan n zamanda bu ifre ak telgraf olarak Trabzon -eti merkesiyesine ve Kolorduya serlevhas! de mn byk hatas. Herkese malm olan bir eyi tideki ifre geldi. A y Mdafaai Hukuk H eygeldi. ifre memurlar ifre etmek mnasebet-

www.ceddimizosmanli.net

sizlik. Ka zabit beyhude yere ifre e urayor. Umum kongre hey'eti temsiliyesinin tebligat aynen udur: ~
, * Sivas: 13/9/1335

15. Kolordu Kumandanlna ,, . , * ;

, . ' . / J i ! ' . .

..

Kongrece ittihaz tasavvur edilen tedabiri havi suret bervechiti maruzdur. Bu babdaki noktai nazar mtalaai lileri alndktan sonra heyeti umumiyece tezekkr olunarak mevkii tatbike konulacaktr, 15/9/1335 zevaline kadar ianna muntszn* efendim. 13/9/1335 Umum Kongre Heyeti Temsiliyesi amli miiliyeyi bir sureti hainanede tevil ve tefsir ile teebbsat ve harekt miiliyeyi gayri meru olmak zere iln eden ve makam saltanat ve hilfete kar sadakati ebediyemizi btn ve~ saiti merua ve kanuniye ile teyide msaraat ettiimiz halde Padiah ile millet ara snda bir eddi hail tekil eden ve ahaliyi yekdieri aleyhinde teslih ye mukateleye sevk ve tahrik eden hkmeti merkeziye ile kat rabta ztrarnda kalan Umum Kongre Heyeti bervechi zir mukarrerat zat lilerine teblii vazife addeder. 1 Nam namii Hazreti padiahiye olarak kavanini mevzua dairesinde umur ve muamelt devlet kemkn tedvir ve tahite devam olunacaktr, Biltefrik cins ve mezhep ahalinin, can ve mal ve rz ve her trl hukuku taht teininde bulum* aktr. 2 Memurini hkmetin vazifei meydualanm milletin mali m tevfiken icra eylemeleri tabiidir. Mahaza ifay..vazifeden istinkf eyleyenlerin ma zereteri istifa makamnda addolunarak yerine mnasipleri tevkii olunacaktr. 3 Esnay vazifede ml ve cereyan mill hukukunda hareketleri tezahr ve tahakkuk edecekleri selmeti, dia ve millet namna sureti edidede tecziyeleri kafidir. 4 Memurini mstafiye ve ahaliden kime olursa olsun mukarrerat milliyeye muhalefet ve harekt ve telkinat mfsedetkranede bulunanlar dahi ediden duf mcazat olacaklardr. 5 Milletin selmeti ve sadeti adil ve hakkaniyeti dahili memlekette emn asayile temini ile kabildir. Bu bapta icab eden tedabirin kolordu kumandanlar ile valiler ve mstakil mutasarnfklkardan muntazrdr. 6 Milletin maruzatm zat ahaneye arz ve iblna muvaffak olunup itimad milliyi hiz bir hkmeti merua tekiline kadar bilcmle muhaberatn mercii Umum Kongre Heyeti temsiliyesi olacaktr.. 7 bu mukarrerat bilcmle tekilt milliye merakizine tevdi ve iln olu nacaktr.

| |
li

fi
i.

Sivas kongresi Heyeti Temsiliyesi kimlerdir; biz ne olduk? Yani Er~ zurum Kongresi Heyeti temsiliyesi. Malmat yoktu.. Mtalam bildir mek iin Erzurumiaki arkadalarla vicahen grgmek, en mhim olan Trabzonun da mtalasn renmek lzmd. Sivastan gelen tideki ifre ve telgrafnameyi de tetkikle ise balamay mnasip grdm.
'

!i ; f v -. Gayet aceledir: 15. Kolordu Kumandanlna

Sivas: 13/9/1335

'

Hkmeti merkeziyenin takip ettii mesleki irticakrane ve son zamanlarda al-

www.ceddimizosmanli.net

d vaz mutlakiyet, mevcut heyecan tedide bais oldua gibi mebusan intihabatnn icrasnda ihmalkrane hareketi ile de sulhn aleyhimizde olan bilcmle icabatm kabul ve millete bir emrivaki tarznda takdim edeceini irab etmekte ve u hal sulh konferansna verdii nota mucibince Toosun berisindeki vlyatmzn ziya ve Aydn vilyatmda kabul ettii hududun garp akam sahiliyesinde ve memleketin muhtelif ktaat megulesinin mazallah zayi edilmek tehlikesi btn uryanliyle hesap edilmekte olduundan meclisi mebusanm intihabile Devletin hukuku mukaddesesini istimale ve irade ve kudretini izhara meydan kalmadan byle bir vaziyeti mhlike kargsnda ittihaz tedabir ve mdafaai hukuk eylemek ve keza halk tes~ lih ve yekdieri aleyhine kyam ve kitae teviki cinayetkrane teebbs ettii elde edilmi olan vesaik ile gayri kabili red bir surete tahakkuk eden hkmeti mer keziye ile her trl tedabire ramen muhafazai mevki ettii mddete kat mna sebet edilmekle ayet bu mddet ve u hal devam edecek olursa memleketin idare sini ye ayn zamanda tahassl muhtemel yeni vaziyetlere kar mukadderat mille tin takrir ve tesbiti zmnnda umum kongrenin fevkalde olarak akdine ihtiya hsl olmas memuldr. Leddilicab bu fevkalde kongrenin deJhal itimaim temin ve azasm imdiden intihab eylemek menafii memleket icabatndan grlmektedir. Garbi Anadolunun murahhaslar zaten Sivasta metemi bir haldedir. Binaenaleyh; Her sancaktan kazalarnn adedine gre muktezi murahhaslarn imdiden itihabik: ilk icra edilecek teblide gsterilecek mevkii itimaa ith etmek zere ihtiyaten hazr bulunmalarnn temini ile isimlerinin imdiden Sivasta Heyeti Temsiiiyeye bildirilmesi rica olunur. bu ifrenin, suretinin Mntakadaki Mdafaai Hukuk Ce miyetlerine tebli ve hkmn mttehiden icraya himmet ve bir an evvel inta buyurul mas rica olunur. . ' . Hey eti Temsiliye namna M ustafa K em l

1 bu ifrenin, mensubiyeti ve kurbiyeti olan kolordular tarafndan Bur-ada 17. Frka, itnede 58. Frka, Bandrmada 61. Frka, Nidede 11. Frka ku mandanlklarna hemen bildirilmesi. ' 2 61. Frka dahi bu ifreyi alr antaz derhal bir suretini Edimede birinci, Kolordu kumandanlna keide etmesini Heyeti Temsiliye rica eder. . 3. Kolordu Kumandam

Salhattin
Sivas:

v
Telgraf: *

1 3 /9 /133S

Erzurum'da 25. Kolordu Kvmandanhtna Hkmeti merkeziyenin icad ve takip etmekte olduu mesleki irticakrsnesine ve yaamakta olduumuz gnlerin mehalik ve muhataral azimesine ka'i mda faai hukuk ve muhafazai mevcudiyet iin meclisi millinin intihab ve inikadn te min ve tesri etmek bugnn en mhim, vazifesidir. Hkmeti merkeziye milleti i fal ile meb'usan intihabat ayrca icra etmemi olduu gibi son zamanda karar ver dii intihabat! da trl esbapla tavik ve tehir etmektedir. Ferit Paann Totosun tesindeki vilyatmzdan feragat ettii sulh konferansna verdii muhtralarla sabit ve Aydn vilyetinde Yunanllarla tahdidi hududa teebbs oradaki igali emrivk fesf ilhak olarak kabul ettiine delil bulunmu ve akam megulci saire memleket.

www.ceddimizosmanli.net

iin de bunlara benzer gafiln ve hainane siyasetle mahkm ve memleketi inkisa na urataca kaviyyen melhuz ve meclisi millinin inikadndan evvel sulhnameyi imza e milleti bir emrivaki karsnda bulundurmak niyetinde olduu muhtemel bulunmu olduundan Umum Kongre orduyu ve milleti intihaba davetle bervechiti hususatn srati icras vezaifi hayatiyei milliyeden ad ve beyan eyler: Evvel inti habat hazrlklarnn mer'i kanundaki en asgar mddet zarfnda icra ve ikmli iin belediyeler ve Mdafaai Hukuk Cemiyetleri faaliyeti tamme ile almaldr. Sani yen sancaklardan karlacak mebuslarn miktar nfusa nazaran adedi hemen tes bit olunarak Heyeti Temsiliyeye imdiden bildirilmelidir. Namzetler meselesi bi lhare bilmuhabere kabul olunacaktr. Salisen gerek intihabat hazrlklar, gerek intihabatn icrasnda mucibi tehir esbabn imdiden teemml ile refi ve hibir te ehhre meydan verilmeyerek srati ikasna muavenet buyurmanz mercudur.

Heyeti Temsiliye

Mmtakazndaki mdafaai lnkuk merkezlerine ve mahall hkmet lere yazdrdm ve geirdiimiz tarih ve hayat! dakikalar da nazar dik kate alarak, elbirlii ile allmasn da tahiye ettim. Kongre, heyeti temsiliyesinin cevap bekledii alt madde ile dier fevkalde kongre ha zrl hakknda icab edenlerle grtm. Trabzon'un da ayn dncede olduunu grdm. Trabzonda zzet ve Servet beylerin (Heyeti Temailiye zasndan) mtalalar ve cevabm bu hususta halkn ve benim dncelerimi gsterir. Meselenin en mhim ciheti halkta ve zabitana Mustafa Keml Paaya kar, izalesi mmkn olmayan bir emniyetsizli in pek ileri gitmesi idi. Vakalarm icad edildiini ve Mustafa Keml Paann bu suretle emrivakilerle diktatrle yrdn, vaktiie Ermrtfflida iken Eziz valisini ldrmek istediini, onun da imdi buna kar hareketi aralarndaki ahs husumeti mill ie kartrdklarm, Keml Paann Dahiliye Nasrna yazd telgrafn ahs intikamna milleti et edeceini, daha baz ahsiyata taalluk eden szlerle by yen dalgalar bana doru kpklerini gsteriyordu. Sivas kongresinde verilen kararlarn baz hatalar olmakla beraber, mill birMk tesisi m mhim esaslar vard. Yalnz Keml Paann her tarafa atakl, buna mukabil vakit ve zamanile bana Mle malmat vermemesi, hakikaten hissine malup olarak ahs basmlarna da mill hcumlar tevcih fet reti, mill kuvvetimizin kendini gsterdii u srada arktaki kuvvetleri mizi bizden ayracak mahiyet kesbediyordu. Garp mntakalanmn ise daha fena vaziyette olduu gelen ifrelerden anlalyordu. Ali Fuat Paa ve Refet bey var kuvvetleriyle diyar diyar henz mill cereyanla rn serbest inkiafna urayorlard. Ben arkta halk ile Sivas kongresi arasnda bir samimiyet ba oldum ve tarafeyne fazla, gittikleri cihet leri samimi olarak yazdm. Mustafa Keml paann da mevkii ihtira mm lazum gibi tuttum. yle ki: Sivas Kongre heyeti bana yand gibi, Trabzon merkezine de mevki kumandan vastasile malmat vermi ve mtala sormu. 14/Eylide mevki kumandan yazyor ki: Trabzon heyetinin gayri muvafk vermek istedikleri cevab Sivasa ifre ile b-

www.ceddimizosmanli.net

'

STKLAL HA&B&f2
.

: "

237
.

dildeyim m i? Kongre heyetinin sorduklarm ve Trabzonun da cevabm bu gece makina babna, bir zabit gnderin yazdraym. Yazdrd cevap udur:
'
Sivasa 16 da yazlmtr.
Sivas ta Anadolu V il yet s arkiyevi H v y eti T em sil iyesi ne

Trabzon: 14.'9335

Mdafaai Hukuk Heyeti rnerkeziyesine vrit olan ielgrafnanelerinden haberdar olduk: | Umum Kongre Heyeti temsiliyesi nam altnda Erzurum kongresinde ka bul edilen nizamnamede bir madde yoktur. 2 t buyurulan tafsilt ve izahat dorudan doruya mevadd esasiyenin 4. maddesi hkmn ihtiva ettii grlyorsa da o maddeye tebaiyet iin iktiza eden erait mevcut deildir. u veya bu ahsn amali milliyeye kar vukubulacak harekt hodseranesi veyahut icra edilecek fesad miz tertibat sebebile hkmetten kafi alka eylemek, imdiye kadar gayet samimi bir surette icra klman tefhimat ve tebligatla aksini tazammun edecei cihetle ki bir ksm halkn bu iddiada bu lunduu malmdur Efkn millete gayet tehlikeli bir sukuta maruz kalmamz ve gerek Erzurum kongresinin mahiyeti mneviyesine ve gerekse ahsen, her birerk-.rimi.0 hakknda badit thmet olarak hkmler itasna sebebiyet verecei phesiz dir. 3 Padiahmza arz keyfiyet olununcaya kadar merkezle mnasebatm kat maub olan gayeyi yani iradei milliyeye hdim bir hkmetin teekkln mucip olabilmekten ziyade esasen hkmeti merkeziye ile hasl olan suitefehhmn tezyi dini inta eyleyeceine phe yoktur. Evvelce Erzurum ve imdi Sivas kongrelerin den hkipayi ahaneye keide klman telgraflarn yeddi hmayunlarna vsl olma d hakkmdaki pheler izale edilmeden vukubulan mraeatlar arzu olunan tesiri rastahseni daha ziyade mekk bir vaziyete getirecek ve belki de Damat Paa ka binesi ve serriteyj kendi lehinde istimale meydan bulacaktr. 4 Bundan hka bu kadar harsch arzusunda bulunan adamlar ,kin ve gayz erine galebe edemiyerek ngilb ve Franszlar mracat ve memleketin bana aynca bir tga felketi ihzar etmeleri dahi ihtimlden bit olmasa gerektir. i ttihajj tasavvur buyurulan tedabiria muvafk olmad omamdeyk. Meselenin on derece mhim olduu varestei izah bulunmakla ayet ekseriyeti r de *m.rar ittiha** cihetine gidilecek olursa bu bapta Heyeti TemiUyede "mstafi ad edilmekliimi?;? rica edtfe, _ .., ... ... ... ... 6 -r- aitahmi mafcsacS': "mkikide hsbefdar deillerse dfcrfeal A&adoh* torn a ar heyetia srati seda ile Dcrosade tzm selmeti miIe' ve memleket na'm .a Mt heyeti her tri mehMki mas l&zsmsea olmakla^lm torik ile snesefc hal edilinceye kadar te^&bbsat vksamn'' sureli kafiyede teM s# p&rndeyk. B S ' 3 a bulunac Omlan*Zeki''beyle 4e s a r t S t e p if e mym -lf c s r fid t k i& e -t a raftar oduftmu lve'; .tfe'sm itngoefta? eyleri#!, 1 4 /E y /m s te ? B^rmt

. Beii.iii mtaiaim getji Siv kngreasMo. Ergnaa kongresi mu* k.rrer.n iptal eder mahiyette odnfunam. Sivas daha ar tenkfd

www.ceddimizosmanli.net

mahiyetindedir. Fakat zaten Heyeti Temsiliye zsnn yukarclaki ce vaplar Sivas lzm gibi sarsacak ve dmanlarmza karg daha ba langta birbirlerine girdiler hissini verdirerek, btn muvaffakiyetle rimizi' mitsizlie drebileceklerinden, bu bahsi ayrca Sivastaki yeni Heyeti Temsiliye ile anlamaya brakarak, Sivas kongresi beyanname sinden karabildiim iyi mnay ve arkadalarmzn hsn niyetim top layarak, Trabzona ve ayn samanda 8 maddelik suale cevap olmak zere Sivasa bu ifreyi yazdm:
.

Erzurum: 14/9 1335 *

Fevkalde mstaceldir:

Sivas'ta Umumi Kongre H a y eti T emsiliyemne


Servet ve zzet beylerin kongre sualine karga aynen muttali olduum cevaplarna

mukabil kendilerine yazdm mtalat aynen bervechitidir; aym zamanda 14/9/1335 tarihli ifreli telgrafnamei lilerinin dahi cevab olduunu arz eylerim.

Kzm Karabekir
Erzurum: 14/9 133S

Trabzon M evki Kumandan li Rza B eye i Sivas kongresinin istifsarna cevaben Trabzon Heyetinden Servet, zzet ve Zeki beylerin vermek istedikleri cevab okudum. Pek yakndan tandm bu ze vata itimad ve hrmetim fevkaldedir. Mumaileyhimin mtalatma saik olan fikri asliyi anlyorum ve taraftarm. Yalnz teferruat hakkmdsld nikat nazarm bervechi tidir; ( 1) a) Nizamnamenin mevzuu bahis olan drdnc maddesinde yalnz bir tazyiki haric kargsnda terk ve ihmal kk nazar dikkate alnmtr. Filhakika vekayii hirede bu maddenin dal olabilecei bir . terk ve ihmal keyfiyeti yoksa da haricin tevik ve tedi ile Dahiliye ve Harbiye Nazrlan tarafndan tertip ve Ali Galip'e tebli edilmi olan ve suretleri size de yazlan bir ihanet var ki bu vaka nizamna menin esnay tanziminde derpi edilebilen ihtimaltn fevkinde ve seri ,kati tedbirleri mirdir. b) Erzurum kongresi ark Anadolu vilyatmn muhafazai hukuku iin top lanm ve- kararn ark Anadolu vilyat namna vermiti. Sivasta inikad eden kongre ise umum milleti temsil eden bir kongredir ki bu kongrenin de ayrca bir heye ti' temsiliyesi ve , vaziyeti havraya gre kararlar olmas bir emri tabii ve mantkdir* Sivastaki umum mill kongre ve Heyeti Temsiliyesi ark Anadolu vilyat hey'eti temsiliyesini ilga etr+i olmuyor. Bu heyeti temsiliye bittabi her an mevcuttur. Yalnz bu heyeti temsiliyeden olup da elyevm Sivas kongresi heyeti temsiliyesine dahil olmu bulunanlar var ise bunlarn ark Anadolu vilyat heyeti

(1) Erzurum kongresinin drdnc maddesi; Hkmeti merkeziyenin bir tazyiki dveli karsnda buralarn terk ve ihmal - Istrarnda kalmas ihtimaline gre makam hilfet ve saltanata merbutiyeti ve tn evcudiyeti hukuku miiliyeyi kfil tedabir ve mukarrerat ittihaz olmutur.

www.ceddimizosmanli.net

t<ernsiliyesinden istifa etmelerini talep etmek doru olabilir. O zaman Sivas kong resi umum milletin menafiini ve ark Anadolu vilyat heyeti temsiliyesi de mn hasran ark Anadolu vilyatmn hukuk ve menafiini muhafaza ve mdafaa kud retinde bulunmu olurlar. c) Umum kongrenin hkmeti merkeziye ile kafi alka etmesini ve makamat resmiyeyr kat muhabereye dvet eylemesini zarur bulurum. nk hkmeti mer keziye iinde milleti yekdieri ile ktale hem de ehas resmiye delletile tevik eden Dahiliye ve Harbiye Nazrlar var ki makamat mlkiye ve askeriye artk bu nazr larla bittabi muhabere - edemezler. Sadrazama gelince o da bu iki hain nazn hl mevkilerinde tutmakla bu nazrlarn mrevvici efkr ve mli olduunu spat ey lemekle beraber milletin ve kolordularn Halife ve Padiahmz efendimiz hazretlerine 'Tkubulan maruzatna da musirren mni olmaktadr. Binaenaleyh hkmeti mcrkesiyenin bu ihaneti hakknda evketmeabmzn ve umumun nazar dikkatini ve hakikati renmek merakn celp iin dahilin merkezle muhabereyi kat eylemesinden

baka are kalmamtr. Esasen kat muhabere ve mnasebet tehiri de doru de ildir. Hkmet milletin emniyet ve itimadn kaybetmi olduu iin kanunu esasi mucibince bizatihi skit ve mdumdur. Bundan baka pek mhim bir mesele de yaplm olan bir ie ademi itirk, imdiye kadar pek samimi bir surette muhafaza edilen ve il maallah muhafaza edilecei mthakkak olan vahdeti iradeyi ihll eder. Yalnz: kongre tarafndan yazlan maddeler hakknda beyan mtala edilmesi ve ewel.ce yaplm olan iztirar bir iin tasvb olunmas fikrindeyim. d) Kongrenin altnc maddesinde teklif ettii merciiyet ve salhiyet keyfiyeti meselenin ruhu esasisini tekil etmektedir ki bu bahiste imdiden istical edilmemesi hususunda tamamen hemfikirim. Umum kongre, ayan itimad bir hkmet resikm gelinceye kadar ancak istiar mahiyet ve kudretini muhafaza eder. a) Kongre heyeti temsiliyenin teklifatmdan birden bee kadar olan maddele, rie gelince: Bunlarn mahiyetleri itibarile kongrece deil sorulmasn hatt be yanname halinde veya bir temenni eklinde bile nerini fazla grrm. nk bu maddeler zaten yaplmakta ve ortada bu maddeleri yazdracak bir vaka grlme mekte olduu gibi tazammun ettikleri esasat da kavanini mevzua raevadmdan ba ka bir ey deildir. Dediim gibi rey sorulmas icab eden yalnz altnc maddedir M bu baptaki fikrini de yukarda yazlmtr. ) Hkmeti merkeziyettin teebbs ettii ihanetkrane hareket anasr arasnda ihtilf ve fecayln budusunu ve binnetice memleketin igal ve inksamm tevlit ede cek mahiyettedir. Sivas kongresinin bu vaka kargsnda ittihaz etii tedabir ve mil letin kongre mukarreratma tamamen itirk ve mzahereti suretile bir mevcudiyeti milliye gsterilmesi sayesindedir ki hkmeti merkeziyettin tertip ettii pln aka mete uratlm ve memleketin igaline badi olacak halat bertaraf edilmitir. Hat t bilhassa. bu mesele iin 13/9/1335 de Malatyaya gelmi olan ngiliz Miralay Neyi era.iie beraber bulunan binba Novilin harekt ve tevikatndan Ingiliz h kmetinin malmat olmadn ve geri aldrdn sylemi ve milletin azim, ve ka ran karsnda meseleyi bu suretle tevil ve tamir mecburiyetinde kalmtr. g) Keyfiyetin zatahaneye arz ve isma meselesine gelince bunun iin bir heyeti tnahsusanm stanbula gnderilmesi gidecekler iin muhtaral ve maksadn bu suretle temini de imknszdr.. Bu husus baka suretlerle temin edilmektedir. . 2 Dahiliye ve Harbiye Nazrlarnn mterek mzasn hvi vesika hk meti merkeziyenin nasl bir ihanet plan tertip etmi olduunu tamamen gstermek tedir. Bu vesaiki Trabzon heyeti merkeziyesi grmemi ise bir suretinin verilmesi. 3 Bunun zerine yazlacak cevapta tadilt yaplp yaplmadnn ve yaplds ise muaddel suretinin ian. ' ' 15. Kolordu Kumandam Kssm Karabekir

www.ceddimizosmanli.net

15/Byllde Mustafa Keml Paa Trabzonda zzet ve Servet beylerle makina banda grm. Trabzon mevki kumandannn bildirdiine nazaran, zzet ve Servet beyler Gmhane murahhas Zeki beyle bdrlkte verecekleri malm cevapta tadilt yapmakta iken, Mustafa Keml Paa kendilerini bizzat msldna bana artm. Uzun muhavereleri, Ko lorduya yazdk, cevabmz oradan alrsnz sz ile bittiine nazaran, anlaamadklar ve cevaplarnda da tadilttan sarf nazar ettikleri anla ld. Valinin bu ilerde tesiri var mdr? Trabzonun vaziyeti nasldr? Trabzon telgraf hanesinin stanbul ile muhabere ettii iakkmdaM ik yetlerin tahkikatndan valinin iki yzl grld, vaziyetin iyi. olduu, dedikodularn malm tarzda olduu, Trabzondan stanbula iki hat olup bilisi stanbul Batum arasnda ngilizlerin idaresinde olduu, dieri Samsun tarikile stanbul e muhabereye mahsus olduu, Bamdrn namuskr ve vazifeinas olup bize hi mMl&t gstermedii anlalm tr. Valinin stanbul'a ekmek istedii telgraf metnini Sivasta Heyeti Temsiliye beemniyerek bunda tadilt yapmlar. Eraf ve ulema telgraf ekmemiler. Mustafa Keml Paa makina banda halledemedii mese leyi bana ifre ile soruyor: 16 da aldm ifre udur:
Sivas:

15/9 133; 15. Kolordu Kumandanlna


1 Tarafmzdan Heyeti Temsiliye zsndan olup elyevm orada bulunan zzet ve Servet beyefendilere Erzurumdan Raif efendinin beraber alnmas hakkmdaki muvafakatlerine, mstafi Miralay Refet beyin Heyeti Temsiliyeye .ithaline vaziyeti hireden dolay Sivasa gelmeleri zaruretine dair keide eylediimiz telg rafn hi birisine cevap alnmadndan ve kendilerinden bu skta amikin. sebe binin isthzah olunduusun ve cevaba intizar edildiinin miri mumaileyhe s6 r*a fct teblii ve alnacak cevabn irsali mercudar.

'

3. Kolordu Erkmharbiye Reisi Ahm&t ZeM

Heyeti Temsliv*.

Aym. tarihli dier bir ifrede dahi Hey'eti temsiliye - unu yayor: Dier telgrafnamemizde de tavzih edildii gibi Trabzon heyeti snerkeziyesine, bilhassa Servet ve-lzzet beylere sorulan, mteaddit suallere itar sktu, amlk ile mukabele bilm itir. Binaenaleyh Trabzon vasvetisi bir an evvel anlamak ve -ona gre oradaki muhataplarmza t o f i tarafmzdan 'da icab gibi vaziyet' alnmak zere temhirimize delM. fim edilmitir. Bu istirhamatmm terid ederiz. Mustafa Keml Paann imzas ve makina banda nmhavereleri pek fena tesir yapmakta ve stanbul ka samandr alad Mustafa Ke~ n&! Faa, padiah indirip yerme gemek iin feead eviriyor propagan das bir hakikati korku gibi herkesi istil etmekte olduundan, bu imt kimprlitmer istemez br-hale'geldi -Bugn -Dahiliye Nazrna yle telg

www.ceddimizosmanli.net

raf ekerse, unu bunu imhaya kalkarsa, yarn kuvvet eline- geerse ne yapmaz, diye benim kararghmda bile uultular oald. En hafif sy lenenler: Bu adam. stanbul hkmetinden ve padiahtan intikam iin milleti srklyor diyorlard. Ben bu dedikodulara kar evvel muhi timi sonra da Erzurum kongresine giren arkadalar ve Erzurumda ya kndan bildiklerimi dkaz ediyordum. Diyordum ki: Baz hatalar,, ileri fazla gidiIer geri vardr. Fakat memlekette iradei milliyenin hkim olmas ve kanunun' muta masndan baka bir harekete ben de taraf tar almam ve gz yummam. Fakat bu vaziyet bugn yoktur. htilafl noktalarda anlamak mmkndr. Aksi hareket stanbul hkmetinin arzusuna tbi olarak mill kuetim izi mhille uratmaktr. Heyeti temsiliyenin zzet ve Servet beylerden ikyeti zerine de Trabzon msvki kumandanlma tideki ifreyi yasdm:

.
'Gayet aceledir: ' '

Erzurum: 16/9 1335

Trabzon M evk i Ktmandemlma (Bir sureti 3. Frka Kumandanlna)

1 - Heyeti Temsiliye zasndan, zzet ve Servet beyefendilere Erzuromdan Raif efendinin beraber alnmas hakknda- muvafakatlerine mstafi Miralay Refet beyin Heyeti Temsiiiyeye ithaline vc mumaileyhimtnm vaziyeti hire dolaysile Sivasa gelmeleri zaruretine dair umum kongreden ekilen telgraflarn cevapsz kald bu sktu amik'm sebebinin yine kongrece istizah olunduu ve cevabna intihar edildii Sivastaki kongre heyeti temsiyeginden ig ar ediliyor. 2 Gecende de yazdm vehile izzet ve Servet beyleri pek yakndan tanrm, kendilerine itimad ve hrmeti tamme beslerim. Ancak u son gnlerde hkmeti mer keziydim cinayeti yznden tahassl eden ve seri karar ve .icraat istilzam eyleyen vaziyete karg mumaileyhimann bu tarzda hareketlerini doru bulmadm da sy lemekten meni nefs edemem. Mumaileyhimann vaktinde Sivasa yetimeleri ve mzakerata itirk ile karar ve icraata messir olmalar lameden iken oraya git meyerek kongreye uzaktan muahezekr bir vaziyet .almala iin iinde bulunma

yanlara vahdeti harekt muhil bir ekil az etmesinden endie ediyorum. 3 Servet ve zzet beylerle ksa bir mddet teerrfmz esnasnda herhalde beni iyice anlam olmaldrlar ki ben ahslarn zek ve yaradllar ne kadar yk sek olursa olsun memleket ve milleti kurtaramyacaklarma, selmetin ahs sivrilt* mede deil, ancak iradei milliyenin ve kanunun hkim ve muta olmasnda bulundu una minelkadm mutekidim. Bu itikadma mnafi harekta kar asla gz yum mam. Halbuki imdiye kadar olan ilerde byle ayan tenkid bir hl grmedim. Kongrenin son alt maddelik istifsarna verdiim cevab da bittabi okuttunuz. Bina enaleyh zzet ve Servet beylerin sktu hirlerini anlayamadm. Vatan ve mil letin en tehlikede bulunan ksm unutulmasn ki Pontus mntakas olan Trabzondur. Hkmeti hazirann maatteessf btn anc vilyetlerden sarf nazar ettii ve hainane bir plnla bunlar ayaklar altna brakaca tamamile aikr oldu. M t hi bir para kuvveti bir ok edam ve bunlar vastasile de sade diln mest ve bhu m

www.ceddimizosmanli.net

ettii u zamanda Trabzon milli kuvvet ve birliini gstermezse buna bea z&UH, iakdirlazizlalimden baka bir ey diyemem. Bu telgrafm aynen mumaileyhime okumanz gerek mumaileyhimin ve gerek sizin bu bapta beni ve kongreyi tenvir etmenizi rica ederim, 15. Kolordu Kumandan

Kzm Kam ber

nc Frka kumandan olup henz dorudan doruya aka fr^ kas bana geirmediim Halit beye de bunun suretini bildirdim. Keml, P agann Halit beyle baz muhaberelerini iittiimden, bu sefer de icab gibi vaziyet alnacandan bahsetmesini tehlikeli grdm. Halit bey Trabzondan ancak benim muvafakatimle bir i grebilecek vaziyettedir. Halktan sarfnazar, munlarm kendisine muber etmi bir vaziyette dir. Yapaca herhangi bir teebbsle, evvel kendi, sonra da Mustafa Keml Paa aleyhine tashihi gayri mmkn bir vaziyet ihdasndan kork tuum iindir ki frkasn alay kumandanlarndan A tf beyin vekletile idare ediyorum. Henz muhaberatta imzasn ifre ettiriyordum,, @ Eyllde Halit beyden u ifreyi aldm:
Turul

16/9/133S
2a ta mahsustur; 5 Kolordu Kumarsd&nlm& Halit Beyden; 12/9/1335 ve 177 ifre ile Gmhane mutasarrf ile murahhas Zeki beyia Trabzona gittikleri arz edilmiti. Bugn 16/9/1335 saat 1,30 sonra da telefonla beni bulan murahhas Zeki bey Mustafa Keml Paann selmm ve Sivas kongresinin Er zurum kongresine kaib ettiini.ve kendilerinin buna itiraz ettiklerini ve birka gn kadar Vali de dahil olduu halde beni ziyarete geleceklerini ve her halde zat devlet lerinizin Gmhaneye gelmesini iltimas eylemek!iimi sylemiler ve cevaben d manlarmzn bizi tefrikaya uratmak ve aramza sui tefehhm koymak en birinci emelleri olduu Sivasla muhaberelerilc Trabzondaki mukarreratlarn mufassalefs bilmedike cevap veremiyeceini ve bunlar anlamadka da paa hasretlerini G snhaneye dvet edemeyeceimi bildirdim. Gelecek cevaba mtalamla beraber ay nen bildirileceini Kolordunun tenevvr iin mnasip grlrse Sivas Kongresin den de meselenin bir kerre istiknah buyurulmas maruzdur. 3. Frka Kumandan Vekili

A t i

15/16 gecesi Trabzonda muhtelif yerlere, tideki beyannamenin tlik edilmi olduunu, bunun da gazeteci mer Fevzinin tertibat hainanesi olmas muhakkak olduunu, 16 sabah beyannamelerin polis ta rafndan toplandm, Valiye bu gibi hainane teebbsata kar fena neticeler hsl olacan hatrlattn mevki kumandam bildirdi. Beyan name aynen u imi;

www.ceddimizosmanli.net

Vatan felkete srkleniyor. Ala ey milleti hazan ala. Ala ey kavmi peri an ala ey millet on senedir kanm eme eme doyamayan seni, felketler ierisinde inleten o menhus cemiyet bugn yine idareyi eline alyor. Bu sefer ark Anadolu cemiyeti namile ve ittihad yadigrlarndan mrekkep cemiyeti meumenin karar larn iyi tetkik et, greceksin ki senin idamn hazrlayacak olan ipler orada ha srland. Anlayacaksn ki memleketin felketini dvet edecek kararlar orada ve rdi. Dn millet dn de ala. Sonra pimanlk fayda vermez. Bugnk fe lketlerine senin sktun sebep olmutur. Bugnk sktun da yarnki felketlerim hazrlyor. Hareket et bugnk hareketinle yarnki hayatn kazanm olacaksn, Mukadderatnn inenmesin!, namusunun, rznn payml olmasn arzu etmiyenler hitap ediyoruz. ark Anadolu cemiyeti verdii kararlarla seni felketler uurumuna atacak, bugn onlardan doan bu idarei muvakkate seni padiah zammdan hilfei zinndan ayrmaya alyor. Vatann dmanlarna inetecek kararlar veriyor Namusunuz, ranz mukaddema mukadderatnz hrmetine barn. Yekvcut olup Halifei smmza sadakat telgraflar ekin ve deyiniz ki siz idarei muvakkate de mlen bir etenin zulmne katlanmaynz. Bi&i bir idarei muvakkate deil ancak Peygamberimizin vekili olan Halifei zimmz korur ve himaye eder. Halife yolrn dan haktan baka bir yol istemeyiz.

Trabzonda vaziyetin aleyhimize bir ekil alacandan endie etmi yorum. nk mdafaai hukuk vesair insanlarn bana merbutiyeti olduu gibi, icabnda valiyi oradan kaldrmakla ve muarz grlecekleri Erzu ruma aldrmakla rn.es1 'eleyi hallederiz. Ancak Erzurumda dahi dorudan -doruya Ksutafa Keml Pagann ahsna mteveccih hcumlarn umu m ve pek brla bir vaziyet almasndan ihtirazen icab edenleri tenvire bir mddet dahi almay muvafk buldum. Bunu da artk tahriren, yapmaktansa Ardasaya giderek, vali ve murahhaslarla orada grmek ve icab ediyorsa lzm gelecek icraat orada yapmak uygun olacakt, <3arp mmtakasmda vali vesair memurini hkmetten muhalefet edenler tahtelhfz Sivas'a gnderldii gibi, Eskiehir vesairedeki Ingilizlere kar da 20. Kolordu Kuvvayi Milliye haline inklp etmi. Henz Ankara valisi Sivas kongresinin meruiyetine kail deilmi, Eskiehir, Sivas kongre sinin telgraflarm almyorm, Afyonkarahisar da ayn vaziyette imi, Koyadan haber yokmu. Kastamonuya Miralay Osman bey gitmi. Girmekte mukavemete uramazsa muvaffakiyeti phesizmi. Ali Fuat Paa Eskiehirie bizzat megul, Refet bey orumdaki Ankara valisini yakalamakla megul. Eskiehirle Ankara imendferi, Eskiehir ima linde yolun tahribi suretile, kolorduca tahrib edilmi... te ,16/Eylldeki vaziyet. Anlalyor ki Sivas kongresinin bir gnde ani beyanna mesi ve buna takaddm eden habersiz stanbul ile kat! mnasebat ve en son da alt maddelik kararn hazmettirmek iin zaman ve kuvvet sarfna mecburuz. Bunlar ne ise, fakat bir kolordunun kuvvayi milliye haline inklbn Sivas kongresinin tasvib ve takdir etmesi ve kongre emri olarak sdar ve daha dorusu Mustafa Keml paann orduyu kuv vayi milMye haline inkiip ettirmeye balamas, beni ve asker arkada larm pek mteessir etti. Bu ii Trabzon ve Gmhane mntakasmdaki

www.ceddimizosmanli.net

3. Frkaya da yapmasndan ihtirazen 9. Frka kumandam Rt beyi 3. Frka kumandanlile doruca Trabzona gndermeyi ve Halit beyi E-rnurrm laki 9. Frkaya almay tasarladm. Sivastan gelen bu mhim, ifre r<men udur:
Sivas: 15/9/1335 Adet: 126

S. Kolordu Kumandanlna
20. Kolordu Kumandam Ali Fuat Paa hasretlerinin talimat bervechitidir. Bu talimat kongre hey'eti umumiyesince tasvifo edilmitir. Suret
.

'

imdiye kadar hkmeti merkeziyenin milleti dilhun edecek siyaseti kfi gelmiyormu gibi bu kerre de Aydn Kuvvayi Milliyeslnin mer hareketlerini akim brakmak ve Anadoluyu arkiyi Garbiden vurmak maksadile ngilizlere hafi bir surette iltica ederek Dersaadet - Eskiehir - Konya imendfer hatlarn ngiliz ktaatiyle igal etmeye altklarm, Sivas'ta btn millet namna hali inikatta bu lunan Anadolu ve Rumeli Mdafaai Hukuk Cemiyeti kongresi tarafndan haber aldm. Hkmeti merkeziyenin hainane teebbsatna kar son derece zimkrane hareketi btn miiletdalanmzdan rica ve vaziyet Dahiliye ve Hriciyemizin ma kam hilfet ve saltanatn muhafazas ve millet ve vatann istikllini temin .Hn azimkrane ve fedakrane hareket zaman artk hull eylemitir. Binaenaleyh tideki talimata gre hareket ve icraatta bulunmanz taleb ederiz. Eskiehir mntakas Mill Kumandanlna svari kaymakam Atf ve 23. Frka mntkasm ve Alaehir dahil olduu halde mill kumandanlna Kaymakam Ltfi beyler tyin edilmitir. ba kumandanlara millet namna her nevi salhiyet bahedilmitir. Buradan tek-, raii hkmeti mlkiye ve askeriyeyi zui idarelerine alacak ve itaat etmeyenleri mil let namna tevkif edecekler, ve gayri kanun ahval ile asayisizlie katiyyen mey dan vermeyeceklerdir. Mtareke ahkmna mugayir olacak her nevi dahil ve ha ric tecavsata kars hukuku milleti icabnda silhla mdafaa edecekler ve daha fazla ecnebi kuvvetlerin Esklehirin garpten. ark-na gemesine mni olacaklardr* Bu maksatla her nevi vesaitten istifade nerdur. bu talimat dairesinde harek tmz tanzim arzuyu mill iktizasndan olmakla msellem olan hamiyet ve diraye tinizden azam! surette menafii devlet ve millet ve hukuku padiahiyi muhafaza ey lemenizi heybetimiz namna rica. eder ve icraatnzdan peyderpey malmat vermenizi ve muvaffakiyetinizi temenni eyleriz.
2 5 /9 /1 3 35 tarihli muhtra! devletleri kongrede umum muvacehesinde kra at edildi. Mnderecatmn mucibi memnuniyet ve krannn verilerek nazar iti bara alnmasna mttefikan karar verildi. Gzlerinizden periz kardeim. Heyeti Temsiliye namn Mustafa Keml 3. Kolordu Kumandam Salhattin

Bu talimat Ali Fuat Paa teklff etmi, kongre de tasvib ederek ken di emri gibi isdar etmitir. u halde kolordunun Kuvvayi Milliye haline kalbolunmas mesuliycti kongrenin oluyor! Bu talimatta hilfet ve sal tanatn muhafazas akdemi vazife olarak gsteriliyor. Kuvvayi Milliye

www.ceddimizosmanli.net

kumandanlarna fevkakanun salahiyetler veriliyor. Halbuki kongrenin 13 Eyll tarihile, yani iki gn evvel mutalaten sorduu 6 maddelik ta mimin birinci maddesi, kavami mevzua dairesinde umur ve muamelt devletin tedvirine devamdan bahsediyordu. Bu yeni talimatla kaymakam rtbesindeki askerler hkmeti mikiyeye de mir oluyor ve itaat et mezse millet namna tevkifi! hakkna malik bulunuyor. Muayyen insanla rn tevkif salhiyeti kolordu makamndan daha aa inerse millet nam na (!) diye neler olur bilinmez.. Bu talimata ikiei madde olarak be nim on gn evvel gnderdiim muhtrann mucibi memnuniyet ve k ran olduu ve nihayetinde de samimi beyanat da beni dndrd. Bu ayrca ve vaktinde bana yazlmak idi; her naslsa unutuldu ise de yine ayn yazlmas muvafk olurdu. Hususile muhtrann birinci .maddesi ordunun ehemmiyetinden, ete ve komitelerin fenalndan bahsediyordu.. Gerek bu yeni vasiyet ve gerekse Sivas kongresi beyannamesinde Efsu nunda verilen kararlar ve Erzurum kongresi beyannamesine ramen tezad ilerin sebebi ne olabilirdi ? Ya dikkatsizlikten veyahut verilen sz lerin, kararlarn, yaplan tekliflerin ehemmiyeti yoktur, muhit deitike yeni szler, yeni karalar yenilecektir gibi fena bir dnceden ileri gele bilirdi,Her iki halde de zaman ilerledike ne mkil vaziyetlere dece imizden endieye baladm. Bu son vaziyet bir kolordu kumandanm teklifi ve kongrenin karar. Ben ancak arkta bu vaziyete msaade et mem. Bagka yapacak bir ey bulmuyordum. Yalnz Keyeti Temsiliye diye bu mhim kararlar tebli eden heyetin vazife ve mesuliyeti nedir? Benim de dahil olduum heyeti temsiliye m bu ve daha mhim vaziyetleri idare edecektir. Bunu kongre heyeti temsiliyesine ylece, bugn, 16 Eyllde sordum: Vezaif ve mesuliyeti nizamname! mahsusu e tyin edilmi olan ark Anadolu vilyat heyeti temsiliyesi ile Umum Heyeti Temsiliye vezaif ve mnasebat ne suretle birbirine rabt ve telif edil mitir? ayn zamanda kongre nizamnamesinin de bugn makina ban da yazdrlmasn! rica ettim. 16/Eyll akam Elziz vali vekili Servet beyden aldm telgrafta Ali Galip ve hempalar meselesinin muvaffakiyetimizle neticelendii bil dirildi 17 sabah da 13. Kolordu Kumandam Cevdet beyden tafsilt geldi. Her tarafa tamim ettirdim. Alkadarlara teekkr yazdm. Bir Krtlk kyamna mntehi olabecek Ali Galip vak5 as el birlii gay retle tarihe karm oldu. Telgraflar:
S. Kolordu Kumandanlna Gayet mstaceldir:
Malatya mutasarrfl vekletinden alman 14/9/1335 tarihli beray malumat zire naklen arz olunur. 15/9/1335 telgrafname sureti

Vali Vekili

Servet

www.ceddimizosmanli.net

Suret:
1 Buraca yaplan tedabiri cile ve gerekse Argaya izm klman Heyeti nas-

feama itima etmi olan aair resasma yapm oldukla tebligat neticei hasenesi ol mak zere ba karip itima etmi olan btn aairin tamamile dalmasna muvaf fakiyet hsl olmutur, 2 Buradan firar eden ve bir takm vaidlerle aair resasm elde ve ekratla? feana ve binnetice arzusuna muvaffak olamyan Ali Galip ve Halil Rahmi beyler rtk yaplan tertip ve tevikat neticesi memleketi terk etmek zarureti karsnda bulunduklar cihetle buradan gnderilen Petrke kaymakam sabk Ragp beyle Khtada sair reisi Hac Bedir aann himayelerine Khta tarikile Urfaya gitmek tkere bugn Argadan hareket etmilerdir. t 3 Bana toplam olduu br takm hazele e buraya gelerek Trk ve Kurt anasrlar, arasna tohumu nifak samak isteyen ngiliz Binbas Novill miri olan Miralay Msy Neylden ald emir ve talimat zerine yarn alessabah Gzene te nkile ve yine jandarmalarmzn Mmayesile merkez livaya uratknakszm Gzene nahiyesi zerinden mreffehen Elbistan'a hareket edeceklerdir. 4 - Saliflarz ittihaz klnan tedabiri basene neticesi olmak zere btn veksyi mndefi olmu, memleketin her tarafnda sknu tamme berkemal olduu be tay malmat maruzdur. ,

.
Tefsiri gayri caizdir,

Diyarbekir

15. Kolordu Kumandanhtna


Elziz valisi li Galip ve Malatya mutasarrf Halil Rahmi beylerin dahil bu lunduu heyeti fesadiye Ermeniler Malatya'ya hcum ediyor, Harputtan Malat yaya gelen asker Ermeni askeridir diyerek aairi ifal etmek suretile ceme ve bu suretle maksatlarn istihsale almlarsa da ittihaz edilen asker, dar ve siyasi tedabir sayesinde aair tamamen datlmtr. Hakikati anlayan resa gz yalar dke cek izhar nedamet makam uly hilfete arz sadakat eylemiler ve hainleri komuSardr. Vali ile mutasarrf ifal ettikleri airet reisinden Urfaya kadar kendilerim salimen isl etmesi iin istirham tenezzlnde bulunmulardr. Ingiliz binbas icafemda Urfadan asker getiririm demesi zerine resa, hakikati bsbtn anlam ve ngiliz binbasndan tekarrb eylemilerdir. Eer kuvveti, binba kuvveti ge lirse btn varhklariie mdafaa edeceklerim sylemiler ve heyeti fesadiyeyi bs btn itigal etmilerdi?:. Bunun zerine Binbal Novil getirdii heyeti fesadiye e fceraber Khtadan Antep istikametine savusrmtur. Mutasarrf ile valinin Urfa Halep tarikile stanbula firar edecekleri tahakkuk etmitir. Ingiliz mstesna ol mak zere dierlerinin mntakam dahilinde takip ve derdestine emir verdim. 12/9/1335 de Malatya'ya gelen ngiliz ordusuna mensup Miralay Zehziide Binba Novil ha rektndan ikyet etmitim. Britanya ily siyaseti nam tayan bu zat da Binba Novil'e harekt muvhaze ve tenkit ederek hemen avdetini tebli etmitir. Esasen gar de igal ettii ve aleyhinde deveran ettii iin savuup gitmitir. Dn General Harig riyasetinde buraya gelen ve Harput ve Sivas istikametine hareket edea Amerika heyetine bu mesleyi btn anlattm. Binba Novil'in harektn protesto ettim. Mtarekenin tarihi akdinden besi mruz kaldmz tahrikat siyasiye v& hakszlklara dair ne kadar vesaik varsa kendilerine verdim. Pek ziyade beyan snemnuniyet ettiler. Bugn hakikatin anlalmas ve kolordularn mttehiden te dabiri syasiyesnde Malatya, livasnda sknetin tamamen avdet ettiini Amerika- falara sylediim gibi. Halepteki Generale de bildirdim. Btn efrad millete de

www.ceddimizosmanli.net

-beyannameleri e hakikati anlattm. Elziz vilyeti Belediye riyasetinden de iradatm4an dolay teekkrler ve sadakati bavi cevaplar aldm. Bugn mmtakam skutu mutlak iindedir. Herkes hainleri pek ziyade olarak tefin etmektedir. Harekt 16849 No. ile Makam Sadarete Erkuharbiyei Umunyeye beray malmat mcavir -kolordulara arsedilemir, 16/9/1335. .
13. Kolordu Kumandam

Cevdet

17 de gelen bu mesele ile alkadar iki ifre aadadr.


Sabk Malatya snuasamftma *ar aalarna yand ifre sureti fSereedildi:
aynen tiye

Bmdt
.

13. Kolordu Kumandan C@vd@t

Hac Bedir a geldi, Grtk. Cengver 100 suvar! ve 200 piyade ile yaylada intizar ederek Neyi beye serian iltihak ederek ve gece gndk demeyerek aihayet gse kadar cmleten Malatyaya yetiiniz. Cmleniz ve Bedir Aa dahi Vali bey hazretlerile beraber bulunacaz. Bu i din ve devlet iindir. Bir dakika -gari kalmaym. Devlet bugn de feis krtlerden sadakat ve fedakrlk bekliyor. Sisi iddetle fee&Eyom& Azizlerim. Mutasarrf HaMl Oiyarbekk; 16/9/1335
' 15. Kolordu KumamianSi^m

1 Firariler yoz msellh kurt himayesinde Malatyaya be saat mesafede foska kyndecr. Dn Malatya mutasarrf vekiline Galip bey tezkere yazarak aairi -Malatyaya hcumdan men ettiini, kendisi ba iradei seniye Mustafa Keml Paay derdest iin emir aldndan bunun iin tedabir ittihazedildiini, buna mu* halefet edecek askerlere bilhare ar ceza greceklerini bildirmi, mutasarrf vekili eevap bile vermemitir. Fakat kolordudan kendisine lyk olan cevab muvafk vesilmi, kendisinin mcrim olduu btn milletin kendisini ve hyanetlerini eli

eyledii bildirilmitir. 2 12/9/1335 de Malatyaya Pepl isminde Halepten bir ngiliz Miralay gelmi lyas bey Novilin harektndan kendisine ikyet etmi. Krtler kendisine mi safir olduklar iin onlarla beraber olduu ve onlar himaye ettii bildiriliyor. Der sim, Harput ve mlhakat Diyarbekirle Bitlis vilyetleri sakindir. Heyeti Faside sevk edilen kuvvetin Ermesi olduunu, Malatyay Ermeniler basaca ivasik . . anlalmtr. Kolorduca ehemmiyetle takip olunuyoc. Ve avni hakla. U bir ey yapamyacaklan kanaatindeyim, Urfada ngiliz kuvvetinde tezayt yoktur, Hareket 2385 No ludur. 13, Kolordu Kumandam : j C evdet

17/Eyllde Heyeti Temsiliyenm 10/tarihli

ve benim 6

maddelik

www.ceddimizosmanli.net

kongre-sualine cevap olan (Ben 14 tarihile yazmtm. Fakat renin kesidesi 15 olacak d C. 15 demiler) tideki ak telgraf aldm:
Sivas: 16/9/1335 Trabzon H ey 1 eti Msrkaziyesi Mda&ai H akuk Cem iyetine Erzurum9 da Kzm Karabekir Pasa Hasretlerine
C : 15/9/1335 Servet ve izzet beylerin Hey'eti Temsiliyenin Trabzon heyeti merkeziyesinden istizah eyledii hususata cevaben, ektikleri ack telgrafname alnd. Muhteviyatnn ak olarak iar edilmesi mahzardan salim olmayan. bu mtalat Heyeti Temsiliye tamamen Servet ve izzet beylerin ahs mtalalarn dan olarak telkki eder. Heyeti Temsiliye tamisnen talep ettii mutalati zzet ve Servet beylerden deil Nizamname mucibince Trabzon Heyeti merkeziyesinden ta lep etmitir. Servet ve zzet beylerin noktai nazarlarn havi husus telgrafname ile taraf linizden hem kendilerine ve hem de Heyeti temsiliyeye cevap olmak zere denneyan buyurulan rautalat hakknda da bervechi ti izahata lzum grmtr. a) Evvel mumaileyhimay malmunuz elan mtalata saik olan fikri aslyi kefetmek maatteessf Heyeti Temsiliyece mmkn olamamtr. b) Nizamnamenin drdnc madies muhteviyat bir idarei muvakkate tekili esbap ve eraitini izah eder. Halbuki malm vekayii ahire ihanetkrane sebebile ittihaz edilmi ve edilmesi lzumu hakknda mtala sorulmu olan tedabir .hi bir vakit idarei muvakkate tekil etmek gayesine mtuf deildir. Binaenaleyh bu hususla drdnc madde arasnda mnasebet aramaya lzum yoktur. Tedabir zatahaneye dorudan doruya ara hale yol bulmak ve mer. bir kabinenin, mevkii iktidara s selin istirham etmek maksadna matuftur. c) Sivasta inikad eden kongre Garb Anadolu murahhaslarle Erzurum kong resinin heyeti umumiyesini binaenaleyh umum ark Anadolu vilyat namna sa hibi salhiyet olmak zere kongrenin kararma tevfikan intihab edilen bir heyeti mahsusa bulundurmakla Sivas kongresi bittabi umu m. Anadolu ve Rumeli nanma .ve btn milleti temsil etmek zere umum bir kongre halini kesbetmitr. bu kongre Erzurum kongresi mukarrerat ve tekiltm aynen ve fakat bittabi temen kabul. evlerni ve binnetice ark Anadolu Mdafaai Hukuk cemiyeti Anadolu ve Rumeli Mdafaai Hukuk Cemiyeti unvan amili altnla tevsi an tevhit edilmitir. Nizamnamenin nc maddesi ve kongrenin mukarrerat. esasiyesi zaten bu ga yei liyenin teminini emeli kat olarak gstermitir. Sivas Umum Kongresi Erzurum kongresinde ark Anadolu Mdafaai Hukuk Cemiyeti namna ntihab eyledii hey eti temsiliyeye tamamen beyan itimad ederek aynen Anadolu ve Rumeli Mdafaai Hukuk Cemiyeti iin heyeti temsiliye olarak kabul edilmitir. Buna nazaran Sivas umum kongresinin kararlan baka, Erzurum kongresinin kararlan baka ve ark! Anadolu Mdafa Hukuk Cemiyetinin Heyeti Temsiliyesi baka ve Anadolu ve R u meli Mdafaai Hukuk Cemiyetinin, heyeti temsliyesi baka gibi bakalklar ve ay rlklar elbette mevzuu bahis olamaz. Ve bunun mevzuu bahis olmas phesiz ki pek samimi olan maksad vahdet ve gayei mukaddesimiz iin son derece musirdir,. Bu takdirde birbirini ilga eden heyeti temsiiyeler olmad gibi yerine dahil olun ca dierinden istifasn talep etmek doru olabilecei azalar da mevcut deildir. Bugn umum Anadoluya ve Rumelye mil olan cemiyetimizin. Sivasta bulunan yegne heyeti temsiliyesi Erzurum kongresinde nizamnamesinin mevaddt mahsusasna tevfikan mntehap dokuz zevattan beinin huzurile ifay vazifeye devam etmek tedir, Bu zevat acizlerile Rauf ve Bekir Sami beyefendiler ve Raif ve eyh Hac

www.ceddimizosmanli.net

{ ' STKLL HARBMZ


.

Feyzi efendiler hazeratndan, ibarettir. Bundan baka Canik livas nizamname mu cibince mmessil olarak Refet ve Sleyman beyleri namzet olarak gstermi Hey eti Temsiliyenin hazr olan be zs Refet beyi tercih etmi ve hazr bulunmyan zlar meyannda Servet ve zzet beylerin reyini dahi sormutu. Mumaileyhima ce vap dahi vermedikleri ve verecekleri cevap menfi dahi olsa ekseriyetin reyi nazar dikkate alnmas tabii bulunduundan Refet beyefendi ber mucibi nizamname Heyeti Temsiliye zl sfatn bilihraz ify vazifeye mbaeret eylemitir. Hu kuk ve salhiyeti ve menafii ark Anadolu vilyatmdan bittabi az olmayan ve Sivas umum kongresinde bulundurduu mnevver ve bihakkn mahallerini tem sil eden zsmn. keyfiyet ve kemiyeti hi bir vakit Erzurum kongresinde hazr bu lunan zdan aa olmayan Garb Anadolunun muhik ve meru olan mtalat ve teklifi nazar dikkate almayarak onlar aleltlak tbi vaziyetinde bulundurmaya kalkmak bizim aklmzn bir trl kabul edemiyecei hususattan her halde onlar tatmin etmek zere ite hem bu zaruret yznden ve hem de vazifesi banda bu lunmayan noksan azalannzn faaliyetlerinden istifade edilraedinden na mua venete olan ihtiyatan dolay yine nizamnamemizin sonlarndaki sekizinci madde nin Heyeti Temsiiiyeye baheyledii salhiyete stinaden umum kongre heyetinin dahi Garb Anadolu iin sahibi salhiyet gsterdii zevattan alt risi ile hey eti temsiliye takviye olunmutur. Bu zevat unlardr: Askeriken mstafi Miralay Vasf bey, Hsrev Sami bey, Akk mutasarrf esbak Hakk Behic bey, Mazhar bey, Ankara mebuslarndan mer Mmtaz bey, Nideli ktip zade Mustafa bey. Bu alt zattan eyevrn hazr olup dier j muvasalat etmek zeredir. Pek g zel ifade buyurulduu vehile kanunu esas mucibince bizatihi sakt ve madum olan vatan ve milletin mukadderat aleyhindeki teebbsat hiyanetkrane vesaik ve e fal ile sabit olan Ferit Pasa kabinesini ayan itimad grmemek ve bunun yerine amali milliyeye hdim mer bir kabinenin mevkii iktidara getrilmesi lzumunu zat ahaneye arz ve istiraa eylemek teebbsnden ibaret olan Sivas umum kong resinin kararnda isabeti mutlaka olduunu takdir etmek derin bir tetkike muhta deildir. Bundan sarf nazar etmeyi teklif bilmem ne dereceye kadar dorudur. d) Mucibi tetli olan tatbiki mnasip olup olmayaca nizamnameye tevfikan heyeti merkeziyeroizden ve sahibi salhiyet znzdaa' istizan eylediimizden, alt maddelik mukarrerat muhteviyat ise bundan, tela ve Sivas kongresinin, umum veya gayri umum heyeti temsiliyenin yle veya byle olmasndan bahse hi de lzum yoktur. Yaplmas izmgelen eyi mezkr mukarrere tn. tatbik veya ademi tatbikine dair her ne suretle olursa olsun, mtala ve nokta! nazar bildirmekten iba rettir. Bittabi Heyeti Temsiye her taraftan gelecek olan rnutalat nazar dikkate alarak heyeti unmmiyece ayan kabul ve kabili tatbik bir karat ittihaz eder. Ser vet ve zzet beylerin mutlaka kendi fikirleri tervi olunmad takdirde heyeti temsiliye zimdan mstafi telkki edilmeleri tarzndaki iarlan bittabi hsn tesir yapmad. Ve heyeti temsiliye Trabzon heyeti merkeziyesmden istizah olunan mevad hakkmdaki mezkr heyetin mutalt anlaldka heyeti temsiliyece karar it tihazna imkn olamayaca ve her halde Trabzon. Heyeti merkeziyesinin cevabna muntazr bulunduumuzu arzederiz. e) atihzah olunan nukarreratm altnc maddesinden maksad stanbulda me r bir heyeti hkmet taraf ahaneden mevkii iktidara getirilinceye kadar Ferit Paa kabinesi ile kat muhaberat edilmi olduuna gre her vilyeti mphem ve mtereddit bir halde brakmayp vaziyeti umumiyeden haberdar edebilmek iin br mercii muhaberat {$sterilmcsi mnasip grlm ve buna binaen mercii muhabera tn Sivasta Anadolu ve Rumeli Mdafaai Hukuk Cemiyeti Heyeti temsiliyesi ola bilecei hafzas kaydedilmiti. Bandaki merciiyet ve salhiyet izah olunduundan baka bir ey deildir. Heyeti Temsiliyenin istiara mahiyet ve kudreti ise Ana dolu ve Rumeli Mdafaai Hukuk Cemiyeti Nizamnamesinde musarrah olduu de-

www.ceddimizosmanli.net

recede ve tekilt dahilinde bulunan heyeti merkeziye ile salhiyetler azlarna kardr. Yoksa bu heyeti velev muvakkaten olsun idarei hkmete karar vermi bir heyet gibi tefsire kalkmak hakszlk olur. Sivas umum kongresi itima ve mikaker&tm hitama erdirmi olduu halde vasiyeti cedide icab olarak arki Anadolu vilyatmn her tarafndan mrahhaslar dvet etmek suretile yeniden v e fevkalde olarak inikad lzumu bata zatlileri olduu halde bir ok zevat ky mettarn hatrlatmas zerine dnlm bir keyfiyettir. bu izahatla izalei phe mmkn olaca emniyeti ile hrmetlerimizi takdim ederiz efendim.
Anadolu ve Rumeli Heyeti Temsiliyesi

Heyeti Ternsiliyemn vaziyeti hakknda tenevvr etmi olduk. Ayr Heyeti Temsiliye yok; .evvelce mevcut olan ark Anadolu Vilyat Hey' eti Temsiliyesi dokuz kii olacakt. Alt sat daha ilve ile onbeg olmu. Tabii nizamnamesi de bildirilecek. ngiliz Sefiriye nizamnamesinde ne gzel bir madde var: En mahrem ileri bile vaktiie alkadarlara bil dirmemek, sonra istenildii zamanda o iin yaplmamasn mucip olur.Halbuki Sivas Kongresi kararlar alen olduu halde, arada suitefehhmler hsl olmadan en alkadar olanlar bile vaktinde haberdar edilmiyor. Yerinde malm olan eylerin her tarafta mailim olduunu zannedenler daima nfus ve kudretlerinden zayi edeceklerini unutmamaldrlar. Hey* eti Temsiliyeden yakardaki telgraftan az sonra da Trabzondan izzet veServet beylerin bana yazdklar u telgraf geldi:
Trabzon; 16/9/1335 15. K olotu Kumrnmmet

Mazmununa muttali olduumuz 14/Eyll/1335 tarihli tegrafnamelerine ce vaptr. . A * Nizamnamedeki drdnc maddenin tazammun ettii vekayii messifedolaysile tatbiki zaruri olan tedabire ait kolordularca evketmeap efendimize ke ide klnan telgrafname mndereca millet ve ordunun mer bir heyeti vkel ta lep etmek hususunda sahibi hak ve salhiyet olduunu irae eder bir sohbeti tari fliyedir. B Sivas kongresi Garb Anadolu vilyetlerinden mteekkil olaca iin nam e inikad eylemesi ve Erzurum kongresinde ittihaz edilen mukarreratm tebliiiin Heyeti Temsiliyeden muayyen zevatn Sivasta bulunmas gerek mevadd esa siye ve gerek nizamnamemizde tadilta mesa olmad ve hatt Sivas kongresinin Heyeti Tensiliyemiz meyanna z intihabna salhiyetler bulunmad kongree takarrr etmi rsesaildir. C Vilyat arkiyye murahhaslar, murahhas sfatile Sivasta ispat vcut etmedikleri cihetle mezkr kongre umum milleti temsil edemiyecei tabiidir. An cak mukarrerat ve nizamnamemizi aynen kabul etmedii takdirde bir de mttehiden hareket olunacan dair mesbuk olan karar temsili umumi iin bir tarik olabilir. D Heyeti Temsiliye zalarnn hiz olduklan sfat terk yani vilyat arkiyenin kendilerine gsterdii emniyet ve itimad kk grerek Sivas kongresi hey?~

www.ceddimizosmanli.net

gd temsiye Szgm kabul edeceklerine aksi sabit oluncaya kadar inanamyacast, e bu ekilde ancak Sivasta toplanan vil yatn mmessili olabilmeleri lzm gelir, E Sivas kongresi vilyat arkiyye Mdafai Hukuk Heyeti Temsilyesin mdahale yle dursun vilyetleri namna ancak bir heyeti irtibat eklinde deti; wyet heyeti merkeyeleri gibi hey eti temsiliyemize tbi olmalar ve bu hal fe sene iin zarur olup sene nihayetinde umum kongrenin ittihaz eyleyecei kararla bittabi muta olaca hakkmdaki kongre mzakerat Mustafa Keml Paa iie rfekay kranmn hatrianndadr. Binaenaleyh Sivas kongresini umum milleti vil yeti arkiyye kongresi kendi muhitini muhafaza ve mdafaa hizmetinde bulunmu <eia.eak.lan hakkmdaki mutaiat devletlerine itirak edemeyeceiz. Erzurumda Ana olunun vahdeti umumyesini teinin iin are dndk ve o areyi Sivas temi etmi oldu. Fakat her halde Sivas kongresinin bugn iktisab etmek istedii kuvveti bahseden Erzurum kongresinin mevcudiyeti mneviyesini bel' edecek salhiyeti, yoktur. Bu cihetler gayet ak ve sarili olarak mevzuu bahis edilmi ve kararlat-fslnut. F Sivas kongresinin altnc maddesi hakkmdaki fikri cizanemize stirk feayuruluyor. Teekkr ederiz. nk bu sureti hareket efkrda pek fena tesirler fcasl edecek ve zaten emniyet ve itminan tamme sarslm olan esham umumiyi Mfkliiye tevi edilmi olacaktr. Esasen hdis ve car olan ahvalden kat n&zm edildiine gre asl nazar dikkati ceib edecek olan ibu salhiyet ve merciiyet m* seksidir, G Her halde uzun bir zamana tahamml olmayan kabine meselesi hal edi linceye kadar her vilyet ve mstakil liva memurlar mevzuat kanuniye dairesindeIfeemSkn vazife eylemeleri elemi tariktir kas,atinde bulunduumuzu hrmeti tzirokranetrsi^e terdifen eylerim, 16/9/1335

zm

S#rFf

izzet ve Servet beylerin mtalalar dorudur. Erzurumda g rlen, Erzurum kongresinde karar verilen eyler dedikleri gibidir. Fa kat Sivas kongresi de bir emrivaki yapmtr. Esasen gn gnne bana dahi haber verilmediinin hikmeti bir emrivaki halinde neticeyi tebli olduunu kabul etmek lzm geliyor. Fakat buhranl bir dev rede olduumuz iin, ben iki taraf telif edecek vehile bulduum eki! 14/EyIlde arka da Sivasa da yazdm. Mustafa Keml Paann emri vklerle sramalar yapmasna kar mteyakkz olmaktan baka yapla* tak bir ey yok. Ben mmkn olduu kadar Sivas kongresi mukarrere* tn, esbab muebelerini bilmeden mdafaa etmekle mill kuvvetimizi, rahnedar olmaktan kurtardm. Gmhane murahhas Zeki Bey d# Trabzondaa mevki kumandam ifresi! unu yazyor:
. . S, Kolordu KnmmMatxrtm
1

Trabzon; 16/9/1335

_ Telgrafnamenizi okudum. Bu husustaki mutala cizanemize itirk bu yurduunuza teekkr ederiz Yalnz Sivas Kongresi Erzurum kongresini kendisine kalbedemez. Henz mrekkebi kurumayan nizamnamemiz bugn paralanyor ki I ete ti iin feake trlii endieleri tevlit eder.

www.ceddimizosmanli.net

2 Sivas in bir heyeti temsiliye intihabna hakk yoktur. Sivasta bir ahsn ihanetile merkezden fekki irtibatm muvafk bulmuyorum. H eyeti vkeldan her trl fenal memul ediyoruz. imdiye kadar satalneye bizi hr si diye irae etmeleri kfi deil midir? Yann ngiliz ve Fransz'larla Ferit Paa teriki mesai eder ve milletin namusunu, mukadderatn onann yeddine tevdi eder ise pek fena bir neticeyi inta edecektir. Bunun iin Sivas kongresi bizim iin mir olamaz. Biz bu ahval ve erait dairesinde hareket ettiimiz takdirde efkr umumiye aleyhimize d necek ve o dakikada baka mekasda hizmet ettiimize zahip olacaklardr. Vali beyle Mutasarrf bey ve bendeniz grtk. Vali bey meseleyi pek mhim gryor. B il hassa bu mesele iin, devren Grnhaneye gelmeleri takarrr etmitir. Ve satlilerinin de oraya terifinizi ve orada bu hususa dair stanbuldaki meghudatm zatniza ibl ile beraber mdaveiei efkr edilmesini mnasip grdler. Muvafakat buyurulduu takdirde burada kendilerinin ne zaman hareket etmeleri zafelerinin de Erzurumdan hareketle Gmhaneye ne zaman muvasalat buyuracaklar kararla trlmak zere keyfiyetin, aleleele ian vesaiti. nakiiyenln. fkdanndan dolay Vali beyin Gmhaneye zmet ve avdetleri iin oradan bir binek otomobili gnderil mesi ve maiyetindeki memurin iin de burada s x tl& .& liye kamyonlarndan, birisini itas hususunda lzm gelenlere emir buyurulmas ehemmiyetle asz olunur.

Zek

Zeki bey daha ak yazyor. Bu zat E2urum kongresinde dahi Gazi Pahaya Kordonunu ve niforman kar da gel, diktatrlkten korka nn demiti. Bunun bu szlerini arkta herkes biliyor ve iitiyordu, Erzurumda bulunduumdan ayn szleri! syleyen Erzurum muraMasLa^ rm ve Mdafaai Hukuku az ok ikna ediyordum. lerinden az-nar kfeki bey gibi dala tok szle Mustafa Paay sen tekeffl ile bu vasiyete ge tirdin. Fakat bugn srklendiimiz bir vaziyet tahadds etmitir. Bun dan endie etmeyelim. Diktatrle gz yummam diyorsun. Halbuki fon gn Erzurum kongresi karan feshedilmitir. Yann -Sivas Kongresi ka rarnn ayn akibete mruz kalmasndan da endie ediyoruz. Bu halin, nteselsilen nereye gideceini ve samimi balayan iiniain neye mn~ er olacan kestiremiyoruz. Size olan kalb rabta ve itimadmz ol makla beraber emrivkiierin arkasndan, gelemeyiz* deyenler oluyordu. Bu aka u demsk idi ki sen de mill kararlar yerine Mustafa Keml Paa emrivakilerin mesnet olacaksan samimiyet ve itimadmz kay bedeceksin. Ben fikir ve kararm Trabzona dn ylece yazmtm: Ben, ahslann zek ve yaradllar ne kadar yksek olursa olsun memle keti kurtaramyaeaklarna, selmetin ahs sivriltmekte deil, ancak ve ancak iradei milliyenin ve kanunun hkim ve muta* olmasnda bulundu una minelkadim mutekidim. Bu itikadma miinafi harekta kar asla gz yummam. Bunu daha ak olarak konutuklarma sz veriyorum. Aka onlar, Mustafa Keml Paann akl estii cihete hepimizi srkle yeceklerinden korkuyorlar; ben de (1) buna meydan vermeyeceimi ve
(1) Sivasta da ayn endie vard. Fevzi Paa stanbuldan bu endieyi getirmi aym cevab vermitim.

www.ceddimizosmanli.net

gayei mclliyeye varncaya kadar istinadgh olacam bir ahsiyetin Aadoluya gelmemesinden dolay, Keml P,aay tutmak elzem olduunu, onun da benim arktaki nuzuma istinada mecbur olduundan endieye ma* Kal olmadm, sonras iin de alisen yine mukavemet edebileceimi sy ledim, Meselenin en mhim ciheti orduda ayn fikrin aikanmas idi. Muhiti maverem olan Erkmharbiyem 9. Frka kumandam Miralay Rt bey, hatt Mustafa Keml Paa kararghndan kalan Miralay Manastrl Kzm bey, Miralay brahim Tali beyler de, hu fikir dalgala rmm kpklendiinden, teessrlerini anlattlar. Mustafa Keml Paaya ufak bir ikaz olmak illere tideki ifreyi yazmaklm mttefikan tasvib ettiler: ^
Erzurum: 1.7/9/1335 Zata mahsustur: 3. Kolordu Kumandanhma

Mustafa Kemal. Paa hazretlerine mahsustur. Zat samilerine pek merbut olan, kalb ve hissiyatm itibarie her eyi daima ak sylemek kanaatini muhafaza ediyorum. Hissiyat nutekabilemiz de bittabi ancak buna msaittir. Paan Sivastan gelen tebligatta ve tamimlerde kh Heyeti Tem* siliye namna ve kh resen ve 1 0 /S y l /19335 tarihinde de Dersaadetteki hkmete litben resen tebligat ve ihtartmz vki olmaktadr. Buna itimad ve .emniyet bu yurunuz ki bu tarzda imzanzla vki olan, tebligat sizi en ziyade hrmetle sevenler nesdin.de bile byk bir samimiyet ve selmeti fikir ile tenkid olunuyor. Artk fakl riyeti daha dar olan muhitlerde ve bilhassa Anadolu harektm baka ekil ve m a hiyette gstermek dvasnda olanlar nezdinde bunun ne kadar messir ve akslraele saik olacan takdir buyurursunuz. Zat devletlerini masun ve vatan ve mil lete pek kymettar bir hatrai mevcudiyet mesaii vatanperveranelerim daima arzu ettiimiz parakliyle idame ettirmek, esasen pek as ricali fedakriye malik olan vatanmzn muktezay rrieo.afi.idir. Binaenaleyh Hey eti Temsiliye ve kongre mukarreratmo daima imzasz sadece Heyeti Temsiliye diye nerini rica ederim. Bittabi aramzdaki ifre muhaberatnn icab ettirdii ekli malmdaki zat imzalarna bu nun hi mul yoktur. Zat samilerinin. her halde ortada mnferit bir ekilde g rlmemesi muktezay nefi memlekettir. ttifak r ile maraz olan ibu ricalarmn hsn> telkki buyurtacandan emnira. Ellerinizden perim.
15. Kolordu Kumandan

Kazm Karabekir

Bu ikazn ne kadar yeriu.de olduuna 16 tarihli olup bu msveddeyi yazarken aldmz tideki telgraf da hak verir.
Sivas: 16/9/1335

15. K olordu Kumandanlna bir sureti de Vilyeti Celileye


12/E yl/I335 tarihli talimata zeyildir: Muhaberat resmiye icra edilmemesidir.

www.ceddimizosmanli.net

Husus ve ticar muhaberat tamamen serbestttir. Yalnz Dersaadete olacak bu gibi muhaberatn tah mrakabede bulundurulmas. lzmdr. 16/9/1335 Hey'eti Temsiliye Namna Mustafa K&m

Sivas; 6/9/1335 15. Kolordu Kumandanlna, Erzurum Vikyentm de gnderilmitir. 12/9/1335 tarihli tebligata zeyildin ^

1 Hlyaneti vataniyesi fiilen ve vesaika mstenit sabit olmu bulunan, Ferit

Paa kabinesinin iskatile yerine mli milliyeye hdim meru bir heyetin ikamesi istirhamnn zat akdesi hazreti padiahye arz ve refine heyeti hazrai hkmet mmanaat eylemekte bulunduundan kongrece takarrr ettirilip tatbiki Heyeti Temsiliyemize havale buyurulan tedabir maruzat mezkre mesmuu ahane olup sner bir heyet mevkii iktidara geinceye kadar Ferit Paa kabinesile yalnz mutaberat resmiyenin kafidir. 2 Vazh ola bu maksad meruun tesrii istihsali iin sizce vridi hatr v kabili icra sair tedabiri messire varsa ian rica olunur.
' i

Heyeti Temsiliye Namna M ustafa K em l Sivas: 16/9/1335 15, K olordu Kumandanlna, Erzurum Vilyetine-, Athayrak azetesine - Sivasta Umum Anadolu ve Rumeli murahhaslarndan mrekkep umum kongre biltfi tal 4/E yll/1335 tarihinde bilictima 11/E y l l/1335 de mesaisine M time vermi ve ayn tarihli beyannamesile mukarreratm enzan millete arz ve maksad itimai cihana iln eylemitir. 2 Srf istikll ve mevcudiyeti milliyemzi kurtarmak gayesile vicdan milli den doan bu mukaddes cereyan baz kesann gya anasr gayn msiime aleyhin gstermek istedikleri istihbar klndndan bil tefrik cins ve mezhep bilumum tsbai ahanenin ayn hakka malik ve memleketimizdeki ecanibin vatan ve milletimin aleyhiie bulunmamak artile Osmanl misafirperverliine mazhariyette berdevam olduklarnn bilumum memurin tarafmdan halka ve icab edenlere tefhimi rica lunur. Heyeti Temsiliye Namna M utala K em l

Kararlarn ne acele verildii ve karar tashihinin '^de yine ne byk tella yapld grlyor. Bu telgraf bldaki ifreyi yazarken .geldi. (Heyeti Temsiliye namna) sznn rastgeie konduiu, Mustafa Keml Pagann bir ka yaveriie gelii gzel yazp durduunu herkes sy lemeye balad. Nasl oluyor da bir kongre heyeti stanbul ile umum

www.ceddimizosmanli.net

muhaberatn katana karar veriyor? Ben. mmtakamda hususi muhaberat menetmedim. Buna hakkmz olmad gibi, lzum da. yok. Bilkis Trabzonda bulunan, mesel bir koyun taciri, stanbuldaki erikinden haber alamamak yznden mhim zararlara urar. stanbula ileyen vapurlar muhaberesaz ne yaparlar? Ferd zarar grenler ne bana ve ne de kongreye rahmet okumaz. te 12 de verilen emir 16 da geri alnyor. Elbet bunu tatbik eden rnmtakalarn ahlanmas messir olmutur. Her ne ise, ayn eyin bir birini mteakip telgraflarla yazlmas, bilhassa ifreli muhaberatla hallettiimiz meselenin ak telgrafla tekrar sorulr mas ve Keml paann imzas baz ahsi dedikodulara mucip oldu. Bu vaziyet byle iken Mustafa Keml Paa, bilcmle muhaberatn ve Er zurumda iken Ferit paa ile olan muhaberelerinin bror halinde Erzu rumda Albayrak gazetesi matbaasnda tabolunmasm, eski Erkmhar biye reisi olan imdiki mevkii mstahkem kumandan Miralay Kzm beyden, Hsrev bey vastase, istiyor. Zaten lzm kadar makus tesir yapan ilerin bununla da ne hal alaca dnld. Kzm beyin Hsrev beye bu i iin yazd tideki ifreli cevab muvafk bulduk. .
, Erzurum:
17/9/1135

Sivas ta 3. Kolordu Kumand&rtna Hsrev beye? Bror halinde tab olunmak zere keide edilen telgraflar ve buradan da icab eden suretler ait olduu mercilerden alnd. Albayrak matbaasnn malm olan ki fayetsizliine mebni kolordu ve vilyet matbslanna mracaat edilecekse de evvel be evvel burda (Kzm Paa hazretleri nezdinde) vki olan mzakeremizde takarrr den mlhazat bervechiti arz olunur; Kongrenin mhim tebligat ve mukarreratm bir araya getirmek noktai nazarndan byle bir eserin toplanmas pek muvafk ise de Mustafa Keml Paa hazretlerinin zat ve ahs olan muhaberat ve teebbsatile bunlan birbirine kartrmamak mtalasndayz. Ve her halde Erzurum kongre sini mteakip yine burada mzakere edildii zere halen dahi bu neriyatn zamam deildir. Vakti msait bulunca bittabi neredilir. Fakat o zaman marnileyhin hatrat yalnz bu kadar bir ka telgrafa mnhasr olmayp daha vsi ve kymettar olduu cihetle sra ve kymeti tarihiyesine gre tasnif ve heyeti umumiyesi bir ha trat eklinde tab ve nerolunun Mehazirinin oraca da takdir buyurulmasn! rica derk.
Mevkii Mstahkem Kumandam. Miralay

Kzm

18/Eyllde Batlmadan. Trabzona 3 ngiliz Generali geleceini ha ber alnca Trabzon Kumandanlna 17 tariiile u ifreli talimat verdim: u srada Trabzona ngiliz Generalinin birden gelmesi calibi dik kat ve hkmeti merkeziyenin millet ve ordunun bu kadar mtehacimat karsnda belki ngilizlere Trabzonu igal teklifinde bulunabilir ler. Vaka ngiltere bugn dahili kark bir vaziyette olmas itibare

www.ceddimizosmanli.net

bir ngiliz neferinin dahi maksatsz karan aktmak istemezse de vaziyeti msait ve mukavemet olunmayacam anlarlarsa bittabi frsat stifa deyi kaQinna.sl.ar. Binaenaleyh bu ngiliz Generallerinin de ahval ve ef kr ummiyeyi anlamak zere Trabzona gelip memurin ve ahali ile temas etmek istemeleri muhtemeldir. cab edenleri imalden tenvir ve ikaz ediniz ki ngilizler kime ne sorarlarsa son neferimize kadar lsek de mdafaa edeceimiz ve kimseyi karaya kannyacagmz cevabn alsnlar. Ve o kanaati tamamen hsl etsinler. Bir de Batum'daki iliz frkas nereye gitmi veya nereye gidecekmi bunun hakknda malumat istihsal etmenizi ve her halde ngilizlere kar hi bir taraftan bir gsterilmeyerek vaziyetin hsn idarecd. 18 de bir torpido Es c General bir miralay Trabzona gelmi. Ge nerallerin biri Hasiran bidayetinde Erzuruma gelen General Bi, dieri Batm kumandan General Koti, ncs- ngilizlerin Kafkas ktaat kumandam General Paus. Otomobil ile doruca ngiliz mmessilinin da iresine giderek, zeval vakti yemek yemiler. leden sonra bir buukta yine otomobillerle, skeleye inmiler. Mmsssili de beraber alarak, gel dikleri 66 No. lu torpito ile Batum istikametine gitm'ler. Torpito li manda iken her zamanki gibi 155 No. lu Amerika torjjitosu posta getir mi. Generaller iskelede iken Amerikan torpitosundan kan bir Ame rikan sabiti de yanlarna gelmi. Generallerden biri Boztepeye bakarak not defterine b a s eyler kaydetmi ve franszca olarak: Peut-etre nous pouvons son mettre de cette cote demi. Bu cmleyi iiten bir takrip* .bu heyetin yanma' sokulan bir istitiat memuru imi. Mevki kuman dam buna pek ihtimal vermiyor. Sebep de ngizce konuurken bu cm leyi Franszca sylemeye bir mscburiyet olamazd, diyor. Bu Generaller gelmezden az evvel ngiliz mmessili mevki kumandannn bunan -se bebi ziyaretlerini sorduu zaman u cevab vermi: Niin g-::-iklerini bilmiyorum. Fakat benimle grmek isteyecekler ve Beirmendero, Ea~ vak meydan, Boztepe cihetlerini dahi gezecekler ve drt saat sonra ; avdet edeceklerdir. Bu ziyaretin ve telffuz olunduunu kabul ettljn ayan itimad bir memurumuz duymutu cmleden gnn birinde byle nmayi yapmak ihtimallerini ve bunun bize de ihsas e imdiden tesir yapmak' istediklerini kabul ettim. (1) Sivasa, korkutmamak in, yalnz ziyarete gelen heyeti Amerika, heyetine kar bir nmayi iin gelmi olduunu yazdbm. Mevki kuman- . danma dnk talimatm u tarzda tekit eyledim. Asker plmmiz .3. Frkaca icra olunacak harekttr ki, bu da,- Trabzon-uH^hripten vikaye iin, bir Ingiliz debarkmanma mukabele dahilde olmaktr. Fakat ' . !

;;; *

(1) Filhakika stanbul igalinden sonra bu nmayi yapld. Vaktie katlarak mill ve asker tertibat alndndan hi. bir tesir yapmad.

hesaba ..

www.ceddimizosmanli.net

bir Yunan teebbsne sahilde mukabele, edilecektir. Mevki nna bugn (18) de yazdm emir udur:

kumanda

Erzurum 18/9/133S Trabzon M evk i Kumandanlna ngiliz Generallerinin byle azimet ve avdetlerini Amerikal Karburd heyetine kar mukabil br nmayi mahiyetinde telkki ediyorum. skelede sarf ettikleri hbar olunan, franszca cmlenin hakikaten franszca. olarak sarfedildii kabul olunsa bile ngilizceyi birdenbire kesip de franszca hem de byle mhim bir cmle sarf etmeleri o esnada yanlarna . sokulduunu hissettikleri istitat memuruna bu lf ankasdin iittirmek ve iaa etmek maksadndan baka hi bir eye matuf ola maz. En fena ihtiml olarak ngilizlerin mmessilleri vastasile Trabzon efkrn bir igale kar bigne zan ve tahmin etmeleri ve bu suretle tecrbe kabilinden ufak bir kuvvet ihra etmeye' kalkmalar da nazar hesaba alnmaldr. Byle bir halde halinin ve askerin gsterecekleri ufak bir zaaf tecrbe iin t yaplm olan bu ha reketi cidd bir hale kab ettirir. Ve bir kere de ayana yer ettikten sonra derhal yerleecekleri ve bir emrivaki olaca phesizdir. ngilizlerin bu esnada byk bir kuvvet ihra etmelerine imkn pek azdr. nk Batumda zayf mevcutlu iki alaylar var ki bu kuvvet Batumun elde bulunmasna ancak kfidir. stanbul dan kuvvet getirmeleri ihtimali de stanbulun vaziyeti nazikesi dolaysiyle pek za yftr. Gelecek kuvvet her halde ehemmiyetsiz olacaktr. Byle ufak bir kuvvetle yapacaklar blfe ehemmiyet vermek maazallah mhk emrivkileri inta edecei cihetle bu bapta gayet metin ve hesab davranmak elzemdir. Keyfiyetin yalniz a yan emniyet zevata izah ve bu ihtimalin igaasile hi yoktan bir tel ve heyecan mahal verilmemesi rica olunur. S. Kolordu Kumandan Kzm Karabekir

Trabzon valisinin 18/ByIi akam makdna banda benimle gr mek istedii bildirildi. ksam 8,20 dan 2 evvele kadar grtm. Vali Galip bey bana baz sitayikrane szlerden sonra yle bir mukaddeme ile sualler sordu: Bundan iki ay evvel dahili ilerimizin baz mhim safahattan getiine ahit oldum. Mesaili cariyi takip ettim. Ve mevkil inin kesbi sebet etmesi ve binnetice devletme, eyadbah, cidd sadakatla merbut bulunuumun icab olarak bir hizmette bulunmaklmn husul bulmas iin bundan bir ay evvel bir ok fedakrlkla stanbula gittim. Esasen mevcut kemeke bir suitefehhiim neticesi olduuna kani bulunduumdan bu suitefehhmn izaes iin ok hem de pek ok a ltm . Hatt bir aralk Erzuruma giderek bir mutavasstlk roln ifa etmek istedim. Lkin muvaffak olamadm. Fakat gazete stunlarnda, eshab hamiyet meclislerinde, daha yksek mehafiilerde dilimin dnd , akimn erdi mertebede syledim. Bir dereceye kadar efham meram edebildm. ite bu hal ile Trabzona avdet ettim. Lkin i bununla kal myordu. Zat devletiniz gibi bir sahibi seyf ve kalemle bir recl siya sile grmek arzusuna dtm. Ksmet bu gece imi. Bundan dolay
va

www.ceddimizosmanli.net

Cenab Hakka hamdederim. imdi efendimle greyim ve msaadenizi^ bz sualler irad edeyim. Evvel ; hli mtehaddisi hazr itibarile efendim den sorarm d bunun bu suretle devam ihtimali karsnda sayas, mali* ktisad, mlk idare vaziyetimiz ne olabilir? Saniyen, Deroaadetin bu gnk samtu skunu devam eyledii takdirde ne gibi tedabiri' messire dnlmektedir. Salisen, mlk milletin saadet ve selmeti mevzuubahis olduu cihetle, bu gayeye vusul iin ne gibi mevani tahadds ede bilecei ve bunlara karg ne gibi tedbirler dnld ltfen beyan v t izah buyurulur mu? Rabian, 1324, de Selanik iar at ve 31 Martta ha reket ordusu muamelt ve Mahmut evket Paann teminatna ramen s . hiren bir ekli garip hudus acaba phe ver birer masebek tekil et mez mi? Hamisen, gerek orduyu hmayun tarafndan ve gerek vilyat canibinden kabineye ademi itimad meselesi daha baka yolda tutturul mu olsa idi acaba daha messir olmaz m idi? Sadisen Hilfetpenah efendimiz ki Seltini Osmaniye iinde bir mevkii mstesna igal buyu ruyorlar ve akl ve fetanetce eslaf izamna faikyeti hiz bulunuyorlar bu mlk ve milletin yegne hris ve hukuku Osmaniyenin mdafii ol makta haizi kalblgk olmalar itibarile daha baka yolda tedabir il emniyeti ahaneleri celb edilemez mi idi? Ltfen u suallerime birer ce vap ihsan buyurulur ise meselenin mhimmei hazray muhakeme iin bir kap alm ve mutalat sairei aeisanemin am na msait bar zemin ihsar buyurulmu olur. Trabzon valisinin bu hazrlanm suallerim stanbul hkmeti sor mu gibi geldi. Bizim ne dndmz., ne yapmak istediimizi ve m yapacamz renmek ve lz:m gelen tedbirleri almak iin bu sualler sorulabilirdi. Bu suali soran zata verilecek cevabn Bafeye derhal aksedeceini hi phe etmiyordum. Vali beyin pek usun senasna te ekkrden sonra u cevab verdim: . 1 Hkmeti merkeziyenin tahakkuk etmi olan ihaneti Istanbuldaki samtu sknu belki daha bir ka gn devam ettirilebilir, aksin imkn yoktur. Buna kar evvel her ferdi millet ve hkmet vazifei na mus ve hamyeti yapmaldr ki bize den ilk vazife vatan ve milletin hayat ve mevcudiyeti karsnda pek ehinane bir tavr alan kabineyi derhal istifaya ve terki mevkie dvet ve icbar etmektir. Bu suretle mli meruai miHiyeye istinad eden akl ve tedbire bihakkn malik meru bir kabine'Zat akdesi hazreti padiah eenibinden i bana geirilme beyan ve mtala buyurulan ktisad, siyas tedbirleri oras hal ve tak dir eyler. Millet ve orduda kat bir kanaat mevcuttur ki evketmeap ' efendimiz hazretlerine henz hakik ml ve vasiyeti arz etmemek creti devam etmektedir. Maahaza muhtelif vesait ile hkipay mually ce nab padiahye her halde btn hakikatler ve tedvir edilmekte olan ihanetler muhakkak bir surette ve u bir iki gn zarfnda tamamile arz ve tasvir edilmi olacaktr. Zat evketpenahleri bu hakik safhaya mut-

$ "

www.ceddimizosmanli.net

tali olunca bu mcrimleri kabine diye devlet ve milletin banda bir an bile tutamyacaklardr. Birinci, ikinci ve nc maddelerin cevab bu kadardr. 2 1324 senesile Mahmut evket Paa merhumdan bahis buyuru luyor. Bugnk vaziyet ile mukayese iin kk bir mnasebet dahi bu lamyorum. Eer maksat bir diktatrlkten bahis ise bunca lam ve mesaibi altndan pek mecruh bir surette kan ve btn intibahn fe lketten alan millet ile ordunun byle eylere zerre kadar tahamml olamyaeam kati bir lisan ve kanaatle arz'eylerim. Bununla beraber bu suali irad buyurmanzdan Aadoludaki cereyan mill kudretini ve mer but olduu gayei hls ve mukaddes ve keza ibu gayenin meruiyetine ni orduyu hmayundan kazand mzaharetin derecei kuvveti hak knda zat samilerince henz esasl malmat olmad zannm tevlit ediyor. zahm rica ederim. Zat akdesi hazreti padiahinin evsaf liyei hdapesandaneleri hakknda btn milletin ve ordunun revabt ve tazimat pek derin ve lyezeldir- Bunun iindir ki mleti eciblerile orduyu hmayunlar zat akdesi hmayunlarndan bugn devlet ve mil letin en byk midi necat ve selmetini arz ve istirham ettiler. Milletin ve ordunun en son ekli maruzat zaruretin tevlit eyledii en mer ve tazlmkr bir tarzda vki olmutur. Evveldenberi kabinenin ittihaz ettii sakim hatt hareket daima vatan ve milletin selmeti ayak altna alarak milleti red ve ihmle ve haric dahil felketlerin cereyan ve te vesse m'isaadekr bir vadidedir. Bu tadar ikaz ve maruzata kar gayri mtehassis kalmakla beraber daima ks ve ancak dmanlarn hesap ve menfaatine kaydolunabilen bir tariki kasden ihtiyar etmitir. Mille tin kudretini izhara mni olmak politikasndan husule gelen mehaziri edidei hriciyeyi takdir etmeyecek bir ferd tasavvur edemem. Niha yet malm olan en son suikast ve ihanet plnnn iki nazr tarafndan bizzat tedviri kabineyi derhal gayri meru ve gayri muta bir ekle ifra tmi ve millet ile ordu hakikati zat akdesi padiahiye arza karar ver mi ise de artk 'tarihin en feci mesuliyetlerini uhdesine alan kabine na zrlar bu kerre tarihi millimize kar son bir inad ve mesuliyet daha deruhde ederek padiah efendimizle millet ve ordunun arasna eddi hail olmaya karar vermrtir ki ite bu ima basiret nihayet bugnk va ziyeti ihdas etmitir. Galip bey Bendeniz diyecek idim ki bugnk hali tezebzb gzellikle yani an padiahla mli milliyeyi telif suretile bertaraf etmek iin zat sarrnfzle elele verelim. Zira bu babta masruf olacak gayret sahibi iin ilelebet baisi fahri|jaajbahat olur. stanbula foir heyeti mahsusa izam edelim, hatt icab ederse badelmavere bizzat azimet edeyim. Fakat civar linizde vesaiti mnasebe ile hakikatin hakipyi hmayuna arz derdesti arzu olduu anlaldndan buna haet kalrryor demektir. Hemen Cenab Hak tesirlerini halk etsin duas tekrar olunmaktadr. Memleket dahilinde li tir tezebzp ve kemeke yoktur. Her

www.ceddimizosmanli.net

ey intizam tammmda cereyan ediyor. Bu fena tefsirleri yapan ancak efrad milletin bugn itimadm bilklliye kaybetmesinden ni kanunu esasi nazarnda mdum ve sakt addolunan kabine ricalidir. Burada ay rica ilveye lzum gryorum ki btn maruzat an mually cenab padiahi ile telif dunmu ve daima bu noktai vacibltzime riayet edil mekte olduu grlmtr. Btn Anadoludaki makamat mlkiye ile kumanda makamlarnn daima yan yana ve mttehit bir kanaat ile mli milliyeyi deragu eylemi bulunmalar} da pek ziyade mucibi kran ve isabettir. Vaziyeti ve vahameti maslahat takdir eyleyen vilt kiram ile kumandanlar sadrazam paay irad ve terki mevkii selmeti mem leket icabndan ad ile hikmeti hkmeti bu noktada byk bir samimiyet ve celdetle arz eylediler. Son it buyurulan izahata gre vaziyeti bi hakkn takdir buyurmu olan zat samilerdnce dahi hkmeti merkeziyenin tamamile gayri mer bir ekle girdiine tam bir kanaatle kabul buyurulmu ise bunun her halde pek ack ve k a fi bir lisanla Dersaadete arz ve ibl fcuyurulaeamda phe yoktur. Ve her halde btn millet ayn hassasiyetle rplrken Trabzon gibi mhim bir ehirde' bir casus ve hainin beyanname neri ve duvarlara taliki ve mli milliyeye ve or duyu hmayunun mevcudiyet ve haysiyeti aleyhine neriyatta bulun mas gibi zaaf inzibat ve ancak bedhahan iin vesei bhtan ve istifade olan vaziyetlerin idasma meydan verilmemesini ve hiren penei adalet ten firar eyleyen bu melunun behemahal derdest edilmesi suretile izhar kudret buyurulmasn! hassaten rica ve teyidi hrmet eylerim. 4 ,: Galip bey nmzdeki hafta Gmhaneye devren seyahatim msammemdir. Talihim varsa zat devletinizle merref olurum. Ve daha baz mutalt mhimmeyi ifahen arz ve tafsil ederim. Herhalde tevecchkrn kadi rinizin hakk cizanemde bekas ahs temenmyatmdr. Bu aym yirmi besinde Amerikallar Erzuruma geleceklerdir. Bun lar gnderdikten sonra zat samllerile ifahen teerrf etmek zere Trazondan hareket gnnn iar buyurulmasn! rica eylerim. Galip bey 1324 den bahsem o zamanki efalin tekerrr ihtimaline mebi olmayp belki o vekayiin canibi lice ir as edebilecei kukuya remiz maksadna ve bu kukuya maha verilmiyecek surette hareket lzumu na mstenit idi. Bilvasta vukubulduu beyan buyurulan cereyan milli nin kuvvet ve meknetine dair it buyurulan izahat ise mucibi krandr. Zaten cereyan halden bunun haizi hkm ve kuvvet idiine dair bir kanaat hsl olmu idi. rner Feyzinin hyanetini bendeniz meydana k a r d m ve ciheti adliyeye tevddi mesele eylediim cihetle merkumun takipsiz kalmas ihtimali derpi buyurularak serzenie maruz bulunduruluum muhik olmasa gerektir. Belki merkumun tevkif ve Erzuruma izam lakmndaM iar saminizin kablelyu resmen tebld edilmemesi gaybubetini teshil etmitir. Maamafih kendisi aranmaktadr. Bendeniz inallah Eylln 24 nc aramba gn Gmhaneye muvasalat eder sem drt gn kadar orada kalmak niyetindeyim. Binaenaleyh zat sa-

www.ceddimizosmanli.net

m iz de 26 veya 27 sinde Giimhaneyi terif buyurursanz erefyab mlakatma olurum. Baki hrmetler arz ederim. mer Fevzi hakkndaki maruzatmn serzeni kabul buyurulraamasn rica ederim. Merkumun vaziyeti ve firara meydan buluu bu kabil ehas o muhitte sehabet edici bir zmrenin mevcudiyeti hakknda fena bir zehap husule getirdii cihetle bunun mahzurundan ihtirazen zatliierine arzetmitim. -Kabine hakknda Dersaadete keide buyurulacak telgr&fnamei lilerinden haberdar edilmekliimi ayrca rica ve arz hrmet ve samimiyet eylerim efendim. 19/Eyll gece yansndan sonra ikiye kadar sren bu mulsvere ya plrken ifre ile Trabzon mevki kumandanlndan da unlar sordum: Va li bey ile bu akamki muhaveremizin hututu esasiyesinin stanbuldan ml hem olduu zan edilmektedir. Bugnlerde stanbuldan Valinin nezcne kimse geldi mi veya vali stanbul ile muhabere ediyor mu, yoksa bu sualler valinin srf zat mtalas mdr? Kag gnlk yorgunluk zerine bu gece ge vakte kadar muhabere inzimam etti. Vali hakkndaki kararm gelecek cevaba brakarak, le den sonra arkadalarla Ilca banyolarna gittik. Erzurumun 17 kometre garbnda. Akam st Sivastan' Heyeti Temsiliyenin makina ba nda grmek istediini haber verdiler. Erzuruma evdet ettik. Trab zon valisinin stanbul hkmetile ve bunun en hamiyetsiz Harbiye Nazrile sk temas bulunduuna gre, bizden korkmakla beraber, stanbul hkmetinin arzularn frsat bulursa fiilen de yapabileceine phe miz kalmad. Ratumdan Trabzon a gelen ngiliz Generalinin de mrettep olarak geldii anlalyordu. 18/EyIlde ifre ile Mustafa Keml Paaya unu, yazmtm: Trabson valisi ile Zeki bey bendenizle grmeyi arzu ettiklerinden 20/Eyllde Kzm ve Tali beylerle Ardasaya hareket edeceim. Trabzon ile suitefehfem izale olunaca gibi Valiyi de yakndan anlayacam. Zat samileile makina banda grtklerini de iittim. Kendilerine izah olunacak mesail varsa srati iarm istirham eylerim. Van valisi Mit hat bey hakkndaki maruzatmn cevabna mutazrm. Zat s&mierine Kauf ve Mazhar beyefendere ve rfekay saireye arz tazimat eylerim. Bunun zerine 19/Eyll akam makina banda grmek istediler. ark Hey'eti Temsiliyesi ne oldu diye sorduum sualin 18 de yazdm^ cevab da bu akam geldi. Aynen udur:
Heyeti Temsiliyenin mahiyeti hakkndaki makina banda zatlilerine de arz olunan zzet ve Servet beylere ait bulunan mufassal telgrafnamede sarahati kfiye it klnmt. ark Anadolu Mdafaai Hukuk Cemiyeti artk kalmam, daha dorusu tekmil Anadolu bir kitle halinde bir cemiyet tekil eylemi olduundan b tn vatandaki mill cemiyetler Anadolu ve Rumeli Mdafaai Hukuk Cemiyeti nam altnda birlemi olduu gibi malmunuz heyeti temsiliye de Sivas kongresince in tihap olunan daha alt z ile biltakviye umumiletirilmittf. Binaenaleyh umum

www.ceddimizosmanli.net

bir sfat hiz olan bu heyet nizamnamesinin maddei mahsusasmdaki sarahat resinde hizi salhiyet bulunmaktadr efendim.

dai

Anadolu v$ Rumeli Mdafaai Hukuk Heyeti Temsiliye namna Mutala Keml

/ m

9,15 de makina banda grmeye baladk: Sivas Ardasa'ya ne vakit terif buyuracaksnz efendim?. Amerikallarn Erzurumdan gitmesinden sonraya tlik ettim. Trafoson valisi ile dn gece makina banda grtm. Hlsasn arz ede ceim. Telgrafhaneye unu soruyorduk: Burada makina banda Kzm Ka rabekir Paa ile Kzm, Rt, brahim Tali, Saffet, Mustafa ve Fahri beyler vardr. Oradaki zevatn da bildirilmesi rica olunur. Sivas buna ce vap vermeyerek szne devamla: Evvel Trabzondan gelen son bir telgraf aynen arz edeceim. Ba deim grmeye devam ederiz.
* Telgraf sureti

Hkmetimizin bizden kat rabta etmek iztirannda kald surette dahi bizim hkmetimizden fekki irtibat etmememiz esas zerine tertip edilmi olan arki Anadolu vilyat Mdafaai Hukuk Cemiyeti nizamnamesinin drdnc maddesinin sarahatine mugayir ve menafii miiliyeyi muhil olan alt maddeyi kabul etmiyo ruz. Maruzatmzn zat ahaneye ibl ciheti ise bir heyeti seferiye ile temin olu nabilir kanaatindeyiz. Merciiyet meselesi iin muhaberat resmiyenin bersabk icrasna mmanaat edilmemesi kfidir. Meselenin ciheti sairesi hakknda zzet ve Servet beylerin telgraflarn tasvib ettiimizi maalihtiram arz eyleriz. 18/9/1335
Mdafaai Hukuk Cemiyeti Reisi Belediye Reisi Hseyin Hamd

Rtm

Bu telgrafa baz mutalat: 1 - Sivas umum kongresinde ittihaz olunan mukarrerat cedide ile artk ayrca bir ark Anadolu Mdafaai Hukuk Cemiyeti kalm olmayp tamimen bej^anname ile bildirildii vehile Ana dolu ve Rumeli Mdafaai Hukuk Cemiyeti teesss etmd bulunuyor. Trab zonun bu hususta gerek taraf devletinizden ve gerek makina banda bi zim tarafmzdan verilen izahata ramen elan yalnz ark Anadoluya ait bir adres kullanlmakta devam deta yeni karar kabulde tereddt etnekte olduklar zehabm tevlit ediyor. Bu bittabi doru deildir. Bil kis btn vatan ve milletin yekpare ve yekvcut olduunu fiilen gsteren bu yeni karar ayan kran ve mahmedet grmeleri iktiza eder. Sani yen telgrafnameleri metinde drdnc maddeye ait tefsirde pek fhi bir hata vardr. Filhakika Sivas umum kongresince aynen kabul edilen dr dnc madde muhteviyat Hkmeti Osmaniye tazyik altmda bizden kat

www.ceddimizosmanli.net

rabta strarnda kald surette dahi biz o rabtay muhafaza etmek iin btn mevcudiyetimizi sarf edeceiz. Bugn bu karara muhalif ittiha edilmi hatt hatra getirilmi bir karar yoktur. Mevzuubahis olan ted bir, Hkmeti Osmaniyeden fekki irtibat deil, bkis Hkmeti Osmaniye makam mually hilfet ve irtibatmz kateden ihanet ve.hiyaneti fiilen sabit olmu bir Ferit Paa heyetinin bizatihi madm olduu cihetle yerine mli milliyeye mutavaatkr mer bir kabinenin mevkii iktidara getiril mesini zat mually hilfetpenahiden istida ve istirham eylemektir. te buna mmanaat eden Ferit Paa ve rfekasmn mmanaat mndefi olun caya kadar kendilerile milletin ve millete meru bir surette mzahir olan ordu ve hkmeti raahailiyenin muhaberat resmiyesini inkitamn bir are ve tedbir olarak tatbik edilmesinden ibarettir. Bu cihet izah olun* duktan sonra dahi Trabzonun hl ack telgrafla menafii milliyeyi mu hil olan mukarrerat kabul etmiyoruz tarznda ve muhaberat resmiyenin bersabk icrasna mmanaat edilmemesi suretinde ferdi efkr ile vesayada bulunulmas buraca bir trl tefsdr olunamamaktadr. Zat devletinizi temin ederim ki ngilizlerden ikiyz bin ngiliz liras ald tahakkuk eden Konya valisi Ceml ve yine ngilizlerden yzelli bdn lira ald tahakkuk eden Dahiliye Nazr Adil ve ngilizlerden bu mekadirden faza ngiliz li ras ald tahakkuk eden Ankara valisi Muhittin beylerin ve paann kon gre ve heyeti temsiliyenin mukarrerat hiresi hakknda efkr umumi* yeyi tevi ve tesmim iin yazdklar propagandalarda ve Urfada Ingiliz ler tarafndan yazlp Urfa mutasarrfna imza ettirilen ve firari Galifoin de eseri- tasnii olduuna phe olmayan bir ak telgrafname Trabzon telgrafnamesi muhteviyatnda grlen muzir tesirden daha fazla bir tesir grlemez, Trabzondaki zevatn bu ciheti takdirden uzak olacaklar kabul edilemez Bahusus biz alt maddelik mukarrerat hakkmdaki mtala* larm Ali Rza bey vastasile ifre olarak mahremane sormu ve bittabi o yolda mahremane cevap beklerdik. Ve bu mevad taht karara alnp be ray tatbik tebli edilmi deildi, Maahaza nizamnameye riayeten her ta* raftan mtala sorulmu idi, , 2 Malmu samileri olduu vehile leyeti temsiliyeden olan zzet ve Servet beylerin Sivas umum kongresinde de hasr bulunmak zere miikerreren dvet eylediimiz halde hi birine cevap dahi vermemiler dir. Buna da ne mna vermek lzm geldiinde mtehayyiriz. Son de* fa makina banda grldnde dahi kati olarak ne vakit geleceklerim bildirilmesi sualine kar Servet bey imdilik- cevap veremem,, zzet beyle grtkten sonra bildirim dedi. Ona da hl bir cevap vermediler. Bundan baka Trabzonda br heyeti merkeziyenin olmad m ileri sryorlar. Fhakika byle ise kendilerini Erzurum kongre sine murahhas gnderen kimlerdi. Bir de reisinin imzasile tasdik olu nan bu son telgr&fnameleri altndaki Heyeti Merkeziyenin mahiyeti ne dir. Bu heyet heyeti temsiliye ile istihza iin Servet ve zzet beyler tarafndan kendilerine gre idare olunan bir heyet midir. Bir de heyeti

www.ceddimizosmanli.net

temsiliye mevzuu bahis nutalat Trabzon hey'eti merkeziyesinden sor du, buna verilecek cevab belediye riyasetine tasdik ettirmekteki maksad ve mna ne olabilir. te btn bunlar Servet ve zzet beylerin ta vr ve hareketlerinden hsn tefsire medar olacak mahiyette olmasa ge~ rek. Eer Trabzon ahalii nuhteremesi Servet ve zzet beylerin baziei hissiyat ise ki buna hi bir vakit inanlmaz, biz de orada temini mak sad mukaddes iin istimal edecek kuvvet bulmaktan ciz deiliz-. Trab zon valisine gelince bu zat malmu samileri olduu bidayettenberi hi bir rengi, ahlk gstermeye muvaffak olamayan ve bu defa da hem bizi tatyip etmek ve hem. de Rezil Ferit Paa kabinesine itimadn muhafaza etmek sureliyle pek ziyade gln bir rezaleti ahlkiye gstermitir, Bunda Servet ve zzet beylerin dahi ak telgrafla iln olunan itihad sefihlerinin tesiri gayri mnkirdir. Maahaza tuttuumuz i memleket ve millet iin hayat ve memat meselesi olduundan hi bir suretle bu gibi rzelya msamahakr davranmayacamz tabdir. Binaenaleyh taraf devletinizden kendilerine vukubulan son teklif vehe Ferit paa kabinesine karg yapmaa nscbur olduu son ve kat protestoyu yap mad takdirde derhal Kastamonu valisi gibi biltevkif ilk vapurla Ferit Paa nezdine izam zaruridir. ' 3 Gerek vali ve gerek Servet ve szet beylere imdiye kadar ke mli hulus ve samimiyetle gsterdiimiz hrmet ve tevazu her halde la yk olduklarndan fazladr. Sinopta neboluda ve Boluda hlsa Bur sa ehrinden baka her yerde Ferit Paa kabinesi ile- kat rabta edilmi olduu bir srada Heyeti Temsiye mukarreratmn menafii millete mu gayir olduu ak telgraflarla iln etmek belhatni gsterenlere kar fazla hrmet etmeye zaman ve vaziyeti hazra asla msait deildir. Bu zevatn bugn yapmaya mecbur olduu vazife vatan ve milletin menafii lisine matuf ve heyeti umumiyei milliyenin hemen yekavaz oarak tevessl, elyedii icraat harfiyen tatbik eylemektir. Aksi takdirde kendilerini mekasd milyei vatamyenin mer Feyzide pek ok aajp muhalifleri tanmaya mecburiyetimiz tabiidir. 4 Dier br telgrafmla arz ettiim vehile Trabzon vaziyet ve tekiltna Halit beyin memur edilmesi muvafk mtala etmekteyiz, cray icab reyi biraderlerine mesuttur. Her halde o muhitte bugn ve yarn iin kuvvetli bir el lzmdr. ' 5 Van valisi hakknda tensibiniz vehile hareket buyurumas bir ka gn evvel cevaben ifre ile arz edilmiti,, EL'an vsl olmad anla lyor. 6 -jf Rauf bey ve Hsrev bey vesair rfekada bazlar imdi telgraf bandayz. Cmlenizin gzlerinden per, hrmetler eyleriz. mza me selesi hakkndaki ikaz biradererine yazlan cevabn henz ifre yapl makta olduunu imdi anladm. Belki yarma kadar yetitirilemezse ge rek onun ve gerek dier muhaberatn nereye ekmesi mnasip olur; iarm rica ederim. Hoca Raif efendi, hazretleri ailesini merak ediyor..

www.ceddimizosmanli.net

Kendilerinin kemli shhat ve afiyette olduu, yalnz onlarn da ne hal de olduu ifade ve istizan ediyor. Mustafa Keml,X stanbuldan vesaireden namma gelip posta ile gndermi olduu nuzu beyan buyurduunuz mektup ve evrak vesaireyi. almadm. Yalnz bu akam hlsaten mezkr mektipten bahis telgraf namenizin alm olan bir ksmn okudum. Frkalarn teklifim pek gln buldum. Aca ba bu mektuplar ve evrak ne vakit gelebilir. Vaington sefili sabk Ah* med Rstem beyefendi dahi terif buyurmularda. Koca diplomattan pek <gok istifadeler memul ediyoruz. Yalnz bizim ocuklarn bazan dili do l&p Alfred demeleri mucibi mahcubiyetimiz oluyor. Hepinizin gzlerin den perim. Fuat paa tekil eyledii Kuvvayi Milliye ile Eskiehri biz zat muhasara etmektedir. Ankaradaki Ingiliz mmessilleri Eskiehre fi rar etmilerdir. Bizimle grmek zere Amasyaya kadar gelen ngiliz mmessili Zolter Merzifondaki Ingiliz askerini ektikleri takdirde mem nun omp olmayacamz sormu. Bittabi cevaben pek memnun ola camz bildiril] mitir. Fransz mamurini siyasiyesinden biri bugn gr mek zere Sivasa geliyor. Bu gece Kayseridedir. Vazifei mahsusa ile Kon yaya hareket etmi olan Refet beyle bu gece Kayseride grmler. Simdi bildiriyor. Mlkat neticesi pek ziyade lehimizdedir. Kenan beyefendi im di yanmzda bulunuyor, llyas beyle Faik li beyin halazadesi Ihsan beyle beraber geldiler. Cmlenize selm ediyorlar. Mustafa Keml Pa a hazretleri, Rauf beyefendi, Salhattin beyefendi, Kenan bey, llyas bey, Hsrev^bey ve maiyet zabitan makina bandadr. Trabzonun bu yeni telgrafm imdi rendik. Vaziyet lzm gibi ehemmiyet kesbediyordu. Mustafa Keml Paa ak telgrafla l/E yliilde izzet ve Servet beyleri Heyeti Temsiiiyeye tekdir ettirmi ve izzet ve Servet beyleri mcerret iki ahs gibi gstermiti. Bunlarn gerisinde halkn bulunduunu ve fikirlerinin Trabzonun efkr olduunu Bele diye Reisile Mdafaai Hukuk Reisi mterek imza ve ak telgrafla ya kyordu. Mustafa Keml Paa imdiki beyanatna nazaran henz vaziye ti kavramad ve heyeti temsalyenn de ayn halde olduklar grl yordu. Trabzon ve Erzurum; Kastamonu, Ankara ve hatt Sivas vazi yetine benzer miydi? Oralarda henz mill bir tekilt olmadndan zabitann ve bilhassa kolordu kumandanlarnn mahallin valisini def et mekle Saten vaziyetten bihaber olan halkn kuvvet cihetine temayl tabii idi. Halbuki mmtakamda, bilhassa Trabzon ve Erzurum daha mtareke sin ilk gnnden, mill tekiltlarn yapmlar ve benim de inzimam kuvvet ve tedbirimle mill mukavemet teekkl etmiti. Bu halk br he def iin bir Erzurum kongresi yapmlard. Mustafa Keml Paa bu ilerin kurulduu tarihlerde henz stanbuldan bile kmamlard. Er zurum kongresine giren Keml Paann benim reyimle girdiini herkes biliyordu ve yine herkes kendisinin diktatrle doru yryeceini he saba katmt. Erzurumda olduumdan ii yerinde ben idare ediyordum.

www.ceddimizosmanli.net

Trabzona Mustafa Keml Pa,amn makina banda sert grmesi v Trabzon murahhasm ayn zamanda Erzurum kongresinin intihap ettii dokuz kiilik heyeti temsiliyenin ikisi olan zzet ve Servet beylere kar drt vaziyeti Trabzonu lisana getirmiti. Mustafa Keml Paa Halit beyi Trabzona gndermekle cebren Trabzon'u kendisine mnkad klaca n zan ediyordu. Halbuki Halat bey Trabzona giderse iler bsbtn rndan kacakt. nk Mustafa Keml Paa asabiyetle dorudan doruya mumaileyhe en muhterem ahsiyetler aleyhine icraat emri verecek, bu sefer Halit bey mahvolaca gibi, Mustafa Keml Paann vaziyeti hasras da tutulmaz bir hale gelebecekti. Ben Mustafa Ke ml Paann milli reislik mevkii ihtiramn tutmaya daha ilk gnden ka rarm vermitim. Fakat ahvale gayri vkf olan tekliflerini de Trab zon'a tatbik edemezdim. nk arkn tehlikeye dmesi annda ben bu insanlarla i grecektim. Bundan baka Sivas kongresinin ve mteakiben Hey'eti Temsiliyenin baz mhim hatal icraatnn kr krne bir icra leti olarak krp dkmek ne mevkiime ve ne de ahlkma uygun deil di. Binaenaleyh her iki taraf kollamak ve tarafeynin hatalarn nazik ne mnakaadan sonra mterek bir kanaatle evvel ikna sonra icraata girimek icab faziletti Valiye gelince buna kar yaplacak ev basitti. rdasadan otomobil ile Erzurum'a veya Sivasa getirtmek. Bunda d ndm, tahkikatsz bir valinin erefini ebed mahvetmekti. Tahkikat yatryordum. te bu dncelerle u cevab yazdrdm: Beyanat ve mtalat samerinin kffesine ve bir sraya riayet suretile cevap ara edeceim. Evvel Trabzon iini ve ak telgraf meselesini arz edeyim, telgraf ak gelmeyecekti, fakat buraya mevki kumandam sorarken ifreli verilmesi kayd buradan sylenmedii cdhetle o tarzda yazldn dan bu. hata sahibi imza olan zevata ait deildir. Servet ve zzet bey-* lerin hatt hareketlerine hakikaten nabeca bir ekilde gryorum ki ken dilerine son yazdm iki telgrafla messir bir lisan kullandm. Maahaza bittabi izzeti nefislerini mahfuz bulundurmaya pek riayet ettim. Paam Trabzonun vaziyeti ahiresini mhim gryoruz. Takdir buyuruluyor k Trabzon Anadolunun sair akam dhiliyesinden bir ksma ebih de ildir. nk resen tehlike karsnda bir memleketimizdir. zzet ve Servet beyler esasen sahibi hamiyet ve vatanperver zevattr. Msaade nizle unu arz edeyim ki kendileri henz bir trl ictihad ve kanaatlerim telif edemedikleri Sivas mukarrerat ve tebligatna kar mtalatm ser best ve hatt lisan mnazara haricinde bir tarz ile bildirmeleri filhaki ka sui tesir ikamdan hali kalmamtr. Her halde yine kendilerini ikna ve telife alld bir srada mutip telkki etmek de doru olamaz. Zira byle telkki edildikleri anda btn hissiyat re muameltmz ona tevfik mecburiyetinde kalrz ki bunun madd, mnevi mahzurlarm byk telkki ediyoruz. Bu zevatn bahsettii noktalarn br ka hal olunmu demektir, Sivas kongresini bir idarei muvakkate ekline sokmakla ve

www.ceddimizosmanli.net

payitahtla fekki rabtaya mahal verilmesine taraftar olmayan muma* ileyhima ve taraftaranma kar zaten bu fikir ve icraatn gayri vki ol duu beyan ve temin edildii cihetle bu hal olunuyor. ark Anadolu vilyatnn heyeti temsiliyesinin lv ve bel edilmesi noktasna geline bu nokta henz ve mutlaka muhtac tetkik ve mnakaadr. nk bu fi kir burada dahi mevcuttur. Erzurum dahi ark heyeti temsiliyenin lavna taraftar deildir. nk umum vatan Osmaniyenin ve mesel zmir ve Adanann tahlisi vesaire gibi byk menaf vataniye kargsn da ark hudutlarmzdan baz tashilat veyahut kk bir fedakrlk mevzm bahis olunca Sivas heyeti temsiliyesinin byle bir li vazif karsnda belki de kanaati ekseriyetle bu noktaya imle etmesi ihtimli dalna kendilerini tehdit ediyor V e halbuki kendileri bir kar toprak vermemek artile baz kuyudu katiyye ile mcehhez bulunduklar cihetle 'Erzurum heyeti temsiliyesinin bel ve ilgasn bu noktay nazardan iste miyor. Bundan maada ark Anadolu vilyatmm tekilt milliyesinekarg dorudan doruya nazm ve deta vakit hasrile ordu tekilt nok tai nazarndan bir mfettilik karargh gibi telkki olunuyor. Ve has saten melhuz olan vekayii ciddiye karsnda ark vilyatmzm tekilt milliyesini basz brakmamak mutalat da inzimam eder ki btn bun lar ayan tetkik ve mlhaza hususattandr. Bahusus ki heyeti temsiliyede Van, Bitlis, Elziz, Diyarbekir gibi drt vilyetin murahhaslar henz bilfiil bulunmad ve Erzurum ile Trabzonda byle bir fikir ve kanaat car olduu bir srada bunu mevkii tetkik ve mnakaaya koymakszm kati bir karar ve kanaatle ademi kabul biz dahi tasvib etmi yoruz. Buna binaendir ki bu fikir etrafnda dikkatlice ilemek ve brn tebligat emrivki telkki ederek kabul ettirmekte srar etmemek mta asudayz. u halde Trabzonlularla bu bapta dikkatli bir mzakere lzmdr ki ii harareti lisandan ziyade skneti! ve mkul esaslarla tat min ve idare etmek ve her halde bu halli kat iin baz tadilt ile telifi icab edince onu da ihtiyac katyi memleket ve ruhu idarei millet addile bunu gze almak lzm gelir. Ve bu. da cmlemiz iin en mkul bit hatt harekettir. Bunun iin Amerikallarn ziyaret ve avdetini mtea kip bizzat Ardasaya gideceim. Ve cmleyle greceim. O zamana kadar Trabzon muhaberat ve mnasebatm hali intizam ve muvazenede tutmay ve imdilik Trabzon muhaberatnn da cizlerini tavsit buyurma nz sureti mahsus ada rica ederim. Trabzonda kuvvetli bir milliyet ve vahdeti cereyan mevcut olduu ve bir ok dmanlarn da tesir ve te mas iin urat bir srada orasn kendi elimizle ve mtekabil suitefehhmlerle baka bir ekle koymamak ve bu suretle dmanlarmzn! ve bedhahammzm eline bir silh bhtan ve taarruz vermemek mecburiyetideyiz. Trabzon ve ricali ve muhiti u vaziyette iken orada kuvvetli bir el bulundurmak mtalasna gelince ben o mhim ve hassas muhitte kuvvetli elden ziyade maklt ile telif ve telkin hassasna malik kuvvetli, bir dima tercih ederim. nk malmu samileridir ki her muhit ancak . ' : xe{d, B A 90 rafpaoA ure^m a;

www.ceddimizosmanli.net

kendi evsaf ve havasn hazmedecek zihniyetleri kabul ve takdir edebi lir. Vali Galip beye gelince: Zat samslerme pek hlsasn erz ettiim makina bandaki mklemt vsi ve messir bir ekilde kendiierile ce reyan etmitir. Manileyh tekrar mlkat talep ve ricasnda bulun duu cihetle onunla da greceim. Anadoluda zuhur ettii ahiren an lalan seciyesiz, ahlksz baz valiler yannda artk pek durbin davran mamz lzmdr ki bu noktay nazardan Galip beyi de tetkik etmekte ol* duum tabiidir. Fakat Trabzon vilyetinde hkim olan fikre karm olan mumaileyhi esbab messire! hakikiye olmadka baka bir tara muameleye tbi bulundurmay da ayn esbabda ni muvafk bulm uyo rum. Esasen kendilerini fena fikirler takibine msait vaz ve harektta brakmyorum. Daima mevki kumandaniie hassaten temasta olup ef kr ve mlhazat ve harektndan gn gnne haberdarm.. Netice ola rak arz ederim ki ark Anadolu Vilyat dediimiz mm takadaki baro metreyi hali muvazenette tutmak ve imdiki malm olan tekilt derece linde tekml esbabndan mahrum ve belki de tedenniye dur etmemek ve btn Anadolu cereyan millisini arzu edilen mterek bir selbet al tnda tutmak da ark vilyata ait mukarreratm ittihazndan evvel bu rann dahi kanaat ve nutalatm almak hususundaki ricalarm bilrn.Hasebe bir kerre daha arz ve tekide derin bir muhalesetle msaraat ey lerim. ltifat ve selmlarn tebir buyurduunuz rfekay kirama cm lemiz samimiyet ve hrmeti mtekabile arz eder ve gzlerinden periz. Raif efendi hazretlerinin efrad ailesinin shhat ve afiyeti tammede bu lunduklarn Rt ve Necati beylere atfen tebir eylerim. Kzm Karabekir. Trabzon valisiLe mlkat hlsasn da yle yazdrdm: Vali bendenizle grmek iin mukaddeme olarak ayan dikkat bir medhiyeden sonra esasa giriti. u vaziyetin slh iin areler taharrisi arzusunda, olduunu syleyerek, u sualleri sordu: 1 Bu hl devam ederse siyas, mal, iktisadi, ve dar vasiyetimi ae olacaktr ? . 2 Dersaadeti sktu devam ederse ne gibi tedabiri messire dnlmektedir ? Mlk ve milletin selmet ve saadeti dnld ci hetle bu gayeye vsul iin ne gibi mevat tahadds edebilecei dnl"

m?

3 1324 de Selanik iarat ve 31 Martta hareket ordusu muame lt ve Mahmut evket Paann teminatna ramen bilhare bir ekli garip hudusu acaba phe ver birer maefaek teki etmez mi? Gerek ordu ve gerek vi^yat canibinden kabineye ademi itimad meselesi daha baka yolda tutturulmu olsayd acaba daha messir olmaz m idi? Seltin iinde bir mevkii mmtaz igal eden evketmeab efendimize daha baka yolda tedabir e maruzatta bulunularak emniyeti ahaneleri celh edile mez mi idi?

www.ceddimizosmanli.net

1 - B u hal devam ededursun evvel her ferdi millet ve hkmet vazifei namus ve hamiyeti yapmal yani ihanet eden bu hkmeti isti faya davet ve icbar etmeli. 2 Dersaadetin sktu devam edemez. nk padiahrmz efen dimiz hazretleri bu kabinenin ihanetine muttali olunca bunlar bir dakika mevkilerinde tutmayacak ve mali meruao. milliyeye istinad eden akl ve tedbire'bihakkn malik mer bir kabineyi i bana getirecek ve bunlarda siyas, iktisad vesair tedbirleri yapacaklardr. Zat ahane leri bu ihanete muttali olmak iin, vaziyet ve vesaiti muhtelife ile hakipyi hmayuna arz edilmitir. 3 - Bugnk vaziyetin 1324 ve 31 Mart vaziyetlerile mukayesesi mmknttasavvur bile deildir. Bugn millet hakla meruunu mda faa ve istimal ediyor,, Maksat diktatrlk ihdas etmekse buna artk bu memlekette imkn tasavvur edilemez. Padiahmz efendimiz hazretle rine kar ubudiyet ve sadakatimiz pek derin ve lyezedir. Bunun iin dir ki veeaihi tzim ve ubudiyete tevfik sadakatle ikyetlerimizi hilfetpenah efendimize arz ettik. Bundan baka vali stanbula aska m racaat etmeye dvet olunmu ve mer Fevzi haininin derdesti esbabnn istikmli ve bir daha bu gibi hainlerin beyanname talki vesaire gibi ze hir ve iftira samamalar hususunun temini temenni olunmutur. Vali stanbula bir heyet gnderilerek keyfiyeti hakipya arzn ve bu heyet-* le kendisinin de gitmesini teklif etmise de bizim vesaiti muhtelife ile arz keyfiyete tevessl ettiimize gre bu fikrinden nkl etmitir. By le bir heyetin gitmesi ve buna saray aivairine vkf olan Gmhane mu rahhas Zeki beyin de ilvesi teklif edilmektedir. Mustafa Keml Paa dorudan doruya imsp.'Le ntalatm syl yordu. Ve nihayetine de imzasn atyordu. mza hakkndaki mtalamiza cevap yazdm dediine ve muhaberatmzda dahi' ahs r'mzasm kullandna nazaran mtalaamz hsn telkki etmediini gryorduk. Vakit gece yarm gemi 20 Eylle girmitik. Benim cevabm yarmda bitmiti. Buna Keml Paa u cevab yazdrd: 1 ifre meselesini izah buyurmu oldunuz. Brz zan ediyorduk ki satlimzin de msaadelerile Heyeti Temsiliyenin Trabzon heyeti merkeziyesile mahrem muhaberatnn mevki kumandanndan dorudan dorya istifade edebilecektir. Bilhare bundan gayri bir emir mvki ku mandanlna tebli buyurulmu ise haberdar edilmekliimizi rica ederi#. 2 zzet ve Servet beylerin Sivas mukarrerat ve tebli^atmdan i tihat ve kan^.atlerile kabili telif olpm-vaeak ha^'k^tte b*r no^ta yok tur. Bununl1 . beraber kendilerine mucibi tered-^rt im le t tiimiz noktalar hakknda da izahat kfjve ver*:.d*ri ^rmadMav^z. 3. * Fsrk Anadolu vil vatn1 n he^^eti ter^.r,' i^7 er,^nin !a^ t ^1* edilmesi gibi bir meselenin ihdas bizi cidden mtehayyir kld. Hakikat-

www.ceddimizosmanli.net

te byle bir mesele mevcut deildir. Ve bu fikrin oraca sebebi huds de ani&mndmaktadr. ark Anadolu hey'eti temsiiiyesinin lvedilmi olduunu kim sylyor. Geen gn mufassalen izahna altk M bu* gn Anadolu ve Rumeli Mdafaai Hukuk Cemiyeti heyeti temsiliyesi nam amilini alan hey'eti temsiliye Erzurum kongresince intihab olunan Heyeti temsiliyeden baka bir ey deildir. Garb Anadolu fedakarlk ederek ark Anadolu'nun Heyeti temsiliyesine beyan itimad eylemi harekt milliye ona tabiiyeti kemli samimiyetle kabul eyleinitir. Malmu liniz ark Anadolu heyeti temsiiiyesinin adedi on alt kiidir. Garb Anadolu murahhaslar meyanmdan alt zatn nizamname iin sekizinci maddesi ahkmnca almmas ark Anadolu heyeti temsiliyesinin bel'ini mucp olabilir mi?. Heyeti temsiliyenin btn millet iin mterek olmas zanmmzca pek ziyade sayan temenni bir ey idi. Ve Sivasta mnakit kongre btn milletin mekasdm ayn noktada cem ve bilcmle mill cemiyetler bir ekli vahdette kabul edilince br param baka ve dier parasn da yine baka bir heyetin temsil etmesi .asl doru olabilir. Erzurum kongresi de vesair suretle vukubulan mdavelei efkrda hep allan cihet bu vaziyeti umumiyenin teminine mtuf deil mi idi. Ve bugn hsl olmu bulunan ekil ne Erzurumca v ne de Trabzonca meshuidr. Bilkis her iki tarafa da byle bir netipenin husuln grmek ahs nl idi. imdi bu yeni itihad nasl fcljr membadan sdr olmu bulunur ve byle bir itihadn tatbikinin btn vahdetimizi ve fcinnefcice btn maksad ve teebbsat meruamz mahvedecei nazar dikkate alnmyor mu. Sonra mesel zmir ve Adanamn tahliyesine mukabil garktan tavizat vermek Heyeti Temsiliye Bin kabul edebilecei ihtimali nereden istihra olunuyor. ark A nado lu menafii noktai nazarndan Erzurum Kongresince takarrr ettirilip heyeti temsiliyece ahkmna riayet zarur olan mevad aynen baki kaldka bu gibi menfi mlhazata zemin olan mtalaa m olabilir. Bundan baka heyeti temsiliyenin aleltlak ne garkta ve ne de garpte arazi ter kine ve hu suretle muahede akdine salhiyeti m vardr ki bir takm endigeler varidi hatr oluyor. arki Anadolunun ordu tekilt noktai nasarndan bir mfettilik karargh gibi telkki olunabilecek bir heyeti temsiiiyeye malikiyeti zannederim hi bir vakit mevzuubahis olmamt. Ve bu^iin dahi olamaz. Vaka Erzurum kongresinde tekilt ve nizamname yaplrken tekilt milliye noktai nazarndan memleketi mfetti lik devairi nazar dikkate alnarak bir takm menatka ayrmak ve her birinde viyat heyeti merkeziyeleri ile heyeti temsiliye arasnda muta vasst birer heyet bulundurmak hususunda bendeniz teklif etmitim. Fakat bunun mahzur ve bi lzum olduunu serd ile nizamname projesin den karan Erzurum ve Trabzon murahhaslar Servet ve zzet ve Necati beyler gibi memleketleri ile en ok kadar olan zevat idi. Bugn ordu mfettilik makaramdaki bir hevetin tekiline lzum hs1 ! olsa bile bu ieyet elinde temsil hakkm deil belki icra vesaitim deruhte edebilir.

j j J \ J | j i : I

| I { j i ) |

www.ceddimizosmanli.net

Herhalde Sivas kongresinin mukarreratm mnakaa ile mnasebettar olmayan bir keyfiyettir. Geri heyeti temsiliye de halen Erzurum, Er zincan, Canik, Sivas ve hiren iltihak etmi Diyar bekirden maada ark Anadolunun baz vilyetlerinden henz tyin olunan mrahhaslar ha sr deildir. Fakat Elziz, Bitlis kongre mukarrer atma tamamen itima dn beyan etmitir. Vanda ise maatteessf henz tekilt dahi yapl mamtr. Binaenaleyh gark Anadolu namna heyeti temsiliyede ekse riyet vardr. Memleketin yekpare milletin yekvcut olup ayn tekilta ve ayn maksada tbi olduuna dellet eden mterek bir heyeti temsiliyenin ademi kabul meselesini mzakere ve mnakaa etmek ve Sivas kongresinin bu baptaki kararnn tadilini dnmek Allah muhafaza etsin pek ziyade muzir ve hatrnktir. Ve bilhassa zat samilerinin byle bir mnakaaya msait bulunmayacanz kaviyyen kabul et mekteyiz. Hi bir vakitte evvelkinden mukarrer olmayp bugn emrivki gibi gsterilen bir cihet yoktur. Trabzonda kuvvetli bir el bulundurmak hususundaki kanaatimde musirrim. Orada kuvvetli dimalar ok ola bilir fakat, kalblerin ihtiras ve menafii ahsiye ile mehun olmas ek seriya gzel dimalarn mahsul zeksn ayan aran olmayan netice ere isl edebilir. , Netice olarak buyurduunuz noktay pek ziyade ayan dikkat g rrm. ark Anadolu vilyatma ait mukarreratm ittihaznda evvel nizamnamenin heyeti temsiliyeye bah eyledii salhiyet istiml olun maktadr. Bu salhiyetin fevkinde hsusat dahi yine nizamnamenin emir buyurduu vehile kabelittihaz vilyat heyeti merkesiyelerinden sorul maktadr. Ve imdiye kadar bunun haricinde yaplm hi bir noktann gsterilmesi imkn yoktur. Ve bilmeyerek byle bir hat tarafmz dan irtikp edilmi ise ltfen tasrih ederek ikaz buynrmamz selmeti maksad namna hassaten rica ederim. Bu gibi hususata nizamnamemi zin sekizinci maddesine tevfikan sahibi salhiyet zy kiramdan bu lunmalar ve hem de her trl usul ve nizamn fevkinde msvcut revabt samdmiyeti mtekabile icab olarak zat samilerinden sorulmu ve so rulmakta bulunmutur. Her halde bugnk hassas vaziyet iinde bir takm ekle ait nukatta mnakaat uzatmak ve alelhusus aramzda ay rla dellet edecek yeni ekiller ihdasna kalkmak vatan ve millete hizmet etmek ister iken tamamen aksine hdim olmu bulumakl'mz mucip olabilir. Biraz rahatszm, daha fazla oturamyacam. Bu bapta bir mtalalar olrusa yann gece arzu buyurduunuz zamanda yine ma lana banda grrz. Gzlerinizden periz efendim. Mustafa Keml.

Mustafa Keml Paann cevab 1,45 evvele kadar devam etti. Mus tafa Keml Paa cevabnda bilhassa bana Sahibi salhiyet olmakl m ve revabt samimiyeti mtekabile icab bu gibi ileri sorduunu yazyor. Bu pek garip ! Erzurumda zaten baka trl harekete imkn

www.ceddimizosmanli.net

olmadndan, hakikaten byle altk. Fakat Sivas kongresi ne yap yor, ne yapt, niin yapt diye rpnp durduum halde bu cevab almak hepimizin hayretini mucip oldu. Dier mhim olan Erzurum Kongresi beyannamesinin iptal olunmas ve heyeti temsiliyenin yeni heyeti temsiliye arasnda kaynamas idi. Bunun baka ekli yoktu. Keml Paann bu yeni beyanatndan kan netice btn kuvvetleri kendine muhit yap mak olduunu gsteriyordu. Makina basnda herkes iinde gya her eyi evvelinden benimle de anlatn sylemekle, beni mkil mevkide brakyordu. Kendisine verilecek cevab arzusu vehile yarn geceye b rakmay ben de mnasip grdm. Ben ve muhitim bu iden pek mte essir idik Bu teessrle buna cevap ho bir ey olmazd. si tatlya ba lamak ve gerek Sivasta ve gerekse Erzurumda ve sonra da telgraflar vastase btn memlekette Mustafa Keml ile Kzm Karabekir birbi rine muarz oldular diye mill kuvvetimizi sarsntdan vikye iin bu gecelik u ksa izafi ile Sivas kongresi kararma hrmetkar olduumuzu yazdrdm: .
-Erzurum

20/9/1335
1 Telgrafn ak yazlmas hakkmdaki izahatla ara maksad edemedim. M e sele eyle oldu: zzet ve Servet beyler bu cevab yasarlar, Trabzon Mevki Kuman dan bunu, ar bulur ve ifre etmezden evvel bendenizin malmat olsun iin buraya yazar. Bendeniz zat samilerine de yazdm cevab onlara da verdim. Bilhare taraf lilerinden telgraf talep buyurulunca gece nbetisi olan, zabitin sehv telkkisi y znden telgraf ifre edilecei yerde ak olarak verilmitir. Yoksa tarafmdan' Trabzoa kumandanlna bir emir verilmemitir. 2 Sivas kongresinin umum milleti temsil ettii ve her kararnn muta bulun duu phe ve mnakaaya bittabi demez bir hakikattir. Bu kadar muhaberemin tekiltn ekline ait olup b babda arzuyu samileri vehile yarn gece grlece ini arz eder, zat devletlerile rfekay kiramlanna takdimi tazimat ve samimiyet eyleriz. Kzm Karabekir

Bu geceki mnakaa nihayet buldu, 20/Eylde imza meselesi bak landaki cevap geldi. Aynen udur'
Sivas s 19/9/1335 15. Kolordu Kumandam Ksm Karabekir Paa Hazcsterins C : Muhterem kardeim; Derin br samimiyete mstenit olduun asla phe etmediim kanaatinizi ack bir lisan uhuvvetle bildirmi olmanz revabt uhuvvetimizin tarsinine ve kalbi .memnuniyetin tecellisine bdi olmutur. Tasavvur buyurulan melaziri tamamen takdir ediyorum. 10/9/1335 de' resen hkmete vuku bulmu bir tebliim yoktur. Yalnz grafhanede bulunduum bir srada bittesadf Dahiliye .Nazn Ad beyle makina basnda kar karya geliverdik. Onun Sivas valisi Reit paaya verdii

www.ceddimizosmanli.net

| I * 1 a

' < : : , |
1

mnass cevaplara km- bmdems std ahs olmak lidere mumaileyhin ahsna htaben malmunuz olan biraz serte ihtaratte bulundum. Bu deta Mr muhavere ekfinde cari olmutur. Bundan baka gerek hkmete ve gerek zat ahaneye ve ge~ t<ek ecantbe vukufouls;a. snracatlarda' alehtlk kongre heyeti veya heyeti temsiliye Sadesi mza makamna kaim olmutur. Yalnz Amerika Senatosuna yaklan ve sna~ lmmmz olma bir mektuba kongre ksrarile be kii vaz5 ! mza etmitir ki bu meyan de bendenizin de itnaam vardr. Dahil olan alen muhaberata gelince bunda da heyeti- temsilime ibaresini imza makamnda kullanmakta idik. Ancak bunun bas taraflarca suitesir ve ademi emniyeti mucip olduu grld. Filhakika byle umu m bir tbirm dellet eyledii ahsiyetler ve kuvvet gizli kalyor. Ortada mesul kimdir. B a taraflardan bilhassa Kastamonu, Ankara, Malatya, Nide, Canik gibi yerlerden dorudan doruya ahsen makina bana arlmaya balandm. Adeti. heyeti temsiliye unvan altnda gizlenen ahslarla mtereki ahsiyem olup olmadms dair Mr tereddt emaresi his olunda. Hatt Trabzondan Servet bey de Heyeti Temsiliye imzal tebligat suitelkki ve heyeti mezkrenin keyfiyet ve kemiyeti hak knda bir ok yanl mtalalardan sonra ahsen bendenizi makina basma ard Grldkten sonra btn mnakaa (L H) cretinn imzama heyeti temsiliye olatarak mevhum bir ahsiyet ifade eder tarzda vazedilmi olduunu, syleyen ite bu

'i | |

1 | I ;j | | I i l

| | | I 1 '

mbaiban ni bu imza meselesi ian biraderilerindet evvel heyeti temsiliyede jnev am mzakere olmutu. Heyeti temsiliyenin hafi bir komita' hey eti icraiyesi olma .yip hkmetin msaadeyi resmiyesni alm kanun, meru bir . . . . mmesillefniden mrekkep bulunmas cihetile kanunu mahsusa tevfikan mukarrerat, ve tebligatn bir ahs mesul tarafndan imzalanmas usul zarur grlm ve heyeti temsiliyenin tebligat ve neriyatna' umum ve mevhum bir nam izafesi suretile decei gayri kanun eklinden dolay hsl olarak mahzurlu ve cereyan mill aleyhdarlan Bm esasen yapmakta olduklan propagandalara imza bulunmak yznden ilve ede bilecekleri zarardan pek fazla grld. Ve Mnnetice mttefik&n va imza usul taht karara alnd. Bu karara ramen bu defa vuku bulan ihtar biraderileri ze sine meseleain bir kerre dc mevkii teekkre vazn heyeti temsiliyeye teklif ettim, Bwelce dermeyan edilmi olan esbab ve mutalata binaen ayn suretle yazlmas feelki heyeti temsiliye kararile olduu tasrih edilmek zere yazlmasna mttefikaf karar verdiler. ahsm mevzuubahis olmak itibarile bu mzakerede bitaraf kal may mnasip grdm. Prensip olarak bir zatn imza etmesi kabul edildikten sonra benim yerime dier bir satn imza etmesi mevzuu bahis oldu. Bu noktada heyetra Senneyan eyledii mehazir unlardr: Btn cihan benim bu iin iinde bulunduumu bilir. Bugn dier bir zatn kozas ile tebligata balannca ve benim ismimin ortadan kalkmasile ya aramzda bir nifak ve iftirak olduuna hkm olunacak veyahut herhangi bir zat imza eyledii halde benim ortaya kmaktan metenp gayri mer bir vaziyette olduuma, binaenaleyh harektn gayri mer olduu zehabna dlecektir. Bundan sarf nazarla lieyeti umumiyeye itimad ve emniyet bh olacak dier br arkadamz imzase ataya knca bugn benim hakkmda vrid olan mehazr aynen o arkadamzn da hakkmda vrid olacaktr. O halde onun da ekilip dier birinin vaz imzaya balamas gibs binnetice bizim iin eseri zaaf tekil edecek olan bir silsile takip et mek lzmdr. Bilmem bu ciheti ne dereceye kadar tasvib buyurursunuz. Filhakika bendenizin ahsm iin mebdeinde hedefi taarruz gibi tasavvur edilmitir. Fakat gerek dahilen ve gerek haricen muhtemel olan taarruzlar vki olmu eihamdllh kmilen maksadmz lehine neticelenmitir. Hkmeti merkeziye ve bedhahan her teebbsnde makhur olmutur. Ecanibe gelince Amerikallar, Franszlar ve hatt ngilizlerle pek ciddi temas hsl olmu ve bunlann Sivasa kadar gelen sahibi salhiyet memurini lehimizde bizimle hsn mna sebata girimilerdir. Bizim de da toil olduumuz Knvvayi Milliyenin Mr ilri k%iaia eseri tahrikat olmayp tamamen 10

www.ceddimizosmanli.net

mill ve umumi bir ekil ve mahiyette olduu tt,mmz dahilinde foa ;ap ot 'murah haslarna bildirmilerdir. Bir de bu gibi harektta az ok on ayale olanlar hakkn da memleketimizde malm olan ahlkszlk icab: fe-a z kira, vicdanl insanlarn kilkalinin nne gemek mmkn deildir. Bu haleti hasise, her millette de ayndr. Bu gibi mahzurlara kar burada dnlen yegne are bizim sarslmaz tesant ve samimiyetle maksad mbeccelemize yrmekte bir an tereddt gstermemekliimizdir. Bendeniz menafii umumiyeye ait ve mil olan e f al ve harektmzda ati iti hadmla deil umum rfekay kirammn vicdan ve samim birlii ile hareketi ter cih ettiim zat biraderilerince -msellemdir. Maahaza ba hususta bakaca varit olacak mtala! biraderilerinin iarma intizar eder ve keml! hrmet ve samimiyetle gzlerinizden perim kardeim.

'

Mu&ta& K em

p de yazlm Heyeti Temsiliye namna Mustafa .Keml isal bir ifrede zzet ve Servet beylerin mtalat hodseranedir. Bu iki zat menafii diyelerini her eye tercih, .ediyor. Enlarn. tekml ye J esamuhlan y znden Trabzon vilyeti, tekilt vilyat arkiyenin en fakiri kald. Trabzon vilyetini serian bir ekle, sokmak iin Halit beyin memur edil mesini muvafk gibi mtala kyonaz. deniyor. Ben- buna- cevaben: Halit bey mizac iktizas ihdas eylemesi muhtemel vaziyetlerin bu na zik zamanda belki slah mmkn olamaz. Haberim olmadan Halife bey herhangi teebbs iin maruzatta bulunursa tervi buyurulmasn. . 20/Eylide z z e t v e Servet beylerden mevki kumandam ifresi! u nu aldm:
) Trabzon: 18-19/9/1335

15. Kolordu Kumandam Kzm Kar^fy&ktr Pum fianr&t&rrm

C : 16/9/1335 < I Sivas kongresinin mukarrerat ve akaaaamesssri teblie memur olmak ze re Heyeti Temsiiyeden satn kongrece tahdiden karar alntn ve bilhare M u s tafa Keml Paa hazretleri! Rauf bey ve Bekir Sanl beylerin bu vazifeyi if bu yurmalar kararlatrldna mebni ne Raif efendinin ve ne de bilhare beraber bu lunan Hac Fevzi efendinin ve bittabi Sivasa dvet olunan bMeria Sivas kongre sinde bulunmaklmz karan mttehide tnnaf olurdu. 2 Miralay Refet beyle Sleyman beye gelince yalnz iki sm hakknda 'be yn mtala etmek ba zevatn evsaf ve ahsiyetleri hakknda velev hlseten olsu malmat edinmeden keyfi mayea birai tercih eylemek dora laeaasd. 3 Bundan baka Sivas kongresinde nizamnamemizin sekizinci maddesine istlaad edilmeyerek daha alt zatn heyeti temsiliye sseyamna alnmas nizamname encmeni zasndan bulunan ve mevadd mezkrun ne esasa mebni vazedildiini tamamile mdrik olanlar iin kafiyyen ayan kabul olamaz. 4 u gibi tafsilt ile zat devleermm pek tabii olarak itigal buyurmam olmalar meagili mhimmeyi devlet arasnda matteessf fasla tasi mucip olu yor. ttihaz frsat edebilir&sk maruzat ifahiye ile btiis hakayiki arsa muvaffak

www.ceddimizosmanli.net

alacamz mit ve kemli hrmet ve tazimatmz hakk cizanemlzde izhar bu yurulan. iltifat ve tevecchatm medyunu krm olduumuza terdifea arz eylem,. Mevki Kumandam zzet Servet l .R z% 8.

Miinakaat brakarak vahdet gstermeleri ve mbeyeneti e f k r i m le edilinceye kadar benim vastamla muhabere etmeleri iin kendilerine unu yazdm:
. E rm m m ; 20/9/1335

. Trabzon M evki Kumandan Ati Rza B eye 3. Frka Kumandanlna zzet Servet ve Zeki beylere:
t

Amerikal Ceneral Harburd heyetinin mah halin yirmi beile otuzu amstda Erzuruma gelmeleri ve benim bi| heyeti Erzurumda istikbal ve kabul etmekliim lzumu dolaysiyle Ardasada grmekliimin bir ka gn teelhr edecektir. B u nun iin imdilik baz mhim mstahberat yazacak ve fomnetice bir ricada bulu nacam. ^ 1 stanbuldan Ankara tarikile alman bir haberde kabine zasndan, baz ze vatn istifa ettii ve kabinenin de bir beyanname nerile istifa edecei bildiriliyor,. 2 Bundan birka gn evvel Amerika murahhas Amiral Bristol hkmete bir muhtra vermi ve bunda dahili memlekette bir Ermeni ktali olursa Amerikann Trkiye'yi gayri reit bir millet addile VIson prensiplerinin on ikinci maddesini tat bik edemiyeceini bildirmitir. Buna kar konferans reisi sfatile olacak Klemanso konferansn Trkiyeye on ikinci maddeye tevfikan muamele etmediini ve Ame rikama yalnz bana bu maddeyi nazar dikkate alamyacan itiraz kabilinden, bildirmise de Amerika murahhaslarnn, verdikleri cevapta Amerikann konferans namna deil Amerika namna hareket ettiini ve prensiplerinin sahibi olmak itibarie on ikinci' maddenin tatbikini taahht etmi olduunu ve Trkiyedeki ktalle rin n alnabilirse sulh konferansndaki murahhaslar vasttasile on ikinci maddeyi, mdafaa edeceini bildirmitir. Ehemmiyeti derkr olan bu muhaberat slyasiyede iki esasi tahlil edeceim: Birisi ortada ne bir Ermeni kita ne byle bir ihtiml ne de Ermeni olmad halde Amerikallarn byle bir nota vermeleridir. Zanm galibe gre bu nota yle tefsir edilebilir. 'Dersadetteki Ingiliz Muhipler Cemiyeti namile kurduklar bir dolapla bizi bir mstemleke haline koymak isteyen ingilizler malza olan Sivas baslarm hkmet vesatetile hazrladlar ve ayn zamanda Amerlksldasr bir Ermeni ktali olaca hakknda haberdar ettiler ngilizlerin. dndkleri. Ali Galip birka yz krtle Sivasa gelecek, bir mukabele grecek bu meyanda Sivasta veya havalisinde Krt kyafetine girmi Ermeniler tarafndan be on tane de Er meni ldrlecek bu defa Anadoluyu gezmekte olan Harburd heyetine ve Amerika efkr umumiyesin? Ermenilerin katliam eklinde gsterilecek ve mdahale v igale yol aacaklard. Cenab Allah bu millete acd iindir ki neticesi itibarile ovl kadar mhlik pln vaktiie kefedildi ve inayeti hakla. akim braktrld. Dier esas ise Amerikallarn on ikinci maddenin tatbikini deruhde etmeleridir. Bu da hi phe yok ki Anadolu'nun gsterdii bir azm! mill ve vahdeti iradeye istinad etmigf..

www.ceddimizosmanli.net

3 _ SsmsmdM ngiliz mmessili Merzifonaki ngiliz mfrezesinin ekilmesi efkr umumiyeyi memnun edip edemeyeceini kongreden sormu. Kongre de mera" sun kalaca cevabm vermitir. Hi bir sebep yokken bu vaka dahi vahdeti milli ye kar gsterilmesi zarur olan hrmeti tamamen irae eyliyor. 4 Kongre ile grmek zere bir Fransz sabiti geliyormu. Bu zabiti istik bal iin br zat Kayseriye gnderilmi. Bu gece (19-20/EylI/1335) vukubulaa m~ klemeleri hakknda kongreye mevrut cevap neticesin tamamen lehimizde olduuma tebir etmitir. 5 Ingiliz'ler bu vahdeti miiliyeyi krmak iin son gayretleriyle alyorlar. Bu meyanda Konya valisi Ceml beye ilriyz bin, Dahiliye Nazn Adil beye yzeli bin, Ankara valisi Muhittin paaya daha ziyade bir mebl tevzi ve stanbulda n giliz Muhipler Cemiyetinin polisler refakatile z kaydettikleri mevsuken anlald Trabzonun muhiti safndan katiyyen phe etmemekle beraber bu entrikalara karg zzet, Servet ve Zeki beyler gibi rfekav hamiyetimizin Trabzon muhitini nasl bir kuvvet ve iddetle gzetmeleri ve ittihad millinin krlmaz bir metanette oldu unu gstermenin ne kadar lzumlu olduunu elbette takdir buyururlar. 6 te bldaki izahat vaziyeti hazirann ne kadar mhim ve skn ve itti hada ne kadar muhta olduunu tamamen gstermektedir. Kabinenin decei u srada Avrupa ve Amerika efkn umumiyesinin vahdeti mliyemiz karsnda hrsnetkr bulunduu ve inallah bu azim ve vahdet sayesinde lehimize karar verecei u mhim gnlerde Trabzon heyetile kongre arasnda tahadds eden ve kabili telif grdm bir ihtilf kanaatten ibaret olan vaziyetin derhal slah selmeti vata namna ne kadar mhim ve elzem olduunu bahse lzum grmem. Ben kongreye dahfeaynea bildirdiim kanaatlerimi zzet, Servet, ve Zeki beylere de yazmtm. Kongrenin tekf ve mukarrerat hiresnde grdm hatal veya mfrit cihet' leri kongre ile anlap halletmek zereyim. Binaenaleyh zzet, Servet ve Zeki bey lerin vahdeti muhil bir ekil gstermemek iin ifahen grlp bu mbayenet! efkr izale edilinceye kadar kongre ile vukubulacak muhaberelerinin vesatetimle crasn ve pek mazbut iar vatanperveri icabatmca bilhassa bu aralk Trabzoa muhitinde yar ayare karg vahdeti milliyemizi daha kuvvetli bir ekilde gstermesizi rica ile cmleye arn samimiyet eylerim. Kzm Karabekir

20 Eyllde o kadar ok muhabere oldu ki Mustafa Keml Paa ile makina banda, yan kalan muhaveremize vakit kalmad, yarma braktk. Muhaberelerin mhimlerini dercediyorum: Sadrazam Ferit paadan Traih** zon Valisi Galip beye bir telgrafla bir ifre gelmi. Mevki kumandam bunlan bana bildirdi. Valiye verilmemesini yazdm. Telgraf Anadoluda ki ahvalden ikyet, ifre de Samsun ve Trabzon tarikile memleketimize' Bolevikler girdii hakknda. Her ikisi de meiunane propaganda. Hk metin hl ne gibi melanetlerle mevkiinde durmaya altm gsterdiin den aynen dere ediyorum,
Pangaltfr:

.
Trabzon Valisi Galip Beye Gayet mstaceldir:

19/9/1335

Meali lyikiyle tefhim edilemeyen telgrafnamci lileri tevard eyledi. Anado* ttfda serzedei zuhur teekklt zmir in istilse am takiben Yunanllar tarafmdan ika* diet& mezlimi v&hiyaae vilyat skiye hakknda bedhahanenin at kast iaa eyledls

www.ceddimizosmanli.net

havadisin inzimamndan husule gelip fakat baz menfaat cyan bu felketi mliiyedea istifade kaydna dm olduundan Devleti Osmaniyenin bir cz gayri mnf ekks olan zmirin istils vs fecayn nslme hkmeti smiyeyi ne derece dilhun. etti ise Ana dolu ahvali de o derece dati teessf etmektedir. Devleti Osmaniye mukaddema aktedilmi olan, bir mtarsKename.hkmnce terki silh etmi ve ordular terhis dilmi olduundan bugn elinde siyasetten baka bir silh mdafaa bulunmamak tadr. Drt aydan beri zmir- hdisesi hakkmdaki teebbsa mtevaliye himaye tuiain taal makrunu muvafakiyet olarak dveli tilfiye tarafndan oraya yirmi gn mukaddem bir heyeti tahkikye gnderilmi olduu ve lehimizde zuhuru mu i&kkak olan netice deiietiie eyaleti Osmaniyeyi Yunanllarn tahliyesi kaviyyea mit edilmekte bulunduu halde Anadolu hdisesi bu netayic! harbiyeyi imha ede bilir. Yine hkmeti seniyenin himeraat mtevaliyesi neticesi olarak parti kongre sinde yaknda Osmanl murahhaslarnn da dvet edilmesi Avrupa matbuatma m tarekeden beri hakkmzdaki edit lisannn kahul-i bidal olmas ve Dveli Muazza ma ricali siyasiyesinin afi hale ve Trk milletinin masumiyetine kail olmaa ba lamasndan husule gelen hsn msfet ve adalet sebebile bu defa daha muvafk bir vaziyette sulh akdi muhtemel iken iiia hazr bu cihetten dahi mlkn ilelebed maduriyetim inta edebilir ve yaknda konferansa davetimiz mevzuub&his iken bu cari intihal olarak btn lemi medeniyet ve insaniyet karsnda kazanmaktan mit var olduumuz dvay muazzam tehlikeye Ilka ihtimalini binaen zat vallan gibi kr gina ve ebaen ced bu devletin bendei nedim.ve ceddi olanlara lyk hareket, kmmSi metanet ve eeatle hakikati hli herkese anlatarak erbab gafleti kanun dai fesine ircaa ve kuvvei teriiyenin intihab ve ictimana kadar hi bir kimsenin na*mna beyan ve mtala hakkn hiz olmad milleti tnadurei Osmaniye hakfemda b a s erbab gafletin bu nevi serkene muamelelerine dereceten vahim olaca m ilhama dellet ve bezli himmet edilmesi beyanile terkimi cevapnamye abs-deret klnd. -

Trabzon Valisi GstMb B eye

Dsmsd Pmt

Hariciye Nezaretine tev&rd eden haberlere ssssms bir takm bolevi#n sevmMIi Osmaniyeye geerek Samsun ve Trabzon tarikile Anadoluya dahil, olduklar an~ almaktadr. Harekette bulunduk itimaa mia duhul ve dahil mlkte Bolevizm dhremimn intiar ve tevessnn meni hakknda ne gibi tedbir ittihaz edilmig olUunun kah ve ian, 19/9/1335. Damat F'mit

Valinin ngiliz telile Sadarete yazd ve bu cevaplan ald anla pliyor. Vali telgraf ve ifrelerin verilmemesinden muber olarak (20 / .Eyll) eraf memleket, Belediye Reisi ve erkm hkmetten bir ka zat evine dvet ediyor ve diyor ki: Sadaretten gelen telgraf ve ifreler v~ bilmiyor. ki kuvvet arasnda dsanei memuriyet kabil deildir. MtMr berata msaade edilmesi iin klimandan pahaya mracaat edelim kars a m veriyorlar. Mevki kumandan kenderine diyor d: Gzerghta 3. ve 20. Kolordular da vardr. Paaya mracaat edeceinize zatgahneye yasn. Fakat halk Israrla, makina bana gelerek bana. u telgraf y&aorlar:

www.ceddimizosmanli.net

25. Mohordu Kum&d&zz Kzm- Karabekir Paa Hazretlerine


l

'

Paa fes.aretleri: , Muhaberat tesmiyenin ademi icras ehemmiyeti mevkiiyesi malm olan memlekemigin menafi ve siyasele kabili telif olmadn telkki buyurursanz muha berat resmiyetsin kemkn icrasna msade buyurulmas ve dier kolordu kuman danlarna da bu babda istikfimizm tervici emrinde delelet .buyurmanz selmeti memleket narama bilhassa istirham eylerk.

Eraftan Hac Salih zade

Servet
Ulemadan Hatip zade Emw. KraJMi- ayfeey zade Faik *

Eraftan Barutu zade Ahmet

Eraftan Eyp sade

zzet

Mft Mahir Zehir z&de

Hac Ahmet zade H ahz M ahm ut -

Zht

' Ekserisi Mdafaai Hskmfc merkezini tekil eden' heybete u cevabi


yazrchrm: . V Emram;:. 20/9/1.335

Ttmhmn Hey'eti Muhteremesira

C : Muhaberat tesmiyenin mnkati bulundurulmas hususunu Umum Anadolu . ahalisi. Vilyetler ve Koiofdula' mttefikan taht 'karara almtr. nk ciheti ml kiye ve askeriyenin mercileri olan Dahiliye ve Harbiye Nazrlan vilyat arkiyeyi: t kalbghndan vurmak isteyen iki haini din. ve vatandr. Sadrazam ise bu adam lar kabinesinde tutmakla aym ihanette tamamen mterektir. Binaenaleyh bu gibi hainlerle kafi mnasebet eran, kanunen ve alden her namuslu vatan evld iin farz olmutur. Bu adamlarn din, vatan ve milliyetlerine zerre kadar rahra efkat leri ve kalplerinde hamiyetten cz"! br eser olsa id mtevekkilne ve haiane bir siyasetin kurban olan zmirin namusu ve hayat dman izmeleri altnda inlerken vahi bir istildan henz kurtulan ark, vilyetlerimizi mthi bir plnla bu bed baht krnrn vatann akbeti fedasna uratmak denaetini irtikptan haya ederierdi. Halbuki bu. dinsizler bu zavall millete acmaktan pek uzaktrlar. V alin ve mietis\ inkisar, ve imhas karsnda en ew e! feryad hamasetlerini il edeceklerini ve te uurda btn mevcudiyetlerini ilk safta fedaya hazr olduklarm yakinen bildiim Trabzon halkm hkmeti hazranm irtikp eyledii mthi ve iren denaeti henr lyMye kavramadm grmekle ve din ve vatanm dman parasna satm bir zmrei ihanetin orada vsi mikyasta .zehir samakta olduunu anlamakla cidden mteeHimim. Bugn Aadolumm her yerde ulema, eraf ve her ferdi milletle sewgili padiah arasna giresi ve evketraeabmzn itimad hmyunlarm millet za rarna suiistiml eden bu kabinenin derhal, iten ekilmesini ve yerlerine itimad* h mayuna lyk ve hukuku miiliyeyi temine kadir erbab namus ve hamiyetin getirilesini halifei muazzamndan istirtsam ederken Trabzon ahalii muhteremesinin de kendi feketcnnj ihzara alan adimrei edani ile temasa deil belki evketmeab

www.ceddimizosmanli.net

efendimize hakikaten ve ieryat&nms asmama .almalar selmeti vatan ve millet namma elzemdir- Hkmetin baz. rica lin in de azim servetler mukabilinde bu plm teshil ettikleri tamamile anlalmtr. Bunu kracak ancak ve ancak milletin azim ve iradesidir,, Yanl br,adm 'mebbeden kan alatr, zmir son .dakikasna kadar nailli kuvvetini izhar yerine menafi ve siyasetini temin edecei zannna kaplarak buun' Yunan servetine gark dian bir veli ile aciz ve deni bir hkmetin muhaberat tesmiyesini idame etmekle batm ve mahvolmutur. Faateberu. , Kzm K atebekir

Gece ozbuyuk otat. Cevabm heyet zerinde ve bekleyen halk rerinde pek iyi bir tesir yapm. Padiaha dediim., tarzda mracaata karar verdiMerii bedirdiler.' ' Makina banda padiaha yazlacak imsnsa mzakere ve mnakaa, e d a t a r Samsmdanr^pai#abiB' tideki, beyannamesi ..verilmeye balar.. (1).
Beftm atnei Hmayun '

BugMere Anadoluda seczedei 2uhur olan ahval ve harektn safahat mahal lerinden vrut eden telgrafnamelerden vasl semi ttlamuz olmutur. Bu hal esefi itiraa! zm t igali He an takip edea vekayii fedama ve Anadolu vilyat arkyesi makanem hakknda iaa edilen rivayetin efkr ahalide hasl ettii teessrat neti cesi olup vukuat ve ayats mezkreden bilcmle efrad.1 ahalimizle beraber kalbi mizde husule gelen teessrat pek mik ve hukuku devlet ve mlletin siyaneti emrin de s& snahasl gayret etmek cmlemiz ii pek tabi ise de u an mhimde h kmet ve millete terettp edea vazife, tegebbsata makulei syasiyeye ve ittihaz arya umumiye ile tuhafazai hukuka almaktan ibarettir. Hkmetimin takip ettii siyaset neticesinde zmir feeayii -Avrupa dvel ve mileli mtemeddmesinin m z&n dikkat ve mveddetm celp ile mahalline bir heyeti mahsusa izm ve bitara* fane tahkikata ibtjdar olunarak aszas* medeniyette hakkimiz tezahr etmekte bu lunduu ve Anadolu vilyat arMyesiae dair olan rivayet ve ayiata kar da h kmete her trl teebbsattan fasii kalmmayp zate vahdet! mliyemizi ihll edecek hi bir karar ve tedbir olmad halde dahili memlikte asayi ve inzibat st&tedar ve nfusu hkmeti haleldar eyleyecek her gna harekt ve efrad mllet. Ayninde tefrika ve skak meddi olacak her trl teebbsat devletimizin menafii esasiye ve hayatiyesile kabili telif deildir. Baz kimseler tarafndan memleketin vas'fei hakMyesi tebdil ve gya ahali, ile hkmet arasnda muhalefet vci.du iln edilerek hakkmzda Avrupa efkr;, umumyesinin talit klnmas menafii liye! memleketi klyen renzedar edebilecei gibi blvcuh ayan teessf olan bu hal gt-> mi kanuniye dairesinde bir aa evvel icrasn arm eylediimiz intihabat! da dar tedahr ederek suinn takarrfo etmekte bulunduu bir srada vcudlebet olan heyeti mebasaron da itimaim tavik ve bu yzden hkmetin mkltn tezyid eyleyecektir.. Bugn umum efrad milletimden intizarm hal ve mevkiin nezaketini bittakdtr muhafazai skn ve itidal ve ahkm ve kavanine ve evamiri hkmete temsmii -tiba se memleketin intizam ve asayiini muhil harekttan- ieticab eyle-

Bu beyanname S/Tegrimevveldc yani Ferit Faa kabinesinin sukutundan bir feafte sonra d posta ile geldi. 12 de Harbiye Nazn Sleyman efik immsle.

www.ceddimizosmanli.net

;S:- v . :

rriv.---

isek ve fau suretle katiben sulh mzakeresine dvet olunacak Osmank murahhas lan konferans muvacehesinde milletle hem ahenk olariak Isba. mevcudiyet edebil mekti. Alt bucuk asrdanberi Avrupa muvazenesinde bir mili mhim olan deh etimizin vahdet ve tamamiyetni ve milleti Osmaniyenin vaz haysiyetini temi, edecek bir sulha kariben nailiyetimizi eltaf sphaniyedea mit etmekteyim. Bveti. Muazzamsam hissiyat nsfetkraneleri ve hakikate gittike nfus: etmekte olan Av* ' rupa ve Amerika efkr umumiyesinin itidalperverfii bu midimi tevsik eylemekte dir. Hkmetin her trl miikit dhiliyeden masun kalarak takviyesi, ve memle ketimizin her tarafnda ahkm kavamne harfiyyen riayetle sunufu t&b&mma. mahfa* ziyeti hukuku ahz malimiz olup heyeti hkmetimizin bu baptaki mali bmayunumuzu tamamile rehberihareket ittihat edeceine eminim, u efkr ve mali hali aemin memakimizin her cihetine neni- tamimle sadakat ve hamiyetterfsdes mufcmai olduum, bilcmle efrad milletlimin, -semi ttlana isslisi rade ederim. ,
24/Zilhkee/!337 - 20/Sytl/l335 '

Mehmet &hd&tim

'

21/Eylle gemitik. Bey&nameyi herkes kmu H li padiah i ten haberdar etmeyen stanbul hkmeti, -halka da yc veraaiyor&u. nadoludan yazlan telgraflara ve hususile kolordularn mterek telgraf namelerine padiah beyannamemle cevap veriyorlard. Mevki kumandas* tarafmdan Trabzon valisi hakkndaki mhim u tahMk&fcte bugn ha* berd&r oldum: Vali Galip bey Harbiye Nazn Sleyman efik paaya mteveffa familyasndan ni mnasebeti vardr. Amerikal, miralay refakatindeki nazna olu Turgut valinin hanesinde kalmaktadr. Kabilnenin terki mevki edeceine pek as ihtil veriyor; icab ederse, mevkiifini muhafaza iin ecnebilere dahi dehalet eyleyebilecek tynette oldukfarm sylyor. Muhaberat kat* edilelidenberi telgrafla muhabere etme mitir, Seferberlik ve harp senelerinde m&zul kalarak sanret ekti inden iki taraf idareye alyor. : . Vahmn stanbul e sk irtibatta bulunduu ve mten fcjsFm. k oog -', rem kararlarna tearuz eden Sivas kongresinin baz kararlarndan do lay ila m kadar mteessir bulunan Mdafaai Hukuku ve halk bsbutn tahrik ettiine phe kalmad.. Daha ziyade o muhitte kalmas pek mrark idi. Binaenaleyh edit bir muameleye hak kazanmt. . TaMefhfz dahile allamasna -karar verdim, Esasen Gmhaneye devre gele cek ve benimle grlmek iin bekleyecekti. Ardas&ya vfirudonds tevki? ve bir otomobil ile Erzurum'a sevk iin Halit ijeye "bugn 21/Byll & ifre He emir verdim. Hey'eti Temsiliyeye de m karartm bildirdim. Aacak-ciheti askeriye valileri tevkif ediyor gayias, dahil ve hari iin, arkin olduundan emrin Hey'eti Temsiliyeden icab edenlere verildiM ve eihe askeriyeye mmanaat edilmemesi taranda bana bir teblide bu lunmalarm teklif ettim* Kararm, muvafk buM^klarm, a m ettiim tarzda bir emarle bildirdiler. (Bu, tebM Galip beyin, tavldf olunduu 24/EyIillde gelmitir.) Bu babda Halit beye verdiim e tevMIf

'

:> j S

www.ceddimizosmanli.net

' >ssker niformase yaplmamas ve Ardssada tekilt milliye yapyor fek gsterilmesi idi. Halit bey u-cevab yazyor: 21/9/1335 tarih ve 1525 No, Zata mahsus ifrede emir buyurulan, hususa! Ardasa? da Te kilt?. Milliye mevcut olmakla beraber, ahali vastasile icras imdilik mmkn deildir. Geenlerde Ardasadan gecen Fevzi Paa heyetile g rtrmek ve maksad milliyi bildirmek zere ihzar edilen Ardssa M dafaai Milliye Cemiyeti zlan sz vennisken, tam . heyet gelecei za manda bilsebep korkularndan dalm ve yerlerine tebdili camine ettirfmig zabit ve efrad vastasile ibu emrin suhuletle tatbik edileceini ve fen bafoda merak buyurulmamasm arz eylerim. (1) Bu tevkif emrim Halit beye vermekle beraber 9. Frka kumandam Miralay Rgt beyi, Erknharbi Fahri beyle ^Trabzona memur ettim. Bunlar imdiye ka~ darki btn mukarrerat ve muhaberat ve garkn vaziyetini yakndan: .grmler, vaziyeti iyi kavramlard. Rt bey Trabzona val e Ardasada birikecek vehile hareketini tanzim edecek ve valiye tarafm dan Erzurum'a gelmesini m ig r bir davetiye verecekti Bu suretle ge lirse Ardasada tevkif muamelesine de lzum kalmayacaktr. Gelm ese Halit bey kendisini Kuvvayi Milliye tarafndan, yaplyor hissini verecek -tarzda tahtelhfz gnderecektir. (Erzuram!a gelmesi mmkn olmadm sylediinden tahtelhfz kamyonla gnderilmitir.) Rt bey icab derse 3. Frka kumandanlm deruhte 'edecek, kararghm Trabzona nakledecektir. cab edenleri irad edecek .ve bana pek merbut bulunan Mdafaai Hukuk leyetme Sivasla mnakaa etmemelerini, benim aym meseleler hakknda lzm gibi mlnkasada bulunacam bildirecektir, Ben Erzurumu ifahen, Trabzonu da muhtelif vastalarla teskine urafarken Sivastan, birka imzal su ak telgraf, aldrna:
' Sivm: 20/9/1335-

'

P&r H&trottorbn, Mitatay K&zm v [h-mMzi Talr Bayfimdihr^

ra*a vaz*, vesaik neri ve heyeti temsiiyefiia bugnk eHi zerine sem gnterde' tahadds eden ve esas itibaride bir hedefe tevecch eyleyen mn&kaatm- m&aisessflf gittikse hiss? bir hale vahdeti mumyeyi kknden sarslacak bir vasiyet getirdiini grmekle .ahsen, muteeilimi#. Binaenaleyh mterek ve hayat gayeni &hs ve Msst gibi kymetsiz avamii yznden kaybedilmesi ve milletin, necat ve saa < H etiste fcasri vcut eyleyen cmlemi* in tabiidir ki tevakki olunacak bir esas tekil sdbr. te bunun indir M srf husus 'bir mahiyette fakat btn safiyet ve mv&dastte bu baptaki dnederimt size yazyoruz. Ay m Msle muhakeme olunacana phe yoktur. I msra.ve vesaik meselesi cereyam slHnsa ciddiyet ve muln makiseclaj fonek gayretinde bulunan stanbul hkmeti ve eeaeMlerk dman rklarn iesm

( ) Halit bey neye merak ettiimi. anlam* fakat m vermesine ramen yapmtr. Sasat kendisi si&rmasile rvelverim ekerek caliyi kamyona kym gndermiti*.

www.ceddimizosmanli.net

nuzirleri karsnda evvelce hissettiimiz mecburiyet bugn kalmamtr. - Vekayiseyri tabiisini s-ratle takip eylemi ve btn cihan milletin birliine, azmine ims getirmi ve Cenab Allahn inayetiyle bir hsn tesadf tekil eden Harput, Kasta monu vekayii Dersaadet hkmetinin cinayat mnasebeti resmiyenin kat ilh... gibi briz ve kat vekayide bu azim ve iradeyi bir kat daha tebellr ve il eylemi tir. Binaenaleyh ahsiyeti tannm hi bir suretle aibedar olmam zevatn ismini' gizlemek deil belki milletin iine kartm sylemek zaman tamamen gelmitir.. Bu sebeptendir ki heyet kelimesi e anonim olarak Cemiyetler Kanununa mugayir muhaberat yaparak mevhum bir ekilde kalmaktansa kanuna riayetle mruf ahs larn imza- koymas daha dora ve daha mfittir. Aml ve gayei milli hakknda, salhijettar makaralarn maruzatnn da millete icabmca bilinmesinin mahzurlu ol mas yle dursun bugn iin faideli bulunmaktadr. Evvelce verdiimiz karar ve hile fakat *bo gnk his ve muhakememizle- yalnz Keml Paa hatratnn ancak maksad mukaddesin istihsalinden sonra tab ve ebadii millete tevdiini muvafk, grmekteyiz. Fakat verilen listedeki vesaiki mhimmenin bugn oraca bir bror olamazsa burada iradei milliye ile yaptmz gibi olsun Albayrakla muntazaman, neri suretile efkr umunaiyeye arz ve halkn tenvirini lzumlu ve faideli addedi yoruz. Bu baptaki mterek imzal telgrafnameleri de heyeti temsiliye tarafmdan mzakereye vazolunmu ve heyen de maruzatmz teyid eyledii, grlmtr. 2 Heyeti temsiliyenin sekli hirine gelince; ark Anadolu heyetinm. Garb Anadolu kongresince 'bef ve y olunmas yle dursun, bilkis ma ruz heyet ayan kran, ve tebcil bir muvaffakiyetle Garb Anadolu efkrn tamamen arki Anadolu ile birletirmi ve kendi maksad meruti., dahilinde nizamnameyi synea ve milen kabul ettirmitir. Binaenaleyh alt m messil ile takviye olunan ark heyeti hakikatte biTakis garp tekiltm yeddi ida resine almtr. Mnasebeti siyasiye ve tavizat arziye gibi mesaili mhimme vemesule bittabi nizamname mucibince bu heyetin dairei salhiyeti haricinde olduun dan vrid olamaz, heyet olsa olsa nizamnamede musarrah esasat mdafaa eder vemuztar kalrsa drdnc maddeye istinad eyler. Gerek kongre hali ictimada iken.. ve gerekse heyeti temsiliyenin istiar, mahiyette devan?, eden bugnk mesaisine hkim olan yegne fikir bundan ibarettir. zahat mesrdeden ark Anadolunun., basz kalmad de taayyn eder. Gayet samim olan bu maruzatmn bundan son raki mesaimi* iin nazan dikkate alnmasn rica ve gzlerinizden, per ve arz itiyak ve hrmet eyleriz. sal milliyenin huslpezir olaca su mhim devret mesamizde en ufak br smtefefahmn daha ademi husuln -Cenab. Allahtan dilem.
Hiiorev Rerik

Hseyin R&u

Pek ac ve dorudan doruya bana, gya hissime tebaan yapyonmir rnn gibi bir Mtapi, Bunu Keml Pagann yandrdna ve bilhassa pek sevdiim Rauf beye mterek imza ile yazdrdna kimse phe etmedi Lzm gelen cevab Rauf b ew yleee verdim:
Erzurum . 21/9/1335. Rmai B eyefendi Hazretlerine
Pek samimane olan telgraf kemli muhabbetle mtala edildi Hepimi?; ayni gay<enm ve ayn akn merbutu, olduumuz cihetle birbirimiz lisanndan Sami'miyettes baka bir ey sudur edemiyccel tabidir. Vahdet ve kudreti mterekey* bilhassa, mkemmel tutmak faepirois; ii farizai mutlaktr. kaz ve irad ise hepimi--1

www.ceddimizosmanli.net

2ln hakkt ve vazifesidir. Sislerin hatama gelmeyenler bize tevecch eder, bizim de hatrmza gelmeyen olursa size tevecch eder., Hepimiz birbirimizin hissiyat ve h viyetini pek ak bildiimiz cihetle artk buraya ahs ve hiss hareketten bahsetmek insaf ile nasl telif buyuruldu? 2 mza vaz hakknda Keml Paa hazretleri izahat ile tenvir buyurdular! Bittabi etraf ile ve noktas naktasaa mtala buyurdunuz. Vesaik neri, hakkndaki noktai nazarmza itirk .ediyorsunuz. u halde hatrat mstesna olmak zere dier vesaiiki resmiye peyderpey neredilir. Buna daha e w e ! cevap verilse id der-s hal msaarat olunacakt. 3 Hey eti Temsiliye meselesine gelince: Evvel unu rica edeyim k. bizi an cak te'lif ve tavassut mevkiinde tasavvur buyurunuz. Burada verilen kararda ya plan nizamnamenin tdil ve tashihi salhiyeti olmad halde hi bir mtala sorul madan yaplan tadilttan, haberdar olunca gerek Erzurum, vfe gerekse Trabzon, ciz lerine, bu hakszlktr diye pek an ikyette bulundular. Ve hatt en. mutemet olan. Zeki bey 16/Eylde bunu yle tasvir etti: Henz mrekkebi kurumayan-'nizam*namemiz bugn paralanyor ki bu da ti iin baka trl endieleri- tevlit eder., Zati liyi biraderilerinden rica ederim. cizleri yem de olsanz ne yaparsnz? Daha ilk gn rica ettim ki, tadilta ait kararlar badelistiare yaplsn.' Bendeniz akbeti derpi ederek bu istirhamda bulunmutum. Kzm beye Hsrev beyin yazd ce vapta ise serzenikrane telgraf tbiri ile meskt kald. Mukarrerat ittihaz edilirken, arkadan yryecek akam millet daima dnlmelidir* Bendeniz bunu bizzarar Er zurumda iken ifahen de bir kere ar etmek mccburiyetmde kalmtm. Efkr taz yik e veya emrivakilerle -yrtlemez. imdiye kadar bu noktai nazike etrafmda ne zaman gaflet edilmi ise mutlaka mukabelesini ve cezasn ektik.. Asl a yan nazar olan ds vekayii mhimme karsnda hemfikir iken teferruat umurla bir oHanm lisana getirmeye ve tehlikd. Szime yerine egkle taallk eden fcassusata ham zihin ve vakte meydan verildi, Erzurum ve Trabzon. nizamnamesinin tadil ve tashihine muvafakat etmiyor ve tekiden bendenizi de zac ediyorlar. Bendeniz tekrar meseleyi heyeti muhteremenize arz e beraber sureti hususiyede za braderanelermden, hepimizin kanaati mtereke olmak zere rica ediyorum k ietihad ve kanatlere tevafuk etmeyen hususa!: iin srar yerine erbab fikri selimden olan bu heyeteri telif ve rza elzemdir. Ana samimiyetle gzlerinden perim. 4 unu da aredeyim ki buradan mterek imzalar ile ekilmi telgraf ol mada gibi byle mazbutiyeti rndan karan mterek imzalara taraftar da de ilim. Binenaleyh ledditetkik buradaki mukarre-rattmza msveddesi emsali ve hile rfekamsz tarafndan imzalanm ve yam baisuzdaM odada ahan telgraf memuru da o msvedede grd imzalan vareylemek hatasnda bulunmugtur ki zannederim zatl ilerinin de dier rfekamz ile beraber imza buyurmalarna saik olmutur. KAmm Karabettir -

Eani bey de vaziyeti kavramam grnyor. E m inim kongresi halktan salhiyeti tamme aln yetmi sdan mrekkepti, Verdikleri kararm Sivas'ta, tebdili hakkm kimseye vermemilerdi. Hususile Mus tafa Keml. Paa ve Rauf bey ark halkndan olmadndan, daha ilk Erzurum'a geldikleri gnlerde halkta, bunlazn ark iin sonuna kadar uraamayaeaklar endiesi vard. Bugn bu szleri bir hakikatmi diye benim kulama sylyorlar. Padiaha ve hkmetine karg vaziyet alan fe.al.ki Sivas kongresine .Mutlaka. mutavaat#. mecbursunuz diye hangi.

www.ceddimizosmanli.net

kuvvetle ve ne hakla tazyik edebiliriz. Hususile M o M m m d8rt zfcar $mm da mera ve zabitamn ve efradn ksm kllisi gark halkradandif* Ben arkta valdeti ve bana merbutiyeti ancak teekkl etmi Mdafaai .'Hukuk keyetlerile mzkere ve mnakaa ile teinin etmitim. imdi benim dahi malmatm, olmayan ve aklmn yatmad, bir %e, bir emir sabiti gibi vastai tebli ve tebell mu olacaktm? Fazla olarak heyeti tem* ailiyenin en mesul bir zas idim. Benim ark halk masasnda Sivas kong resinin emirlerini nfaza memur bir insan seklinde grnm kongre.sin de zararna idi. Ben gark halk nazarnda mevMtmin nfusunu kay bedince her ey, her ey muallakta kalrd Kongre de, Hey'eti Temsilij e de, Mustafa Keml de... Ricalarma ramen. btn Sivas kongresi mucibince tek bir kelime yazmadlar. En mhim olan. ark heyeti tem?siliyesi u sekli alacak, Erzurum Kongresi foeysjm.sy3iesi yerine Sivas .kongresinin beyannamesi kaim olacak, ne dersin ,diye bana sormamalm hakkma, salhiyetime tecavzd. Tabi! bea bunu bala dncelerle Mr emrivki suretinde kabule mecburdum. Baka trl telkki eden Mr kimseye de rast gelmedim. te bunun iin Rauf foe^i.aca olarak ika* ettim. 21/Eyll akam Sivasla makina banda konutuk; Mustafa Ke ml Paa, Hoca Raif Efendi, Rauf Bey, Bekir Sami Bey, Vasf Bey, Di y&rhekirli hsan Bey, eyh Fevzi Efendi Sivasta, Ben, Miralay Rt, Miralay Kzm, Miralay TaM beylerle Erknharp sabitlerim Erzrumdft makina banda idik. Selmlatktan ve mtekabil hrmet ve samimiyet lerimizi izhardan sonra padiahn beyamaaesisB mukabil hakm. yem-den padiaha- hakikati hali tekrara bir frsat verdiini Erzurum. ah&lisi kabinenin bilcmle cinayetlerini tekrar etmek suretile padiah. ma ruzatta bulunacaklarm, Trabzonlularn da bunu yapacaklarm ve fe beyannameden haberdar olan merkezlerin de aym mracaatnn muvafk olacan bildirdim., Muvafk grld. Padiahn beyannamesi bu suretle tamim olunmayacak fakat Trabzon, Em inim , Sivas, Samsun gibi ha berdar olan yerlerden cevap verilecek. Veliahd h a file rin in Memleket gazetesinde nerolunan lyihasnn Erzurum ve Trabzondaki gazeteler le n^rounmasm Hey'eti Temsiliye tekid etti. Tebligat yapldm ve Trabzona da telgrafla verilerek neredildiini MdlrdiaL Veliahdn l yihasn Amerika heyetine de verdiklerim z&taahneye verilmeyen telg raftan ve vekay hire tafsiltm ilve- ile vesaiti mahsusa ile gnderdik lerini bildirdiler. Ge vakit muhabereye balamsak. Geee"'yamm getsisti. Mustafa Keml Pasava. da sunu vm m m :
*" -- * - ......... - *

E m ru m ;
I / /1 3 3 S Mustafa Kem Pa&

m htiramafemdan sonra mamztmdur: 19/20 Eylttl geeesi maldsa baads -sl&R msihaberemkm ge vakte kalma,smdaa as barads w*lee@fe eevab*o #sa ede-

www.ceddimizosmanli.net

fSKL&I HARBMZ ' 6 ." ' t eel fikir ve kanaatlerde daibe itinal ilemek ile, tehir edilmiti. miihimmeye bervehiti u33 cevap oluur:
j

S fifr Bas mevadtlr

Bir aynlk fkrimn. buradan ba verm elideki mahzuru azim eden bahis bu* ytmaldu. Byle ismam hasl oldu ise bunda isabet olmayp bilkis bu tarzda bir fikir hal ve vaziyeti pek samimane deragu etmi olan bizlerjn hayalinden dahi ge memi ve geemez. Hassaten mhim semerdcre iktitaf olunaca bir srada selbetl milliyeyi ve vahdeti, mterekeyi daha byk bar arm ve rabta takviye eylemek ve binaenaleyh kongrenin, gaye ve mukarreratm daima bir ekli salimde gstermek-

ssmfaa vataniye icabdr. 2 Trabzon ve Erzurum merkezlerime kongre mukarreratndai bir iki mhim, noktay ictihad ve k&naerile telif edememderinden mtehassil muhabere ve md-* ddyatma gelince bu maceraya bidm seyirci kalmamz ve bitaraf bulunmamz ka* dar basit bir hatt hareket olmazd; fakat takdir buyurulur ki byle bir tavassutu, IM&s, yegne salim bir harekettir. Efkr ve kanaatler zerine ve bahusus sami m ve kymetli bir muhitte vki olacak tazyik ve jcbarrn hi bir zaman msbet ne ticeler vermeyecei phesizdir. kna, her teebbsn esas olmaldr. te cislelinin vazifesi ahengi bozmamak noktai nazarna mtuf bir tahlil ve tdif ifasdr,. Eer evvelce arz ve ricalarm vehile bu kabil mhim bir iki nokta hakknda aa* karreratan evvel Szlerinin veyahut alkadaranm mtalalar emir buyurulsa idi yle bir teebbse de mahal kalmazd, satann. Kongre ise bayramdan bir g evvdL in'ikad' ile beinci gn mzakeratna hatime ve mukarreratm ittihaz eyle mi id i imdi mevzuubahis ve muhtac hal ve telif, grlen iki noktaya gdince: Birisi ark! Anadolu vilyat Mdafaai Hukuk hey'eti temsiiiyesinin yine umum ,acyfet - temsiiiyeye merbut olmalr artile ibkast, dieri de ark Anadolu tbirini kaldrlmas yani unvann tebdil edilip edilmemesidir. Bu mevzularn leh ve aleyfimde uzun boylu bir fikir ara edilemiyecektir. nk son gnlerdeki muhaberat phesiz tahlil buyurulmu olacaktr. 19/20 gecesi olan izahat linizde ark Ana dolu Heyeti Temsiyesinin aynen ibka ve fakat umum heyeti temsiiiyeye kalbedilrdii beyan buyurumufcur. 19/Eyll/1335 telgrafnamesinde ise bu heyeti temsiiiyenin artk kalmad bildirilmi idi ki binnetice (b eF ye ilga) keyfiyetinin bilfiil vukuu grlyor. Halbuki bu heyet temsiliyenin. arki vilyat namna husus bir hviyetinin muhafazasna iddetle taraftar bulunuyorlar. Bundan nidir id fici* leri deta ordu mfettilii gibi bir vazifeye muadil telkki ve tefsir etmi idim. ark mmtakasmm seferberliinde nasl bir kumanda merdi lzm ise Erzurum kongresi nin hikmeti akdi olan ark eyalatia ve Ermeni muhtariyetine kalbi veyahut Sam sun ve Mars t&riMerile ihra ve tazyik hareketi vukuu ile taven ve kejfhea hk meti merkeziyenin terk ve ihmali vukuunda o zaman ark Anadolu ktas bittabi Silen mdafaaya balayaca ve neticeye kadar Garbf Anadolumun ayr decei ci hetle byle bir hakikati muhtemele karsnda ise Anadolu ve Rumeli Mdafaai H u kuk Heyeti Temsiiiyesinin garka m garba mi geecei yeniden mevzuubahis .ol mas icab eder ki her halde tekilt milliyenin. ya arkta veyahut -garpta basz ve mercisim kala candan phe yoktur. te bu bedahet karsndadr ki isrk vilyat hey'eti temsliyesmin fiilen mevcut ve megul ve mesul olmas icabeder. Artk
umum heyeti temsiliye iinde mi yoksa ayn m bulunmal yahut tasvir olunan hakikati muhtemele karsnda amel baka bir tedbir mi ittihaz edilmeli o keyfiyet yeniden muhtac hal ve tetkiktir. Unvana gelince: Birinci nokta ihtiya ve haki kate gre ksuI ve tacdr edildikten sonra kongrenin verdii umum unvan iinde feizzarur eski nam kendi keadine' baki kalr ve heyeti temsiliye vc merkezlerde manzursuz bu ismi tar. Tekrar burada arz ederim ki cizleri heyeti merkeziyelerle keye temsiliyenin arasnda bir mercii tahlil ve muhabere olmasn hi arzu etmiyo~ Fakat sserkestem kilkmd ve kanaatlerim ve harekt vskiasltu mtebayia g5~

www.ceddimizosmanli.net

rncc telif ve teskin cihetim iltizam mecburiyeti oldu ve bu vaziyet ile. geri pek mk bir vaziyette kaldm itiraf "e beraber hararetli bir muhabere ve m-aaka sama ihdas edecei mahsurlar izaleye ve bir ta m hal, ve telif bulmaya hadim ola candan msterihim. Bugn Erzurum heyeti merkeziyesinden bir zat mracaat ede rek bilmnasebe nizamnamenin vki olan tashihatna ve br iki noktasnn da ark Anadolu' kongresinin muhafaza etmek istedii hususiyete mugayir olduunu ve hat t burada Kongre encmenlerinde bin nkiltla tdil ve ibka edilen maddelerin Sivas kongresince kmilea ilga veya tashih, olunmasna muteriz bulundu. Tafsil tn bilmiyorsam da bir kerre gaye iin vahdeti mtereke muhakkaktr. Hal byle iken, ekle, nizamnameye teferruata ait hususatta srar buyurulmyarak noktai telif

.aranmasm. iin selmeti ofimsaa pek ziyade rica eylerim. " v Kmm K am bekh

Bu telgraf yazdrrken 22/EyliiIe girmitik. Ge vakit olduundan ve Mustafa Keml Paaya hitab edildiinden Sivas'ta: makina bandan Heyeti Temsiliyenin kimilen gittiini bildirdiler Telgraf yazdrdktan sonra biz de ekildik. Veliahdn lyihasn Ersurumda Albayrak gazetesine yazlmak ze re 16 Eyllde Hsrev bey Mevkii Mstahkem- Kumandam Kzm beye gn dermiti. 18 Eyllde Hey'eti Temsiliye namna Mustafa Keml imzal ifrede u .yasslyordu: -Lyihadaki (Arz etmeyi bir vecibe ad eylerim) cmlesindeki keyfiyet tetkik ve tahlil edilince cmlesine kadar' olan ks mn tay edilerek bilcmle makama! Jey'at merkeziyeye tamim buyurulmasn rica ederiz. Halbuki gelen ak telgraf gazeteye verilmi ve her kes de okumutu. Hususile bir gazete aynen de dere etmiti. imdi l yihann bandan bir fkray tay ediniz diye nasl tebligat yaplrd. Bu nu Heyeti Temsiliye istiyor demek ise zaten lzm kadar gerilmi asap lar zerinde yeniden bir-messir ilvesi alacakt, Netekm,bunu alkadar larla mnakaada grm ve hey'eti temsiliyeye 19 da u teklifte bulun mutum: Veliahd saltanat hazretlerinin maruzatlarnda silinmesi iar buyurulan ksnn, tayyine bimzakere taraftar olmadk. Zira bu cmle hkmeti merkeziye! .hazirann kulland bar cmle olup veliahd iazretleri bunu Dir girizgah olar ak ele alyor ve bu isnad mantk bir surette rtyor. Gsterilen azmi milliye -ve heyecana tamamile hak veriyor lar. Saniyen bu tarihi vesika Memleket Gazetesile intiar etnr ve bit tabi her tarafa tevzi edilmitir ki bu metni asliyi tadile hakkmz yoktur aleyhimize lie yoktan bir maksad mahsus isnadna yol aar.. Binaenaleyh metnin aynen derci mt&l&asmdayz. Baka bir i'alan. vki olmad, takdirde o suretle neredilecei maruzdur. Kzn Karabekir. Madem k her hangi bir cmle tay edilmek heyeti temsiiiyece mat lup edilmi, n halde neden ak telgrafla aynen' yasyor; madem ki y a l y o r aym zamahda neden bu husus ihtiyar olunmuyor. Aradan iki gnden fazla vakit geiyor, her taraf suretin! alyor, artk unu yasna,
J

www.ceddimizosmanli.net

bunu yaz demek nfus israfndan baka bir ey deildir. Bu akamki muhaverem^Me bu hususa dair bir bahis gemediinden 21 Eyll nsha snda Albayrak lyihay aynen yazd. 22 de yazlm ve bize 23 de vsl olan cevabi ifrede u yazlyor: Veliahd saltanat hazretlerinin lyiha larndaki mruz aksam hakikatte mevcut olmayan ve betahsis harekt milliye aleyhinde yazlm bir ibare olmak cihetiyle tayyi lzumuna bu raca tekiden karar verilmi idi. tara Mreleri. rerine keyfiyet bir ke re daha mzakere 'olundu. Aleyhimize yazlm bir eyin tayyihden ha sl olacak faide mahzuruna galip grldnden, k evvel tay olarak nerine mesa verdi efendim. Hey'eti, Temsiliye namna M. Keml. 21 de Albayrak bu lyihay aynile neretmi bulunduundan yap lacak ey Hey'eti Temsiiiyeye bu yeni hatasn da bildirmekti. Bugn lerde dier mesele de gnlerce mphem, kalm-ve beyhude muhaberelere sebep olmutu. Bunu da kaydettikten sonra her iki mesele iin heyeti temsiiiyeye yazdm kaydedeceim, Heyeti Temsiliyenin 18 de yazlm fakat bize 20 de gelmi ve 21 de yazlm ayn gnde gelmi iki tamimi vardr. Bunlar aynen sirde yazlmtr. Birincisi de Hainlerin yeni bir teebbs caniyede bulunacaklar mevsuken haber alnmtr. kinci.snin nihayetinde ce Byle bir mukateleyi ihzar eden cmleleri, pek* mhim eyler ifade ettii halde, hi izahat verilmemi .ve tamimler ara sna gelii gzel kantnkverm iti Telgraflardan bu cmlelerin ehem miyeti anlalacaktr.
. Sivas.

18/9/1335

15. K olordu Kum&ndanttm&

1 Mllet ve vatan haini Damat Ferit paann 13/9/1335 tarihli stanbul ga zetelerinde grlen Fransz ajans Havas muhabirine vki olan beyanatnda Anadolu vilyatum Dersadetle olan kat' muhaberesi yamaclarn hareketi suretinde gs terilmekte ve eriki cinayeti Harbiye Nazrnn faaliyeti sayesinde gya bu harek tn kaybolmaya yz tuttuu sylenerek na meru kabinesinin mevkiini akimca ha fice kar muhkem gstermeye yeltenmektedir. 2 Mevkilerini bir ka saat daha fazla muhafaza etmek, ecnebi kesesinden biraz daha fazla para almak kaygusiyle yalan sylemekten utanmyan, zat hazreti padiahiyi ifal eylemekten korkmayan bu hinlerin yeni bir teebbs, caniyanede bu lunacaklara mevsuken. haber alnmtr. !e sevgili padiahlarn temas ettirme yen, hakikati halin makam mukaddesi hilfetin gu ttlana vGsuKlne msade et meyen bu alaklar bu kerre de z&t akdesi hifetpeaSerini ifal ile bir beyanname Isdarna altsskta imiler. , 3 Mevkii iktidara mer bir kabine geinceye kadar Dersaadetle mims-eba resmiye mim kati bulunduundan oradan gelebilecek kez trl beyanata asa! ve esas ta. ri ad edilecei pheden varestedir. 4 Her tarafa tamim edilmesi mercadur. Heyeti Temsiliye aamasa MsMgfe Kem@l

www.ceddimizosmanli.net

kindi tossam;

'

S. Kom-u Ktsm&ndeffilism&s Etsartsm Vilyetin,, Erzurum Her&ti mkexyesmeP Am erika^ Cssn&tal H asburd&
f

19/E yll/1335 tarihile Damat Ferit Paga tarafndan Trabzon valisi Galip bey; keficie liman bir telgrafnamede takm takm boleviklerin sevahili Osmaniyeye g gerek Samsun - Trabzon, tarikile Anadoluya dahil olduklan ve binaenaleyh dM& memlekette bolevizm usulnn intiara, tevessnn men5 ! hakknda ne gibi tedaMjr ttihaz edilmi olduu istizah edilmektedir. Bu iann kezbi muhakkak oldu unu milletimize ispat iin hi bir sze hacet olmad kanaatindeyiz. Yalns^ amM milleti baka bir surette gstermek in Ferit Paann irtikb cinayatta &e derece ileri gittiine nazar, dikkati umumiyeyi celb ile iktifa ederiz. Hkmeti mef* keziyenin pek hinane olsa tezvira ile milleti Avrupa'ya' ka*$ ittihama kalkt^, kemli hayret ve teessfle grlyor, Kalb ve vicdanm menafii ecnebiyeye satas fek takm kesatm asl fasl milletimizce mehul bir nam ve bahane tasni ederek mefkrei istiklli milleti bomaa ve milletin leihamd kendi kuvvetile imdiye ka dar hsl ettii tesirat haseaeyi ihlle alt aynen anlalyor. Devletimizin m@* oafii esasiye ve hayatiyetini dmanlarn nsfna imdiye kadar mteaddit defalar ihml ve izl ve dahili memleketle uri ve tefrika ihdasna bizzat nazrlarile ve dman arzuse ibtidar eden, bir heyeti hkmete tekmil Kllet aknen ademi iti mad izhar eylemi iken halen muhafazai makam hrsn ve menafii ecnebiyeyi m dafaa hevesi ue milleti hakk kelmndan mahrum ve padiah muhteremine... an tazallmden memnu braklyor. Dahili memlekette asayi ve inzibat leihamd yo lunda ve her kes ig ve gcnde iken gya asayisizlik bahane edilerek millet ara snda nifak ve mukatele ihdasna alyor. Ve her taraftara vki olan isiriiam&t ve mracaata ramen hl zat evketsbham hazret padiah! milletin nal ve ssstalibinden mechuiyet ierisinde braklyor. Bu derece hinane mekaslde let olatfc ve gayri mera surette millete ecbir ve tahakkm gsteren heybetin hi Mr .mevk& meruu olmad ve milletin kendilerini hi bir surette tanmadm ve ut&um efrads milletin hukuku liyei hilfet ve saltanat ve istiklli milli ile hukuku mukaddes?, merutiyet mdafaaya amde ve ayan emn itimad ricalden mrekkep bir heyeti. .hkmet metalibesinde olduunu Anadolu ve Rumeli Mdafaai Hukuk Heyeti tem siliyesi bu vesile ile bir kerre daha beyan eyler ve btn bu maruzat muhikkaya ramen hkmeti' merkeziydim ecnebi kuvvetiyle memlekette nifak ve mukatele ih zarna fiilen tevessl :gr!d' halde tevelld edecek avakibi vehime e neticei faciama tekmil mesuliyetim byle bir mukateleyi ihzar eden gayri mer hkmet erknna ait kalacam ve milletin kendi mal ve kanaati sadfcasua btn kuvvetli musir ve merbut kalacan tekmil lemi medeniyete iln eyler. 2 Bu beyannamenin en kk makamata v e nevahiye ve kurraya kadar teb lii ve sureti tebli ve netayicinin Heyeti Temsiliye kararile ar# olunur. 21/9/1335 Heybeti Temsiliye namna M ttsia s Kemal

Her iki timimin mhim grlen fkralarm Heyeti Temsiliyeye 20* ?;e 22 Eyll tarihli ifre ile sormutum. 22 tarihlide mtalat yazmtm M aynen yledir: Heyeti Temsiliyeye: Trsbaos tmllsioe Damat Ferit Pahadan bol-

www.ceddimizosmanli.net

geviklik hakknda gelen ifre t e r in e yazlan beyanname geldi: 1 Bu nun nihayetinde muhtemel bir mukateleden b&hs olunuyor. Filhakika byle bir rmkatele ihtimli var m? Yoksa maksad Ali Galip meselesine kyasen hkmeti tehdit ve mesul. etmek mi? Herhangi gk olursa ol sun bu kelimenin General Harferdda Bir mukatele olacak da bunu bu tarzda nlyorlar fikrini hsl etmesinden bihakkn endie edilir. Bu kelime yerine tezebzp veya buna muadil bir kelime konulmas taraftanyun. 2 Bu beyannamenin bilumum kaza ve krraya kadar neir ve ta mimi arzu olunuyor. Memleket ve millet ne boleviklikte ne de Galip beye bu ifreden klliyen bihaber iken byle bir tamimin neri hi yok tan bir phe ve aksi tesir etmesinden korkuyorlar. Binaenaleyh yalnz hey'eti merkeziydere ve valilere tamimini kfi ad ederim. Bu babdaki karar lileri makina banda istirham olunur. Kzm Karabekir. 22 ta rihli cevb 23 de aldm. Bu cevap ta 22 tarihinde yazdm hldaki if renindir. Sormam olsaydm, hi de> haberim olmayacak olan baz vuku at zerine tamim, yaplm olduu, anlald ki aynen udur:
Fevkalde mstaceldir. Sivas: 22/9/1335 .15, Kolordu Kumand&m Kzm Karabekir P&a Hazretlerine C: 22/9/1335 ifreye; stizah buyurulan beyanname hakkmdaki noktalara sra le feervecliti arz cevab olunur: 1 Ferit Paann malm aasnd&n sonra Merzifondan oruma un tedarikine giden sekiz kiilik bir svari mfrezesine kar Bolevikler geliyor dye orum'da bulunan piyade mitralyoz ktaat ve oraya maksad mahsus ile gitmi olan Ankara valisi Muhittin paann tevikile olacak, ahali derhal silaha sarlarak Merzifon yolu zerinde mevziler alinmi ve gelenlerin atele istikbal hazrl yaplmtr. Bu hal baz tedabir ile bertaraf edilmi idi. Tarafeyn birbirinden haberdar olmakszn m u katele olacakt, ngilizler Merzifonda bulunan kuvvetlerini kamilen Samsuna nakletmilerdir. Ora ahalii hristyaniyesi ngilizlerin tevikile boteviklie atfen her hangi bir vaka ihdas edebilirler. Ulukla civarnda ngiliz askerleri baz mevkilerde siperler kazarak, mitraljrzler yerletirerek bolevik ktaatn harektna mni olmaya hazrlanyorlar. Eskiehirde Kumandan Atf beyin ngilizler tarafndan hakaret amiz bir ekilde evinin baslp alnmas ve mevkufen stanbula gnderilmesi yznden gerek mumaileyh kumandann askerleri ve gerek ahai islm iyenin izhar teessr ey lemleri ve Fuat Paann vaziyete hkim olmak zere Eskiehir civarna gitmesi n gilizler tarafndan boleviklik harekt mahiyetinde gsterilerek sebebi taarruz ittihaz edilmesi ihtiml dahilindedir. Btn bu hususat suitefair edileceinden endie bu yurduunuz General KarburdIa pek samim grlm ve kendisi hakikati vazi yetten gh edilmitir. Mevzuu bshig beyanname Dveli tilf mmessillerine ve her tarafa verilmitir. 2 Beyannamenin bhmmm kam re krraya ve cn kk ktaat askeriyeye II

www.ceddimizosmanli.net

kadar aeir ve tamimine grlen lzum Damat Ferit Paann Trabzon valisine bolevikliin Anadoluya girdii hakknda ve buna kar ne tedabir alndm istilm eden tegrafnamesinin Trabzon valisi tarsimdan tamik edilmesinden, neet etmitir. Esasen valilerle heyeti merkeziyeleri tekil eden zevat bu gibi araca inanacak kadar safdil ve gafil olmadklarndan onlara ..kar byle bir beyannameye hi de l zum olmayabilirdi. Maksat Ferit Paann zehirli prcpagandas:nn isl olunmas muhtemel yerlere kadar tenviri efkr ile mukabil tedbir alnm olmak ve mili ete kendilerini yakinen vkf olabilecekleri bu hakikatin hilfnda Ferit Paann nasl irtikb kezbi dru eylediini anlatmaktr. Mtalt maruzaya binanen beyanname nin evvelce istirham olunduu vehile nerii tamimine msaade buyurulmas rica olunur. Heyeti Temsiliye. 3. Kolordu Kumandan

Salhattin

Bu kadar ac muhabere ve mnakaata ramen mhim vekayiden beni olsun haberdar etmemek ve makina bandaki beyanatta haber ve riyorum denilmesine ramen Mdafaai Hukuk Merkezlerine ve valilere ne yazlrsa hemen onlar bana da yazmaktan ibaret olan tarz cidden yapanlar iin iyi olmuyordu. Tabii mteessir oluyordum, nk bilha re aksi tesirat e btn ark mmtakasmda benim uramaklm ta b i oluyordu. Bundan baka, gerek heyeti temsiliye zs olmak ve gerekse kolordu kumandan bulunmak Hem de nasl kolordu ? Kuvvete bir or du, mevkiee Ermenistan ve Pcntus meselelerile alkadar mmtakada ve gerekse bu ilerin cereyanna ilk esasl istikameti .vermek dolaysiyle bunu bir hak telkki ediyorum. Muhitim mteessir oluyordu, nk beyhude sual cevaplarla zaman ve emek heba oluyordu. En mhim mu habereler bu yzden iki gn teehhr ediyordu. te emniyetsizlik mi, in tizamszlk m, lkaydilik mi; varsa yoksa emrivakilerle muayyen br hedefe sramalar yaplyor diye muhitten merkeze hcum eden fikir dal galar ile mcadeleden sanmlard. En mhim islerin esbab mucibesi veya k a fi tarzdaki ekli bir defada yazlmadndan, bazan cevap ge linceye kadar mesele Sivasn arzu etmedii ekilde de vki oluyordu. Netekim Veliahdn lyihas, ilk arzulan vehile, aynen nerolunmutu. Bu hususlar ikyetten ibaret oan tideki ifreyi 24/Eyllde Heyeti Temsiliyeye hitaben yazdm:
15, Kolordu Kumanda$%ltm& Heyeti temsiliyeye:
1 Boleviklk cereyan hakknda garb Anadoludaki vekayiden malmatlar olmadm iin istifsara mecbur kalmtm. Bu gibi hadisat ittihaz olunacak hatt hareketimin kemli shhatle tyin ve tesbitine hir mili mhim olduklar iin evvelki maruzatm vehile her halde vekayiin annda haberdar edilmekliimi istifham ede rim. Mesel hkmet merkeziyenln yeniden cniyane bir teebbsatta bulunacann

Erzurum: 24/9/1 335

www.ceddimizosmanli.net

mevsuken istihbar klnd i ar buyurulmu ve bu babda mahiyeti mesele hak knda tenvir buyurulmaklm istirham klnmken elan bir cevap it buyurulmad. 2 Veliahd hasretlerinin maruzatnn bataki cmlesinin tayyi iar buyurul mu ve Memleket Gazetesindeki asl vehile yazlmasnn mnasip olacam zira Memleket Gazetesile bizim nerettiklerinz arasnda mbavenet ve hk ve silinti grlrse dahildeki husemamzm eline kuvvetli bir silh taarruz verileceini eer bu mtalaya bir ey denilmezse maruzatn aynen neredileceini arz etmitim. Ara dan gn getii halde bir cevap alnmad iin 21/Eyll/1335 tarihile Albayrak bu maruzat aynen neretti. Halbuki gazetenin intiarndan sonra dn akam, hey eti liyenin o cmleyi karmak hakkmdaki kararn tebell ettim. Gazete intiar etmi olduu iin yaplacak hi bir ey kalmad. Bu gibi kararlarn mmkn oldu u kadar sratle tebliini de bu mnasebetle istirham eylerim. Saniyen bu maruzatname buraya ak telgrafla gelmiti. Bu cmle tay edilerek gelmi olsayd o zaman Albayrakta o suretle neredilirdi. Halbuki ak telgraf bir ok yerlere tevzi olundu. Ve okundu. imdi Albayrak tahrifen nerederse gazetenin mevkii hr metini sarsm oluruz ki bunun da mahzuru malmulileridir. Binaenaleyh bu gibi hususa tn daha evvelce ve kpngrece tesbit ve takririnden sonra i*arn rica ey lerim. 'Kzm Karabekir

Veliahdin lyihas 2I/Ey!iii/1335 tarihli Albayrak Gazetesinde ne rolunmutu. Mteakiben Trabzon gazeteleri de neretti. Aynen udur:
Veliahd saltanat seniye devlet necabetl Aptlmecit efendi hazretleri taraf lilerinden 5/evvai/1337 ve I/Tsmmuz/1335 tarihinde hkipyi ahaneye takdim olunan lyiha Memleket Gazetesi nsiai fevkaldesinde maruzatmz olmakla bervechiti naklediyoruz:
Hdpyi mealii ihtivay cenab tcidar azamilerine maruzat? mahsusa bendeammdr:

Menafii liyei memlekete mteallik fevkalfad mhim grdm mesaili bervechi zir hkipayi meali ihtivay cenab tcidarlarma arz etmeyi bir vecibe addeylerim. Ahiren Anadolunun baz akamnda hkmeti merkeziyeyi tanmamak tarznda ba layan teevvatm, celliler devrini andran ekavetin maazallahu tel netayc messife tevlid eyleyecei rnheden varestedir. Keyfiyet tetkik ve tahlil edilince evvel bu halin bilhassa hkmeti hazirann byle buhran engiz bir zamanda idarei umura ademi kabvetinden ileri, geldii ve keza esbab tiyeden tevellt eyledii nmayan olur, Mtarekedenberi merkezi saltanat seniyede ve vilyat ahanede Imubu mmeyi temin ve tatmin edecek bir darei metine ve salime tesis edilme mitir. Umumun muntazr olduu hakk madeletin tesisine ve selmeti memleketin husulne hadim icraat yerine bir takm araz ve ihtirasat takip olunarak halk arasnda tefrika ika ve dav vatann ma hasl mali otan sikak ve nifak pln, ihdas olundu. Umuru idarede devam eden tezebzo ile frkaclk teceddt eyleyen htirasat yknden gnden gne merkezde ve vilyatta mtezavit olan te^ettt efkf mUet necibei osfr'antyeyi en vahrn ve hayret ensrz bir zamanda vahdeti milliye sectvesinden mahrum ve xntaMi tefessh gstermektedir ki bunun madd ve m nevi mazarrat mellirnei muhtac izah delildir. zmir, Edirne vilyetierile vitvat arkye piH her dem rnanr^ tehdit olan flksatnt vatanda kultbu- ahaliyi tatmin ederek tedabiri aibenin itti^a^na mukadderat olunroarnalda beraber ahalinin hukuku milliyelerini muhafaza emrinde yapmak istedikleri mesaiyi vataniyenin

www.ceddimizosmanli.net

hkmete mzahareti miinasebeden mahrum braklmas ve bilhassa zmir lecayiini mteakip ahalide uyanan mdafaai vatan hissiyat necibesinin hsn idare ve tev hidine himmet olunmayarak Dahiliye Nezaretince yamagerlik, cetecilik gibi amii hasise isnadile aibedar edilmesi inkisar kulubu ammeyi bad olduu gibi Sadrazam paann vilyat arkiyyede vsi Ermenistan muhtariyeti tesisi yolundaki beyanat dahi havaliyi mezkrce mucibi teessr zim olarak memleketlerinin ahare terk olunaca zehabm tevlid eylemitir. Bu gibi teessrat ahaliyi hkmet himmetin den kat mit ve necat ve selmet arelreini bizzat taharriye sevk etmitir. Betvechi maruz teessrat ve infialt miiliyeyi teskin ezhan ahaliyi tatmin edecek te dabire tevessl olunmak vecaibi katiyyeden iken bu emri mhimme hl atf ehem miyet olunamamaktadr. Sulh konferansna dvet mnasebetile umum efrad mille te ilka edilen mitler dahi bu kerre teati edilen muhtralar mnderecatmn intdarile Avrupada olduu gibi rehini inkisar olaca ve infilat ve teessrat mevcude nin tezayd edecei bedihidir. Ferit Paann sulh konferansna takdim eyledii muh tra mnas itibarile ayan eseftir. Bil lzum temas edilen harp, tehcir, takti! me selelerinde devlet ve milletin meguliyetim tahfif edecek yerde delil ihml olunarak btn mesuliyetin duu millete tahmiline sebebiyet verilmi ve Rumelide hududa arkiyede ahiren zmirde binlerce katil ve imha edilen nfusu islmiyenin urad fecayi bsbtn meskt braklmtr. Bir fkrasnda ise memaliki ahanenin hercii merc iinde ve muhtac muavenet olduu beyan olunarak mdahelt ecnebiyeye meydan vermitir. Mevzuu bahis olmas icab eden Toros silsilesinin cenubunda milyonlarca Trk meskn ve ekseriyeti zimesi Trk olan Adana, Halep, Diyarbekir vilyetleri ve .Mara, Urfa livalar bulunduu unutulmu ve bu gibi nice gayri mu vafk ifadat ile ele geen kymettar frsatlar idaa ve hatt muarzlarmza kendileri iin faidebah senetler it olunmutur. Sulh konferansnn cevab ise batan ni hayete kadar efrad milletin intibahm dvet eyleyecek bir vesikadr. Tarih muahedatta emsali grlmemi bir tahrikat ile memludur ki Ferit Paa muhtrasnn kaide ve slubu diplomasiye icabat hal ve vaziyete gayr muvafk, ekil ve mahiyeti bu cevab dvet eylemitir. 3 Temmuz tarihli Tan gazetesi de pek vazh bir surette ahvali irae etmektedir. Ve bu surette Avrupann zaten hakkmzda pek czi olan, emniyeti bu kerre tamamen zail olmakla heyeti murahhasmzn Dersaadete izam gibi tarihte emsali namesbuk bir harekete dar edilmesine sebep olmutur. Keyei murahhasmzn bu akibeti sebepten neet ettii tezahr eder. Evvel Ekseri yeti milletin ademi itimadn kazand mteaddit telgraflar ve beyanat e iaa kl nan bir kabinenin reisi olan Ferit Paann o milletin hukukunu mdafaaya salhiyettar olamyaca hatt drtler meclisinde anlalmtr. Saniyen memlekette tezel zln terakkisi, muarzlarn menafii iktizasndan olduundan sulh tehirile bu kar gaaln tezyidine hizmet edilmitir. Salisen bugn mukasememizin tevlit eyledii Avrupa rekabetine mruru zamanla areler taharri olunabilecektir. Binaenaleyh ah val pek vahimdir. Bittabi devlet ve milletin eref ve haysiyeti emrinde derhal ecvebei mnasibe it olunmak veya lzumuna gre teebbsat lzimede bulunmak bu netayici elimeyi dvet edenler hakknda muamelei lzime rasnda teksl edilmemek muktezdir. Muhtraya verilen cevab Devleti Osmaniye hakknda konferansa ta karrr eden hututu csasiyeyi ihsas eylemektir. Trk unsurundan gayri hi bir kavm ve unsurun darei Osmaniyede braklmamas iltizam olunduu anlalmaktadr. n kiaf Osmaniye tahsis edilecek muhiti mahdad hakkndaki imlarla tezahrat mevcude pek ziyade calibi dikkattir. Meselei Osmaniyenin dveli saire menafiine taallukundan dolay daha ziyade muhtac tetkik ve tamik olmasna binaen bir mddet daha tehiri icab ettiine dair konferansn teblii hiri fevkalhad ayan te emmldr. Amerika tarafndan Ermenistan ve Dersadet iin veklet (Manda) talefe edebilmek zere kongrenin reyi istimza olunacann hemen resm bir mahiyette

www.ceddimizosmanli.net

intiar ve talya Murahhas cedidinin konferansa Asyay Osmaniyedeki talya msn&iinden. bahseylemesi keyfiyeti teehhre taalluku itibarile kemli ehemmiyetle tetkik ve teemml edilecek hususa ti. mhimmedendir. Bilhassa veklet mes elesinde hukuku esasayemizin eraiti hilfete nazaran temini mdafaas fevkalhad cay dikkat

ve teemmldr. Konferans memaliki Osmaniye hakkmda tetkikat arnika icra ede ceini dermeyan eylemekte ise de revi ahvale nazaran n edilen prensiplere sadk kalarak hakkmzda muktezay hak ve madeleti tamamen tatbik edeceine intizar -olunamaz mtalasn dayz. Ancak devlet ve milletin muhafazai hukuku emrinde yek vcut olarak gsterecei kudret ve kabiliyet mmknlistihsal olan gayeyi tyin hususunda irsz eyleyecei fetanet ve ryee mukadderatn muhafaza edecei mi dindeyim. Binaenaleyh bervechiti arz edilecek tedabirin bil ifatei vakit ittihaz vcubu kati tahtandadr. Artk menafi ve ihtirasata malup veya bir takm mit lere frkata olarak imrar evkat edilirse dveli garbiye arasnda itilf husulne meydan braklm olaca ve maazallahutel devletin inkisam dorudan doruya teshil edilecei muhakkaktr. 1 Millet ve devletin noktai istinad olan makam muallay hilfeti saltana tn hi bir frkaya mtemayil grnmeyip mevkii blendinde bitarafane muvazene! umumiyeyi muhafaza ve bu suretle yalnz muhtelif cereyan efkr ve harekt umusniyeyi tevzin ve telif eylemek. 2 Bu mhim devrede iradei milletten istina edilemeyeceinden ve bilhassa btn mesuliyeti deruhte etmek akl ve mantka smayacak derecede mhlik ve hatrnak olmasile derhal intihabatn icrasna ibtidar etmek. 3 Frka mnafereti hemen klliyen bertaraf edilerek ve esasat siyasiyesi tenmm etmemi frkalara iltifat buyurulmayarak adl ryeti dirayetle milletin itimadna mazhar tecrbeli ve umura vkf ricali devletten bir temerkz kabinesi tekil etmek. 4 Vaziyeti hariciye derecei kifayede tavazzuh etmi olmasile eshab iktidar w ihtisastan ve ricali devletten bir heyeti meveret tekil ile eraiti hazra dairesin de mmknlhusul olan gayeyi temin edecek sarih ve mkul teklifin hemen teemml ile efkr umumiyei cihaza arz ve bu suretle menafii hayatiyei memlekete mugayir mukarreratn suduruna takaddm olunmas. 5 craat lzimenin serian ifas ve bu hususta mazi ile kat alka etmek we bu suretle bir takm ahvali gayri lyikaya hitam vermek zere aff umumi iln. . 6 Anadolu/da teekkl eden cemiyetlerin metalibatn tetkik edip ahvale gre menafii umumiyeye elverili ve mfid olanlarn kabul ve icras. 7 Ahali arasnda gittike ziyadeleen mnafereti mtekabile! utmmiyenm izalesinde son derece sarf rnakderet ederek milleti islmiyeyi bir kitlei vahide ha line getirmek ve btn cihana- yek emel yek menfaat safaibilazm bir millet halinde grnmek. Bu nukal mhimmenin icrasnda edilecek teksl hafazanallah felketi zimeye sebep olacan zat hmayunlarndan hafi tutmak bir ihanet olacandan bihas be vazife arzna cretyab oluyorum. Olbapta,

Vali Haydar bey 19/Eyllde Paluya varm. 20 tarihli ifresini d8 aldm. Yollardaki tetkikatm drt madde ile gylece yazyor:

21

1 Ermeniye kar umum aym his ve nefretle mtehassistir. Seferberlikte h kmet te ordu da ahaliyi azam iddetle hrpaladklar iin hkmetle millet ara snda bir rabtai samimiyet teesss etmedii gibi herkeste halinden usand iin Ermemden gayri kim gelirse hl aclan unutamadklarndan ve iddetle muhtac ia tirahat olduklarndan memnuniyetle istikbal edecekleri phesiz.

www.ceddimizosmanli.net

2 Kongrenin sebebi itimaim mukarreratm herkes tasvib ve tebcil ediyor. Yalnz akllan erenlerin tilf Devletlerinin kongreleri dorudan doruya aleyhlerin de bir hareket telkki ederek buralar istil ve neticede Ermeniye teslim iin asker sevk etmeleri ihtimalinden korkuyor ve bu korkuya izhar ediyorlar. 3 Hkmetle milletin ihtilaf en ufak kylere varncaya kadar duyulmutur. Herkes endie ile neticeye muntazrdr. Bilhassa hkmetin bu harekt bastrmak iin tilftan kuvvet istemesinden korkuluyor. Esasen ihtilfn bir an evvel halli menfaati umumiye iktizasndandr. 4 Hkmeti muvakkate tekili zahiren tasvib edilse de hi bir yerde mazhar; hsn kabul olmayacaktr. Esasen hkmetle millet arasnda madd hi bir rabta yoktur. Yalnz, mnevi bir rabta vardr. Kitab camiay slm, irazde hilfet tir. Bu irazeyi de koparmamak elzemdir. Vali Haydar.

'

Heyeti Temsiiiyeye muhtasaran bildirdim. Geri Malatya hdisesi bas trlm ise de 13. Kolordunun 17 Eyllde yazp 20 de gelen ifresinde u ma lmat veriliyordu: Maram ngiliz igali askerisi altnda elmas ve Fran. sa igalinin Elbistana kadar tevess etmi bulunmas sebebile Elbistan'n Sivas, Kayseri istikametlerine ve Malatyaya kar vaziyeti mhim grl mektedir. Bu tarikle gelen Miralay (Pepil) in Elbistanla Ergani arasndaki yollarn ve geitlerin krokisini almas ve alevler arasndaki fark tetkik et mesi ve Malatyaya gelirken Elbistan kazasnda alev kylerine urayarak eseha tedarikini tavsiye etmesi bu ehemmiyeti bir kat daha arttrm tr. Elbistann Mara sanca dahilinde bulunmas hasehe ngilizlerin mdahalelerine meydan vermemek iin nefsi Elbistana kuvvet gnderil mesi mnasip grlmemektedir. Bunun iin Aziziye'deki alaydan veya hut Sivastan Grn ve Darendeye mnasip bir kuvvet gnderilmesi ve faal zabitan vastasile Elbistan efkrnn tenvir edilmesi pek ziyade faidei grlmektedir. denilerek o mnt&ka ahz asker emrine mnev ver zabit gnderildii ve Elbistan vaziyetine gre mktezasnn ifas 3. Kolordudan rica olunuyor, bana da malmat veriliyordu. Bunun iinHaydar beyin Svari mfrezesile bir mddet Elzizde bulunmasn mu vafk bulduumdan kendisine de yazdm. Bu hafta zarfnda garp mntakasmda vekayi hakknda kolordular dan alman malmatn mhimleri unlardr: Ali Fuat paann Kuvvayi Milliye kumandanlna tyin ettii A tf beyi Eskiehirde Ingilizler evinde bastrarak tevkif ve sta&buFa gndermiler. Sebep olarak, Eskiehirden bir miktar silh ve cephane karldn sylemiler. (14 Eyllde haber aldm). . Amli milliyeye mhalefetkr olmas cihete Kayseri mutasar rf mm tevkifi ve Sivas'a evki emrolunmu; orum mutasarrf olup Kayseriye becayi eden Sami beyin Kayseriye muvasalatnda tevkif ve Ankaraya evki iin Vali vekletini deruhde eden ahz asker reisi Erkmharbiye kaymakam Emrullah b-eye yaslm. (17 Eyllde). Konyadaki kolordunun yeni kumandam Sait Paa kendisini iyi

www.ceddimizosmanli.net

tanyan arkadalar tarafndan mnasip tarzda mracaatla bizimle bera ber hareketinin teminini teklif etmitim. Bekir Sami ve Hsrev beyler yazmtr. Cevaben Konya5 da be misli talyan kuvveti bulunduunda kendilerinin bitaraf ad edilmesini rica etmi (Hsrev bey yasyor 17 Eyllde}. ' Kastamonu ve orum Sivasa raptedilmi. Ankara valisi, orum mutasarrf, Jandarma kumandam, Kastamonudaki Jandarma Alay Ku mandam ve Telgraf Ba mdr mevkufen yolda imi. Konyada Sait Pa a istifa etmi Harekt Milliye Konya'da kuvvetlenmi. Kabinenin bir beyanname neile istifa edecei husus olarak, stanbuldan renilmi, Ankara ahalisi Eskiehirle urayorlar. (19 da).

21/Eyllde aldm telgrafta, Ferit Pasa kabinesine mutavaafck-r ol duu anlalan Kastamonu valisi Ali Rza beyin millete fciitevMf an vapuriyle Dersaadete iade klnd ve teebbsat milliye aleyhinde bu lunduu tahakkuk eylemesine binaen de, Ankara valisi Muhittin Paann ma,hfzen Sivasa getirilmekte olduu, Heyeti. Temsiliye namna Mustafa Keml Paa tarafndan bildiriliyordu. 22 de Ali Fuat Paann verdii malmat 22 de geldi: ki gne kadar bin kii kadar Kuvvayi Milliye Eskiehir civarnda, tecemm edecektir. Yaptm teebfosat neticesinde Mirliva Hamdi Paa ve maiyeti", bu akam trenle Dersaadete avdet edecektir, Taannt eden Eskiehir mu tasarrfma Dersaadete avdeti in son ihtarname gnderilmitir. ki g Ta kadar- muslihane bir surette Eskiehir meselesinin hal edilecein* den mitvarm. ngilizler kendi aleyhlerine nazar badi olmadka bi taraf kalacaklarna dair vaad vermiler. ' Benim, kolordumun yedi sekiz aylk muhsssesat kolordu veznesinde mevcut, Erzurumun geen sene istirdadnda ele geen sahipsiz eya b yk bir kilise dahilinde rmeye yz tutmutu. Bunlarn bedelini de bir aylk talimin ediyorduk. Aar ve Trabzon rsumat da bize birka ay temin ederdi. Heyeti Temsiliyenin 18 de yazp 20 de aldmz tamiminde: Hi bir suretle stanbula para karlmamas takarrr etmitir. Ziraat bankalar, da stanbula hi bir suretle para gndermeyeceklerdir. Husus ahs para, meselesi bittabi bu kaidinden mstesnadr. Bu iyi, fakat 22 de aldm. Mustafa Keml Paann bir ifresinde..3 Kolor dunun vaziyeti mliyece pek skntda bulunduunu yz bin lira yar dm edilmesini, Heyeti Temsiliyenin de paraya ihtiyac mahsusu oldu und&n, srf makasd milliyeye sarf edilmek zere br tarafa verilen cephaneye mukabil alman paradan gnderilmesi rica edsiliyor, Yz bin lira gndermek gayri mmkn. Dier kolordular da talebe baslarsa be nim kolordum mkil vaziyete decek. Ben geldiim gndenberi kasa mn miktarn stanbul hkmetlinden bile saklyorum. Ve bir sene birtarafa muhta olmadan drt frkam beslemeye urayorum. Silh kadar para da aym' ehemmiyette olduundan her ikisini ilk gndenberi .ler*

www.ceddimizosmanli.net

keten masun bulunduruyorum. Hududun br tarafnda ufak ufak ra hkmetleri tesisile Ermenilerin katliamna mukabil onlan ben de rahat brakmamak iin ralara silh ve cephane ile yardm ediyorum. Fakat mukabil paradan sarfnazar, onlar benden bira da para koparmaya mut tasl urayorlar. Mustafa Keml Paa ve Rauf bey dier arkadalar Erzurumda ekerle beslemitim. Geen sene Rus metruktmdan tonlar ca eker itinam etmitik. Harite eker bir, bir buuk liraya idi, ben sekizde bir fiyatla zabitana rtbelerine gre vererek onlarn terfihlerine alyordum. te farla fiyatla yiyecekleri bedava oluyordu. Sivasta m him, menzil ambarlar vard. Bunlarda her nevi yiyecek ve eya dolu idi. Kolorduyu ikaz ettim. Gerek bunlardan ve gerekse hkmeti mahalliye ferin mal sandklarndaki faizlerden istifade etsin. Bizim muavenetimiz pek czi mmkn olabilir. Heyeti Temsiliyeye de benim yaptm gibi yardm etsin, maahaza stanbuldan bir hayli parann Mustafa Keml Paaya gnderildii de malm idi. Hatrlattm. stanbul hkmetinin te merrt ettii bir zamanda paraszlmzn yuu her halde iyi bir ey deildi. 23/Eylde aldm bir telgraf 22/Byllde Hey'eti Temsiliyenin pa diaha yeni bir mracaat idi. Bir sureti Ceneral Harbur&a verilmek zere bana tebli olunuyordu:
f

Hkipay meali ihtivay, hjtfetpenshiye

evketpenah efendimiz:
Kullarn hkipayi hmayunlarna tekrar arz hal ve hakikate saik olan sebebi foa heyeti hazrai vkelnn ketml hakayikle z&t ehinahilenne m'z ve ilm ettii vehile bir emeli na mer deil milletin metalifoi mhikkasdr. Mkerrer istirhamatanzn kabinenin desti hyanetle seddei seciyelerine arzna mmanaat edilmesi mem leketin ve tabai sadkai hmayunlarnn sararna telfi! napezir bir hesap kayd ve tekil ediyor. Bu kerre Ferit paamn mdellel mtalat ile tryata tebli edilen beyannamei hmayunlar muhteviyatndan dahi pek brz anlalyor H milletin mali ve mekasidi meraas kabinenin irtikp edip fiilen .ve vesaik ile Sabit harekt haiaaneleri zat akdesi hmayunlarndan mektum tutulmutur. Ferit Paann, zat evvekmeap ehriyarlerine muhalifi hakikat manzatta bulunmak suretile millet ve vatana kar irtikp eylemekte olduu ihaneti tasniden ekinmedii de kemli teessr le grnmektedir* Tarihin hi bir safhai ihanete mikyas olamayacak bir cinayeti ahaliyi yekdieri aleyhinde iva ve milleti ihtrasat ecnebiyeye feda eden bu kabinefiin arzuyu mill hilfnda olarak mevkiinde kalmas pek byk felketler celb ve ihb&t etmektedir. Btn cihan mlk hmayunlarnda skn ve asayiin mtercimi iken vilyetlere ekilen tegrafnamelerle br taraftan aairi mutiay efrad ahali zeffine tevik ile beraber memaliki ahanenizin herc merci iiasde ve muhtac muavenet olduunu resmen beyan ederek mdahale! ecnebiyeyi dvet eyleyen dier cihetten vi layat arkiyede vsi bir Ermenistan tekiline ve Toros silsilesinin cenubunda kin yerleri terke amde bulunduunu ifade ile dahili ve haric dmanlarmzn malini tervi ve tatmin etmek isteyen bir kabinenin mevkii iktidarda kalmasn zat mlk hmayunlarnzn dmanlarndan baka hi kimse arzu etmes. Paris Sulh konferan snn mebuslanmzn intihabatndan ve meisin. inikadmdan e w e ! Trkiye hakkn

www.ceddimizosmanli.net

da ittihaz karara balamas muhtemeldir. Milletin itimadna mstenit olmad dveli itilfiyece de malm bulunan Ferit Paa kabinesinin bu suretle resi idarede kalmas murahhaslarmzn konferansa dvet ve kabul olunmamasn kabul halinde de evvelce olduu gibi bu defa da tard ve iade ile aleyhimizdeki hkmn teblii ile ktifa olunmasn istilzam edecektir ki bunun neticesi olarak zuhuru tabii olan fel ketin milleti bsbtn dar yeis edeceini zat ahaneleri pek iyi takdir buyuruyor lar. Binaenaleyh memleketi siyaneten Ferit Paa kabinesinin hemen skatile itimad umumiyeye mazhar zevattan mrekkep bir kabinenin tekiline msaadei ehinahiierini btn millet namna niyaz ve istirham eyleriz. Olbabda ve katisi ahvalde emru ferman hazreti tscidan azamilerinindir, 22/9/1335 Hkipal ahaneye vukubulan maruzat sureti beray malmat maruzdur, Anadolu ve Rumeli Heyeti Temsiliyesi namna Mustafa Kemal

23/Eyllde 3. Kolordu Kumandan Salhattin


yardc

bey u ifreyi yaz.


Sivas 23/9/1335

15. Kolordu Kumandanlna


Btn millet nazarnda tahakkuk eden efali cinyatekranesine ramen hk meti hazirann erbab namusa terki mevki etmeyerek ngiliz mzaheret ve muavemetile mukavemeti msellehaya teebbs etmesi ve hatt taarruz! bir harekete ge mesi ihtimaline kar Kolorduca tedabiri lzimeye tevessl edildii gibi Ulukla Kayseri yolunun setri iin bu istikamete kar kuvvetli bulunmas 11. Frka ku mandanlna yazlm ve Ankara-Eskiehir istikametinin setri iin 20, Kolordu kumandanlk vekletinin nazar dikkati eelb edilmi olduu beray malmat maffu&dur, 3. Kolordu Kumandam

SaJh&ttin

13. Kolordu dahi 20 de aldm ifrede teyakkuzunu gsteriyordu. Brnlar Heyeti Temsiliyenin Hkmetin yeni bir teebbs caniyede bulunaca tamimi ile daha ziyade ehemmiyet kazanyordu. Ben drt frkamla zaten her tarafa kar hazrdm. Bir frka (3) Trabzon mmtakasnda sahile ve sahildeki Pontuscu ramlara kar, iki frka (9 ve 12} Pasinler ovasnda Ermenilere karg ve icabnda her tarafa karg elde* dier bir frka da (11) Van-Bayast-Karakse mmtaksmda Ermenilere krtik hdiselerine kar. Nasturere karg Simko vesair civar airet ler,, Ermeniler! igal iin de bir ok ralar faaliyette idi. Herhangi bir tecavz balangc halinde derhal Ermenilere taarruzla bu tehlikeyi ber taraf etmek esas plnmd. Btn istihzaratm bu gayeye mtevecciti. Cenuptan bir taarruzun Malatya hdisesini yeniden birlikte srkle mesi ihtimaline kar, svari alaymn bir mfrezesi Elzizde bulunuyor du,, Fakat bunu Krtlere byk bir kuvvet olarak iaa ettirmitim. Kuv-

www.ceddimizosmanli.net

vei umumiyenin yz bin sng olduunu iaa ediyordum. Bunu Kiirter seksiz kabul ettii gibi, (Grcler) de geen seneki istillarmzn dima' 1 arndaki kuvvetli Merinden, ihtimlden uzak grmyorlard. Gelip ge en ecnebiler, kontrola memur ngilizler, hatt Ravlinson dahi bu kadar bir kuvvet toplayabileceime ve halkta bu kadar silh bulunduuna inan mt. nk ngiliz usul bir eyin doruluuna inanmak iin en az be kigiden muhtelif yerlerde muhtelif kimselerden ayn suali sorarlar. Ben ona be deil, belki be yz kiiden, seksen bin, yz bin rakamlarm iitrmitim. Hatt malm olan yz bin tfein Rus ordusunun inhillinden dolay mevcut olduunu, aln olmyan daha ok miktarn buluna bileceini de Harbi Umumiden evvel, arkta herkesin bir silh olduunu bildiinden kabul ediyordu. te ben arkta mevcut drt frkamla, bunla rn drt misli glgesile, dahilde, harice karg pek kuvvetli idim. 25/Eyllde Erzuruma gelecek Harburd Heyeti de bu dalgalar daha bir ka gn evelindenberi duya duya gelmekte idi. Bugn Trabzondan gelen ve Heyete intizar eden bir Amerikan kaymakam da Erzurumdaki canl ha yat grerek ve malmat toplayarak Harburda muntazrd. Bu da Gene ral Harburda yaman malmat verecekti. Erzurum kalesinde ufakl bykl her cinsten yzlerce top, binlerce cephanesini herkes gryordu. Bunlann kamalarnn elimizde sakl olduunu en ziyade alkadar olan Ravlinson da tahkik etmiti.... Harburd Heyetine Ermenilerin mezalimini vesaikile birlikte hazrla tyordum. ingilizlerin Ermenileri nasl tevik ettii de tafsen mevcuttur. Bunu aynen hatratmda kaydedeceim. Harburd Heyeti hakkmda 22/ Austos/1919 tarihli (Temps) gazetesinde u malmat yazl idi: Ameri kan kuvvei seferiyesi erkn harbiye reisi Ceneral Harburd Amerika reisi cumhurundan gelen talimat zerine Ermenistan ve Maveray Kafkasya, y tefti iin bir heyet riyasetinde olmak zere dn Parisi terketmitir, Ceneral Harburd hey'eti dier bilcmle heyetlerden ve halen Ermenistanda ve Maveray Safkasj^adaki tekilttan bsbtn bakadr. Bunlar oralardaki bilcmle ahvali tetkik edeceklerdir. Un Mission americaine en Armeine. he Majr general James. G. Harboard, ehef de etat-major general du corps expeditionnaire american, a quitts Paris lier*. la tete dune nission envoyee en Armeine et Transcaucasie, sur les instruction du president des Etats-Unis, Transmises par le sous-seretaire dEtat Polk. La mission du general Harborud est distincte de toute antre mission ou organdsation se trouvant actuellement en Armeine ou en Transcaucasie. Le general Harboard exsaminera les question... Hakikaten imdiye kadar aldmz malmat ta Amerikallarn Er menistanda, Grcstanda vsi mikyasta ocuklara ve kimsesizlere yar dm ettikleri, ve binlerce ocuklar himayelerine alarak besledikleri ve talim ve terbiye ettikleridir. slm ocuklarnn da bunlar arasnda din ve .milliyetlerini kaybettikleri ve hristiyan isimlerile vaftiz edildiklerini ni biliyorduk., Balassa Ermemle re Ingiliz ve Franszlarn esleha ve mhim-.

www.ceddimizosmanli.net

mata, Amerikallarn da eya ve mualece cihete hesapsz muavenetle rini de biliyorduk. Daha mhim bir bildiimiz de sene bamdan.beri Trklere yardm edeceiz diye bir talan Amerika memurlarnn her taraf ge zerek bol vaatlerde bulunmas ve her yerde Trk misafirliinin ikram ve hediyelerine bir kuru teekkrle savuup gitmeleri idi. Bunlarn da Er meni muhtacyni aradklar ve halbuki gayri muhta dahi Ermeni bula maynca savuup gittikleri grlyordu. Beeriyet, insaniyet, Adalet gibi szlerin henz kalpazanlk devrinde olduunu ve her milletin kendi kan iin holanmad, daha dorusu siyasetine, engel olan baka milletlerin alar, plaklar elinden son lokmasn, son eyini almaktan da hayvani lezzet duyduunu; kuvvetli yumruk ve politika yni entrikann bir milletin yaamas iin yirminci asrda dahi yegne istinadgh olduunu herkes ibret gzyle gryordu. te bsbtn baka olduu iln olu nan Harbord heyetinin de ot yiyen, plak gezen bir nesle imdada de il, ahvali, yani yenilir yutulur eylerden midir diye bu mmtakalarda ya ayan zruhlar grmeye geldiklerinde,' hibirimizin phesi -yoktu. Bu ka naatle Harbord. heyetine yediden yetmie kadar Erzurumdaki Trk var ln gstermek iin hararetli hazrlanyorduk. stanbul kaps haricine azametli ve zarif sadrlar, envai spor meydanlar (Futbol, cirit, bisiklet, kou, gre, oyun... her ya iin) hazrlatyordum. Bftgn 23/Eyllde sa bk ordu kumandan Halil Paa (Enver pagann amcas) y (Demir Ali bey) nanile ve Nahcivanl byk han refakatile Erzurumdan Nahcivana yola kardm. Halil paa stanbuldan firar ettikten sonra Sivasta Mus tafa Keml Paa ile grm, dahil vatanda bir vazife verilmesi mah zurlu olduundan, vesatetimle arka gitmeye karar vermi, birka gn evvel Erzuruma gelmiti. Halil Paa ile Harbi umumi bidayetinde, birer kuvvei seferiye kumandan olarak, vsi vazifelerle stanbuldan ayrlm tk. O imal randan Kafkasyaya, ben Tahran zerinden Afgsistan ze rine gurbete kmtk. Daha memleketimiz dahilinde muhtelif emirlerle dne dolaa birer frka mahiyetinde olan kuvvei seferiyeler evvel Rus cephesine, sonra da raka gitmiti. Halil Paa (o zaman bey) ran dahi linde Rumiyeden ileri geememi, ben se salisen Halepten Badada gi dip gelmi, nihayet Halil paa ile Ktlemmare muharebelerinde tan mtm. Ben Ordu Erkn Harbiye Reisi o Kolordu Kumandam, ben kolor du Kumandan o ordu kumandan olarak bir buuk seneye yakn birbiri mizi tanmtk. Halil Paa eesnr, fakat makamnn icab ettirdii ihata ve ar balirtan uzak, pek hovarda merep, irete mnhemik, maiyetiyle laubai bir kumandand, linver paa ki binbalndan beri pek yakn bir arkadamd ve Manastrda ttihat ve Terakki tekiltm birlikte yap tmzdan her haline pek yakndan, vakftm hayatnda Napolyonu pek taklit ettiinden, onun yapt gibi kardeini paalkla Karkaslara; Amcasn Ordular grubu kumanalgyia btn arka kumandan yapm ve nafa mesleinden babasn dah paa yaptrmt. Bu tafsilt buraya kaydetmekten maksadm Hali! Paann bu kerrc bana yapt pek m-

www.ceddimizosmanli.net

him bir tavsiyenin aleyhinde fena bir fikir hsl etmemesi iindir. Halil Paa Erzurumda benim misafirim olarak kalmt. Yannda bir sabit ar kada vard. Azarbeycana geerek oralarda yaamadan baka arem kalmad diyordu. Kendisine gzel bir zer kyafeti ile ayan itimad bir arkada buldum. cab eden muaveneti de yaptm ve u tavsiyede bulun dum: Halen Azarbeycanda msavat hkmetinin vaziyete hkim ol duunu, kendilerine bir ka haber gndermeme ramen, Trkiye lm tr diyerek bize nakden yardm etmediklerini, halbuki kuvvayi milliye mizin behemahal mstakil Trkiyeyi yaatacan, erge Ermenileri eze rek Kafkaslara hkim olacamm, Azarbeycan veya Ermenistana itilf kuvvetleri sevkiyat grlrse kpr ve tnellerin tahribini ve esleha ve mhimmatn yama edilmesini, boleviklerin de yaknda Kafkas aaca na phe etmemelerini, bunun iin vakit ve zamanile boleviklerle irti bat ve anlamalarn, ngilizlerin Kafkaslarda yaknda yalnz szleri ka lacam, icab edenlere anlatmas ve boleviklere Arpay boylarnda it tisalimize mni olmamalar. Halil. Paa bu zemin zerinde alacam vaadetti. Fakat o da bana pek garip bir tavsiyede bulundu: Buralarda beyhude ne urayorsunuz? drt vilyet ne verirlerse btn arkada lar ekilin orada toplanarak Trkln bsbtn silinmesine mni olun. Krtler bir bel, Ermeniler dier bir bela, brakn keratalar birbirini ye sinler. Buradaki didinmelerimse acyorum. Bu kmaz bir i! Halil pa a bu szleri sylerken aykt ve cidd idi. Fakat ben yakndan tandm iin byle mhim kararlan aklna gelmeden azndan drdn bilir dim. Bunlar iitenler kani olmulardr ki stanbul hapishanesinden Batum?daki Nuri paann firar annda kamas tesadf garibi ile Nuri paann 1 cumhuriyeti teklifi ile Halil Paann bu daha garip tavsiyesi farkna varmadan bu vahim fikri zerketmek veya Trkiyeden ayrlacak farkta yeni bir sergzet aramak iin ngilizlerin yeni bir eytanldr. 23/EyIiilde Heyeti temsiliye namna Keml Paa Trabzon valisinin derdesti iin teklifim vehile tebligatta bulundu. Dier bir ifresinde de yine Halit beyin Trabzona memuriyetini tekrar rica ediyor ve Asabi" yltabia olduunda mahzur gryorsanz Trabzon'un Islh neye ve ne gibi vastaya mtevakkf ise dorudan doruya taraf devletlerinde it tihazn istirhamla iktifa ederiz. diyordu. Valinin tevkif ve Er&uruna gnderilmesi iin Ardasada her ey hazrd. Vali 21/22 de yazp 23 de bana vsl olan ifresinde sadrazamn tel graf ve ifresini vermediimden mteesslren diyor ki: Evet pasa hasret kri, samimiyetim cay bahis ve tereddt deildir. Namus ve vicdanm ve asrardanberi ailece nam nimetini' yediimiz lli Osmana sadakatim ler neyi emrederse andan gayrya ittibam da mmkn deildir. Mte akiben stanbul ile anlamamakla tavassuta alyorum. Tarafeynin hesap ve kitabna muvafk bir netice istihsali mmkndr. Ayn 24 imde Gmhaneye muvasalat edip Eylln sonuna kadar orada kalacam tekrarla herhalde mlakat seniylerme a m itiyak der ve teyidi ihtiram

www.ceddimizosmanli.net

'

eylerim. Galip bey Trabzoa valisi sfatile ,son ifresini, aleyhinde son bir sohbet olmak zere, yazm bulunuyordu. Nazarnda millet, kuvvayi mil ye vesaire yoktu. Yegne dnd padiaha sadakatti. Bu uurda her eyi yapacan ak sylyordu. Trabzonun elimizden km vaziyeti yoktu. Sivas kongresinin imdiye kadar izah ettiim ni karar ve Mus tafa Keml pagann makina banda mtehakkim vaziyeti kendisine kar bir vaziyet ihdas etmiti.. zzet ve Servet beylerin aleyhdarl uyandrd hakkmdaki kanaatinin yanl olduunu 18 Eyllde Belediye Reisi, Mdafaai Hukuk Reisi imzal telgraf da gstermiti. ' Halkm endiesi u olduu anlalyordu: ttihad ve terakki frkasn dan muber olanlar ve muhaceret esnasnda hkmetin hi bir suretle muavenet ve limayesine mazhar olmayanlar ve sabkan murahhas mes llerm sui idare ve muamelelerinden' dilgir bulunanlar son harekt ttihat ve Terakki manevrasna hamlediyorlar ve mezkr frkaya mensupServet ve zzet beylerin murahhas intihap ve heyeti temsiiiyeye za ol malar, her iki kongre riyasetini Mustafa Keml Paa, riyaseti saniyesini. Rauf beyin ihraz eylemesi, mebus namzedi, intihabat vesair mevzularda kongre tamimleri halkn teredddn ve ahs menfaat veya frka maksad ile istihsaline vasta ve let olmaktan korkmalarm mucip olmutur. Ev velce Erzurum kongresi mukarrerat hakknda fikirler beslemi iken, imdi bsbtn baka bir esasn meydana gelmesi Servet ve zzet beyleri de matlup faaliyet mevkiinden drmt. Dehetli ittihat dman olan, valinin de stanbuldan ald ve padiaha sadakat hislerinin de inzimamile halka bu kabili hazmolan zeminde telkinler yapmas ve hepsinin top lanarak Mustafa Keml paaya aleyhtar bir ekil, hsl etmesi marn ileyhi her dem mteessir ediyor ve Halit beyle ifreli muhabereler yapa rak uzaktan zan ile istedei icraat Halit beye yaptrmak istiyordu. 24/ Eyllde Heyeti Temsiiiyeye unu yazdm:
3. Kolordu Ku^jmdanma
Heyeti temsiiiyeye;

Trabzon muhitini yakndan tefti ettiim gibi oradaki cereyan da daima takip-* etmekteyim. Evvelce de bilmnasebe arz ettiim vehile cereyan milliyi idare ve idame hususunda bendenizin meslekim evvel halk tenvir ve irad etmek ve fik ren ve ruhen bu cereyana kanaat ve samimiyetle balamaktr. rad ve ikna vazi fesini yaptktan sonra yine temerrd edenler grlrse u halde bir maksad hasis peinde koan m d unlar olduu tamamen tebeyyn etmi olacandan onlar da lyk olduklar muameleye maruz kalrlar. Pek byk tecrbelerle tahassl eden bu, prensibi aynen Trabzon muhitine de tatbik ettim. Bir mddeti muvakkate ahvale nigehban ve icabnda hkim olmak zere dokuzuncu Frka kumandan Rt beyi Erknharbile birMkte ve 3. Frka kumandanl vekleti ile Trabzona gnderdim. Mumaileyh kararghm Cevizlikte tesis ile idarei umur edecektir. ki senedenberi kendisini yakinen tandm ve neeabet ve metaneti ahlkiyesini pek ok sevdiim Kaymakam HaMt beyi u aralk Trabzon muhiti iin mnasip bulmam. nk Trabzon vsati w stanbulun entrikalarna kurbiyeti dolaysyla orada pek byk.

www.ceddimizosmanli.net

? ' I

bir ihtiyat ve basiretle i grmek ister. Halbuki Halit beyin asabiyeti mizac cmlece malmdur. Biz Halit beyden ancak bir harp ve darp samannda lykiyle isti fade edebiliriz. ngiliz telkkisine gelince, cizleri mmkn olduu mddete aikr ve madd br husumetten itinab tercih ederim. Binaenaleyh bu ve bu gibi esbab ile Halit be yin o havalide imdilik mtenekkiren kalmas lzumunu arz ederim. 15. Kolordu Kumandan

Kzn Karabekir

.
t|:

24/Eyll sabah Trabzon valisi Galip beyle frka kumandan Rt bey Ardasada mlki oldular. Vali beyin yannda alt adam varm. 24/25 gecesini Gmhanede geirmek niyetinde imi. Tehiri hareketi iin bin dikleri kamyon krdrlm. Erzuruma gelerek grmekliimiz hususun da Rt beyle gnderdiim mektubu o k u m u , gelemiyeeein sylemi vebenimle makina banda konumak istemi. Halit bey .bu malmat veri yor ve muhaberenin altya kadar temdidile plnlarna yardm edilmesini rica ediyordu. Muhabereye ge balamak suretile grtm. pheye d memesi iin yanma Erzurum valisini de aldm. Galip bey Erzuruma izin ' siz gelemeyeceinden, her halde benim Gmhaneye gelmekliimi yas yor. Akibet 8,15 sonra da Halit bey bizzat valiyi tevkif ve kamyonla rnah'' fzen Erzuruma yola karyor. eref ve haysiyetinin muhafazasn da tekeffl ediyor. Bu hususta icab edenlere ben de emir verdim. 25/Eylide leden evvel Ceneral Harbord riyasetindeki Amerika hey'eti' Er-, zuruma geleceklerdi. Bu heyet geceyi kasabalarda geirmeyerek hari te akta seyyar karyolalarnda geiriyorlarm, yanlarnda fotoraf ve sinema makinalar da varm. Dn akam Mamahatun'dan gemilerdi. Bir Kaftadenberi hazrlmz bitmiti. Mkemmel taklar, adrlar, all ye illi bayraklar uzaklardan fark olunuyordu. Btn halk atl arabal, yaya bu vs meydanla toplanm ve toplanyorlard. Ktaat, mektepler, iki bando, mill mmkaiar etrafa byk Mr gurur ve srr datyordu. Ko lorduca tertip olunan merasim program Kolordu matbaasnda tab ve tev,zi olunmutu. Program:
Ceneral Harbord cenapisrntn riyasetindeki Amerika Hey eti muhteremesmm istikbal proramdr.
stanbul kaps haricinde Tayyare hangar civarnda ihzar edilen adrlarda

Kolordu kumandan paa hazretleri tarafmdan ay ziyafeti, bu esnada


fehit 2 3 4 5 6 yavrulan) tarafmdan arklar, idman oyunlar ve mmka, Cirit ve at oyunlar, ' Futbol. Mill oyunlar ve pehlivan greleri. Avdet. le yemei kolordu gazinosunda.

grbzler
.

Ben otomobille heyeti (Kez) kynde karladm. Birlikte merasim

www.ceddimizosmanli.net

mahalline geldik. Heyet 3 ceneral olmak zere 17 kii 13 de ofr, fo toraf, sinemac gdbi maiyet var. Harbord heyetine bu miazzam man zarann hsn tesir ettii grlyordu. Fotoraflar almyor, sinema iliyordu. ehit yavrular tarafndan mnasip bir ka szle buket ve rildi. Mektepler de ayn ayr bu merasimi yaptlar. Halk tarafndan m essir* nutuklar sylendi. Btn szler, buralarn hkimi biz Trk'leriz; asrlardan beri byle idi ve nihayete kadar da byle olacaktr. adrlara dnlecek yerdeki takn yannda grdkleri bir manzara kendileri iin canhira idi. ki Erzurum genci ortalarnda byk bir levha tutmu lard: Vilson Prensipleri Madde; 14 Bu trke kendilerine izah edilin ce teessrleri his olunuyordu. Levha kendilerine hediye edilecekti. G rlen bu eylerin fotoraf ve sinemalar almyor ve Amerikada bu varl ve bu levhay gstererek lehimize alacaklarm sylyorlard. adr lara geldik, burada yzlerle hanmn da bulunmasna pek ziyade hayret ettiler. Harbord bana dedi ki: Mhim bir varlk gryoruz, fakat iti raf edeyim ki Trkiyede grdmz bu ilk manzaradr. inde bulun duunuz felkete ramen Trkler uykuda kanaatile dolayorduk. Mmtakanzda grdmz manzaralar bizi hayrete drd. Mill merke ziniz olan Sivas bale uyuyor. Ben bu szleri hayretle dinledim. Mhim bir heyet, phe yok ki mill kuvvetimizi grerek Amerika namna ve belki de cihan namna bir karara mntefni bir kanaate sahip olarak dola yorlard. Ne kuvvetimiz varsa neden gstermiyorduk. Hi olmazsa Mr halk kalabal ve bir halk feryad... Generale cevap vermi olmak iin dedim ki: Ceneral hazretleri bu mmtakamn bir Ermenistan mesfelesi karsnda dvas var. Halkmz, bu dnyada yalnz merikallafln verdii szde durduunu bildii iin Reisiniz Vilsonun sz zenine hakkn silhla mdafaadan vaz gemiti. Fakat onun da suya dt n grdndendir ki yediden yetmie. kadar harekete gelmilerdir. Bu millete tahakkm olunur mu? Size bunu gsteriyorlar, ihtimal geri
mmtakalar buna ihtiya duymamtr. Harbord muhtelif sahalardaki hareketleri grdke hayret ediyordu. Dedi ki: Hudut zerinde dalar arasnda byle bir varl hatrmza bile getirmemitik. Bu byk bir kuvvet. Amerikallar birbirlerile ngilizce gryorlar, biri dierine grd daha canl hareketi gstererek hi bir hareketi karmamaya alyorlard. aylar itik, pastalar yedik. Her hareketi kendi saha snda grmek iin muhtelif bekleri dolatk. Ls oyunu, Erzurum oyu nu, pehlivanlar, cirit kendilerini ziyade alkadar ediyordu. Lisan bilir zabitler btn aralarndaki mklemeleri dinliyorlard. Hepsi hayretle, biz Trkleri Trkiye seyahatinde dahi tanyamamz, bu mthi bir kuv vettir, hanmlar bir yere kmazm, Amerikallar sinemalar grsn de inansn gibi takdirkrane konumalar. Buradan otomobillerle ehrin asrlk Trk bidelerim dolatk. Bakanyo medresesi, ifte minareler, i kale ve saat kulesi, Ermenilerin ya kp ykt yerler, canl bir mze gibi muhafaza olunan iinde yanm

www.ceddimizosmanli.net

insanlarile karlkl byk konaklar... Tr koa ve Ermeni mezalim! hakknda canl levhalar grld. Yemei kolordu gazinosunda yedik. Pek mkemmel tezyin olunan gazinoda Trk ve Amerika bayraklarnn apraz vaziyetlerinden memnun oldular. Amerikaya geldiimiz takdirde ayn tarzdaki bayrak lar altnda ziyafetler vaad ediyorlard. Yemekler holanacaklar eyler di. Piyano, .keman, fltten ibaret, zabit arkadalardan mrekkep bir ahenk yemek mddetine byk takdirlerini celb ediyordu. Yemekte bir aralk Harbord yine k szn kulama isl etti: Bu varl mem leketinizde baka bir yerde grmedik. Temenni ederim ki bulunsun da biz grm olmayalm. Fakat Generalim bunda sizin ahsiyetiniz grl yor. Maahaza Hudut mntakasmda grdklerimiz ve bir Avrupai sofrada yemek yemek bizde tasavvurumuzun fevkinde bir tesir yapt. Sisi teb rik ederim. dedi. : . Sise muhit olan, heyeti sabit an en medeni ordu zabitamndan fark" U m buluyorsunuz? Grdnz halk, asker ve heyeti zabitan her yer de tabii ayndr. Yarn Ermeniler arama gireceksiniz. Mukayeseye me dar olmak iin burada tezahrat gryorsunuz, dier mmtakalar ihtiya grmemi olacaklar. Sofrada her Amerikal yannda kendileri kadar k ve lisan bilir bir zabit bulunuyor. Kararghn, tedenberi detince ye mekte ba ak, temiz tuvaletli bulunulur. . Yemekten sonra hkmeti ziyarete gittik. Vali Reit Pagaa bas,' ihzari malfat sorduktan sonra General Harbord yle dedi: Amerika sermayesiyle Trkiyeye yardm etmek ister. Bunu hsn, kabul edeceinizi imdiye kadar grtmz ricalinizden ve halknz dan anladk. .Fakat bu sermayeyi himaye iin bir miktar da asker ge tirmek ister. Cevap verdim: Sermyenizi getirmekle siz de Trk ml leti de menfaat grr. Bunun iin bunun mnas vardr. Fakat asker ne olacak? Bunun sizce mnas nedir? Harbord: Sermayenin hini, ha cette her hale kar muhafazas iin mnasip miktar ktaat. Sermayenizi Trklerin yama etmesinden mi korkuyorsunuz yok sa haric bir devletin taarruzundan m? Eer Trklerden korkuyorsanz, bu byk hakszlk ve bizi hi tanmamaktr. Trk her zaman sznde durmutur. Maatteessf bize verilen szde duranlar azdr. Bundan bis imdiye kadar ok kaybettik. Bundan baka Trlderin yamasn ta savvur ediyorsanz, getireceiniz kuvvetlerin daha evvel, ellerinden si lhlarnn alnacam da dnn. Trkn tarihine bakn! Trke ta hakkm olmu mudur? Asrlarca mstakil yaam bir millete askerle hkim olmak mmkn mdr. Mesel u bulunduunuz Erzuruma h kim olabilmeniz iin en az yz bin sng lzmdr. Siz sermayenin kazaneile asker mi besleyeceksiniz. Bu Trkiyeyi istil demektir ki buna rhilyonlar ordusu lzmdr. Ve bunun iin ok byk kanlar akar. Siz Trk szne -itimad edin. Trkler nazarnda Amerikallarn insaniyette

www.ceddimizosmanli.net

en ileri gitmi bir kavim olduunu tecelli ettirin. Hrriyet ve istikllimisi alacak sermaye bizim iin atetir, Harbord: Hissiyatnz tebcil ederim Katiyyen mutasavver Mr ey ifade etmedim. Memleketinizin saadetini arzu ederini. Maksadm merikada maruz kalabileceim sualler hakknda fikir almakt. Amerika sermayesinin 'Trkiyeye muaveneti iin lzm gibi alacam, Vilyetten sonra gezilecek dier bas yerleri de dolatk. General lerden biri tabya ve klalarn okluuna gstererek. Bunlar yerine mektep ve fabrika yapsa idiniz imdi memleketiniz byle fakir deil, bi~ zimki gibi zengin olurdu. dedi, Generalim, bu grdklerin olmasa, idi. burada bugn Trk mevcu diyeti kalmazd. Asrlarca vahi arlarn, vahi srlerine karg bu tabyalara snarak barndk Vilson Prenslerinin szde kalnasile da ha bir hayli zaman varlmz muhafaza iin bunlar azaltmaya deil oaltmaya bile mecbur kalmaklmz muhtemeldir. Bununla beraber tabya adedince mekteplerimiz de vard. Vahi eller onlar grdnz harabelere evirdi diyerek cevap verdim. Ceneral yapt hataya na dim oldu. zr diledi ve milletimizin bundan sonra refahn temenni etti Heyet akam hareketle, geceyi Erzurumla Hasank&Ie arasnda geire cekti. Bir ka saat istirahat ettiler, kendilerine Ermeni mezalimi hak
kndaki vesaiki verdim. Yanlarnda ngilizce Trk tercman kendilerine tercme edecektir. Heyeti Kars kapsnda bir mfreze ile teyi ettik. Pek byk bir memnuniyetle ayrldlar. Belediye Reisi mmi gibi bir adamdr. Fakat Harbordun sualine gayet gzel bir cevap vermi. Har bord Erzurumda Ermeniler Trklerden ziyade imi imdi hi Ermeni kal mam deyince, Belediye reisi Zakir efendi ste mezarlklar burada. Erzurum ls de Trk, dirisi de! demi. Amerika heyetmden benim temin etmek istediim bir madde idi. Hallerinden onu da temin ettiimi mit ediyorum: Ermenilere yumruk vururken bitaraflklarn kazanmak (1) . Harbord heyetiae , verilen mezalim ve entrika raporu aynen zrdedir. Ermenilerin zulm ve vahetlerinin mtarekedenberi ne halde

olduunu gsterir,
25/EyI!/1335 de Amerika Hey'etine verilen rapor. ngilizler bidayeti mtarekede, mtareke ahkmna riayet etmemiler
bizi pek

(1) Ankara hkmeti Ermeni harektn tehlikeli gryordu. Mustafa Keml Paa yazyordu ki: buuk frkanla Ermenilere bir ey yapamazsn, bam:za bel aarsn. Bilhassa Amerikallar da Trazona da debarkmanla vehameti zm. olur. Ben bunu Amerika heyetine yaptm nmayile 335 de temin etmitim. 336 da i ter benim grdm gibi neticelendi. Harbord Erivanda u szleri sylemi; Parise murahhas gndereceinize Ersuruma gnderin de Trklerle anlasn, aksi halde iiniz harabdr. Bunu Gmrde sall mzakeresinde Ermesi heyeti reisi Hatisysn pek byk bir teessrle syledi.

www.ceddimizosmanli.net

ok skntya sefalete maruz brakmlardr. Mtareke ahkmna itaatle Elviyei se aeden ordumuz ekilirken, G-mr, Kars, Ahsha, Ardahan, Nahivsn, .Btum mev kiinde ordumuz iin mbayaa ve tedarik ettiimiz klliyetli erzak ,melbusat, eya ve bilhassa malzemei shhiye ve edviyeyi nakle imkn brakmamlar, ve msadere etmilerdir. Bu husus ordumuzu ve -dolaysiyle memleketimizi byk bir ihtiya iinde brakmtr. Ordunun erzakn brakarak dahilden yeniden, tnbayaada bulun mas milleti byk sefalete mruz brakm, bir ok ahali alktan Skn, tohum luklarm da yiyeceklerine sarfa mecbur brakarak bu sene iin dahi memleketimi* halkm byk mahrumiyetlere maruz brakmtr, Baturadan terhis ettiimin ordu nun silhlan yine Batumda depolara vazedilmi, muhafazasn* zabit ve asker b raklmt. Buradaki silhlar kamilen alnarak Ermenilere, Rurnlara, Rus!ara ve rilmitir. Batumda Azerbaycan hkmetinden mbayaa ettiimi* gaz, benzin, mazot gibi eylere vasiyet etmiler, # ktaatmzn getirdii erzaklar dahi vagonlarile msa dere etmilerdir. ngilizler rastgele bahaneler icad ederek OsmanU aabitamm tahkir etmilerdir. Azerbaycan mntakasndaki ordumuz kumandam Nuri paay, Beinci frka kumandanmz Mrsel beyi, Onikinci frka kumandanmz Miralay Ali Rifat beyi mucibi thmet hi bir eyleri olmad halde hapsetmiler ve byk bir kuman-da mevkiinde olduklarm nazar itibare almayarak izzeti nefis kracak muamelelere

manz brakmlar ve hi bir hakk kanuniye mstenit olmayarak bunlar Batumda ngiliz divan harbinde muhakeme etmiler ve muhakemeten bir crm ahit olma d halde Karsta kazara yanan Telsiz Telgraf istasyonu meselesinden dolay Ali
Rifat beyi yedi bin ksur lira tazminat akesine mahkm etmilerdir. Mtarekeyi mteakip Orduyu Osmani terhis edildikten sonra elde kalan efrad da ngilizlere firara tevik ettiler. Bunun iin de pek ok propaganda yaptlar ve firar eden aml Nuri isminde birini ngiliz Yzbas Farel kendi yanna ald. Erzurum a gelirken bir likte getirerek firar eden askerleri ngilizlerin himaye ettiini gstermek istedi. Bif taraftan da bu gibi efrada casusluk yaptrld. Bilhare merkum Nuriyi Erzurum,, . Hasankale, Horasan ve hudutta bulunan ktaatmz nnden, geirerek Karsa gtr dler. Osmanllar Iraktau ekildikten sonra ngilizler Zahuya kadar Musul vilye tim igal ederek bu mntakaya hkim olmular ve o tarihten itibaren aair arasnda

propagandalar yapmaya, istiklliyet fikirleri uyandrmaya almlar, bu suretle Sleymaniyeden Vana kadar olan aairin hkmeti Osmaaiyeye merbutiyetini krk maya almlardr. Rumiye, Hoy ve Van ve Cizre mmtakalarmda bir krt cereyam hsl etmek yekdierinden ayrlmaz iki mslman- karde arasna nifak sokmak iste miler, emdinanl Seyit Tahay ifal ederek bu fikirlerine let etmilerdir. Seyit Tabay para ile rtbe ile tekil edecekleri hkmete riyaset vaadile ifal etmiler ev vel Revandize sonra Musula davet etmilerdir. Seyit Tahays ve emdinan hal kna bir miktar top ve cephane silh vermiler bu suretle emdinana iade etmiler dir. Bir taraftan da ranl Simko aa denilen airet reisini para vesair ile elde ede rek Seyit Taha ile itilf ettirmeye gayret ettiler. Rumiye, Hoy taraflarnda dahi maksatlarnn hsl olmasna altlar. Seyit Taha Musuldan avdet ettikten sonra Rumiyeye Simko aa nezdinde giderek itilf temin e ngilizler' tarafndan verilen top, silh, cephaneyi ve iki tayyareyi getirmek iin 500 deve Revandize gnderilmi olduu haber alnd. 21/Haziran/1335 de ngiliz zabiti Seyit Taha e Simkonun nezdine giderek mzakeratta bulunmular Ve Seyit Taha e olan itilf temin et miler. Revandiz hkimi siyasisi Peyi, Seyit Taha ile emdinaa kazas dahilinde Mazir kyne gelerek emdinan kazas kaymakam Mehmet efendiye emdinan ve havalisinin Ingiliz himayesine veriidiini ve buradaki memurlarla Osmanl asker ve jandarmasnn hemen -kazay tahliye ederek Vana gitmelerini teklif etmilerdir. Bu teklife oradaki memurlar cevab red vermiler. Peyi, Rumiye tarafna gitmi ve avdetinde emdinan! tahliye etmelerini tekrar emdinan Jandarma zabitine yazm tr. Peylin yazd mektupta tideki cmleler de bulunmaktadr. Mektubuma ce-

www.ceddimizosmanli.net

Tabmrn aldm. Son derece hayrette kaldm. Nasl olur da siz resm yalan sylyor sunuz. Katiyyen Mehmet efendi emdinan kaymakam hasta deil, sizin orada bulunmanz icab etmez, son defa olarak size yazyorum. Gidin... Ve il nezaketten ha ri size kars harekette bulunmaya mecbur olacam / ngilizler bu suretle her tarafta siyasi propagandada bulunmular hkmeti Osmaniye aleyhinde para ile isyan ter tibine almlardr. Mtarekeyi mteakip 1/Knunusani/1335 tarihinde Osmanl askerinin Kars Sarkam, Ardahan ve Kazman mntakalanndan ekilmesi zerine bu havalinin ekseriyeti azimesini tekil eden islmlar, Karsta bir mill ra vcude getirdiler. Bu suretle bu havliyi idareye baladlar. ra ayan takdir bir surette mezkr mntakay idare ile emniyeti asayii muhafaza ettiler. rann idaresi za mannda bu mmtakada fena hi bir hdise zuhur etmedi. Sknet ve asayi her su retle mkemmeldi. Osmanl askeri ekildii srada ngiliz askeri de Karsa gelmiti ngiliz mmessili ray' kabul ve tasdik ile bunlann idaresinden izhar memnuni yet etti. Skn ve asayii muhafazada gsterdikleri liyakati takdir ettiler. 'Fakat az zaman sonra ngilizler getirdikleri ktaatla anszn Nisan/1335 de ray basa rak azlran dattlar. Ve bir ksmn hapis ve nefi ettiler. dareyi kendi ellerine aldlar: Ve slamlarn haberi olmadan bir gece Gmrden Karsa Ermeni askeri ge tirdiler, ngiliz nfuzile Karsta Ermeni kuvvetini tezyid ederek dareyi Ermenilere teslim ettiler. Ermeniler bu suretle ngiliz nfuzile bu mmtakanm her tarafna yer letikten sonra slmlar imha ederek nfusa ekseriyet temin etmee bu suretle bir ok mezalim ve fecayi icrasna baladlar. Bu sebeple bu havalide asayi bozuldu. Her gn yzlerce, binlerce islmn kan aktlmaya baland. ngilizlerin yardm ve himayeleri Ermenileri martt. Ermenilerin islmlar hakkndaki mezalimini arttrd. Ermeniler: Sarkam ,Kazman ve Ardahan hep ngilizlerden teslim aldlar. ngilizlerin nfuzile bu mntakaya yerletiler. ngilizler birka defalar Oltu rasna Oltu havalisinin de Ermenilere verildiini tebli etti. ngiliz zabitleri gidip Oltu rasile grerek kabul etmelerini teklif ve srar eylediler. Oltu ras Kars, Kazman, dr, Ardahan taraflarnda yaplan mezalimi grerek ngilizlere mmaatta bulun mad. Ermenilerin yaptklar mezalimi anlatarak Ermenileri kabul etmedi. Erme niler birka defalar top, makinal tfek ile Oltu ve Bardis zerine taarruz ve tecavz de bulundular ve bir ok kyleri tahrip ve ahalisinden ounu gerek muharebe esna snda ve gerek derdest ederek katil ve ifna eyl edil erse de imdiye kadar da bir mu vaffakiyet elde edemediler. Mamafih taarruzlanna hl devam eyledikleri iitilmek tedir. ngilizler Ermenilerin mezaliminden korkarak dalara iltica eden mslmanlann Ermenilere teslim olmalarna almlardr. Bu maksat iin 1/7/1335 de Kars Mill ras azsmdan Ahmet efendi namnda birisile grmek iin bir ngiliz za biti refakatine iki Ermeni zabiti alarak Kumru Dana gitmi ve mumaileyh ile g rmler, on gne kadar behemahal Ermenilere teslim olmalarn teklif etmilerdir. 5/9/1335 gn bir ngiliz zabiti Kars Mill ras zasndan Ahmet bey ile iki Er meni zabiti ve beraberlerinde 8 Ermeni Jandarmas olduu halde Bardiz tarafndaki airet reisi Eyp Pao ile grerek Ermenilere mutavaat eylemeyi teklif etmiler ve ngiliz hkmetile uramak mhim bir mesele olduunu pek byk cezalara dar edilecei bildirilerek tehdit etmilerdir. gne kadar cevap vermek zere mhlet vermiler mutavaat ettii takdirde bir ok para vereceklerini de bildirmilerdir. 31/7/1335 gn ngiliz zabiti Bonfort maiyetinde drt nefer ve bir Ermeni zabiti Ahmet Robenson isminde evvelce Osmanl ordusunda hizmet etmi bir tercmanla Oltuya gelmiler, Oltu hkmeti muvakkatesine bu civarn Ermenilere verildiini bildirerek Ermenilere arz mutavaat etmelerini teklif etmilerdir. Oltu hkmeti n giliz zabitine hrmet ederek on gn sonra cevap verebileceklerini bildirerek mutavaat tan .imtina etmilerdir. Ve Ermenlerin islmlar hakknda reva grdkleri fecayii an latmlardr. 20/7/1335 de 1 Kazman'a ngiliz zabitamndan bir heyet giderek Ka zman ahalisine Ermenilere mutavaat etmeleri hakknda nesayihte bulunmular ise

www.ceddimizosmanli.net

dc Erm enilerin haklarnda yp.ptklcn mezalimi dinleyerek ses karmamlardr. 5/7/1335 de Ermeniler Karakurt civarnda bir ka islm kariyesine hcum ederek katliam yapmalar zerine mslmanlar birle erek mdafaada bulunmulardr. 7/7/1335 gn bir ngiliz zabiti gelerek.islmlar zerine top attrm (MumaileyhinIngiliz niformal bir Ermeni zabiti olmas muhtemeldir] Erzurum ngiliz mmessili Kaymakam Ravlinson ile 4/7/1335 tarihindeki mlakatta Kars mmessilinden ald malmatta krk bin islm muhaciri o havaliye toplandn ve fenalk muhtemel bu lunduunu bu meseleyi tahkik iin Karsa gideceini bildirdi. Ve o havaliye gitti. Neticede Kars, Sarkam, Kazman taraflarnda Ermenilerin islmlar hakknda ' byk fenalklar ve katlimlar yaptklarm tasdik etti. Merciine verdii raporda dahi dere ettiini syledi^ Bardiz^ aireti reisi Eyp Paonun ngilizlerin srar zerin mutavaat kabul ederek krk atl ile Karsa giderken Ermeniler tecavz ederek birka atlsn katlettiklerini, bunun zerine Eyp Paonun imtina ettiini anlam vs yine bir defa daha Eyp Pao ngilizlerin teklifi zerine mutavaat etmi iken Er menilerin Verian kariyesine 200 piyade 2 makinal tfek ile baskn vererek kariye ahalisinden bir ounu katil ve mallarn yama etmeleri zerine Eyp Paonun muhalefet ettiini anlam ve Ermenilerin Kaymakam Ravlinsonun eyasn getires otomobile taarruz ederek otomobili yama ve ofrle bir ngiliz onbasn yaraladk larn grm iken yine Eyp Pao ile grerek icray nesayihde bulunmu ve istiklliyetten bahsetmi ve bir krt airet reisile de grerek Krt istiklline ait sual ( ler sormu ve airet reisini de otomobiline alarak dolatrmtr. ngilizlerin bu su retle Ermenileri himaye etmeleri ve yardmda bulunmalar Ermenileri martm* slmlar hakknda icra ettikleri mezalimi tezyit ettirmitir. Ermeniler; slmlar imha etmek zere komitalar tertip etmiler, bir taraftan da muntazam ktaatn top, tfen- gile yevmiye bir veya birka ky basarak yaylalardaki aaire hcum ve katliam yapmlar, mslmanlarn mal ve eyalarm yama ve rzlarna tecavz etmiler" Islm kadnlar askerlerile birlikte plak olarak dolatrmak gibi insaniyete ve mede niyete mnafi tecavzatta bulunmulardr. Bunlardan baka ngilizlerin nfuzun dan daha ziyade istifade etmek iin baz zabit ve neferlerini ngiliz kyafetine koy mular ve bu k y af etle islmlara emir vererek mkl zamanlarda bu desisenin bah edecei muvaffakiyetten istifade etmilerdir. 5/6/1335 gn drdan Bayazda bir ngiliz mlzimi evveli maiyetinde bir Ermeni tercman olduu halde gelerek Bayazt mutasarrfile grmlerdir. Bayazt havalisinin ngiliz hkmeti himaye sinde teekkl eden Ermeni hkmetine verildiini tebli etmiler, konferansn bu tebliinin derdesti tebli bulunduunu bildirmiler ve Ermeni askeri himayesinde onbes bin Ermeniyi bir aya ksdar getireceklerini bildirmiler ve ayn gnde rann Bak tarafna hareket etmilerdir. ngiliz kyafetinde gelen bu zabitin Ermeni oldu u, bu teklifin asl omad::n Erzurum ngiliz mmessili Ravlinson itiraf etmitir. 7/8/1335 gn Kazmana iki otomobil ile ngiliz kyafetinde zabit ve asker gelmi* Karacaviran kariyeii mer aa isminde birinin derdestine teebbs etmiler, muvaf fak oiamyarak yine otomobillerle dra savunmulardr. ngilizce, Franszca lisanlar:na ina Ermenilerden 300 mevcutlu ve ngiliz kyafetli bir tabur tekil ve eklen de ngiliz askerlerine benzeterek ngiliz askeri namile Kars ve Sarkama sevk etmiler* bu Ingiliz kyafetinde gelen rmeni askerleri iinde ora mslmanlarmca ismen tan nan bir ok Ermeniler grlmtr. Bu kyafetteki askerlerle ngilizler Ermenilere taraftar ve Ermenilere yardm ediyorlar diye ayia kararak ahaliyi islmiyenm kuvvei mneviyelerini krmaya ve mslmanlan katil ve imha maksatlarn teshile gayret eylemilerdir. 25.7.1335 gn Sarkama ngiliz kyafetinde Svari ve piya deden mrekkep 200 kadar asker getirmiler, ngiliz esteri koulu 4 top da bu askerle birlikte gelmitir. Ermenilerin bazlar Ka:zman ve M ecpngirf kariyelerindeki is lmlara, biz islmlarla ho geinmek istiyoruz. Bizi islmlar aleyhine tevik edem katliama sebep olan ngilizlerdir. ngilizler bize {Ermenilere} bizim dostluumuza

www.ceddimizosmanli.net

akmaym, siz slmlar ldrn silh ve cephane bizden diyorlar ifadesinde , bulun mulardr. Ermeniler hem slmlar katletmi ve hem de ngilizlere atf crm ederek tezvir yolunu tutmulardr. Ermenistan kabine reisi Hatizof ngilizlerin Er menilere pek mhim muavenette bulunduklarn lisan kran ile bervechiti su rette beyanatta bulunarak itiraf etmitir: Cenab hakka ok kr Ermeni dvas her yerde hsn kabul grmtr. Yedi vilyet Ermenistana verilmitir. Bu i Pariste takarrr etmitir. Bir emrivkidir. Askerimiz her yerde alicenap hamimiz ngilizlerin cesur askerleri tarafndan kymettar muavenet grmektedir. Mesel bir mahal askerimiz tarafndan igal ve ana vatana ilhak lzm gelince oraya der hal miktar kfi ngiliz zabit ve efrad giderek mslmanlan ifal ve ikna ederek ondan sonra bize ihbar keyfiyet ediyorlar. Askerlerimiz onlarn atklar yolda resmgeit yaparak apanszn en mkl mevkilere kolayca dahil olabiliyorlar. te bu suretledir ki Nahcivan, Vedi havalisindeki icraatmz fethi muvaffakiyet olmak tadr. Ermeniler Kars, Ardahan, Nahcivan, urur, dr mntakalarn igal ettikten sonra, mslmanlan imha maksadn takip ettiini ketm etmeyerek aktan aa Mslmanlarn kmilen kesileceini ve yer yznde mslman braklmayacan sylemeye balamlardr. Bu szlerden ve Ermenilerin her gn arttrdklar meza limden havf eden mslmanlar her tarafa feryatnameler yadrmlardr. Hudut haricinden alman bu feryatnamelerden bir kann sureti merbuttur. Ermeniler hu dudumuza karip mahallerde yedi vilyet bize verilmitir. Sivasa, Sivasa diye barmaya balamlar ve bu suretle slmlar tedhi ederek emval ve eyasn ya ma etmekle beraber katliama da balmlardr. Ermeniler haricin muavenetile igal ettikleri Kars, Kazman, Ardahan mmtakalannda bunca mezalim ve katliamlarla hicrete mecbur ettikleri binlerce islm hanelerine ve Rusyamn muhtelif mahallerin den tevik ve targip ile hicret ettirerek getirdikleri yzlerce Ermeni ailelerine ramen el an bu havalide kesafeti nfus ve ekseriyeti zime islmlardadr- Bu hale kars islmlar kabil deil Ermeni hkimiyetini kabul etmiyorlar. Fakat protestolarna kar Ermeni mezalimine tahamml ve Ermenilere itaat etmek cevabn aldka meyus oluyorlar ve mezalime kar hayat kavgas yapyorlar. Mtarekeden sonra Ardahan ve Ahsha mntakalarn Grcler igal ettiler. Bu igali mteakip Grc ler de slmlar imha ederek ekseriyet temin etmek gayretine dtler. Bu suretle Mr ok slm kan akttlar, binlerce masum kadn, ocuk ve malllere de tecavz -ettiler. Nihayet ngilizlerin tesirile Grcler yalnz Ardahan tahliye ettilerse de yine ngilizlerin delletile Ardahan. Ermenilerin igali altna girdi. Bir ok mezalim ters edilerek beyhude yere Mslman kan aktld. Batumda ngilizlerin himaye sinden maran Ermenilerden ve Kumlardan ngiliz ordusuna alman askerler ve jandarmalar ehirde gizli ve aikr bir ok kanlar dktler. slmlara kasaba da nlinde yaplmadk hakaret kalmad. ngiliz igalinde bulunan Batum ehrinde ge celeri emniyetle harice klamad gibi mslmanlar emniyetle tarlalarna, harig kasabaya gndz dahi gidememee maruz kaldlar Grc hkmeti ngilizlerin Batumdan ekilmesi ihtimaline kar mslman kesafeti ve ekseriyetine bakmayarak bire mslmenlarn silh olmadn dnerek cebren Batumu igal etmeyi ta savvur etmi ve bu maksatla bir ok Grc askeri Batum hududuna cem etmitir ngilizler Batumu terk ederken ekseriyeti azimeyi hiz olan slmlara teslim etmez lerse bir ok ihtill ve karklklarn zuhur edecei, bir ok kanlar akaca anlal makta ve bu halden stidlal edilmektedir. nsan dncelerden baka bir emel ve takip etmediine kani olduumuz Amerika milletinin nazar adalet ve insaniye? hak perestisine bu hususu da arz ederiz. Haziran 1335 de Kara Urganda bulunan Ermeni mfrezesi Sarkamtan gelen yz hane islm muhacirinin 9 inek, 6 at, 209 kile zahireleriyle mevcut para ve yiyeceklerini alm ve bunlan bir ahra doldurarak
kadnlan aramlar zerlerinde bulduklar zkymet eyalar alarak bu muhacirleri

www.ceddimizosmanli.net

S :." 1 : . " ; .

#,v: gzleri nnde taksim etmilerdir. 4/Temmuz/1335 de Kars ile Otu arasndaki Ak akaleye tbi drt kariyeye baskn yapmlar, birisinin insanlarn kamilen dier lerinden altmar adam gtrp katletmilerdir. Bu kafiyelere baskn yapan Er meni kuvvetinin kumandan Arak namnda birisi olup bu tecavzde mslman lara kar 6 top 7 makinal tfek istiml etmilerdir. Ermeniler 4 /Temmuz/1335 de. 10/Temmuz/1335 e kadar Karakurt mntakasmda bulunan islm kylerine bir hayli piyade, top ve makinal tfekle tecavz ederek islm kylerini datmlar, ezcmle Darphane,, Baky, Armutlu, Hoperek, Kalayav, Akkoyunlu, Kmik, Kanlkaya kariyeleri ahalisinin bir ksmn katletmiler, emval ve mevailerini gasbetmiler, ahaliyi perian bir halde dalara ekilmeye mecbur etmilerdir. Firar edebil eni erde bir ksm hududumuz dahiline iltica etmitir. Ermeniler 5/Temmuz/1335 de Karakrtun 7 kilometre imalindeki Mescitli kyne ve Karakurtun cenubundaki Kelbantepe kyne baskn yaparak ahalisini katletmilerdir. Bu mslmanlar kar istiml ettikleri top ve tfeklerin sesleri hududumuzdan iitilmekte idi. 7 Temmuz 1335 Alakilise kariyesini dahi top ve makinal tfek ateile bombardman ederek mez kr kariyeye tecavzde bulunmular ve bu kariye mslmanlarndan 11 nefer ehit etmilerdir. Akakale kariyesinden Ermenilerin mezalimi zerine firar eden 7 hane halk 9/Temmuz/1335 de Osmanl toprana iltica etmilerdir. Ermeniler 8 Temmuz 1335 de drt top ve iki mitralyz ile Baky ve Glentop kylerine taarruz etmiler, islmlarclan hayli zayiat verdirmilerdir. slmlar da dalara kam ve kaamayanlann da ne olduu anlalamamtr. Kylerini terkeden islmlar hudut civarund adrlarda barnmaya mecbur olmulardr. Mescitli kariyesinden Dervi aaya S/Temmuzda ehit etmilerdir. 12/Temmuz/1335de Gazikaya, Ayntap, Armutlu ve Baky kariyelerine baskn vererek slmlann mallarn yama, mevailerini gasp etmiler ve islm ahaliden bir ounu katletmilerdir. Ermeni ve rumlardan m rekkep 150 kiilik bir Ermeni piyade kuvveti 19/7/1335 de beraberlerinde iki top* iki makinal tfek olduu halde Bulakl kariyesine ni bir taarruz yaparak bu ka~ riyeyi igal etmilerdir. Ermeniler kyn emval ve eyasn yama etmilerdir. slmlardan iki adam ehit ve iki adam mecruh olmutur. Bulakl kariyesini yama ederi Ermeni mfrezesi yine ayn gnde yani 19/7/1335 de Bakyne gitmiler ve bu kye top ve makinal tfekle taarruz etmilerdir. Endaht edilen toplardan 15 ka dar hududumuz dahiline dmtr. Ermeniler Kars mntakasmda Kurudere na mndaki kariyeyi basarak be erkek, kadn katlettikten sonra 33 erkek, bir gelin, bir kz, 440 mevai alp gtrmledir. Bazku kariyesinde bir isi min kardei! kans ve kzm da Ermeniler gtrmtr. 20/Tem m uz/1335 de Ermeniler Kars civannda Berdik kariyesi mslmanlannn 93 kz, 30 inek, 50 koyanlarm Kalukjp Mslmanlarnn 4 kz, 10 koyun ve birok eyalarn gasp etmilerdir. ureget Gineli, Karaka islm kylerinin btn mevaisini gasp etmilerdir. Karsta Yusuf Paa cammn imam ezan okurken Ermeniler talamlar, seb etmiler ve cz&m okumasna mni olmulardr. Kars ve Kazman havalisindeki camilerde ezan oku maa bu suretle Ermeniler mni oluyorlar ve ezan okuyanlar talyor ve seb edi yorlar. Ermeniler Erkent, Gineli, Benekli, Savak kolu ve daha dier iki ky slm- lanm kylerinden kararak ve eyalarm, mevailerini yama ederek ve insanlara hakknda baz mezalim icra ederek Ermeni kylerine datmlar ve bu kylere Er* snenileri yerletirmilerdir. Temmuz/1335 de Karsta Ermeniler Mslmanlarn reis lerini, byklerini derdest ederek geriye sevk etmiler. Yz mtecaviz mslman Osrnanh tafa'as diye tutmu ve mehul bir istikamete gndermiler ve ekseri nslmam casus diye itlf etmilerdir. Kars ve Sarkam civannda yine Temmuz ayiinde Ermeniler slamlarn genlerini toplayarak kaybetmilerdir. Kars ve Gle muteberanmdan sekiz kiiyi imha ve kr avu isminde birini idam etmilerdir. Yine Temmuz/1335 de Ermeniler teklifi harbiye namile islmlarn at kz, araba ve mevailerini cebren toplamlar, bu teklifi kabul etmeyen Akakale ukurundaki

l i r ::';; - .'-

www.ceddimizosmanli.net

seki mslman kafiyesi rerine 300 piyade, top ve makinal tfek sevkedere'k aha liyi datmlar ve ahaliyi Allahuekber dana ekilmeye, talar arasnda, maara lar iciade imran hayat eylemeye mecbur etmilerdir. Osmanl toprana hicret et mekte bulunan Fahrettin bey namnda birisi hemire zadesi Ali efendi aile sinin be yz ruble paralan ve btn eyalar Temmuz 1335 de Sankam-

& Etmeni hkmeti tarafndan kmilen alnn*t, hududu geinceye kadar ellerinde bir sey kalmayacan syleyerek beyhude yere zahmet etmeme leri .bildirilmi. Sarkam'ta Ermeniler muhacirin ortasna bomba atarak bir ka dn ve bir erkek el ve kollarn kaybetmelerine sebep olmulardr. Ermeniler Kars le Oltu arasndaki -islm kylerine tecavz ederek bir ok mezalim icra etmilerdir. Digor nahiyesinde Kars Mill rasna mensup Ali Kele ile dier bu nahiyenin i bilenlerinden on iki kiiyi Ermeniler derdest etmiler ve -emval ve eyalarn ya ma etmilerdir. Temmuz/1335 de Merdenik civarnda Sucivank kariyesinde 3 top* Te 400 nefe-r piyade ile Ermeniler taarruz etmiler, Mslmanlardan bazlarm kat lederek emval ve eyalram yama etmilerdir. Zarest, Gle, ldr, uregel, Dai baba, Kurudere ve Nahtkiildr Islm ahalisi Ermenilere hara vermekten canlan yanm tr. Mallarn ekip cebir ile alyor ve birok hakarette bulunuyorlar ve eli tutaa adaaolanns birer birer kaybediyorlar. tede beride bulduklan birer ikier adamla rm ldrmlerdir. Temmuz/1335 Mescitti, Alakilise, Hamaml, Hopviran, adv&n, kafiyelerini basarak ahalisinin bir ounu katletmilerdir. Ermenilerin. katli n fus ettikleri srada bir suretle tahlisi nefs edip hududumuz dahiline geen ve be on yerinden sng ile mecruh olan, ve kollan kesik kadn ve ocuklar Bayaztfta Ame rika hey5 etine gsterilmi ve mumaileyhim tarafmdan fotoraftan alnmtr. Sar kam Ermeni mfrezesi kumandan imekyann Saatviran kariyesi ahalisinin imkas hakknda verdii emri, Glayintapl Sleyman isminde bir mslman elde etmi ve mefhumunu anlaynca Saatviran kariyesi ahalisini firar, ettirmi. Ermeniler bu kariye halkndan yalnz sekiz kiiyi yakalayarak katletmilerdir. Temmuz/1335 JEek kariyesi zerine ir" Ermeni zabiti kumandasnda on Ermeni neferi gelerek- ves iti Bakliyeye ait ne varsa kmilen vermelerini bildirmiler ve bir haylisini topla mlar. Ahali szlanmaya balam, bunu bahane ederek katletmiler. Gle taraf larnda ahaliyi oymulardr. Kars ve havalisinde taharriyat yapmlar. Miri mak diye eyay beytiyeyi bile msadere etmilerdir. Kk Yusuf kariyesinde me? a olu Osman aay Ermeniler gn ayaklarndan ba aa asmlar, ikence stmiler, gn sonra yedi bin manat alarak brakmlardr. Alakiiisede Kroiu samndaki Mslman cerh etmilerdir. 19/9/1335 gn ift sathl bir Ermeni Tay yaresinin. utuu hududumuz haricindeki yaylalarda bulunan ahaliye bomba ile te cavz ettikleri hududumuzdan grlmtr. Ermeniler slm kylerinin zehaisim . harmanlarmdan gasp ediyorlar. Ve bir trl bimelerine mni oluyorlar, 20/8/1335 gn Stagan kariyesi arkndaki tarlalardan ekin bimekte olan ahaliye top ve maknal tfekle taarruz ettikleri hududumuzdan grlmtr. 30/8/1335 gn Eraeniler Karaayr, Sofulu kylerini yakmlar ve bu kylere civar drt kyn malanm yama etmiler ve ahalisini esir gtrmlerdir. 1/9/1335 gn Ermemle Hamaml kariyesini basarak Kurban aann 32 nfustan ibaret akraba ve taallukaimi pek fec bir surette katletmilerdir. 2/9/1335 gn Merdenikte 500 piyade, 10 toptan ibaret Ermeni kuvveti Korvat kariyesine taarruz ve tecavz etmiler, birok Mslman katletmekle beraber 3-4 Mslman kyn ve mezruatn ihrak etmi lerdir. 3/9/1335 gn Ermeniler 300 piyade 8 makinal tfek, 4 top ile Malakan yayiasaa ve Bykkuroru kariyesine taaarruz etmiler, bir oklarn katlederek bk ahalisini firara mecbur etmilerdir. Mtarekeyi mteakip Osmanl askeri Aras mm* takasndan ekildiinden ekseriyeti zimeyi hiz ve kesafeti nfusa malik olan Nah* eivan, ah Taht, urur Veda, Zengibasar, dr havalisindeki Mslmanlar Nah mvanda bir hkmeti muvakkate ve ra tekil ettiler. Bu mmtakalar idare, asayif

www.ceddimizosmanli.net

ve inzibatmn temimle uratlar ve bu hususta byk muvaffakiyet gsterdiler. ngilizler Kars havalisinde yaptklar gibi evvel mmessiller ve badehu bir miktar Ingiliz askeri gnderdiler. Ve imendfer hattn igal etiler. Ve Tebriz ve Tiflis hat zerinde bulunan bu mmtakay igal ve Ermenilere teslim etmeyi kararlatrarak 24 Mays 1335 de ngiliz zabitan kumandasnda 6000 mevcudunda tahmin edilen sunufu muhtelif eden mrekkep bir kuvvet ile bu havaliye tecavz ederek igal etti ler. Ve hkmeti Ermenilere teslim ttiler. Ermeniler ngilizlerin bu muavenet ve nfuzundan istifade ederek daha igali mteakip 27/M ays/l335 de Islm kylerine tarruza balamlardr. Ermeniler bu suretle igal ettikleri Ara mmtakasmda dahi igal ettikleri gnn ferdasnda icrasna baladklar mezalim ile asayi ve inzibat ihll ederek bir ok kanlarn dklmesine sebep oldular. Ermeniler Nahcivan ve ha valisine girer girmez Mslmanlarn silhlarn toplamak bahanesile birok slm* lan katletmeye ve eraf beldeyi toplamaya balamlar, erzak ambarlarna vaziyet etmiler, Mslmanlar bu muamelelerden korkmu teminat istemiler. ngilizlerin tavassutu ile silhlarm kmilen teslim etmiler. Ermeniler Nahcivanda ve Yenicede bulunan ahalinin silhlarn topladktan sonra silh taharrisi bahanesile her gn bir .kye baskn yapmaa balam, baz resamn teslim edilmesini ahaliden talep etmiler ve eli is tutar, akl i keser kimseleri derdest ve takip etmiler ve bir ok mahallerde katliamlar yapmlardr. Bu mezalimin tevalisi ve bilhassa Vedi mmtakasndaki slmlara iki alay ile taarruz etmeleri bu havalide galeyana sebebiyet vermi ve slm arn bu suretle lmektense her trl fedakrl gze aldrarak Er-, menilere mukabelede bulunmalarn inta ettii iitmitlr. Ermeniler Revan mm takasnda Vediibasar denilen mmtakada Islm kyleri ahalisine Temmuz iptidala rnda tecavz ve icray mezalime balamalardr. Silh toplamak bahanesile bir oklanma mallarm gasp etmiler ve bir ok erkekleri ve bilhassa resay yakala mlar, ikence etmiler, katletmiler, baz kafiyeleri yama etmiler bunun .zerine Mslmanlar kariyelerini brakarak firara mecbur olmular ve kadnlarm Ermeni lerin \ecavznden masun bulundurmak iin emen kariyesine toplamlar, Ermeniler on sekiz kariye kadnlarnn topland, bu emen kariyesi zerine de tecav* etmiler bu sebeple bu on sekiz kariye erkekleri toplanarak kadnlarn muhafazaya almlar. Ermeniler top ile makinal tfekle yirmi be gn bu ahaliyi tazyik ede yek bir oklarm kati ve ifna etmilerdir. Van ve Samsun alaylar namlarn ver dikleri askerlerin bu mmtakada kati ve fna ettikeri erkek ve kadma miktar pefe oa bali olmutur. Ermeniler Vedi mmtakasmda Temmuz/1335 iptidasmda tayik ve katliam yaparlarken urur, ah taht,. Nahcivan. mntakalannda dahi islm.tara tecavz etmee kati ve ifnada bulunmaya teebbs etmiler, resay toplam lar ve silh taharrisi namile slamlarn mallarm yama ve genlerini toplayarak semti mehule evketmiler ve defaten on kariyeyi basarak kariye ahalisini kat letmiler ve kadnlara tecavz etmiler bu vaka zerine Mslmanlar kadnlarm toplayarak muhafaza etmeye almlar, Ermeniler top ve makinal tfekle tecavz derek ve zrhl tren istimal ederek bir ok kadn, oluk, ocuk mahv ve ifna etmi lerdir. Ermenilerin Nahcivan ve erir mntakasma taarruz ve baskn yaparken ku mandanlarnn ktaatna verdikleri emirde aynen u cmleler vardr: erir aha lisini Ara s ayna dkmek nc Alay kumandannn vazifesidir. Maksat ah* taht ve Kervan kariyelerini batrp ora mslmanlannt dahi Ars ay arkasna dkmektir. 14/Tem m uz/1335 de Ermeniler Zengibasar mmtakasmda 18 ky aha lisine iki ay iinde kylerini terk edip gitmelerini teklif etmitir. Bunun zerine kynden kanlara tecavz ve mallarn yama etmiler. Erkek ve kadn katlet mil