You are on page 1of 23

Atatrk niversitesi Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi, S. 36, Erzurum, 2008, s. 281-305.

NGT MEZAR KLLYES VE KLLYEDE BULUNAN DAMGALAR


Dr. Osman MERT* ZET ngt Mezar Klliyesi ve Klliyede Bulunan Damgalar adl makale, esas itibaryla Moolistan Cumhuriyetinde Tv Aymaga bal Altanbulag Sum snrlar iinde bululunan ve I. (Kk)trk Kaanl dnemine ait bir mezar klliyesi ile bu klliyede tespit edilen damgalarn Trk kltr ve uygarl asndan deerlendirilmesini iermektedir. almada ilk olarak ngt kavram iareti, damga kavram, damgalarn iletiim ve kltrel boyutu zerinde durulmakta, ardndan da ngtteki ant mezarda tespit edilen damgalar ve bu damgalarn Trk kltr corafyasndaki uzantlar grntlerle dikkatlere sunulmaktadr. Anahtar Kelimeler: ngt, ngt, Altanbulag, damga

ABSTRACT The article entitled Grave Complex of Ongut and Markers in this Grave Complex esentially includes the grave complex belongs to the era of 1st Gokturk Khaganate in Altanbulag Sum in Tv Aymag in Mongolia and the investigation of the markers found in this grave complex relative to Turkish culture and civilization. In the present study, at first Ongot word, the conception of mark and the functions of markers on comminication and culture are emphasized, then the markers found in monument grave in Ongut and the samples of these markers in the geography of Turkish culture are brought to the attentions. Key Words: Ongut, Altanbulag, marker

1. ngt ve ngtler / ngtler Hakknda: Yaay ve inanla kuaktan kuaa aktarlan ve bu srete en az deiime urayan kalplam, anlaml dil gelerinden biri de yer adlardr. Yer adlarnn kken, yap, anlam alarndan aratrlp incelenmesi, bu yerleri
* Atatrk niversitesi Kazm Karabekir Eitim Fakltesi Trke Eitimi Blm retim yesi

yurt yapanlarn tarihleri, kltrleri, yaay tarzlar, dilleri... hakknda deerli bilgiler verecektir1. Trk kltr corafyasnda zamann derinliklerinden gnmze ulamay baarm yer adlarndan biri de ngt yer addr. Renk anlamna gelen ng kavram iareti ile /+ot/2 okluk ekinden oluan kelime, kaynaklarda ngt, Ongut, Onggut, Ungut ngt eklinde gemektedir. Sz konusu kelime eski Trkenin yazl kaynaklarnda ve Moolcada renk ve renk+ler anlamnda kullanlmtr: [.kk] ngg yuguru s yorp tnli knli yiti dke subsuz kedim [Gk] renkli [nehrin yata]n (deta) yourarak ordu (ile) yryp geceli gndzl yedi vakitte susuz (araziyi) getim. (Bilge Kaan Gneydou)3
zl yz ngi ongd bold sarg / ajun bold altun ngi teg arg Gk yznn al rengi soldu, sarard; dnyann her taraf altn rengini ald.( Kutadgu Bilig 4959)

ajun rt bold altun ngi / ya zaferan ld yakut ngi Dnya yz altn rengine girdi; gne yakut rengini safrana evirdi. (Kutadgu Bilig 4959) 4 lk kez Moollarn Gizli Tarihi adl eserde karlalalan5 ngt, tarih srete /+ot/ okluk ekinin kkle kalplamas ve okluk ilevini
1 bk. TEKN, ., Metinlere Dayanarak Eski Trklerde Gebe (=tken) ve ehir (=Hoo) Medeniyetlerinin Tahlili, Atatatrk niversitesi Edebiyat Fakltesi Aratrma Dergisi, S. 3, Erzurum, 1972, s. 35-60. 2 Moolcada /+od/ eklinde kullanlan /+ot/ okluk eki, eski Trkede de okluk ileviyle kullanlmtr: tarkat < tarkan: tarkanlar < tarkan biriye ad apat begler yrya tarkat buyruk begler: Sadaki ad ve apa beyler, soldaki tarkanlar (ve) kumandan beyler... (Kl Tigin (KT) Gney 1) oglt < oglan : oullar < oul oglt kagan bolm erin: Oullar kaan olmulardr. (KT Dou 5) Ayrntl bilgi iin bk. ALYILMAZ, Cengiz, Orhun Yaztlarnn Sz Dizimi, Erzurum, 1994, s. 39; KORKMAZ, Zeynep, Trke le Moolca Arasnda Ortaklaan Unsurlar ve Moolcann Trk Dili Aratrmalarndaki Yeri, TDAY Belleten 1986, Ankara, 1988, s. 43-52 3 Metin Trkiye Trkesine aktarlrken TEKN, Talat, Orhon Yaztlar, Ankara, 2006 adl eserden istifade edilmitir. 4 ARAT, Reit Rahmeti, Kutadgu Bilig, Ankara, 1991, s. 495; ARAT, Reit Rahmeti, Kutadgu Bilig (eviri), Ankara, 1994, s. 358; Ayrca bk. Divan Lgat-it Trk, C. I, Ankara, 1991, s. 41, (eviren: Besim ATALAY); CLAUSON, S. G. An Etymological Dictionary of Pre-ThirteenthCentury Turkish, Oxford, 1972, s. 167; V. M. NADELYAEV (vd.), Drevnetyurkskiy Slovar, Leningrad, 1969, s. 385.

yitirmesiyle, kabile ad oluturmak zere /+lAr/ grev elemann zerine alarak (ng+t+ler eklinde) bir Trk kabilesinin adnn iaretlenmesinde de kullanlmtr. ingiz Kaan dneminde in seddi yaknlarndaki Sar rmak civarnda Kin devleti snrlarnda bulunan ve Kin hkmetinin snr bekiliini yapan ngtlerin Trk olduunu ilk olarak ortaya atan DEGUGNES olmutur. N. A. ARSTOV, W. BARTHOLD, HOWORTH, R. GROULES, K. GROENBECH de yaptklar almalarda DEGUGNES ile ayn sonuca ulamlardr. Zira Sar rmakn Ordos evresinde tekil ettii kavisin kuzeybats zerinde yer alan Pailingmiao civarndaki Trke ngt nestur mezar talar ve hkmdarlar Alaku-tegin ile oullar Kn-buga, Ay-buga ve lig-bugann adlar onlarn Trkln teyit eder niteliktedir6. Konu zerinde alan aratrmaclardan W. EBERHARD ise ngtleri Moollardan saymaktadr7. Orta Asya, Volga havzas, Ural dalar, Krm ve Kafkasyada yaayan Trkler arasnda grlen ngt oymaklar ve sz konusu blgelerde karlalan Ongut, Ongt gibi ky ve kasaba adlar ngtlerin bir ksmnn Mool istilas srasnda (Mool ordularyla) batya doru gittiini gstermektedir. ngtlerin Moolistan corafyasnda kalanlarnn ise (XIV. yzylda dahi Trke konutuklarna dair bilgiler bulunmasna ramen), kaynaklardaki bilgilere gre XIII. yzyldan itibaren Moollamaya baladklar anlalmaktadr. Zira Moolistan corafyasnda yaayan kk oymaklardan bir ksmnn Onhut, Oniyut gibi benzer adlar tamas da bu bilgiyi desteklemektedir8. Tarihi srete yer adlarnn, dilin en az deiime urayan gelerinden biri olmas gerei de dikkate alndnda, bugn Moollar tarafndan ngt olarak adlandrlan ve Moolcada renk/ler anlamna gelen yer adnn daha
5 Moollarn Gizli Tarihi, Ankara, 1995, s.106, 112, 134, 160 (eviren: Ahmet TEMR); NAN, Abdlkadir, Ongutlarn Menei Meselesi, Makaleler ve ncelemeler I, Ankara, 1998, s. 55. 6 bk. PELLOT., P., Chretiens dAsie Centrale et dExtreme-Orient, Toungpao, 1914, s. 630631; RASONYI, Laszlo, Tarihte Trklk, Ankara, 1988, s. 137, 174; KALKAN, Mustafa, Krgzlar ve Kazaklar, stanbul, 2006, s. 273; KNAYETULI, Z., Mongol stirtin meken etken son Trk taypalar: IX-XII. asr, Astana, 2001, s. 182, NAN, Abdlkadir, agm; ngtler hakknda ayrca bk. GROUSSET, Ren, Bozkr mparatorluu, stanbul, 1996, s. 208-209; GUMLEV, L. N., Hazar evresinde Bin Yl, stanbul, 2002, s.104 (eviren: D. Ahsen BATUR.); ROUX, Jean-Paul, Orta Asya Tarih ve Uygarlk, stanbul, 2006, s. 238, 291, 310, (eviren: Lale ARSLAN); ROUX, Jean-Paul, Mool mparatorluu, stanbul, 2001, s. 156-157, (evirenler: Aykut KAZANCIGL, Aye BEREKET); GL, Muammer, Dou ve Gneydou Anadoluda Mool Hakimiyeti, stanbul, 2005, s. 107, 166. 7 EBERHARD, W., inin imal Komular, Ankara, 1996, s. 183, (eviren: Nimet ULUTU); NAN, Abdlkadir, agm. 8 NAN, Abdlkadir, agm.

nce blgede yaayan ve Trk kabilelerinden biri olan ngtlerden gnmze ulam tarih bir yer ad olduu sylenebilir. 2. ngt Mezar Klliyesi ve Klliyede Yer Alan Damgalar: Moolistan Cumhuriyeti snrlar iinde yer alan Trklere ait ant mezar klliyelerinden biri de ngt mezar klliyesidir. Tv Aymaga bal Altanbulag Sum snrlar iinde yer alan ve Ulaanbaatara yaklak 80 km uzaklkta olan klliye, (47o 33.210N 105o 50987E, 1141m) Tuul rmann kuzeyinde, ngt da civarnda bir dzlkte bulunmaktadr. Yeri 1891 ylnda tespit edilen klliyede, VOYTOV tarafndan bir kaz yaplm ve elde edilen pek ok arkeolojik buluntu ortaya karlarak yaymlanmtr9. Ancak 25.7.2007 tarihinde bakanln Do. Dr. Cengiz ALYILMAZn yrtt Trk Kltrnde Yaz Kavramnn Geliimi adl proje erevesinde yaplan alan aratrmas srasnda ngt mezar klliyesinde mezar talar zerinde klliye ile ilgili yaynlarda yer almayan, fakat Trk kltr ve uygarl asndan son derece nemli bilgiler sunan birtakm damgalar tespit edilmi ve byle bir almann yaplmas gerei ortaya kmtr. Zira zerinde barndrd damgalar ve eserlerle Saka, Hun, Avar dnemleriyle (Kk)trk dnemini birbirine balayan klliye, (Kk)trk dnemi sonras eserlerine de birok ynyle rnek tekil etmektedir. 25.7.2007 tarihi itibaryla zerinde bir adet ko, bir adet aslan ve yirmi be adet de insan heykelini barndran ngt mezar klliyesi 2000 m devam eden balballaryla, sanduka talarnda yer alan motif ve damgalaryla hem yapld dnem hem de Trk mezar gelenei hakknda deerli bilgiler sunmaktadr.

9VOYTOV, V.Ye., Drevnetyorkskiy Panteon i Model Mirozdaniya, Moskova, 1996, s. 39, 47.; VOYTOV, V.Ye., Kamenne izvayniya iz Ungetu, Tsentralnaya Aziya, Nove Pamyatniki Pismennosti iskusstva, M.: Nauka, 1987, s. 92-109; ayrca bk. DANYAM, Luvsandambn Ayuday OCHIR (vd.), Mongol Nutag Dah' Tuuh Soyaln Dursgal, Ulaanbaatar, 1999, s.114-115; BAYAR, D., Tuuln hndiy deh Tregiyn mnh eiyn hn uluun tuhay, Arheologiyn Sudlal, C. VII, Ulaanbaatar, 1979, s. 3-22 ; RADLOFF, V. V., Atlas Drevnostey Mongolii, C. 1, St. Petesburg, 1892; SER-ODCAV, Ungutinskie pamyatniki, Olon Ulsn Mongol Erdemtdiyn h Hural, C.3, 1979.

Do. Dr. Cengiz ALYILMAZ ve Dr. Osman MERT ngt mezar klliyesinde aratrma ve inceleme yaparken

ngt mezar klliyesinin 2000 m devam eden balballar

ngt mezar klliyesinin yaps, iindeki eserlerin ekil zellikleri, yapm teknikleri, klliyenin I. (Kk)trk Kaanl dnemini yanstmaktadr. Zira klliyeye ait sunak masasnn sanduka talarnda bulunan damgalar da bunu ak biimde desteklemektedir. Trk boylarnn biz kavramna ulama, yabanc / teki kltrlere ve boylara gre kendilerini tanmlama srecinde gelitirilen damgalar, tadklar bilgiye gre olduka ekonomik mesaj vastalardr. zerinde yer aldklar

nesneye veya yere gre farkl amalarla yaplan damgalar, bulunduklar yere gre de farkl mesajlar tamaktadr. rnein: Eski Trk inan sisteminde Tanrya yakn yerler olarak kabul edilen dalarn zirvelerinde, zor ulalan blgelerde bulunan kayalara ilenen tasvir ve damgalar, genellikle din endielerle yaplrken; al kenarlarna, otlaklara, hayvanlara, eyalara, heykellere, mezarlara ilenen damgalar genellikle dier aile, boy ve farkl kltrlere aitlik adna mesaj vermek zere yaplmlardr.10 Trklerin kulland ilk fonetik alfabenin ((Kk)trk alfabesinin) harflerinin de 11 kaynan tekil eden damgalar tarih srete: Kabilenin ortak mal olan konak yerleri, yol kavaklar ve otlaklardaki ta, kaya gibi yerlerde; aileye, boya ait hayvanlarn iaretlenmesinde; kilim, hal, ul, kee, testi gibi ev eyalarnda; evlerin kap ve duvarlarnda; el, yz, pazu ve gse yaplan dmelerde; aman davullarnda; kurban olarak adanm hayvanlarda; snr talarnda; nazarlk ve ziynet eyalarnda; ar kovan ve ambarlarda; at koum takmlarnda; mhrlerde; tu, bayrak, sancak gibi hkmdarlk alametlerinde; ota, taht ve 12 saraylarda; ticari eyalarda; heykellerde, mezar talarnda kullanlmtr. Kavramlarn iaretlenmesi, kalclnn salanmas ve gelecek nesillere aktarlmas itibaryla sosyal ve kltrel adan byk nem tayan damgalar, gnlk hayatta kullanldklar gibi kiiler ldkten sonra mezarlarnda da kullanlmtr:

10 bk. MERT, Osman, Kemaliyede Eski Trk zleri: Dilli Vadisindeki Petroglif ve Damgalar, Atatrk niversitesi Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi, S. 34, Erzurum, 2007, s. 233-254. 11 (Kk)trk yazsnn kkeni ve ortaya k hakknda ayrntl bilgi iin bk. ALYILMAZ, Cengiz, (Kk)trk Harfli Yaztlarn zinde, Ankara, 2007, s. 1-10; EMRE, Ahmet Cevat, Eski Trk Yazsnn Menei, stanbul, 1933; GUZEV, Viktor G., Gktrk Yazsnn Kendiliinden Doma (Otokton) Menei Varsaymn Esaslandran Deliller, TDAY Belleten 2000, Ankara, 2001, s. 211-220; GUZEV, Viktor G. KLYATORNIY, Sergey G., Genel Yaz Nazariyesi Inda Gktrk Yazsnn Menei Meselesi (Okunuunun 100. Yl Dnm Dolaysyla), TDAY Belleten 1993, Ankara, 1995, s. 27-33; LVTS, Vladimir A., Eski Trk Runik Yazsnn Ortaya k zerine, DTCF Tarih Aratrmalar Dergisi, S. 31, Ankara, 2000, s. 37-50, (eviren: S. GME - T. LEKL); TEKN, Talat, Gktrk Alfabesi, Harf Devriminin 50. Yl Sempozyumu, Ankara, 1981, s. 27-37; TEZCAN, Semih, Trklerde Yaz Kltrnn Balangc ve Geliimi, Harf Devriminin 50. Yl Sempozyumu, Ankara, 1981, s. 39-43; TUNA, Osman Nedim, Eski Dou Trk Yazsnda Kullanlan Ligatrler ve Bunlarla lgili Baz Meseleler Hakknda, TDAY Belleten 1990, Ankara, 1994, s. 207-222; DURMU, lhami, Bozkr Kltr evresinde Runik (Oyma) Yaznn Douu ve Geliimi, Trkiye Sosyal Aratrmalar Dergisi, C. I, S. 1, Ankara, 1997, s. 87100. 12 TEZCAN, Mehmet, Eski Trklerde Damga, (Yaymlanmam Yksek Lisans Tezi), Erzurum, 1990, s. 15 -32; GLENSOY, Tuncer, Orhundan Anadoluya Trk Damgalar, stanbul, 1989, s. 18-19.

zerinde Trk kltr ve uygarlna ait damgalar bulunan sunak masasnn dou cephesi

Moolistan corafyasnda yer alan Trk kltr ve uygarlna ait eserlerin tamamna yaknn zerinde eserin ait olduu boyu, aileyi gsteren damgalar bulunmaktadr. Ancak, Bmbgr yazt ve ngt mezar klliyesinde kaana ait damgalarn yan sra kaana bal alt boylar, aileleri temsil eden damglarla da karlalmaktadr:

Douya bakan tan sa tarafnda yer alan damgalarn estampajl grnts

Douya bakan tan sa tarafnda yer alan damgalarn filtrelenmi grnts

ngt mezar klliyesinde (gnmzde) herhangi bir yazt bulunmamaktadr. Yaplan aratrma ve incelemeler srasnda yazta dair bir iarete de rastlanmamtr. Ancak mezarn sunak masasna ait talarn zerinde (Kk)trk ve Uygur dnemi mezarlarnda karlalan (diktrtgen ereve iinde) baklava dilimlerinden oluan motifler, st kenarda 15 cm geniliinde bugn Anadoludaki baz kmbet ve mezarlarda da kullanlan bir motif (>>>>><<<<< yer almaktadr: >>>>><<<<< >>>>><<<<<)

ngtteki mezar talarnn st ksmlarnda yer alan motiften ayrntl bir grnt

Terzi Baba Trbesi (Erzincan)

ngtte mezar talarnn st ksmnda yer alan ve Terzi Baba Trbesi zerinde de tespit edilen motif

Douya ve kuzeye bakan talarn sa taraflarnda, gneye bakan tan ise, sol tarafnda yukardan aaya doru sralanm damgalar bulunmaktadr. Dier yzeylere gre daha fazla ypranm olan batya bakan ta zerinde yaplan incelemede baklava dilimi eklindeki motifler tespit edilirken herhangi bir damgaya rastlanmamtr:

Mezarn bat cephesi

Mezarn gney cephesi

10

Gneye bakan tan sol tarafnda yer alan damgalarn estampajl grnts

Gneye bakan tan sol tarafnda yer alan damgalarn filtrelenmi grnts

Mezarn kuzey cephesi

11

Kuzeye bakan tan sa tarafnda yer alan damgalarn estampajl grnts

Kuzeye bakan tan sa tarafnda yer alan damgalarn filtrelenmi grnts

ngt mezar klliyesinde zerinde damga bulunan ko heykeli13


13 bk. ALYILMAZ, Cengiz, (Kk)trk Harfli Yaztlarn zinde, Ankara, 2007, s. 68.

12

3. ngt Mezar Klliyesindeki Damgalarn Trk Dnyasndakilerle lgisi: Snrlarn, yollarn, sahip olduu nemli kodlar damgalarla iaretleyen, kalc klan, tekrarlayan Trk boylar, sz konusu kavramlarla dier / teki kltrlerden kendilerini ayrarak / tanmlayarak boylar arasndaki balar oluturan kltrel kodlar korumu, zenginletirmi ve tarih srete millet kavramna ulamtr. 21. yzylda bile hal, kilim, bak, kama gibi eyalara, mezar talarna, heykellere ilenen damgalar, Trk boylarnn / milletinin en nemli ortak kodlar arasnda yer almaktadr. Ticar ve kltrel etkileim gibi (boylar aras, ve kltrler aras) ilikilerde yaznn yan sra (marka, imza gibi) kullanlan damgalardan hareketle bugn bile Trk boylarnn yaad corafyay belirlemek, hangi boyun hangi corafyada hkm srdn ortaya koymak mmkndr14. Zira farkl nedenlerle corafya deitiren Trk boylar gittikleri yerlere damgalarn da tamlardr. Kaanlk damgas gibi ok zel bir takm damgalar hari boy ve aile damgalar zamanla boylar oluturan ailelerin saysna paralel olarak (Bmbgr yazt15 zerindeki damgalarda da grld gibi) kk deiikliklere uramtr. Sz konusu gelime gerekleirken hem boylarn damgalarnn ana izgileri korunmu, hem de eklenen kk bir izgi / fark ile yeni bir aile damgas oluturulmutur / tretilmitir. Dolaysyla yeni bir aile kodlanrken, hem ailenin mensubu olduu boy ile olan ilikisi korunmu hem de ailenin boya olan ball teyit edilmitir. Damgalar oluturulurken / tretilirken ana izgiler korunduu iin Trk boylarnn aralarndaki balar gnmzde bile byk lde belirlemek mmkn olmaktadr. Sosyal hayat iindeki ilevleri dolaysyla gnlk hayatta olduka geni kullanm alanna sahip olan damgalarn bir ksm, fonetik alfabe kavramna ulaldktan sonra da yaznn bulunduu meknn, mezarn, nesnenin hangi boya, aileye ya da kaana ait olduunu gstermek amacyla kullanlmtr:

14 MERT, Osman, agm. 15 bk. BATTULGA, Tsendiyn, Bmbgriyn Biees, Mongol Sudlal, Bot XXVI (226), Ulaanbaatar, 2006, s. 26-30.

13

ngtte mezarn dou cephesinde tespit edilen damgalar

zerinde ngt mezar klliyesinin dou ve kuzey yzlerinde bulunan damgalarn bir ksmn barndran I. Gurvan Mandal yaztnn filtrelenmi grnts

ngtte mezarn dou cephesinde tespit edilen damgalarn bir ksmnn filtrelenmi grnts

zerinde ngt mezar klliyesinin dou ve kuzey yzlerinde bulunan damgalar da bulunduran Bmbgr yaztndan filtrelenmi ayrntl bir grnt

14

ngtte mezarn kuzey cephesinde tespit edilen ve (Kk)trk alfabesinde de (i/) sesinin karl olarak kullanlan harf / damga

ngtteki damgann Gurvan Mandalda tespit edilen grnts

zerinde ngtteki damgann benzeri olan Grcistann Boral blgesindeki Tekeli kynde bulunan tarih Trk mezarlnda bir mezar ta

Karakeililerin damgas16

Ayn damgann Kars yresine ait bir hal zerinde tespit edilen grnts17

Kazak hallarndan biri zerinde tespit edilen benzer bir damga18

Erzurumun Karayaz ilesindeki Cunni maarasnn duvarnda yer alan damgalardan biri

Ouz boylarndan Bienelere ait damga

Ouz boylarndan Salurlara ait damga

16 bk. Trk Kltrnde Karakeililer Uluslararas Bilgi leni Bildirileri (3 Haziran 1999 anlurfa), Ankara, 1999, s. 133. 17 bk.GRGNAY, Neriman, Ouz Damgalar ve Gktrk Harflerinin El Sanatlarmzdaki zleri, Ankara, 2002, s. 66. 18 PARLAK, Tahsin, Geleneksel Kazak Hal Sanat ve TKA Aral Blgesi El Halcln Gelitirme Projesi, Ankara, 2002, s. 323.

15

Yaplan inceleme sonucunda ngtteki mezarn gney cephesinde tespit edilen damgalardan birinin Talas ubuu adyla bilenen (T7) zerindeki bir karakter ile paleografik adan ayn olduu, mezarn kuzey cephesinde yer alan damgalarn da hem Talas ubuu hem de Esik kurganndan karlan tas19 zerindeki karakterler ile byk benzerlikler gsterdii tespit edilmitir:

Talas ubuu zerinde harf olarak kullanlan ve ngtte tespit edilen damgalardan biri

Talas ubuu (T7)

Esik kurganndan karlan tasn genel ve ayrntl grntleri

19bk. ALYILMAZ, Cengiz, (Kk)trk Harfli Yaztlarn zinde, Ankara, 2007, s. 24-25; AKEV, K., Kurgan Issk skusstvo Sakov Kazahstana, Moskova, 1978; AMANJOLOV, Altay S., Trki Filologiyas Jene Jazu Tarih, Almat, 1996; AMANJOLOV, Altay S., storiya i Teoriya Drevnetyurkskogo Pisma, Almat, 2003, s. 209-235; BARUTU-ZNDER, F. Sema, Trk Dilinin Tarihi Dnemleri zerine Birka Sz, Trkbilig Trkoloji Aratrmalar 2002/3, Ankara, 2002, s. 203-210; ATSIZ, Altn Elbiseli Adam Hakknda Yeni Bilgiler, tken, Haziran, 1973, stanbul, 1973, s. 8; ERCLASUN, Ahmet B., Balangtan Yirminci Yzyla Trk Dili Tarihi,Ankara, 2005, s. 146; ERN, Melih, Gktrk-Sekel-Fenike Yazlar zerine Saptama Bildirisi, Harf Devriminin 50. Yl Sempozyumu, Ankara, 1981, s. 205-224; ESN, Emel, slamiyetten nceki Trk Kltr Trhi ve slma Giri, stanbul, 1978, s. 23.

16

Sz konusu paleografik benzerlikler ve ortak damgalar, Sakalarn, Hunlarn, Avarlarn, (Kk)trklerin, Ouzlarn birbirleriyle olan ilikilerini / balarn ortaya koymas bakmndan da nemlidir20. Yazl iletiimin kaya st tasvirlerden sonra ikinci aamasn tekil eden damgalarn bir ksm hem kaya st tasvilerle birlikte hem fonetik alfabede seslerin yazdaki iaretleri olarak hem de fonetik alfabeden sonra gnlk hayatta farkl endielerle kullanmlarn srdrmlerdir.

ngt mezar klliyesinde tespit edilen B (eb) ve teke damgann filtrelenmi grnts

Erzurumda bir etamin zerinde tespit edilen B (eb) ve teke damga


(Foto.:Dr. C.ALYILMAZ)

ngt mezar klliyesinde tespit edilen ve (Kk)trk alfabesinde de B (eb) ince b sesini karlayan harf / damga

Trk Kltrnde Yaz Kavramnn Geliimi adl proje erevesinde yaplan alan aratrmas srasnda Gurvan Mandalda (2126 m 47 514557 E 5131030 N) kaya st tasvirlerin bulunduu alanda tespit ettiimiz B (eb) damga ve B (eb) damgadan tretilmi dier damgalar.
20 bk ALYILMAZ, Cengiz, (Kk)trk Harfli Yaztlarn zinde, Ankara, 2007, s.21.

17

zerinde B eb damgalar bulunan zbekistandaki Bibi Hatun Camisine ait minare (Foto.: Dr. Cengiz ALYILMAZ

Mersinin Erdemli ilesinde bir ul zerinde tespit edilen B eb damga

ngt mezar klliyesinde tespit edilen damgann filtrelenmi grnts

I. Bilge Tonyukuk yazt zerinde yer alan aile damgasnn filtrelenmi grnts

Trk kltr corafyasnda gerek kaya st tasvir olarak, gerekse damga olarak gei skl en yksek hayvan tasviri ycelii, eriilmez yerlere eriilebilirlii, bamszl, zgrl, liderlii, kararll, asaleti, cesareti sembolize eden da keisi/tekesidir. Trk kltr corafyasnda Moolistandan Anadoluya, Anadoludan Avrupaya kaan temsilen veya kaana ball

18

belirtmek amacyla kullanlan da keisi / teke damgalar farkl biimlerde ngt mezar klliyesinde de tespit edilmitir:

21

ngtte tespit edilen teke damgalarndan nn filtrelenmi grntleri

Tv Aymag Mzesi nnde bulunan kaplumbaa kaide zerindeki teke damgas

ngtte mezarn gney cephesinde tespit edilen teke damgasnn filtrelenmi grnts

Kltigin yaztnn dou yzndeki teke damgas

Erzurumun Karayaz ilesindeki Cunni maarasnn duvarnda yer alan teke tasviri22

Da keisi / tekesinin Trk kltrndeki yeri ve nemi hakknda bk. ALYILMAZ, Cengiz, Bir Asparagas Haber ve Kurt, Da Keisi, Geyik Sembol ve Damgalar, Orkun, S. 37, stanbul, 2001, s. 14-17; ALYILMAZ, Cengiz, Orhun Yaztlarnn Bugnk Durumu, Ankara, 2005, s. 17-21; AY, Abdulhalk, Anadoluda Trk Damgas Ko Heykel-Mezar Talar ve Trklerde KoKoyun Meselesi, Ankara, 1983, s. 13-24; ESN, Emel, slamiyetten nceki Trk Kltr Trhi ve slma Giri, stanbul, 1978; GRA, A. D., Vopros Datirovki i Semantiki Drevnetyurkskih Tamgaobraznh zobrajeniy Gornogo Kozla, Tyurkologieskiy Sbornik 1972, Moskova, 1973, s. 316-333; MANNAY-OOL, M. H., Drevnee zobrajenie Gornogo Kozla v Tuve, Sovetskaya Arheologiya, C. I, Moskova, 1967, s. 140-146.

21

19

ngtteki mezarn gney cephesinde tespit edilen ve dou ve bat kaanln temsil eden ift bal teke damgas

Talas yaztlarndan biri zerinde tespit edilen ift bal teke damgas23 (Foto.: Dr. Cengiz ALYILMAZ)

Ayn damgann Kars yresine ait bir hal zerinde tespit edilen grnts (Foto.: Dr. Cengiz ALYILMAZ)
22 Cunni maarasndaki petroglif ve damgalar hakknda bilgi iin bk. CEYLAN, Alparslan, Doudaki lk Trk Yerlemelerinden Cunni Maaras, Trkler Ansiklopedisi, C. 6, Ankara, 2002, s. 425-429. 23 Yazt, Dr. Cengiz ALYILMAZ tarafndan 2005 ylnda bulunmutur.

20

Trk boylarnn yaam biimleri, inan sistemleri, dnyay alglama biimleri ve estetik anlaylarna dair nemli bilgileri gemiten gnmze tayan damgalar, kullanldklar dnemlerin kltr ve uygarlnn gnmz 24 Gnmzde Moolistandan Anadoluya, dnyasndaki temsilcileridir. Anadoludan Avrupaya Trk kltr corafyasnda farkl nesneler zerinde yer alan ayn, benzer ve farkl damgalarn tespit edilmesi, tadklar mesaj itibaryla deerlendirilmesi, incelenmesi Trk tarihinin, Trk kltr ve uygarlnn bilinmeyen pek ok ynn aydnlatacaktr. Zira ngtteki mezar zerinde tespit edilen damgalar ve bu damgalarn Trk kltr corafyasndaki uzantlar bu ifadeyi teyit eder niteliktedir. KAYNAKLAR ALYILMAZ, Cengiz, Orhun Yaztlarnn Sz Dizimi, Erzurum, 1994. ALYILMAZ, Cengiz, Bir Asparagas Haber ve Kurt, Da Keisi, Geyik Sembol ve Damgalar, Orkun, S. 37, stanbul, 2001, s. 14-17. ALYILMAZ, Cengiz, Gobi lnde ve Altay Dalarnda Kaya st Tasvirler, Yeni Trkiye Dergisi, S. 46, Ankara, 2002, s. 613-615. ALYILMAZ, Cengiz, Orhun Yaztlarnn Bugnk Durumu, Ankara, 2005. ALYILMAZ, Cengiz, (Kk)trk Harfli Yaztlarn zinde, Ankara, 2007. AMANJOLOV, Altay S., storiya i Teoriya Drevnetyurkskogo Pisma, Almat, 2003. AMANJOLOV, Altay S., Trki Filologiyas Jene Jazu Tarih, Almat, 1996. ARAT, Reit Rahmeti, Kutadgu Bilig, Ankara, 1991. ARAT, Reit Rahmeti, Kutadgu Bilig (eviri), Ankara, 1994. ARGA, Nuri, Kilimlerde Ouz Boylarnn Ongunlar, Trk Dnyas Tarih Kltr Dergisi, Mart 2007, S. 243, stanbul, 2007, s. 40-42. BARUTU-ZNDER, F. Sema, Trk Dilinin Tarihi Dnemleri zerine Birka Sz, Trkbilig Trkoloji Aratrmalar 2002/3, Ankara, 2002, s. 203-210. BARUTU-ZNDER, F. Sema, Yenisey Kitabeleri ve Yer-Sular, TUBA, S. 22, Ankara, 1998, s. 171-184. BATTULGA, Tsendiyn, Bmbgriyn Biees, Mongol Sudlal, Bot XXVI (226), Ulaanbaatar, 2006, s. 26-30. CEYLAN, Alparslan, Doudaki lk Trk Yerlemelerinden Cunni Maaras, Trkler Ansiklopedisi, C. 6, Ankara, 2002, s. 425-429.

24

Ayrntl bilgi iin bk. ALYILMAZ, Cengiz, Gobi lnde ve Altay Dalarnda Kaya st Tasvirler, Yeni Trkiye Dergisi, S. 46 (Trkoloji ve Trk Tarihi Aratrmalar zel S.s IV), Ankara, 2002, s. 613-615.

21

CLAUSON, S. G. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford, 1972. AY, Abdulhalk, Anadoluda Trk Damgas Ko Heykel-Mezar Talar ve Trklerde Ko-Koyun Meselesi, Ankara, 1983. DANYAM, L. - OHR, A. vd., Mongol Nutag Dah' Th Soyaln Dursgal, Ulaanbaatar, 1999. DEREVANKO, A. P. - OLSEN, J. W. - TSEVEENDORJ D. vd., A Arcaeological studies Carried Out By Joint Russian-MongolianAmerican Expedition n Mongolia n 1996, Novosibirsk, 1996. DEREVANKO, A. P. - OLSEN, J. W. - TSEVEENDORJ D. vd., Arcaeological Studies Carried Out By The Joint RussianMongolian- American Expedition n Mongolia n 1997-1998, Novosibirsk, 2000.
Divan Lgat-it Trk, C. I, Ankara, 1991, (eviren: Besim ATALAY).

DURMU, lhami, Bozkr Kltr evresinde Runik (Oyma) Yaznn Douu ve Geliimi, Trkiye Sosyal Aratrmalar Dergisi, C. I, S. 1, Ankara, 1997, s. 87-100. EBERHARD, W., inin imal Komular, Ankara, 1996, (eviren: Nimet ULUTU). EMRE, Ahmet Cevat, Eski Trk Yazsnn Menei, stanbul, 1933. EROLU, H., Su ehrinde Ouz Damgalar ve Trk Boylar, Trk Kltr Dergisi, S. 123, 1973, s. 141-147. ESN, Emel, slamiyetten nceki Trk Kltr Trhi ve slma Giri, stanbul, 1978. ESN, Emel, slmiyetten nceki Trk Kltr Tarihi ve slma Giri, stanbul, 1978. GOLDEN, B. Peter, Trk Halklar Tarihine Giri, Ankara, 2002, (eviren: Osman KARATAY). GKALP, Cevdet, Gktrk Devletinin Kuruluundan ingizin Zuhuruna Kadar Altaylarda ve Moolistanda Kabileler, Ankara, 1973. GRGNAY, Neriman, Ouz Damgalar ve Gktrk Harflerinin El Sanatlarmzdaki zleri, Ankara, 2002. GRA, A. D., Vopros Datirovki i Semantiki Drevnetyurkskih Tamgaobraznh zobrajeniy Gornogo Kozla, Tyurkologieskiy Sbornik 1972, Moskova, 1973, s. 316-333. GROUSSET, Ren, Bozkr mparatorluu, stanbul, 1996. GUMLEV, Lev Nikolayevi, Hazar evresinde Bin Yl Etno-Tarih Asndan Trk Halklarnn ve evre Halklarn ekillenii zerine, stanbul, 2002, eviren: D. Ahsen BATUR. GUZEV, Viktor G. KLYATORNIY, Sergey G., Genel Yaz Nazariyesi Inda Gktrk Yazsnn Menei Meselesi (Okunuunun 100. Yl

22

Dnm Dolaysyla), TDAY Belleten 1993, Ankara, 1995, s. 2733. GUZEV, Viktor G., Gktrk Yazsnn Kendiliinden Doma (Otokton) Menei Varsaymn Esaslandran Deliller, TDAY Belleten 2000, Ankara, 2001, s. 211-220. GL, Muammer, Dou ve Gneydou Anadoluda Mool Hakimiyeti, stanbul, 2005 GLENSOY, Tuncer, Orhundan Anadoluya Trk Damgalar, stanbul, 1989. HAZANOV, A. ., Sotsialnaya storiya Skifov, Moskova, 1976. NAN, Abdlkadir, Makaleler ve ncelemeler I, Ankara, 1998, s. 491. KALKAN, Mustafa, Krgzlar ve Kazaklar, stanbul, 2006. KARAMAARALI, B., Trk Damgalarnn Devamll Hakknda, Trk Dnyas Aratrmalar, III/9, 1980, s. 5-24. KM, Jung-bae, Mongolian Petroglyphs With Focus On The Relics Of Ikh Drlj And Paaluu, Kore, 1998. KNAYETULI, Z., Mongol stirtin meken etken son Trk taypalar: IX-XII. asr, Astana, 2001. LVTS, Vladimir A., Eski Trk Runik Yazsnn Ortaya k zerine, DTCF Tarih Aratrmalar Dergisi, S. 31, Ankara, 2000, s. 37-50, (eviren: S. GME - T. LEKL). MANNAY-OOL, M. H., Drevnee zobrajenie Gornogo Kozla v Tuve, Sovetskaya Arheologiya, C. I, Moskova, 1967, s. 140-146. MERT, Osman, Kemaliyede Eski Trk zleri: Dilli Vadisindeki Petroglif ve Damgalar, Atatrk niversitesi Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi, S. 34, Erzurum, 2007, s. 233-254. Moollarn Gizli Tarihi, Ankara, 1995, (eviren: Ahmet TEMR). NOVGORODOVA, . A., Mir Petroglifov Mongolii, Moskova, 1984. OKLADNKOV, A. P., Petroglif Mongolii, Leningrad, 1981. GEL, B., Sino-Turcica, Cengiz Han ve in'deki Hanedann Trk Mavirleri, Taipei, 1964. PARLAK, T., Geleneksel Kazak Hal Sanat ve TKA Aral Blgesi El Halcln Gelitirme Projesi, Ankara, 2002. PELLOT., P., Chretiens dAsie Centrale et dExtreme-Orient, Toungpao, 1914 RASONYI, Laszlo, Tarihte Trklk, Ankara, 1988. RNEN, Emhetgev, Les Dessigns Pictographiques Et Les Inscriptions Sur Les Rochers Et Sur Les Steles En Mongole (Mongol Nutag Dah' Hadn Biees Gerelt Hhiy Zyl), Ulaanbaatar, 1968. ROUX, Jean-Paul Roux, Trklerin ve Moollarn Eski Dini, stanbul, 1994, ev. Aykut KAZANCIGL.

23

ROUX, Jean-Paul, Mool mparatorluu, stanbul, 2001, (evirenler: Aykut KAZANCIGL, Aye BEREKET). ROUX, Jean-Paul, Orta Asya Tarih ve Uygarlk, stanbul, 2006, (eviren: Lale ARSLAN). SANJMYATAV, T., Arhangay Aymgiyn Nutag Dah Ertniy Th Soyaln Dursgal, Ulaanbaatar, 1999. SER-ODJAV, N., Bayanligiyn Hadn Zurag, Ulaanbaatar, 1987. SMER, Faruk, Ouzlar (Trkmenler), stanbul, 1999. TEKN, ., Metinlere Dayanarak Eski Trklerde Gebe (=tken) ve ehir (=Hoo) Medeniyetlerinin Tahlili, Atatatrk niversitesi Edebiyat Fakltesi Aratrma Dergisi, S. 3, Erzurum, 1972, s. 35-60. TEKN, Talat, Gktrk Alfabesi, Harf Devriminin 50. Yl Sempozyumu, Ankara, 1981, s. 27-37. TEKN, Talat, Orhon Yaztlar, Ankara, 2006. TEZCAN, Mehmet, Eski Trklerde Damga, (Yaymlanmam Yksek Lisans Tezi), Erzurum, 1990, s. 15 -32. TEZCAN, Semih, Trklerde Yaz Kltrnn Balangc ve Geliimi, Harf Devriminin 50. Yl Sempozyumu, Ankara, 1981, s. 39-43. TSEVEENDORJ, D., Mongoln Ertniy Urlagiyn Th, Ulaanbaatar, 1999. TUNA, Osman Nedim, Eski Dou Trk Yazsnda Kullanlan Ligatrler ve Bunlarla lgili Baz Meseleler Hakknda, TDAY Belleten 1990, Ankara, 1994, s. 207-222. Trk Kltrnde Karakeililer Uluslararas Bilgi leni Bildirileri (3 Haziran 1999 anlurfa), Ankara, 1999. TRKMEN, Nalan, Orta Asya Trkmen Hallar ile Tarih Anadolu Trk Hallarnn Ortak zellikleri, Ankara, 2001 V. M. NADELYAEV (vd.), Drevnetyurkskiy Slovar, Leningrad, 1969. VLADEMRTSOV, B., Moollarn tima Tekilat, Mool Gebe Feodalizmi, Ankara, 1995, (eviren: Abdlkadir NAN). VOYTOV, V. Ye., Kamenne izvayniya iz Ungetu, Tsentralnaya Aziya, Nove Pamyatniki Pismennosti iskusstva, Moskova, 1987, s. 92-109. VOYTOV, V.Ye., Drevnetyorkskiy Panteon i Model Mirozdaniya, Moskova, 1996.