You are on page 1of 23

Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 36, Erzurum, 2008, s. 281-305.

ÖNGÖT MEZAR KÜLLĐYESĐ VE KÜLLĐYEDE BULUNAN DAMGALAR
Dr. Osman MERT* ÖZET “Öngöt Mezar Külliyesi ve Külliyede Bulunan Damgalar” adlı makale, esas itibarıyla Moğolistan Cumhuriyeti’nde Töv Aymag’a bağlı Altanbulag Sum sınırları içinde bululunan ve I. (Kök)türk Kağanlığı dönemine ait bir mezar külliyesi ile bu külliyede tespit edilen damgaların Türk kültür ve uygarlığı açısından değerlendirilmesini içermektedir. Çalışmada ilk olarak “Öngöt” kavram işareti, “damga” kavramı, damgaların iletişim ve kültürel boyutu üzerinde durulmakta, ardından da Öngöt’teki anıt mezarda tespit edilen damgalar ve bu damgaların Türk kültür coğrafyasındaki uzantıları görüntülerle dikkatlere sunulmaktadır. Anahtar Kelimeler: Öngöt, Öngüt, Altanbulag, damga

ABSTRACT The article entitled “Grave Complex of Ongut and Markers in this Grave Complex” esentially includes the grave complex belongs to the era of 1st Gokturk Khaganate in Altanbulag Sum in Töv Aymag in Mongolia and the investigation of the markers found in this grave complex relative to Turkish culture and civilization. In the present study, at first “Ongot” word, the conception of “mark” and the functions of markers on comminication and culture are emphasized, then the markers found in monument grave in Ongut and the samples of these markers in the geography of Turkish culture are brought to the attentions. Key Words: Ongut, Altanbulag, marker

1. “Öngöt” ve “Öngötler / Öngütler” Hakkında: Yaşayış ve inanışla kuşaktan kuşağa aktarılan ve bu süreçte en az değişime uğrayan kalıplaşmış, anlamlı dil ögelerinden biri de yer adlarıdır. Yer adlarının köken, yapı, anlam… açılarından araştırılıp incelenmesi, bu yerleri
* Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Türkçe Eğitimi Bölümü Öğretim Üyesi

2

yurt yapanların tarihleri, kültürleri, yaşayış tarzları, dilleri... hakkında değerli bilgiler verecektir1. Türk kültür coğrafyasında zamanın derinliklerinden günümüze ulaşmayı başarmış yer adlarından biri de “Öngöt” yer adıdır. Renk anlamına gelen “öng” kavram işareti ile /+ot/2 çokluk ekinden oluşan kelime, kaynaklarda “Öngüt”, “Ongut”, “Onggut”, “Ungut” “Öngöt” şeklinde geçmektedir. Söz konusu kelime eski Türkçe’nin yazılı kaynaklarında ve Moğolca’da “renk” ve “renk+ler” anlamında kullanılmıştır: [….kök] öngüg yuguru sü yorıp tünli künli yiti ödüşke subsuz keçdim [……Gök] renkli [nehrin yatağı]nı (âdeta) yoğurarak ordu (ile) yürüyüp geceli gündüzlü yedi vakitte susuz (araziyi) geçtim. (Bilge Kağan Güneydoğu)3
…ızıl yüz öngi ongdı boldı sarıg / ajun boldı altun öngi teg arıg Gök yüzünün al rengi soldu, sarardı; dünyanın her tarafı altın rengini aldı.( Kutadgu Bilig 4959)

ajun …ırtışı boldı altun öngi / yaşı… za¡feran …ıldı yakut öngi Dünya yüzü altın rengine girdi; güneş yakut rengini safrana çevirdi. (Kutadgu Bilig 4959) 4 Đlk kez “Moğolların Gizli Tarihi” adlı eserde karşılaşılaşılan5 “Öngüt”, tarihî süreçte /+ot/ çokluk ekinin kökle kalıplaşması ve çokluk işlevini
1 bk. TEKĐN, Ş., Metinlere Dayanarak Eski Türklerde Göçebe (=Ötüken) ve Şehir (=Hoço) Medeniyetlerinin Tahlili, Atatatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Araştırma Dergisi, S. 3, Erzurum, 1972, s. 35-60. 2 Moğolca’da /+od/ şeklinde kullanılan /+ot/ çokluk eki, eski Türkçe’de de çokluk işleviyle kullanılmıştır: tarkat < tarkan: tarkanlar < tarkan biriye şad apat begler yırıya tarkat buyruk begler…: Sağdaki şad ve apa beyler, soldaki tarkanlar (ve) kumandan beyler... (Köl Tigin (KT) Güney 1) oglıt < oglan : oğullar < oğul oglıtı kagan bolmış erinç: Oğulları kağan olmuşlardır. (KT Doğu 5) Ayrıntılı bilgi için bk. ALYILMAZ, Cengiz, Orhun Yazıtlarının Söz Dizimi, Erzurum, 1994, s. 39; KORKMAZ, Zeynep, Türkçe Đle Moğolca Arasında Ortaklaşan Unsurlar ve Moğolca’nın Türk Dili Araştırmalarındaki Yeri, TDAY Belleten 1986, Ankara, 1988, s. 43-52 3 Metin Türkiye Türkçesi’ne aktarılırken “TEKĐN, Talat, Orhon Yazıtları, Ankara, 2006” adlı eserden istifade edilmiştir. 4 ARAT, Reşit Rahmeti, Kutadgu Bilig, Ankara, 1991, s. 495; ARAT, Reşit Rahmeti, Kutadgu Bilig (Çeviri), Ankara, 1994, s. 358; Ayrıca bk. Divanü Lûgat-it Türk, C. I, Ankara, 1991, s. 41, (Çeviren: Besim ATALAY); CLAUSON, S. G. An Etymological Dictionary of Pre-ThirteenthCentury Turkish, Oxford, 1972, s. 167; V. M. NADELYAEV (vd.), Drevnetyurkskiy Slovar’, Leningrad, 1969, s. 385.

Tarihi süreçte yer adlarının. Z. Ongıt” gibi köy ve kasaba adları Öngütler’in bir kısımının Moğol istilası sırasında (Moğol ordularıyla) batıya doğru gittiğini göstermektedir. W. PELLĐOT. yüzyıldan itibaren Moğollaşmaya başladıkları anlaşılmaktadır. Çingiz Kağan döneminde Çin seddi yakınlarındaki Sarı ırmak civarında Kin devleti sınırlarında bulunan ve Kin hükümetinin sınır bekçiliğini yapan Öngütler’in Türk olduğunu ilk olarak ortaya atan DEGUĐGNES olmuştur. GÜL. 166. (Çeviren: Lale ARSLAN). s. T’oungpao. 1988.104 (Çeviren: D. Đstanbul. Đstanbul. 208-209. 174. yüzyılda dahi Türkçe konuştuklarına dair bilgiler bulunmasına rağmen). Abdülkadir.106. 1996. Đstanbul. Jean-Paul. ARĐSTOV. Volga havzası. kabile adı oluşturmak üzere /+lAr/ görev elemanını üzerine alarak (Öng+üt+ler şeklinde) bir Türk kabilesinin adının işaretlenmesinde de kullanılmıştır. s. 160 (Çeviren: Ahmet TEMĐR). GUMĐLEV. s. Ankara. “Ay-buga” ve “Çölig-buga”nın adları onların Türklüğünü teyit eder niteliktedir6. Astana.. W. . 291. ĐNAN. Bozkır Đmparatorluğu. s. agm. s. 55. Laszlo. Öngütler’in Moğolistan coğrafyasında kalanlarının ise (XIV. 182. 2005. Ahsen BATUR. 2001. Ankara. Öngütler hakkında ayrıca bk. L. K. Đstanbul.). Mongol üstirtin meken etken sonğı Türk taypaları: IX-XII. Kırgızlar ve Kazaklar. ROUX. GROUSSET. 137. 107. Konu üzerinde çalışan araştırmacılardan W.. Kırım ve Kafkasya’da yaşayan Türkler arasında görülen Öngüt oymakları ve söz konusu bölgelerde karşılaşılan “Ongut. Orta Asya. ĐNAN. Ankara. Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da Moğol Hakimiyeti. 2002. Jean-Paul. R. KĐNAYETULI. agm. ĐNAN. RASONYI. (Çevirenler: Aykut KAZANCIGĐL. GROENBECH de yaptıkları çalışmalarda DEGUĐGNES ile aynı sonuca ulaşmışlardır. Abdülkadir. s. agm. Muammer. René. 6 bk. N. 310. 7 EBERHARD. 2006. s. KALKAN. 273. 1998. kaynaklardaki bilgilere göre XIII. Abdülkadir. 238. Zira Moğolistan coğrafyasında yaşayan küçük oymaklardan bir kısmının “Onhut”. dilin en az değişime uğrayan ögelerinden biri olması gerçeği de dikkate alındığında. Abdülkadir. N. Chretiens d’Asie Centrale et d’Extreme-Orient.. 2006. Hazar Çevresinde Bin Yıl. Çin’in Şimal Komşuları. Đstanbul.. Ankara. s. 1995. GROULES. Zira Sarı ırmak’ın Ordos çevresinde teşkil ettiği kavisin kuzeybatısı üzerinde yer alan Pailingmiao civarındaki Türkçe Öngüt nesturî mezar taşları ve hükümdarları “Alakuş-tegin” ile oğulları “Kün-buga”. (Çeviren: Nimet ULUĞTUĞ). Mustafa. HOWORTH. Moğol Đmparatorluğu. 630631.. 156-157. bugün Moğollar tarafından “Öngöt” olarak adlandırılan ve Moğolca’da “renk/ler” anlamına gelen yer adının daha 5 Moğolların Gizli Tarihi. “Oniyut” gibi benzer adlar taşıması da bu bilgiyi desteklemektedir8. 1914. 1996. s. 112. Ural dağları. BARTHOLD. A. Tarihte Türklük. s. Makaleler ve Đncelemeler I. ROUX. Orta Asya Tarih ve Uygarlık. Đstanbul. 134.3 yitirmesiyle. Ayşe BEREKET). 8 ĐNAN. Ongutların Menşei Meselesi. s. 183. s. EBERHARD ise Öngütler’i Moğollar’dan saymaktadır7. 2001. ğasır. P.

2007 tarihinde başkanlığını Doç. Ulaanbaatar. 1141m) Tuul ırmağı’nın kuzeyinde. (47o 33. Zira üzerinde barındırdığı damgalar ve eserlerle Saka.7. BAYAR. s. 47. V. Töv Aymag’a bağlı Altanbulag Sum sınırları içinde yer alan ve Ulaanbaatar’a yaklaşık 80 km uzaklıkta olan külliye. V.. VOYTOV. Luvsandambın Ayuday OCHIR (vd. 39. RADLOFF. Moskova. Arheologiyn Sudlal. C. Tsentral’naya Aziya. Mongol Nutag Dah' Tuuh Soyalın Dursgal.210N 105o 50987E. 3-22 .7. 92-109. Petesburg. M. VII. Ancak 25.2007 tarihi itibarıyla üzerinde bir adet koç. s. .Ye. Olon Ulsın Mongolç Erdemtdiyn Đh Hural. s. V. bir adet aslan ve yirmi beş adet de insan heykelini barındıran Öngöt mezar külliyesi 2000 m devam eden balballarıyla.). Novıe Pamyatniki Pis’mennosti iskusstva. ayrıca bk.: Nauka. SER-ODCAV..4 önce bölgede yaşayan ve Türk kabilelerinden biri olan “Öngütler”den günümüze ulaşmış tarihî bir yer adı olduğu söylenebilir. 1. Drevnetyorkskiy Panteon i Model’ Mirozdaniya. 9VOYTOV. V.114-115. Öngöt dağı civarında bir düzlükte bulunmaktadır. 2. Tuulın höndiy deh Türegiyn ömnöh üeiyn hün çuluunı tuhay. C.. C. fakat Türk kültür ve uygarlığı açısından son derece önemli bilgiler sunan birtakım damgalar tespit edilmiş ve böyle bir çalışmanın yapılması gereği ortaya çıkmıştır. Kamennıe izvayniya iz Ungetu. 1979. Öngöt Mezar Külliyesi ve Külliyede Yer Alan Damgalar: Moğolistan Cumhuriyeti sınırları içinde yer alan Türkler’e ait anıt mezar külliyelerinden biri de “Öngöt” mezar külliyesidir..Ye. 1892. Ulaanbaatar. DAŞNYAM. Hun. Atlas Drevnostey Mongolii. 1996. Cengiz ALYILMAZ’ın yürüttüğü “Türk Kültüründe Yazı Kavramının Gelişimi” adlı proje çerçevesinde yapılan alan araştırması sırasında Öngöt mezar külliyesinde mezar taşları üzerinde külliye ile ilgili yayınlarda yer almayan.3. s. (Kök)türk dönemi sonrası eserlerine de birçok yönüyle örnek teşkil etmektedir. VOYTOV tarafından bir kazı yapılmış ve elde edilen pek çok arkeolojik buluntu ortaya çıkarılarak yayımlanmıştır9. St. 1999.. 1979. Dr. Ungutinskie pamyatniki. 25. Yeri 1891 yılında tespit edilen külliyede. sanduka taşlarında yer alan motif ve damgalarıyla hem yapıldığı dönem hem de Türk mezar geleneği hakkında değerli bilgiler sunmaktadır. 1987. D. Avar dönemleriyle (Kök)türk dönemini birbirine bağlayan külliye.

külliyenin I. Türk boylarının “biz” kavramına ulaşma. yapım teknikleri. Cengiz ALYILMAZ ve Dr. içindeki eserlerin şekil özellikleri. Osman MERT Öngöt mezar külliyesinde araştırma ve inceleme yaparken Öngöt mezar külliyesinin 2000 m devam eden balbalları Öngöt mezar külliyesinin yapısı. yabancı / öteki kültürlere ve boylara göre kendilerini tanımlama sürecinde geliştirilen damgalar. Dr. (Kök)türk Kağanlığı dönemini yansıtmaktadır. taşıdıkları bilgiye göre oldukça ekonomik mesaj vasıtalarıdır. Zira külliyeye ait sunak masasının sanduka taşlarında bulunan damgalar da bunu açık biçimde desteklemektedir.5 Doç. Üzerinde yer aldıkları .

kalıcılığının sağlanması ve gelecek nesillere aktarılması itibarıyla sosyal ve kültürel açıdan büyük önem taşıyan damgalar. 207-222. ağıl kenarlarına. kilim. Göktürk Yazısının Kendiliğinden Doğma (Otokton) Menşei Varsayımını Esaslandıran Deliller. 1981. bulundukları yere göre de farklı mesajlar taşımaktadır. keçe. 2000. sınır taşlarında. 1989. TUNA. Ankara. s. kaya gibi yerlerde. Ankara. Ankara.. 1. tuğ. Eski Türk Runik Yazısının Ortaya Çıkışı Üzerine. – KLYAŞTORNIY. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi. Eski Türklerde Damga. taht ve 12 saraylarda. Đstanbul. nazarlık ve ziynet eşyalarında. S. TDAY Belleten 1993. Đlhami. 2001. Talat. yüz. DURMUŞ. Osman. s. TEKĐN. Osman Nedim. Genel Yazı Nazariyesi Işığında Göktürk Yazısının Menşei Meselesi (Okunuşunun 100. otlaklara. TDAY Belleten 1990. Örneğin: Eski Türk inanç sisteminde Tanrı’ya yakın yerler olarak kabul edilen dağların zirvelerinde. . Kavramların işaretlenmesi. S. s. ALYILMAZ. yol kavşakları ve otlaklardaki taş. TDAY Belleten 2000. s. DTCF Tarih Araştırmaları Dergisi. Erzurum. pazu ve göğüse… yapılan döğmelerde. Semih. 211-220. 1990. Ankara. 18-19. ÖLÇEKLĐ).6 nesneye veya yere göre farklı amaçlarla yapılan damgalar. Mehmet. Harf Devriminin 50. 2007. s. GÜLENSOY. genellikle dinî endişelerle yapılırken. LĐVŞĐTS. sancak gibi hükümdarlık alametlerinde. 39-43. 12 TEZCAN. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).. (Kök)türk Harfli Yazıtların Đzinde. s. 1994. C. Yılı Sempozyumu. Ankara. MERT. at koşum takımlarında. arı kovanı ve ambarlarda. Türklerde Yazı Kültürünün Başlangıcı ve Gelişimi. otağ. heykellerde. Vladimir A. Cengiz. hayvanlara. Ankara. bayrak. s. (Çeviren: S. 27-33. Đstanbul. s. eşyalara. Viktor G. TEZCAN.. evlerin kapı ve duvarlarında. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. 233-254. 27-37. Bozkır Kültür Çevresinde Runik (Oyma) Yazının Doğuşu ve Gelişimi. EMRE. Eski Türk Yazısının Menşeği. çul. 1-10. 2007. mezar taşlarında… kullanılmıştır. boya ait hayvanların işaretlenmesinde. Harf Devrimi’nin 50. Göktürk Alfabesi. 87100. I. zor ulaşılan bölgelerde bulunan kayalara işlenen tasvir ve damgalar. Yılı Sempozyumu. aileye. Ahmet Cevat.T. GUZEV. halı. 37-50. Yıl Dönümü Dolayısıyla). heykellere. 1995. Tuncer. Kemaliye’de Eski Türk Đzleri: Dilli Vadisindeki Petroglif ve Damgalar. s. el. boy ve farklı kültürlere “aitlik” adına mesaj vermek üzere yapılmışlardır. s. GÖMEÇ . S. 1981.10 Türkler’in kullandığı ilk fonetik alfabenin ((Kök)türk alfabesinin) harflerinin de 11 kaynağını teşkil eden “damgalar” tarihî süreçte: Kabilenin ortak malı olan konak yerleri. Erzurum. 15 -32. GUZEV. Viktor G. testi gibi ev eşyalarında. günlük hayatta kullanıldıkları gibi kişiler öldükten sonra mezarlarında da kullanılmıştır: 10 bk. Eski Doğu Türk Yazısında Kullanılan Ligatürler ve Bunlarla Đlgili Bazı Meseleler Hakkında. s. ticari eşyalarda. 31. kurban olarak adanmış hayvanlarda. 1933. Orhun’dan Anadolu’ya Türk Damgaları. mühürlerde. 34. 1997. Ankara. şaman davullarında. Sergey G. Ankara. 11 (Kök)türk yazısının kökeni ve ortaya çıkışı hakkında ayrıntılı bilgi için bk. mezarlara… işlenen damgalar genellikle diğer aile.

aileyi gösteren damgalar bulunmaktadır. aileleri temsil eden damglarla da karşılaşılmaktadır: Doğuya bakan taşın sağ tarafında yer alan damgaların estampajlı görüntüsü Doğuya bakan taşın sağ tarafında yer alan damgaların filtrelenmiş görüntüsü . Ancak. Bömbögör yazıtı ve Öngöt mezar külliyesinde kağana ait damgaların yanı sıra kağana bağlı alt boyları.7 Üzerinde Türk kültür ve uygarlığına ait damgalar bulunan sunak masasının doğu cephesi Moğolistan coğrafyasında yer alan Türk kültür ve uygarlığına ait eserlerin tamamına yakının üzerinde eserin ait olduğu boyu.

üst kenarda 15 cm genişliğinde bugün Anadoludaki bazı kümbet ve mezarlarda da kullanılan bir motif (>>>>><<<<< yer almaktadır: >>>>><<<<< >>>>><<<<<) Öngöt’teki mezar taşlarının üst kısımlarında yer alan motiften ayrıntılı bir görüntü Terzi Baba Türbesi (Erzincan) Öngöt’te mezar taşlarının üst kısmında yer alan ve Terzi Baba Türbesi üzerinde de tespit edilen motif .8 Öngöt mezar külliyesinde (günümüzde) herhangi bir yazıt bulunmamaktadır. Yapılan araştırma ve incelemeler sırasında yazıta dair bir işarete de rastlanmamıştır. Ancak mezarın sunak masasına ait taşların üzerinde (Kök)türk ve Uygur dönemi mezarlarında karşılaşılan (diktörtgen çerçeve içinde) baklava dilimlerinden oluşan motifler.

Diğer yüzeylere göre daha fazla yıpranmış olan batıya bakan taş üzerinde yapılan incelemede baklava dilimi şeklindeki motifler tespit edilirken herhangi bir damgaya rastlanmamıştır: Mezarın batı cephesi Mezarın güney cephesi . güneye bakan taşın ise. sol tarafında yukarıdan aşağıya doğru sıralanmış damgalar bulunmaktadır.9 Doğuya ve kuzeye bakan taşların sağ taraflarında.

10 Güneye bakan taşın sol tarafında yer alan damgaların estampajlı görüntüsü Güneye bakan taşın sol tarafında yer alan damgaların filtrelenmiş görüntüsü Mezarın kuzey cephesi .

ALYILMAZ. . 2007. Cengiz. s. Ankara. 68. (Kök)türk Harfli Yazıtların Đzinde.11 Kuzeye bakan taşın sağ tarafında yer alan damgaların estampajlı görüntüsü Kuzeye bakan taşın sağ tarafında yer alan damgaların filtrelenmiş görüntüsü Öngöt mezar külliyesinde üzerinde damga bulunan koç heykeli13 13 bk.

hem de eklenen küçük bir çizgi / fark ile yeni bir aile damgası oluşturulmuştur / türetilmiştir. Sosyal hayat içindeki işlevleri dolayısıyla günlük hayatta oldukça geniş kullanım alanına sahip olan damgaların bir kısmı. Mongol Sudlal. Kağanlık damgası gibi çok özel bir takım damgalar hariç boy ve aile damgaları zamanla boyları oluşturan ailelerin sayısına paralel olarak (Bömbögör yazıtı15 üzerindeki damgalarda da görüldüğü gibi) küçük değişikliklere uğramıştır. hangi boyun hangi coğrafyada hüküm sürdüğünü ortaya koymak mümkündür14. Bömbögöriyn Biçees. Ulaanbaatar. aileye ya da kağana ait olduğunu göstermek amacıyla kullanılmıştır: 14 MERT. Zira farklı nedenlerle coğrafya değiştiren Türk boyları gittikleri yerlere damgalarını da taşımışlardır. zenginleştirmiş ve tarihî süreçte “millet kavramı”na ulaşmıştır. bıçak. Osman. sahip olduğu önemli kodları damgalarla işaretleyen. kalıcı kılan. Ticarî ve kültürel etkileşim gibi (boylar arası. 21. yollarını. tekrarlayan Türk boyları. 15 bk. imza gibi) kullanılan damgalardan hareketle bugün bile Türk boylarının yaşadığı coğrafyayı belirlemek. 2006. söz konusu kavramlarla diğer / öteki kültürlerden kendilerini ayırarak / tanımlayarak boylar arasındaki bağları oluşturan kültürel kodları korumuş. kilim. Tsendiyn. hem ailenin mensubu olduğu boy ile olan ilişkisi korunmuş hem de ailenin boya olan bağlılığı teyit edilmiştir. ve kültürler arası) ilişkilerde yazının yanı sıra (marka. agm. Söz konusu gelişme gerçekleşirken hem boyların damgalarının ana çizgileri korunmuş. Damgalar oluşturulurken / türetilirken ana çizgiler korunduğu için Türk boylarının aralarındaki bağları günümüzde bile büyük ölçüde belirlemek mümkün olmaktadır. fonetik alfabe kavramına ulaşıldıktan sonra da yazının bulunduğu mekânın. Bot’ XXVI (226).12 3. Öngöt Mezar Külliyesindeki Damgaların Türk Dünyasındakilerle Đlgisi: Sınırlarını. mezarın. nesnenin hangi boya. Dolayısıyla yeni bir aile kodlanırken. s. 26-30. BATTULGA. Türk boylarının / milletinin en önemli ortak kodları arasında yer almaktadır. kama gibi eşyalara. yüzyılda bile halı. . heykellere işlenen damgalar. mezar taşlarına.

Gurvan Mandal yazıtının filtrelenmiş görüntüsü Öngöt’te mezarın doğu cephesinde tespit edilen damgaların bir kısmının filtrelenmiş görüntüsü Üzerinde Öngöt mezar külliyesinin doğu ve kuzey yüzlerinde bulunan damgaları da bulunduran Bömbögör yazıtından filtrelenmiş ayrıntılı bir görüntü .13 Öngöt’te mezarın doğu cephesinde tespit edilen damgalar Üzerinde Öngöt mezar külliyesinin doğu ve kuzey yüzlerinde bulunan damgaların bir kısmını barındıran I.

17 bk. 323.GÖRGÜNAY. Ankara. s. Oğuz Damgaları ve Göktürk Harflerinin El Sanatlarımızdaki Đzleri. Neriman. Tahsin. . Ankara. s. 1999. 18 PARLAK. 133. s. 2002.14 Öngöt’te mezarın kuzey cephesinde tespit edilen ve (Kök)türk alfabesinde de (iç/ç) sesinin karşılığı olarak kullanılan harf / damga Öngöt’teki damganın Gurvan Mandal’da tespit edilen görüntüsü Üzerinde Öngöt’teki damganın benzeri olan Gürcistan’ın Borçalı bölgesindeki Tekeli köyünde bulunan tarihî Türk mezarlığında bir mezar taşı Karakeçililerin damgası16 Aynı damganın Kars yöresine ait bir halı üzerinde tespit edilen görüntüsü17 Kazak halılarından biri üzerinde tespit edilen benzer bir damga18 Erzurum’un Karayazı ilçesindeki Cunni mağarasının duvarında yer alan damgalardan biri Oğuz boylarından Biçeneler’e ait damga Oğuz boylarından Salurlar’a ait damga 16 bk. Geleneksel Kazak Halı Sanatı ve TĐKA Aral Bölgesi El Halıcılığını Geliştirme Projesi. Ankara. Türk Kültüründe Karakeçililer Uluslararası Bilgi Şöleni Bildirileri (3 Haziran 1999 Şanlıurfa). 66. 2002.

BARUTÇU-ÖZÖNDER. Almatı.. Harf Devriminin 50. Ahmet B. Đstanbul. Ankara. Ötüken. 2005. 209-235. 146. 1973. 2003. 1996. (Kök)türk Harfli Yazıtların Đzinde. K. Kurgan Issık Đskusstvo Sakov Kazahstana. s. Ankara. 23. ATSIZ. s. 205-224. Altay S.15 Yapılan inceleme sonucunda Öngöt’teki mezarın güney cephesinde tespit edilen damgalardan birinin “Talas Çubuğu” adıyla bilenen (T7) üzerindeki bir karakter ile paleografik açıdan aynı olduğu. Almatı. . Türkbilig Türkoloji Araştırmaları 2002/3. Emel. s. Sema. Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. 2007.. Melih. AKĐŞEV. s. Yılı Sempozyumu. Đstanbul. s. mezarın kuzey cephesinde yer alan damgaların da hem Talas Çubuğu hem de Esik kurganından çıkarılan tas19 üzerindeki karakterler ile büyük benzerlikler gösterdiği tespit edilmiştir: Talas çubuğu üzerinde harf olarak kullanılan ve Öngöt’te tespit edilen damgalardan biri Talas Çubuğu (T7) Esik kurganından çıkarılan tasın genel ve ayrıntılı görüntüleri 19bk. 1973. Cengiz. “Göktürk-Sekel-Fenike Yazıları Üzerine Üç Saptama Bildirisi”. 24-25. 203-210. s. 8. F... s. AMANJOLOV. 1978. Moskova. 1978. Türki Filologiyası Jene Jazu Tarihı. ALYILMAZ. Altın Elbiseli Adam Hakkında Yeni Bilgiler. Altay S. ERCĐLASUN. AMANJOLOV. 1981. Haziran. ESĐN. ERÇĐN.Ankara. Đstoriya i Teoriya Drevnetyurkskogo Pis’ma. Ankara. Türk Dilinin Tarihi Dönemleri Üzerine Birkaç Söz. Đslamiyetten Önceki Türk Kültür Târîhi ve Đslâma Giriş. 2002.

Öngöt mezar külliyesinde tespit edilen B (eb) ve teke damganın filtrelenmiş görüntüsü Erzurum’da bir etamin üzerinde tespit edilen B (eb) ve teke damga (Foto. . C. Sakalar’ın. 20 bk ALYILMAZ. s.16 Söz konusu paleografik benzerlikler ve ortak damgalar. Cengiz. Oğuzlar’ın… birbirleriyle olan ilişkilerini / bağlarını ortaya koyması bakımından da önemlidir20.ALYILMAZ) Öngöt mezar külliyesinde tespit edilen ve (Kök)türk alfabesinde de B (eb) ince b sesini karşılayan harf / damga “Türk Kültüründe Yazı Kavramının Gelişimi” adlı proje çerçevesinde yapılan alan araştırması sırasında Gurvan Mandal’da (2126 m 47 514557 E 5131030 N) kaya üstü tasvirlerin bulunduğu alanda tespit ettiğimiz B (eb) damga ve B (eb) damgadan türetilmiş diğer damgalar. Hunlar’ın.:Dr. (Kök)türkler’in. Ankara. 2007.21. (Kök)türk Harfli Yazıtların Đzinde. Yazılı iletişimin kaya üstü tasvirlerden sonra ikinci aşamasını teşkil eden damgaların bir kısmı hem kaya üstü tasvilerle birlikte hem fonetik alfabede seslerin yazıdaki işaretleri olarak hem de fonetik alfabeden sonra günlük hayatta farklı endişelerle kullanımlarını sürdürmüşlerdir. Avarlar’ın.

Cengiz ALYILMAZ Mersin’in Erdemli ilçesinde bir çul üzerinde tespit edilen B eb damga Öngöt mezar külliyesinde tespit edilen damganın filtrelenmiş görüntüsü I. Türk kültür coğrafyasında Moğolistan’dan Anadolu’ya. asaleti. Bilge Tonyukuk yazıtı üzerinde yer alan aile damgasının filtrelenmiş görüntüsü Türk kültür coğrafyasında gerek kaya üstü tasvir olarak. özgürlüğü. gerekse damga olarak geçiş sıklığı en yüksek hayvan tasviri yüceliği. Anadolu’dan Avrupa’ya kağanı temsilen veya kağana bağlılığı .: Dr.17 üzerinde B eb damgalar bulunan Özbekistandaki Bibi Hatun Camisi’ne ait minare (Foto. liderliği. kararlılığı. erişilmez yerlere erişilebilirliği. bağımsızlığı. cesareti sembolize eden dağ keçisi/tekesidir.

Bir Asparagas Haber ve Kurt. Moskova. 13-24. M. s. ÇAY. S. 17-21. Ankara. 1967. C. Moskova. 2005. 2001.. 14-17. Abdulhalûk. Đstanbul. Sovetskaya Arheologiya. 140-146. ESĐN. s. Voprosı Datirovki i Semantiki Drevnetyurkskih Tamgaobraznıh Đzobrajeniy Gornogo Kozla. Cengiz. s. ALYILMAZ. Tyurkologiçeskiy Sbornik 1972. 1973. A. 316-333. Đstanbul. I. 1983. GRAÇ. Dağ Keçisi. s. 1978.. MANNAY-OOL. D. Geyik Sembol ve Damgaları. Orhun Yazıtlarının Bugünkü Durumu. ALYILMAZ. Đslamiyetten Önceki Türk Kültür Târîhi ve Đslâma Giriş. s.18 belirtmek amacıyla kullanılan dağ keçisi / teke damgaları farklı biçimlerde Öngöt mezar külliyesinde de tespit edilmiştir: 21 Öngöt’te tespit edilen teke damgalarından üçünün filtrelenmiş görüntüleri Töv Aymag Müzesi önünde bulunan kaplumbağa kaide üzerindeki teke damgası Öngöt’te mezarın güney cephesinde tespit edilen teke damgasının filtrelenmiş görüntüsü Költigin yazıtının doğu yüzündeki teke damgası Erzurum’un Karayazı ilçesindeki Cunni mağarasının duvarında yer alan teke tasviri22 Dağ keçisi / tekesinin Türk kültüründeki yeri ve önemi hakkında bk. Orkun. Drevnee Đzobrajenie Gornogo Kozla v Tuve. Ankara. Cengiz. 37. 21 . Anadolu’da Türk Damgası Koç Heykel-Mezar Taşları ve Türkler’de KoçKoyun Meselesi. Emel. H.

Türkler Ansiklopedisi. 23 Yazıt. C. Cengiz ALYILMAZ tarafından 2005 yılında bulunmuştur.19 Öngöt’teki mezarın güney cephesinde tespit edilen ve doğu ve batı kağanlığını temsil eden çift başlı teke damgası Talas yazıtlarından biri üzerinde tespit edilen çift başlı teke damgası23 (Foto. Cengiz ALYILMAZ) 22 Cunni mağarasındaki petroglif ve damgalar hakkında bilgi için bk. Alparslan. Ankara.: Dr. 425-429. Dr. Doğu’daki Đlk Türk Yerleşmelerinden Cunni Mağarası. Cengiz ALYILMAZ) Aynı damganın Kars yöresine ait bir halı üzerinde tespit edilen görüntüsü (Foto. CEYLAN.: Dr. . 2002. 6. s.

F. Yeni Türkiye Dergisi. 2007. Tsendiyn. Cengiz. AMANJOLOV. Altay S. 425-429. Yenisey Kitabeleri ve Yer-Sular. Sema. Ankara. taşıdıkları mesaj itibarıyla değerlendirilmesi.. 37. Kutadgu Bilig. Dağ Keçisi. KAYNAKLAR ALYILMAZ. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi. s. inanç sistemleri. 46 (Türkoloji ve Türk Tarihi Araştırmaları Özel S. Erzurum.20 Türk boylarının yaşam biçimleri. Altay S. Cengiz. s. AMANJOLOV. Anadolu’dan Avrupa’ya Türk kültür coğrafyasında farklı nesneler üzerinde yer alan aynı. 1996. Reşit Rahmeti. s. ARGAÇ. s. 2002. 26-30. Bir Asparagas Haber ve Kurt. kullanıldıkları dönemlerin kültür ve uygarlığının günümüz 24 Günümüzde Moğolistan’dan Anadolu’ya. Đstanbul. 6. 613-615. ALYILMAZ. Gobi Çölünde ve Altay Dağlarında Kaya Üstü Tasvirler. 1998. Zira Öngöt’teki mezar üzerinde tespit edilen damgalar ve bu damgaların Türk kültür coğrafyasındaki uzantıları bu ifadeyi teyit eder niteliktedir. Orkun. ARAT. Türkbilig Türkoloji Araştırmaları 2002/3. Cengiz. Türki Filologiyası Jene Jazu Tarihı. S. Ankara. CEYLAN. 2002. s. Reşit Rahmeti. Türk Dilinin Tarihi Dönemleri Üzerine Birkaç Söz. Ulaanbaatar. 1994. S. Nuri. 2006. C. incelenmesi Türk tarihinin. s. 2001. 14-17. Kutadgu Bilig (Çeviri). Almatı. ALYILMAZ. 171-184. ALYILMAZ. Bömbögöriyn Biçees. ALYILMAZ. Ankara. . S. Ankara. 203-210. 2007. 2005. Almatı. Kilimlerde Oğuz Boylarının Ongunları. (Kök)türk Harfli Yazıtların Đzinde. Sema. 1991. Cengiz. Türkler Ansiklopedisi. 40-42. ALYILMAZ. F. BARUTÇU-ÖZÖNDER. TUBA. S. S. Yeni Türkiye Dergisi. Cengiz. Orhun Yazıtlarının Söz Dizimi. 22. 24 Ayrıntılı bilgi için bk. 2002. Mongol Sudlal. dünyasındaki temsilcileridir. Doğu’daki Đlk Türk Yerleşmelerinden Cunni Mağarası. BATTULGA. Bot’ XXVI (226). BARUTÇU-ÖZÖNDER. ARAT. 243. 2003. 613-615. dünyayı algılama biçimleri ve estetik anlayışlarına dair önemli bilgileri geçmişten günümüze taşıyan damgalar. Orhun Yazıtlarının Bugünkü Durumu. Ankara. 2002. 1994. Đstanbul. Ankara. Cengiz. Mart 2007. Gobi Çölünde ve Altay Dağlarında Kaya Üstü Tasvirler. Ankara. 46. benzer ve farklı damgaların tespit edilmesi. Đstoriya i Teoriya Drevnetyurkskogo Pis’ma. Ankara. s. Alparslan. Ankara. Geyik Sembol ve Damgaları. s.sı IV).. Türk kültür ve uygarlığının bilinmeyen pek çok yönünü aydınlatacaktır.

. Oxford. Çeviren: D.. Peter. 1996. Ankara. Bozkır Kültür Çevresinde Runik (Oyma) Yazının Doğuşu ve Gelişimi. 1997. A. DEREVĐANKO. A. J. DEREVĐANKO.. . – KLYAŞTORNIY. Emel. GOLDEN. Ankara. . A Arcaeological studies Carried Out By Joint Russian-MongolianAmerican Expedition Đn Mongolia Đn 1996. GUZEV. GUMĐLEV. Abdulhalûk. 2002. I. Anadolu’da Türk Damgası Koç Heykel-Mezar Taşları ve Türkler’de Koç-Koyun Meselesi. 2002. EBERHARD. GÖRGÜNAY.TSEVEENDORJ D. ÇAY. ESĐN. 316-333. S. Eski Türk Yazısının Menşeği. DAŞNYAM. Göktürk Devletinin Kuruluşundan Çingiz’in Zuhuruna Kadar Altaylarda ve Đç Moğolistanda Kabileler. . C. ESĐN.. Ankara. L. . Ankara. Hazar Çevresinde Bin Yıl Etno-Tarih Açısından Türk Halklarının ve Çevre Halkların Şekillenişi Üzerine. Sergey G. (Çeviren: Besim ATALAY). C. Arcaeological Studies Carried Out By The Joint RussianMongolian.. 87-100.OLSEN. Đslâmiyetten Önceki Türk Kültür Tarihi ve Đslâma Giriş. A. W. Viktor G. Đstanbul. Cevdet. s. Novosibirsk. GROUSSET. 1996.OÇHĐR.TSEVEENDORJ D. Ankara. A. (Çeviren: Osman KARATAY). S. S. Genel Yazı Nazariyesi Işığında Göktürk Yazısının Menşei Meselesi (Okunuşunun 100. Divanü Lûgat-it Türk. Đstanbul. EROĞLU. W. 2002. Moskova. 1972.American Expedition Đn Mongolia Đn 1997-1998. 1999. 2000. Yıl . 1973.21 CLAUSON. Đstanbul. EMRE.. I. Ankara. Ahsen BATUR. 1933. 1. Ahmet Cevat. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. vd. 1991. Đslamiyetten Önceki Türk Kültür Târîhi ve Đslâma Giriş. Đstanbul. Su Şehrinde Oğuz Damgaları ve Türk Boyları. Mongol Nutag Dah' Tüüh Soyalın Dursgal. H. Ulaanbaatar. GÖKALP. 1973. Voprosı Datirovki i Semantiki Drevnetyurkskih Tamgaobraznıh Đzobrajeniy Gornogo Kozla. Çinin Şimal Komşuları. Türk Kültürü Dergisi. Novosibirsk. Đstanbul. Đlhami. René. 1983. Ankara. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi. Türk Halkları Tarihine Giriş. B. DURMUŞ. Oğuz Damgaları ve Göktürk Harflerinin El Sanatlarımızdaki Đzleri. vd. Bozkır Đmparatorluğu. s. D. G.OLSEN. GRAÇ. J. Emel. Tyurkologiçeskiy Sbornik 1972. 1973... vd. s. 1978. W. 123. P. 1978. 141-147. P. Lev Nikolayeviç. (Çeviren: Nimet ULUĞTUĞ). Neriman. 1996.

Osman. Ankara. Tarihte Türklük. KĐM. Viktor G. Ankara. Orhun’dan Anadolu’ya Türk Damgaları. Moğolların Gizli Tarihi. GÖMEÇ . 34. 1989. Leningrad. Muammer. Ankara. 1988. 491. OKLADNĐKOV. S. Ulaanbaatar. 1995. 1998.22 Dönümü Dolayısıyla).. Sotsial’naya Đstoriya Skifov. É. Moskova. T’oungpao. III/9. ÖGEL. A. Mustafa. 2001. ĐNAN. 1995. Sovetskaya Arheologiya. Göktürk Yazısının Kendiliğinden Doğma (Otokton) Menşei Varsayımını Esaslandıran Deliller. 1964. s. 2002. 31. Türklerin ve Moğolların Eski Dini. s. ğasır. Moskova. B. HAZANOV.. 1994. Makaleler ve Đncelemeler I. 2001. s. Astana.. Erzurum. Türk Dünyası Araştırmaları. Les Dessigns Pictographiques Et Les Inscriptions Sur Les Rochers Et Sur Les Steles En Mongolıe (Mongol Nutag Dah' Hadnı Biçees Gerelt Höşööhiy Züyl). s. Đstanbul. KĐNAYETULI.. Aykut KAZANCIGĐL. 233-254.. 5-24.. 1984. Jean-Paul Roux.. 1998. Laszlo. s. B. Drevnee Đzobrajenie Gornogo Kozla v Tuve. PARLAK. Geleneksel Kazak Halı Sanatı ve TĐKA Aral Bölgesi El Halıcılığını Geliştirme Projesi. ROUX. NOVGORODOVA. I. Sino-Turcica. Mongolian Petroglyphs With Focus On The Relics Of Ikh Dörölj And Paaluu.. 211-220. Z. Đstanbul. KARAMAĞARALI. TDAY Belleten 1993. ÖLÇEKLĐ). (Çeviren: Ahmet TEMĐR). 37-50..T. T. M. 1968. (Çeviren: S. Đstanbul. s. Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da Moğol Hakimiyeti. TDAY Belleten 2000.. Abdülkadir. Eski Türk Runik Yazısının Ortaya Çıkışı Üzerine. Đstanbul. P. GÜL. 1981. Çev. Cengiz Han ve Çin'deki Hanedanın Türk Müşavirleri. DTCF Tarih Araştırmaları Dergisi. RĐNÇEN. P. 1980. H. 1967. C. 2000. Mir Petroglifov Mongolii. A. Tuncer.. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. 1914 RASONYI. A. Taipei. 2005 GÜLENSOY. Chretiens d’Asie Centrale et d’Extreme-Orient. Ankara. Mongol üstirtin meken etken sonğı Türk taypaları: IX-XII. S. Vladimir A. 2007. MANNAY-OOL. Ankara. Türk Damgalarının Devamlılığı Hakkında. 1976.. LĐVŞĐTS. Petroglifı Mongolii. Ankara. 2006. GUZEV. 2733. Kore. KALKAN. Đ. s. Ankara. . Moskova. Kırgızlar ve Kazaklar. MERT. Kemaliye’de Eski Türk Đzleri: Dilli Vadisindeki Petroglif ve Damgalar. Jung-bae. Emhetgev. 140-146. PELLĐOT.

T. Talat. Türklerde Yazı Kültürünün Başlangıcı ve Gelişimi. Jean-Paul. TUNA. 2001 V. 1999. 1987. B. 3.. Đstanbul. Ulaanbaatar.). Semih. Moğol Đmparatorluğu. Mongolın Ertniy Urlagiyn Tüüh.23 ROUX. Orhon Yazıtları. TEKĐN. Moğolların Đçtimaî Teşkilatı. Türk Kültüründe Karakeçililer Uluslararası Bilgi Şöleni Bildirileri (3 Haziran 1999 Şanlıurfa). Nalan. M. Moskova.. VĐLADEMĐRTSOV. Osman Nedim. 1994. Metinlere Dayanarak Eski Türklerde Göçebe (=Ötüken) ve Şehir (=Hoço) Medeniyetlerinin Tahlili. Đstanbul. Mehmet. 35-60. TSEVEENDORJ. Đstanbul. 1999. s. 1972. 1981. S. 207-222. Orta Asya Tarih ve Uygarlık. Ankara. 2001. Ankara. Ankara. 15 -32. Arhangay Aymgiyn Nutag Dah’ Ertniy Tüüh Soyalın Dursgal. 1999. Drevnetyorkskiy Panteon i Model’ Mirozdaniya. Jean-Paul. 1987. Kamennıe izvayniya iz Ungetu. 39-43. Talat. TEKĐN. Novıe Pamyatniki Pis’mennosti iskusstva. 2006. TDAY Belleten 1990. Orta Asya Türkmen Halıları ile Tarihî Anadolu – Türk Halılarının Ortak Özellikleri. Erzurum. TEZCAN. VOYTOV. SANJMYATAV.Ye.. Bayanligiyn Hadnı Zurag. s. Ankara.. Moğol Göçebe Feodalizmi. 1969. Atatatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Araştırma Dergisi. Drevnetyurkskiy Slovar’. Leningrad. (Çevirenler: Aykut KAZANCIGĐL. Harf Devriminin 50. 1996. 1995. Ulaanbaatar. Oğuzlar (Türkmenler). (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).. Ankara. 1990. 27-37. Yılı Sempozyumu.. 92-109. Ayşe BEREKET). V. Ulaanbaatar.. SÜMER. TEZCAN. Yılı Sempozyumu. Ş. Ankara. Ye. 2006. SER-ODJAV. (Çeviren: Lale ARSLAN). Faruk. . Ankara. Eski Doğu Türk Yazısında Kullanılan Ligatürler ve Bunlarla Đlgili Bazı Meseleler Hakkında. s. D. N. TEKĐN. (Çeviren: Abdülkadir ĐNAN). Erzurum. 1981. s. s. Harf Devrimi’nin 50. VOYTOV. NADELYAEV (vd. Göktürk Alfabesi. V. Tsentral’naya Aziya. Eski Türklerde Damga. 1999. Moskova. TÜRKMEN. ROUX. s.