You are on page 1of 8

TÜRK KÜLTÜR ve MEDENİYETİNİN BİR BULUŞU OLAN MATBAACILIĞIN TARİHÇESİ

İsmet BİNARK

Bulunduğu tarihten bu yana, her geçen gün gittikçe gelişip tamamlanarak, bugünkü haline gelmiş olan matbaacılığın tarihçesi çok eskiye dayanır. Matbaacılık hakikî ve en geniş anlamıyla, her ne kadar müteharrik harflerin mucidî sayılan Gutenberg zamanında Avrupa'da başlamışsa da, ne müteharrik harflerin mucidi ve ne de matbacılığın kurucusu Gutenberg değildir. Zira, matbaacılığın çok eskiye giden tarihi Orta Asya Türklüğüne kadar uzanmaktadır. Matbaanın önce Asya'da tatbik edildiğini, bu arada Çin ve Kore' de de denendiğini biliyoruz. Ancak bu topraklar üzerinde gelişen matbaacılığın, hakikî kurucusunun Çinliler mi, yoksa Uygur Türkleri mi olduğu, zamanımıza kadar uzanan bir münakaşa konusu olup gelmiştir. Bu konuyla ilgili olarak şimdiye kadar çeşitli görüşler ileri sürülmüştür. Bu görüşlerin bir kısmı matbaanın Çinliler tarafından, diğer bir kısmı da, Çinlilere ait en eski basılı vesikaların bulunduğu Çin Türkistanı (Çin - İ l i ' n d a o devirlerde yaşamış olan Uygur Türkleri tarafından bulunduğu yolunda olmuştur. İleri

sürülen bütün bu görüşleri hakikate dayandırılan müspet çalışmanın ve bilginin neticesi olan bir ilim ve mantık süzgecinden geçirirsek, matbaanın ilk şeklinin Uygur Türkleri tarafından bulunmuş ve kullanılmış olması düşüncesinin bugün daha akla yatkın olduğunu görürüz. Çünkü, çok sayıda (6.000 kadar) ve çok çeşitli şekilli harflerden müteşekkil bir alfabeye ve değişik karekterdeki yazı dillerine (40.000) kadar sahip Çinlilerin, böyle bir alfabeyi basım sanatında kullanmaları ve dolayısiyle matbaayı bulmuş olmaları oldukça şüphelidir. Bunun yamsıra, Çinli demirci Pi-Sheng'in müteharrik harfler meydana getirme fikrini çok sayıdaki Çin yazı sisteminden ziyade, mahdut sayıda harflerden müteşekkil komşu Uygur alfabesinden almış olması da düşünülebilir. Nitekim, Matbaanın tarihi ile uğraşan İngiliz bilgini Carter'e göre, yer yüzünde mevcut en eski matbaa hurufatı Uygur dilinde olup Türkçedir. Matbaanın daha evvel Çinlilerce malûm bulunduğu yolundaki fikirler bir Çin efsanesinden başka bir şey değildir. Çünkü silabik karekter taşıyan çincenin, o zamanlarda, mat-

modern matbaanın protetipi olan müteharrik Uygur harflerinin elde bulunduğunu. «Türk Medeniyeti ve Batıya Tesirleri. ölüm gibi mücerret mefhumların da yer alması VIII. s. bilindiği gibi. (3) İbrahim Kafesoğlu. Buna mukabil 14 harften ibaret Uygur-Türk alfabesiyle matbaalar tertibi kolay olmuştur. gümrük teşkilâtı ve mahkemeler vardı. Türk matbaa tekniği. gibi kesif Uygur şehirlerinin bulunduğu tarım bölgesinde yapılan ilmî araştırmalarda ele geçen.» Türk Yurdu. Fransız bilgini S. «Milli Varlık ve Gayelerimiz Bakımından Türk Tarih ve Kültürünün Ehemmiyeti. 1957). 54-55. «Renkli duvar resimleriyle süslü salonlarla. Risler Avrupa'dan 600 yıl önce Türk ülkesinde basılmış eserlerden bazılarının malûm bulunduğunu söylemişlerdir. 22. 1959) . (2) İbrahim Kafesoğlu.» (3) Öyle ki. Turfan. 1 (Ankara. bundan da matbaanın aslında Türk buluşu olduğu anlaşılmıştır.1. Yine bu eski kültür merkezlerinde ele geçmiş başka bir kıymetli malzeme vardır ki. İsa'dan sonra 11 Mayıs 868 tarihini taşımakta olup.84 baaya tatbik edilemiyeceği alâkallarca açıklanmıştır. Çin Türkistanı'nın KanSu bölümünde Tun . PiSheng'in Uygurluların ağaç harflerinden ilham alarak. noterler. tanrı. Bu kitabelerde fütuhttan.» (2) Orta çağların en medenî milletlerinden biri de Uygur Türkleriydi. Daha o zamanlarda çeşitli Türk boyları arasında taammüm ettiği anlaşılan Türk yazısının en muhteşem âbideleri.732 ve 735 yıllarından kalma Orhon kitabeleridir.» Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü. Konferanslar. on iki kilometrelik surları ve 12 kapısı ile Kara-hoço veya İdi-kut. Batı Türklerinin dilinde mevcut «bitig» (harf. . s s . halen British Museum'un Stein koleksiyonunda bulunmaktadır. 1 (Ankara. 47. «Eski Türklerde Şehir Medeniyeti. Rus bilginlerinden Oldenburg. asır Türkçesinin yeter derecede işlenmiş bir edebiyat dili olduğuna delâlet eder.) Yanıbaşında Uygurca el yazmalarının ve ağaçtan yapılmış olan birçok Uygur matbaa harfinin ortaya çıkarılması bu görüşü desteklemektedir.s. Beşbalık. Bezeklik. Moğollar vasıtasiyle Avrupa'ya geçmiştir. kitip) ve «ir-» (yazmak) kelimelerinin de gösterdiği gibi çok eskiden beri vardı. Hoten v. s s . Türkler ve Medeniyet (İstanbul. 726 . Kutsal Sutra adı verilen kitap. Yarkent.» (1) Esasen «Türklerde yazı. eski Türk devletinin teşkilâtından başka sevgi. —Sutra Elması— adlı Buda dilindeki yazının Çince tercümesini ihtiva etmektedir.Huang (Bin Buda) mevkiî yakınında üstü duvarla örtülü bir mağaradan dünyanın en eski kitabının (Aurel Stein tarafından bulunan tomar şeklindeki bu kitap. 1965). hususî surette cildlenmiş kitaplarla dolu kütüphanelerle donatılmış Uygur şehirlerinde resmî daireler. yanmış kil ve de- (1) İbrahim Kafesoğlu. sert ağaçtan mamul müteharrik harfler Uygurlarda matbaa sanatının mevcudiyetini isbat etmiş tir.

Buna mukabil basma kitaplarda sayfanın alt sol köşesinde bu kayda rastlanır. Lionel Giles'in «The Gonius of Chinese Literature» (Çin Edebiyatının Dehası) adlı yazısında. Zira. Çin'de tomar halindeki el yazması kitaplarda sayfa numarası kaydı yoktur.Verlag. alfabesinin çok sayıdaki harflerden müteşekkil olması yüzünden tasvip görmemiş ve bu tarihten sonra Çin'de tekrar blok baskı sistemine dönülmüştür.Huang (Bin Buda) da yaptığı kazı ve araştır(Berlin. Aurel Stein'in 19. Annemarıe v. Ayrıca. Annemarıe v. 35 s. Bu kitaptan edindiğimiz malûmata göre. hemen arkasından kafalarda şöyle bir soru ve şüphe uyanacaktır. Berlin. 1967 ad (4) ve tarihli eserinde. Alman şarkiyatçılarından Annemarie von Gabaın. Bin Buda mağarasından çıkan kitaplarda ise sayfa kaydı. Nr. matbaanın Uygurlar tarafından bulunmuş olduğu yolundaki fikri desteklemektedir. Bilindiği üzere. Bu h u s u s da. kendi yazı sistemlerine uymayan müteharrik harfli bu matbaa teşebbüsünü ne için. O halde. kelimeler ve gramatik ekler halinde dökmüşlerdir. Bu ise Uygur Türklerine has bir özelliktir. bir an matbanın Çinliler tarafından bulunduğunu kabul etsek bile. Akademıe . sayfanın sağ üst köşesinde ve çift yapraklar üzerindedir. . Çinliler müteharrik harfleri tek tek değil. (4) British Museum'un Doğu kitapları dairesi uzmanı Dr. Her cemiyette kendine gideni ve yakışanı yaratmış ve yaşatmıştır. Akademie — Annemarle von Gabaln. Çin ve Uygur kitapçılığı hakkında çok önemli malûmat vermektedir. Yine. 1041 . her içtimaî m ü e s s e s e devrinin kültür ve içtimaî zihniyetinin ifadesidir. hangi gayeye hizmet amacıyla gerçekleştirmiş olsunlar. Çinliler madem ki müteharrik harfli matbaayı bulmuşlar. Literatür und Kunst Jahrgang 1967.85 mirden harfler dökmeyi başarması daha mantıkîdir.1049 yılları arasında müteharrik harflerle basım yapan ilk Çin matbaası. kitapların sayfalandırılması bu malûmat arasındadır. Gabaın hurufat döken Uygur s a r r kârlarının Çin matbaacılığında da faaliyet gösterdiklerini ve önemli rolleri olduğunu ifade etmektedir. Ayrıca. fakat yazı sistemlerinin buna uygun olmaması yüzünden tekrar blok baskıya dönmüşlerdir. yüzyıl sonlarında Tun . Gabain'in ileri sürdüğü üzere. Die Arucke Der Turfan «Turfan Koleksiyonu Basmaları». Çin dilinin yapısının böyle müteharrik harfler meydana getirme ve dolayısiyle matbaaya tatbikinin uygun olmaması. Die Drucke dar Turfan — Sammlung Verlag. Çin ve Uygur el yazması ve basma kitapları. Sıtzungsberıchte Der Deutschen Akademıe Der Wıssenschaften Zu Berlin Klasse fül Sprachen. 1 yayınlarından olarak neşrettiği. 1967). matbaanın icadının Uygur Türkleri tarafından olduğu yolundaki görüşleri kuvvetlendirmektedir.

«Orta Asya Resim Sanatı. vazıh üslubu bu lehçenin iyi işlenmiş ve edebiyat dili haline geldiğini ortaya koymaktadır ki. resimlendirilmesi ve tezyinine varıncaya kadar her çizgisiyle mükemmel bir kitapçılık sanatına sahiptirler. III İbrahim Kafesoğlu.25. Albert von le Coq'un Uigurica adıyla üç büyük cilt halinde yayımladığı Turfan. Milâddan sonra 7-8.. yüzyıldan kalma mezar taşları olmakla beraber. Dikkate alınması gereken bir diğer husus. İsmet Binark. 131-137. şimdilik. bu mağarada Uygur müteharrik harfleri yanında Çin müteharrik harflerinin veya bu harflerin varlığına işaret edebilecek bir eserin bulunmamasına dair bilgi.kut) gibi Uygur Türk şehirlerinde bulunmuş fresk (duvar resimleri). ss. XIII... Çinlilere ait ilk basılı vesikaların hep Çin Türkistanı'nda bulunmuş olmasıdır. Bütün bunların yanısıra. VI. 17. Başbalık ve bilhassa Kara-hoço (İdi .. Aynı yer. Yenisey ırmağı kenarlarındaki. Türk alfabesiyle yazıtı Türkçe kitabelerin en eskileri. (3-4 (1964). Albert Grunwedel. bu da Türk yazısının çok daha gerilere götürülmesi için ciddî bir sebeptir. bir memlekette matbaadan bahsedilince önce akla kâğıt gelir.Türkçenin ifade kudreti ve sağlam. kitabın hususî s u r e t t e ciltlenmesi. Batı Türk kolunun konuştuğu R Türkçesinde mevcut olan ir + . Uygurlular kâğıdın icadından. çeşitli Uygur manuskriptlerinin. Abert von le Çoq ve Aurel Stein'in Orta Asya'da yaptıkları kazı ve araştırmalar neticesi. = yaz + mak fiili. Uygurlular adı geçen bu topraklar üzerinde en az 9. Bu da ayrıca isbatlamaktadır ki. (7) (5) (6) (7) Server İskit. Diğer taraftan Kök . Uygur Türklerinin Çinlilerden önce Kagat adını verdikleri kâğıt keçesini icat ve imâl ettikleri ise. .» (6) Bu konuda unutulmaması gereken bir diğer nokta. 985-996. 1947). (İstanbul. tezhibli ve hususi s u r e t t e ciltli yazma ve basma kitaplara dair eseri. ss. s s . çoktanberi ilim dünyasının malûmudur. minyatürlü ve hususi s u r e t t e ciltlenmiş kitap ve kütüphanelerin varlğıını ortaya çıkarmış olmalarıdır.. yüzyıllarda bu sanatların Uygur Türklerinde ne der e c e ilerlemiş olduğunu açıkça go terir. «Türk Kitapçılık Tarihinde Tezhib Sanatı. Aylık Ansiklopedi. ilk olarak Uygur ülkesinde gerçek çehresini kazanan minyatürlü.. yazının daha milâd sıralarından itibaren Türklerce bilindiğine dair işaretler mevcuttur. (5) Daha önce de belirttiğimiz gibi. ondan çok daha evvelki çağlarda yazının Türkler tarafından kullanıllığını göstermektedir.* Türk Kültürü.86 malara atfen verdiği. «. 36 (1965). s. 47 (1966). yüzyıla kadar hüküm sürmüşlerdir. 1059. Uygur harflerinin Çin harflerinden önce olduğunu hatıra getirmektedir.-Türk Kütüphaneciler Derneği Bühenl. -Türk Kitapçılık Tarihinde Cilt Sanatı.» Türk Kültürü.

diğer sahalarda olduğu gibi.. Eski Türk kültür ve medeniyet merkezlerinden biri olan Turfan ve 347. s.87 Uygurların zengin bir kültüre sahip oldukları. Uygur Türklerinin daha 4. ilim dünyasına Türklerin eski kültür ve medeniyetlerini tasvir edebilir bir duruma gelmiştir. edebiyat sahasında da ilerlemiş ve bir çok yeni mefhûmları karşılamağa müsait bir yazı dili vücûda getirmiş bulunuyordu. Son yarım yüzyıldanberi. s. bu konuda yapılan araştırmalar ortaya koymuştur. meselâ Buda dininin umumiyetle bütün kitaplarının Türkçe tâbir ve terimlerle tercüme edildiğini. Ayrıca «. Göktürk alfabesiyle yazılan Uygur yazı dili. (Ankara. .» (10) Kültür ve medeniyet bakımından tarihte çağdaş devletlere örnek olan Uygurlar. ilim. . yüzyılda yüksek bir kültüre ulaşmış olduklarını Çin tarihleri yazmaktadır Uygurlular. s. bugüne kadar Türk tarih ve kültürü üzerinde yapılan ilmî araştırmalar neticesi malûmumuz bulunmaktadır. entellektüel hayata girmiş olan Uygurlar.» (8) Uygur alfabe ve lehçesinin bütün dünya ilimlerini tercüme ve ifade edebilecek kadar inkişaf ettiğini. (8) Bahaeddin Öğel. geniş tolerans sahibi Uygur idaresini benimsemesi neticesini doğurmuştur. Öyle ki.Aynı eser. Mani dinini yayma bahanesiyle kültür merkezleri arasında mekik dokuyorlar. «Uygular. Çingiz ve hattâ Akkoyunlular ve Fatih devrindeki Orta Asya ve Yakın doğu saraylarında kültür elçilikleri ve hocalık yapan Uygurların bu vazifeleri çok eski devirlerden beri gelmekte idi. bir kaç t a ş yazıt üzerindeki edebî örnekler olmaktan kurtulmuş ve kütüphaneleri dolduran bir edebiyat ve kültür dili olmuştur. Orta Asya'da yapılan bu ilmî araştırmalar neticesi elde edilen bilgi ve buluntular. Türklerin ana yurdu olan Orta Asya toprakları üzerinde yapılan kazı ve ilmî araştırmalar. 348. 1965). (9) «Uygur medeniyeti. Bu başka memleketlerde zulüm ve tazyik gören çeşitli din ve mezhepteki âlimlerin ve mensuplarının. bilgi ve okuma zeminin bulunduğu bir kültürün sahibiydiler. (10) Reşid Rahmeti Arat. Etki Türk Şiiri (Ankara.» İslamiyettenn Ö n c e Türk Tarihi. çeşitli din ve mezheplerin kendi ülkelerinde yayılmasına müsaade etmişlerdir. kendilerini Türk dünyasına karşı olan korkunç taassubun baskısından kurtarmış hakikî ilim zihniyetiyle hareket eden Avrupalı ve Amerikalı arkeolog. 1962) (9) Bahaeddin Ögel. Orta Asya ve Uzak Şark tarihinde çok önemli bir faktör olmağa hazırlanıyorlardı. eski Türk kültürünü her geçen gün aydınlatmakta ve gün ışığına çıkartmaktadır. matbaanın icadına ve tatbikine yeterli her türlü kültürel şartı haiz. 64. üstelik Orta çağın en medenî milletlerinden biri olduğu. tarihçi ve sanat araştırıcılarınca.

Bossert'in ileri sürdüğü fikirler gayet güzel ve mantıkî bir şekilde şöyle sıralanmıştır: «1. (11) (11) Reşid Rahmeti Arat. 259. METİN Bilig bilinğ ya Bilig sanğa eş Bilig bilgen ol Bir kün devlet begim bolur erke t u ş bolur. 245. Çünkü. Sekiz mısrâlık manzume şöyledir. Tabı sanatı. ey beyim! Bilgi s a n a eş olur. . Bunlardan birisi bilgi tavsiye eden ve bilgiyi öven bir manzume olup. t a ş olur. İkinci Türk Tarih Kongresine sunduğu —Tabı sanatının keşfi— adlı tezinde. ahlâkî. s s . ancak bir metinden bir kaç nüshaya ihtiyaç hissedildiği ve okuma iştiyakının bulunduğu bir devirde kâr temin ede- * Biliglig er bilinğe Taş kurşansa kaş bolur Bilingsizninğ yanınga Altun koysa t a ş bolur. el ile yazılabilir. Aynı Eser. kaş olur. 2. TERCÜME Bilgi bilin. Yazımızın başından itibaren sıraladığımız hususların ışığında. Uygur Türklerince bulunmuş olduğunu ileri sürmüştür. Bir ç e ş i t cönk olan bu mecmuadaki küçük parçalar. ayrı ayrı harflerin seçilerek dizilmesinden çok daha çabuk. içtimaî ve insanî konuları içine almaktadır. Bossert. Ve binaenaleyh bir tabı sahi fesi. matbaanın Çinlilerce değil. o devir Uygur Türk kültürünün yüksekliğini günümüze aksettirmesi ve konumuzu aydınlatması bakımından bilhassa dikkate şayandır. ancak birkaç sahifesi muhafaza edilebilmiş olan bir mecmua içinde. bizim yukarıda sıraladığımız mütalâaları daha geniş bir şekilde yürüterek ve ileri sürülen bütün ihtimalleri tahlil ederek. Bilgi bilen insana Bir gün devlet yar olur. matbaanın Uygurlar tarafından bulunmuş olduğu yolundaki görüşlerin daha fazla kuvvet kazandığı dikkati çekmektedir. * Bilgili insan beline Taş kuşansa. binlerce ve binlerce şekillerin tabında çok zaman kaybedilir. harflerinin adedi çok az olan bir alfabe veya h e c e yazısının mevcudiyeti şarttır. bir kaç manzum parça bulunmaktadır. İdeografik bir yazı sistemini kullanan bir millet tarafından —Çinliler gibi— tabı sanatının kurulması biraz muhaldir. Bilgisizin yanına Altun konsa.88 civarında yapılan kazılarda meydana çıkarılan eserler arasında. Evvelâ. İstanbul Üniversitesi eski Arkeoloji profesörlerinden Helmuth Th.

İstanbul.» Türk Ansiklopedisi. Meselâ bugün elimizde kâğıt olmasa matbaanın alacağı vaziyeti bir düşününüz. 1952). yüzyılın ikinci yarısında. V (Ankara. «Tabı Sanatının Keşfi. 331-333.89 rek inkişaf edebilir. halk için dinî ve ahlâkî eserler (Speculum humanae). Bossert. «Basım. üzerine basılacak elverişli bir maddenin mevcudiyetine vabestedir. Gutenberg'in matbaasında basılan ilk eser. 1961). 1241 tarihinde Altınordu kuvvetleri Almanya'ya girdiği zaman. «Blok baskının Batıya doğru götürülmesinde ve Türk dilinde müteharrik harflerin ilk yayılmasında Türk ırkına mensup halkın pek büyük hissesi vardır. Bosset gibi Avrupalı ilim adam larının da kabul ettiği üzere. 3. Latince ilk gramerlerle (Doants). Almanlar matbaacılığı öğrenmiş ve bu tarihle Gutenberg devri (1450) arasında geçen iki yüz yıllık bir zamanda da bunu tekâmül ettirmiş olabi(12) (13) (14) lirler.(bir nüshası Kardinal Mazarin'in kütüphanesipde bulunduğu için) denilen Lâtince kitap olmuştur. İngiliz bilgini Thomas F. Hollanda. Avrupa'da Gutenberg'in yaptığı şey müteharrik harflerin mucidliği değil. Adnan Erzi. The Invention of Printing in China and its Spread Westward adlı eserinde. Bu ise kadim milletlerde ender bir keyfiyetti. müteharrik harflerle matbaacılığın ilk kuruculuğudur. ancak 16. s s . Gutenberg'ten önce Avrupa'da tahta blok baskı yoluyla kitaplar basılmıştır. «Printing. İsviçre. 500-503. 1454 yılında -42 satirli. Bunların bilinen en eski örnekleri. sonradan müteharrik harfli matbaaya geçmiştir. Gutenberg 1450 tarihinde madenden müteharrik harfler dökmeye ve bunlarla basım sanatını gerçekleştirmeğe muvaffak olmuştur. s.» Encyclopaedia Britannica.(42 satırlık çift sütun bulunduğu için) veya . XVIII (Chicago.» İkinci Türk Tarih Kongresi. 1937 (İstanbul. Carter. Helmuth Th. (14) Matbaacılık 15. yüzyılın ikinci yarısından sonra başlamıştır.» (12) Bütün bunların dışında. Altın ordu devrinde Çengiz oğulları Avrupa'ya beraberlerinde basılmış kitap getirmişlerdir. papanın af (Lettre d'İndulgence) mektuplarıdır.Mazarin Kitab-ı mukaddes'i . Çingiz devletinin kuruluşunda ve bu devletin bir cihan devleti şekline gelmesinde Uygurların büyük rolleri olmuştur. 425. Tabı sanatı. s. 1943). Amerika'da matbaa kurma teşebbüsleri ise. başta İtalya. matbaacılığın ve müteharrik harflerin Doğudan Batıya getirilişinde de Türklerin büyük rolü olmuştur.» şeklinde bu konudaki görüşünü belirtmiştir. Almanya'dan gezici Alman matbaacıları vasıtasiyle bütün Avrupa'ya yayılmıştır. . (13) Önceleri blok baskı sistemini kullanan Avrupa. Albert von le Coq ve Helmuth Th. Fransa ve İspanya olmak üzere.

«Uygur Türklerini ve Kültürlerini Tanıyalım. s. 1947. Türkiye'ye Matbaanın Girişi ve İlk Basılan Eserler Ankara. I (Ankara. 1961. Carter. 1955. Çev. 1943). The Invention of Printing in China and its Spread Westward. Şükrü Akkaya.» Dil ve Tarlh-Coğrafya Fakültesi Dergisi. 1. New York. 1946.Asya. 1961. Rev. New York. *M. * Thomas F. 75-86. Saadettin Karatay. *Wolfram Eberhard. Çin Tarihi. ss.» The 26 Letters. İstanbul.90 YARARLANILAN DİĞER KAYNAKLAR : *L Ligeti. «The Invention of Type. * Mehmet Ali Kâğıtçı. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi. * Wolfram Eberhard. «Eski Çin Kültürü ve Türkler. İstanbul 1936. 7th ed. 2nd ed. Bilinmeyen İç . 4. Güven Matbaası. . Kâğıtçılık Tarihçesi. *Oscar Ogg. 3 (1943). *Osman Ersoy. Ankara.186-213.