You are on page 1of 26

Trk Dnyas Aratrmalar

Say: 187

Austos 2010

TKEN VE TKEN ADI ZERNE


Adem AYDEMR*
z Bu makalede, tkenin yeri belirlendikten sonra, burasnn kutsiyeti ve bu kutsiyetin sebepleri zerinde durulmutur. tken adnn Moollarda Yer Tanrs ve kadn aman demek olan Etugen ile ilgili olmad, bu adn, Trkede dua, rica, talep anlamlarna gelen t kelimesine, Dou Trklerinde ehir anlamna gelen ken ekinin ilve edilmesiyle kurulduu, bunun manasnn da dua ehri/dua edilen ehir anlamnda olduu, tken Yn ise Yeil tken demek olduu savunulmu ve nerilmitir. Anahtar kelimeler: tken, Trke, Moolca, Soda, Dua, Dua ehri, Yeil tken. Abstract tken And On The Name Of tken In this article, after determining the place of tken, this is the reason for the holiness and holiness were investigated. tken name Mongols in the Earth goddess, and female Shaman say that Etugen not related to this name in Turkish prayer, request, demand which means t word, the Eastern Turks city which means ken attachment apposition to occur, thats the meaning of the prayer for the city/the city of prayer in the sense that, the tken Ys, Green tken and defended his proposal was meant. Key words: tken, Turkish, Mongolian, Sods, Pray, Pray For The City, Green tken.

Trklerin kutsal mekn tken, matematiksel konum olarak 47 kuzey paraleli ile 101 dou meridyenlerinin akt yer olarak tarif edili* Balkesir Merkez-Ticaret Meslek Lisesi Tarih retmeni.

197

TRK DNYASI ARATIRMALARI

yor.1 Matematiksel konumu bu ekilde tarif edilen tken, Trkolog A. von Gabanin dediine gre, gneyinde Hangay (Hsn-chi) Da, kuzeyde ise Tamr rma ile evrelenmi doal savunma kalesi durumunda olan bir yayladr.2 F. Smer ve Fuzuli Bayata gre ise tken, imdi Moolistanda Hangay sra dalarnn dou kesiminde Orhun ve Tamr Irmaklarnn kaynaklarnn bulunduu yerde, Uygurlarn baehri olan Ordu Balkn az gneyinde bulunmaktadr.3 Bu konuda son zamanlarda gr beyan eden Saadettin Gmee gre de, il idare edilecek yer olarak gsterilen bu yerin tek bir nokta olmamas, bunun geni bir coraf mekn ifade etmi olmas gerekir.4 tkenin yeri konusundaki en yeni almay yapm olan Erhan Aydn geni bir kaynaka ve yaztlardaki bilgilerin dikkatli bir incelemesi ile konu zerinde yeni nerilerde bulunmu, tkenin yerini de, bugnk Moolistann Zavhan-Aymak snrlar ierisinde bulunan ve 4021 m. ykseklikteki Otgon Tenger da civar olarak tespit etmitir.5 Gk Trklerin bakenti olan tken blgesinde balca rmak vardr. Bunlardan Orhun Irma, ehrin gneyine bitiik dalardan kp kuzey-douya doru, Tamr Irma, ehrin batsndan geerek kuzeye doru, Kurban Tamr Irma ise kuzey douya doru akard. Bu rmaklarn her de, bakentin yaklak 48 km (30 mil) kadar kuzeyinde bulunan bir yerde birleerek byk Selenga nehrini olutururdu.6 Orhun ve Tamr rmaklarnn ba ksmlar, Trklerin ve hatt btn Orta Asya halklarnn en kutsal yeri saylan tken blgesini eviriyordu.7 Kitabelerde yalnz Iduk tken ve Tamg Iduk Ba kutsal olarak grlyor. Bunlardan ilki, kaanlk merkezi, dieri ise Tanrya kurbanlar sunulan ve bir ziyaretgh durumunda olan Tamr suyunun kaynadr.8 Gneyinden Hangay Da, kuzeyden de Tamr rma ile sarlm olan tken yaylalar, tabi ve yksek bir kale vaziyetinde idi. Yaylann bu vaziyeti, mdafaasn kolaylatrd gibi, orada hkim olan kuvvetin etrafa nfuz ve tesirini de kolaylkla temin ediyordu. Onun iin bu da dier btn uru ve milletler iin daima nemli bir devlet merkezi, yaz iin gayet iyi bir yayla ve tehlikeli zamanlarda da mkemmel bir korunma yeri
1 Faruk Smer, Eski Trklerde ehircilik, s. 3, n. 9, Ankara, 1993; slm Ansiklopedisi, Trkler Mad. c. 12/2, M.E.B. Yaynlar, s. 166. 2 A. von Gabain, Kk-Trklerin Tarihine Bir Bak I. Stepte Yaayan Kk-Trkler 682-742, Ankara niversitesi D.T.C.F. Dergisi, (ev: Saadet . aatay), c. 2, say 5, s. 687, yl 1944. 3 Faruk Smer, Eski Trklerde ehircilik, s. 3, n. 9; Fuzuli Bayat, Trk Mitolojik Sistemi II, s. 42, stanbul, 2007. 4 Saadettin Gme, Ergenekon, Orkun Dergisi, say 79, s. 2, yl 2004. 5 Erhan Aydn, tken Ad ve Yeri zerine Dnceler, Turkish Studies, c. 2-4, s. 1267,

gz 2007. 6 Bahaeddin gel, Trk Mitolojisi, c. I, s. 79, Ankara, 1988.


7 Bahaeddin gel, Trk Mitolojisi, c. I, s. 80-81. 8 brahim Kafesolu, Trk Mill Kltr, s. 303, stanbul, 2005.

198

ADEM AYDEMR / TKEN VE TKEN ADI ZERNE

idi. tken dann bu fevkalde vaziyeti buraya eller gznde tarih boyunca sren byk ehemmiyet kazandrm ve Trklerde bu dan kutsiyet oca ve mukaddes ruhun ikametgh olduu kanatini dourmutu.9 Yani tken, ine taarruz eden bozkr ordular iin bir s ve mhimmat merkezi olmas sebebiyle olduu gibi, burasnn savunulmas iin de nemli olmutur.10 tken, iktisad ve stratejik konumu sebebiyle Hun devletinin bakenti olmu, hem birinci hem de ikinci Gk Trk mparatorluunun bakenti ve kutsal vatan sembol durumuna gelmi, ayrca Uygur Trk devleti ile Cengiz devletine de bakentlik yapmt. Orhun-Yenisey yaztlarnda ormanlk ve dalk bir yer olarak belirtilen tken Aina boyunun tz olmaldr.11 Gk Trklerde, tabiat ruhlar yaztlarda grldne gre yersular diye anlyordu. Bu tbir yer-suv ekliyle Uygurlarda da vard ve bu yer-sular kutsal duk yani mbarek ve mukaddes saylyordu.12 Orhun rmann kaynana yakn yerdeki tken yresi anlaldna gre, sulak, ayrlk, her bakmdan ho bir yerdi.13 Bahaeddin gele gre ise aslnda Gk Trklerin bakenti olan tken blgesi ssz, tabiat artlar bakmndan ok verimsiz dolaysyla ok sayda insann barnamayaca bir yerdeydi.14 tkenin bulunduu yerler, Bat Gk Trklerinin Tanr Dalarndaki yaylalar ve ovalar ile karlatrldnda, bu nl bakentin ok verimsiz bir yer olduu ak olarak grlebilir. Hatt bu sebeple tken etrafndaki yerlerde, byk ehirlerin ve medeniyetlerin kurulmu olmasn beklemek yersizdir. Ancak, bakent tken Blgesinin, asker strateji bakmndan nemli bir yeri vard. tken Blgesi Byk Gk Trk devletinin in ile olan balar bakmndan ok nemli bir blgedir. tkenin gney-dousundan Gobi llerinin ilerine doru uzanan Altay Dalarnn bir ucu, ine gitmek iin gzel bir srama tahtas vazifesi gryordu. zellikle abidelerin bulunduu Koo-aydam blgesi, gemite olduu gibi, bugn bile stratejik bir neme sahiptir. Buras Orhun Havzasnn doudan giri kaps olduu gibi, inden gelecek tehlikelere kar da ilk engelin olutuu yer durumundadr.15 Belki
9 A. von Gabain, a.g.m., s. 687. 10 Zeki Velidi Togan, Umum Trk Tarihine Giri, s. 110, stanbul, 1981. 11 Fuzuli Bayat, Trk Mitolojik Sistemi, c. II, s. 42. 12 brahim Kafesolu, Trk Mill Kltr, s. 303. 13 Faruk Smer, Eski Trklerde ehircilik, s. 3. 14 Bahaeddin gel, Trk Kltrnn Gelime alar, s. 206, Ankara, 1979. 15 Faruk Smer, Orhun Abideleri Kahraman Gl Tekin (Kl Tigin) I, Trk Dnyas Tarih

Kltr Dergisi, Say: 32, 1989, s. 4; Faruk Smer, Orhun Abideleri Kahraman Gl Tekin (Kl Tigin) II, Trk Dnyas Tarih Kltr Dergisi, Say: 33, yl 1989, s. 4; Ahmet Taal, Kapgan Kaan Devrinde Gk-Trk-in Mnasebetleri, Trk Dnyas Aratrmalar Dergisi, Say: 65, Nisan 1990; Saadettin Gme, Gktrklerde Ordu, Trk Dnyas Tarih Kltr Dergisi, Say: 141, s. 32-33, 1998; H. hsan Erko, Askeri Tarih Asndan Kl Tigin, Gazi Eitim Fakltesi Dergisi, C. 26, Say: 1, s. 203-226, 2006.

199

TRK DNYASI ARATIRMALARI

bu stratejik nemi tkene btn tarih boyunca nemli bir yer kazandrmtr.16 Bir meknn iktisad veya stratejik ya da her ikisi bakmndan istenilen bir yer olmas o mekn tek bana kutsal yapmaya kfi deildir. Bu bakmdan tken blgesinin kutsal bir yer saylmasnn, Orta Asya inan ve mitolojisine dayanan birok nedenleri olmaldr. VII. asrda btn Trk boylar ve Gk Trk imparatorluuna bal yabanc boylar iin tken dann ve ormanlarnn klt olduu gerek Gk Trk yaztlarndan gerekse daha sonraki Uygur yaztlarndan17 anlalmaktadr. GkTrkler gerekten zamanmza yle yaztlar hediye etmilerdir ki bunlar yalnz onlarn hayat dzenini renmek bakmndan ok nemli olmakla kalmam, birbirini takip eden fikir ritimleri halinde, deta sanatkrane bir surette kendi lemlerinin hayata, lme, muharebeye ve tekilta ait tasavvurlarn ve dncelerini dile getirmilerdir. Ancak Orhun Blgesinde Bilge Kaan, Kl Tigin ve Tonyukuk adna dikilmi olan bu yaztlar, daha ok l Bengs yani devlet yaztlar olduundan bunlarda halk inanlarnn ve geleneklerinin izlerini aramak doru bir yaklam deildir. Bu yaztlar zaman zaman Trk milletinden sz aarken btn Trkler iin tken Y Budun (Kutsal tken Ormannn Milleti) diyorlard. Orhun Blgesinin Orta Asyann en kutsal yeri olduundan phe yoktur. Yaztlarda grld gibi Gk Trkler bu blgeye tken adn veriyor. Hunlarn bakenti Ejderler ehri, Gk Trklerin tkeni, Uygurlarn Ordu-Balg18 ve Avarlarn bakenti, Cengiz mparatorluunun Kara Kurum19 adl bakentleri hep bu havza iindeydi. Uygur bakenti OrduBalg uzun zaman Orta Asya tarihindeki byk nn kaybetmemiti. Yaztlarn ifadesinden anlaldna gre tken cihann bir merkeziydi. Bir cihan devleti olma amacnda olan Trk devletinin merkezi de cihann merkezinde olmalyd. Dolaysyla Orta Asyay hakimiyeti altna alan bir devlet bakent olarak tkeni semek zorundayd. nk, buras kutsal bir yerdi. Tanrnn dnyaya, dnyann da Tanrya en yakn olduu yer burasyd.20 Orta Asya egemenlii ancak bu grevi yerine getirmekle tamamlanabilirdi.21
16 Bahaeddin gel, Trk Kltrnn Gelime alar, s. 78, 278; Bahaeddin gel, Trk Mito-

lojisi, c. I, s. 275.
17 Tengride Bolmu l tmi Bilge Kaan (Bg Kaan) adna 759/60 ylnda dikilen ine

Usu Yaztnda geen tken tegresi, tken irin, tken y ibareleri Gk Trk yaztlarnda tken ile ilgili ibarelerden ok da farkl deildir. 18 Ordu-balk, Mo-yen ur Kaan tarafndan yaptrlmtr. Erhan Aydn, Bay-balk Kentinin Yeri, Yapl Tarihi ve Amac zerine Deerlendirmeler, Turkish Studies, c. 3-4, yaz 2008. 19 Kara-kurum Orhun vadisinde, Uygur ehri Ordubalk yanndaki Kut Da idi. Emel Esin, Ordu-Balangtan Seluklulara Kadar Trk Hakan ehri, Ankara niversitesi D.T.C.F. Tarih Aratrmalar Dergisi, Say: 10, s. 139, n. 9, 1968. 20 Bahaeddin gel, Trk Mitolojisi, c. I, s. 278; Trk Mitolojisi, c. II, s. 381.
21 Bahaeddin gel, Trk Mitolojisi, c. I, s. 15.

200

ADEM AYDEMR / TKEN VE TKEN ADI ZERNE

Sibirya ve in mitolojisine gre, yerin, gkle birletii baz kutsal blgeler ve dalar vard.22 Da ve daha eski alarda orman, hayat ile lmn birletii, sonsuzluun tahakkuk ettii yer olmutur.23 Gkle yerin birletii nokta olmas dolaysyla da dnyann merkezidir ve byk bir ihtimalle dnyann en yksek yeridir. Bu nedenle kutsal blgeler, kutsal yerler, tapnaklar, saraylar, kutsal ehirler dalarla zdeletirilmitir ve merkezdirler.24 Da klt ok eski alardan beri muhtelif uluslarda bulunduu malm olan cihanmul bir klttr. Eski Yahudiler Sina dan, Araplar Arafat dan, Yunanllar Olimposu, Hintliler Himaliyay, Moollar Burhan-Haldunu takdis etmilerdir.25 Bu bakmdan kutsal yerler, Trk topluluklar iin de sadece sradan talar, kaya, pnar, da, ay deildir. Bunlarn zellikleri kutsal din merkez olmalarndan gelir.26 blge prensibi, kkn zaman kanunundan almtr. Bu blge, Gk, Yeryz ve Yeraltdr. tken evrenin merkezinde bulunmakta olup, zaman, gemi, imdi ve gelecek, kozmik blge yani, yer, gk ve yer alt burada kesimektedir.27 nsanlar hangi inan sistemine mensup olurlarsa olsunlar tarihin her dneminde Tanrya ulamak, Tanryla iliki kurmak, dua etmek, yakarmak amacyla belirli meknlar kendilerine vasta klmlar ve bu alanlar da kutsal saymlardr. Yaztlardan yo yni llere yaplan merasimin ancak tken da yaylalarnda yaplm olduu anlalyor. Eski Trk inan sistemine gre Tanrya yakn olarak kabul edilen yerler hayatn balad yerler olarak kabul edildii gibi, ayn zamanda mezar alan olarak da kullanlmtr.28 Kutsal olarak alglanan alanlar, yaanan dnya ile ruhan dnya arasnda bir gei blgesi29 olarak kabul edilmi, buralar dnyadan ziyade dier dnyay temsil eden meknlar olmutur. Bu dnyada br dnyay hatrlatan, Tanrya ulamada vasta olarak kullanlan bu alanlarda yln belirli dnemlerinde Tanrya ballk gstermek ve Tanrya ulam (lm) atalarn ruhlar iin kurbanlar kesilmi dier din faaliyetler gerekletirilmitir.
22 Bahaeddin gel, Trk Kltrnn Gelime alar, s. 278. 23 Fuzuli Bayat, Trk Mitolojik Sistemi, c. II, s. 227. 24 Mircea Eliade, Dinler Tarihine Giri, (ev. Lale Arslan), s. 114, stanbul, 2003. 25 Abdlkadir nan, Makaleler ve ncelemeler, c. II, s. 253, Ankara, 1998; (Makaleler) Tarihte

ve Bugn amanizm, s. 48, n. 53, Ankara, 1986; Bahaeddin gel, Trk Mitolojisi, c. II, 423 vd.; Fuzuli Bayat, Trk Mitolojisinde Da Klt Folklor/Edebiyat Dergisi, c. 12, say 46, yl 2006-2. 26 Fuzuli Bayat, Mitolojiye Giri, s. 78, stanbul, 2007.
27 Bahaeddin gel, Trk Mitolojisi, c. I, s. 424. 28 Reat Ekrem Kou, Da Bandaki Garip Mezarlar, Trk Dnyas Tarih Kltr Dergisi,

Say: 140, s. 43, Austos 1998.


29 t kknn bir manas da delik, ukur, geit demektir. DLT I, 176, II, 44 III, 30, 263;

K.K. Yudahin, Krgz Trkesi Szl, c. II, s. 616-617, Ankara, 1998.

201

TRK DNYASI ARATIRMALARI

Chi-tanlar Kuzey indeki Hei-shan dan bir lm da olarak kabul ederlerdi. Onlarn inanlarna gre insan lnce ruhlar bu daa gidermi. Bunun iin her yl bu daa kurban adarlarm.30 Gk Trklerin de, tkenin batsnda 500 li (267 km) mesafede kutsal Po-teng-ning-li (Budin inli) adl da var ki anlam ilin koruyucu ruhu demekti. Bu dan zerinde aa ve ot yoktur. Hakann adr tken danda olup, kaps douya bakard. Gk Trkler, Tanrya kurban merasimini ite bu Budun inli dann yaknndaki nehir kysnda yaparlarm.31 Bu Budun inli da btn vatan ve milleti koruyan Tanrnn makam olan da demek olmaldr.32 Gk Trklerin mene maaras olan Ergenekon ile tkenin 500 li (267 km) batsnda ata ruhlarna kurban sunulan yer ile ayn yer olduu sylenir.33 Kurt efsanesi yalnz Gk Trkler iin deil, fakat btn Trkler iin tipiktir. Gk Trk yaztlarnda sk sk adlar geen Sir Tardular kabilesine ait bir kurt efsanesi vardr. Bunda, bu kabileye ba kurt ba olan bir adam grnm ve mahvolacaklarn bildirmi. Bu vaka a-do-minin bana Y-du-cn dann (=tken) civarnda gelmi. Bu da Trklerin kutsal bir dadr. To-balarn da bir kurt dinine sahip olmu olmalar pek muhtemeldir. ok kere kuzey inde kurt dalar, kurt nehirleri ve kurt dann bir Tanrsna ait bir mabet zikredilmektedir.34 Gk Trklerde ise kurt bayraklarn zerinde, st ksmnda tasvir olunmutur.35 Hatt inliler, kurt adl bir yldzn durumuna bakarak, kurt ongunlu Kuzey Asya kavimlerinin gelecei hakknda hkmler de karrlarm.36 Orta ve merkezi Asya dalarnn ouna Trke veya Moolca mukaddes, mbarek, byk ata ve byk hakan anlamna gelen adlar verilmitir. Gk Trkler de, ayn inan sistemi erevesinde Iduk tken, Iduk Ba, Tamug Iduk Ba gibi dalar takdis ederek hepsine duk yer-su demiler.37 Eski in kaynaklarna gre, yirmi drt Hun kabilesinin bakan, yln beinci aynda Lunk-enk ehrinde toplanarak, Gk-Tanrya, Yer ve Sulara kurban veriyorlard.38 Gney Hunlarnn bakent ve mukaddes bir
30 Muhadderen zerdim, (Wolfram Eberhard nezaretinde), M.S. 4-5.nci Asrlarda inin i-

malinde Hanedan Kuran Trklerin iirleri, A.. D.T.C.F. Dergisi, c. 2, say: IX, s. 92, 1943.
31 Fuzuli Bayat, Trk Mitolojik Sistemi, c. I, s. 237. 32 A. nan, amanizm, s. 5; L.N. Gumilev, Eski Trkler, (ev. A. Batur), s. 103, stanbul, 2004. 33 A. Taal, Gk Trkler, c. I, s. 10, Ankara, 1995; Faruk Smer, Trk Destanlar IV: Er-

genekon Destan, Trk Dnyas Tarih Kltr Dergisi, Say: 64, s. 7-23, 1992. 34 Wolfram Eberhard, inin imal Komular, (ev. N. Ulutu), s. 88, Ankara, 1996.
35 W. Eberhard, inin imal Komular, s. 87. 36 E. Esin, Trk Kltr Tarihi - Asyadaki Erken Safhalar-, s. 4, Ankara, 1985. 37 A. nan, Trk Boylarnda Da, Aa (Orman) ve Pnar Klt, Makaleler, c. II, s. 253; ay-

rnt iin bkz. Ramazan Ik, Trklerde Aala lgili nanlar ve Bunlara Bal Kltler, Frat niversitesi lahiyat Fakltesi Dergisi, 9-2 (2004), s. 89-106; Fuzuli Bayat, Trk Mitolojisinde Da Klt, Folklor/Edebiyat Dergisi, c. 12, Say: 46, 2006. 38 M.A. Seyidov, Eski Trk Kitabelerinde Yer-Sub Meselesi, (ev. S. Gme), A.. D.T.C.F Tarih Aratrmalar Dergisi, c. 18, say: 29, s. 259, 1996.

202

ADEM AYDEMR / TKEN VE TKEN ADI ZERNE

merkez mahiyetinde ina ettikleri Kut-lang ehri bugnk Kansunun Liang-chou mntkasnda bulunuyordu. Bir drtgen eklindeki bu ehrin dou-bat mihveri kuzey-gney mihverinden daha uzundu. Hunlar Kutlangda, yer mabudu saylan ejdere ibadet ederlermi. Hunlarn ve Trklerin yer ve gk mabudu sfat ile ejder ibadeti hem Kut-langda hem de Orhun Blgesindeki bakentte, mevsimlerin deitii devirlerde, bilhassa yaz balangcnda yer alrm.39 Hunlardan sonra Trk Devletinin bana geen Tabga slalesi zamannda da bu inanlar devam ettirilmi, onlar da baharn ilk aynda kutsal Atalar Mezarlnda Gk Tengriye kurbanlar sunmulard. Onlar kurbandan sonra kayn aalar dikerler, bylece kutlu ormanlar meydana gelirdi. in kaynaklarnn dediine gre, Gk Trk asilzdeleri, her yl atalarnn ktklar maaraya gidip takdis merasimi yapyorlard. Bundan baka halk, yln beinci aynn yirmisinde tkene giderek Semnn ruhuna ibadet ediyordu. Erken in kaynaklarndan gelen haberler Trklerin ruhlara inandklarn ve bycleri saydklarn haber veriyor.40 Sonuta bakentleri kutlu tken olan Gk Trkler, tpk kendilerinden nceki Trkler gibi, Kutlu Atalar Mezarlnda da kurban keserlerdi.41 Bu din trenleri ba-rahip durumunda olan kaan kendisi ynetirdi. Devlet ile din ileri reislii birbirinden ayrlmamt.42 Hunlarda bile en byk rahibin devlet reisleri olduu anlalyor.43 Trk mitolojik tasavvuruna gre, yaratl ve sonun dnyann merkezinde gereklemesi, kutsalln da vurulmasyla balantldr. Merkezin en yksek deerlere sahip olmas da yaratln ve balang noktasnn orada olmasndandr. Trk cihan devletinin bakentinin tken olarak belirlenmesi de kutsal merkez anlayna dayanmtr. Ancak kutsal merkezin zamanla tanmas, yani baka blgelere gtrlmesi de pekal mmkndr.44 Abakan nehrinin sol tarafndaki Tiy (T) ay sahilinde meskn olan Beltirler, Tanrya kurban sunulan daa bir kadnn ayak basmas sonrasnda, kurban sunma vazifesini dier bir dada yapmaya balamlar, nceki dan fonksiyonunu bu daa icra etmilerdi.45 XI. asr melliflerinden ve Is Gl muhitinden Balasagunlu Yusuf Has Hacib, eski devrin byklerinden pek ok vecizeler, tavsiyeler ve nasihatler naklediliyor. Bunlar arasnda Peygambere isnat edilen hadis ve nl slm ahlklarndan, mutasavvflarndan vecizelere rastlanmyor.
39 E. Esin, Ordu, s. 140. 40 W. Eberhard, inin imal Komular, s. 87. 41 Saadettin Gme, amanizm ve Eski Trk Dini, PA Eitim Fak. Dergisi, say: 4, s. 39,

1998. 42 Bahaeddin gel, Trk Kltrnn Gelime alar, s. 303.


43 Bahaeddin gel, Trk Kltr Tarihi, s. 46, Ankara, 1984. 44 Fuzuli Bayat, Trk Mitolojik Sistemi, c. I, s. 61. 45 A. nan, Makaleler, c. II, s. 216.

203

TRK DNYASI ARATIRMALARI

Nakledilen vecize ve nasihatlerin hepsi Trk bykleri, beyleri, hekimleri ve kumandanlarnn szleridir. Kendilerinden t nakledilen bu Trk byklerinin Mslmanlklar phelidir. Trklerin slmiyeti kabulnden sonra ve Orhun evresinden ok uzaklarda yazlan Kutadgu Biligde tken beyinin hikmetli szleri rnek olarak naklediliyor. Neg tir eitgil tken begi, Snap szlemi szni yetrp gi46 di yak aym tken begi Tilin tutzu birmi sanga sz yigi47 Yusuf Has Hacibin tken beylerinden naklettii hikmetli szler Kl Tigine mi, Bilge Kaana m, Tonyukuka veya belki de B Kaana m aittir bu bilinmez. Fakat bu szler bir Krgz beyine veya bir Mool hanna ait deildir. tken geleneklerinin ve buraya hakim olanlarn hikmetli szlerinin XI. asrda ok uzaklarda uzun mddet devam etmesi manidardr. Yusuf Has Hacibin ada olan ve eserini Badadda yazan Kagarl Mahmut da, tkeni biliyordu. Orhun Abideleri yazlrken Trk hakannn ordugh olan tken onun anda, Tatar bozkrlarnda Uygurlarn memleketine yakn bir yerde bulunuyordu.48 Yaam, yerin rahminden bir k, lm ise yuvaya dntr. Vatan toprana gmlme istei kendi toprana duyulan mistik akn, kendi z yuvasna dnme ihtiyacnn kutsal olmayan bir biimidir.49 Ergenekon ile rten tkeni atalarmz gemite niin yle grmesinler ve neden burasn baba oca, ana kuca olarak grmesinler? te bundan dolay tkenin kutsiyetinin bilincinde olan Bilge Kaan, kardei Kl Tigin adna bu corafyada ant mezar klliyesi ina ettirmi, yaztn da buraya diktirmiti.50 Gk Trklerin duk yer-sub (mukaddes yer-su) ile ifade ettikleri mefhum hem koruyucu ruhlar hem de vatandr. Emiz apamz tutm yer-sub = (atalarmzn idare ettii yer-su) cmlesindeki yer-su vatan klt olan yer-sudur. Klt olan bu vatan yer-suyu, tken ve Budn inli dalar ile ormanlar temsil ediyordu.51 inin ortasnda Wei Irmann kuzeyinde Yn-Yangdaki Kan-ch mabedinde Hunlarn ge
46 Snanm ve szn dnerek sylemi

Olan tken beyi ne der, dinle. Kutadgu Bilig, (ev. R.R. Arat), 1962, stanbul, 2006.
47 tken beyi ok iyi sylemi,

Szlerin iyisini sana diliyle ulatrm. Kutadgu Bilig, 2682.


48 Kagarl Mahmut, Divan Lgat-it-Trk, (ev. Besim Atalay), I, 138, Ankara, 2006. 49 Mircea Eliade, a.g.e., s. 255. 50 Tansu Ay, Bilge Kaan (683-734), Trk Dnyas Tarih Kltr Dergisi, Say: 13, s. 14-16,

1988; mer Arsoy, Orhun Abideleri ve Trk Tarihindeki nemi, Trk Dnyas Tarih Kltr Dergisi, Say: 153, s. 48-58, 1999; Kzm Miran, Erken Trk Tarihi Trk Takvimi ve Orhun Yaztlar, Trk Dnyas Aratrmalar Dergisi, Say: 138, s. 219-226, 2002; Saadettin Gme, Ergenekon, Orkun, Say: 79, 2004; Kzm Miran, Erken Trke Yaztlar, Trk Dnyas Tarih Kltr Dergisi, Say: 212, s. 16-19, 2004. 51 A. nan, amanizm, s. 48.

204

ADEM AYDEMR / TKEN VE TKEN ADI ZERNE

kurban verdikleri altn heykelin M.. 124-119 yllarndaki Trk-in savalarnda General Ho-Ch-Ping tarafndan ele geirilmesi in hkmeti tarafndan byk bir baar olarak deerlendirilmi, Trkler iin ise felket yllarnn balangcna iaret saylmt.52 nk kutsal merkezin korunmas, kutsal zamann ve meknn Tanr himayesinde olmas, Trk dncesinin en belirgin zelliidir.53 tken blgesini ele geiremeyen ve bakentini burada kuramayan bir devlet, byk bir teekkl veya imparatorluk saylmazd.54 Eski Trk tefekkrnde bir devletin kuruluunun zaman ve meknn yenilenmesi olmas Gk-Trk yaztlarnda da grlyor. Yaztlarda zamann ve kintn balangc Gk-Trk devletinin kuruluu ile balatlmakta; ze kk tengri asra yaz yir klndkda ikin ara kii ol klnm, kii olnda ze em apam Bumn Kaan stemi Kaan olurm55 denilmektedir. Burada ayn zamanda cihan ml bir hakimiyet ve devlet anlaynn ifadesi vardr. Ancak bu cihan ml devletin muayyen coraf hudutta tahakkuk ettirilmesi de icap ederdi. Bu hudutlarn merkezini Orhun havzasndaki mukaddes tken Y tekil ediyordu.56 Kutsiyeti bakmndan hak din iin Kds, Mslmanlarca Mekke ne ise Dou Trk elinin tkeni de odur. Birok aratrmac eskiden beri, amanizmde bir peygamber ya da kutsal bir kitap olmad iin, Kamlar toplum iinde sivrilmi ve stat olarak nemli bir yer edinmilerdir57 iddiasnda bulunur. Ancak slmiyetten ok nceleri Trkler, mntesip olduu bir hak dinin farzlarndan olmak zere tkende hac, Tamug Iduk Bata kurban vazifesini ifa etmilerdi.58 Kagarl, biri Buharal, dieri Niaburlu szne gvenilir iki limi delil gstererek bir olay anlatr ve bir hadis nakleder: Peygamberimiz, kyamet belgelerini, hr zaman karklklarn ve Ouz Trklerin ortaya
52 W. Eberhard, in Tarihi, s. 95, Ankara, 1995; Bahaeddin gel, Byk Hun mparatorluu

Tarihi, c. 1, s. 86, Ankara, 1981; Trklerde Devlet Anlay, s. 348, Ankara, 1982; A. nan, Eski Trk Dini Tarihi, s. 32, Ankara, 1976; . Kafesolu, E. Trk Dini, s. 13, Ankara, 1980. 53 Fuzuli Bayat, Trk Mitolojik Sistemi, c. I, s. 74.
54 Bahaeddin gel, Trk Mitolojisi, c. I, s. 2. 55 stte mavi gk, altta yaz yaratldnda, ikisi arasnda insanolu yaratlm. nsanolu-

nun zerine ecdadm Bumn Kaan, stemi Kaan oturmu. Kl-Tigin yazt, dou yz 1. satr, Bilge Kaan yazt, dou yz 2. satr. 56 Zeki Velidi Togan, Umum Trk Tarihine Giri, s. 108.
57 Aybars Pamir, Trklerin Geleneksel Dini amanizmin Orta Asya Eski Trk Kamu Hu-

kukuna Etkisi, A.. Hukuk Fakltesi Dergisi, 2003, c. 52, say 4, s. 165.
58 Tumu Iduk Ba, Tamr Irmann mecrasdr. Tamr demir demektir, ayak; duktan

(dh>duk>yk>ayag>ayak) gelir. Ba ba demektir. Gk Trkler demirci olmakla maruftur. Demirin bir manas da gk demektir. DLT I, 362. Trklerde sar etk ile kzl brk arasndaki beden (et-z/tz) kinatn semboldr. Hatt sar izmeli Mehmet Aa esprisi buradan gelir. Trk devleti de stte mavi gk ile altta yaz yer arasndaki kiiolu zerine hakimdir. yleyse Tamug Iduk Bata demir ayak ile demir ba cem olmutur. Trk mitolojisi, gece ile gndzn tezad, mevsimlerin tekrar ve tabiatn grlen yznden mlhemdir. Mitoloji srprizlerle doludur. te Tamug Iduk Ba, Gk Trklerin bir tzdr.

205

10

TRK DNYASI ARATIRMALARI

kacaklarn syledii srada Trklerin dilini reniniz; nk onlar iin uzun srecek egemenlik vardr59 buyurmu. Mellifimiz Kagarlnn ad olarak Trk adn Ulu Tanr vermitir dedikten sonra, rav silsilesiyle birlikte, Yce Tanr benim bir ordum vardr, ona Trk ad verdim, onlar douya yerletirdim. Bir ulusa kzarsam Trkleri, o ulus zerine musallat klarm eklinde bir Hadis-i Kuds naklediyor.60 Allahn ve son reslnn vd Trklere, teblici olarak peygamber ve ilhi hkmleri ieren bir kitap gnderilmi olduunun kabul akln ve slm itikadnn bir gereidir. Uzak olmayan bir gelecekte aratrclarn almalarnn sonular bu keyfiyeti tespit ve bu satrlarn beyann teyit edeceinden phe yoktur. Ouz Kaann bir Trk peygamberi olabilecei ynnde ciddi grler ileri srlmtr.61 Dede Korkutun da bir Trk peygamberi olabilecei ynnde eskiden beri grler vardr.62 Balasagun dalarndaki zaviyesinde yaayan, henz Mslman olmam Kulbak adl ehli kermet bir Trk zahidinden bahsedilir.63 Trk tefekkrnde hakanlarn gkte domas64 ve hakanlk grevini yedi veya dokuz kat gkte almas65 ile, imam efendinin Cuma ve bayram hutbesini irt ettii mahllin dokuz basamakl olmas ve bu mahlle dokuz tedbir ile klmas, ibret nazaryla baknca slmiyet ncesi Trk Dinine dair ok eyler dndryor. Bu bakmdan rahmetli hocamz Bahaeddin gelin dedii gibi; Trkler hibir zaman slmiyeti aynen alamamlar ve onu ancak kendi hislerinde yourarak kendilerine benzetmilerdir.66 Anlalyor ki, Trklerin slmiyet ncesi tabi olduklar gerek Trk Dininin imn ve ibadet esaslar aslnda slmiyetin tebli ettii imn ve ibdet esaslarndan ok da farkl deildir.67 Bu sebeple Trklerin Trkistanda ilk slm fetihleri59 DLT I, 4. 60 DLT I, 351. 61 Saadettin Gme, Ouz Kaann Kimlii, Ouzlar ve Ouz Kaan Destanlar zerine Bir-

ki Sz, A.. D.T.C.F Tarih Aratrmalar Dergisi, c. 22, say 35; Mustafa Ekincikli, Trk nan ve Dini Hayatn Tarihi Seyri, Trk Dnyas Aratrmalar Dergisi, Say: 74, s. 27-46, Ekim 1991. 62 Hasan zdemir, Dede Korkutun Kiilii le lgili Efsaneler, A.. D.T.C.F Trkoloji Dergisi, c. 16, say 2, 2003; erh-i Esmal Murseln adl eserde Trk peygamberlerinden bahsedilmi, bunlardan yirmi drt tanesi Hseyin Hsameddinin Amasya Tarihi adl eserinin ikinci cznde zikredilmitir. 63 DLT I, 475.
64 Bahaeddin gel, Trk Kltrnn Gelime alar, s. 222; Trklerde Devlet Anlay, s. 49

vd; Mustafa Arslan, Trk Destanlarnda Evren Tasarm, Prof. Dr. Fikret Trkmen Armaan, s. 65-75, zmir, 2005. 65 Bahaeddin gel, Trk Kltrnn Gelime alar, s. 305-306; Trklerde Devlet Anlay, s. 65-66; Trk Mitolojisi, c. I, s. 294 vd. 66 Bahaeddin gel, Trk Kltrnn Gelime alar, s. 148.
67 Kagarlnn naklettii, d keer kii tuymas, Yalnuk ol meng kalmas./Zaman geer,

insan duymaz. demolu bengi kalmaz (DLT I, 45) eklindeki eski Trk atasz ile Kl Tigin yaztndaki d tengri yaar. Kii ogl kop lgeli trmi/Zaman Tanr yaar. nsanolu hep lmek iin tremi (Kl Tigin yazt, kuzey yz, 10. satr) eklindeki ifadenin Kuran- Kerim Enbiy suresi 34 ve 35. ayetlerindeki Senden nce hibir insana ebed yaama vermedik.

206

ADEM AYDEMR / TKEN VE TKEN ADI ZERNE

11

ne kar etin mcadelesinin gerek sebebi kukusuz slm dinine bir mukavemet deil, Orta Asyada hakimiyeti elde tutmak ve fatihlerin ganimet hrsna kar koymak iin Arap devletine kar gsterilmitir. V.V. Barthold, Araplarn Trklerle olan temaslar konusunda; hi phesiz fatihlerin hareketlerinin tek srkleyici gc ganimet ve eref arzusu olup umumiyetle hem onlarn ve hem de memleketin mdafilerinin nazarnda dinin nemi azd68 diyor. imdiye kadar yaplan almalar sonucunda tkenin ifade ettii corafya, burasnn Trkler ve dier Orta Asya halklar iin kutsiyeti ve bu kutsiyetin sebepleri hakknda ittifak salanm, bu konuda ciddi bir tereddt kalmamtr. Ancak bu adn ne manaya geldii konusundaki tartmalar henz srmekte olup tatmin edici bir sonuca ulatrlm deildir. Saadettin Gmee gre, tken ad en azndan ifade ettii corafyann genilii kadar geni bir mana ifade etmi olmaldr.69 tken ad hakknda gr beyan eden Fuzuli Bayat, tken kelimesinin etimolojisini genellikle dua, talep, istek anlamn karlayan t kkne balamak daha ok kabul grmtr70 dedikten sonra, tken szndeki gan/ken eki lgen adndaki gen eki ile ayn kozmogonik semantik ilevlidir. Nitekim, ilh mene, kutsallk, tz anlamlar bildiren gan/ken eki ile ilgilidir. Gan/gen eki ilk balarda akrabalk paradigmas olan ka kknden tretebilirdi71 diyor. Ancak bu durumda, mahlk ile hlk, yer deitirmi olmaktadr. tkenin yeri konusundaki en yeni almay yapm olan Erhan Aydn ayn almasnda bu adn etimolojisi ile ilgili olarak; Kadn aman anlamna gelen idugan/idugenin, tken ad ile ilgili olmas gerekir. Gerekten +kAn ekinin gnmz Moolcasnda diilik yapmada da kullanlyor olmas nemli bir veridir dedikten sonra; tken adnn t tabanndan, fiilden ad yapan +g ve addan ad yapan +kan (Mo.?) ekiyle kurulduu ve Kadrkan ile Tenrikandeki +kann ayn ek olduu ve nihayet Moolca kadn aman anlamndaki idugan/idugenin de tken kelimesiyle ilgili olduu72 nerisinde bulunmutur. Bir baka aratrmac Osman Karatay, tken Y adl makalesine73 yapt ilvede Eski kaynaklarda tken dnda baka yerler iin de y kullanlr. Bahsedilen almaimdi sen lrsen sanki onlar ebed mi kalacaklar? Her nefis lm tadacaktr... ayetleri ile ayn mealde olduu aktr. 68 V.V. Barthold, Mool stilsna Kadar Trkistan, (Haz. H. Dursun Yldz), s. 198, Ankara, 1990. 69 Saadettin Gme, Ergenekon, s. 2.
70 Fuzuli Bayat, Trk Mitolojik Sistemi, c. II, s. 45. 71 Fuzuli Bayat, Trk Mitolojik Sistemi, c. II, s. 46. 72 Erhan Aydn, tken Ad ve Yeri zerine Dnceler, Turkish Studies, c. 2/4, s. 1267,

Gz 2007. 73 Osman Karatay, tken Y: Da, Orman ve lke, Omeljan Pritsak Armaan, yay. M. Alpargu-Y. ztrk, Sakarya, s. 131-139, 2007.

207

12

TRK DNYASI ARATIRMALARI

mzda, kelimenin esas anlamn tespitte bize en fazla yardmc olan da bu anlam enisi olmutur. Bizim sonularmza gre, tken zelinde bu kelime memleket anlamyla kullanlmtr74 diyor. Grld zere tken adnn manas hakknda eitli grler ileri srlm olmakla beraber, bu konuda henz ittifak salanm deildir. tken adnn birinci ksmndaki t kelimesi hakknda aratrmaclar arasnda byk lde bir ittifak bulunduu grlyor. Buradaki t btn kaynaklarmzda, seslenmek anlamndaki Trke t kknden gelmekte olup, rica, rica etmek, ibadet, ibadet etmek, dilek, dilekte bulunmak, hikye, hakana sunulan dilek, arz etmek, byklerden bir dilek istemek, dilemek, dua, dua etmek, hrmet etmek, takdim etmek75, efat istemek, niyaz etmek76 anlamlarnda kullanlmtr. t kelimesinin Gk Trk yaztlarnda77 ve Eski Trk iirlerinde78 bu manada kullanld grlyor. Trkemizde bir vazifeyi yerine getirmek, demek, ifa etmek anlamlarnda bir te kelimesi bulunmaktadr.79 Arapada dinin bor anlamna gelen deynden gelmesi gibi, her halkrda din bir tabir olarak grdmz tken adnn da bu te kelimesiyle mnasebeti dnlebilir. Kald ki dinin imn ve amele dair hkmleri mkellef zerine bir bor ve dinin icras bu hkmleri ifa meselesidir. Bu durumda tken adndaki t/te kelimesi, dua, rica, dua etmek, rica etmek anlamlar ile de, deme anlamlarnda bir kktr. Trkemizde, fonksiyonunda genellikle fiil kk ve gvdelerinden kuvvetli bir arlk sfatlar ile Tanr sfatlar treten ve kendisinden nceki
74 O. Karatay, tken Y Bahsine lave: Varenglerin Yolundaki Rusya Dalar, Aradeniz Aratrmalar Dergisi, say 20, s. 20, k 2009. 75 A. Von Gabain, Eski Trkenin Grameri, (ev. M. Akaln), s. 51-59; klgu ka tg/yaplacak rica 115, Ankara, 2007; DLT I, 161, DLT I, 68, I, 199 DLT I, 376, KB, 791, 2498, 2520, 2673, 4043, 4058, 4103, 4060; A. Caferolu, Eski Uygur Trkesi Szl, s. 52-103, stanbul, 1993; K.K. Yudahin, a.g.e., c. II, s. 617. Bunun dnda tk kelimesinin pabu, terlik, ayakkab, izme gibi anlamlar da vardr. DLT I, 68; A. Caferolu, Eski Uygur Trkesi Szl, s. 52-103; tk kelimesinin bir anlam da gemek (K.K. Yudahin, a.g.e., c. II, s. 616617, Ankara, 1998, demek olduuna gre, buradaki pabu anlamndaki tk, mecazen yrmeyi ifade etmitir. Trkede mukaddes, mbarek anlamandaki Iduk ile kurban anlamndaki duk ayn olduu gibi ayak sz hatt yzk sz duktan tremitir. Bu duk sz din harici bir gndermeyi ifade eder. Gitme yryerek gerekleeceine gre, duk ile tk sznn mnasebeti de aktr. Iduk>adak>ayak Zeynep Korkmaz, Eski Trkedeki Ouzca Belirtiler, A.. D.T.C.F Trkoloji Dergisi, c. 4, s. 19, 1974; ayn makale, Trk Dili zerine Aratrmalar, c. I, s. 208, Ankara, 2005; Adem Aydemir, Trk Folklorunda Nianlanma ve Evlilik Sembol Olarak; Gerdanlk, Kpe ve Yzk, Trk Dnyas Tarih Kltr Dergisi, Say: 282, s. 22, Haziran 2010; D.L.T I, 32; Saadet aatay, Trke Dini Tbirler Necati Lugal Armaan, s. 196-197, Ankara, 1968. 76 XVI. asr bilgin ve airlerinden Bursal Lmii Mahmut elebi Divannda; Sonra etmez ass imdiden tn Ey gnl eyda gnl rsva gnl demi. Tarama Szl, c. V, s. 3138 (T.D.K yay). 77 Yalab edg sab tgi kelmez tiyin yayn sledim. Bilge Kaan Yazt, dou, 39. satr. 78 Tengri yaruk klg bilgeke yalvarar biz,

tnr biz kn ay tengrike, R.R. Arat, Eski Trk iiri, s. 12, Ankara, 1991.
79 DLT III, 251; A. Caferolu, Eski Uygur Trkesi Szl, s. 102.

208

ADEM AYDEMR / TKEN VE TKEN ADI ZERNE

13

kelimenin ses durumuna gre Gan/gen>kan/ken eki durumunu alabilen ilek bir ek vardr. XI. asr mellifimiz Yusuf Has Hacib; Bayat at birle szg baladm trtgen igidgen kergen idim80 diyor. Yusuf Has Hacibin ada Kagarl da eserinde gan/gen eki ile yaplm ok sayda sfat rnekleri veriyor.81 Gan/gen ve g/k>0 ses deimesi kuralna gre ken/kan ile yaplm olan bu sfatlarn ounun birer birer Tanrnn sinonimleri olduu grlyor. Erhan Aydndan ok nceleri Trkolog Nikolai Poppe, tken adnn Moolcada yer ilhesi mansna geldiini iddia etmiti.82 Moollarn Gizli Tarihi adl eserde Cengiz Hann szleri arasnda anamz Etugen83 sz geiyor. B. gele gre, Moollarn Gizli Tarihinde Cengiz Hann szleri arasnda geen bu Etugen anann Gk Trklerin mukaddes yeri saylan tgenle ilgili olmas ok muhtemeldir.84 Etugen, tigin veya tgen Moollarda bir yer tanrasdr. inde Shang sllesi sonlarna doru kuzey tesirli bir Toprak ana ilhesinden sz ediliyor.85 Eski toplumlarda aile reisinin ad ile mitolojik ana ve yerin ad ayndr.86 tgen Kutunun ok uzun zamandr Trkler ve Moollar iin mterek mukaddes blge ve vatan koruyan ruh-tanrnn bulunduu yer sayld grlr. Hatt, baz aratrmaclara gre, tken kelimesi Od ana (ate ana) kelimesinin deiik varyant veya tercmesidir.87 Cengiz Moollarnn kkleri Alan-Kova adl bir kadn-ataya dayanr.88 Moollardaki Etugen ana, ana tanra tasavvurunun ana etrafndaki aile dzenin bir grnmdr. Moollar Cengiz anda bile ana ailesinin zelliklerini tayorlard. Bunlarda ana ata anlay egemen olup aile yapsnda byk bir rol oynamtr. Halbuki Trklerde Hunlar anda bile ana ailesinin en kk bir izine rastlanmyor.89 Trklerde hibir kavmin diicil isim tamam olmas, Trk izdiva eklinin exogamy ve aile yapsnn kadim zamandan beri pederi aile olduunu gsterir. Kagarl Gk Trklerin selefleri olan Tobalar (Tabga) konusunda ok tereddtldr. yle diyor; Tavga: Trklerden bir blktr. Bu diyarda otu80 Tanr adyla sze baladm;

o, yaratan yetitiren ve gren rabbimdir. KB, 124.


81 bkz. DLT III, 52-55. 82 A. von Gaban, a.g.m., s. 687. 83 Moollarn Gizli Tarihi, (haz. Ahmet Temir), s. 51; ayrca n. 2, Ankara, 1995. 84 Bahaeddin gel, Trk Mitolojisi, c. I, s. 283. 85 W. Eberhard, in Tarihi, s. 61. 86 Fuzuli Bayat, Trk Mitolojisine Giri, s. 70, stanbul, 2007. 87 Fuzuli Bayat, Trk Mitolojik Sistemi, c. II, s. 141. 88 Moollarn Gizli Tarihi, s. 5-6; Hannme Necati Lugal Armaan, s. 315-316. 89 Bahaeddin gel, Trk Kltrnn Gelime alar, s. 161.

209

14

TRK DNYASI ARATIRMALARI

rurlar; bu szden alnarak, bunlara Tat Tavga denir, Uygur demektir; Tattr, inlidir. Bu Tavgatr. Tat Tavga; bu szdeki Tat kelimesinden Farsllar, Tavga kelimesinden de Trkler murad edilir.90 W. Eberhard da Tobalar, Hyung-nu boyundan bir ksmdr. Hyen-bilerden tremilerdir. Bir in erkei ile bir Hun kadnnn evlenmesiyle remilerdir, fakat Hyung-nularda ana egemenlii mevcut olduundan inli saylmazlar91 diyor. Mellif bir makalesinde de; Tobalarn 119 kabilesini tekil edenler Trklerden ve Moollardan meydana gelmi melezler deilseler bile ilerine Mool kan karm Trk olduklarndan eminiz92 diyor. Gerekte, Hunlar devrinde kuzeyde kurulan Siyenpi sllesi idaresindeki Proto-Moollar ve Trkler din ve kltr bakmndan Hunlardan farkszdr. Eski alarda inin kuzeyi batan baa Trk ve Mool kavimleri tarafndan kuatlmtr.93 W. Eberhardn dediine gre; eski devirde Trk ve Mool kavimlerinin kltrleri tabiatyla ayn olmad halde bugnk mevcut malzemenin yardmyla neyin Mool, neyin de Trk olduunu anlayabilmek kolay deildir.94 Baz Altay kavimlerinin destanlarnda tabiatn d yz kiiselletirilmi ve bir kadn gibi tasavvur edilmitir. Bu kavimlerde, otlar yolmann byk gnah olduuna inanrlard. nk, onlara gre, yeryz, otlar yolunurken, tpk salar ya da sakal yolunan bir insan gibi ac ekerdi.95 Altay ve Buret karm bir ate duasnda Sen, anamz tken eteklerinden (ayandan) ortaya kmsn denir.96 tken anamz anlay, amanizmin henz yozlamadan nceki, temel bir dnce olmaldr. Nitekim, ate iin yaplan dualarda, Gn yerden ayrld zaman domusun! Sen anamz tken ayandan, ortaya kmsn!... denir. Bu dnce gcn, Ebed Gk Tanr ve altn yzl Yer-su, tken anlayndan kaynan alyordu. Kutlu tken veya Altay dalarnn ana, ata veya kayn baba olular, olduka eski alardan gelen seslerdir. Toprak ana derken, yalnz Orta Dou dnceleri yanstlmyordur. Bu sz ok eski Trk dnce ve inanlarn da iinde topluyordu.97 Kara Hanllarda hakan soyundan olan kadnlara Tarm, soylu kadnlara Al90 DLT I, 454. 91 W. Eberhard, inin imal Komular, s. 80. 92 W. Eberhard, Tobalar Etnik Bakmndan Hangi Zmreye Girer? lk Aratrmalar, A..

D.T.C.F. Dergisi, 1943, c. 1, say 2, s. 30; Tabga Gk Trk yaztlarnda in hkmeti hakknda kullanlmtr. KBde ise Tavga Kara Hanl hkmdarnn unvan olduu (A21-B60D88) ayn zamanda in demektir. KB, 68. 93 E. Esin, a.g.e., s. 5.
94 W. Eberhard, in Tarihi, s. 31; Bahaeddin gel, Byk Hun mparatorluu Tarihi, c. 1, s.

4.
95 Mircea Elide, a.g.e., s. 249; ayrnt iin bkz. Mihaly Hoppal, Sibirya amanizminde Doa Tapnm, A.. D.T.C.F. Dergisi, (ev. Grbz Erginer), c. 41-1, s. 209-225, 2001. 96 Bahaeddin gel, Trk Mitolojisi, c. II, s. 498. 97 Bahaeddin gel, Trk Mitolojisi, c. II, s. 439.

210

ADEM AYDEMR / TKEN VE TKEN ADI ZERNE

15

tun Tarm denirdi.98 Burada topran bitirgenlii ile kadnn dourganl zdeletirilmiti.99 Bu satrlar da herhalde Ana-vatann bir bucandan bahsediyor. Dier yandan, Trk tefekkrnde, insan ruhu (eski Trkede z) ile vcudu (et-z) bir ift tekil ederek, biri semav dieri topraa bal addediliyordu. Erkeklerde semav z, kadnlarda toprak unsuru hakim saylyordu.100 Sonuta Moollarn Gizli Tarihi adl eser XIII. asrn ilk yars sonlarnda yazldna gre Moollarn Etugen anasnn Trklerin kadim kutsal bakenti tken ile bir ilgisi olmamaldr. Diplomat ve tccarlarn ziyaretghlar olan Hakan ve Yabgularn kararghlar zamanna gre birer kltr merkezi ilevi grmtr. Buralar srekli yabanc kltrlerin tesirlerine ak bulunmu, kltrlerin karma alan veya bir diffusion blgesi olmutur. Trklerde bilinen toprak tanras olmadna gre, Moollarn toprak tanras Etugen ile tkenin bir ilgisi yoktur. Atein mucidi ve ocan reisi Trklerde erkek olduuna gre101 tkenin, Moollarda kadn aman anlamna gelen idugan/idugen ile bir ilgisi bulunmamaktadr. Eski in kaynaklarnn dediine gre Krgzlar, sihirbazlarna Gan diyorlard.102 Bunun Kam demek olduu muhakkaktr. Od btn Trk dili ubelerinden ate anlamnda bir kelimedir. Od-gan, atein sahibi demek olup, Trke y+alava ile ayndr. Bu bakmdan od-gan>ud-gan, oda-gan>uda-gan mennes deil, mzekker olmaldr. Anlalyor ki, tken blgesi ok sonralar, Mool tesiri ile bir Tanra itibar edilmi, Moollarn Etugeni ile tken ad rttrlmtr.103 tken adnn Moollarn Etugeni ile bir ilgisi olmadna gre, bu adn manas ve mene nedir sorusu ortaya kmaktadr. Gk Trkler104 ve Uygurlar, snak, kale ve ehirlere balk diyorlard.105 Kgarl, balk kelimesinin eskiliine ve kendi devrinde ancak Uygurlarca kullanldna iret eder. Balk kelimesi amur, amurlu yer, bataklk106 anlamna geldii gibi yara, yaral107 anlamna dahi gelirdi. ehirlere amur an98 DLT I, 396. 99 Mircea Eliade, a.g.e., s. 243 vd. 100 E. Esin, a.g.e., s. 3. 101 Geni bilgi iin bkz. Bahaeddin gel, Trk Mitolojisi, c. I, s. 54-55; Trk Mitolojisi, c. II, s. 495 vd; Fuzuli Bayat, Trk Mitolojik Sistemi, c. II, s. 116 vd; Emine Krc, Trk Kltrnde Atele lgili nanlar, Dursun Yldrm Armaan, s. 398-407, Ankara, 1998. 102 W. Eberhard, inin imal Komular, s. 69. 103 Rene Grousset, Bozkr mparatorluu, (ev. R. Uzmen), s. 115, n. 182, stanbul, 2006. 104 Tara yoryar tiyin k eidip balkdak tagkm, tagdak inmi, Kl Tigin Yazt, dou

yz 12 satr; Bilge Kaan Yazt, dou yz 10 satr; antung balkka taluy gzke tegmi yok ermi. Kaanma tnp s iltdim. angtung balkka gzke tegrtim. otuz balk sd; Tonyukuk Yazt, I. ta dou yz 1-2. satr. 105 DLT I, 379; Caferolu, Eski Uygur Trkesi Szl, s. 21; A. Von Gaban, a.g.e., s. 108; E. Esin, Ordu. 106 DLT I, 248, 379; DLT I, 498.
107 DLT I, 192, 252, 407; KB, 2402, 5430.

211

16

TRK DNYASI ARATIRMALARI

lamna gelen bal denilmesi herhalde ehirleri oluturan evlerin inasnda daha ok amurdan, kerpi kipi108 denilen kalpla yaplan kerpi109 ile tula ve kiremit anlamndaki pg kerpi110 kullanlm olmasyla ilgiliydi. Nitekim inliler VII. asrdan nce Takend ehrini Che ad ile anyorlarm ki, bu Che in dilinde ta demekmi.111 Bu ad sonraki Ta ehir112 anlamndaki Trke Ta-kend adyla birlemitir.113 Baz aratrmaclar tg kelimesinin de eski Trkede bataklk yer anlamna geldiini sylemilerdir.114 Trklerin tarihte en sk iliki iinde bulunduu milletlerden biri Sodlar (Sogdak bodun)dr. Sodlular Ak Hunlarn yklmasndan sonra Gk Trk devletinin tebaas oldular. Bunlar daha erken zamanlarda Orta Asyann deiik yerlerinde ehirler kurarak oralara yerlemilerdi. Gk Trk anda bilhassa ehirlerinde oturanlar Sodlard ve saylar da Trklerden fazlayd.115 Sodlu brokratlar ilk zamanlarnda Gk Trk kaanlarna mavirlik etmilerdi.116 I. Gk Trk Kaanl dneminde 582 ylnda, Moolistanda Arhangay Aymagn Bayr Tsagaan Gol (Kutsal Beyaz Gl) blgesinde dikilmi olup, yz Sod harfleriyle, bir yz de Brhm harfleriyle yazlm olan Bugut yazt117 ile daha sonra yine Moolistanda bu defa Gov-Altay blgesinin yaklak 50 km gneydousunda andmani ilesi snrlar iindeki aahar tepesindeki yazt118 bu kltr temasnda Sod dilinin Trk diline galibiyetine delil tekil etmitir.119 Bu bakmdan tken adnn manasnn zmnde Sod dili bize yardmc olacaktr. Gk Trkler dneminde Trkler, kentler kurup yerleik yaama gemeye balamakla birlikte, bir ehrin mekn organizasyonunu tanmlayabilecek ya da kurgulayabilecek dzeyde yerleik yaam kltrne ulaamamtr. Bunun iin Trk hakanlar ordularnn ve
108 D.L.T III, 119. 109 D.L.T I, 455; III, 119. 110 D.L.T I, 373. 111 E. Esin, Ordu, s. 153. 112 DLT I, 443. 113 .A., Takent Mad. c. 12/I, s. 38; Takent iin kullanlan a ad da herhalde tatan

baka bir ey deildir.


114 Fuzuli Bayat, Trk Mitolojik Sistemi, c. II, s. 45. 115 Bahaeddin gel, Trk Kltr Tarihi, s. 200. 116 Bahaeddin gel, a.g.e., s. 188. 117 Cengiz Alylmaz, Bugut Yazt ve Ant Mezar Klliyesi zerine, S.. Trkiyat Aratrma-

lar Dergisi, Say: 13, Bahar 2003.


118 Osman Mert, aahar Tepesi ve Blgede Bulunan Kaya st Tasvir, Damga, Yazt ve

Kurganlar, A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi, Say: 40, Erzurum 2009; Sodakllar XI. asra gelindiinde Trk kln almlar, Trk huyu ile huylanmlard. DLT I, 471. Ancak bunlar Trke konumakla beraber kendi dillerini de konutuklarndan iki dilliydiler. DLT I, 29-30. 119 Sodakllar XI. asra gelindiinde Trk kln almlar, Trk huyu ile huylanmlard. DLT I, 471; Ancak bunlar Trke konumakla beraber kendi dillerini de konutuklarndan iki dilliydiler. DLT I, 29-30.

212

ADEM AYDEMR / TKEN VE TKEN ADI ZERNE

17

kentlerinin inasn Sod asll mimar ve sanatkrlara havale etmilerdi.120 Orta Asya Trk toplumunda tarmsal retim faaliyetleri ve zel mlkiyet sahiplii gibi rgtlenmi yerleik yaam dzenini gerekletirmi olan Uygurlarn dahi ehir kurma iini Sodlu ve inli mimar ve sanatkrlara havale ettii grlmektedir.121 Ancak daha sonraki Uygur ehir ve konutlar genellikle in mimar tarzn gstermektedir.122 Kent kelimesinin asl, Soda ehir anlamndaki kanth kelimesi olup Trkeye de gemiti.123 tken adnn manasnn zmnde bize Sod dilinden baka, Trk kavimlerinin kltrlerini ok iyi bilen byk dilci Kagarl Mahmut yardm ediyor. Mellifimiz ken= kelimesinin dou lkelerinde ehir demek olduunu, bu Trk lkelerinde her ehrin adnn ken ile yapldn, bu ken kelimesinin bat Trklerinde ehir ad yapmnda kullanlan kend= kelimesinin ksaltlm olduunu sylyor.124 tken gibi Iduk olan bir bakentin klt olduunu kabul etmek gerekir. ehir hakknda kent tabirinin nce Trk olmayan kavimlerde grnmesi, Trklerin bu anlamda balk/bal tabirini kullanmas, t-ken gibi mukaddes bir beldenin balk gibi genel bir tabirden ayrlmasn zorunlu klm, bu mukaddes ehre ken/kent denilmiti.125 Burada taaccp edilecek bir durum yoktur. Nitekim bu anlay tersinden, kaan126 ve katun127 unvan yerine bu unvanlar daha alt seviyedeki toplumlar kullandndan Trklerin, Tan-hu=an-y ve Yen-Shih unvanlarn kullanlmasnda grmek mmkndr.128 XI. asrda Kara Hanl Trkleri ile Ouz Trklerinin balk kelimesi yerine kend szn kullandklar grlyor. Bunlarda, ehir ismi yaplrken, ehrin zelliini ifade eden kelimeye Soda ehir anlamndaki
120 Koray zcan, Orta Asya Trk Kent Modelleri zerine Bir Tipoloji Denemesi -VIII. Yz-

yldan XIII. Yzyla Kadar, Gazi . Mh. Mim. Fak. Dergisi, c. 20, no 2, s. 260, 2005.
121 Erhan Aydn, Baybalk Kentinin Yeri, Yapl Tarihi ve Amac zerine Deerlendirme-

ler, Turkish Studies, c. 3/4, yaz 2008; Osman Mert, aahar Tepesi ve Blgede Bulunan Kaya st Tasvir, Damga, Yazt ve Kurganlar, A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi, Say: 40, Erzurum 2009; Sogdak, Tabgaka Seleede Bay-Bal yapt bertim - Selengada Sodlulara ve inlilere Bay Balk ina ettirdim. Moyen or Yazt, bat 5. 122 Muhadderen zerdim, Uygurlar Devrinde Turfan-Karahoco ehrinde Evler, A.. D.T.C.F. Dergisi, 1958, c.16, say 3-4; A. Von Gaban, a.g.m., s. 692. 123 A. Caferolu, Eski Uygur Trkesi Szl, s. 71.
124 DLT I, 339. 125 Hunlarn din ehrine, bir klt olan Ejderden dolay Ejder ehri denirdi. W. Eberhard,

inin imal Komular, s. 77; brahim Kafesolu, Trk Mill Kltr, s. 312, n. 546; Mekke ehrine Mekke-i Mkerreme, Medine ehrine Medine-i Mnevvere, Kuds ehrine RuhulKuds, Badat ehrine Medinets-Selm ve hilfetin Trklere intikalinden sonra stanbula Belde-i Tayyibe denilmesi hep ayn sebebe dayanm olmaldr. 126 Kurakichi Shiratori, Kanghan Unvannn Mene T.T.K Belleten, (ev. . Gkbakar), c. IX, say: 36, 1945; Bahaeddin gel, Trk Kltrnn Gelime alar, s. 224-225; Laszlo Rasonyi, Tarihte Trklk, 4. bask, s. 60, Ankara 1996. 127 Soda, hwt ynhdan, kadn, kralie A. Von Gaban, a.g.e., s. 273; Yaztlarda hem Kl Tigin ile Bilge Kaann annesi hem de Tonyukukun kars iin Katun ifadesi kullanlr. 128 brahim Kafesolu, Trk Mill Kltr, s. 269.

213

18

TRK DNYASI ARATIRMALARI

kanth kelimesinden gelen kend kelimesi ilve ediliyor.129 Kagarl Sogda olan kent kelimesini benimsemi ve Trkeye ml etmitir. Mellif, z vatan ve ordu merkezi Kagara, eski Uygur geleneine gre Ordu-balk deil, Sodca kent kelimesini kullanarak, Ordu-kent130 diyor. Mellifimiz ilve ederek, Yenikendden douya kadar Trk lkesidir. Semer-kanda Semiz-kend denir. a/Ta ehrine Ta-kent denildii gibi, z-kent, Tn-kent adlar da vardr. Bu ehirlerin hepsinin ad, Trke olan kend ile yaplmtr. Bu ehirleri Trkler yaparak adlarn kendileri koymulardr131 diyor. Sonuta, tken adndaki t kelimesi Trke dua, rica, talep, niyaz v.b. anlamndaki kelime, ken ise Kagarlnn Dou Trk lkelerinde her ehir iin kullanldn syledii ken kelimesidir. Dolaysyla tken ad dua ehri, dua edilen ehir anlamndadr. slmiyetten ok nceleri Trkler, tkende yllk hac ve dualarn Tamug Iduk Bada kurban sunma vazifelerini ifa etmilerdir. Trkler, ata ruhlarnn iktidar ve kuvvetlerine gre byk su kenarlarnda, yksek dalarda, sk ormanlklar ile glgesi bol olan aa altlarnda ikmet ettiine inanmlardr. Bu inancn bir sonucu olarak da insana huzur veren el-ayak srlmemi aalk alanlar kutsal kabul ederek buralar takdis etmilerdir.132 Gk Trk ve ine Usu yaztlarnda tkenden tken Y diye sz edilir. Kaan tken halkna hitap ederken, Iduk tken Y budun diye hitap ediyor. Bu tken Y ile ilgili ok eyler sylenmi, ok eyler yazlmtr.133 Gk Trklere orman klt selefleri olan Tobalardan134 gemie benziyor. Rivayette, bir Toba imparatorunun mezarndan bir ormann vcuda geldii sylenir. Bir baka defa bir Toba imparatoru yeni doduu zaman annesinin sonunun gmld yerde bir karaaa orman yetiiyor. Yine baka bir rivayete g129 n-kend, sakin, sessiz bir ehir olduundan DLT III, 437, Man-kent, Kagar yaknnda

harabe bir kent. Tang harabe DLT III, 356 demek olduuna gre buradaki man aslnda tang olmaldr. DLT III, 157 Tn-kent DLT III, 150 (yerini belirleyemediimiz bu ehir bu ad tadna gre herhalde kuzeyde bir yerlerde veya burada hapishane olduundan olmaldr) Yen-Kend yani Yeni-kend, DLT I, 150. Burann bir ad da Dizruyindir. Sarl dolaysyla Bakr Kale demektir. DLT III, 149. 130 DLT I, 124, 343.
131 DLT III, 150. 132 Ramazan Ik, Trklerde Aala lgili nanlar ve Bunlara Bal Kltler, Frat niversi-

tesi lahiyat Fakltesi Dergisi, 9-2, s. 102, 2004.


133 E. Esin, tken Y (Trk Sanatnda Aal Da Hakknda Notlar), Atsz Armaan, s.

147-186, stanbul, 1976; Kutlu zen, Dou Anadoluda Eski Trk nanlarnn zleri, Trk Dnyas Aratrmalar Dergisi, Say: 65, s. 18-20, stanbul 1991; Osman Sertkaya, Ys (Y?)/Yisi/Yis/Yi Kelimesi ve Akrabalar zerine, S.. Trkiyat Aratrmalar Dergisi (A.B. Ercilasun Armaan), No: 13, s. 1-10 (Bahar 2003); Osman Karatay, tken Y: Da, Orman ve lke, s. 131-139; Osman Karatay, tken Y Bahsine lave: Varenglerin Yolundaki Rusya Dalar, s. 19-27. 134 W. Eberhard, in Tarihi, s. 172; Tobalar Etnik Bakmndan Hangi Zmreye Girer? lk Aratrmalar A.. D.T.C.F Dergisi, c. 1, say 2, 1943; slam Ansiklopedisi Trkler Mad. c. 12/II, s. 163-164.

214

ADEM AYDEMR / TKEN VE TKEN ADI ZERNE

19

re bir Toba imparatorunun tkrd yerde bir orman olumu. Byle bir orman klt Tobalardan nceki Trklerde de mevcuttur.135 Bu bakmdan en azndan VII.-VIII. asrlarda tken evresinin geni ormanlarla kapl olduu ok phelidir. Y aslnda otlak, yayla, mera demektir. Buras belki Trklerde daha sonra da grlen ve kutsal tannan136 bir korudur.137 u rmann krk li (20 km kadar) kuzeyinde, Sar Su nehri yaknlarndaki Kie-Tan da denilen yer de herhalde tken evresindeki koruluk gibi bir yer olmaldr. Bat Gk Trk hakan 635 yllarnda burada on boyun beylerine birer ok vererek onlar bey iln etmi.138 XI. asrn Gazneli melliflerinden Gerdiz, eski kaynaklara dayanarak aa u rmann sol kysndaki kylerden bahsederken, bu kylerin yanndaki da Trklerin uur saydklarn, bu dan zerine ant itiklerini ve Ulu Yaradann orada oturduuna inandklarn bildirir.139 Gerdiznin bahsettii da ile nceki da ayn olup bu da veya bu dan bir ksm Trgi kaan Su-lu Kaann korusuydu.140 ine-Usu yaztnn dou yz 7. satrnda tken irin141, ayn yzn 9. satrnda tken y ba szleri geiyor.142 Bu ifadeler tken ormannn yle usuz bucaksz bir orman, bir yeillik olmadn, burann ok mahdut bir koru olduunu veya tken Y ifadesindeki maksadn, tken Ormannn mahdut bir kesimi olduunu ortaya koymaktadr. Kagarlnn dediine gre, Trkler, ehrin drt yannda bulunan balara bostanlara kent kk diyorlard. Bu ehrin kararts demekti. Bundan ehrin evresindeki aalarn yeillii murat ediliyordu.143 Bugnk Trkemizdeki ya ve yeil szleri de kk ve anlamlarn bu y sznden alr.144 Bu bakmdan Semerkantn 100 km kadar gneyindeki145 Ke ehrine, civarnn yeillii sebebiyle ehr-i Sebz yani
135 W. Eberhard, a.g.m., s. 23. 136 A. nan, amanizm, s. 62. 137 Koru: kk orman, beylerin veya bakalarnn korusu, korunan ve gzetilen her yere

koru denir. DLT I, 375. 138 Faruk Smer, Eski Trklerde ehircilik, s. 49, n. 96; O. Turan, On ki Hayvanl Trk Takvimi, s. 81, n. 154, stanbul, 2004; Osman Turan, Eski Trklerde Okun Hukuk Bir Sembol Olarak Kullanlmas, Belleten, IX/35, (Temmuz 1945), s. 305-318. 139 Gerdiz, Zeyn el ahbr, s. 279dan naklen, Ramazan een, slm Corafyaclarna Gre Trkler ve Trk lkelere, s. 89, Ankara, 2001; Faruk Smer, Eski Trklerde ehircilik, s. 16 n. 31. 140 Faruk Smer, Eski Trklerde ehircilik, s. 16 n. 31.
141 irin kenar, dudak, yaka anlamndadr. DLT I, 77; A. Caferolu, Eski Uygur Trkesi

Szl, s. 64.
142 Anta yana tdim tken irin kladm ine-Usu Yazt, dou yz 7. satr; tken y

ba anta [As?] nz ba anta Iduk ba kidinte Yaba Toku beltirinte anta yayladm. ineUsu Yazt, dou yz 9. satr; Erhan Aydn, tken Ad ve Yeri zerine Dnceler Turkish Studies, c. 2/4 (Gz 2007), s. 1264. 143 DLT III, 133.
144 Bahaeddin gel, Trk Kltrnn Gelime alar, s. 278. 145 E. Esin, Trkistan Seyhatnmesi, s. 45, Ankara, 1997.

215

20

TRK DNYASI ARATIRMALARI

Yeil ehir146 denildii gibi, Bursa ehrimize bugn dahi Yeil Bursa denir.147 Demek ki Ke ehri ve Bursa ehri birer ytr. yleyse tken Y, tken Orman deil Yeil tken, Iduk tken Y ise Kutsal Yeil tken demektir. Sonuta Ruhul-Kudste Mescid-i Aksa, Mekke-i Mkerremede Kabe-i Muazama ne ise, Orhunda tken Y odur. Gk Trk devleti, Bilge Kaann 25 Kasm 734 ylnda Buyruk ur tarafndan zehirlenerek ldrlmesiyle birlikte mezara girmiti. Hanedan mensuplarndan birou gidip in mparatoru Hsan Tsunga teslim olmulard. Son Gk Trk kaan Wu-su-mi-i (Ozam)148 744 ylnda Basml, Karluk ve Uygur boylar tarafndan malup edilerek ldrlm149, zavall Ozam Kaann bahtsz ban mutantan bir trenle ine gnderip mparatora takdim edilmiti.150 745de Gk Trklerin kudretini kran Uygurlar bu andan itibaren btn Orta Asyann hkimi olmulard. Gerek mene efsanesindeki paralel ztlk, gerekse Mani dininin kabulyle, Uygur hanedan ve yksek aristokrasisinin tkenin kutsiyeti ve burasnn muhafazasnn nemi konusunda Gk Trkler kadar hassas davranmamlard. tkendeki Uygur devleti ancak 840 ylna kadar varln srdrebildi. 840 ylndan nce kendisi de bir Trk olan Krgz reisi A-je; Uygurlarn altn adrn alacam ve nne bayram dikerek, atlarna geit resmi yaptracam demiti.151 Gerekten Krgzlar, 840 ylnda Uygur devletine son vermiler, Uygurlar korku ve panik ile saa-sola dalm146 slam Ansiklopedisi Ke Mad. c. 6, s. 600; V.V. Bartholdun dediine gre, Emir Timurun zafer arkadalarnn kabirleri buradaym. Timur bu ehirde Aksaray adl muhteem bir saray yaptrm, kabri dahi evvelce buradaym. V.V. Barthold, Orta Asya Trk Tarihi Hakknda Dersler (haz. . Aka-K.Y. Kopraman) s. 182, Ankara, 2006. Bu ehrin asl ad Ka olmaldr. Ka, lekesiz beyaz veya kara ta demektir. DLT I, 330; III, 22-152. Bu inlilerin Ta Kende, ince ta anlamna gelen Che demesiyle ayndr. 147 Bursann Osmanl Devletinin ilk bakenti olarak seilmesi, Ankaradaki Atatrk Orman iftliinin tesisi ve stanbulda, ahsnda Osmanl Padiah tipini yaratm olan ilk padiah olan Fatih Sultan Mehmetin bir daln bir batan stn grd Belgrat Ormanlar belki byle bir nostaljik takntnn rndr. 148 R. Grousset, son Gk Trk Kaannn Tengri Kaan olduunu, bu kaann 741 ylnda Dou ad olan Ozm adnda bir subay tarafndan ldrldn ve bu kiinin de kendisini Ozm Kaan ad ile hkmdar iln etmi olduunu yazmtr. R. Grousset, Bozkr mparatorluu, (ev. R. Uzmen), s. 140, stanbul, 2006. 149 753 ylna Uygur Kaan Moyen-or tarafndan diktirilmi olan Terhin Yaztnn, dou yz 6. satr ...atlgn yamad bngayontd. Ozm tigin odurganta yonyur tidi, an algl tidi/....ileri gelenleri ile bize katld. Bin kii sevk etti. Ozm Tigin Odurgandan yryor dedi. Onu al (gel) dedi 9. satr ...ozm tigin kan bolt kony ylka yondum/...ve Ozm Tigin han oldu. Koyun ylnda (743) (zerine) yrdm); Saadettin Gme, Terhin Yaztnn Tarihi Adan Deerlendirilmesi, A.. D.T.C.F. Tarih Aratrmalar Dergisi, c. 17, say 28, s. 72. 150 Bahaeddin gel, Trk Kltrnn Gelime alar, s. 112; zkan zgi, Yen-Te Seyahatnmesi, s. 16, Ankara, 1989; A. Taal, a.g.e., III, s. 59; Ayn mellif, Eski Trk Boylar, s. 67, Ankara, 2004; Faruk Smer, Eski Trklerde ehircilik, s. 25; Ayn mellif, Ouzlar, s. 39, TDAV Yay., stanbul, 1999; brahim Kafesolu, Trk Mill Kltr, s. 121; L.N. Gumilev, a.g.e., s. 441; slam Ansiklopedisi, Trkler Mad. s. 179. 151 Bahaeddin gel, Trk Kltrnn Gelime alar, s. 283; L.N. Gumilev, a.g.e., s. 510; E. Esin, Ordu, s. 162.

216

ADEM AYDEMR / TKEN VE TKEN ADI ZERNE

21

lard.152 Uygurlar, Tarihi Trk yurdu tkeni ellerinde tutamayarak, buralarn yabanc kavimlerin eline gemesine sebep oldular ve Trk tarihinin seyrini deitirdiler.153 Krgzlarn 840 etrafnda Ordu-Bal almasnn ardndan, Uygurlar gneye doru, evvelden de yaylm olduklar Trkistan ve Kansu blgelerine g ettiler. Krgzlarn Uygur baskn ve katliam Trk tarihinin byk katliamlarndan kabul edilir.154 Bu yzden Krgzlar Orhun blgesine barbarl getiren bir kavim olarak vasflandrlr.155 Eski Orta Asya halklarnn en yksek vatan sevgisini en iten duygularla aksettiren156 ve kahramanln byk bir timsal olan gzel iirleri vardr.157 Krgz katliamndan sonra Uygur halknn tkeni terk etmek zorunda kalmalarn anlatan; Ve-vu Irlar eski vatann hasretini ekiyor158 arksnn ne gibi bir hissiyata tercman olduu imdi daha iyi anlalyor. Cengiz Han 1207 ylnda Mool birliini kurduunda, onlara tbi duruma den ilk Trk kavmi Krgzlar olmu ve Moollara vergi verir hale gelmilerdi.159 Dahas, eski adamlarn resimlerinin hayattaki insanlara zarar verecei inancnda olan Moollar Orhun blgesindeki heykellerin kafalarn krmlar, etraf talan etmilerdi.160 Krgz kavminin Uygur hakanln ykarak igal ettii tgende tutunamayp, burann Moollara gemesine, tam idrak ve intibak edemedikleri anlalan161 Orhun Kltrnn ortadan kalkmasna ve eski Trk hakanlar yurdunu bir daha geri gelmemek zere Moollara kaptrmak suretiyle, Trk tarihinde oynadklar menfi rol dikkatlerden uzak deildir. Dost ya da dman, kim olursa olsun Orhuna gelen kiilerin grd ilk eyler Orhun abideleridir. Onlar sadece bir balbal olarak hayl
152 Bahaeddin gel, Trk Kltrnn Gelime alar, s. 124; Faruk Smer, Ouzlar, s. 47; A. Taal, Eski Trk Boylar, s. 78; . zgi, Seyahatnme, s. 25 vd. 153 Saadettin Gme, Uygur Kaan Soyunun Problemleri, H.. Trkiyat Aratrmalar, Prof. Dr. Cihat znderin Ansna, Say: 8, Ankara, 2008den ayr basm, s. 1. 154 Bahaeddin gel, Trk Kltrnn Gelime alar, s. 124; . zgi, Seyahatnme, s. 25. 155 Faruk Smer, Ouzlar, s. 47. 156 bkz. Muhadderen zerdim, (V. Eberhard nezaretinde) M.S. 4-5.inci Asrlarda inin i-

malinde Hanedan Kuran Trklerin iirleri A.. D.T.C.F. Dergisi, c. 2, say IX, s. 91, 1943.
157 a.g.m., s. 96. 158 W. Eberhard, inin imal Komular, s. 75. 159 Moollarn Gizli Tarihi, s. 160; V.V. Barthold, Orta Asya Trk Tarihi Hakknda Dersler, s. 128. 160 V.V. Barthold, Orta Asya Trk Tarihi Hakknda Dersler, s. 14; Saadettin Gme, Moo-

listandaki Trk Antlar Projesi almalar, Trk Dnyas Tarih Kltr Dergisi, Say: 202, s. 24-31, 2003; ORKUN, Orkun Dergisi, Say: 46, 2001; Prof. Dr. Sema Barutu-(znder) ve Do. Dr. Saadettin Gme tarafndan 1993 ylnda Orkun Yaztlarnn ve Moolistandaki dier Trk eserlerinin korunmas ve onarmna dair bir proje hazrlanmt. Ancak bildiim kadaryla bu proje maalesef akim kald. 161 Faruk Smer, Krgzlar, dier Trk kavimlerine nazaran medeniyete olduka geri kalm topluluk idiler. Bu sebeple, Orhun blgesindeki Ordu Balk ile dier meskn yerleri yakp ykarak bu lkedeki siyas, itima ve kltr bakmlarndan gelimi olan yerleik hayat yok ettiler deerlendirmesinde bulunmaktadr. Faruk Smer, Eski Trklerde ehircilik, s. 33; Ouzlar, s. 47.

217

22

TRK DNYASI ARATIRMALARI

etmek doru deildir. Bu balballar buraya dosta gven, dmana korku vermek iin sralanmlardr. Orhun Havzasna giren bir kii eer dost ise, byle gl bir milletin topraklarna geldii iin gven duyar. nk yzlerce krala, beye, komutana ba edirmi, kllarnn darbeleriyle yok olmu, dmanlarna aman vermeyen bir milletin arazisine ulamtr. Eer iyi niyetli deil ise de, o yzlerce dmann bana gelen kbetin kendi bana da geleceini, bu talar grnce hatrlayacaktr. Baz aratrmaclar, eski Trk yaztlarnn talara hakkedilmesinin en byk sebebinin kadn bilinmemesinden deil, kadn bulunamamasndan kaynaklandn iddia etmilerdir.162 Ancak bu yaztlar gerekte, l bengs olup, araziye vurulan bir damga, bir bakma arazinin tapu senedi durumunda idi. Yani in Seddinin inasnn bir de psikolojik sebebi olmas163 gibi, dosta dmana bu arazi benim, ite arazinin tapusu denilmek istenmitir.164 II. Gk Trk Kaanl dneminin bilge/akll kaan ve kumandanlar tarafndan Kutsal tken Blgesine diktirilen, Orhun yaztlar ayn zamanda pek Yolunun kuzey kolu zerinde bulunmaktadr.165 Kagarlnn naklettii eski bir Trk atasz, Yrak yer sabin ark keldrr166 diyor. Bu balballar ve yaztlar pek Yolu zerine dikenler herhalde burann ve sahiplerinin namnn cihana yaylmasn istemi. Dediklerine gre, dou Trk ellerinin coraf vaziyeti, dolaysyla kltrel rol biraz Anadoluyu okarm.167 Sonu olarak bu makalede, tkenin yeri belirlendikten sonra, burasnn kutsiyeti ve bu kutsiyetin sebepleri zerinde durulmutur. tken adnn Moollarda Yer Tanrs ve kadn aman demek olan Etugen ile ilgili olmad, bu adn, Trkede dua, rica, talep anlamlarna gelen t kelimesine, Dou Trklerinde ehir anlamna gelen ken ekinin ilve edilmesiyle olutuu, bunun manasnn da dua ehri/dua edilen ehir anlamnda olduu, tken Yn ise Yeil tken demek olduu savunulmu ve nerilmitir.
162 Erhan Aydn, Eski Trk Yaztlarnn Yazl ve Dikilileri zerine, Trklk Bilimi Aratrmalar Dergisi, G.. Trkiyat Aratrma ve Uygulama Merkezi, s. 156, gz 2007/1. Sorun kt temini olsayd, ilemesi tatan daha kolay bir malzeme bulunabilir, hatt gebelerde bol miktarda bulunan deri tercih edilebilirdi. Kald ki, mezar ta ve ant mezarlarda mermerler zerinde hite ksa olmayan ifadeler yazmak gelenei devam etmektedir. Nihayet Moyen-or Kaan, Terhin Yaztnn bat yz 2. satrda aynen; bing yllk tmen knlik bitiimin belgmin bunta yas taka yarattdm/Bin yllk, onbin gnlk kitabemi ve iaretimi burada yas taa yazdrdm diyor. 163 Blent Okay, in Seddinin Yapl Nedeni Hakknda Deiik Bir Gr, A.. D.T.C.F. Dergisi, c. 36, say 1-2, 1993. 164 Baz yaylalarda kayalar zerinde damgalar tespit edilmektedir ki, bunlar o yayladan yararlanan obalarn damgalardr. bkz. A. nan, Makaleler, c. I, s. 284, n. 10. 165 Muhtarhan Orazbay, Tarihte Trkler ve pek Yolu, Trk Dnyas Aratrmalar Dergisi, Say: 92, s. 53-72, Ekim 1994; Cengiz Alylmaz, pek Yolu ve Orhun Yaztlar, A.. Trkiyat Aratrmalar Dergisi, Say: 24, Erzurum 2004. 166 Uzak yerin haberini kervan getirir. DLT I, 97. 167 M. kr Akkaya, Uygur Trklerini ve Kltrlerini Tanyalm, A.. D.T.C.F. Dergisi,

Say: 3, s. 78, 1943.

218

ADEM AYDEMR / TKEN VE TKEN ADI ZERNE

23

Kaynakalar ve Ksaltmalar Akkaya, M. kr, Uygur Trklerini ve Kltrlerini Tanyalm, A.. D.T.C.F. Dergisi, Say: 3, 1943. Alylmaz, Cengiz, Bugut Yazt ve Ant Mezar Klliyesi zerine, S.. Trkiyat Aratrmalar Dergisi, Say: 13, Bahar 2003. Alylmaz, Cengiz, pek Yolu ve Orhun Yaztlar, A.. Trkiyat Aratrmalar Dergisi, Say: 24, Erzurum 2004. Arat, R.R., Eski Trk iiri, Ankara, 1991. Arsoy, mer, Orhun Abideleri ve Trk Tarihindeki nemi, Trk Dnyas Tarih Kltr Dergisi, Say: 153, 1999. Arslan, Mustafa, Trk Destanlarnda Evren Tasarm, Prof. Dr. Fikret Trkmen Armaan, s. 65-75, zmir, 2005. Ay, Tansu, Bilge Kaan (683-734), Trk Dnyas Tarih Kltr Dergisi, Say: 13, 1988. Aydemir, Adem, Trk Folklorunda Nianlanma ve Evlilik Sembol Olarak; Gerdanlk, Kpe ve Yzk, Trk Dnyas Tarih Kltr Dergisi, Say: 282, Haziran 2010. Aydn, Erhan, Bay-Balk Kentinin Yeri, Yapl Tarihi ve Amac zerine Deerlendirmeler, Turkish Studies, c. 3-4, yaz 2008. Aydn, Erhan, Eski Trk Yaztlarnn Yazl ve Dikilileri zerine, Trklk Bilimi Aratrmalar Dergisi, G.. Trkiyat Aratrma ve Uygulama Merkezi, gz 2007/1. Aydn, Erhan, tken Ad ve Yeri zerine Dnceler, Turkish Studies, c. 2-4, gz 2007. Barthold, V.V., Mool stilsna Kadar Trkistan, (haz. H. Dursun Yldz), Ankara, 1990. Barthold, V.V., Orta Asya Trk Tarihi Hakknda Dersler, (haz. . AkaK.Y. Kopraman), Ankara, 2006. Bayat, Fuzuli, Trk Mitolojik Sistemi I-II, stanbul, 2007. Bayat, Fuzuli, Trk Mitolojisine Giri, stanbul, 2007. Bayat, Fuzuli, Trk Mitolojisinde Da Klt, Folklor/Edebiyat Dergisi, c. 12, Say: 46, 2006-2. Caferolu, Ahmet, Eski Uygur Trkesi Szl, stanbul, 1993. aatay, Saadet, Trke Dini Tbirler, Necati Lugal Armaan, s. 197, Ankara, 1968. Eberhard, Wolfram, in Tarihi, Ankara, 1995. Eberhard, Wolfram, inin imal Komular, (ev. N. Ulutu), Ankara, 1996. Eberhard, Wolfram, Tobalar Etnik Bakmndan Hangi Zmreye Girer? lk Aratrmalar; A.. D.T.C.F. Dergisi, c. 1, Say: 2, 1943. Ekincikli, Mustafa., Tarih Aratrmalar Dergisi, TDAV Yayn, Trk nan ve Dini Hayatn Tarihi Seyri, say 74 27-46 yl, Ekim 1991 Eliade, Mircea, Dinler Tarihine Giri, (ev. Lale Arslan), stanbul, 2003.
219

24

TRK DNYASI ARATIRMALARI

Ergin, Muharrem, Gk Trk Abideleri, stanbul, 2005. Erko, H. hsan, Askeri Tarih Asndan Kl Tigin, G.. Gazi Eitim Fakltesi Dergisi, c. 26, Say: 1, 2006. Esin, Emel, Trk Kltr Tarihi ( Asyadaki Erken Safhalar), Ankara, 1985. Esin, Emel, Trkistan Seyhatnmesi, Ankara, 1997. Esin, Emel, Ordu-Balangtan Seluklulara Kadar Trk Hakan ehri, A.. D.T.C.F. Tarih Aratrmalar Dergisi, Say: 10, 1968. Esin, Emel, tken Y (Trk Sanatnda Aal Da Hakknda Notlar), Atsz Armaan, stanbul, 1976. Gabain, A. Von, Eski Trkenin Grameri, (ev. M. Akaln) Ankara, 2007. Gabain, A. Von, Kk-Trklerin Tarihine Bir Bak I. Stepte Yaayan Kk-Trkler 682-742, A.. D.T.C.F. Dergisi, (ev: Saadet . aatay), c. 2, Say: 5, 1944. Gme, Sadettin, Ergenekun, Orkun, Say: 79, 2004. Gme, Sadettin, Terhin Yaztnn Tarihi Adan Deerlendirilmesi, A.. D.T.C.F. Tarih Aratrmalar Dergisi, Say: 28, c. 17. Gme, Sadettin, Moolistandaki Trk Antlar Projesi almalar, Trk Dnyas Tarih Kltr Dergisi, Say: 202, 2003. Gme, Sadettin, ORKUN, Orkun Dergisi, Say: 46, 2001. Gme, Sadettin, Ergenekon, Orkun Dergisi, Say: 79, 2004. Gme, Sadettin, Ouz Kaann Kimlii, Ouzlar ve Ouz Kaan Destanlar zerine Bir-ki Sz, A.. D.T.C.F. Tarih Aratrmalar Dergisi, Say: 35, c. 22. Gme, Sadettin, amanizm ve Eski Trk Dini, PA Eitim Fak. Dergisi, Say: 4, 1998. Gme, Sadettin, Uygur Kaan Soyunun Problemleri, H.. Trkiyat Aratrmalar (Prof. Dr. Cihat znderin Ansna), Say: 8, Ankara, 2008den ayr basm. Gme, Sadettin, VII. ve VIII. Yzyl Yaztlarna Gre Trklerde Ordu, Trk Dnyas Tarih Kltr Dergisi, Say: 141, 1998. Grousset, Rene, Bozkr mparatorluu, (ev. R. Uzmen), stanbul, 2006. Gumilev, Lev Nikolayevi, Eski Trkler, (ev. A. Batur), stanbul, 2004. Hannme Necati Lugal Armaan, Ankara, 1968. Hoppal, Mihaly, Sibirya amanizminde Doa Tapnm, A.. D.T.C.F. Dergisi, (ev. Grbz Erginer), c. 41-1, 2001. Ik, Ramazan, Trklerde Aala lgili nanlar ve Bunlara Bal Kltler, Frat . lahiyat Fakltesi Dergisi, Say: 9-2, 2004. brahim, Kafesolu, Trk Mill Kltr, stanbul, 2005. nan, Abdlkadir, Eski Trk Dini Tarihi, Ankara, 1976. nan, Abdlkadir, Makaleler ve ncelemeler, c. I-II, Ankara, 1998. nan, Abdlkadir, Tarihte ve Bugn amanizm, Ankara, 1986. slm Ansiklopedisi, M.E.B. Yaynlar.
220

ADEM AYDEMR / TKEN VE TKEN ADI ZERNE

25

zgi, zkan, Yen-Te Seyahatnmesi, Ankara, 1989. Kafesolu, brahim, Eski Trk Dini, Ankara, 1980. Kafesolu, brahim, Trk Mill Kltr, stanbul, 2005. Karatay, Osman, tken Y Bahsine lave: Varenglerin Yolundaki Rusya Dalar, Aradeniz Aratrmalar Dergisi, Say: 20, k 2009. Karatay, Osman, tken Y: Da, Orman ve lke, Omeljan Pritsak Armaan, 2007. Krc, Emine, Trk Kltrnde Atele lgili nanlar, Dursun Yldrm Armaan, Ankara, 1998. Kou, Reat Ekrem, Da Bandaki Garip Mezarlar, Trk Dnyas Tarih Kltr Dergisi, Say: 140, Austos 1998. Korkmaz, Zeynep, Eski Trkedeki Ouzca Belirtiler, A.. D.T.C.F. Trkoloji Dergisi, c. 4, 1974. Korkmaz, Zeynep, Trk Dili zerine Aratrmalar, c. I, Ankara, 2005. Kutadgu Bilig, (ev. R.R. Arat), stanbul, 2006. Kutlu, zen, Dou Anadoluda Eski Trk nanlarnn zleri, Trk Dnyas Aratrmalar Dergisi, Say: 74, Ekim 1991. Mahmut, Kagarl, Divan Lgat-it-Trk, (ev. Besim Atalay), Ankara, 2006. Mert, Osman, aahar Tepesi ve Blgede Bulunan Kaya st Tasvir, Damga, Yazt ve Kurganlar, A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi, Say: 40, Erzurum 2009. Miran, Kzm, Erken Trk Tarihi Trk Takvimi ve Orhun Yaztlar, Trk Dnyas Aratrmalar Dergisi, Say: 138, 2002. Miran, Kzm, Erken Trke Yaztlar, Trk Dnyas Tarih Kltr Dergisi, Say: 212, 2004. Okay, Blent, in Seddinin Yapl Nedeni Hakknda Deiik Bir Gr, A. D.T.C.F. Dergisi, c. 36, Say: 1-2, 1993. Orazbay, Muhtarhan, Tarihte Trkler ve pek Yolu, Trk Dnyas Aratrmalar Dergisi, Say: 92, Ekim 1994. gel, Bahaeddin, Byk Hun mparatorluu Tarihi, c. I-II, Ankara, 1981. gel, Bahaeddin, Trk Kltr Tarihi, Ankara, 1984. gel, Bahaeddin, Trk Kltrnn Gelime alar, Ankara, 1979. gel, Bahaeddin, Trk Mitolojisi, c. I-II, Ankara, 1988. gel, Bahaeddin, Trklerde Devlet Anlay, Ankara, 1982. zcan, Koray, Orta Asya Trk Kent Modelleri zerine Bir Tipoloji Denemesi-VIII. Yzyldan XIII. Yzyla Kadar, Gazi . Mh. Mim. Fak. Dergisi, c. 20, no 2, 2005. zdemir, Hasan, Dede Korkutun Kiilii le lgili Efsaneler, A.. D.T.C.F. Trkoloji Dergisi, c. 16, Say: 2, 2003. zerdim, Muhadderen, (V. Eberhard nezaretinde), M.S. 4-5.nci Asrlarda inin imalinde Hanedan Kuran Trklerin iirleri, A.. D.T.C.F. Dergisi, c. 2, Say: IX, 1943.
221

26

TRK DNYASI ARATIRMALARI

zerdim, Muhadderen, Uygurlar Devrinde Turfan-Karahoco ehrinde Evler, A.. D.T.C.F. Dergisi, Say: 3-4, c. 16, 1958. Pamir, Aybars, Trklerin Geleneksel Dini amanizmin Orta Asya Eski Trk Kamu Hukukuna Etkisi, A.. Hukuk Fakltesi Dergisi, c. 52, Say: 4, s. 155-186, 2003. Rasonyi, Laszlo, Tarihte Trklk, 4. bask, Ankara, 1996. Sertkaya, Osman F., Ys (Y?)/Yisi/Yis/Yi Kelimesi ve Akrabalar zerine, S.. Trkiyat Aratrmalar Dergisi (A.B. Ercilasun Armaan), No: 13, Bahar 2003. Seyidov, M.A., Eski Trk Kitabelerinde Yer-Sub Meselesi, A.. D.T.C.F. Tarih Aratrmalar Dergisi, (ev. Sadettin Gme), c. 18, Say: 29, 1996. Shiratori, Kurakichi, Kanghan Unvannn Mene, T.T.K. Belleten, (ev. . Gkbakar), c. IX, Say: 36, 1945. Smer, Faruk, Eski Trklerde ehircilik, Ankara, 1993. Smer, Faruk, Ouzlar, TDAV Yay., stanbul, 1999. Smer, Faruk, Orhun Abideleri Kahraman Gl Tekin (Kl Tigin) I, Trk Dnyas Tarih Kltr Dergisi, Say: 32, 1989. Smer, Faruk, Orhun Abideleri Kahraman Gl Tekin (Kl Tigin) II, Trk Dnyas Tarih Kltr Dergisi, Say: 33, 1989. Smer, Faruk, Trk Destanlar IV Ergenekon Destan, Trk Dnyas Tarih Kltr Dergisi, Say: 64, 1992. een, Ramazan, slm Corafyaclarna Gre Trkler ve Trk lkeleri, Ankara, 2001. Tarama Szl, T.D.K Yay., c. I-VII. Taal, Ahmet, in Kaynaklarna Gre Eski Trk Boylar, Ankara, 2004. Taal, Ahmet, Gk Trkler I, Ankara, 1995. Taal, Ahmet, Kapgan Kaan Devrinde Gk-Trk-in Mnasebetleri, Trk Dnyas Aratrmalar Dergisi, Say: 65, Nisan 1990. Togan, Zeki Velid, Umum Trk Tarihine Giri, stanbul, 1981. Turan, Osman, On ki Hayvanl Trk Takvimi, stanbul, 2004. Turan, Osman, Eski Trklerde Okun Hukuk Bir Sembol Olarak Kullanlmas, Belleten, IX/35, s. 305-318, Temmuz 1945. Yudahin, K.K., Krgz Trkesi Szl, c. I-II, Ankara, 1998.

222