You are on page 1of 26

Türk Dünyası Araştırmaları

Sayı: 187

Ağustos 2010

ÖTÜKEN VE ÖTÜKEN ADI ÜZERİNE
Adem AYDEMİR*
Öz Bu makalede, Ötüken’in yeri belirlendikten sonra, burasının kutsiyeti ve bu kutsiyetin sebepleri üzerinde durulmuştur. Ötüken adının Moğollarda Yer Tanrısı ve kadın Şaman demek olan ‘Etugen’ ile ilgili olmadığı, bu adın, Türkçe’de ‘dua, rica, talep’ anlamlarına gelen ‘ötü’ kelimesine, Doğu Türklerinde ‘şehir’ anlamına gelen ‘ken’ ekinin ilâve edilmesiyle kurulduğu, bunun manasının da ‘dua şehri/dua edilen şehir’ anlamında olduğu, ‘Ötüken Yış’ın ise ‘Yeşil Ötüken’ demek olduğu savunulmuş ve önerilmiştir. Anahtar kelimeler: Ötüken, Türkçe, Moğolca, Soğdça, Dua, Dua Şehri, Yeşil Ötüken. Abstract Ötüken And On The Name Of Ötüken In this article, after determining the place of Ötüken, this is the reason for the holiness and holiness were investigated. Ötüken name Mongols in the Earth goddess, and female Shaman say that ‘Etugen’ not related to this name in Turkish ‘prayer, request, demand’ which means ‘ötü’ word, the Eastern Turks ‘city’ which means ‘ken’ attachment apposition to occur, that’s the meaning of the ‘prayer for the city/the city of prayer’ in the sense that, ‘the Ötüken Yışs’, ‘Green Ötüken’ and defended his proposal was meant. Key words: Ötüken, Turkish, Mongolian, Soğds, Pray, Pray For The City, Green Ötüken.

Türklerin kutsal mekânı Ötüken, matematiksel konum olarak 47˚ kuzey paraleli ile 101˚ doğu meridyenlerinin çakıştığı yer olarak tarif edili* Balıkesir Merkez-Ticaret Meslek Lisesi Tarih Öğretmeni.

197

2

TÜRK DÜNYASI ARAŞTIRMALARI

yor.1 Matematiksel konumu bu şekilde tarif edilen Ötüken, Türkolog A. von Gabaın’in dediğine göre, güneyinde Hangay (Hsün-chi) Dağı, kuzeyde ise Tamır ırmağı ile çevrelenmiş doğal savunma kalesi durumunda olan bir yayladır.2 F. Sümer ve Fuzuli Bayat’a göre ise Ötüken, şimdi Moğolistan’da Hangay sıra dağlarının doğu kesiminde Orhun ve Tamır Irmaklarının kaynaklarının bulunduğu yerde, Uygurların başşehri olan Ordu Balık’ın az güneyinde bulunmaktadır.3 Bu konuda son zamanlarda görüş beyan eden Saadettin Gömeç’e göre de, ‘il idare edilecek yer’ olarak gösterilen bu yerin tek bir nokta olmaması, bunun geniş bir coğrafî mekânı ifade etmiş olması gerekir.4 Ötüken’in yeri konusundaki en yeni çalışmayı yapmış olan Erhan Aydın geniş bir kaynakça ve yazıtlardaki bilgilerin dikkatli bir incelemesi ile konu üzerinde yeni önerilerde bulunmuş, Ötüken’in yerini de, bugünkü Moğolistan’ın Zavhan-Aymak sınırları içerisinde bulunan ve 4021 m. yükseklikteki Otgon Tenger dağı civarı olarak tespit etmiştir.5 Gök Türklerin başkenti olan Ötüken bölgesinde başlıca üç ırmak vardır. Bunlardan Orhun Irmağı, şehrin güneyine bitişik dağlardan çıkıp kuzey-doğuya doğru, Tamır Irmağı, şehrin batısından geçerek kuzeye doğru, Kurban Tamır Irmağı ise kuzey doğuya doğru akardı. Bu ırmakların her üçü de, başkentin yaklaşık 48 km (30 mil) kadar kuzeyinde bulunan bir yerde birleşerek büyük Selenga nehrini oluştururdu.6 Orhun ve Tamır ırmaklarının baş kısımları, Türklerin ve hattâ bütün Orta Asya halklarının en kutsal yeri sayılan Ötüken bölgesini çeviriyordu.7 Kitabelerde yalnız ‘Iduk Ötüken’ ve ‘Tamıg Iduk Baş’ kutsal olarak görülüyor. Bunlardan ilki, kağanlık merkezi, diğeri ise Tanrıya kurbanlar sunulan ve bir ziyaretgâh durumunda olan Tamır suyunun kaynağıdır.8 Güneyinden Hangay Dağı, kuzeyden de Tamır ırmağı ile sarılmış olan Ötüken yaylaları, tabiî ve yüksek bir kale vaziyetinde idi. Yaylanın bu vaziyeti, müdafaasını kolaylaştırdığı gibi, orada hâkim olan kuvvetin etrafa nüfuz ve tesirini de kolaylıkla temin ediyordu. Onun için bu dağ diğer bütün uruğ ve milletler için daima önemli bir devlet merkezi, yaz için gayet iyi bir yayla ve tehlikeli zamanlarda da mükemmel bir korunma yeri
1 Faruk Sümer, Eski Türklerde Şehircilik, s. 3, n. 9, Ankara, 1993; İslâm Ansiklopedisi, “Türkler” Mad. c. 12/2, M.E.B. Yayınları, s. 166. 2 A. von Gabain, “Kök-Türklerin Tarihine Bir Bakış I. Stepte Yaşayan Kök-Türkler 682-742”, Ankara Üniversitesi D.T.C.F. Dergisi, (Çev: Saadet Ş. Çağatay), c. 2, sayı 5, s. 687, yıl 1944. 3 Faruk Sümer, Eski Türklerde Şehircilik, s. 3, n. 9; Fuzuli Bayat, Türk Mitolojik Sistemi II, s. 42, İstanbul, 2007. 4 Saadettin Gömeç, “Ergenekon”, Orkun Dergisi, sayı 79, s. 2, yıl 2004. 5 Erhan Aydın, “Ötüken Adı ve Yeri Üzerine Düşünceler”, Turkish Studies, c. 2-4, s. 1267,

güz 2007. 6 Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi, c. I, s. 79, Ankara, 1988.
7 Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi, c. I, s. 80-81. 8 İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü, s. 303, İstanbul, 2005.

198

Hattâ bu sebeple Ötüken etrafındaki yerlerde. Ötüken dağının bu fevkalâde vaziyeti buraya eller gözünde tarih boyunca süren büyük ehemmiyet kazandırmış ve Türklerde bu dağın kutsiyet ocağı ve mukaddes ruhun ikametgâhı olduğu kanaâtini doğurmuştu. Ahmet Taşağıl. 26.”. s. Sayı: 32. Sayı: 1.10 Ötüken. 11 Fuzuli Bayat. Çin’e gitmek için güzel bir sıçrama tahtası vazifesi görüyordu. 10 Zeki Velidi Togan. büyük şehirlerin ve medeniyetlerin kurulmuş olmasını beklemek yersizdir. “Askeri Tarih Açısından Köl Tigin”. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi. İstanbul. 1979. s.11 Gök Türklerde. her bakımdan hoş bir yerdi. s. Faruk Sümer. Bu tâbir ‘yer-suv’ şekliyle Uygurlarda da vardı ve bu ‘yer-sular’ kutsal ‘ıduk’ yani mübarek ve mukaddes sayılıyordu. “Kapgan Kağan Devrinde Gök-Türk-Çin Münasebetleri”. 4. bugün bile stratejik bir öneme sahiptir. 32-33. 42. 303. Çin’den gelecek tehlikelere karşı da ilk engelin oluştuğu yer durumundadır. 3. Ötüken’in güney-doğusundan Gobi çöllerinin içlerine doğru uzanan Altay Dağları’nın bir ucu. bu ünlü başkentin çok verimsiz bir yer olduğu açık olarak görülebilir. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi. 199 . Batı Gök Türklerinin Tanrı Dağları’ndaki yaylaları ve ovaları ile karşılaştırıldığında. s. 2006. 1989. Özellikle abidelerin bulunduğu Koşo-Çaydam bölgesi. s. 4. 13 Faruk Sümer. “Göktürklerde Ordu”.9 Yani Ötüken. Türk Millî Kültürü. burasının savunulması için de önemli olmuştur. Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi. c. çayırlık. Burası Orhun Havzasının doğudan giriş kapısı olduğu gibi. 206.12 Orhun ırmağının kaynağına yakın yerdeki Ötüken yöresi anlaşıldığına göre.ADEM AYDEMİR / ÖTÜKEN VE ÖTÜKEN ADI ÜZERİNE 3 idi. II. s. Ötüken Bölgesi Büyük Gök Türk devletinin Çin ile olan bağları bakımından çok önemli bir bölgedir. 1998. Ancak. İhsan Erkoç. Nisan 1990. Ankara. s. Orhun-Yenisey yazıtlarında ormanlık ve dağlık bir yer olarak belirtilen Ötüken Aşina boyunun tözü olmalıdır.15 Belki 9 A. s. geçmişte olduğu gibi. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi. Sayı: 65. 15 Faruk Sümer. “a. s. Türk Kültürünün Gelişme Çağları. tabiat ruhları yazıtlarda görüldüğüne göre ‘yersu’lar diye anılıyordu.g. 1981. Eski Türklerde Şehircilik. 14 Bahaeddin Ögel. sulak. von Gabain. askerî strateji bakımından önemli bir yeri vardı.13 Bahaeddin Ögel’e göre ise asılında Gök Türklerin başkenti olan Ötüken bölgesi ıssız. 203-226. 110. Türk Mitolojik Sistemi. Saadettin Gömeç. Çin’e taarruz eden bozkır orduları için bir üs ve mühimmat merkezi olması sebebiyle olduğu gibi. Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi.14 Ötüken’in bulunduğu yerler. 12 İbrahim Kafesoğlu. Sayı: 33. “Orhun Abideleri Kahramanı Gül Tekin (Köl Tigin) II”. Umumî Türk Tarihine Giriş. hem birinci hem de ikinci Gök Türk İmparatorluğunun başkenti ve kutsal vatan sembolü durumuna gelmiş.m. başkent Ötüken Bölgesi’nin. “Orhun Abideleri Kahramanı Gül Tekin (Köl Tigin) I”. tabiat şartları bakımından çok verimsiz dolayısıyla çok sayıda insanın barınamayacağı bir yerdeydi. Sayı: 141. H. yıl 1989. 687. ayrıca Uygur Türk devleti ile Cengiz devletine de başkentlik yapmıştı. s. C. iktisadî ve stratejik konumu sebebiyle Hun devletinin başkenti olmuş.

Türk Kültürünün Gelişme Çağları. Orhun Bölgesi’nin Orta Asya’nın en kutsal yeri olduğundan şüphe yoktur. s.C.16 Bir mekânın iktisadî veya stratejik ya da her ikisi bakımından istenilen bir yer olması o mekânı tek başına kutsal yapmaya kâfi değildir. 381. Yazıtların ifadesinden anlaşıldığına göre Ötüken cihanın bir merkeziydi. dünyanın da Tanrı’ya en yakın olduğu yer burasıydı. muharebeye ve teşkilâta ait tasavvurlarını ve düşüncelerini dile getirmişlerdir. 1968. Yazıtlarda görüldüğü gibi Gök Türkler bu bölgeye Ötüken adını veriyor. Ankara Üniversitesi D. 18 Ordu-balık. Bu yazıtlar zaman zaman Türk milletinden söz açarken bütün Türkler için ‘Ötüken Yış Budun’ (Kutsal Ötüken Ormanının Milleti) diyorlardı. 278. âdeta sanatkârane bir surette kendi âlemlerinin hayata. Erhan Aydın. 139. Bahaeddin Ögel.F. Yapılış Tarihi ve Amacı Üzerine Değerlendirmeler”. Gök Türklerin ‘Ötüken’i. Turkish Studies. Kül Tigin ve Tonyukuk adına dikilmiş olan bu yazıtlar. Cengiz İmparatorluğunun ‘Kara Kurum’19 adlı başkentleri hep bu havza içindeydi. Orta Asya inanç ve mitolojisine dayanan birçok nedenleri olmalıdır. Bu bakımdan Ötüken bölgesinin kutsal bir yer sayılmasının. s. Mo-yen Çur Kağan tarafından yaptırılmıştır. Tarih Araştırmaları Dergisi. I. 9. Çünkü.21 16 Bahaeddin Ögel. I. s. s.20 Orta Asya egemenliği ancak bu görevi yerine getirmekle tamamlanabilirdi. “Bay-balık Kentinin Yeri. ‘Ötüken yış’ ibareleri Gök Türk yazıtlarında Ötüken ile ilgili ibarelerden çok da farklı değildir. 278. daha çok ‘İl Bengüsü’ yani devlet yazıtları olduğundan bunlarda halk inanışlarının ve geleneklerinin izlerini aramak doğru bir yaklaşım değildir. I. VII. “Orduğ-Başlangıçtan Selçuklulara Kadar Türk Hakan Şehri”. Uygurların ‘Ordu-Balıg’18 ve Avarlar’ın başkenti. ‘Ötüken irin’. c. 200 . Sayı: 10. Türk Mitolojisi. Türk Mito- lojisi. n. c. Dolayısıyla Orta Asya’yı hakimiyeti altına alan bir devlet başkent olarak Ötüken’i seçmek zorundaydı. s. burası kutsal bir yerdi. ölüme. Uygur başkenti OrduBalıg uzun zaman Orta Asya tarihindeki büyük ününü kaybetmemişti. s. Hunların başkenti ‘Ejderler’ şehri. asırda bütün Türk boyları ve Gök Türk imparatorluğuna bağlı yabancı boylar için Ötüken dağının ve ormanlarının kült olduğu gerek Gök Türk yazıtlarından gerekse daha sonraki Uygur yazıtlarından17 anlaşılmaktadır. 17 Tengride Bolmuş İl İtmiş Bilge Kağan (Bögü Kağan) adına 759/60 yılında dikilen ‘Şine Usu Yazıtı’nda geçen ‘Ötüken tegresi’. Emel Esin. birbirini takip eden fikir ritimleri halinde. 20 Bahaeddin Ögel. Türk Mitolojisi. 19 Kara-kurum Orhun vadisinde. Tanrı’nın dünyaya. yaz 2008. Uygur şehri Ordubalık yanındaki “Kut Dağı” idi. 21 Bahaeddin Ögel. c.T. Bir cihan devleti olma amacında olan Türk devletinin merkezi de cihanın merkezinde olmalıydı. 78. GökTürkler gerçekten zamanımıza öyle yazıtlar hediye etmişlerdir ki bunlar yalnız onların hayat düzenini öğrenmek bakımından çok önemli olmakla kalmamış. 15. Ancak Orhun Bölgesinde Bilge Kağan. II.4 TÜRK DÜNYASI ARAŞTIRMALARI bu stratejik önemi Ötüken’e bütün tarih boyunca önemli bir yer kazandırmıştır. Türk Mitolojisi. 275. c. 3-4. c.

278. Moğollar Burhan-Haldun’u takdis etmişlerdir. 28 Reşat Ekrem Koçu. Araplar Arafat dağını. n. II. 26 Fuzuli Bayat. Yeryüzü ve Yeraltıdır. 201 . s.23 Gökle yerin birleştiği nokta olması dolayısıyla ‘dağ’ dünyanın merkezidir ve büyük bir ihtimalle dünyanın en yüksek yeridir.28 Kutsal olarak algılanan alanlar. II. Sayı: 140. II. 253. c. c. Yudahin. yakarmak amacıyla belirli mekânları kendilerine vasıta kılmışlar ve bu alanları da kutsal saymışlardır. c. hayat ile ölümün birleştiği. Ağustos 1998. 1998. üç kozmik bölge yani. dağ. çay değildir. kökünü üç zaman kanunundan almıştır. Fuzuli Bayat. Ankara. 44 III. s. kaya. s. üç zaman. 27 Bahaeddin Ögel. Ankara. sayı 46. Türk Mitolojisi. I. Eski Yahudiler Sina dağını. geçmiş. Yunanlılar Olimpos’u. 1998.ADEM AYDEMİR / ÖTÜKEN VE ÖTÜKEN ADI ÜZERİNE 5 Sibirya ve Çin mitolojisine göre. “Türk Mitolojisinde Dağ Kültü” Folklor/Edebiyat Dergisi. (çev. s. kutsal şehirler dağlarla özdeşleştirilmiştir ve merkezdirler. İstanbul. 48. 616-617. 227. çukur. Tanrı’ya ulaşmada vasıta olarak kullanılan bu alanlarda yılın belirli dönemlerinde Tanrı’ya bağlılık göstermek ve Tanrı’ya ulaşmış (ölmüş) ataların ruhları için kurbanlar kesilmiş diğer dinî faaliyetler gerçekleştirilmiştir. 29 ‘öt’ kökünün bir manası da delik. Bunların özellikleri kutsal dinî merkez olmalarından gelir. s. kutsal yerler. 2007. s. c. II. K. Bahaeddin Ögel.24 Dağ kültü çok eski çağlardan beri muhtelif uluslarda bulunduğu malûm olan cihanşümul bir külttür. 23 Fuzuli Bayat. 2003. şimdi ve gelecek. Eski Türk inanç sistemine göre Tanrı’ya yakın olarak kabul edilen yerler hayatın başladığı yerler olarak kabul edildiği gibi. s. yıl 2006-2. yaşanan dünya ile ruhanî dünya arasında bir geçiş bölgesi29 olarak kabul edilmiş. Hintliler Himaliya’yı. pınar. Yazıtlardan ‘yoğ’ yâni ölülere yapılan merasimin ancak Ötüken dağ yaylalarında yapılmış olduğu anlaşılıyor. Gök. Ötüken evrenin merkezinde bulunmakta olup. Makaleler ve İncelemeler. 22 Bahaeddin Ögel. c. Ankara. Türk toplulukları için de sadece sıradan taşlar. Lale Arslan). 263.26 Üç bölge prensibi. Mitolojiye Giriş. Türk Kültürünün Gelişme Çağları. 424. 1986.K. Bu üç bölge. ‘yerin. 25 Abdülkadir İnan. tapınaklar. 114. 176. gök ve yer altı burada kesişmektedir. DLT I. Dinler Tarihine Giriş. Tanrı’yla ilişki kurmak. buralar dünyadan ziyade diğer dünyayı temsil eden mekânlar olmuştur. c. II. İstanbul. Kırgız Türkçesi Sözlüğü. s. geçit demektir. sonsuzluğun tahakkuk ettiği yer olmuştur. s.22 Dağ ve daha eski çağlarda orman.27 İnsanlar hangi inanç sistemine mensup olurlarsa olsunlar tarihin her döneminde Tanrı’ya ulaşmak. 12. saraylar. 24 Mircea Eliade. 53. dua etmek. 30. Bu nedenle kutsal bölgeler. Türk Mitolojisi.25 Bu bakımdan kutsal yerler. (Makaleler) Tarihte ve Bugün Şamanizm. gökle birleştiği’ bazı kutsal bölgeler ve dağlar vardı. aynı zamanda mezar alanı olarak da kullanılmıştır. Türk Mitolojik Sistemi. 43. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi. yer. 78. Bu dünyada öbür dünyayı hatırlatan.. “Dağ Başındaki Garip Mezarlar”. 423 vd.

Tamug Iduk Baş’ gibi dağları takdis ederek hepsine “ıduk yer-su” demişler. I. yılın beşinci ayında Lunk-Çenk şehrinde toplanarak. 4-5. 38 M. kurt nehirleri ve kurt dağının bir Tanrısına ait bir mabet zikredilmektedir. fakat bütün Türkler için tipiktir. sayı: IX.37 Eski Çin kaynaklarına göre. A.6 TÜRK DÜNYASI ARAŞTIRMALARI Ch’i-tan’lar Kuzey Çin’deki Hei-shan dağını bir ölüm dağı olarak kabul ederlerdi. N. Seyidov. Fuzuli Bayat.31 Bu ‘Budun inli’ dağı bütün vatanı ve milleti koruyan Tanrı’nın makamı olan dağ demek olmalıdır.N. 10. Eski Türkler. 1996. 202 .34 Gök Türklerde ise kurt bayrakların üzerinde. Şamanizm. sayı: 29. 103. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 1943. D. ay- rıntı için bkz. Çin’in Şimal Komşuları. Dergisi. İstanbul. I. 33 A. s. Ramazan Işık. kurt adlı bir yıldızın durumuna bakarak. c. 92. “Türk Boylarında Dağ. 18. Yer ve Sulara kurban veriyorlardı. 5.35 Hattâ Çinliler. s. Ankara. “Eski Türk Kitabelerinde Yer-Sub Meselesi”. Gumilev. (çev. “Türklerde Ağaçla İlgili İnanışlar ve Bunlara Bağlı Kültler”.C. 31 Fuzuli Bayat. 89-106. Ankara. 259. s. İnan.F Tarih Araştırmaları Dergisi. s. 35 W. s.30 Gök Türklerin de. 237. Makaleler. 87. İnan.T. Onların inançlarına göre insan ölünce ruhları bu dağa gidermiş. Ötüken’in batısında 500 li (267 km) mesafede kutsal Po-teng-ning-li (Budin inli) adlı dağı var ki anlamı ‘ilin koruyucu ruhu’ demekti. Sayı: 64. Bu vaka Şa-do-mi’nin başına Yü-du-cün dağının (=Ötüken) civarında gelmiş. 2. s. c. 34 Wolfram Eberhard. “Türk Mitolojisinde Dağ Kültü”. L. 4. 7-23.F. 32 A.Ü. Gök Türkler de. üst kısmında tasvir olunmuştur. 1995.36 Orta ve merkezi Asya dağlarının çoğuna Türkçe veya Moğolca mukaddes. D. Türk Kültür Tarihi -İç Asya’daki Erken Safhalar-. Gömeç).32 Gök Türklerin menşe mağarası olan Ergenekon ile Ötüken’in 500 li (267 km) batısında ata ruhlarına kurban sunulan yer ile aynı yer olduğu söylenir. A. c. Hakanın çadırı Ötüken dağında olup. c. s.C. Batur).33 Kurt efsanesi yalnız Gök Türkler için değil. s. kurt ongunlu Kuzey Asya kavimlerinin geleceği hakkında hükümler de çıkarırlarmış. aynı inanç sistemi çerçevesinde ‘Iduk Ötüken. 253. “M.38 Güney Hunlarının başkent ve mukaddes bir 30 Muhadderen Özerdim. (Wolfram Eberhard nezaretinde). Ankara. Faruk Sümer. Çin’in Şimal Komşuları. Folklor/Edebiyat Dergisi.A. Ağaç (Orman) ve Pınar Kültü”. s. büyük ata ve büyük hakan anlamına gelen adlar verilmiştir. bu kabileye başı kurt başı olan bir adam görünmüş ve mahvolacaklarını bildirmiş. yirmi dört Hun kabilesinin başkanı. Bunda. c. To-balar’ın da bir kurt dinine sahip olmuş olmaları pek muhtemeldir. s. Eberhard. 36 E. 12. (çev. c. Türk Mitolojik Sistemi. Gök Türkler. kapısı doğuya bakardı. 37 A. Bu dağ Türklerin kutsal bir dağıdır. Taşağıl. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi. S.Ü.S. Gök Türk yazıtlarında sık sık adları geçen Sir Tarduşlar kabilesine ait bir kurt efsanesi vardır.T. mübarek. 1985. Tanrı’ya kurban merasimini işte bu ‘Budun inli’ dağının yakınındaki nehir kıyısında yaparlarmış. (çev. s. 9-2 (2004). Çok kere kuzey Çin’de kurt dağları. Iduk Baş. 1996. 2006. 1992. Bu dağın üzerinde ağaç ve ot yoktur. s. Gök-Tanrı’ya. A. Sayı: 46.nci Asırlarda Çin’in Şi- malinde Hanedan Kuran Türklerin Şiirleri”. 88. Gök Türkler. Uluğtuğ). “Türk Destanları IV: Er- genekon Destanı”. Esin. 2004. II. Bunun için her yıl bu dağa kurban adarlarmış.

s. 40 W. s. önceki dağın fonksiyonunu bu dağa icra etmişlerdi. I. 43 Bahaeddin Ögel. Çin kaynaklarının dediğine göre.43 Türk mitolojik tasavvuruna göre. tavsiyeler ve nasihatler naklediliyor. yani başka bölgelere götürülmesi de pekalâ mümkündür. s. Türk cihan devletinin başkentinin Ötüken olarak belirlenmesi de kutsal merkez anlayışına dayanmıştır. 87. 39. Bundan başka halk. “Orduğ”. 140. Onlar kurbandan sonra kayın ağaçları dikerler. onlar da baharın ilk ayında kutsal Atalar Mezarlığında Gök Tengri’ye kurbanlar sunmuşlardı. Ancak kutsal merkezin zamanla taşınması. s. her yıl atalarının çıktıkları mağaraya gidip takdis merasimi yapıyorlardı. Gök Türk asilzâdeleri. 203 . Çin’in Şimal Komşuları. II. tıpkı kendilerinden önceki Türkler gibi. 45 A.40 Sonuçta başkentleri kutlu Ötüken olan Gök Türkler. 1984. Hunların ve Türklerin yer ve gök mabudu sıfatı ile ejder ibadeti hem Kut-lang’da hem de Orhun Bölgesi’ndeki başkentte. kutsallığın dışa vurulmasıyla bağlantılıdır. eski devrin büyüklerinden pek çok vecizeler. İnan.41 Bu dinî törenleri ‘baş-rahip’ durumunda olan kağan kendisi yönetirdi. Makaleler. 303. s. kurban sunma vazifesini diğer bir dağda yapmaya başlamışlar. Kutlu Atalar Mezarlığında da kurban keserlerdi. Esin. Hunlar Kutlang’da. s.ADEM AYDEMİR / ÖTÜKEN VE ÖTÜKEN ADI ÜZERİNE 7 merkez mahiyetinde inşa ettikleri Kut-lang şehri bugünkü Kansu’nun Liang-chou mıntıkasında bulunuyordu. c. Tanrı’ya kurban sunulan dağa bir kadının ayak basması sonrasında. 61. 1998. Bunlar arasında Peygambere isnat edilen hadis ve ünlü İslâm ahlâkçılarından. PAÜ Eğitim Fak.39 Hunlardan sonra Türk Devletinin başına geçen Tabgaç sülalesi zamanında da bu inançlar devam ettirilmiş. bilhassa yaz başlangıcında yer alırmış. 39 E. “Şamanizm ve Eski Türk Dini”. 46. Merkezin en yüksek değerlere sahip olması da yaratılışın ve başlangıç noktasının orada olmasındandır. asır müelliflerinden ve Isığ Göl muhitinden Balasagunlu Yusuf Has Hacib.45 XI. mutasavvıflarından vecizelere rastlanmıyor. 44 Fuzuli Bayat. Türk Kültürünün Gelişme Çağları. Türk Kültür Tarihi. Bir dörtgen şeklindeki bu şehrin doğu-batı mihveri kuzey-güney mihverinden daha uzundu. yer mabudu sayılan ejdere ibadet ederlermiş. 216. Devlet ile din işleri reisliği birbirinden ayrılmamıştı. c.42 Hunlarda bile en büyük rahibin devlet reisleri olduğu anlaşılıyor. Eberhard. yaratılış ve sonun dünyanın merkezinde gerçekleşmesi.44 Abakan nehrinin sol tarafındaki ‘Tiy’ (Tüü) çayı sahilinde meskûn olan Beltirler. sayı: 4. yılın beşinci ayının yirmisinde Ötüken’e giderek Semânın ruhuna ibadet ediyordu. Ankara. Türk Mitolojik Sistemi. 41 Saadettin Gömeç. 42 Bahaeddin Ögel. s. mevsimlerin değiştiği devirlerde. böylece kutlu ormanlar meydana gelirdi. Dergisi. Erken Çin kaynaklarından gelen haberler Türklerin ruhlara inandıklarını ve büyücüleri saydıklarını haber veriyor.

beyleri. 2006. Ötüken ve ‘Budın inli’ dağları ile ormanları temsil ediyordu. 2004. Kâzım Mirşan. “Ergenekon”. 48-58. ana kucağı olarak görmesinler? İşte bundan dolayı Ötüken’in kutsiyetinin bilincinde olan Bilge Kağan. Divanü Lûgat-it-Türk. Orkun. s. “Erken Türk Tarihi Türk Takvimi ve Orhun Yazıtları”. 51 A. s. Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi. “Erken Türkçe Yazıtlar”. “Bilge Kağan (683-734)”. 1988. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi.50 Gök Türklerin ‘ıduk’ ‘yer-sub’ (mukaddes yer-su) ile ifade ettikleri mefhum hem koruyucu ruhlar hem de vatandır.e. “Negü tir eşitgil Ötüken begi. ‘Eçümiz apamız tutmış yer-sub’ = (atalarımızın idare ettiği yer-su) cümlesindeki yer-su vatan kültü olan yer-su’dur. 219-226. İnan. Fakat bu sözler bir Kırgız beyine veya bir Moğol hanına ait değildir. 48. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi. 1999. Sayı: 212. 16-19. yerin rahminden bir çıkış. 50 Tansu Ay. Besim Atalay).8 TÜRK DÜNYASI ARAŞTIRMALARI Nakledilen vecize ve nasihatlerin hepsi Türk büyükleri.49 Ergenekon ile örtüşen Ötüken’i atalarımız geçmişte niçin öyle görmesinler ve neden burasını baba ocağı.48 Yaşam. 47 “Ötüken beyi çok iyi söylemiş. Arat).R. (çev. Kült olan bu vatan ‘yer-suy’u. 2004.” Kutadgu Bilig. s. Orhun Abideleri yazılırken Türk hakanının ordugâhı olan ‘Ötüken’ onun çağında. Ötüken geleneklerinin ve buraya hakim olanların hikmetli sözlerinin XI. 2006. yazıtını da buraya diktirmişti. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi. hekimleri ve kumandanlarının sözleridir.g. “Orhun Abideleri ve Türk Tarihindeki Önemi”. Sayı: 138. s. Ötüken’i biliyordu. Türklerin İslâmiyet’i kabulünden sonra ve Orhun çevresinden çok uzaklarda yazılan Kutadgu Bilig’de ‘Ötüken’ beyinin hikmetli sözleri örnek olarak naklediliyor. 14-16.. Ömer Arısoy. 2002. Kâzım Mirşan. kendi öz yuvasına dönme ihtiyacının kutsal olmayan bir biçimidir. Sayı: 13. (çev. Bilge Kağan’a mı. 204 . 1962. Sınap sözlemiş sözni yetrüp ögi”46 “İdi yakşı aymış Ötüken begi Tilin tutzu birmiş sanga söz yigi”47 Yusuf Has Hacib’in Ötüken beylerinden naklettiği hikmetli sözler Kül Tigin’e mi. s. Saadettin Gömeç. s. Sayı: 153.” Kutadgu Bilig. 2682. Vatan toprağına gömülme isteği kendi toprağına duyulan mistik aşkın. 138. İstanbul. Sözlerin iyisini sana diliyle ulaştırmış. ‘Tatar bozkırlarında Uygurların memleketine yakın bir yerde’ bulunuyordu. Tonyukuk’a veya belki de Böğü Kağan’a mı aittir bu bilinmez. Yusuf Has Hacib’in çağdaşı olan ve eserini Bağdad’da yazan Kaşgarlı Mahmut da. 48 Kaşgarlı Mahmut. Şamanizm. a. Sayı: 79. Kendilerinden öğüt nakledilen bu Türk büyüklerinin Müslümanlıkları şüphelidir. ölüm ise ‘yuvaya’ dönüştür. I. kardeşi Köl Tigin adına bu coğrafyada anıt mezar külliyesi inşa ettirmiş. 255.51 Çin’in ortasında Wei Irmağının kuzeyinde Yün-Yang’daki Kan-ch mabedinde Hunların göğe 46 “Sınanmış ve sözünü düşünerek söylemiş Olan Ötüken beyi ne der. R. Ankara. asırda çok uzaklarda uzun müddet devam etmesi manidardır. 49 Mircea Eliade. dinle.

Burada aynı zamanda cihan şümûl bir hakimiyet ve devlet anlayışının ifadesi vardır. A. 1981. kişi oğlında üze eçüm apam Bumın Kağan İstemi Kağan olurmış”55 denilmektedir. 124-119 yıllarındaki Türk-Çin savaşlarında General Ho-Chü-P’ing tarafından ele geçirilmesi Çin hükümeti tarafından büyük bir başarı olarak değerlendirilmiş. 32. I. 1995. Ankara. doğu yüz 1. İşte Tamug Iduk Baş. s. Birçok araştırmacı eskiden beri. 1. Baş ‘baş’ demektir. Ankara. İ. Bu hudutların merkezini Orhun havzasındaki mukaddes Ötüken Yış teşkil ediyordu. Ankara. Türk düşüncesinin en belirgin özelliğidir. 57 Aybars Pamir. c. müntesip olduğu bir hak dinin farzlarından olmak üzere Ötüken’de hac. 52. Çin Tarihi. s. A.53 Ötüken bölgesini ele geçiremeyen ve başkentini burada kuramayan bir devlet. Demirin bir manası da ‘gök’ demektir. 58 Tumuğ Iduk Baş. 86. 2. Türklerde sarı etük ile kızıl börk arasındaki beden (et-öz/töz) kâinatın sembolüdür. 56 Zeki Velidi Togan. Ancak bu cihan şümûl devletin muayyen coğrafî hudutta tahakkuk ettirilmesi de icap ederdi. 362. Umumî Türk Tarihine Giriş.56 Kutsiyeti bakımından üç hak din için Kûdüs. Türkler için ise felâket yıllarının başlangıcına işaret sayılmıştı. c. Tamır Irmağı’nın mecrasıdır. s. Türk mitolojisi. Eski Türk Dini Tarihi. âhır zaman karışıklıklarını ve Oğuz Türklerin ortaya 52 W.Ü. Tamug Iduk Baş’ta kurban vazifesini ifa etmişlerdi. “Türklerin Geleneksel Dini Şamanizm’in Orta Asya Eski Türk Kamu Hu- kuku’na Etkisi”. ayak. ‘ıduk’tan (ıdh>ıduk>ıyık>ayag>ayak) gelir. kıyamet belgelerini. Gök Türkler demirci olmakla maruftur. s. Türk devleti de ‘üstte mavi gök ile altta yağız yer’ arasındaki kişioğlu üzerine hakimdir. 108. Hukuk Fakültesi Dergisi. 13. sayı 4. biri Buharalı. DLT I. 2003. Kafesoğlu. I.54 Eski Türk tefekküründe bir devletin kuruluşunun zaman ve mekânın yenilenmesi olması Gök-Türk yazıtlarında da görülüyor. Türklerde Devlet Anlayışı. Hattâ ‘sarı çizmeli Mehmet Ağa’ esprisi buradan gelir. Eberhard. Ankara. 53 Fuzuli Bayat. Öyleyse Tamug Iduk Baş’ta demir ayak ile demir baş cem olmuştur. s. ikisi arasında insanoğlu yaratılmış. “Şamanizm’de bir peygamber ya da kutsal bir kitap olmadığı için.ADEM AYDEMİR / ÖTÜKEN VE ÖTÜKEN ADI ÜZERİNE 9 kurban verdikleri altın heykelin M. 205 . Kamlar toplum içinde sivrilmiş ve statü olarak önemli bir yer edinmişlerdir”57 iddiasında bulunur. s. kutsal zamanın ve mekânın Tanrı himayesinde olması. İnsanoğlu- nun üzerine ecdadım Bumın Kağan. Tamır ‘demir’ demektir. Gök Türklerin bir tözüdür. mevsimlerin tekrarı ve tabiatın görülen yüzünden mülhemdir. 1982. gece ile gündüzün tezadı.Ö. 1980. c. Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi. doğu yüz 2. Bilge Kağan yazıtı. altta yağız yaratıldığında. Türk Mitolojisi. Mitoloji sürprizlerle doludur. Yazıtlarda zamanın ve kâinâtın başlangıcı Gök-Türk devletinin kuruluşu ile başlatılmakta. diğeri Nişaburlu sözüne güvenilir iki âlimi delil göstererek bir olay anlatır ve bir hadis nakleder: “Peygamberimiz. “Üze kük tengri asra yağız yir kılındıkda ikin ara kişi oğlı kılınmış. 165. s.58 Kaşgarlı. satır. Türk Dini. 95. satır.52 Çünkü kutsal merkezin korunması. 348. 1976. Müslümanlarca Mekke ne ise Doğu Türk elinin Ötüken’i de odur.” Kül-Tigin yazıtı. E. İnan. Bahaeddin Ögel. Ankara. 54 Bahaeddin Ögel. 74. Ancak İslâmiyet’ten çok önceleri Türkler. Türk Mitolojik Sistemi. s. 55 “Üstte mavi gök. s. c. İstemi Kağan oturmuş. büyük bir teşekkül veya imparatorluk sayılmazdı.

2005. Türk Mitolojisi.62 Balasagun dağlarındaki zaviyesinde yaşayan. İzmir. Dr. Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi. “Türk Destanlarında Evren Tasarımı”. 206 . Bu bakımdan rahmetli hocamız Bahaeddin Ögel’in dediği gibi. çünkü onlar için uzun sürecek egemenlik vardır’59 buyurmuş. A. “Oğuz Kağan’ın Kimliği. c. Kişi oglı kop ölgeli törümiş/Zamanı Tanrı yaşar.T. Ekim 1991. henüz Müslüman olmamış Kulbak adlı ehli kerâmet bir Türk zahidinden bahsedilir. 351. D. İnsanoğlu hep ölmek için türemiş” (Kül Tigin yazıtı. 60 DLT I. “Türkler hiçbir zaman İslâmiyet’i aynen alamamışlar ve onu ancak kendi hislerinde yoğurarak kendilerine benzetmişlerdir”. 2003. 65 Bahaeddin Ögel. c. I. s.67 Bu sebeple Türklerin Türkistan’da ilk İslâm fetihleri59 DLT I. tebliğci olarak peygamber ve ilâhi hükümleri içeren bir kitap gönderilmiş olduğunun kabulü aklın ve İslâm itikadının bir gereğidir. Mustafa Ekincikli. “Dede Korkut’un Kişiliği İle İlgili Efsaneler”. Uzak olmayan bir gelecekte araştırıcıların çalışmalarının sonuçları bu keyfiyeti tespit ve bu satırların beyanını teyit edeceğinden şüphe yoktur. 27-46. kuzey yüzü. imam efendinin Cuma ve bayram hutbesini irât ettiği mahâllin dokuz basamaklı olması ve bu mahâlle dokuz tedbir ile çıkılması. ayetlerindeki “Senden önce hiçbir insana ebedî yaşama vermedik. o ulus üzerine musallat kılarım” şeklinde bir Hadis-i Kudsî naklediyor. Türk Kültürünün Gelişme Çağları. Türklerin İslâmiyet öncesi tabi oldukları gerçek Türk Dininin imân ve ibadet esasları aslında İslâmiyet’in tebliğ ettiği imân ve ibâdet esaslarından çok da farklı değildir.60 Allah’ın ve son resûlünün övdüğü Türklere.63 Türk tefekküründe hakanların gökte doğması64 ve hakanlık görevini yedi veya dokuz kat gökte alması65 ile. D. 4.C. Türk Kültürünün Gelişme Çağları. “Öd keçer kişi tuymas. satır) şeklindeki ifadenin Kur’an-ı Kerim Enbiyâ suresi 34 ve 35. 65-66. 475.F Türkoloji Dergisi. 222. s./Zaman geçer. c. s. “Türk İnanç ve Dini Hayatın Tarihi Seyri”. s.61 Dede Korkut’un da bir Türk peygamberi olabileceği yönünde eskiden beri görüşler vardır. 64 Bahaeddin Ögel. Türklerde Devlet Anlayışı. Türk Kültürünün Gelişme Çağları. insan duymaz. 22. onları doğuya yerleştirdim. 66 Bahaeddin Ögel. 65-75. Fikret Türkmen Armağanı. sayı 2. Yüce Tanrı “benim bir ordum vardır. Sayı: 74. Bir ulusa kızarsam Türkleri. 67 Kaşgarlı’nın naklettiği.10 TÜRK DÜNYASI ARAŞTIRMALARI çıkacaklarını söylediği sırada ‘Türklerin dilini öğreniniz. Prof.F Tarih Araştırmaları Dergisi. sayı 35. 45) şeklindeki eski Türk atasözü ile Kül Tigin yazıtındaki “Öd tengri yaşar. 63 DLT I. 148.Ü. A.Ü. Müellifimiz Kaşgarlı’nın ‘ad olarak Türk adını Ulu Tanrı vermiştir’ dedikten sonra. 10. 16. ibret nazarıyla bakınca İslâmiyet öncesi Türk Dinine dair çok şeyler düşündürüyor. s. s. Oğuzlar ve Oğuz Kağan Destanları Üzerine Bir- İki Söz”. Yalnğuk oğlı menğgü kalmas. 49 vd. Mustafa Arslan.66 Anlaşılıyor ki. Âdemoğlu bengi kalmaz” (DLT I. bunlardan yirmi dört tanesi Hüseyin Hüsameddin’in Amasya Tarihi adlı eserinin ikinci cüzünde zikredilmiştir. Oğuz Kağan’ın bir Türk peygamberi olabileceği yönünde ciddi görüşler ileri sürülmüştür. s. 294 vd. Türklerde Devlet Anlayışı. 62 Hasan Özdemir.C.T. ona ‘Türk’ adı verdim. Şerh-i Esmaü’l Murselîn adlı eserde Türk peygamberlerinden bahsedilmiş. 61 Saadettin Gömeç. ravî silsilesiyle birlikte. s. 305-306.

yay. “Ötüken adının ‘ötü’ tabanından. 70 Fuzuli Bayat. Moğol İstilâsına Kadar Türkistan. Türk Mitolojik Sistemi. V. 131-139. “Ötüken kelimesinin etimolojisini genellikle dua. Gan/gen eki ilk başlarda akrabalık paradigması olan ‘ka’ kökünden türetebilirdi”71 diyor. Türk Mitolojik Sistemi. “Ötüken sözündeki gan/ken eki Ülgen adındaki ‘gen’ eki ile aynı kozmogonik semantik işlevlidir. s. fiilden ad yapan +g ve addan ad yapan +kan (Mo. Nitekim. “Ötüken Yış: Dağ. Öztürk.” ayetleri ile aynı mealde olduğu açıktır. II. Alpargu-Y. Barthold.V. Dursun Yıldız). bu konuda ciddi bir tereddüt kalmamıştır. 45. Saadettin Gömeç’e göre. burasının Türkler ve diğer Orta Asya halkları için kutsiyeti ve bu kutsiyetin sebepleri hakkında ittifak sağlanmış. s. c. Orman ve Ülke”. Bahsedilen çalışmaŞimdi sen ölürsen sanki onlar ebedî mi kalacaklar? Her nefis ölümü tadacaktır. 73 Osman Karatay. kutsallık. c. (Haz. 207 . 2/4. Güz 2007. “Kadın şaman’ anlamına gelen idugan/idugen’in.69 Ötüken adı hakkında görüş beyan eden Fuzuli Bayat. s. “Ergenekon”. 198. c.ADEM AYDEMİR / ÖTÜKEN VE ÖTÜKEN ADI ÜZERİNE 11 ne karşı çetin mücadelesinin gerçek sebebi kuşkusuz İslâm dinine bir mukavemet değil.. 1267. 2. Turkish Studies. mahlûk ile hâlık. Ötüken adı ile ilgili olması gerekir. Ancak bu adın ne manaya geldiği konusundaki tartışmalar henüz sürmekte olup tatmin edici bir sonuca ulaştırılmış değildir. 72 Erhan Aydın. s. Omeljan Pritsak Armağanı. ilâhî menşe. töz anlamları bildiren ‘gan/ken eki ile ilgilidir. II. Bir başka araştırmacı Osman Karatay. Ankara. Şimdiye kadar yapılan çalışmalar sonucunda Ötüken’in ifade ettiği coğrafya. Barthold.?) ekiyle kurulduğu ve Kadırkan ile Tenrikan’deki +kan’ın aynı ek olduğu ve nihayet Moğolca ‘kadın şaman’ anlamındaki idugan/idugen’in de Ötüken kelimesiyle ilgili olduğu”72 önerisinde bulunmuştur. Ancak bu durumda. ‘Ötüken Yış’ adlı makalesine73 yaptığı ilâvede “Eski kaynaklarda Ötüken dışında başka yerler için de ‘yış’ kullanılır. 46. “Ötüken Adı ve Yeri Üzerine Düşünceler”. Gerçekten +kAn ekinin günümüz Moğolca’sında dişilik yapmada da kullanılıyor olması önemli bir veridir” dedikten sonra. 68 V. Orta Asya’da hakimiyeti elde tutmak ve fatihlerin ganimet hırsına karşı koymak için Arap devletine karşı gösterilmiştir. 71 Fuzuli Bayat. M. Ötüken’in yeri konusundaki en yeni çalışmayı yapmış olan Erhan Aydın aynı çalışmasında bu adın etimolojisi ile ilgili olarak. 1990.. ‘hiç şüphesiz fatihlerin hareketlerinin tek sürükleyici gücü ganimet ve şeref arzusu olup umumiyetle hem onların ve hem de memleketin müdafilerinin nazarında dinin önemi azdı’68 diyor. Arapların Türklerle olan temasları konusunda. H. s. yer değiştirmiş olmaktadır.V. 2007. Ötüken adı en azından ifade ettiği coğrafyanın genişliği kadar geniş bir mana ifade etmiş olmalıdır. talep. 69 Saadettin Gömeç. s. Sakarya. istek anlamını karşılayan ‘öt’ köküne bağlamak daha çok kabul görmüştür”70 dedikten sonra.

D. Türkçe’de mukaddes. M. 208. Ankara. s. Sayı: 282. 376. Ötüken adının birinci kısmındaki ‘Ötü’ kelimesi hakkında araştırmacılar arasında büyük ölçüde bir ittifak bulunduğu görülüyor. Ankara. Görüldüğü üzere Ötüken adının manası hakkında çeşitli görüşler ileri sürülmüş olmakla beraber.K. s. Küpe ve Yüzük”. Aradeniz Araştırmaları Dergisi. Gitme yürüyerek gerçekleşeceğine göre. Buradaki ‘ötü’ bütün kaynaklarımızda. c. K. “Sonra etmez assı şimdiden ötün ‫اﻮﺗﻦ‬ Ey gönül şeyda gönül rüsva gönül” demiş. Türk Dili Üzerine Araştırmalar. 68. 77 “Yalabıçı edgü sabı ötügi kelmez tiyin yayın süledim. 4.12 TÜRK DÜNYASI ARAŞTIRMALARI mızda. Caferoğlu. 617. s. 51-59. arz etmek. hürmet etmek. ‘Gerdanlık. s. 52-103. 2673. 1998. ‘Türkçe Dini Tâbirler’ Necati Lugal Armağanı. demek olduğuna göre. (çev.L. 208 . ‘ötük’ kelimesinin bir anlamı da geçmek (K.K yay). Eski Türk Şiiri. 102. mübarek anlamandaki ‘Iduk’ ile kurban anlamındaki ‘ıduk’ aynı olduğu gibi ‘ayak’ sözü hattâ ‘yüzük’ sözü ‘ıduk’tan türemiştir. 2007. A. 1991. 1993. Arat. a. A. DLT I. 616617. terlik.C. D. mecazen yürümeyi ifade etmiştir.e. Ankara. A. 196-197. Yudahin. Adem Aydemir.T. 3138 (T. c. s. dua. 199 DLT I. Caferoğlu. 78 “Tengri yaruk küçlüg bilgeke yalvarar biz. 20. İstanbul. hikâye. 1974.F Türkoloji Dergisi. hakana sunulan dilek. asır bilgin ve şairlerinden Bursalı Lâmii Mahmut Çelebi Divan’ında. s. aynı makale. ‘Ötü’ kelimesinin Gök Türk yazıtlarında77 ve Eski Türk şiirlerinde78 bu manada kullanıldığı görülüyor. 791. II. kış 2009.. kelimenin esas anlamını tespitte bize en fazla yardımcı olan da bu anlam çeşnisi olmuştur. 12. s. 2005.79 Arapça’da ‘din’in borç anlamına gelen ‘deyn’den gelmesi gibi. Bu durumda ‘Ötüken’ adındaki ‘ötü/öte’ kelimesi. rica. 1968. “Eski Türkçe’deki Oğuzca Belirtiler”. Bu ‘ıduk’ sözü din harici bir göndermeyi ifade eder. 4060. Eski Uygur Türkçe’si Sözlüğü. dua etmek. ‘Şefâat istemek. 2520. 2498. s. “Ötüken Yış Bahsine İlave: Varenglerin Yolundaki Rusya Dağları”. Eski Uygur Türkçe’si Sözlüğü. bu konuda henüz ittifak sağlanmış değildir. dilek. 161. DLT I. Ötüken özelinde bu kelime ‘memleket’ anlamıyla kullanılmıştır”74 diyor.. Yudahin. 52-103. Ankara. Haziran 2010. 19. I. takdim etmek’75. Bizim sonuçlarımıza göre. s. fonksiyonunda genellikle fiil kök ve gövdelerinden ‘kuvvetli bir aşırılık’ sıfatları ile ‘Tanrı sıfatları’ türeten ve kendisinden önceki 74 O. 39. rica etmek’ anlamları ile ‘öde. seslenmek anlamındaki Türkçe ‘öt’ kökünden gelmekte olup. 32.g. V. c. doğu. ifa etmek anlamlarında bir ‘öte’ kelimesi bulunmaktadır. satır.K. Eski Uygur Türkçe’si Sözlüğü. dua etmek. Türkçe’mizde. KB. 251. Kaldı ki dinin imân ve amele dair hükümleri mükellef üzerine bir borç ve dinin icrası bu hükümleri ifa meselesidir. 75 A. ibadet. 68. A. büyüklerden bir dilek istemek. Türkçe’mizde bir vazifeyi yerine getirmek. ödeme’ anlamlarında bir köktür. Caferoğlu. s.e. 22. buradaki ‘pabuç’ anlamındaki ‘ötük’. 4103. II. Ankara. Karatay. çizme’ gibi anlamları da vardır. Tarama Sözlüğü. “kılgu ka ötüg/yapılacak rica” 115. her halükârda dinî bir tabir olarak gördüğümüz ‘Ötüken’ adının da bu ‘öte’ kelimesiyle münasebeti düşünülebilir. dilemek. dilekte bulunmak. a. ‘Iduk>adak>ayak’ Zeynep Korkmaz. 76 XVI.g. s. ‘ıduk’ ile ‘ötük’ sözünün münasebeti de açıktır. 4043. s. sayı 20. ötünür biz kün ay tengrike”.Ü. R. Bunun dışında ‘ötük’ kelimesinin ‘pabuç. D.T I. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi. DLT I. c. s.R. 4058. niyaz etmek’76 anlamlarında kullanılmıştır. 79 DLT III. “Türk Folklorunda Nişanlanma ve Evlilik Sembolü Olarak. I. ayakkabı. Eski Türkçe’nin Grameri. Akalın). ‘dua. c. Saadet Çağatay. Von Gabain. ödemek. ibadet etmek. ‘rica.” Bilge Kağan Yazıtı. rica etmek.

s. 70.81 ‘Gan/gen’ ve g/k>0 ses değişmesi kuralına göre ‘ken/kan’ ile yapılmış olan bu sıfatların çoğunun birer birer Tanrı’nın sinonimleri olduğu görülüyor.84 ‘Etugen’. Ahmet Temir). II. I. DLT III. 687.”. s. Moğollar Cengiz çağında bile ana ailesinin özelliklerini taşıyorlardı. 88 Moğolların Gizli Tarihi. B. “Tavgaç: Türklerden bir bölüktür. s. Moğolların Gizli Tarihi’nde Cengiz Han’ın sözleri arasında geçen bu ‘Etugen ana’nın Gök Türklerin mukaddes yeri sayılan ‘Ötügen’le ilgili olması çok muhtemeldir. bazı araştırmacılara göre.88 Moğollardaki ‘Etugen ana’. ‘Hannâme’ Necati Lugal Armağanı. s. İstanbul. Türk Mitolojik Sistemi. Çin Tarihi. Türk izdivaç şeklinin ‘exogamy’ ve aile yapısının kadim zamandan beri ‘pederi aile’ olduğunu gösterir. ana tanrıça tasavvurunun ana etrafındaki aile düzenin bir görünümüdür. ‘Ötüken’ adının Moğolca’da yer ilâhesi manâsına geldiğini iddia etmişti. c. 2007.87 Cengiz Moğollarının kökleri Alan-Kova adlı bir kadın-ata’ya dayanır. 5-6. 89 Bahaeddin Ögel. Bunlarda ‘ana ata’ anlayışı egemen olup aile yapısında büyük bir rol oynamıştır. asır müellifimiz Yusuf Has Hacib. “a. 85 W. XI.” KB. 81 bkz. ayrıca n. s. yaratan yetiştiren ve göçüren rabbimdir. 52-55. 283. Türk Kültürünün Gelişme Çağları. o. c.m. (haz. Yusuf Has Hacib’in çağdaşı Kaşgarlı da eserinde ‘gan/gen’ eki ile yapılmış çok sayıda sıfat örnekleri veriyor. 82 A. s. 315-316. ‘ötüken’ kelimesi ‘Od ana’ (ateş ana) kelimesinin değişik varyantı veya tercümesidir. s. Halbuki Türklerde Hunlar çağında bile ana ailesinin en küçük bir izine rastlanmıyor. 84 Bahaeddin Ögel. 86 Fuzuli Bayat. s. 61. Bu diyarda otu80 “Tanrı adıyla söze başladım. Kaşgarlı Gök Türklerin selefleri olan Tobalar (Tabgaç) konusunda çok tereddütlüdür. 124.85 Eski toplumlarda aile reisinin adı ile mitolojik ana ve yerin adı aynıdır. ‘Ütigin’ veya ‘İtügen’ Moğollarda bir yer tanrıçasıdır. s. 141.g. Eberhard. 87 Fuzuli Bayat. 51. Ankara. Türk Mitolojisi. Çin’de Shang sülâlesi sonlarına doğru kuzey tesirli bir Toprak ana ilâhesinden söz ediliyor. 1995.ADEM AYDEMİR / ÖTÜKEN VE ÖTÜKEN ADI ÜZERİNE 13 kelimenin ses durumuna göre Gan/gen>kan/ken eki durumunu alabilen işlek bir ek vardır.86 ‘Ötügen Kutu’nun çok uzun zamandır Türkler ve Moğollar için müşterek mukaddes bölge ve vatanı koruyan ruh-tanrının bulunduğu yer sayıldığı görülür. 2. Ögel’e göre.82 Moğolların Gizli Tarihi adlı eserde Cengiz Han’ın sözleri arasında ‘anamız Etugen’83 sözü geçiyor. 161. “Bayat atı birle sözüg başladım törütgen igidgen keçürgen idim”80 diyor. Erhan Aydın’dan çok önceleri Türkolog Nikolai Poppe.89 Türklerde hiçbir kavmin dişicil isim taşımamış olması. 83 Moğolların Gizli Tarihi. Hattâ. Türk Mitolojisine Giriş. von Gabaın. 209 . Şöyle diyor.

“Sibirya Şamanizminde Doğa Tapınımı”.T. c. 31. Eberhard’ın dediğine göre. a. Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi. 1943. 92 W. eski devirde Türk ve Moğol kavimlerinin kültürleri tabiatıyla aynı olmadığı halde bugünkü mevcut malzemenin yardımıyla neyin Moğol. Bahaeddin Ögel. (çev. s. c. 91 W. Çin Tarihi. 41-1. 2001.” “Tat Tavgaç. Hunlar devrinde kuzeyde kurulan Siyenpi sülâlesi idaresindeki Proto-Moğollar ve Türkler din ve kültür bakımından Hunlardan farksızdır. D. temel bir düşünce olmalıdır. 93 E. 1.C. Eski çağlarda Çin’in kuzeyi baştan başa Türk ve Moğol kavimleri tarafından kuşatılmıştır.F. a. c. c. 96 Bahaeddin Ögel. s. yeryüzü. s. 97 Bahaeddin Ögel. Türk Mitolojisi. 439. otlar yolunurken. “Ebedî Gök Tanrı ve altın yüzlü Yer-su. II.” denir. s. Mihaly Hoppal. Müellif bir makalesinde de. ‘Uygur’ demektir.93 W. 498.e. Bu söz çok eski Türk düşünce ve inanışlarını da içinde topluyordu. Eberhard da Tobalar.. “H’yung-nu boyundan bir kısımdır. A. ‘Tat’tır. ‘Çinli’dir.96 ‘Ötüken anamız’ anlayışı.e. s. Eberhard.90 W. onlara göre. Bu kavimlerde. 210 . “Toba’lar Etnik Bakımından Hangi Zümreye Girer? İlk Araştırmalar”. Esin. Kutlu Ötüken veya Altay dağlarının ana. 249. 4.. Çünkü. 5. A. bu sözden alınarak. H’yen-bi’lerden türemişlerdir.g.95 Altay ve Buret karışımı bir ‘ateş duası’nda “Sen. bu sözdeki ‘Tat’ kelimesinden ‘Farslılar’. Tavgaç’ kelimesinden de ‘Türkler’ murad edilir”. s. sayı 2. 454. ata veya kayın baba oluşları. “Göğün yerden ayrıldığı zaman doğmuşsun! Sen anamız” Ötüken ayağından. yalnız Orta Doğu düşünceleri yansıtılmıyordur. 68.C.14 TÜRK DÜNYASI ARAŞTIRMALARI rurlar.Ü. II.T. Şamanizm’in henüz yozlaşmadan önceki. 30. 95 Mircea Elide. 209-225. c. ‘Toprak ana’ derken. Bu ‘Tavgaç’tır. tıpkı saçları ya da sakalı yolunan bir insan gibi acı çekerdi. 1. Eberhard. Eberhard.. Bu düşünce gücünü. oldukça eski çağlardan gelen seslerdir. s.. neyin de Türk olduğunu anlayabilmek kolay değildir. ‘anamız Ötüken’ eteklerinden (ayağından) ortaya çıkmışsın” denir. otları yolmanın büyük günah olduğuna inanırlardı. soylu kadınlara ‘Al90 DLT I. Gerçekte. fakat H’yung-nularda ana egemenliği mevcut olduğundan Çinli sayılmazlar”91 diyor.94 Bazı Altay kavimlerinin destanlarında tabiatın dış yüzü kişiselleştirilmiş ve bir kadın gibi tasavvur edilmiştir. Dergisi. Çin’in Şimal Komşuları. 94 W.97 Kara Hanlılarda hakan soyundan olan kadınlara ‘Tarım’. Nitekim. 80.F. D.g. Türk Mitolojisi. KB’de ise ‘Tavgaç’ Kara Hanlı hükümdarının unvanı olduğu (A21-B60D88) aynı zamanda Çin demektir. KB.Ü. ateş için yapılan dualarda. s. ortaya çıkmışsın!. Dergisi. Ötüken” anlayışından kaynağını alıyordu. ayrıntı için bkz. bunlara ‘Tat Tavgaç’ denir. Gürbüz Erginer). Bir Çin erkeği ile bir Hun kadınının evlenmesiyle üremişlerdir. “Toba’ların 119 kabilesini teşkil edenler Türklerden ve Moğollardan meydana gelmiş melezler değilseler bile içlerine Moğol kanı karışmış Türk olduklarından eminiz”92 diyor. ‘Tabgaç’ Gök Türk yazıtlarında Çin hükümeti hakkında kullanılmıştır. s.

s. Emine Kırcı. Diplomat ve tüccarların ziyaretgâhları olan Hakan ve Yabguların karargâhları zamanına göre birer kültür merkezi işlevi görmüştür. taş doğu yüzü 1-2. Türk tefekküründe. Ateşin mucidi ve ocağın reisi Türklerde erkek olduğuna göre101 Ötüken’in. c. Fuzuli Bayat. Moğol tesiri ile bir Tanrıça itibar edilmiş. s. sığınak. ‘Od’ bütün Türk dili şubelerinden ‘ateş’ anlamında bir kelimedir. A. Türk Mitolojisi. 115. 182. sihirbazlarına ‘Gan’ diyorlardı. 2006. 116 vd.. 379. Gök Türkler104 ve Uygurlar. “Türk Kültüründe Ateşle İlgili İnanışlar”. Ankara.105 Kâşgarlı. oda-gan>uda-gan’ müennes değil.ADEM AYDEMİR / ÖTÜKEN VE ÖTÜKEN ADI ÜZERİNE 15 tun Tarım’ denirdi. Eski Çin kaynaklarının dediğine göre Kırgızlar. bataklık’106 anlamına geldiği gibi ‘yara. müzekker olmalıdır. 243 vd. Balık kelimesi ‘çamur. Kağanıma ötünüp sü iltdim. 252. a.e. 398-407. Türk Mitolojik Sistemi. Dursun Yıldırım Armağanı.103 Ötüken adının Moğolların ‘Etugen’i ile bir ilgisi olmadığına göre. 396. Türk Mitolojisi. 3. satır. 107 DLT I.. Od-gan. Uzmen). çamurlu yer. 54-55. “Şantung balıkka taluy ögüzke tegmiş yok ermiş. Esin. c. KB. E. 105 DLT I. 101 Geniş bilgi için bkz. Erkeklerde semavî öz. 104 “Taşra yorıyar tiyin kü eşidip balıkdakı tagıkmış. Bilge Kağan Yazıtı. s.. asrın ilk yarısı sonlarında yazıldığına göre Moğolların ‘Etugen ana’sının Türklerin kadim kutsal başkenti ‘Ötüken’ ile bir ilgisi olmamalıdır. 102 W. yaralı’107 anlamına dahi gelirdi. 5430. 1998. I. kale ve şehirlere ‘balık’ diyorlardı. s. Bu bakımdan ‘od-gan>ud-gan. Moğolların ‘Etugen’i ile Ötüken adı örtüştürülmüştür. Moğolların toprak tanrıçası ‘Etugen’ ile Ötüken’in bir ilgisi yoktur.102 Bunun ‘Kam’ demek olduğu muhakkaktır. 69. 498. kadınlarda toprak unsuru hakim sayılıyordu. “Orduğ”. 108.g.e. tagdakı inmiş”. n. Von Gabaın. doğu yüz 10 satır. (çev. Şangtung balıkka ögüzke tegürtim. 21. a.99 Bu satırlar da herhalde ‘Ana-vatan’ın bir bucağından bahsediyor.98 Burada toprağın bitirgenliği ile kadının doğurganlığı özdeşleştirilmişti. II. ‘ateşin sahibi’ demek olup. 103 Rene Grousset. 379. 211 . 99 Mircea Eliade. Üç otuz balık sıdı”. 407. II. s.e. a. Ötüken bölgesi çok sonraları. ‘balık’ kelimesinin eskiliğine ve kendi devrinde ancak Uygurlarca kullanıldığına işâret eder. Eberhard. Eski Uygur Türkçe’si Sözlüğü. Çin’in Şimal Komşuları. I. Şehirlere çamur an98 DLT I. Caferoğlu. Anlaşılıyor ki. 192. Bahaeddin Ögel. Buraları sürekli yabancı kültürlerin tesirlerine açık bulunmuş. DLT I. Diğer yandan. s. 248. Moğollarda kadın Şaman anlamına gelen ‘idugan/idugen’ ile bir ilgisi bulunmamaktadır.g. Kül Tigin Yazıtı. Türkçe ‘y+alavaç’ ile aynıdır. 495 vd. Tonyukuk Yazıtı. Esin. s. İstanbul. Bozkır İmparatorluğu. 106 DLT I. Türklerde bilinen toprak tanrıçası olmadığına göre. 2402.100 Sonuçta Moğolların Gizli Tarihi adlı eser XIII. s. s. biri semavî diğeri toprağa bağlı addediliyordu. 100 E. R. kültürlerin karışma alanı veya bir ‘diffusion’ bölgesi olmuştur.g. bu adın manası ve menşeî nedir sorusu ortaya çıkmaktadır. c. doğu yüz 12 satır. s. insan ruhu (eski Türkçe’de öz) ile vücudu (et-öz) bir çift teşkil ederek.

g. 38. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi.111 Bu ad sonraki ‘Taş Şehir’112 anlamındaki Türkçe ‘Taş-kend’ adıyla birleşmiştir. 29-30. s. 373. Yazıt ve Kurganlar”. 153. s. asırdan önce Taşkend şehrini ‘Che’ adı ile anıyorlarmış ki. c. Erzurum 2009. S. a. 115 Bahaeddin Ögel. Sayı: 40.A. Bahar 2003. s. “Orduğ”. asra gelindiğinde Türk kılığını almışlar.116 I.Ü. Türk Mitolojik Sistemi. DLT I. 45. “Şaahar Tepesi ve Bölgede Bulunan Kaya Üstü Tasvir. Türk huyu ile huylanmışlardı. ‘kerpiç kipi’108 denilen kalıpla yapılan ‘kerpiç’109 ile tuğla ve kiremit anlamındaki ‘pışıg kerpiç’110 kullanılmış olmasıyla ilgiliydi. Gök Türk çağında bilhassa şehirlerinde oturanlar Soğdlardı ve sayıları da Türklerden fazlaydı. Türkiyat Araştırma- ları Dergisi. 117 Cengiz Alyılmaz.. Taşkent için kullanılan ‘Şaş’ adı da herhalde ‘taş’tan başka bir şey değildir. Türk Kültür Tarihi. Bunun için Türk hakanları ordularının ve 108 D. Soğdlular Ak Hunların yıkılmasından sonra Gök Türk devletinin tebaası oldular.113 Bazı araştırmacılar ‘ötüg’ kelimesinin de eski Türkçe’de ‘bataklık’ yer anlamına geldiğini söylemişlerdir. 443. 455. Gök Türkler döneminde Türkler. “Bugut Yazıtı ve Anıt Mezar Külliyesi Üzerine”. s. 113 İ. A. Türk huyu ile huylanmışlardı. III.Ü. Ancak bunlar Türkçe konuşmakla beraber kendi dillerini de konuştuklarından iki dilliydiler. Moğolistan’da Arhangay Aymag’ın Bayrı Tsagaan Gol (Kutsal Beyaz Göl) bölgesinde dikilmiş olup. s. “Taşkent” Mad.16 TÜRK DÜNYASI ARAŞTIRMALARI lamına gelen ‘balığ’ denilmesi herhalde şehirleri oluşturan evlerin inşasında daha çok çamurdan. Bunlar daha erken zamanlarda Orta Asya’nın değişik yerlerinde şehirler kurarak oralara yerleşmişlerdi.T I.. 112 DLT I. 119. DLT I. bir yüzü de Brâhmî harfleriyle yazılmış olan Bugut yazıtı117 ile daha sonra yine Moğolistan’da bu defa Gov-Altay bölgesinin yaklaşık 50 km güneydoğusunda Çandmani ilçesi sınırları içindeki Şaahar tepesindeki yazıt118 bu kültür temasında Soğd dilinin Türk diline galibiyetine delil teşkil etmiştir. 188.119 Bu bakımdan Ötüken adının manasının çözümünde Soğd dili bize yardımcı olacaktır.e. bu ‘Che’ Çin dilinde ‘taş’ demekmiş. üç yüzü Soğd harfleriyle.T I. 119. 471.L. kentler kurup yerleşik yaşama geçmeye başlamakla birlikte. 116 Bahaeddin Ögel.L.T III. 12/I. Soğdaklılar XI. Damga. 109 D. 114 Fuzuli Bayat. 118 Osman Mert. Gök Türk Kağanlığı döneminde 582 yılında. asra gelindiğinde Türk kılığını almışlar.114 Türklerin tarihte en sıkı ilişki içinde bulunduğu milletlerden biri Soğdlar (Sogdak bodun)dır. DLT I. 200. bir şehrin mekân organizasyonunu tanımlayabilecek ya da kurgulayabilecek düzeyde yerleşik yaşam kültürüne ulaşamamıştır. 471. 111 E. II. c. Sayı: 13. Ancak bunlar Türkçe konuşmakla beraber kendi dillerini de konuştuklarından iki dilliydiler. 29-30. 119 Soğdaklılar XI.L.115 Soğdlu bürokratlar ilk zamanlarında Gök Türk kağanlarına müşavirlik etmişlerdi. 110 D. DLT I. Nitekim Çinliler VII. Esin. 212 .

Ötü-ken gibi mukaddes bir beldenin ‘balık’ gibi genel bir tabirden ayrılmasını zorunlu kılmış. 224-225. n. Turkish Studies. 213 . “Orta Asya Türk Kent Modelleri Üzerine Bir Tipoloji Denemesi -VIII. s.125 Burada taaccüp edilecek bir durum yoktur.123 Ötüken adının manasının çözümünde bize Soğd dilinden başka. 4.Ü. şehir ismi yapılırken. 125 Hunların din şehrine. ‘hwt’ ‘ynh’dan. kadın. ‘Tan-hu=Şan-yü’ ve ‘Yen-Shih’ unvanlarını kullanılmasında görmek mümkündür.122 ‘Kent’ kelimesinin aslı.“Selenga’da Soğdlulara ve Çinlilere Bay Balık’ı inşa ettirdim. no 2. A. 128 İbrahim Kafesoğlu.. Mim. Damga. Yapılış Tarihi ve Amacı Üzerine Değerlendirme- ler”. a. Von Gabaın. Medine şehrine ‘Medine-i Münevvere’. A. “Baybalık Kentinin Yeri. 77. Bahaeddin Ögel. Ankara 1996.m. Erzurum 2009. İbrahim Kafesoğlu. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi.K Belleten. bir kült olan Ejderden dolayı ‘Ejder Şehri’ denirdi. c. Yazıtlarda hem Kül Tigin ile Bilge Kağan’ın annesi hem de Tonyukuk’un karısı için ‘Katun’ ifadesi kullanılır. s. Laszlo Rasonyi. “a. 692. baskı. Soğdça şehir anlamındaki ‘kanth’ kelimesi olup Türkçe’ye de geçmişti. s. Von Gabaın.ADEM AYDEMİR / ÖTÜKEN VE ÖTÜKEN ADI ÜZERİNE 17 kentlerinin inşasını Soğd asıllı mimar ve sanatkârlara havale etmişlerdi. Türk Millî Kültürü. Gazi Ü. İ. Tarihte Türklük. sayı: 36.128 XI. bu ‘ken’ kelimesinin batı Türklerinde şehir adı yapımında kullanılan ‘kend=‫ ’ﻜﻨد‬kelimesinin kısaltılmışı olduğunu söylüyor. Sayı: 40. 60. Bunlarda. 339. s. Nitekim bu anlayışı tersinden. Mekke şehrine ‘Mekke-i Mükerreme’. Eski Uygur Türkçe’si Sözlüğü. bu mukaddes şehre ‘ken/kent’ denilmişti. s. Dergisi. sayı 3-4. W. Tabgaçka Seleğede Bay-Balığ yapıtı bertim” . 2005. 269.C. “Sogdak. 312. 124 DLT I. Türk Kültürünün Gelişme Çağları. Şehir hakkında ‘kent’ tabirinin önce Türk olmayan kavimlerde görünmesi. 121 Erhan Aydın. 126 Kurakichi Shiratori. (çev. yaz 2008. IX. Bağdat şehrine ‘Medinetü’s-Selâm’ ve hilâfetin Türklere intikalinden sonra İstanbul’a ‘Belde-i Tayyibe’ denilmesi hep aynı sebebe dayanmış olmalıdır.120 Orta Asya Türk toplumunda tarımsal üretim faaliyetleri ve özel mülkiyet sahipliği gibi örgütlenmiş yerleşik yaşam düzenini gerçekleştirmiş olan Uygurların dahi şehir kurma işini Soğdlu ve Çinli mimar ve sanatkârlara havale ettiği görülmektedir.T. 3/4. c. Müellifimiz ‘ken=‫ ’ﻜﻦ‬kelimesinin doğu ülkelerinde şehir demek olduğunu. s. Türk kavimlerinin kültürlerini çok iyi bilen büyük dilci Kaşgarlı Mahmut yardım ediyor. şehrin özelliğini ifade eden kelimeye Soğdça şehir anlamındaki 120 Koray Özcan.T. ‘kağan’126 ve ‘katun’127 unvanı yerine bu unvanları daha alt seviyedeki toplumlar kullandığından Türklerin. s. Osman Mert. D. Türklerin bu anlamda ‘balık/balığ’ tabirini kullanması. 1958.e. Yüzyıla Kadar”. 123 A. 1945.F. s.121 Ancak daha sonraki Uygur şehir ve konutları genellikle Çin mimarî tarzını göstermektedir. 260. “Uygurlar Devrinde Turfan-Karahoco Şehrinde Evler”. Müh.g.124 ‘Ötüken’ gibi ‘Iduk’ olan bir başkentin kült olduğunu kabul etmek gerekir. 273. 122 Muhadderen Özerdim. Gökbakar). Çin’in Şimal Komşuları. Yüz- yıldan XIII. asırda Kara Hanlı Türkleri ile Oğuz Türklerinin ‘balık’ kelimesi yerine ‘kend’ sözünü kullandıkları görülüyor. Yazıt ve Kurganlar”. Eberhard. 546. 127 Soğdça. 71. c. batı 5. Kudüs şehrine ‘Ruhu’lKudüs’.g.16. Türk Millî Kültürü.”. kraliçe A. 20. Fak. Dergisi.Ü. A. Caferoğlu. c.” Moyen Çor Yazıtı. s. “Şaahar Tepesi ve Bölgede Bulunan Kaya Üstü Tasvir. “Kanghan Unvanının Menşeî” T. bu Türk ülkelerinde her şehrin adının ‘ken’ ile yapıldığını.

çok şeyler yazılmıştır. 124. sayı 2. s. s. “Ötüken Yış: Dağ.b. Osman Sertkaya.B. DLT III. talep. DLT I. 356 demek olduğuna göre buradaki ‘man’ aslında ‘tang’ olmalıdır. ata ruhlarının iktidar ve kuvvetlerine göre büyük su kenarlarında. 130 DLT I. 150. Man-kent. Osman Karatay. Fırat Üniversi- tesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. dua edilen şehir’ anlamındadır. 157 Tün-kent DLT III. 2004. Bu inancın bir sonucu olarak da insana huzur veren el-ayak sürülmemiş ağaçlık alanları kutsal kabul ederek buraları takdis etmişlerdir. Ötüken’de yıllık ‘hac’ ve ‘dualarını’ Tamug Iduk Baş’da kurban sunma vazifelerini ifa etmişlerdir.Ü. ‘Şaş/Taş’ şehrine ‘Taş-kent’ denildiği gibi. Soğdca ‘kent’ kelimesini kullanarak. İslam Ansiklopedisi “Türkler” Mad. Kutlu Özen. Türkiyat Araştırmaları Dergisi (A. ‘Ordu-kent’130 diyor.133 Gök Türklere orman kültü selefleri olan Tobalar’dan134 geçmişe benziyor. Orman ve Ülke”. s. ‘Iduk Ötüken Yış budun’ diye hitap ediyor. rica. “Yıs (Yış?)/Yisi/Yis/Yiş Kelimesi ve Akrabaları Üzerine”.C. s. D. eski Uygur geleneğine göre Ordu-balık değil. Kağan Ötüken halkına hitap ederken. Dolayısıyla ‘Ötüken’ adı ‘dua şehri. Ötüken adındaki ‘ötü’ kelimesi Türkçe ‘dua. 133 E. 437.129 Kaşgarlı Sogdça olan ‘kent’ kelimesini benimsemiş ve Türkçe’ye mâl etmiştir. 131-139. Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi. Müellif. No: 13. sessiz bir şehir olduğundan DLT III. s. İstanbul 1991.T. Rivayette. Yenikend’den doğuya kadar Türk ülkesidir. Öz-kent. “Ötüken Yış Bahsine İlave: Varenglerin Yolundaki Rusya Dağları”. Atsız Armağanı. Semer-kand’a ‘Semiz-kend’ denir. 214 . “Toba’lar Etnik Bakımından Hangi Zümreye Girer? İlk Araştırmalar” A. İslâmiyet’ten çok önceleri Türkler. 132 Ramazan Işık. sakin. 172. Sarılığı dolayısıyla ‘Bakır Kale’ demektir. c. 1-10 (Bahar 2003). Türkler. Bu şehirleri Türkler yaparak adlarını kendileri koymuşlardır131 diyor. Çin Tarihi.F Dergisi. 12/II. 163-164. Buranın bir adı da ‘Dizruyin’dir. öz vatanı ve ordu merkezi Kaşgar’a. Tün-kent adları da vardır. 102. Bu ‘Ötüken Yış’ ile ilgili çok şeyler söylenmiş. 18-20. s.’ anlamındaki kelime. Eberhard. Kaşgar yakınında harabe bir kent. DLT III. Yine başka bir rivayete gö129 İnç-kend. Türkçe olan ‘kend’ ile yapılmıştır. Ercilasun Armağanı). s. Bu şehirlerin hepsinin adı. 134 W. yüksek dağlarda. 150 (yerini belirleyemediğimiz bu şehir bu adı taşıdığına göre herhalde kuzeyde bir yerlerde veya burada hapishane olduğundan olmalıdır) Yen-Kend yani Yeni-kend. 150.132 Gök Türk ve Şine Usu yazıtlarında Ötüken’den ‘Ötüken Yış’ diye söz edilir. 131 DLT III. Esin. Sayı: 65. 1943. ‘Tang’ harabe DLT III. niyaz v. “Türklerde Ağaçla İlgili İnanışlar ve Bunlara Bağlı Kültler”. 19-27. 9-2. 149. ‘ken’ ise Kaşgarlı’nın Doğu Türk ülkelerinde her şehir için kullanıldığını söylediği ‘ken’ kelimesidir. 1. bir Toba imparatorunun mezarından bir ormanın vücuda geldiği söylenir. Bir başka defa bir Toba imparatoru yeni doğduğu zaman annesinin sonunun gömüldüğü yerde bir karaağaç ormanı yetişiyor. “Ötüken Yış (Türk Sanatında Ağaçlı Dağ Hakkında Notlar)”. “Doğu Anadolu’da Eski Türk İnançlarının İzleri”. S. 343. 1976. 147-186. c. s. Müellifimiz ilâve ederek.18 TÜRK DÜNYASI ARAŞTIRMALARI ‘kanth’ kelimesinden gelen ‘kend’ kelimesi ilâve ediliyor. Sonuçta. Osman Karatay.Ü. sık ormanlıklar ile gölgesi bol olan ağaç altlarında ikâmet ettiğine inanmışlardır. İstanbul.

s. Turan. Bu şehrin karartısı demekti. İnan. s. s. Eski Uygur Türkçe’si Sözlüğü. 81. Kaşgarlı’nın dediğine göre. 16 n. bu köylerin yanındaki dağı Türklerin uğur saydıklarını.137 Çu ırmağının kırk ‘li’ (20 km kadar) kuzeyinde. s. DLT I. şehrin dört yanında bulunan bağlara bostanlara ‘kent kökü’ diyorlardı. 279’dan naklen. İslâm Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkelere. IX/35.140 Şine-Usu yazıtının doğu yüzü 7. 1997.g.144 Bu bakımdan Semerkant’ın 100 km kadar güneyindeki145 Keş şehrine. “Ötüken Adı ve Yeri Üzerine Düşünceler” Turkish Studies. 62. s. 138 Faruk Sümer. A. “a. beylerin veya başkalarının korusu. Eski Türklerde Şehircilik. 2/4 (Güz 2007).135 Bu bakımdan en azından VII. Eski Türklerde Şehircilik. 375. 141 ‘irin’ kenar. Şamanizm.” ŞineUsu Yazıtı. 154. doğu yüz 9. ‘Yış’ aslında ‘otlak. 140 Faruk Sümer. 45. c. civarının yeşilliği sebebiyle ‘Şehr-i Sebz’ yani 135 W. s. 133. satır.-VIII.138 XI. Osman Turan. 2004. On İki Hayvanlı Türk Takvimi. Türk Kültürünün Gelişme Çağları. Batı Gök Türk hakanı 635 yıllarında burada on boyun beylerine birer ok vererek onları bey ilân etmiş. n. 278. 145 E. doğu yüz 7. 143 DLT III. eski kaynaklara dayanarak aşağı Çu ırmağının sol kıyısındaki köylerden bahsederken. O. İstanbul. Ankara. Caferoğlu. Ankara. bir yeşillik olmadığını.139 Gerdizî’nin bahsettiği dağ ile önceki dağ aynı olup bu dağ veya bu dağın bir kısmı Türgiş kağanı Su-lu Kağan’ın korusuydu. yayla. s. 215 . s. 139 Gerdizî. 77. 89. s. s. “Eski Türklerde Okun Hukukî Bir Sembol Olarak Kullanılması”.ADEM AYDEMİR / ÖTÜKEN VE ÖTÜKEN ADI ÜZERİNE 19 re bir Toba imparatorunun tükürdüğü yerde bir orman oluşmuş. asırlarda Ötüken çevresinin geniş ormanlarla kaplı olduğu çok şüphelidir. buranın çok mahdut bir koru olduğunu veya ‘Ötüken Yış’ ifadesindeki maksadın. s. Türkler. 137 ‘Koru’: küçük orman. Bundan şehrin çevresindeki ağaçların yeşilliği murat ediliyordu. dudak.”. Faruk Sümer. 64. Esin. 31. Eberhard. 142 “Anta yana tüşdim Ötüken irin kışladım” Şine-Usu Yazıtı. Eski Türklerde Şehircilik. (Temmuz 1945). Böyle bir orman kültü Tobalardan önceki Türklerde de mevcuttur. satırında ‘Ötüken yış başı’ sözleri geçiyor. satır. 2001.142 Bu ifadeler Ötüken ormanının öyle uçsuz bucaksız bir orman. Ötüken Ormanının mahdut bir kesimi olduğunu ortaya koymaktadır.m. 16 n. satırında ‘Ötüken irin’141. aynı yüzün 9. n. s. Zeyn el ahbâr. “Ötüken yış başı anta [As?] Önüz başı anta Iduk baş kidinte Yabaş Tokuş beltirinte anta yayladım. bu dağın üzerine ant içtiklerini ve Ulu Yaradan’ın orada oturduğuna inandıklarını bildirir. korunan ve gözetilen her yere ‘koru’ denir. Türkistan Seyâhatnâmesi. 144 Bahaeddin Ögel. yaka anlamındadır. 49. DLT I. Ramazan Şeşen. Belleten. 96.143 Bugünkü Türkçemizdeki ‘yaş’ ve ‘yeşil’ sözleri de kök ve anlamlarını bu ‘yış’ sözünden alır. 31. mera’ demektir. 23. 136 A. Sarı Su nehri yakınlarındaki Kie-Tan dağı denilen yer de herhalde Ötüken çevresindeki koruluk gibi bir yer olmalıdır. Burası belki Türklerde daha sonra da görülen ve kutsal tanınan136 bir korudur. Erhan Aydın. asrın Gazneli müelliflerinden Gerdizî. 1264. s. 305-318.

s. 2006. Sonuçta ‘Ruhu’l-Kudüs’te ‘Mescid-i Aksa’. Bin kişi sevk etti.g. satır “. s. 1989. 182. Son Gök Türk kağanı Wu-su-mi-şi (Ozamış)148 744 yılında Basmıl.. bu kağanın 741 yılında Doğu Şad’ı olan Ozmış adında bir subay tarafından öldürüldüğünü ve bu kişinin de kendisini Ozmış Kağan adı ile hükümdar ilân etmiş olduğunu yazmıştır. Kaş. İ. s.. 179. “Uygurların altın çadırını alacağım ve önüne bayrağımı dikerek. Ankara. 330.. Aynı müellif. s. Ötüken’deki Uygur devleti ancak 840 yılına kadar varlığını sürdürebildi.. (çev.. Ankara. Saadettin Gömeç. s... “Türkler” Mad. V. Gerek menşe efsanesindeki paralel zıtlık. c. s. 112. Aka-K. DLT I. s. Grousset. a. E. 39. Gök Türk devleti.. Emir Timur’un zafer arkadaşlarının kabirleri buradaymış. Uzmen). sayı 28.V. 72.ileri gelenleri ile bize katıldı.20 TÜRK DÜNYASI ARAŞTIRMALARI ‘Yeşil Şehir’146 denildiği gibi. 59. s. Özkan İzgi.C. 2006.150 745’de Gök Türklerin kudretini kıran Uygurlar bu andan itibaren bütün Orta Asya’nın hâkimi olmuşlardı.g.V. İstanbul. Eski Türk Boyları. 25. 149 753 yılına Uygur Kağanı Moyen-Çor tarafından diktirilmiş olan Terhin Yazıtı’nın. Gumilev. Orhun’da ‘Ötüken Yış’ odur. Bozkır İmparatorluğu. c. 151 Bahaeddin Ögel..atlıgın yamaşdı bıngayontdı. 1999. s. gerekse Mani dininin kabulüyle. Oğuzlar. 283. Kopraman) s. doğu yüzü 6. s.. s. R.. Ankara.N. s. s. V.. s. s. 441. 67.147 Demek ki Keş şehri ve Bursa şehri birer ‘yış’tır. “Terhin Yazıtı’nın Tarihi Açıdan Değerlendirilmesi”. Timur bu şehirde Aksaray adlı muhteşem bir saray yaptırmış. D. İbrahim Kafesoğlu. 22-152. 840 yılında Uygur devletine son vermişler. 16. 121.e. a. ‘Ötüken Ormanı’ değil ‘Yeşil Ötüken’. Türk Kültürünün Gelişme Çağları.. Bu şehrin asıl adı Kaş olmalıdır. anı algıl tidi/. Yen-Te Seyahatnâmesi.F. Grousset.N. 600. TDAV Yay. 17. Türk Millî Kültürü. 140. Gumilev. Ozmış tigin odurganta yonyur tidi. 216 . 2004. Uygur hanedan ve yüksek aristokrasisinin Ötüken’in kutsiyeti ve burasının muhafazasının önemi konusunda Gök Türkler kadar hassas davranmamışlardı. Koyun yılında (743) (üzerine) yürüdüm). L. 150 Bahaeddin Ögel. 6. lekesiz beyaz veya kara taş demektir. III. 510. a. Eski Türklerde Şehircilik. şahsında Osmanlı Padişahı tipini yaratmış olan ilk padişah olan Fatih Sultan Mehmet’in bir dalını bir baştan üstün gördüğü Belgrat Ormanları belki böyle bir nostaljik takıntının ürünüdür.g. 162. Ankara’daki Atatürk Orman Çiftliğinin tesisi ve İstanbul’da. III. kabri dahi evvelce buradaymış. Bursa şehrimize bugün dahi ‘Yeşil Bursa’ denir. ‘Iduk Ötüken Yış’ ise ‘Kutsal Yeşil Ötüken’ demektir. Barthold.ve Ozmış Tigin han oldu. Tarih Araştırmaları Dergisi. son Gök Türk Kağanı’nın Tengri Kağan olduğunu.e. 840 yılından önce kendisi de bir Türk olan Kırgız reisi A-je. Bilge Kağan’ın 25 Kasım 734 yılında Buyruk Çur tarafından zehirlenerek öldürülmesiyle birlikte mezara girmişti. Hanedan mensuplarından birçoğu gidip Çin İmparatoru Hsüan Tsung’a teslim olmuşlardı. ‘Mekke-i Mükerreme’de ‘Kabe-i Muazama’ ne ise. Faruk Sümer. A. zavallı Ozamış Kağan’ın bahtsız başını mutantan bir törenle Çin’e gönderip İmparatora takdim edilmişti.e. atlarına geçit resmi yaptıracağım” demişti. 148 R. A. 147 Bursa’nın Osmanlı Devleti’nin ilk başkenti olarak seçilmesi. R. İstanbul. Barthold’un dediğine göre. Türk Kültürünün Gelişme Çağları. Esin. satır “. Onu al (gel) dedi” 9. Çince taş anlamına gelen ‘Che’ demesiyle aynıdır. “Orduğ”.151 Gerçekten Kırgızlar. Taşağıl. Uygurlar korku ve panik ile sağa-sola dağılmış146 İslam Ansiklopedisi ‘Keş’ Mad. Karluk ve Uygur boyları tarafından mağlup edilerek öldürülmüş149. Öyleyse ‘Ötüken Yış’. İslam Ansiklopedisi. Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler (haz.ozmış tigin kan boltı kony yılka yondum/. Aynı müellif.Ü. Bu Çinlilerin Taş Kend’e. L.Y. Ozmış Tigin Odurgan’dan yürüyor dedi.T.

Sayı: 202. Ö. Orhun bölgesindeki Ordu Balık ile diğer meskûn yerleri yakıp yıkarak bu ülkedeki siyasî. s. Türkiyat Araştırmaları. Ö. s. 158 W. sayı IX. İzgi. 124. Dr. 156 bkz. A. 161 Faruk Sümer. “Moğo- listan’daki Türk Anıtları Projesi Çalışmaları”.inci Asırlarda Çin’in Şi- malinde Hanedan Kuran Türklerin Şiirleri” A. s. Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler. 75. 155 Faruk Sümer. Bu sebeple. 157 “a. Uygurlar güneye doğru. 91. (V. Oğuzlar. V.V. 124. s.153 Kırgızların 840 etrafında Ordu-Balığ’ı almasının ardından. Sayı: 8. Cihat Özönder’in Anısına. s. Tarihi Türk yurdu Ötüken’i ellerinde tutamayarak. Cengiz Han 1207 yılında Moğol birliğini kurduğunda. Oğuzlar. etrafı talan etmişlerdi. 128. onlara tâbi duruma düşen ilk Türk kavmi Kırgızlar olmuş ve Moğollara vergi verir hale gelmişlerdi. D. Ancak bildiğim kadarıyla bu proje maalesef akim kaldı. 33. buranın Moğollara geçmesine. Taşağıl. evvelden de yayılmış oldukları Türkistan ve Kansu bölgelerine göç ettiler.”. Ankara.S. Faruk Sümer. Faruk Sümer. 2008’den ayrı basım.F. 2. 1. s. Eberhard. s. eski adamların resimlerinin hayattaki insanlara zarar vereceği inancında olan Moğollar Orhun bölgesindeki heykellerin kafalarını kırmışlar.V. 4-5. Saadettin Gömeç. 2003. Dr. Barthold. s. Dr.160 Kırgız kavminin Uygur hakanlığını yıkarak işgal ettiği ‘Ötügen’de tutunamayıp. 159 Moğolların Gizli Tarihi. Türk Kültürünün Gelişme Çağları.159 Dahası. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi. Sayı: 46. Eski Türk Boyları. Prof. 154 Bahaeddin Ögel. Seyahatnâme. 24-31. 25 vd. Onları sadece bir balbal olarak hayâl 152 Bahaeddin Ögel.g. Çin’in Şimal Komşuları. Saadettin Gömeç tarafından 1993 yılında Orkun Yazıtları’nın ve Moğolistan’daki diğer Türk eserlerinin korunması ve onarımına dair bir proje hazırlanmıştı. 160 V. İzgi. 14. “Uygur Kağan Soyunun Problemleri”.152 Uygurlar. 47. Eberhard nezaretinde) “M.T.C.Ü. Dergisi. 153 Saadettin Gömeç. s. Orkun Dergisi. 1943. 217 . Sema Barutçu-(Özönder) ve Doç. Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler. Oğuzlar. 47. Eski Türklerde Şehircilik. “Kırgızlar.154 Bu yüzden Kırgızlar Orhun bölgesine ‘barbarlığı’ getiren bir kavim olarak vasıflandırılır. H. diğer Türk kavimlerine nazaran medeniyetçe oldukça geri kalmış topluluk idiler. “ORKUN”. 96. s. Türk Kültürünün Gelişme Çağları.m. s.ADEM AYDEMİR / ÖTÜKEN VE ÖTÜKEN ADI ÜZERİNE 21 lardı.Ü. Kırgızların Uygur baskını ve katliamı Türk tarihinin büyük katliamlarından kabul edilir. s. 160.155 Eski Orta Asya halklarının en yüksek vatan sevgisini en içten duygularla aksettiren156 ve kahramanlığın büyük bir timsalî olan güzel şiirleri vardır. Muhadderen Özerdim. içtimaî ve kültür bakımlarından gelişmiş olan yerleşik hayatı yok ettiler” değerlendirmesinde bulunmaktadır. kim olursa olsun Orhun’a gelen kişilerin gördüğü ilk şeyler Orhun abideleridir. ‘Veğ-vu Irğlar eski vatanın hasretini çekiyor’158 şarkısının ne gibi bir hissiyata tercüman olduğu şimdi daha iyi anlaşılıyor. 47. s. Seyahatnâme. buraların yabancı kavimlerin eline geçmesine sebep oldular ve Türk tarihinin seyrini değiştirdiler. Prof. 2001. s.157 Kırgız katliamından sonra Uygur halkının Ötüken’i terk etmek zorunda kalmalarını anlatan. Barthold. Dost ya da düşman. s. c. s. Türk tarihinde oynadıkları menfi rol dikkatlerden uzak değildir. tam idrak ve intibak edemedikleri anlaşılan161 ‘Orhun Kültürünün’ ortadan kalkmasına ve eski Türk hakanlar yurdunu bir daha geri gelmemek üzere Moğollara kaptırmak suretiyle. 25. s. 78.

Sayı: 3. Dergisi. düşmana korku vermek için sıralanmışlardır. “bing yıllık tümen künlik bitiğimin belgümin bunta yası taşka yaratıtdım/Bin yıllık. Yani Çin Seddi’nin inşasının bir de psikolojik sebebi olması163 gibi. Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi. Şükrü Akkaya. “Çin Seddi’nin Yapılış Nedeni Hakkında Değişik Bir Görüş”. Sorun kâğıt temini olsaydı. Ekim 1994. Sayı: 24. D. Doğu Türklerinde ‘şehir’ anlamına gelen ‘ken’ ekinin ilâve edilmesiyle oluştuğu.F. 167 M. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. Ötüken’in yeri belirlendikten sonra. n. 1943.165 Kaşgarlı’nın naklettiği eski bir Türk atasözü. Orhun Havzasına giren bir kişi eğer dost ise. Cengiz Alyılmaz.C. c. Orhun yazıtları aynı zamanda İpek Yolu’nun kuzey kolu üzerinde bulunmaktadır. burasının kutsiyeti ve bu kutsiyetin sebepleri üzerinde durulmuştur. bir bakıma arazinin tapu senedi durumunda idi. bu adın. ‘İl bengüsü’ olup. Kaldı ki. 10.Ü. Dediklerine göre.Ü. A. A. I. rica. 53-72. 36. dosta düşmana ‘bu arazi benim.” DLT I. işte arazinin tapusu’ denilmek istenmiştir.C. işlemesi taştan daha kolay bir malzeme bulunabilir. “Yırak yer sabin arkış keldürür”166 diyor. Eğer iyi niyetli değil ise de. mezar taşı ve anıt mezarlarda mermerler üzerinde hiçte kısa olmayan ifadeler yazmak geleneği devam etmektedir. G. kağıdın bulunamamasından kaynaklandığını iddia etmişlerdir. c. “İpek Yolu ve Orhun Yazıtları”.164 II. A. hattâ göçebelerde bol miktarda bulunan deri tercih edilebilirdi. bunun manasının da ‘dua şehri/dua edilen şehir’ anlamında olduğu. talep’ anlamlarına gelen ‘ötü’ kelimesine. Gök Türk Kağanlığı döneminin bilge/akıllı kağan ve kumandanları tarafından ‘Kutsal Ötüken Bölgesi’ne diktirilen. “Tarihte Türkler ve İpek Yolu”. bkz. böyle güçlü bir milletin topraklarına geldiği için güven duyar. s. Makaleler. Ötüken adının Moğollarda Yer Tanrısı ve kadın Şaman demek olan ‘Etugen’ ile ilgili olmadığı. Türkçe’de ‘dua. 284.T.22 TÜRK DÜNYASI ARAŞTIRMALARI etmek doğru değildir. dolayısıyla kültürel rolü biraz Anadolu’yu okşarmış. Çünkü yüzlerce krala. İnan. 78. sayı 1-2. 218 . 163 Bülent Okay. doğu Türk ellerinin coğrafî vaziyeti. “Eski Türk Yazıtlarının Yazılış ve Dikilişleri Üzerine”. 156. 165 Muhtarhan Orazbay. ‘Ötüken Yış’ın ise ‘Yeşil Ötüken’ demek olduğu savunulmuş ve önerilmiştir. D. komutana baş eğdirmiş. kılıçlarının darbeleriyle yok olmuş. 97. bu taşları görünce hatırlayacaktır. s. satırda aynen. Nihayet Moyen-Çor Kağan. beye. düşmanlarına aman vermeyen bir milletin arazisine ulaşmıştır. eski Türk yazıtlarının taşlara hakkedilmesinin en büyük sebebinin kağıdın bilinmemesinden değil. Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi. 166 “Uzak yerin haberini kervan getirir. “Uygur Türklerini ve Kültürlerini Tanıyalım”. 162 Erhan Aydın.Ü. Bazı araştırmacılar. 1993. güz 2007/1. s. A. Türkiyat Araştırma ve Uygulama Merkezi.167 Sonuç olarak bu makalede.162 Ancak bu yazıtlar gerçekte.Ü. Erzurum 2004.T. Dergisi. o yüzlerce düşmanın başına gelen âkıbetin kendi başına da geleceğini. Sayı: 92. onbin günlük kitabemi ve işaretimi burada yası taşa yazdırdım” diyor. bunlar o yayladan yararlanan obaların damgalarıdır. Bu balballar buraya dosta güven. Bu balbalları ve yazıtları İpek Yolu üzerine dikenler herhalde buranın ve sahiplerinin namının cihana yayılmasını istemiş. s. araziye vurulan bir damga.F. Terhin Yazıtı’nın batı yüzü 2. 164 Bazı yaylalarda kayalar üzerinde damgalar tespit edilmektedir ki.

Prof. S. Ankara. Çin Tarihi.Ü.C. Alyılmaz. H. Fikret Türkmen Armağanı. Erhan. Turkish Studies.. Çağatay. Adem. TDAV Yayını. “Orhun Abideleri ve Türk Tarihindeki Önemi”. “Türk Destanlarında Evren Tasarımı”. c. Türkiyat Araştırmaları Dergisi.Y. Eski Türk Şiiri. Moğol İstilâsına Kadar Türkistan.Ü. Sayı: 13. Dinler Tarihine Giriş. 2006-2. Türk Mitolojisine Giriş. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi. s. Dergisi. Bayat. 1943. İ. 3-4. Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü. Sayı: 153. Erhan. “İpek Yolu ve Orhun Yazıtları”. Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler. Şükrü. “Bugut Yazıtı ve Anıt Mezar Külliyesi Üzerine”. (haz. Bayat. 2005. Haziran 2010.ADEM AYDEMİR / ÖTÜKEN VE ÖTÜKEN ADI ÜZERİNE 23 Kaynakçalar ve Kısaltmalar Akkaya.F.V. 1968. 1988. Mustafa. Mircea. sayı 74 27-46 yıl. A. Ankara. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. Arslan. İstanbul. “Toba’lar Etnik Bakımından Hangi Zümreye Girer? İlk Araştırmalar”. V.C. (çev. 2003. Erhan. Arısoy. “Bay-Balık Kentinin Yeri.. Mustafa. Uluğtuğ). Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi. İzmir. Wolfram. Kopraman). Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi.Ü.Ü. (çev. Çin’in Şimal Komşuları. Cengiz. Ay. Yapılış Tarihi ve Amacı Üzerine Değerlendirmeler”. Arat. c. Ekim 1991 Eliade.. Dursun Yıldız). “Türkçe Dini Tâbirler”. Barthold.V. Ankara. Bayat. 2-4. Ankara. Sayı: 13. Saadet. 1990. N. Küpe ve Yüzük”. M. Sayı: 282. Aydın. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi.T. Ahmet. Tansu.F. 1996. Cengiz. c. A. 1. 219 . 1943. c. A. Barthold. 2007. Wolfram. “Ötüken Adı ve Yeri Üzerine Düşünceler”. 12. Eberhard.R. Tarih Araştırmaları Dergisi. 197. R. Aydın. Wolfram.T. “Türk Folklorunda Nişanlanma ve Evlilik Sembolü Olarak. Aydın. İstanbul. 2007. G. Alyılmaz.Ü. Caferoğlu. “Bilge Kağan (683-734)”. Fuzuli. yaz 2008. Lale Arslan). İstanbul. AkaK. Necati Lugal Armağanı. Turkish Studies. D. Ankara. 1993. 1995. “Türk İnanç ve Dini Hayatın Tarihi Seyri”. Sayı: 2. 2006.. Sayı: 3. Bahar 2003. Erzurum 2004. Ekincikli. Türkiyat Araştırma ve Uygulama Merkezi. “Türk Mitolojisinde Dağ Kültü”. Aydemir. Fuzuli. “Eski Türk Yazıtlarının Yazılış ve Dikilişleri Üzerine”. Ömer. Eberhard. D. Folklor/Edebiyat Dergisi. 65-75. s. Sayı: 46. Sayı: 24. güz 2007/1. Fuzuli. 1991. ‘Gerdanlık. Dergisi. (haz. “Uygur Türklerini ve Kültürlerini Tanıyalım”. V. Eberhard. İstanbul. Ankara. Dr. güz 2007. 1999. Türk Mitolojik Sistemi I-II.

F.C.24 TÜRK DÜNYASI ARAŞTIRMALARI Ergin. Emel. Rene. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi. “ORKUN”. Hannâme’ Necati Lugal Armağanı. 2004. Sayı: 79. Muharrem. H.F.T. Cihat Özönder’in Anısına). R. Lev Nikolayeviç. Esin. A. Grousset. Gömeç. D. 2006. İstanbul.T. Tarih Araştırmaları Dergisi. Makaleler ve İncelemeler. Sayı: 79. Gök Türk Abideleri. “Kök-Türklerin Tarihine Bir Bakış I. Sayı: 8.Ü. “Orduğ-Başlangıçtan Selçuklulara Kadar Türk Hakan Şehri”.F. İbrahim. G. “Türklerde Ağaçla İlgili İnanışlar ve Bunlara Bağlı Kültler”. “Askeri Tarih Açısından Köl Tigin”. 220 . 1986. İstanbul. Abdülkadir. Von.C. 1998. 2003.F. Ankara. Eski Türkler. Gömeç.C. Sayı: 9-2. D. Gömeç. PAÜ Eğitim Fak. Emel. Sadettin. Eski Türk Dini Tarihi. Yayınları. 26. M. 2008’den ayrı basım. Gabain. I-II. Gabain. 41-1. İlahiyat Fakültesi Dergisi. Ankara. Batur). 2004. Tarihte ve Bugün Şamanizm. Abdülkadir. İstanbul. Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi. c. 1968. Dr. Mihaly. Ankara. “Sibirya Şamanizminde Doğa Tapınımı”. 2001. Von. Sadettin. 2005.Ü. D. Kafesoğlu. Gömeç. Hoppal. Türkiyat Araştırmaları (Prof. c. İnan. 2005. Sadettin.C. 1976. Sayı: 28. Gömeç. (çev. Sadettin. İnan. Sayı: 46. M. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi.T. 1998. 2004. A. Eski Türkçe’nin Grameri. 17. Dergisi. 1985. Sadettin. A. A. H. Gömeç. Sayı: 35. “Moğolistan’daki Türk Anıtları Projesi Çalışmaları”. A. (çev.F. “Ötüken Yış (Türk Sanatında Ağaçlı Dağ Hakkında Notlar)”. Ankara. Sadettin.E. 2. 22. “Oğuz Kağan’ın Kimliği.T. 2004. 2007. Gumilev. Sayı: 4. 2001. c. İstanbul. Oğuzlar ve Oğuz Kağan Destanları Üzerine Bir-İki Söz”. (çev: Saadet Ş. Gömeç. Çağatay). Stepte Yaşayan Kök-Türkler 682-742”. Esin. 1998. Abdülkadir. Ankara. Atsız Armağanı.B. (çev. D. Türk Kültür Tarihi (İç Asya’daki Erken Safhalar). Sayı: 141. (çev. İhsan. Orkun Dergisi. A. Işık. Akalın) Ankara. Emel. Gömeç. c.T.C. Orkun Dergisi. “Ergenekun”. Yüzyıl Yazıtlarına Göre Türklerde Ordu”. Emel. 1997. “Uygur Kağan Soyunun Problemleri”. Türkistan Seyâhatnâmesi. Sadettin. Türk Millî Kültürü. “Ergenekon”. A.Ü. Ankara. İslâm Ansiklopedisi. A. Dergisi. 1976. Tarih Araştırmaları Dergisi. Gömeç.Ü.Ü. Sadettin.Ü. c. Gürbüz Erginer). “VII. Esin. Bozkır İmparatorluğu. Erkoç. ve VIII. Esin. c. Sayı: 1. 2006. “Terhin Yazıtı’nın Tarihi Açıdan Değerlendirilmesi”. Dergisi.Ü. D. Fırat Ü. Sayı: 202. Uzmen). Sayı: 5. Ramazan. İstanbul. Sadettin. Orkun. “Şamanizm ve Eski Türk Dini”. 1944. İnan. 1968. Sayı: 10. Tarih Araştırmaları Dergisi. Ankara.

Besim Atalay). “Erken Türkçe Yazıtlar”. c. Bahaeddin. Sayı: 92. 2006.F. 4. 2002. c. Dergisi. Sayı: 2. Sayı: 1-2. Türk Mitolojisi. A. c.T.Ü.Ü. Osman. Dursun Yıldırım Armağanı. Türk Dili Üzerine Araştırmalar. Sayı: IX.Ü.C. Ögel. Mert. 2005. Ankara.Ü. A. D. 2005. Ankara. Korkmaz.S. Ankara. Karatay. R. Eberhard nezaretinde). Orazbay. c. Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi. Kutadgu Bilig. A. “Dede Korkut’un Kişiliği İle İlgili Efsaneler”.F. “Tarihte Türkler ve İpek Yolu”. İbrahim. A. I. (çev. “Dağ Başındaki Garip Mezarlar”. 1993. c. Kâzım. Ögel. Fak. D. Reşat Ekrem. Muhtarhan. Koray. “Ötüken Yış Bahsine İlave: Varenglerin Yolundaki Rusya Dağları”. Muhadderen. Mirşan. “Orta Asya Türk Kent Modelleri Üzerine Bir Tipoloji Denemesi-VIII. Sayı: 140.F. 1982. D. Aradeniz Araştırmaları Dergisi. Erzurum 2009. no 2. Sayı: 20.R. Ögel. İbrahim. Türk Kültürünün Gelişme Çağları. 2.C.T. Kâzım. 1984. 20. “Eski Türkçe’deki Oğuzca Belirtiler”. 2003. (çev. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi. Özen. Bahaeddin. Koçu. (V. I-II. Hasan. Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi. 1980. 1979. Ankara. 2007. 1989. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi. 1974. İstanbul. 16. Divanü Lûgat-it-Türk. Türk Millî Kültürü. Dergisi. “Şaahar Tepesi ve Bölgede Bulunan Kaya Üstü Tasvir. İstanbul. Mahmut. Zeynep. “Erken Türk Tarihi Türk Takvimi ve Orhun Yazıtları”. I-II. Türklerde Devlet Anlayışı. AÜ. Bülent. Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi. Orman ve Ülke”. 221 . Ekim 1991. 1998. Ankara. 2006.ADEM AYDEMİR / ÖTÜKEN VE ÖTÜKEN ADI ÜZERİNE 25 İzgi. 1988. 1981. Gazi Ü. Karatay. Kırcı. Korkmaz. Yüzyıla Kadar”. Ankara. Özdemir.nci Asırlarda Çin’in Şimalinde Hanedan Kuran Türklerin Şiirleri”. D. Ögel. Türk Kültür Tarihi. Yazıt ve Kurganlar”. Kafesoğlu. Sayı: 138. Bahaeddin. 2005. “M. Yen-Te Seyahatnâmesi. Yüzyıldan XIII.C. Ekim 1994. Ağustos 1998. Sayı: 40. Mirşan.T. Bahaeddin. “Çin Seddi’nin Yapılış Nedeni Hakkında Değişik Bir Görüş”. Dergisi. Kutlu. Emine. Kafesoğlu. Eski Türk Dini. kış 2009.T. Ankara. Kaşgarlı. Omeljan Pritsak Armağanı. Ankara. Ankara. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. Damga.C. c. “Doğu Anadolu’da Eski Türk İnançlarının İzleri”. Bahaeddin. Zeynep.F. Türkoloji Dergisi. 1943. Osman. Türkoloji Dergisi. Ankara. “Ötüken Yış: Dağ. 2004. Müh. Mim. 4-5. Özerdim. Özkan. Arat). Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi. c. Sayı: 74. 36. Sayı: 212. Okay. Osman. Ögel. c. “Türk Kültüründe Ateşle İlgili İnanışlar”. Özcan.

I-II. Seyidov. 2004. Tarama Sözlüğü. Dergisi. Sayı: 4. “Eski Türk Kitabelerinde Yer-Sub Meselesi”. Belleten. İ. Turan. İstanbul. 1989. 1996. 16. Tarihte Türklük. 4. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi.. (çev. Gökbakar). 18. I-VII. Sadettin Gömeç). c. 1996.. c. 1989. A.K. (çev.F. Sayı: 29. Nisan 1990. “Uygurlar Devrinde Turfan-Karahoco Şehrinde Evler”. Osman. c. Shiratori. Kurakichi. Pamir. 1995. s. 1945. 1958. Sümer.K. Sümer. Sümer. Umumî Türk Tarihine Giriş. Sümer. c. “Yıs (Yış?)/Yisi/Yis/Yiş Kelimesi ve Akrabaları Üzerine”.K Yay. Rasonyi. Taşağıl. Ankara. S. İstanbul. Ankara. Sayı: 65. Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları.F.. Ramazan. “Orhun Abideleri Kahramanı Gül Tekin (Köl Tigin) I”. s. Togan.. 2004. “Kanghan Unvanının Menşeî”. 305-318. Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi. Sayı: 64. 1993.Ü. Zeki Velidî. Ankara. M. Sayı: 36.C. “Türk Destanları IV Ergenekon Destanı”. Turan. Hukuk Fakültesi Dergisi. Faruk. Faruk. Sümer.B. c. Ankara. “Eski Türklerde Okun Hukukî Bir Sembol Olarak Kullanılması”. İstanbul. K. Ahmet. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi. Ahmet.T. Temmuz 1945.T. Türkiyat Araştırmaları Dergisi (A. Sayı: 3-4. Faruk.A. Osman.. 222 . IX/35. Ankara. Sayı: 32.Ü. TDAV Yay. Muhadderen. D. “Kapgan Kağan Devrinde Gök-Türk-Çin Münasebetleri”. Ankara.26 TÜRK DÜNYASI ARAŞTIRMALARI Özerdim. Eski Türklerde Şehircilik. 2001. 1992. Oğuzlar.Ü. “Orhun Abideleri Kahramanı Gül Tekin (Köl Tigin) II”. No: 13. Taşağıl. Gök Türkler I. 1999. Ercilasun Armağanı). Taşağıl. “Türklerin Geleneksel Dini Şamanizm’in Orta Asya Eski Türk Kamu Hukukuna Etkisi”. 2003. On İki Hayvanlı Türk Takvimi. Yudahin. Faruk. Şeşen. İslâm Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri. Laszlo. Belleten. A.D. Ahmet.T. Tarih Araştırmaları Dergisi. 1998. Osman F. 1981. 52. c. baskı.Ü. D. Kırgız Türkçesi Sözlüğü. Aybars. IX. T. Sertkaya. Sayı: 33.C. A. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi. Faruk. Bahar 2003. T. 155-186.