T.C.

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2367 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1364

VIII-XIII.YÜZYILLAR TÜRK EDEBİYATI
Yazarlar Prof.Dr. Mehmet ÖLMEZ (Ünite 1) Prof.Dr. Adnan KARAİSMAİLOĞLU - Yrd.Doç.Dr. İsmet ŞANLI (Ünite 2) Prof.Dr. Zühal ÖLMEZ (Ünite 3) Prof.Dr. Kemal YAVUZ - Prof.Dr. Adnan KARAİSMAİLOĞLU (Ünite 4) Prof.Dr. Kemal YAVUZ (Ünite 5, 7) Prof.Dr. Aysu ATA (Ünite 6)

Editörler Prof.Dr. Kemal YAVUZ Yrd.Doç.Dr. İsmet ŞANLI

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ

Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz. Copyright © 2011 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör Prof.Dr. Levend Kılıç Genel Koordinatör Yardımcısı Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Öğretim Tasarımcısı Doç.Dr. Cemil Ulukan Grafik Tasarım Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız Öğr.Gör. Nilgün Salur Ölçme Değerlendirme Sorumlusu Öğr.Gör. Atilla Tekin Kitap Koordinasyon Birimi Yrd.Doç.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi VIII-XIII. Yüzyıllar Türk Edebiyatı ISBN 978-975-06-1041-7

1. Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 17.100 adet basılmıştır. ESKİŞEHİR, Eylül 2011

İçindekiler

iii

İçindekiler
Önsöz .................................................................................................................... vi

VIII-IX. Yüzyıllar Türk Edebiyatı: Göktürk ve Uygur Dönemi Türk Edebiyatı ...............................................................................
GİRİŞ: GÖKTÜRKLERİN KISA TARİHİ ............................................................... TÜRK EDEBİYATININ EN ESKİ ÖRNEKLERİ ..................................................... GÖKTÜRK DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI .............................................................. Kül Tigin Yazıtı (684-731) .......................................................................................... Bilge Kağan Yazıtı (683-734)...................................................................................... Tunyukuk (Tonyukuk) Yazıtı ..................................................................................... Yenisey Yazıtlarından Birinci Altın Köl Yazıtı ......................................................... Eski Türk Yazıtlarının Edebî Değeri ......................................................................... Orhon Yazıtları Üzerine Yapılan Yayınlar ................................................................ UYGUR DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI ................................................................... Uygurların Kısa Tarihi ................................................................................................ ESKİ UYGUR EDEBİYATI ........................................................................................ BUDİST UYGUR EDEBİYATI .................................................................................. Anlatılar, Masallar ...................................................................................................... Sūtralar.......................................................................................................................... Abhidharma Metinleri................................................................................................. Vinayalar ...................................................................................................................... Tövbe Metinleri ............................................................................................................ Büyü Metinleri ............................................................................................................ MANİHEİST UYGUR EDEBİYATI ......................................................................... HRİSTİYAN UYGURLARA AİT METİNLER ...................................................... DİNDIŞI UYGUR EDEBİYATI ................................................................................. Irk Bitig ......................................................................................................................... ESKİ UYGUR ŞİİRİ .................................................................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım .................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ........................................................................................... Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar............................................................

2
3 4 5 5 7 7 8 10 13 14 14 14 14 14 16 18 18 18 19 19 22 23 24 25 29 30 31 31 33

1. ÜNİTE

Arap ve Fars Edebiyatları .............................................................. 34
GİRİŞ: ARAPLARIN KISA TARİHİ ....................................................................... ARAP EDEBİYATI ..................................................................................................... Cahiliye Dönemi ........................................................................................................ İslamî Dönem .............................................................................................................. Emevîler Dönemi ....................................................................................................... Abbâsî ve Endülüs Emevîleri Dönemi ..................................................................... Çöküş Dönemi ............................................................................................................ Yeni Arap Edebiyatı (Modern Dönem) ................................................................... ARAP EDEBİYATINDA NAZIM ŞEKİLLERİ VE NESİR .................................... Nazım Şekilleri ........................................................................................................... Nesir Türleri ve Nesir Türü Eser Yazılan Alanlar ................................................... İRAN’IN KISA TARİHİ ............................................................................................ 35 36 36 37 37 38 39 39 39 39 40 43

2. ÜNİTE

....................................................... Genceli Nizâmî ............................................................ Karışık Dilli Eserler ........ Anadolu’da Yazılan İlk Farsça Eserler ................................................. Kutadgu Bilig’in Edebî Değeri ve İçeriği ............................................................ Firdevsî ... Sa’dî-i Şirazî ......... Câmî’nin Eserleri ................................. Ferîdüddîn-i Attâr ........ ÜNİTE XII-XIII.......................................................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı .............................................................................................................................................................................................................................................................................. Hece Ölçüsüyle Yazılmış Manzumeler .................................................... 60 GİRİŞ: KARAHANLI DEVLETİ’NİN KISA TARİHİ .................................................. Anadolu Selçukluları Döneminde Genel Edebî Durumu ...................................... Hâfız-ı Şirazî ....................................... Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar ......... Câmî (Molla Câmî) ............................................................................................. Atebetü’l-Hakâyık’ın Edebî Değeri ve İçeriği ............................................................ TÜRK EDEBİYATINDA ETKİSİ OLAN FARS ŞAİR VE YAZARLARI ............................................ Edib Ahmed Yüknekî ve Eseri Atebetü’l-Hakâyık ................. YÜZYILLARDA ANADOLU’DA GELİŞEN EDEBİYAT ............................................................ Aruz Ölçüsüyle Yazılmış Manzumeler ............................................... Anadolu’da Yazılan İlk Türkçe Eserler ........................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ................................................................... Kaşgarlı Mahmud ve Eseri Divanü Lugati’t-Türk ................................................................................................................................................... 84 GİRİŞ: TÜRKLERİN ANADOLU’YA GELİŞİ ......................................... Karahanlı Türkçesi (XI-XIII......................................... 4......................................................................................................................................................... Yusuf Has Hacib ve Eseri Kutadgu Bilig ................................... ............................................................................. Özet ....................... Kendimizi Sınayalım ........................................................................................................ Kendimizi Sınayalım ...................................... Anadolu’da Türkçeye Yaklaşım ve İlk Türkçe Eserlerin Yazılma Süreci ................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ............................. Türk Edebiyatı’nın Anadolu’dan Önceki Genel Durumu ......................... Özet .................... 44 44 46 46 47 48 50 51 52 52 55 57 58 58 59 61 62 62 62 62 65 70 71 72 73 76 76 78 79 81 82 82 83 3................................................................................................... Anadolu Selçukluları .................................................................................................................................... Divanü Lugati’t-Türk’ün Edebî Değeri ve İçeriği ............................................... KARAHANLI DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI ...................................................................................................... yüzyıllar) ................................................................................................................................................................................................................................................... Fars Edebiyatında Görülen Üsluplar . ANADOLU’DA TÜRKÇEYE YÖNELİŞ VE TÜRK EDEBİYATININ ÖNCÜLERİ .................................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ........................................................................................................................................................................................................................................................ KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER ............................ XII-XIII..................... ÜNİTE Karahanlı Dönemi Türk Edebiyatı........... Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Kur’an Tercümeleri ........................................................................................................................................ Anadolu’da Türkçenin Önderleri .... Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar ..... 85 85 87 87 89 89 90 91 92 95 96 ......................................................... Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı I: Anadolu’da Gelişen Türk Edebiyatı......................................................................................................................................iv İçindekiler FARS (İRAN) EDEBİYATI ......

İçindekiler

v

Özet ................................................................................................................................ 98 Kendimizi Sınayalım .................................................................................................... 99 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ......................................................................... 100 Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................. 100 Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar............................................................. 101

XII-XIII. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı II: XII-XIII. Yüzyıllarda Anadolu’da Gelişen Tasavvufî Türk Edebiyatı ............................ 104
GİRİŞ ............................................................................................................................ MEVLÂNÂ CELÂLEDDÎN-İ RÛMÎ ....................................................................... Mevlânâ’nın Edebî Kişiliği ve Eserleri ...................................................................... Mevlânâ’nın ve Mesnevî’sinin Türk Edebiyatındaki Yeri ...................................... SULTAN VELED ......................................................................................................... AHMED FAKÎH .......................................................................................................... DİNDIŞI (LÂ-DİNÎ) KLÂSİK TÜRK ŞİİRİNİN İLK ÖRNEKLERİ .................... HOCA DEHHÂNÎ ...................................................................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar ............................................................

5. ÜNİTE

105 105 108 113 115 118 120 120 123 125 126 126 127 131 133 136 136 137 139 141 143 143 145 146 147 148 150 151 152 153 157 157 158 162 167 173 174 175 175

Harezm-Altın Ordu Türkçesi ve Edebiyatı......................................130
GİRİŞ: HAREZM VE TARİHİ ................................................................................. HAREZM TÜRKÇESİ ................................................................................................ HAREZM TÜRKÇESİ ESERLERİ ............................................................................ Zemahşerî ve Mukaddimetü’l-Edeb’i ....................................................................... Rabgûzî ve Kısasü’l-Enbiyâ’sı ..................................................................................... İslâm ve Mu‘înü’l-Mürîd’i .......................................................................................... Kerderli Mahmud b. Ali ve Nehcü’l-Ferâdîs’i ......................................................... HAREZM-ALTIN ORDU TÜRKÇESİ ESERLERİ ................................................ Kutb ve Hüsrev ü Şîrîn’i .............................................................................................. Harezmî ve Muhabbet-nâme’si .................................................................................. Hüsâm Kâtib ve Dâsitân-ı Cumcuma’sı .................................................................... Mi‘râc-nâme ................................................................................................................ Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan ve Başvrulabilecek Kaynaklar .............................................................. MEVLÂNÂ’NIN TÜRKÇE VE FARSÇA-TÜRKÇE BEYİTLERİ ......................... Mevlânâ’nın Türkçe Beyitlerinden Örnekler ........................................................... Mevlânâ’nın Farsça-Türkçe Mülemmâ Beyitlerinden Örnekler ........................... SULTAN VELED’İN TÜRKÇE MANZUMELERİ ................................................. HOCA DEHHÂNÎ’NİN ŞİİRLERİNDEN SEÇMELER ........................................ Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar ............................................................

6. ÜNİTE

XII-XIII. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı: Metinler.............................156

7. ÜNİTE

vi

Önsöz

Önsöz
Sevgili öğrenciler, Türk edebiyatı, Türk milletinin tarih sahnesine çıktığı topraklarda doğmuş ve bu milletin tarihte oynadığı rollere göre gelişerek devam etmiştir. Bu itibarla edebiyatımız ilk defa sözlü şekilde ortaya çıkmışsa da tarihte rastladığımız yazılı metinler sekizinci yüzyılda, bugün Moğolistan sınırları içinde bulunan Orhun nehri boyunda ve çevresinde dikilmiş olan Orhun Abideleri’dir. Bu yazılardaki Türkçenin edebî bir dil olması, dilimizle ilgili belgelerin daha öncelere götürülebileceği fikrini de beraberinde getirmiştir. Göktürk Abideleri ile başlayan Türk dili, Türklerin batıya çekilişlerinde yeni yeni kültür merkezleri kurmaları ile, çeşitli edebî verimlerin ortaya çıkmasına da zemin hazırlamıştır. Bu coğrafî farklılaşmalar, dinî ve kültürel arayışlar zamanla Türk edebiyatında da bir çeşitlilik ve zenginlik ortaya çıkarmıştır. Orhun bölgesinin bilinen ilk kültür merkezi oluşu, daha sonra Uygur Türklerinin ortaya koyduğu edebî verimler, Türklerin İslam dinini kabul etmeleri ile Karahanlı devletindeki edebî faaliyetler, coğrafî saha itibariyle, hep doğuda gerçekleşmiştir. İslamî devre girerken doğuda Karahanlı ve Gazne devletleri, hemen arkasından tarih sahnesine çıkan Büyük Selçuklu Devleti ile Türk coğrafyası da batıya doğru bir genişleme göstermiştir. Doğuda Çin, batıda Bizans sınırlarına dayanan bu coğrafyada Türk dili de kendine göre bir gelişmenin içinde olmuştur. Büyük dil bilgini Kaşgarlı Mahmud yazdığı Divanü Lugati’t-Türk adlı eserinde Türkçenin bu durumuna yer vermiş, özellikle iki edebî şivenin varlığına işaret etmiş ve bunları doğuda Karahanlı, batıda Oğuz Türkçesi olarak göstermiştir. Karahanlı Türkçesindeki edebî faaliyetler Göktürk Türkçesinin bir devamı olarak ve ilk İslamî eserleri de içine alarak varlığını sürdürmüştür. Bu edebî faaliyet, devletin 1210 yıllarında çöküşüne kadar sürmüştür. Ancak bundan sonra Kuzey-Doğu Türkçesi şeklinde devam ederek yeni kültür merkezlerinde yeni edebî verimleri de beraberinde getirmiştir. Harezm-Altınordu bölgesi, bu kültür merkezlerinin başında geldiği gibi, Oğuz ve Doğu Türkçelerinin birlikte yaşadığı bir yer olmuştur. Kuzey Türkçesi, Kıpçak Türkçesi olarak devam ederken Doğu Türkçesi de Çağatay Türkçesi adı ile kendini göstermiştir. Çağatay Türkçesi ile Semerkand, Buhara, Herat gibi kültür ve hükümet merkezlerinde yeni edebî eserler yazılmıştır. Bu şive daha ziyade Orhun, Uygur ve Karahanlı devrini içine alan Eski Türkçenin devamı ve daha gelişmiş şekli durumundadır. XV. yüzyılın büyük şairi Ali Şir Nevâî ile en parlak devrini yaşayan Çağatay Türkçesi, XVI. yüzyıla bu şekilde girmiştir. İşte doğuda yer alması sebebi ile Doğu Türk Edebiyatı diye adlandırdığımız edebiyat budur. XIII. yüzyılda eserlerini vermeye başlayan Oğuz Türkçesi de Azerbaycan ve Osmanlı coğrafyasının dili durumundadır. Türkçenin bu kolu Türklüğün XXI. yüzyıla kadar kesintisiz devam eden en büyük edebî dilidir. Bu dille gelişen edebiyat, batıda yer alması sebebi ile kitabımızda Batı Türk Edebiyatı şeklinde belirtilmiştir. Bütün bunların yanında Türklerin komşu olup temasta bulundukları, gitgide iç içe yaşadıkları Müslüman milletler de bulunmaktadır. Türkler İslam dinini kabul ettiklerinde, dillerini ve edebiyatlarını da birlikte getirmişler, bu dinin değerlerini benimsemişler ve inançları doğrultusunda yeni edebî verimler ortaya koymuşlardır. Bu edebî verimlerde Arap ve Fars edebiyatı ile karşılıklı ilişkiler oluşmuş ve bu milletlerin edebiyatlarından etkilenmişlerdir. İşte elinizdeki eser, bu bilgiler doğrultusunda, Anadolu Üniversitesi Açık Öğretim Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Programı ikinci sınıfları için VIII-XIII. Yüzyıllar Türk Edebi-

Önsöz

vii

yatı Ders Kitabı olarak hazırlanmıştır. Yedi üniteden meydana gelen bu kitapta her ünitenin kim veya kimler tarafından yazıldığı ayrı ayrı belirtilmiştir. Kitabın 1. ünitesinde “VIII-IX. Yüzyıllar Türk Edebiyatı” olarak Göktürk ve Uygur dönemi anlatılmıştır. 2. ünitede “Arap ve Fars Edebiyatları” verilmiş; 3. ünitede “Karahanlı Dönemi Türk Edebiyatı” ortaya konmuştur. 4. ve 5. ünitede “XII-XIII. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı” yani Anadolu’da ortaya çıkan edebiyat üzerinde durulmuştur. 6. ünitede “Harezm-Altınordu Türkçesi ve Edebiyatı” verilmiş; “XII-XIII. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı: Metinler” başlığını taşıyan 7. ünitede ise, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Sultan Veled ve Hoca Dehhânî’nin şiirlerinden seçilen örneklere yer verilerek gerekli görülen kısımlarda açıklamalar yapılmıştır. Ünitelerde, önce ele alınan dönemle ilgili tarihî bilgiler verilmiş, sonra da edebiyat tarihimizin önde gelen şahsiyetleri ve eserleri işlenmiştir. Ancak konunun geniş olması, her şair üzerinde ayrı ayrı durulmasını zorlaştırdığından anlatılan şahsiyetler dışındakiler ele alınan ünitede, özet halinde ortaya konmuştur. Türk tarihinin XV. yüzyıla kadar gelen zamanında bir dağınıklık olması sebebi ile, bu anlatımlarda yüzyıllar göz önünde tutulmuştur.

Editörler Prof.Dr. Kemal YAVUZ Yrd.Doç.Dr. İsmet ŞANLI

Yüzyıllar Türk Edebiyatı: Edebiyatı . Göktürkler dönemine ait en önemli yazıtları tanıyabilecek. Uygurları tanıyacak ve Budist Uygur edebiyatını ana başlıklarıyla özetleyebileceksiniz. Anahtar Kavramlar • • • • • • • • • • • • • Göktürk edebiyatı Orhon Yazıtları Tunyukuk Yazıtı Kül Tigin Yazıtı Bilge Kağan Yazıtı Uygur edebiyatı Eski Uygur edebiyatı Tripitaka Abhidharmakośabhāṣyatīkā Tattvārtha Vyākaraṇa İtivṛttakalar Budist Uygur edebiyatı Kalyāṇaṃkara ve Pāpaṃkara • • • • • • • • • • • • • • Sûtralar Saddharmapuṇḍarīka-sūtra Avataṃsakasūtra Abhidharma Metinleri Vinayalar Tövbe Metinleri Büyü Metinleri Maniheist Uygur Edebiyatı Huastuanift Hristiyan Uygurlara Ait Metinler Dindışı Uygur Edebiyatı Irk Bitig Eski Uygur Şiiri Turfan Türküleri İçindekiler • GİRİŞ: GÖKTÜRKLERİN KISA TARİHİ • TÜRK EDEBİYATININ EN ESKİ ÖRNEKLERİ • GÖKTÜRK DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI • UYGUR DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI • ESKİ UYGUR EDEBİYATI • BUDİST UYGUR EDEBİYATI • MANİHEİST UYGUR EDEBİYATI • HRİSTİYAN UYGURLARA AİT METİNLER • DİNDIŞI UYGUR EDEBİYATI • ESKİ UYGUR ŞİİRİ VIII-XIII. YÜZYILLAR TÜRK EDEBİYATI    Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Göktürk ve Uygur Dönemi Türk VIII-IX.1 Amaçlarımız VIII-XIII. Eski Türk Yazıtlarının edebî değerini açıklayabilecek.

Toplanıp yetmiş savaşçı olmuşlar” (Kül Tigin Yazıtı. millet olsun diye babam Ėltėriş Kağanı. bu sözümü iyice işitin. Babam hakan on yedi savaşçıyla ortaya atılmış. bodun bolçun tėyin. güneyde Çin’in iç kesimlerine ve Tibet’e kadar. kaŋım ėltėriş kaganıg ögüm ėlbilge katunug teŋri töpösinte tutup yügerü kötürmiş erinç. güneyde aydınlığın ortasına. Taşra yorıyur tėyin kü ėşidip balıkdakı taşıkmış. kuzeyde Altay. Bugün Göktürk Anıtları adıyla bilinen en eski Türk yazıtlarında da anlatıldığı gibi.VIII-IX. . Sonuçta da Türklerin yok olmayıp bir kavim olmalarını isteyen Göğün/ Tanrı’nın yardımıyla isyan başarıya ulaşmıştır: Türk bodun yok bolmazun tėyin. Batı kağanlığı ise İpek Yolu’nu. halk” ve tėriş “derme. isyanı duyan çevredekilerin de bunlara katılmalarıyla sayıları 70 kişiyi bulmuştur. annem Ėlbilge sultanı göğün tepesinden çekip yükseltmişler. Bağımsızlığını kazanan Türkler 682’den 744’e kadar geçen sürede Moğolistan’ın doğusundan Kore’ye kadar. Uygur bölgesini kendisine merkez edinmiştir. “Tokuz Oğuz Beyleri ve ulusu. dikkatle dinleyin! Doğuda güneşin doğduğu yere. bugünkü Çin’in batısını. Dağdakiler de aşağı inmişler. batıda Semerkant’ı geçip Afganistan’a kadar. batıdaki kağanlıksa 659’da Çin eğemenliğine girmiştir. “Belli ki Türk ulusu yok olmasın diye. Satırlar) Çin’e karşı başlatılan isyanı başarıya ulaştıran Kutluğ. Türkler 17 kişiyle başkaldırmışlar. halkı derleyen” diye çevirebileceğimiz Ėltėriş (ėl “ülke. Doğu kağanlığı bugünkü Moğolistan’da. Kaŋım kagan yėti yėgirmi erin taşıkmış. Doğudaki kağanlık 630’da. derlemesi dolayısıyla “ülkeyi. Tagdakı ėnmiş. toplama”) unvanını almıştır. kuzeyde karanlığın ortasına kadar. ‘İsyan başlıyor’ diye haber gelince şehirdekiler (de) ileri atılmışlar. tėrilip yetmiş er bolmış. halkı bir araya toplaması. Tuva bölgelerine kadar geniş bir bölgeye seferler düzenleyerek bu bölgeleri eğemenlikleri altına almışlardır: tokuz oguz begleri bodunı bo sabımın edgüti ėşid katıgdı tıŋla ilgerü kün tugsıkúa bėrgerü kün ortosıŋaru kurıgaru kün batsıkıŋa yırıgaru tün ortosıŋaru anta içreki bodun kop maŋa körür ança bodun kop ėtdim ol. bu tarihten sonra 682’ye kadar çeşitli ayaklanma girişimlerinde bulunmuşlarsa da hiç birisi tam olarak başarılı olmamıştır. Yüzyıllar Türk Edebiyatı: Göktürk ve Uygur Dönemi Türk Edebiyatı GİRİŞ: GÖKTÜRKLERİN KISA TARİHİ Tarihte “Türk” adıyla kurulan ilk Türk devleti olan Göktürk Kağanlığı (yaygın bilinen adıyla Göktürkler ~ Köktürkler) kuruluşlarını (552) takiben kısa bir süre sonra Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılmışlardır. doğu yüzü. 630’da Çin eğemenliğine giren Türkler. Bu kadar halkın tamamını düzene soktum” (KT G 2-3). 11-12. bu (sınırların) içerisindeki halkın tamamı bana bağlıdır. batıda güneşin battığı yere.

Çin kaynaklarında yer alan aşağıdaki beyittir: Bugünkü Türkçeye “Sü’yü çıkartın. Tibet’e bir kez bile varmadım. Kuzeyde Yer Bayırkuların topraklarına kadar sefer ettim. Kutlug Kağanın iki oğlundan biri. bilen bilincim bilmez gibi oldu. Annem sultan ve analarım. Bu zamansız ölüme çok üzülen ağabeyi Bilge Kağan da onun hayatını ölümsüzleştirmek amacıyla bu yazıtları hazırlatır ve diktirir.” (KT G 3-4) Kül Tigin gerçekte bu anıtların dikilmesine vesile olan. Gözümden yaş geldiğinde (gözyaşımı) durdurdum. Küçük kardeşim Kül Tigin vefat etti. insanoğlu hep ölümlü yaratılmış”. Bilge Kağan’ın küçük kardeşidir. fazla dövünmenin görevlerinin önüne geçeceğini düşünür ve deyim yerindeyse kalbine taş basarak gerçek hayata döner: inim kül tigin kergek boltı özüm sakıntım körür közüm körmez teg bilir biligim bilmez teg boltı özüm sakıntım öd teŋri aysar kişi oglı kop ölgeli törimiş ança sakıntım közde yaş kelser tida köŋülte sıgıt kelser yanturu sakıntım katıgdi sakıntım ėki şad ulayu iniygünüm oglanım beglerim bodunum közi kaşı yavlak boltaçı tėp sakıntım. Kendi kendime düşündüm: “Zamanın sahibi emrettiğinde (herkes ölecek). bunların dirisi cariye olacak. Denize bir kez bile varmadım. halkım (hepsinin) gözü kaşı (matem tutmaktan) hebâ olacak” diye düşündüm. “Doğuda Şantung ovasına kadar sefer ettim. Gören gözlerim görmez. Çin yazısıyla yazılmış olan ve Çin kaynaklarına “Jie” diline.” (KT K 10-11) TÜRK EDEBİYATININ EN ESKİ ÖRNEKLERİ süke talıkaŋ bokukgı tutaŋ Türklere ait bilinen en eski edebî verim. Yüzyıllar Türk Edebiyatı ilgerü şantuŋ yazıka tegi süledim taloyka kiçig tegmedim bėrgerü tokuz ersinke tegi süledim töpötke kiçig tegmedim kurıgaru yėnçü ügüz keçe temir kapıgka tegi süledim yırıgaru yir bayırku yėriŋe tegi süledim bonça yėrke tegi yorıtdım. Moğolistan’daki Eski Türk Yazıtları’ndan bir kaç yüzyıl geriye. “Küçük kardeşim Kül Tigin vefat etti. bu üzüntüsünü oldukça edebî ve hüzünlü bir şekilde anlatır.4 VIII-XIII. Bir çok savaşa katıldıktan. Daha sonra da çevresinde düzenlemeler yaptırarak bir tür anıt kabir haline getirir. Güneye doğru Tokuz Ersinlere kadar sefer ettim. kimi araştırmacıya göre Hunlara ait olan bu be- . “İki Şad ve küçük erkek kardeşlerim. çocuklarım. çünkü babası vefat ettiğinde daha yedi yaşındadır: kaŋım kagan uçdukda inim kül tigin yėti yaşda kaltı “Babam hakan vefat ettiğinde küçük erkek kardeşim Kül Tigin yedi yaşındaydı” (KT D 30) oguz yagı ordug basdı kül tigin ögsüz akın binip tokuz eren sançdı ordug bėrmedi ögüm katun ulayu öglerim ekelerim kunçuylarım bonça yeme tirigi küŋ boltaçı erti ölügi yurtda yolta yatu kaltaçı ertiŋiz kül tigin yok erser kop ölteçi ertiŋiz inim kül tigin kergek boltı. Bokuk’u yakalat!” şeklinde çevirebileceğimiz bu beyit. Kül Tigin öksüz boz ata binip dokuz askeri mızrakladı. en eski Türkçe metinlerden. Bilge Kağan. ölüsü de sağda-solda ortalıkta dökülüp kalacaktı. “Düşman Oğuzlar ordugahı bastılar. Kül Tigin olmasaydı hepiniz ölecektiniz. 4. Kül Tigin için baba gibidir. İyice düşündüm. prenseslerim. içimden haykırmak geçtiğinde (ağıtımı) bastırdım. ordugahı teslim etmedi. Düşündüm. Bu kadar yere sefer ettirdim. ablalarım. Batıda Sır Derya’yı geçip Temir Kapıg’a kadar sefer ettim. beylerim. diye düşündüm. kahramanlıklar gösterdikten sonra Oğuzların bir baskınında karargahı yiğitçe savunur ve çarpışma esnasında 47 (?) yaşında iken ölür. Bokuk’u tutun!” veya “Orduyu gönder. yüzyıla kadar gider. Kendi kendime düşündüm. bir taraftan da yas tutmanın.” (KT K 8-10) Bilge Kağan.

Pratik amaçlı olarak coğrafya ve kültür olarak birbirinden iki farklı bölgede gelişen bu edebiyat Eski Türkçe veya İslamiyetten Önceki Türk Edebiyatı adı altında tek bir başlıkla ele alınmaktadır. S. GÖKTÜRK DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI Türklerde yazılı edebiyatın en eski belgeleri.1 Resim 1. İlk Türk Kağanlığına (552-630) ait olan bu anıtta dönemin kağanlarının adı (örneğin Bumın Kağan) çok net bir şekilde tespit edilmektedir. Bunlardan Kül Tigin yazıtı bir yüzü Çince.. çeviren: E. S. Türk Dilleri Araştırmaları 4: 109-143). 1991: 13. Moğolistan ve Sibirya’daki eski Türk harfli yazıtları birbirinden ayırt etmek mümkündür. diğer üç yüzü Türkçe olmak üzere 4 metreye yakın yüksekliği olan bir tür mermer taşa yazılmıştır. idi oksuz kök türk ėti ança olurur ermiş bilge kagan ermiş alp kagan ermiş buyrukı yeme bilge ermiş erinç alp ermiş erinç begleri yeme bodunı yeme tüz ermiş anı üçün ėlig ança tutmış erinç ėlig tutup törög ėtmiş özi ança D 4.. tört buluŋ kop yagı ermiş sü sülepen tört buluŋdakı bodunug kop almış kop baz kılmış başlıgıg yüküntürmiş tizligig sökürmiş ilgerü kadırkan yışka tegi kėrü temir kapıgka tegi konturmış ėkin ara D 3.. Livşiç.1. Bulunuş tarihi 50 yıldan geriye giden bu yazıt hakkında son yıllarda özellikle japon bilim adamları yeni değerlendirmelerde bulunmuşlardır (bkz. kergek bolmış yogçı sıgıtçı öŋre kün tugsıkda bökúüli çölḷüg el tavgaç tüpüt apar purum kırkız üç kurıkan otuz tatar kıtany tatavı bunça bodun kelipen sıgtamış yoglamış antag külüg kagan ermiş anta kėsre inisi kagan D Resim 1.1 Kül Tigin Yazıtının güney yüzünden bir ayrıntı (Alyılmaz 2005: 27) . “Bugut’taki Sogtça Kitabeye Yeni Bir Bakış”. A. bir kısmı Eski Hintçe. Türklerin İslamiyet öncesi hayatı. Türklerden kalma ikinci kayıt bugün Moğolistan’da koruma altına alınan ve “Bugut Yazıtı” adıyla bilinen. Anıtın geniş yüzünde (doğu) 40. Kül Tigin Yazıtı (684-731) Türklerden kalma bu en eski yazıtlar ilk başta Kül Tigin. G. Orhon Yazıtları ve başka adlarla anılan. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten 1987: 201-241. 1994). Bilge Kağan ve Tunyukuk adıyla anılan yazıtlardır. Ölmez. 1976).VIII-IX. Kül Tigin Yazıtı’ndan D 1. Çağatay. Genellikle Türkçe en eski şiirsel veri yukarıdaki beyit kabul görür. kalıcılığın simgesi olan büyük mermerden yapılmış kaplumbağa bir altlığa oturtulmuştur. Özel olarak Orhon Yazıtları Kül Tigin ve Bilge Kağan. Eski Türk Yazıtları. ve Tezcan. Klyaştornıy. tarihi. Bu altlık anıta yakın yerde bulunmuştur. V. genel olarak da Tunyukuk dahil olmak üzere eski Türk harfli Göktürk dönemine ait yazıtların hepsini içine alır. üze kök teŋri asra yagız yėr kılıntukda ėkin ara kişi oglı kılınmış kişi oglınta üze eçüm apam bumın kagan iştemi kagan olurmış olurupan türk bodunıŋ ėlin törösin tuta bėrmiş ėti bėrmiş D 2. Bu çerçevede önce Göktürk sonra da Uygur edebiyatı ele alınacaktır. 1992). Kırgızistan ve Moğolistan’da bulunan eski Türk harfli yazıtların tamamı genel olarak “Eski Türk Yazıtları” adıyla ifade edilir. Ünite . Türk Dili AraştırmalarıYıllığı-Belleten 1975-1976: 245-252). Anıt. Yüzyıllar Türk Edebiyatı: Göktürk ve Uygur Dönemi Türk Edebiyatı 5 yit bugün ancak Türkçe ile açıklanabilmektedir (Zieme. aslında Çin’deki benzer yazıtlar gibi uzun ömrün. “Uygurca Xuanzang-Biyografisindeki Çince Alıntılar”. Göktürkler döneminden kalan Orhon Yazıtları’dır. Gürsoy-Naskali. “Köktürk Tarihinin Çok Önemli Bir Belgesi: Sogutça Bugut Yazıtı”. eski bir dil) olan yazıttır. Yenisey. geri kalanı Soğdca (İranî. S. dar yüzlerinde (kuzey ve güney) 13’er satır yazı vardır. Göktürk Abideleri. edebî ürünleri söz konusu edildiğinde akla ilk gelen Göktürkler ve Uygurlardan günümüze ulaşan yazıtlar ve kağıda yazılı metinlerdir.

(D 2) (O zamanlar) dört taraf hep düşmanmış. Kök Türkler (bu) ikisinin arasındaki bölgede (D 3) dağınık halde öylecene yaşıyorlarmış. Orduyu gönderip dört taraftaki halkları hep ele geçirmiş. Bilge ve yiğit bir hakanmış. beyleri ve halkı birbirine karşı kışkırttığı için. Ülkeyi yönetip yasaları düzenlemiş. İnsan oğullarının da üzerine atam.” . Türk halkı ülke yaptığı toprakları elinden çıkarmış. Mağrurları (kendisine) baş eğdirmiş. Çindeki Türk beyleri Türklere özgü unvanları bırakıp Çinlilere özgü unvanları kullanarak Çin hakanına (D 8) bağlanmışlar. begleri bodunı tüzsüz üçün tavgaç bodun tevligin körlügin üçün armakçısin üçün inili eçili kikşürtükin üçün begli bodunlıg yoŋaşurtukin üçün türk bodun ėlledük ėlin ıçgınu ıdmış D 7. doğuda. (Çinliler Türklerin) bu kadar hizmet ettiğini. güneşin doğduğu yerlerde Bükli hakanına kadar sefer etmiş. yagı bolup ėtinü yaratunu umaduk yana içikmiş bunça işig küçüg bėrtükgerü sakınmatı türk bodun ölüreyin urugsıratayin tėr ermiş yokadu barır ermiş üze türk teŋrisi türk ıduk yėri: D 11. dolandırıcı olduğu için. Bizans. körmiş elig yıl işig küçüg bėrmiş ilgerü kün tugsıkda bökkúüli kaganka tegi süleyü bėrmiş kurıgaru temir kapıgka tegi süleyü bėrmiş tavgaç kaganka ėlin törösin alı bėrmiş türk kara kamag D 9. Ondan sonra tabiî küçük kardeşi. ülkem şimdi nerede! Kimin için ülkeler fethediyorum!” dermiş. Tatavı ülkelerinden bunca halk yasçı. kötü hakanlar yönetime geçtiği için. bilgisiz hakanlar tahta çıktığı için. (Cenazeye) Doğuda. Babam hakan on yedi savaşçıyla baş kaldırmış. bodun ança tėmiş ėllig bodun ertim ėlim amtı kanı kemke ėlig kazganur men tėr ermiş kaganlıg bodun ertim kaganım kanı ne kaganka işig küçüg bėrür men tėr ermiş ança tėp tavgaç kaganka yagı bolmış D 10. Avar. Doğuda Kadırkan dağlarına kadar. Çin. Üç Kurıkan. Kül Tigin Yazıtı’ndan Alınan Metnin Bugünkü Türkçeye Çevirisi “(D 1) Yukarıda mavi gök. komutanları da bilgisiz ve kötü oldukları için. Çin halkı sahtekar ve hilekar olduğu için. annem Ėlbilge sultanı göğün tepesinden çekip yükseltmişler. Türk halkı içerisindeki sıradan insanların (D 9) tamamı şöyle düşünürmüş: “Ülkesi olan bir ulus idim. (D 5) oğulları hakan olmuş. aşağıda kara toprak yaratıldığında ikisinin arasında (da) insan oğlu yaratılmış. İştemi Kağan tahta çıkmışlar. Kendisi böylelikle (D 4) vefat etmiş.6 VIII-XIII. ağıtçı olarak gelmiş. (D 7) hakan yaptığı hakanını kaybetmiş. O kadar ünlü bir hakanmış. kaganladuk kaganın yitürü ıdmış tavgaç bodunka beglik urı oglin kul boltı ėşilik kız oglin küŋ boltı türk begler türk ātin ıttı tavgaçgı begler tavgaç ātin tutupan tavgaç kaganka D 8. Türklerin kutsal yėr-su (ruhları) (D 11) şu şekilde düzenlemiş: Belli ki Türk ulusu yok olmasın diye. Kırgız. millet olsun diye babam Ėltėriş Kağanı. suvı ança etmiş türk bodun yok bolmazun tėyin bodun bolçun tėyin kaŋım ėltėriş kaganıg ögüm ėlbilge katunug teŋri töpösinte tutup yügerü kötürmiş erinç kaŋım kagan yėti yėgirmi erin taşıkmış. (D 10) Düşman olduktan sonra (kendisini) örgütleyemediğinden tekrar yine bağımlı olmuş. hepsini teba haline getirmiş. Ülkeyi şüphesiz bunun için böylece yönetmiş. Kıtany. (Türkler) yokolup gidiyorlarmış. bolmış erinç oglıtı kagan bolmış erinç anta kėsre inisi eçisin teg kılınmaduk üçün oglı kaŋin teg kılınmaduk üçün biligsiz kagan olurmış erinç yavlak kagan olurmış erinç buyrukı yeme biligsiz ermiş erinç yavlak ermiş erinç D 6. ağlayıp yas tutmuş. hanımefendiliğe yakışır kız evlatları cariye olmuş. güçlülere (önünde) diz çöktürmüş. Yüzyıllar Türk Edebiyatı 5. Daha sonra küçük kardeşler büyük erkek kardeşleri gibi yaratılmadığı için. “Hakanı olan bir millet idim. beyliğe yakışır erkek evlatları Çin halkına köle. doğuda Temir Kapıg’a kadar sefer etmiş. evlatlar babaları gibi yaratılmadığı için. Elli yıl hizmet edip çalışmış. soylarını kurutalım” derlermiş. Tibet. Beyleri ve halkı birlik içerisindeymiş. Böyle deyip Çin hakanına düşman olmuş. dedem Bumın Kağan. çalıştığını dikkate almaksızın “Türk halkını öldürelim. hakanım nerede! Kimin Hakanına hizmet edip çalışıyorum!” dermiş. Şüphesiz komutanları da bilge ve yiğitmiş. batıda Temir Kapıg (geçid)ine kadar yerleştirmiş. küçük ve büyük erkek kardeşleri birbirine düşürdüğü için. Tahta çıktıktan sonra Türk halkının ülkesini. (D 6) beyleri ile halkı arasında kargaşa olduğu için. Otuz Tatar. yasalarını ele alıp düzenlemişler. Yukarıda Türklerin yardımcısı Tanrı. Çin hakanı için ülkelerini alıp yasalarını düzenlemiş. güneşin doğduğu yerlerden Bükli bozkırı halkı.

Bu yazıtta da Çince yazılmış bir yüz varsa da çok harap durumdadır..” Tunyukuk (Tonyukuk) Yazıtı Tunyukuk yazıtı iki ayrı taştan oluşur.1. Toplamı 70 satırı aşan yazıt içerik olarak çoğunlukla Kül Tigin yazıtı ile örtüşür. Dikildiği tarih kesin belli değilse de Tunyukuk’un yaşadığı dönemde. sakınur men : kaŋım kagan B 7. . (Sonraları) dağda taşta kalanlar toplanıp yedi yüz kişi oldular. tagda : sıgun : etser ança B 6. Taş. Göktürk Devleti’nin kurucuları arasında yer alır. (B 5) dağlarda geyikler melediği vakit olduğu gibi. Tanrı şöyle demiş: “Han verdim. 8. I. bilge : kagan : uçdı B 3.. bilser semiz buka toruk buka tėyin bilmez ermiş tėyin ança sakıntım anta kėsre: teŋri bilig bėrtük üçün özüm ök kagan kışdım bilge tunyukuk buyla baga tarkan 7. Yazıtın Kül Tigin yazıtından sonra dikildiği tahmin edilmektedir. (Sonra da) hanını terkedip yine Çin hakimiyetine girdi. işte böyle (B 6) düşünürüm. Taş (Avyılmaz 2005: 192) “ (B 2) Bilge Kağan vefat etti. Batı Yüzü 1. (B 3) Hanını bırakıp hakimiyet altına girdin”. Kül Tigin yazıtından birkaç santim daha yüksektir. Bilge Kağan’ın ölümü yazıtın sonlarında yer alan hüzünlü ve edebî bir ifadeyle anlatılır. ikinci taş ise bir hayli yıpranmıştır. yüzyılın ilk çeyreğinde dikilmiş olması gerekir.. Tunyukuk. bilge tunyukuk ben özüm tavgaç ėliŋe kılıntım türk bodun tavgaçka körür erti 2. (Bir zamanlar) Türk halkı Çin’e bağlı idi. han sahibi oldu.. Türk halkı öldü. yay bolsar : üze : teŋri B 4. yok oldu.VIII-IX. (B 3) İlkbahar geldiğinde yukarıda gökyüzü (B 4) davullarının gümbürdemesi misali. birle ėltėriş kagan bolayın bėrye tavgaçıg öŋre kıtanyıg yırya oguzug üküş ök ölürti bilgesi çavışi ben ök ertim çugay kuzin kara kumug olurur ertimiz: kiyük yėyü tavışgan yėyü olurur ertimiz. Ünite . Türkler Çin’e bağımlı iken dünyaya gelmiş. Babam hakanın anıt (B 7) taşını ben kendim hakan . Tunyukuk Yazıtı’ndan Alınan Metnim Bugünkü Türkçeye Çevirisi “(B 1) Bilge Tunyukuk ben kendim Çin yönetimi sırasında doğdum. Yüzyıllar Türk Edebiyatı: Göktürk ve Uygur Dönemi Türk Edebiyatı 7 Bilge Kağan Yazıtı (683-734) Bilge Kağan yazıtı da içerik olarak Kül Tigin yazıtına benzer. taşin : özüm : kagan — Resim 1. İlk taş daha iyi korunmuş. bod kalmadı ıda taşda kalmişi kuvranıp yėti yüz boltı ėki ülügi atlıg erti bir ülügi yadag erti yėti yüz kişig: 5. tıpkı öyle. Ancak Kül Tigin yazıtına göre daha çok tahrip olmuş olup bazı yerleri okunamamaktadır. devletin kuruluşunda ve kağan seçiminde önemli rol almış. (B 2) Türk halkı hanını bulamadığı için Çin’den ayrıldı. Bu yazıt. yazıtın batı yüzünde yer alan ifade şöyledir: B 2.2 Tunyukuk Yazıtı. uduzugma ulugi şad erti aygıl tėdi ayıgmasi ben ertim bilge tunyukuk kagan mu kışayin tėdim sakıntım toruk bukalı semiz bukalı ırakda 6. Tunyukuk Yazıtı’ndan I. türk bodun kanin bulmayin tavgaçda adrıltı kanlantı kanin kodup tavgaçka yana içikdi teŋri ança tėmiş erinç kan bėrtim: 3. helak oldu. kağanlara danışmanlık etmiş bilge bir vezirdir. kanıŋin kodup içikdiŋ içikdük üçün teŋri öl tėmiş erinç türk bodun ölti alkıntı yok boltı türk sir bodun yėrinte 4. (Bun- . Hakimiyet altına girdiğin için belli ki Tanrı “öl!” demiş.2 Resim 1. Türk Sir halkının topraklarında (B 4) insan kalmadı. kövürgesi : eterçe ança B 5. Her iki taşın toplamı 62 satırdır.. Kendi ifadesinden hareket edilirse.

bars “kaplan”. 10. yabanî av hayvanları yiyerek. Kül Tigin kendisi otuz yedi yaşına gelmişti. Bedenimle altın tabuta girdim. Bunlardan birisi olan İkinci Altın Köl yazıtından bir bölüm aşağıda verilmiştir: II. ülkelerde Avrupaî takvimin yanı sıra geleneksel olarak kullanılan takvim sistemi 12 hayvanın adıyla anılan. Kuzeyde Oğuzları epeyi öldürdüler. erkek bir evlat olarak doğdum. lagzın “domuz”. Buyla Baga Tarkan (B 7) ve Ėltėriş Kağan bir araya gelip güneyde Çinlileri. (hangisi) semiz boğa. Erlik erdemi işte öyle bir şeymiş.” Orhon yazıtlarının Türk tarihi ve edebiyatı açısından önemi hakkında kısaca bilgi veriniz. “Zayıf bir boğayla semiz bir boğa uzakta (bir yerlerde) (B 6) kapışsalar. Taş türbe yapacak olan ustayı. Erdemli olsa da halk onu koruyamadı (?). bėçin “maymun”. 9. “Kül Tigin koyun yılının (27 Şubat 731) on yedisinde (sonsuzluğa) uçtu. (G 1) Geyik. ulu veya lu “ejderha” 6. tavışgan “tavşan”. Japonya. Bilge Tunyukuk. Altın Köl Yazıtından Bir Bölüm on ay ėltti : ögüm : oglan : tugdum : erin : ulgattım / ėlimde : tört : tegzindim : erdemim üçün : inençu : alp / erdemlig bolsar : bodun : ėsirkeyü ermedi erinçim : ikizim e (…)/ sekiz kırk : yaşıma / er erdem üçün töpüt kanka : yalavaç : bardım : kelmedim / er erdem bolsar : andag ermiş : sinimin : altun kapırçakka kirtim. ud “sığır”. süslemelerini. yılan “yılan”. “Hakan mı yapayım?” dedim. Üslup ve imla açısından Moğolistan’daki yazıtlardan farklılık gösteren bu yazıtlar çok kısadır. 4. Türbesini. “Akıl ver!” dedi. doğuda Kıtanyları. 12. koyn “koyun”. bir bölüğü (de) yaya idi. Çugay’ın kuzeyinde Kara Kum’da yaşıyorduk. ey ikizim! (…) Otuz sekiz yaşımda erlik erdemim için Tibet Hanına elçi olarak gittim. Sibirya’nın güney bölgesinde yer alan ve sayıları 200’e yaklaşan çeşitli yazıtlar da vardır. Dokuzuncu ayın yirmi yedisinde matemini tamamladık (1 Kasım 731).” Eski Türk Yazıtlarına Göre Türklerde Takvim Sistemi: Eski Türk yazıtlarında Kül Tigin ve Bilge Kağan’ın ölüm tarihlerinin verildiği takvim sistemi. bunca süsleme sanatçısını Tuygun Ėltever getirdi. Danışmanı bendim. Bu sisteme göre Kül Tigin’in ölüm tarihi şu şekildedir: kül tigin kony yılka yėti yėgirmike uçdı tokuzunç ay yėti otuzka yog ertürtümiz barkin bedizin bitig taşin bėçin yılka yėtinç ay yėti otuzka kop alkdımız kül tėgin özi kırk artukı yėti yaşıŋa boltı taş bark ėtgüçig bonça bedizçig tuygun ėltever kelürti. 2. 1 Yenisey Yazıtlarından Birinci Altın Köl Yazıtı Moğolistan dışında. Vietnam. ıt “köpek. Çin vb. II. hem günümüzde kullandığımız sistemden hem de Avrupa ve Ortadoğu’da kullanılan takvim sistemlerinden farklıdır.8 VIII-XIII. Yazık. (hangisi) zayıf boğadır bilmek mümkün değilmiş” diye. sıçgan veya küskü “sıçan”. 11. 8. Bugün yaygın olarak Çin kültür çevresinde görülen ve hâlâ Kore. takıgu “tavuk”.” (Kül Tigin Kuzey-Doğu Yüzü) . Yüzyıllar Türk Edebiyatı ların) iki bölüğü atlı. Yazıtlarda da kullanıldığı anlaşılan bu takvime göre her yıl bir hayvanın adıyla anılır: 1. Düşündüm. yazıt taşını maymun yılının yedinci ayının on yedisinde tamamen bitirdik (21 Ağustos 732). Yedi yüz kişiye (B 5) kumanda edenlerin başı Şad unvanını taşıyordu. 5. büyüdüm. 3. 7. Bilge Tunyukuk. tavşan yiyerek yaşayıp gidiyorduk. yunt “at”. geri dönmedim. Altın Köl yazıtından alınan bölümün bugünkü Türkçeye çevirisi “On ay taşıdı (beni) annem. it”. Daha sonra Tanrı (bana) bilinç/bilgi verdiği için (onu) ben kendim hakan yaptım. bu şekilde düşündüm. (Bu sırada) bilgeleri ve Çavış’ı bendim. 60 yıllık dilimlere dağılmış bir sistemdir. Erdemimi ortaya koymak için ülkemde dört bir tarafı dolaştı.

tu ve kyu şeklinde yazmaktaydı. süslenmesi ve son olarak metinlerin kazılması. III. Bölümden) Bilge Kağan’ın oğlu Tengri Kağanca babasının ölüm tarihi şöyle kaydedilir: bonça kazganıp kaŋım kagan ıt yıl onunç ay altı otuzka uça bardı lagzin yıl bėşinç ay yėti otuzka yog ertürtüm. Sonbaharda veya kışın ölürse. Gömme törenini (Türkçe yog) yapmak için aynı yılın 9. Yüzyıllar Türk Edebiyatı: Göktürk ve Uygur Dönemi Türk Edebiyatı 9 Thomsen’e göre Tukyu’larda “Bir adam ilkbaharda veya yazın ölürse. (Bazin III. cenaze töreni ise ‘Domuz yılının beşinci ayının yirmi yedisinde’. bir sonraki yılın (732) 7.1. onuncu ay.gelince. Eski Türk Yazıtlarına Göre Türklerde Sayı siste­ mi: Eski Türk takvimi gibi sayı sistemi de bugünden bir ölçüde farklıdır.3 takviminde kasım başları). bunlar zorunlu olarak uzunca bir zaman almıştır. yani bizim ağustos ayımızın ikinci yarısında bitirilmiş olmalıdır. “Bu kadar şeyi temin edip babam hakan köpek yılında. Domuz yılının beşinci ayının yirmi yedisinde cenaze törenini yaptırdım (22 Haziran 735). Bu takvim sistemi Anadolu’ya kadar ulaşmışsa da bugün tamamen unutulmuştur. ayının 27’sinde. Ünite . O zaman bir çukur kazılıp adam gömülür. Her şey Tukyu geleneğine Radloff ’un ilk yayınından bir sayfa tamamen uygundur. Bölümden) 557-581 yıllarını kapsayan bir Çin kaynağında Türkler için “Yılların biribirini izleyişini bilmezler ve onları ancak yeşeren otlara göre sayarlar. Ancak en azından yıl adları Türkmenistan’dan Tuva’ya kadar Orta Asya ve Sibirya Türk halklarınca hala bilinmekte ve kullanılmaktadır. yani 22 Haziran 735 tarihinde yapılmıştır. günü (Çin Resim 1. Türkler arasında Çin takvim sistemi “6. bu tarih Çin anlayışına göre ilkbaharın başına rastlar. yirmi altıncı gün vefat etti (25 Kasım 734).4 Yazıtların ilk grameri .” denir. k’ai-yuan yılının başlarında ölmüştü.” [Tukyu: Çin kaynakları Türk sözünü Çincenin verdiği imkanlar çerçevesinde. birinci ay. (Bazin. yani ‘yaprakların ağaçlardan düşmesi’ beklenmiştir. Ondalık sayılarda “10”un üzeri bir üst rakam ile ifade edilir: Resim 1.VIII-IX. kai-huang yılı.” (BK G 10) Buna göre Bilge Kağan 25 Kasım 734 gününde ölmüş. onu gömmek için yaprakların sararıp ağaçlardan düşmesi beklenir. yaprakların tekrar çıkması ve bitkilerin çiçeklenmesi beklenir.] Buna göre “Kül Tigin 11 şubat 731’de başlayan 19. keng-wu gününde (12 şubat 586)” dağılır. iki kelime ile. bugünkü modern imla ile tu-jue /tucüe/ eski Türkleri göstermektedir. Ancak gömme töreninden (yog) sonra başlayıp 10 ay sonra. ayı ve bu ayın da 27. Türkçe yazıtın kuzeydoğu yüzünde kronolojik sıraya göre zikredilen işlere -anıtın dikilmesi.

Türk devlet adamlarının millete hesap vermesi. İpek Yolu bölgesinde. “Türk adının. 1996). L. Türk edebiyatının ilk şaheseri. Bu yazıtlar kısaca “Yenisey Yazıtları” adıyla anılırlar. Moyun Çor (Şine Us) Yazıtı (759Yazıtların Türkiye’deki 760). Kırgızistan’da dil olarak Yenisey yazıtlarına benzeyen. yuvarlak. Bu yazıtlarda kullanılan dil ve üslup Kül Tigin. Otuz veya kırktan sonrası söz konusu olunca artukı “artığı. Eski Türk yazısı. Türk içtimaî hayatının ulvî tablosu. Kısaca Talas Yazıtları olarak anılan bu yazıtlar. yėti yėgirmi erin taşıkmış “17 kişiyle ayaklanmış”. hacmi geniş olan bu üç yazıt dışında hem Türk Kağanlığı (Göktürkler) hem de Uygur Kağanlığı döneminden kalan eski Türk yazısıyla yazılmış başka yazıtlar da vardır. yüksek Türk kültürünün büyük vesikası..5 (Terhin) Yazıtı (753). ilk toplu yayımı. Türk feragat ve faziletinin büyük örneği. milletle hesaplaşması. Türk töresinin.10 VIII-XIII.. otuz artukı bir yaşıma “31 yaşımda”. Yüzyıllar Türk Edebiyatı bėş otuz süledimiz üç yėgirmi süŋüşdümiz “25 defa sefer ettik. Bunların kimisi de taştan ziyade kayalara yazılmış. Bunlar Ongi Yazıtı (732?). otuz artukı üç yaşıma “33 yaşımda”. Küli Çor (İhe-Hüşötü) Yazıtı (722-723).. Edebî değeri yüksek. 3. atasözlerinden yararlanma. birinci cilt Üslup ve söz dağarcığı farklı olanlar ise. Türk nizamının. Irk Bitig’in yazısı eski Türk yazısı olsa da. Eski Türk Yazıtlarının Edebî Değeri Talat Tekin ve daha sonra Doğan Aksan’ın belirttiğine göre yazıtlarda kullanılan etkili anlatım ve deyişi sağlayan öğeler şöyle sıralanabilir: 1. 4. Türk gururunun ilâhî yüksekliği. Türk askerlik san’atının esasları. kimisi de çok kısadır (Suci yazıtı). Türk hitabet san’atının erişilmez şahese- ... her biri birer ikişer satırdan oluşan kısa cümleli bir kaç taşı geçmez. altı otuz “26”. Muharrem Ergin ise. büyük yumurta şeklinde. bugünkü Turfan havzasında ortaya çıkartılan kitaplarda da kullanılmıştır. İlk Türk tarihi. daha kısa nitelikteki yazıtlardır. çiziktirilmiştir (özellikle Dağlık Altay bölgesinde bulunanlar). fazlası” kullanılır: kırk artukı yėti yolı sülemiş “47 defa sefer etmiş”.. İkilemeler. Devlet ve milletin karşılıklı vazifeleri. Türk medeniyetinin. Bunun dışında. yalnızca yazıtlarda kullanılmamış. Bunlardan en hacimli ve bütünlüklü olanı “Fal Kitabı” diye çevirebileceğimiz Irk Bitig’dir. 2. deyimler. 1 metre uzunluğundaki taşlara yazılmış yazıtlar bulunmaktadır.. Türk askerî dehasının.. Bilge Kağan ve Tunyukuk yazıtlarında kullanılan dil ile hemen hemen aynıdır. Çoyr ve Tes yazıtlarıdır. Taryat Resim 1. Bu yazıtlar her iki kağanlığın yazıtlarından üslup olarak bir ölçüde ayrılır. yüzyıla kadar sürmüştür: uon orduga bir (= *on artukı bir) “on bir”. Bazin’in belirttiğine göre artukı ile kurulan sayı sisteminin kalıntıları Yakutlar arasında 19. Clark’a göre de bugün Çin’in Gansu eyaletine bağlu Sunen bölgesinde yaşayan Sarı Uygurlar arasında bu system hala canlılığını korumaktadır (Clark. 5. Suci Yazıtı (840?).. altı yėgirmi “16”. Taşlar üzerine yazılmış tarih.. 13 defa savaştık”. koşutluk. edebî sanatlar. Bunların kimisi uzun (Ongi yazıtı). bugün Tuva ve Hakasya’da bulunan. Kullanılan alfabede de kimi harf ayrılıkları yanında ilave harfler de söz konusudur. yine kısa yazıtlar. Türk milletinin isminin geçtiği ilk Türkçe metin.. bulunduğu bölge ve bağlı bulunduğu kültür itibariyle Uygur Edebiyatı içerisinde ele alınması daha uygundur.

Yüzyıllar Türk Edebiyatı: Göktürk ve Uygur Dönemi Türk Edebiyatı 11 ri. Türk ordusunun kuruluşunu en az 1250 sene öteye götüren vesika... Yazıtların en çok öne çıkan kullanım... V.. Ünite .. o dönem için bir şiirin gerektirdiği ölçüden yoksundurlar: bonça bitig bitigme (men) kül tėgin atısı yollug tėgin bitidim yėgirmi kün olurup bo taşka tamga kop yollug tėgin bitidim “Bunca yazıyı yazan (ben) Kül Tigin’in yeğeni Yolluğ Tigin yazdım yirmi gün oturup bu taşa bu duvara hep Yolluğ Tigin yazdım” Şu ifadeler de birbirine paralel. Zieme’nin de belirttiği gibi. Dünyanın bugün belki de en büyük meselesi olan Çin hakkında 1250 sene evvelki Türk ikazı. Türk milliyetçiliğinin temel kitabı. Türk yazı dilinin başlangıcını milâdın ilk asırlarına çıkartan delil.. kuzeyde ise karanlığın ortasına kadar başlıya (mağrura) baş eğdir dizliye (güçlüye) diz çöktür kızıl kanımı tüketip kara terimi akıtıp gören gözüm görmezcesine bilen aklım bilmezcesine İkilemeler: Orhon yazıtları dilinde (ve genellikle Eski Türkçede) anlatımı güçlü ve etkili kılan.. Türk yazı dilinin ilk.. İnsanlık âleminin sosyal muhteva bakımından en mânalı mezar taşları. alp kagan ermiş bilge ermiş erinç. Yalın ve keskin üslûbun şaşırtıcı numunesi.” şeklinde değerlendirmektedir. yazıtlar kimi aliterasyonlu. alp ermiş erinç ilgerü kün tugsıkḳa bėrgerü kün ortosıŋaru kurıgaru kün batsıkıŋa yırıgaru tün ortosıŋaru başlıgıg yüküntür tizligig sökür yukarıda mavi gök aşağıda yağız yer (yaratıldığında) akıllı hakanlar imiş cesur hakanlar imiş akıllı imişler şüphesiz cesur imişler şüphesiz doğuda güneşin doğduğu (yere). Korş.. Hükümdarâne eda ve ihtişamlı hitap tarzı. ifadeyi zenginleştiren unsur kelimelerdeki paralellik yani koşutluktur.VIII-IX.. yakın ya da karşıt anlamlı ikilemeler. Gerçekten Orhun Abideleri Türk tarihi. şiirsel ifadelerdir: körür közüm körmez teg bilir biligim bilmez teg . edebiyatı. onların sıkça kullanımı gelir.. üze kök teŋri asra yagız yer (kılıntukda) bilge kagan ermiş. Rus araştırmacı İ. kızıl kanım tüketi kara terim yügürti ...1. Türkçe bu en eski döneminde de ikilemeler bakımından gerçekten çok zengindir ve bunların çoğunda da ses tekrarı. Stebleva) yazıtların manzum olduğunu ileri sürmüştür. fakat harikulâde işlek örneği. Ye. kültürü. Asırlar içinden millî istikameti aydınlatan ışık. Türklüğün en büyük iftihar vesilesi olan eser. P. batıda güneşin battığı (yere). güneyde aydınlığın ortasına. uyaklı ifadeler taşısa da. Bu duruma bakarak kimi araştırmacılar (örneğin F. Ancak. Bir kavmi bir millet yapabilecek eser. güzelleştiren öğelerin başında eş.. Türk dilinin mübarek kaynağı. dili ve sosyal hayatı yönünden Türk edebiyatının en önemli vesikalarıdır.. yani alliteration vardır: ....

adrıl.“düzenlemek ve doyurmak”.“düzenlemek ve örgütlemek. (Bak. yagısı koy teg ermiş “(Tanrı güç verdiği için). İşte birkaç örnek: Toruk būkalı semiz būkalı ırakda bilser. kemiklerin dağ gibi yığıldı” . kul köle”. atı küsi yok bol. şaşırıp yanlış hareket etmek)”. semiz būka toruk buka tėyin bilmez ermiş “(İnsan) zayıf boğalarla semiz boğaları uzaktan bilmek zorunda kalsa (hangilerinin) semiz (hangilerinin) zayıf olduğunu bilmez imiş” (T I B 5-6). Örtçe kızıp kelti “(Düşman) ateş gibi kızıp (üzerimize) geldi”. 2003: Giriş) Deyimler: Orhon yazıtlarının dili deyimler açısından da çok zengindir. Edebî Sanatlar: Orhon yazıtlarında sık sık başvurulan söz sanatlarından birisi de benzetmelerdir: (Teŋri küç birtük üçün) kaŋım kagan süsi böri teg ermiş. yėr suv “yer ve su. tizligig sökür. Tekin. ülke.12 VIII-XIII. ėl törü “devlet ve töreler”. herkes bir araya gelmek). Yuyka erkli topulgalı uçuz ermiş. kendine çeki düzen vermek”. iş küç “iş güç”. tünli künli “geceli gündüzlü”. yavız yavlak “kötü ve berbat”.igid.tolgat.arıl. balıkdakı taşık-. ı taş “dağ bayır”.“ayağı burkulmak. ev bark “ev bark”. düşmanları da koyun gibi imiş”.“örgütlenmek. yok çıgay “yok yoksul”. babam hakanın askerleri kurt gibi. kız koduz “kız kadın”. Kanıŋ subça yügürti.“eza ve cefa etmek”. yinçge erklig üzgeli uçuz. eçü apa “ata ve dede. ecdad”. anayurt”. ėt. bitmek. süŋüküŋ tagça yatdı “Kanın su gibi aktı. kul köle olmak”.az.“tükenmek ve mahvolmak. İşte anlatımı zenginleştiren ve güzelleştiren bu deyimlerden bazıları: adak kamşat.“cariye ve köle olmak. küŋed. arkış tėrkiş “kervan kafile”. sendelemek (morali bozulmak. Yüzyıllar Türk Edebiyatı āçsık tosık “açlık ve tokluk”. alkın. ince olanı kırmak kolay. tagdakı in. küŋ kul “cariye ve köle.“bağımlı olmak ve baş eğmek”.“ayrılmak ve sapmak”.“başlıya (mağrura) baş eğdirmek. dizliye (güçlüye) diz çöktürmek”.kulad. ėtin. tevlig körlüg “hilekar ve sahtekar”.yükün. yufka kalın olursa (onu) delmek zor imiş. başlıgıg yüküntür-. ayağı dolaşmak. iç taş “iç dış”. Atasözleri: Yazıtlarda atasözleri üzerine kurulmuş cümleler de vardır. yuyka kalın bolsar topulgalı alp ermiş. agış barım “mal mülk”. ėt.yarat. yinçge yogun bolsar üzgülük alp ermiş “(Bir şey) yufka iken (onu) delmek kolay imiş.yaratun.“şehirdekiler dışarı (şehir dışına) çıkmak. sırtı çıplak). içre aşsız taşra tonsuz “içi aşsız. dağdakiler inmek” (Sağda solda kalanlar toplanmak. çeki düzen vermek”. tükenmek”. emget.“adı sanı yok olmak”. içik. ince yoğun olursa (onu) kırmak zor imiş” (TI G 6-7). dışı giysisiz” (karnı aç.

Fransa ve Türkiye’de 1950 sonrası daha da artı. Ankara. Konya. Ergin’e aittir: Orhun Abideleri.VIII-IX. Sırasıyla aşağıdaki yayınları sayabiliriz: Alyılmaz. (2007). Ülkemizde iki Orhon yazıtı ile Tunyukuk yazıtı üzerine en son bilimsel yayınları Talat Tekin yapmıştır: Orhon Yazıtları. Ergin. H. kağıda yazılı belgeler Türkiye’de ikinci kez bütünlüklü olarak H. İstanbul: A-Z Yapı. (2009). İstanbul 1936-1941. İlk grameri 1968’de yayımlandı: Talat Tekin. Almanya.6 13 Türk Kağanlığı dönemine ait harita (D. N. A. Thomsen iki Orhon yazıtı ile birlikte Tunyukuk yazıtının Danca tam çevirilerini yayımladı. Köktürk ve Ötüken Uygur Kağanlığı Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi. Cumhuriyet döneminde Arap harfleriyle. Çorum: KaraM. Orhon Yazıtları Üzerine Yapılan Yayınlar . Sinor’dan. A. (2008). İstanbul 1924). Aydın. Ankara 1994. O. İletişim Yayınlar) Eski Türk Yazıtları ilk olarak W. Çorum: KaraM. Döneme ilişkin tarih bilgileri ve coğrafyaya ilişkin resim albümü için de şu kitaplara bakılabilir: Somuncuoğlu.1. E. Mert. (1999-2004). İstanbul 1970. Taşağıl. Ankara: TTK. Indiana University Publications. Taşağıl. Yazıtlar üzerine olan çalışmalar eski SSCB. Taştaki Türkler. (1995). Gök-Türkler. Ünite . İkincisi ise 1995’te Talat Tekin’e aittir. I-IV. Türkiye’deki ilk popüler yapıt ise M. Radloff tarafından 1894’te Almanca çevirisiyle yayımlandı. (1970). Orhon yazıtları ve runik harfli öteki yazıtlar. Orhun Abideleri. Uralic and Altaic Series. Orhon yazıtları Türkiye’de ilk kez Thomsen’in yayını esas alınarak Necib Asım tarafından ele alındı. (2009). C. Volume 69. Simurg-Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 5. S. Şine Usu Yazıtı. Osmanlıca olarak yayımlandı (Orhun Abideleri. Orkun tarafından yayımlandı: Eski Türk Yazıtları. Yüzyıllar Türk Edebiyatı: Göktürk ve Uygur Dönemi Türk Edebiyatı Resim 1. Bunu Thomsen’in yayını izledi. M. Şirin. Tes Tariat Şine Us. A Grammar of Orkhon Turkic. Ankara: TTK. TDK Yayınları: 540. (Kök)türk Harfli Yazıtların İzinde. İstanbul. Bloomington 1968. Ankara 1988 ve Tunyukuk Yazıtı. (2007). Türkiye’den giden arkeolog ve dilcilerin Moğolistan’da çalışmaya başlamasıyla son 10 yılda kitap düzeyinde ülkemizdeki yayınların sayısı ve niteliği de artmıştır. Gök-Türkler II-III.

sanzang = Uyg. Hıristiyanlık. Tripiṭaka’nın içerisinden Uygurcaya çoğunlukla sūtralar çevrilmiştir. Turfan bölgelerine göç etmiş olan Uygurların. Eski Uygurcada Upadeśalara. bunlar. Avadānalar ve İtivṛttakalar ise Uygur edebiyatında birbirlerinden pek ayırt edilmez. yüzyılın başlarına değin bu bölgelerde ortaya koyduğu eserler. Denis Sinor Journal Asiatique’te yayımlanan bir makalesinde ilk önce Uygurlar ve Uygurca çalışmalarının tarihine değinmiştir. +da ~ +dın) ele alan D. s. V. 1995’te ise Yang Fuxue’nin çalışmaları izlemiştir. s. değişik kitapların -örneğin sūtraların. Abhidharmalardan ise sadece Vasubandhu’nun Abhidharmakośabhāṣyatīkā Tattvārtha’sına Sthrimati tarafından yazılan yorumun çevirisine ait iki kitap elimize geçmiştir. Uygurlardan Çin belgelerinde ve ilk Türk Kağanlığına ait yazıtlarda. 222). Maniheistlik ve Budizmle tanışan Uygurların çoğunluğu zamanla. Elverskog’un çalışmalarıdır. Bunu Scharlipp. Çeşitli anlatıların yer aldığı Jātakalar.. Anlatılar. Vinayalardan çevrilen eser olup olmadığı bugün bilinmemektedir. Budist ve Maniheist çeviri edebiyatı akla gelir. c) Tövbe duaları. Budist Uygurlar. 745 yılında Göktürkleri yıkarak devlet kurmuşlardır.. Denilebilir ki Budist Uygur edebiyatının esasını bu çeviri eserler oluşturmaktadır. Daha çok tek başlarına bir kitap değil de. Bu masallar belirli bir kalıp çerçevesinde ele alınmaktadır: Kalıp. Uygurlar döneminde geniş bir alanda yerleşik hayata geçilmiş. 762 yılında Çin imparatorluğunun başkentini ele geçirmişlerdir.içerisinde yer alırlar. Yüzyıllar Türk Edebiyatı UYGUR DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI Uygurların Kısa Tarihi Uygurlar. Budist edebiyata ait önemli eserleri kendi dillerine çevirmişlerdir. s. Bu üç kitap türü ise. çoğunlukla avdan ya da çatik adıyla anılırlar. d) Büyü metinleri ile e) Felsefî metinler olarak sıralanabilir (PhF II s. bir öğrencinin (titsi) ustasına (bahşı) soruları ve ustanın da öğrencisine bir öykü aracılığıyla verdiği cevaplar şeklinde kurulmuştur (PhTF II.m. Abhidharmalar ve Vinayalardır (bkz. a. kültür ve medeniyet oldukça gelişmiştir. anyıg ~ anıg. Kısaca runik harfli yazıtlarla kimi Uygur metinleri arasındaki farklılıkları (sub ~ suv. Tekin. Masallar . Ş. 36). Ölmez ve J. yüzyılın başlarından itibaren Yenisey bölgesinde büyük bir güç haline gelen Kırgızların zamanla Uygurlar üzerindeki baskıları artmış ve 840 yılında Uygur başkentini ele geçirip Uygur hakanını öldürmeleriyle Uygur Devleti yıkılmıştır. Masallar. samtso ~ üç erdini ~ üç agılık) adı verilen kitap külliyatından oluşmaktadır. Budist Uygur edebiyatı üzerine çalışmalar 1934 yıllarına değin gider. Budist edebiyat esas olarak Tripiṭaka “Üç sepet” (Çin.g. Budizmi daha önceden benimseyen Soğdların da etkisiyle Budist olmuştur. Bunun dışında bir kaç küçük Abhidharma vardır.14 VIII-XIII. Udānalara ve Vyākaraṇalara rastlanmaz. telif eserlerdir. Çoğunluğu ise Budist külliyata ait çeviri eserlerdir. 13. Çeşitli dinlerle. Tekin. Sinor daha sonra 50’nin üzerinde irili ufaklı Uygurca metin hakkında bilgi vermiştir. Eski Uygurcada avdan ya da çatik adıyla karşımıza çıkar. IX. b) Sūtralar. Bu eserler arasında çok az bir kısmı özgün. aynı bölgede yaşayan. TKA II. ESKİ UYGUR EDEBİYATI BUDİST UYGUR EDEBİYATI Anlatı ve masallar. Budist külliyatın. Göktürk Anıtlarında bahsedilse de Uygurca metinler denince akla 840’ta Moğolistan’dan Hoço. Kısa sürede büyük güç kazanan Uygurlar. Ş. Tarım. 36 ve ötesi). 225. Gabain’e göre Budist Uygur edebiyatı kısaca: a) Anlatılar. yukarıda değindiğimiz Sūtralar. A. Bu alandaki son yayınlar ise M.

ol kılıç köz-(15) -iŋe ört yalın teg közünüp (16) inçe sakınır . R. Ünite . Fransa’da ise. Orkun. hemen bütün organları. s. yėr yarılzun erti . öksüz kaldı. Sonra yakın vakitte doğmuş olan arslan eniği anasının göğsünü emmeye çalıştığı sırada yakın buzağısı da başını uzatıp arslanın göğsünü emmeye yeltendi.” Bu tür öyküler U III ve U IV’te de yer alır (PhTF II. göğsümü emip benim oğlum olsun. Onu görüp o dişi arslan hiddet ve öfkeyle gönlünden şöyle geçirerek: “Bu utanmaz hayvan benim göğsümü nasıl emer?” dedi. “Yiğit (bir) fil kadar güçlü olsa da. Güzel yüzü sararır. Bu nedenle bu zavallı canlı.1. 224). Buna çok yazık. Dili damağı kurur... Benim evladım nasıl … böylelikle hayvanlar aleminden gelmiş canlıların oğulları … öksüz kalmış bu zavallı canlı. Bu öykülerden ilki U II’de yayımlanmıştır (s. (17) yėrke kireyin erti . bütün etöz-(05)-intin ter akıp üner . Daha sonar aklı selimle düşünüp şöyle dedi: “Bunun anasını ben öldürdüm. bütün vücudundan ter boşanır. Hamilton çalışmıştır... mini anası ol tėp sakınur.. birisi alku keyiklerniŋ begi ulug küçlüg … bütdi.” Daha sonra o dişi arslan iki oğlunu beslemiş. Göğsünde yüreği çarpar. doğurdu. ötrü ol yagurukıya tugmış arslan enükkiyesi anasınıŋ emigin emgeli ugradı ol kotuz ingek buzagusı yme başın örü kötürüp arslan emigin emgeli katıglantı anı körüp ol tişi arslan bulganıp övkesi kelip köŋülinte inçe sakıntı bo utun tınlıg meniŋ emigimin neteg emer tep. tili tamgakı (12) kurıyur ..VIII-IX. Bu konuda Türkiye’de H. Tibetçede oldukça iyi bilinen “Bilge ve Aptal” masalının bir bölümü Uygurcada Kalyāṇaṃkara ve Pāpaṃkara adıyla bilinmektedir. anta ok buzagulaçı kotuz ingekig tirig tutup için içegüsin teşip kotuz ingek . Aşağıda bu metinden bir parça verilmiştir: (01) toŋa yaŋa teg küçlüg (02) erser yime . 20-24).. Yüzyıllar Türk Edebiyatı: Göktürk ve Uygur Dönemi Türk Edebiyatı 15 Tek başına bu tür masallara. Öldürecek kişi elinde keskin kılıcı tutarak yaklaşınca.. kögüz-(04)-inte yüreki suçınur . ikintisi alku kotaz ingeklerniŋ eligi hanı teg kotuz “Rivayet edilir: Geçmiş zamanda farklı bir ormanda2 dişi bir arslanın doğum vakti yaklaşır. o kılıç gözüne alevlenmiş ateş gibi görünüp (içinden) şöyle geçirir: “Yer yarılsaydı da içine girseydim yahut uçan kuş olup göğe çıksaydım. ikincisi bütün yakların hükümdar hanı gibi …” .. Aşağıda. azu uçugma (18) kuş bolup kökke uçayın (19) (erti …). dilini çıkarıp. öykülere ayrılan Uygurca kitapların başında Daśakarmapathāvadānamālālar (= DKPAM) gelmektedir. . bizde Kelile ve Dimne olarak bilinen metne benzer nitelikteki “pançatantra” metninden alınan bir parça yer almaktadır: eştilür öŋre ertmiş üdün adın bir arıgda sėmekde tişi aslannıŋ tugurguluk üdi kolusı yakın kelti. Çok geçmeden iki kardeş büyüdüler. meniŋ oglum neteg…ançulayu yme yılkı ajunınta barmış tınlıglarnıŋ oglanı … ok… ögsüz kalmış bo irinç tınlıg emigimin emip bolzun meniŋ oglum.. anta ok yene köni bügüş urup inçe tėp tėdi munuŋ anasın men ölürdüm anı üçün bo irinç tınlıg ögsüz bolup kaltı muŋar ne erser yazuk yok. ötrü ol tişi arslan iki oglanın igidip kėçmetin ara bir emig emizmiş iki iniçi olganı ulgaddılar. O sırada yavrulayacak bir yakı (Tibet sığırı) tutup karnını deşip yak . anta ok tolp marım-(03)-ları etözleri barça kogşayur .. ölürteçi kişi yiti kılıç elginte (14) tuta yakın tursar .... kanı gider. Güneş ışığı (gözüne) kapkara görünür. O zavallı.. tugurdı. dudaklarını yalayarak yaşamından ümidini kesmiş (bir halde): “Benim yerime geçecek kimse yok mu?” diye umut arayarak dört tarafına bakınır.. ölüme mahkum canlı. Eski Uygurcada on edgü kılınçlıg yol ile karşılanan Daśakarmapathā ‘On iyi davranışın yolu’ olarak Türkçeye çevrilebilir.. kün teŋri (06) yarukı kapkara közünür (07) ol irinç ölümçi tınlıg (08) irnin yalvanu isig öziŋe (09) umugı üzülüp kim erser özümke (10) ara turgay mu tėp umug ınag tileyü (11) törtdin sıŋar körür .. büyük güçlü … oldu. N. Birisi bütün vahşi hayvanların beyi. Beni anası sanıyor. kırtışı sargarur kanı katıp (13) barır . vücudu zayıflayıp tümden direncini yitirir. son olarak J.

öğreti. jing = Uyg. O. her şeyin üzerinde yüceltilmiş öğreti hükümdarı’ adlı öğreti mücevherini talim eden. okuyan. bu dünyada2 Maharade adlı (bir) hükümdar2 vardı. Bu öğretinin açılarak eklenmiş olan önsözünün sebebini az birazcık yine anlatalım. parlak. ambarları2 tahıl ve mal mülk ile dolu olup kahraman ve nişancı ordusu güçlüydü. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Şeytan Āṭavaka (PhTF II. . rahip. 10. ke) sözcüğüyle karşılanmaktadır. 20. yazdıran soylular oğlu. çok saygı kazanmış2. s. ancak tüm bölümlerin çevirisi tamamlanmamıştır. ışıltılı. Maitrisimit. 224) ile Maitrisimit’i de bu bölüme. yasa. her tarafı düşmandan arındırılmıştı2. (emirlerini) tutan. görünüşü sevimli. bir tür Jātaka’dan bir parça yer alır: öŋre ertmiş üdde bo çambudivip uluşta maharatė atlıg ėlig han bar erti. 1974). soylular kızı. Dört bir yanındaki ülkeleri2 kendine bağlamış2.16 VIII-XIII. yazan. çevresindeki bütün halkını2 çoğaltıp artırmış. öylesine parlak (haşmetli)2 güçlü (kuvvetli)2 hükümdarın2 büyük eşinden doğmuş. Uygurca adı kısaca altun yaruk sudur olan metnin bütününün yazıçevrimi yapılmış. Uygurcaya çevrilen sūtraların başında Suvarṇaprabhāsa-sūtra gelmektedir. Sundarī kız öykülerini buraya katmak gerekir (Tezcan. Bu ‘Altın renkli. öğretisine saygı. [I]. Berlin). ol antag osuglug çoglug yalınlıg küçlüg küsünlüg ėlig hannıŋ ulugı hatunınta tugmış körgeli seviglig körklüg meŋizlig üç oglanı erti. anlatılara eklemeliyiz (Gabain. sicim.7 Eski Uygurca Altun Yaruk’un Radloff ve Malov tarafından yapılan yayımından bir sayfa namo buddaya namo darmaya namo saŋgaya amtı monta bo nomnuŋ kėŋürü ulalmış süü tıltagın az teŋinçe yene ukıtalım bo yme altun öŋlüg yaruk yaltrıklıg kopda kötrülmiş nom ėligi atlıg nom erdinig boşguntaçı tutdaçı okıdaçı tıŋladaçı bitideçi bititdeçi tözünler oglı tözünler kızı toyın şamnanç upasi upasanç tört türlüg tėrin kuvraglarnıŋ köŋülüŋüzlerte antag sakınçıŋızlar tursar bar mu erki antag tınlıglar kim bo nom erdini tıltagınta bo ok közünür ajunta edgü tüşke tegdeçi (…) “Buda’ya saygı. ol yme maharatė ėlig han ertiŋü ulug bay barımlıg tsaŋlarları agılıgları ı tarıg ed tavar üze tolu alp atım süülüg küçiŋe tükellig törttin sıŋar yėr oronug iymiş basmış üküşke ayatmış agırlatmış ürüg uzatı köni nomça töröçe başladaçı imerigme kamag bodunın karasın asmış üklitmiş koptın sıŋar yagısız yavlaksız erti. mümine. Wiesbaden. bölümünde yer alan bir hikaye. Maharade hükümdar2 fazlasıyla zengin2. mümin. dört tür cemaatin2 kalplerinde bu şekilde bir düşünce ortaya çıkarsa var mıdır acaba böylesi canlılar bu öğreti mücevheri sayesinde içinde bulunduğumuz âlemde iyi bir karşılık bulacak (…)” Sūtralar Aşağıda aynı sūtranın sonunda. bağ. kuşak. rahibe. 1957). “Çok eski devirlerde. Budist külliyatın Uygurcada en yaygın kitaplarından olan sūtra’nın sözlük anlamı “ip. öğretisine ve cemaatine saygı ile başlar. ki. işte Altun Yaruk’tan bir bölüm: Resim 1. Son olarak da Araṇemi-jātaka. daima2 doğru kanun ve öğretiye göre halkına önderlik edip. kural. dinleyen. O. öğreti kitabı” olup Uygurcada genellikle sudur (Çin. Das uigurishe Insadi-Sutra. sayfa 16). güzel yüzlü üç oğlu vardı. Sūtralar ve çoğu Budist metin öncelikle Buda’ya. yüzyılın başın-da Çin Halk Cumhuriyeti’nin Gansu bölgesinde bulunan metin 700 sayfanın üzerindedir. cemaatine saygı.

takı yeme kim kayu (11) emgeklerinte ara kirip kutgarur . Sağ omzunu açtıktan ve el pençe divan durduktan sonra Buda’ya döndü ve şu sözleri söyledi: “Ey tanrım. . namo darm. . eğer bu yeryüzünde sayısız2 (10) canlı varlıklar (bulunsa ve) ıstırap çekip. Şinasi Tekin’in Yayımladığı Çalışmanın Baş Kısmından: (1) namo but. . Kuanşi-im diye adlandırılır. Çincesi Kuanşi-im (kuan-şi-yin) demektir. . takı yeme miŋ (18) tümen tınlıglar altun kümüş erdini monçuk (19) satıgsız erdiniler tilegeli . . . bu bodhisattvanın kudret ve ilahiliği yüzünden yakamaz. . (4a) ‘Ses işiten’ diye adlandırıldı. Ünite . (17)ulug suvka kirser ölimegey sıgta tegip üngey .. . denizdeki (insan yiyen) dişi devlerden kurtulur2. (10b) bu bodhisattva kendisini andıkları için hemen işitir.1. ol kamag (12) emgekligler emgekinte antag kurtulur anı üçün bo (13) bodisavat kuanşi-im tėp atanur . . . bölümün çevirisi bulunmaktadır. inçe (9)tėp yarlıkadı tözünüm birök bo yėrtinçüde sansız (10) tümen tınlıglar . taloy ügüzke kirser (20) taloy içinteki kara yėl kelip kemisin tokıp yekler (21) ergüsi otruglarınta ölüm yėrke tegürser .. . . o sırada (?) (16) (tesadüfen bunlar) büyük bir ateşe girse. . . ıstırap çeken birçok canlı varlık vardır). sağ (24) salim kendi yerlerine varırlar.)” (17) . adalarına (yani) ölüm yerine götürse (ve) onların (22) arasında bilge birisi.” Şöyle buyurdu (9): “Soylum. Kuanşi-im Posar adını ansa (23) bütün o canlı varlıklar. bo yėrtinçüdeki kim emgeklig tınlıglar atasar ol (7) sav yok kim kentü eşidmeser . . onun için bu (13) bodhisattva. . . inçe (5) tėser tözün . Metnin Bugünkü Türkçeye Çevirisi (1) Budaya saygı! Dinine saygı! Topluluğuna saygı! (2) Kuanşi-im Posar’ın her yerde vücudunun görkemini gösterip (3) canlılara fayda2 sağlamasından bahseden Soylu Dinin Nilüfer Çiçeği’nin) yirmi beşinci bölümü. . tavgaçça kuanşi-im tėtir . . onun için bu bodhisattva. . Herhangi bir (14) canlı varlık Kuanşi-im Posar adını sürekli (15) ansa. (6) demektir. namo saŋ (2) kuanşi-im posar alkudın sıŋar etöz körkin (3) körtgürüp tınlıglarka asıg tusu kılmakı bėş otuzunç (4) . altın gümüş. (işitir işitmez) (11) ıstırapları arasına girip (onları) kurtarır. (10b) 10b bo bodisavat kuanşi-im tėp atanur . anıŋ (22) ara bir bilge kişi kuanşi-im posar atın atasar (23) ol kamag tınlıglar taloydakı tişi yeklerde ozar kurtulur esen (24) tükel öz yėrinte barurlar . Bu yeryüzündeki ıstırap çeken canlı varlıkların söyleyeceği hiçbir söz yoktur ki (7) kendisi (onu) işitmesin. Onun için bu bodhisattva. anı üçün bo bodisavat (25) kuanşi-im posar tėp atanur . anı üçün bo bodisavat arya. soylu … Dese. .VIII-IX. ‘işitebilir’. Bir denize (ulug suv) girse (ve Kuanşi-im Posar adını çağırsalar) (18) canlı varlıklar. ornınta (4a) ün eşidgüçi tėp atantı //ki . .(8) valokdeşvar tėp atanur . . . . (alevi bunları. Yüzyıllar Türk Edebiyatı: Göktürk ve Uygur Dönemi Türk Edebiyatı 17 Saddharmapuṇḍarīka-sūtra adıyla bilinen sūtranın sözlük anlamı ise “Doğru Öğretinin Nilüfer Çiçeği” olup Uygurcada sadece 25. Kuanşi-im Posar (skr. . . Aksayamati) karşılık verdi: “Ey soylu. o acıları içinde (10a) Kuanşi-im Posar’a sığınıp (adını) anarsa. yakṣa) (21) bulunduğu yere. (25) Kuanşi-im Posar diye adlandırılır. tėser eşidgeli erklig (6) tėp tėtir . Bu bütün (12) ıstırap çekenler ıstıraplarından böylece kurtulurlar. (8) Aryavalokiteşvara diye adlandırılır. Vaktiyle “Tükenmez gönüllü Bodhisattva” (4) yerinden (kalktı. emgenser ol emgekinte (10a) 10a kuanşi-im posarka umug ınag tutup … atasar . mücevher. tükenmez gönüllü bodhisatva’ya (skr. Böyle (5) dense. . boncuk (ve) (19) baha biçilmez değerli şeyleri aramak için deniz (veya) ırmağa girseler (ve) (20) denizde kara yel çıkıp gemilerini parçalayıp (onları insan yiyen) devlerin (skr. takı yeme kim kayu (14) tınlıg kuanşi-im posar atın uzun turkaru (15) atasar tünle küntüz atayu tutsar antag (16)ugrı bar ulug otka kirser . . Avalokiteṥvara bodhisattva) bu adı hangi sebepten dolayı taşıyor ?” Tanrı Buda. gece gündüz (adını) durmadan ansa.

Yazıçevrimi ve çevirisi S. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Sūtralara sonradan eklenen. Metinden bir bölüm aşağıdadır: . Bunu. Bu metinlerin kimisi cenaze törenleriyle ilişkilidir. Wilkens tarafından yayımlanmıştır. Bu çeviri Çinceden yapılmış olup. çok sayıdaki yayınıyla tanına Juten Oda çalışmalarının sonucunu 2010 yılında iki cilt halinde yayımlamıştır. M. asıl Sanskritçe metin bugün kaybolmuştur.18 Resim 1. külliyat metinlerinden ise Uygurcada fazla metin yoktur. Bir çok yazması bulunan Yitikensudur ise Tantra Budizmine ait bir metin olup TT VII içerisinde R. Bu metin esasen Türkçe ilk astronomi metnidir.8 VIII-XIII. Ancak son dönem Uygurca metinlerden İnsadi-Sūtra adıyla yayımlanan metin Vinayalara yakındır. Kōgi Kudara-Juten Oda ve Geng Shimin tarafından yayımlanmıştır. Shōgaito. disiplin (kitabı)” demek olan Vinayalara Uygurcada rastlamayız. Bunların saklanan bir sayfa) başında Türkiye’de Sekiz Yükmek adıyla bilinen ve Türkische Turfantexte (TT) dizisinin altıncı kitabı olarak Das Buddhistische Sūtra Säkiz Yükmäk adıyla yayımlanan sūtra gelmektedir. Uydurma Eski Uygurca sözü. “uydurma” veya “uyarlama” sūtralar da Uygurcaya çevrilmiştir. P. esas olarak rahiplerin yağmur mevsiminde yaptıkları işleri. R. Shōgaito ve son olarak da J. Çince metinden ise sadece üç sayfa kalmıştır. 1997). Āṭānāṭikasūtra ve Āṭānāṭihṛdaya. var olanların bir bölümünü ise Kōgi Kudara ve Peter Zieme yayımlamıştır. Bu metinlerin çoğunluğu küçük metinlerdir. Āgama adı verilen geleneksel. Sekiz Yügmek’in çeşitli nüshaları üzerinde ise uzun süredir. Uygurca çeviriye göre metnin aslı manzum ve 28 000 grantha olmalıdır. Çincesi 40 bölümden oluşan bir başka metin ise BT dizisinin ikinci kitabı olarak yayımlanmıştır. Ārya rājāvavādaka sūtra. sadece Sthiramati’nin yorumunun çevirisi mevcuttur. Tezcan tarafından yayımlanan. tövbe yoluyla günahlardan arınmayı anlatan metinler de vardır. Avataṃsakasūtra (Gaṇḍavyūha)’dan çeşitli parçalar ise M. Abhidharma Metinleri Yukarıda değinilen Abhidharmakośaśāstra’nın Uygurcada tam bir çevirisi bulunmayıp. deyim yerindeyse uyyazmasından bir sayfa (Aç Bars’a ait Berlin’de durulmaları dolayısıyla verilmiş bir isimdir. Bunların dışında değişik Sutralardan arta kalan yapraklar çeşitli araştırmacılarca yayımlanmıştır: “Hamam-Sūtrası”. Zieme. Konuyla ilgili öteki metinler ise. Vinayalar “Kural. bu tür metinlerin klasik Buddhist edebiyata ait olAltun Yaruk’un mayıp sonradan uyarlanmaları. I. 1931). Bhaiṣajyagurusūtra (sadece 11 satırı günümüze ulaşmıştır) gibi metinlerden küçük parçalar kalmıştır (Ölmez. TT IV’te yer alan metin izlemiştir (Gabain. Ārya-trāta-Buddhamātrika-vimsati-pūgastotra-sūtra. Warnke. düzen. Konuyla ilgili ilk metni Müller yayımlamıştır. Arat tarafından yayımlanmıştır. Tövbe Metinleri Uygurcada. törenleri anlatan metin için W. Scharlipp’in çalışmasına bakılabilir.

Çin hükümeti. Ayrıca kimi büyü metinlerinin yer aldığı Dhāraṇī-Sūtralar da Uygurcaya çevrilmiştir. ordunun lideri olarak bölgeye gider. 755’te Çin’de.” 19 Berliner Turfantexte dizisinde yedinci kitap olarak yayımlanan Tantra ile sekizinci kitap. ap yme siziŋ bo ergülük ordoŋuzta agır ulug ada tuda kılgalı kelmiş ermez men . 795’e kadar Yağlakar Boy’u tarafından yönetilmişlerdir. Budist Uygur eserlerini sıralayıp bu eserleri kısaca tanıtınız. çok fazla acı. devlet bir süre karmaşayla da olsa varlığını sürdürebilmiştir. her zamanki yılan değilim. Ardından 762’de Şı Çav-i önderliğinde çıkan isyanı bastırmak için Bögü Kağan. Metinde.) han bo savıg eşidip açıgı kelip yėriŋüyü boguzı sıkılıp yıglayu anıŋ küsüşin tilikin takı yme ança sözletgeli sakınıp turur erken ançgınça ol yılan közünmedin yitlinip bardı “(. . Çin kaynaklarında An-Lu-şan olarak geçen Roşan “ruşen. üstün bir sevap2 işleyip beni bu eziyetten çekip çıkarsanız . Bunların dışında Nāropa okuluna bağlı Tibet’in Ölüler Kitabı’nın Uygurca çevirisi de günümüze ulaşmıştır. şubat 763’e kadar şehrin civarında kalır. benekli vücudumu bir çok kurt dolaşıp gelip etimi derimi ısırmak suretiyle bizi öyle sokmuş ki . ölüm ve yeniden doğumun önlenmesi konuları ele alınmıştır. askeri açıdan oldukça güçlü bir sisteme sahip olan Uygurlar ile özellikle Çin’de çıkan isyanları bastırmak için sıkı ilişki içine girmiştir.) ‘yine benim yalın.VIII-IX. parlak kişi” isimli bir genarelin başını çektiği bir isyan çıkar. Öteki metin ise yine Nāropa okuluna ait olup Tört türlüg keziglerig yolça uduzmaklıg teriŋ nomlug tamŋak “dört türlü düzeni yoluyla izlemek için derin öğretinin eğitimi” adını taşımaktadır. üze inçe kaltı bizin sançmış ///// artokrak açıg tarka emgek emgenür men... Ben ayrıca geçmişte doğmuş.. Tibet Budizminin. Maniheist rahiplerle tanışır. ıstırap ve eziyet çekiyorum. işte o vakit hoş. Daha sonraları devletin gittikçe zayıflaması üzerine hâkim boy değişmiştir. Bu isyanı bastırmak için Uygur kağanı ordusu ile birlikte bölgeye büyük oğlu Bayan Çor’yu gönderir (755-763). Sonunda isyan bastırıldıktan sonra . . Uygurlar bölgede bir devlet olarak varlıklarını sürdürdükleri bu dönemde Çin’de hüküm süren Tang hanedanlığı ile her zaman çok yakın ilişki içinde olmuşlardır. Tibet Budizmine ait metinler olup.. men yene öŋre tugmış törümiş uzatıkı yılan ermez men. 744’ten. amtı meniŋ bir küsüşüm ol.. Benim isteğim şimdi şudur: Benim için bir yol ile çok iyi.. Yüzyıllar Türk Edebiyatı: Göktürk ve Uygur Dönemi Türk Edebiyatı yene meniŋ bo bir yalıŋ esri etözümin telim üküş kurtlar avıp kelip etimin terimin isirmekleri .1.... Sa-Skya okulu ile ilgilidir.. Yeniden şekil bulmuş vücutla yaratılıp ortaya çıkarak buraya geldim. Tokuz Oguz adı verilen dokuz boydan oluşmaktadır. parıltı. Ayrıca da sizin bu sarayınıza2 büyük tehlikeler yaratmak için gelmiş değilim. yaratılmış. Ünite . sevince ulaşmış olacaksınız’ dedi. iyi karşılığa. Tibetçeden çeviri bir metin olan Tantra. Bu isyanda Tang hanedanlığı yıkılmasa bile eski haline bir daha dönemeyecek biçimde sarsılır.. Bu sefer sırasında Uygur ordusu kasım 762’den.. belgürtme etözin törüp belgürüp munta kelmiş erür men. Uygurlar. Büyü Metinleri MANİHEİST UYGUR EDEBİYATI 2 Uygur Kağanlığı. anta tėmin amrak (?) edgülüg utlı sevinç tegürmiş bolgay erdiŋiz tėp tėdi (. Lamaizmin Türkler arasında ne derece yaygın olduğuna dair bizim için önemli ipuçları vermektedir. mėni üçün kayu erser bir yėg üstünki buyan edgü kılınçıg kılıp mėni bo emgekimtin tartıp ozgursar sız. Bunlardan 38 satırlık bir metin işlenip yayımlanmıştır.. Yönetimdeki hanedan değiştikten sonra.. Dolayısıyla bu dönemdeki Uygur kültürünü anlayabilmek için öncelikle bu iki halkın ilişkisini kavramak gerekmektedir. Bu kuşatma sırasında Bögü Kağan.

Zieme yayını) Karabalgasun’a. 1929). Efendim. bütün bu Türk halkı tanrıya karşı günahkâr olacaklar.” (Maniheizmin Uygurlarca kabülüyle ilgili olarak bkz. Le Coq’un çalışmalarına paralel olarak W. Uygur Maniheizminin tarihi. Rahipler şöyle cevap verdiler: ‘Biz temiz. Şinasi Tekin “Mani dininin Uygurlar tarafından devlet dini olarak kabul edilişinin 1200. bu mağaraların yapısını anlatmaktadır. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Resim 1. Bögü Kağan’ın Mani rahipleriyle yaptığı görüşmeden bir bölüm aşağıdaki gibidir: Bögü Kağan’ın Mani Rahipleriyle Görüşmesinden (1) (m(e)n) t(e)ŋri m(e)n sizni birle t(e)ŋri yėriŋerü ba(rgay) (2) (m(e)n) dėndarlar inçe kikinç bėrdiler biz arıg (biz biz) (3)(dėn)dar biz t(e)ŋri ay(ı)gın tüketi işleyür biz k(altı)(4)et’öz kodsar biz t(e)ŋri yėrinberü (yėriŋerü oku. bütün ülkeniz karışacak. belgeler eşliğinde Japon araştırmacı Takao Moriyasu tarafından hazırlanmıştır: Uiguru Manikyōshi no kenkyū “Uygur maniheizmi Üzerine İncelemeler” (Osaka. çalışmasında İdikut’ta (bugünkü Hoço. Le Coq. 1991. siz kanunsuz ve öğretisiz olarak Ezrua’ya karşı günah işlerseniz. ilk kez W. transkripsiyonlu metnini ve Almanca çevirisini verir.V. (Bizler) büyük eziyetlerle karşılaştığımız için tanrı katına ulaşacağız. Maniheist Uygur metinleri üzerine ilk çalışmalar. günahsız ve dindar kişileriz. A. 762 yılında devlet dini olarak kabul edilmiştir. Çalışmada Batı Uygur Kağanlığı’nda . Gerçekte Ortadoğu kökenli olan Maniheizm tarihte ilk ve tek olarak Uygurlarca. yıldönümü dolayısı ile birkaç not” (TDAYB 1962: 1-11). Almanca çevirisi: Die Geschichte des uigurischen Manichäismus an der Seidenstraße.20 VIII-XIII. 1990: 330). Bögü Kağan’ın Maniheizmi kabul edişini anlatan bu metin. Turfan şehri yakınlarındaki Hoço ve Bezeklik mağaralarında bulunan metinlerin Albert von Le Coq adlı Alman arkeoloğun bunları yayımlamasıyla başlamıştır.9 Maniheist Uygur yazısıyla bir metin (P. ötrü kam(a)g ėliŋiz bulgan(gay) … (10) bo kam(a)g türk bodun t(e)ŋrike … (11) kıltaçı bol(gay)lar. Niçin? denecek olursa biz tanrı buyruğundan başka amel işlemediğimiz içindir.-Gabain. Bu çalışmanın ilki ülkemizde Türkçe Māni El Yazıları adı ile Fuat Köseraif tarafından Türkçe olarak da yayımlanmıştır. Bu nedenle bizler öldüğümüzde tanrı yerine gideceğiz. W.. Metnin Bugünkü Türkçeye Çevirisi “Ben efendiyim. İlk çalışma “İdikut Şehrinde Bulunan Maniheist Uygur Metin Parçası”dır. 2004) Moriyasu. Biz Tanrı(nın) buyruklarını eksiksiz yerine getiririz.) bargay biz ne (üçün) (5)tėser biz t(e)ŋri y(a) rl(ı)gın adrok kılmaz biz … (6) yüzümüz utru ulug ıy(ı)nç basınç alp (emgekler) (?) (7)erür anı üçün t(e)ŋri yėrin bulgay biz … (8)t(e)ŋrim siz törüsüzün ödsüzke k(e)ntü (özüŋüz) (9) yaz(ı)nsar siz. Bögü kağan devlet yönetimindeki bazı komutanların tüm karşı çıkışlarına rağmen tebasının Maniheizmi kabul etmesi için bir bildiri yayımlar (Mackerras. dört Maniheist rahiple birlikte döner. çalışmasında öncelikle bölgedeki Budist ve Maniheist mağaralardaki araştırmalara değinmekte. Uzun süren tartışmaların ardından. sizinle birlikte Tanrı ülkesine gideceğim. Bang da yazdığı çeşitli makalelerle Maniheist Uygur metinlerine ait çeşitli konuların çözümüne katkıda bulunmuştur. Çince Gao-chang) bulunan metni tanıtıp dil yönünden inceler. Bang tarafından TT II’de yayımlamıştır (Bang. Mağaralarda yer alan resimler ve Eski Uygurca Maniheist yazılar hakkında bilgi verdikten sonra bölgedeki diğer Maniheist mağaraların niteliklerine de değinmektedir.

hormuzta t(e)ŋri oglan[ı] bėş t(e)ŋri. antadata berü t(e)ŋrim yek kılınçıŋa anıg kılınçl(ı)g ş(ı)mnu ögümüzni sakınçım(ı)znı azgurdukın a[r]kun. akılsız hale geldiğimiz için… . dahası en büyük şeytanın utanmaz. resimli kitap parçaları. çiçek motifli tasvirlerle süslüdür.VIII-IX. deri kitap ciltleri. O zamandan beri tanrım. Daha sonra ise Maniheist Uygurların İslam kaynaklarında Batı Uygur Maniheizminin nasıl tövbe duasından bir sayfa (Radloff yayını) geçtiğine değinir. von Le Coq tarafından hemen hemen yanı tarihlerde yayımlanmış (1911). ışık ve karanlık (birbirine) karıştı. şeytanca davranışlarla günahkâr şımnu aklımızı baştan çıkardıktan (sonra) düşüncesiz. inti. Maniheist Uygurlardan günümüze ulaşan “tövbe duası” W. y(a)ruk t(e)ŋrilerde adrıltı. bizniŋ özüt(ü)müz sön[ye]klügün süŋüşüp balıg başl(ı)g boltı. Çalışmada Berlin’de bulunan metin ve resim parçaları kataloglanarak tanıtılmış ve bu parçalar. Hormuzta tanrının çocukları beş tanrı ile bizim ruhlarımız ezelde şeytanlarla savaşıp yaralandı. anıg kılınçl(ı)g ş(ı)mnulugun bėş türlüg yeklerlügün süŋüşdi. Radloff ve A. gerileyişi ve Budizmin güçlenResim 1. Maniheizmin kurucusu Mani’nin resimle yakından ilgilenmesinden. indiler ve günahkâr şımnu ile beraber beş farklı türde şeytanla (daha) savaştılar. duvar resimleri gibi ana başlıklar altında sınıflandırılarak ayrı ayrı değerlendirilmiştir.1. boyanmış ve işlenmiş kumaş parçaları. Yüzyıllar Türk Edebiyatı: Göktürk ve Uygur Dönemi Türk Edebiyatı 21 Maniheizmin yükselişi. ışık üzerine resimler çizmesinden dolayı Maniheist yazmalar ve tapınaklar resimlerle. O zaman tanrı ve şeytan. beş tanrı ile birlikte bütün tanrılar sözleşerek şeytanlarla savaşmak için geldiler. yüz kırk tümen şeytanın kötülüğü ile karışıp düşüncesiz oldu. Aşağıda bu metnin (Huastuanift) yeni bir yayımından bir parça yer almaktadır: Huastuanift’ten Hormuzta t(e)ŋri bėş t(e)ŋri birle kam(a)g t(e)ŋriler sözinlüg(ü)n yekke süŋüşgeli k[el]ti. biligsiz ögsüz boltukumuz üçün Metnin bugünkü Türkçeye çevirisi Hormuzta Tanrı. kendi doğduğu yaratıldığı ezeli tanrı yerini unuttu ve ışık tanrılardan ayrıldı. Bu konuda Zsuzsanna Gulácsi’nin ayrıntılı bir çalışması vardır.10 mesinin nedenlerine değinmektedir. Maniheizmin esasını oluşturan aydınlık. t(e)ŋril[iy]ekli y(a)ruklı karalı ol üdün k[at]ıldı. yme kam(a)g yekler [ulug]lar[ınıŋ] todunçsuz uvutsuz suk yek[niŋ] yüz artokı kırk tümen yek[niŋ yavlak] biligiŋe katılıp ögsüz köŋülsüz boltı. k(e)ntü tugmış kılınmış meŋigü t(e)ŋri yėrin unıtu ıddı. 1940’ta da Le Coq’un çalışması Türkçeye çevrilmiştir. Ünite . ipek kitaplar. ahlaksız ihtirasları.

O vakit iyice yakın varıp girdiler. Müller’ce yayımlanmış olup Hz. hepsini alıverdi. Sonuç ne olursa dönüp gelip bana bildiriniz. o yıldız da onlarla giderdi. İşte böylelikle bu üç kâhin böylece Kudüs’ten çıkıp gittiler ise. İsa’nın Çocukluğundan barıp yükünelim anıŋ ulug kutıŋa tėp ötündiler ol üdün hirodis han inça tėp yarlıkadı olarka y-a amtı amrak oglanlarım edgükiye barıŋlar ked köŋül tegürüp tileŋler neçükin bolsar sizler yana kelip maŋa ėşitdürüŋler men yme barıp yüküneyin aŋar tėp tėdi inçip ol mogoçlar neçükin urışlimtin ünüp bardılar erser ol yultuz yme olarnı birle barır erdi kaçan ol mogoçlar bidilhimka tegdiler erser ol yultuz tepremedin şük turdı ötrü anta bultılar mişiha teŋrig ol üdün tėtirü yakın barıp kirdiler öz yüklerin açtılar artutın açıgın ötündiler kim kelürmiş erdiler üç türlüg közünç altun zmuran küji yme yükünç yükündiler ögmek alkış ötündiler ėlig han mişiha teŋrike ol mogoç-lar inçe sakınıp kirdiler teŋri oglı erser zmrun küji algay ėlig han erser altun algay birök otaçı emçi erser ot yem algap tėp bir kapanda urup kigürdiler meŋü teŋri oglı ėlig han mişiha ol mogoçlarnıŋ köŋlindeki sakınçın bilü yarlıkap üç türlüg közünçin artutın yumkı alı yarlıkadı Metnin Bugünkü Türkçeye Çevirisi “(. İsa’nın çocukluğunda “Üç Büyücü / Kâhin” ile görüşmesini içermektedir.” . Turfan vahasında yaşayan Uygurlardan bir kısmı Hristiyanlığı tanıyıp bu dine girmişler. Getirmiş oldukları hediyelerini2 sundular. O kâhinler şöyle düşündüler: ‘Tanrının oğlu ise güzel kokuları alır. altını.22 VIII-XIII.. 1974).. von Gabain ve P. A. W. Hz. Zieme tarafından çalışmalar yapılmıştır (Zieme. A. Ölümsüz Tanrı oğlu İsa Mesih efendimiz o kâhinlerin niyetlerini anlayıp her üç hazineyi. hükümdar ise altını alır. O vakit Hirodis han şöyle buyurdu onlara: ‘Şimdi ey sevgili evlatlarım! Güzelce gidin! İyi bir düşünceye ulaşıp arayınız. yok eğer hekim ise ilaçları alır’ diyerek bir kap içerisine koyup sundular. Sonra orada İsa Mesih efendimizi buldular.) ‘varıp secde edelim onun yüce katına’ diye arzettiler. Kâhinler tam Bdidilham’a vardıklarında yıldız hareket etmeksizin durdu. K. Ben de gidip ona secde edeyim’ dedi. İsa Mesih efendimize hamd ü senada bulundular. W. kendi yüklerini açtılar. Üç tür hazineyi. güzel kokuyu secde ederek sundular. Soğd kökenli Uygur yazısıyla ve Süryani harfleriyle yazılan bu az sayıdaki metinler üzerinde F. Müller. K. kokuyu. Bu metinlerden ilki F. von Le Coq. Yüzyıllar Türk Edebiyatı HRİSTİYAN UYGURLARA AİT METİNLER İpek Yolu bölgesinde.

Yüzyıllar Türk Edebiyatı: Göktürk ve Uygur Dönemi Türk Edebiyatı 23 Uygur metinlerinin bir bölümünü. Dindışı Uygurca Metinlerin Karşılaştırmalı Sözvarlığı. falla ilgili metinleri de anabiliriz. Bunu bir satış belgesi izler (SUK II. deste desteleyeceğe (biçecek kişiye) kadar (21) ondan sonra toplayacak oğlancıklarıma (kadar) (22) yaptınız. standart dilden ayrılık arzeder. Yıldız Teknik Üniversitesi.. (15) ertiŋü uz edgü orgu üdi boltukta (16) tegirmenke barıp min ügüp (17) teşgüt tege er kılıp (18) temirçi barıp orgak sokturup (19) orgak …(20) bag baglaguçıka tegi (21) basa ’evdigüçi oglankyalarka tegi (22) . konulara ilişkin metinler oluşturur. gökbilimine ilişkin metinleri.(10) tün yıŋak toyıçak? yėri adırar kudı yıŋak ögen (11) lusay yėriŋe bargu ögen adırar kėdin yıŋak yanyak? (12) ınal yėri adırar bu tört sıçılıg yėr üze miŋ (13) yıl tümen künketegi kutlug taş erklig bolzun taplasar (14) özi tarızun taplamasar adın kişike . Ö. evlat edinme. köle azadı. ipotek. Yüksek Lisans Tezi. Bu metinler içerisinde mektupları.. “Turfan’dan Türküler” adlı bu metin için Uygur Şiiri bölümüne bakınız). Sa02 Ot.VIII-IX. standart dile ait olmayan metinler oluşturur. Budizme. ayrıntılar ve kaynaklar için bkz. Ry.. Ünite . . Bu metinlerde yer alan kimi atasözleri de bugün dahi benzerlerinin bulunması dolayısıyla dikkat çekicidir: kurug tagda kaplan bolmaz DİNDIŞI UYGUR EDEBİYATI kudug suvda balık bolmaz ağaçsız/kuru dağda kaplan olmaz kuyu suyunda balık olmaz Aşağıda hasat sonrası şenliği ve sevinci anlatan bir metin (Mólnár ve Zieme) ile son dönem Uygur metinleri arasında sayabileceğimiz manzum bir ağıt yer alır (Arat ve Bang. Uygurca Hasat Metni (1) kutlug bolzun yme kim inçip ol (2) üşütüp toŋurup sėmeklep (3) üç tört yıllartın berü beklemiş (4) taŋlançıg edgü bo tarıglag yėrlerke (5) tarıgın urugın saça turup (6) targıl kızıl öküzlerig (7) tartıp kelürüp sapanka koşturup (8) unup sınıp katıglanıp (9) urugın yėrke baturup (10) ogulça kızça igidü (11) urgu bolgusun küzetü (12) evini bışıp sargarıp (13) edgüti bışıp akarıp (14) egirip … . tıp metinlerini. kira sözleşmeleri (tarla kiralanması). Bunların önemli bir bölümünü “Uygur Hukuk Belgeleri” adıyla anılan alım-satım belgeleri. (15) çok iyi biçme zamanı olduğunda (16) değirmene gidip un [övütüp] (17) burgu üreticisi burgu (?) yapmak için (18) demirciye gidip orak biletip (19) orak (20) demeti. İstanbul. manastır dışındaki gündelik hayata ilişkin.. Bu metinlerin dili klasik dilden.1. 1414a RDT). tedavi metinlerini. vasiyet vb.. Satış Belgesi (1) koyn yıl aram ay bir bir yaŋıka men karanıŋ yėg bürt (2) yuŋlaklık tavar kergek bolup bėrgüm yok üçün (3) kėdin kırata kazı kitrin?te içim kançuk bile tüz (4) ülüşlüg üç şıg yėrim atı kutlug taşka toguru (5) tumlıtu sattım satıg kunpusın ınça sözleşdimiz üç (6) yüz bėş otuz kunpuka üzüştümüz bu bitig kılmış kün (7) üze men kutlug taş üç yüz bėş otuz kunpuni bir (8) egsüksüz tükel sanap bėrtim men yig yme tükel sanap (9) altım bu yėrniŋ sıçısı örü yıŋak ögen adırar öŋ. kıldıŋızlar Metnin bugünkü Türkçeye çevirisi (1) Kutlu olsun şöyle ki! (2) dondurup2 hazır hale getirip (3) üç dört yıldan beri korunan (4) olağanüstü iyi bu tarla alanlarına (5) tohumunu2 saçıp (6) benekli kızıl öküzleri (7) çekip getirip sabana koşturup (8) çaba ve gayret gösterip2 (9) tohumunu toprağa ekip (10) (tıpkı bir) oğul gibi kız gibi yetiştirip (11) tohumluğunu saklayıp (12) başağı olgunlaşıp sararıp (13) iyice olgunlaşıp (14) ………. Civelek. Maniheizme ve Hristiyanlığa ait dinî metinlerin dışında kalan. borç senetleri. (2005)..

Tanık: Böŋe (?) (22) Tanık: Sünüş. ancak Uygur yazısıyla değil de runik harfli eski Türk yazısıyla yazılan bir kitap olan Irk Bitig. Thomsen’in yayımladığı Irk Bitig’i son olarak Talat Tekin yayımlamıştır. Göğün oğluyum (=Çin imparatoruyum). Yarın kėçe altun örgin üze olurupan meŋileyür men. Metnin Bugünkü Türkçeye Çevirisi 1. Bu toprağın sıçısı. Alaca atlı yol sahibiyim. Öylece biliniz: (Bu talih) iyidir. (size) kut vereceğim” demiş. ağabeyim. Ben Yėg Bürt kardeşim. Ança biliŋler: Edgü ol. 325 (6) kunpuya anlaştık. ailem (21) zararlı olsunlar. (Yol sahibi) “Korkmayın. Stein tarafından yine İpek Yolu bölgesinde bulunmuş ve İngiltere’ye getirilmiştir. İnsanlar korkmuş. Öylece bilin: (Bu talih) iyidir. “Korkma!” tėmiş. (11) Lusay’ın toprağına giden kanal ayırır. İlk kez V. Doğu (10) tarafını Toyıçak’ın (?) toprağı ayırır. Bu anlaşmayı yaptığımız gün (7) ben. ailesi2 istemesin2. Sabah akşam (atımla) rahvan gidiyorum.(15) Ben Yėg Bürt’ün kardeşi. Dilerse (14) kendisi eksin dilemezse başkasına satsın. Kutlug Taş 325 kunpuyi (8) eksiksiz2 sayıp verdim ben Yėg de hepsini sayıp (9) aldım. Dindışı Uygur edebiyatına ait metinleri sıralayıp belirgin özellikleri hakkında kısa bilgi veriniz. “Kut bėrgey men!” tėmiş. Eski Türk Harfli Irk Bitig’den 1. (Bu yolun sahibi) dost görünüşlü iki insanla rastlaşmış. Esas olarak bir tür öğüt. Aşağı (kuzey) tarafı kanal. (13) yıl on bin güne kadar Kutlug Taş sahip olsun. Tanık: Er Saŋun. kanal ayırır. Bu sözleşmeye dayanarak Kutlug Taş zararsız (20) olsun. Yarın kėçe eşür men. Ala atlıg yol teŋri men. yukarı (güney) tarafı. Bu damga ben Yėg Bürt’ündür. kişi korkmış. (16) ve güçlü memurum güçle tutup (17) Şaman gücü kullanıp geri almayı2 düşünse bu (18) kanaldan toprağa dek (olan) yeri Kutlug Taşa (19) versinler.11 A. Ança biliŋ: Edgü ol. Batıyı Yanyak (12) Inalın toprağı ayırır. Yüzyıllar Türk Edebiyatı ötgürü satzun (15) men yėg bürtnüŋ inim içim kam kadaşım ayıtmazun (16) istemezün takı birök erklig beg ėşi küçin tutup (17) kam küç kılıp yulgalı algalı sakınsar bu ok (18) ögente ok yėr teŋinçe yėr kutlug taşka yaratu (19) bėrip alzunlar bu bitig tuta kutlug taş korsuz (20) bolzun men yėg bürtnüŋ inim içim kam kadaşım (21) korlug bolzunlar tanuk beg er saŋun tanuk böŋe ? (22) tanuk süŋüş bu tamga men yėg bürtnüŋ ol. A. ağabeyi. nasihat kitabı olan Irk Bitig’in Çin kültürü tesirinde yazıldığı çeşitli araştırıcılarca ortaya konmuştur. Utru eki yılıg kişi oglın sokuşmış. Tensri men. 2. Irk Bitig Eski Uygurlardan günümüze ulaşan. Bu dört (tarafı) sınırlı toprak.24 Resim 1. Stein’a göre İpek Yolu’nda bulunan çeşitli dillerdeki kitaplardan örnekler VIII-XIII. 3 . Sabah akşam altın taht üzerinde oturarak mutlu oluyorum.” demiş. 2. Metnin Bugünkü Türkçeye Çevirisi (1) Koyun yılı Aram ayının birinci gününde ben Yėg Bürt Kara’ya (2) kullanmak için mal gerekli olup vereceğim olmadığı için (3) batı(da) Kazı Kitrin (?) bozkırında ağabeyim Kançuk ile eşit (4) hisseli 3 şıg toprağımı Kutlug Taş’a tam ve (5) kesin olarak (verdim) satış2 kunpusunu şöyle anlaştık.

Yüzyıllar Türk Edebiyatı: Göktürk ve Uygur Dönemi Türk Edebiyatı 25 ESKİ UYGUR ŞİİRİ 19. hece yinelemeleriyle karşılaştırmak mümkündür (Tekin. s. 13. araştırmacılar tarafından genellikle “İslam öncesi” ve “İslam sonrası” diye ikiye ayrılırsa da kronolojik olarak bu ayrım doğru olamaz. Oysa bugün elimizde çeviri ya da orijinal nitelikte olan. Dolayısıyla Arat şiirleri içerik. Başlı başına incelemeler söz konusu edilirse konunun ilk başvuru kaynağı R. Maniheist vb. Tekin şiirler üzerinde de durmuştur. 61).12 Albert von Le Coq’un yayımladığı Manichaica III’ün kapağı . Ş. Maniheist ve İslamî şiirler). yüzyıldan kalma Kıpçakça bir bilmecede de benzer kullanımları görürüz: tap tap tamızık tamadırgan tamızık kölege a (tar?) köyedirgen tamızık (köbelek) çatur çutur eden meşale damlayan meşale gölge düşürür kalkıp konan meşale (kelebek) (Tietze’den aktaran Tekin. Türk edebiyatı ile İslamî Türk edebiyatını incelemekte kullanılan pratik bir sınıflandırmadır (Tekin. dilbilgisi ve köken açıklamaları ile kimi şiirlerin tıpkıbasımları yer almaktadır (ayrıntı için bkz. Tohar ve Tibet dillerinde pek görülmez. 63). Kitabın önsözünde Eski Türkçedeki şiir terimlerine. Bu olsa olsa Türkçenin. aliterasyonlar. Küşen. eski dönem. Kutadgu Bilig her ne kadar İslamî dönem Türk edebiyatı içerisinde ele alınsa da. daha doğrusu bir antoloji niteliğindedir. Uygurcanın kendi iç yapısından kaynaklanan bir özelliktir. köken. biçim vb. Kitapta uzunlu kısalı otuzdan fazla şiirin Türkçe çevirileri.-14.VIII-IX. şair ve çevirmenlere de yer verilir. Arat. Ünite . Kitabını bu şekilde bölümlendiren Arat. Resim 1. 1965: 27). bu ayrım olsa olsa Budist. 1965’te Uygur edebiyatı üzerine uzun bir inceleme hazırlayan Ş. Arat’ın çalışması bir edebiyat incelemesinden ziyade bir dil incelemesi. R. yüzyılın başlarında Kutadgu Bilig’in bulunmasından itibaren “eski” Türk şiiri üzerine çalışmalar da başlamıştır. Uygur şiiri üzerine günümüze değin yapılan çalışmalara kısaca değinmek gerekirse. iyilik ve hayırlı işlerle meşgul ol” (Ş. 1965). Tekin’in çalışmasında Uygur şiirindeki hece sayısı sorunu. Tekin. Arat’ın Eski Türk Şiiri adlı öncü çalışmasıdır. yagmur yagmak. ait oldukları kültür çevresine göre ayırmıştır (Buddhist. Benzer yinelemeleri Uygur şiirinde de görebiliriz: kamag iş kodgıl buyan edgü kılıç kıl “her işi bırak. ilgili şiirin ölçü ve uyaklarına yer vermiştir. Genel olarak Türklerin 10. aynı yer s. bunların başında Manichaica. Çin. Ona göre Uygur şiirinin belirleyici özelliklerinden olan aliterasyon komşu dillerde. Türkische Turfantexte gibi çalışmalar gelmektedir. sap sarı gibi kimi sözcük. 1965: 59). ölçü. aynı yer. Tarihî dönem Türk edebiyatı. Yine 14. ses ve hece tekrarları gibi konular örneklerle ele alınır.1. Ortaasya Türk şiirinin ürünüdür. her şiirden önce. yüzyılın ortalarında kitlesel olarak İslamiyeti benimsediği ve İslamî Türk edebiyatının bu tarihten başlaması gerektiği düşünülür. bölümlere değil de. Bu durumu bugünkü Türkçe kara kara düşünmek. yüzyıldan kalma Uygurca Budist eserlerin varlığı da bir gerçektir. Bu durumda İslamiyet dışındaki Türk edebiyatının da bu tarihle birlikte kesilmesi gerekir.

cehennem betimlemesini içeren bir şiir yine bugünkü Türkçeye dize ve hece sayısı korunarak (tamu “cehennem” sözünün de kullanımıyla) çevrilmiştir.) değinilen incelemede Mani dinine ait. Şorlar..-11. Maniheist olsun Budist olsun. Araştırmacılar. uyak vb. Uygur şiirinin önemli bir bölümü. Çevirmen şairler burada hem şiirin asıl metnindeki ölçüyü korumak. Turfan ve Dunhuang bölgesinde bulunan Uygurca manzum metinlerin incelendiği bu ayrıntılı çalışma beş ana bölümden oluşmaktadır. Tekin’den 20 yıl kadar sonra.?] tegir tėyür töş üze olurup tültürür tėyür tanmış özütler taşıkar tėyür tardıç teg etözin kodur tėyür tavarı turkuru kalır tėyür tetrü saçlıg kurtga yek kelir tėyür tolılıg bulıt teg tunkı kaşlıg tėyür Sonunda yine şu ölmesi var Karanlık tamuya düşmesi var Binlerce şeytan gelir derler Dumanlı şeytanlar hükmeder derler Karanlık gece gibi çöker derler Sıkıntı (yüreğe) düşer derler Göğse oturup bastırır derler İnkârcı ruhlar çıkar derler Ardıç (?) gibi bedenini bırakır derler Malı mülkü cümle kalır derler Aksi. Üç ayrı yazıya yer verilen dergide ilk yazı T. Bu şiirlerin yine bir bölümü komşu dillerden (örneğin Çinceden) mensur olarak Uygurcaya çevrilmiş metinlerin onlara koşut manzum çevirileridir. yüzyılda (ve sonrasında) Ortaasya’daki Müslüman Türk halkları çoktan aruz ölçüsünü be- . Örneğin bir dörtlükte uyak her dizede değil de en az iki dizede görülebilir. Hakaslar. kart şeytan gelir derler Dolulu bulut gibi çatık kaşlı derler Şiirin hece sayısı ise şöyledir: tüpinte / ol ok ma / ölmeki bar tünerig / tamuka / tüşmeki bar tünerig / tünçüle / basar tėyür tardıç teg / etözin / kodur tėyür tümenlig yekler / kelir tėyür (3+3+4) (3+3+4) (3+3+4) (3+3+4) (3+3+4) (5+4) tavarı / turkuru / kalır tėyür tumanlıg yekler / ayar tėyür (5+4) Resim 1.13 P. Böylesi durumlarda Uygur şairleri iki tür zorlukla karşılaşmaktadırlar. Zieme’nin yayımladığı Uygur Şiiri incelemesi Peter Zieme’nin hazırlamış olduğu. eski Türk şiiri ile Sibirya Türk halklarının (Altaylar. Tuvalar) şiir sistemi. 1991:28). Aşağıda yer vereceğimiz satırlar uzun süreli bir çalışmaya ve birikime dayanan söz konusu çalışmanın kısa bir özeti niteliğindedir.26 VIII-XIII. aliterasyonları arasında benzerlikler bulunduğu görüşünde birleşirler. Türk Dili dergisinin bir sayısı yine “Eski Türk Şiiri”ne ayrılmıştır.. hem de çeviriyi Uygur şiirinin yapısına uydurmak zorundadırlar (Zieme. kıllı. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Ş. Tekin’e ait olup “İslam Öncesi Türk Şiiri” başlığını taşımaktadır. dinî konuları ele almaktadır. ölçü. eski Türk şiirinin anıtsal nitelikteki başvuru kaynağı ise 1991’de Budapeşte’de yayımlanmıştır. 10. Uygur şiirinin çeşitli özelliklerine (konu. Örnek olması amacıyla hece sayısını ve durak yerlerini de göstererek bu şiire aşağıda yer veriyoruz: tüpinte ol ok ma ölmeki bar tünerig tamuka tüşmeki bar tümenlig yekler kelir tėyür tumanlıg yekler ayar tėyür tünerig tünçüle basar tėyür tunumlug [.

tak. III. takşut. Arat. 1965: 120): yaykı suvnı kışkı ödte buz tėp tėyürler yene yayın kışkı buznı suv tėp tėyürler yaŋıltukda çın burhannı köŋül tėyürler yaŋılmadukta köŋülni ök burhan tėyürler yazın suyuna kış günü buz derler kışın buzuna yazın da su derler yanılınca asıl Buddha’ya gönül derler yanılmadıkları vakit de bizzat gönüle Buddha derler Dize sonu uyağa değil de esas olarak dize başı uyağa ve dize içi ses tekrarlarına dayanan Uygur şiirlerinden sevgi konusunu ele alan bir şiir şu şekildedir: . Kaşgarlı Mahmud’un ünlü sözlüğü Divanü Lugati’t-Türk’te yer alan manzum parçalar da İslamiyet öncesi Türk şiir sistemiyle.1. 1989: VIII). Uygur şiirine ait malzemenin ayrıntılı olarak işlenmesinden sonra Eski Türk edebiyatı tarihinin yazılabileceğini. heceyle yazılmışlardır (Tekin. bölümde şiirler biçim. 1991: 43 ve ötesi ile Arat. ?). Bu şairlerin adları şöyledir: Piratya-şiri (Skr. ancak var olan malzemenin çoğunlukla kopuk olduğunu. Bunlardan takşut Uyg. Zieme. 1991: 34). Zieme. kö/kü sesleri sık sık yinelendiği görülür: körügme kün teŋri · siz bizni közetiŋ körünügme ay teŋri · siz bizni kurtgarıŋ gören güneş tanrı / siz bizi koruyun görünen ay tanrı / siz bizi kurtarın İslamî çevreye ait olduğu sanılan şu ağıtta da k ve a seslerinin yardımıyla sıkıntı ve üzüntü aliterasyonlu bir biçimde ifade edilmiştir (Zieme. çevirmenler. 1991: 340. yüzyıllara ait olan örneklerinde din dışı konular da göze çarpar.“takmak. bu dönem Turfan ve çevresinde Moğolların hakim olduğu dönemdir.-14. Buna göre dinî esaslı Uygur şiirinin son dönemlerinde. 1965: 248): karalar bulut örlep kökirep karı yaşlıg ol anam kayguta mu yaşın akıtur kar mu yamgur ol yagurur kara bulutlar yükselip gürleyerek o kocamış yaşlı annem kaygı içinden mi göz yaşlarını akıtır kar mı yağmur mu yağdırır V. Ünite . b) manzum ve c) mensurmanzum karışık eserler olarak ele alınabilir. gâthâ’lar (Uyg. Yeri geldikçe şiirlerdeki koşutluklara. 2. bunların adlarına yer verilir. noktalardan ele alınmıştır. eklemek” eylemindendir. Buraya dahil olan şiirlerde Uygur şairlerinin çeviride. An-zang). 13. eski Türk şiirindeki uyak sisteminin Moğollardan alındığını söyler. Antsang (Çin. müstensihler ve şiirleri yazdırtan hayır sahiplerine. Buddhist metinler esas olarak a) mensur. yazım vb. Bunlardan ikisi manzumdur: 1. yüzyıla uzanırken Moğolcanın ilk ürünleri 13. geya’lar (Uyg. anlamsal çeviriyi sanatkârane ifadenin önüne çıkarttıklarını belirtmek gerekir. Uygur şiirine ait ilk örnekler 9. bölümde Buddhist şiirlerin içeriği üzerinde durulmuştur. yüzyıl başlarına gitmektedir. gata). bölümde ise şairler. dış görünüş. Arat. Kiki (Çin. giya). şlok ise Sanskrit gâthâ yerine kullanılan yine Sanskrit kökenli bir sözcüktür (Zieme. II. Prajnyaşrî). çalışmasında Uygur şiirini beş bölümde ele almıştır: I. 1965: XIII ve ötesi). Burada Maniheist bir şiirden alınan örnekte k. 1991: 38-39). şlok. Zheng-xin ~ Cengşin) IV. karşıtlıklara da yer verilmiştir. bölümde Uygur şiirinin yapısı. bölümde Uygur şiirindeki aliterasyon düzeni ve kullanımına yer verilmiştir. Yüzyıllar Türk Edebiyatı: Göktürk ve Uygur Dönemi Türk Edebiyatı 27 nimseyip bu ölçüyü kullanırlarken aynı dönemde Buddhist Uygurlar hece ölçüsünü kullanmaya devam etmektedirler.VIII-IX. Karşıtlık için aşağıdaki parça iyi bir örnektir (Zieme. pek az şiirin ise tam olarak bulunduğunu belirtir (Zieme. tarihsel sıralama dolayısıyla bunun mümkün olmadığını belirtir (Zieme. Çisim-tu (Çin. Doerfer. Budist edebiyatın (~ kanon’un) çoğunluğunu bu üçüncü grup oluşturur. ancak Zieme. Yine Budist metinler tür olarak on iki grupta ele alınabilir. 1991: 416. manzum eserlerle mensur eserler arasında yer alan manzum eserler ele alınır. P.

ışık sahipleri lütfedip buyursun: yumuşak huylum ile kavuşup (hiç) ayrılmayalım! Kudretli melekler güç versin: gözü karam ile gülüşerek (neşe ile) oturalım! Kısaca belirtmek gerekirse. özellikle Budist Uygur şiiri elimizdeki örneklerine göre çeviri esaslı. Yavuklumu düşünüp kaygılanıyorum. gidemiyorum da merhametlim! Gireyim desem... dinî şiirlerdir. Tekin. Bu konuların dışında sevgi. üzerine yazılmış şiirler de vardır. giremiyorum da. 1985. Yüzyıllar Türk Edebiyatı . eski Türk şiiri. muhtemelen İslamî döneme ait olan ağıttan bir bölümü aşağıda örnek olarak veriyoruz: Turfan’dan Türküler aklar bulıt örlep kökirep alkuka mu kar yagurur? ak bir saçlıg karı anam açıyu mu yaşların akıtur? karalar bulut örlep kökürep kar mu yamgur ol yagurur? karı yaşlıg ol anam kayguta mu yaşın akıtur? yazkı bulut yaşlap kökirep yamgurlar mu ol yagıtur? yaşı kiçig alganlarım yaşların mu akıtur? küzki bulıt kökürep örlep köp mü yamgur ol yagıtur? köŋül taşım iki kiçig köz yaşların mu akıtur? Ak bulutlar yükselip gök gürleyip Her tarafa kar mı yağdırır? Ak saçlı yaşlı anam Acıyarak göz yaşını mı akıtır? Kara bulutlar yükselip gök gürleyip Kar mı yağmur mu yağdırır? Kocamış yaşlı anam Kaygıdan mı göz yaşı döker? Baharda bulutlar şimşek çakıp gürleyip Yağmurlar mı yağdırır? Yaşı küçük eşlerim Yaşlar mı akıtır? Sonbaharda bulutlar gürleyip yükselip Çok mu yağmur yağdırır? Gönül taşım iki küçük Göz yaşımı akıtır? . Yukarıda değindiğimiz.28 VIII-XIII.. kaşı güzelim kavuşmak istiyorum! Öz sevgilimi düşünüyorum. güzel sevgilim. Eski Türk şiirine ait verimlerin çoğunluğu bugün işlenip yayımlanmıştır (Zieme.. doğa vb. misk (ve) anber kokulum! Nur. kaygılandıkça. düşünüp durdukça … öz sevgilimi öpmek istiyorum! Gideyim desem. küçücüğüm. Bu şiirlerde Budizme ya da Maniheizme ait çeşitli konularda manzum bir üslupla kaleme alınmışlardır. kasınçıgımın ö[yü] kadgurar men kadgurtuk[ça] kaşı körtlem kavışıgsayur men öz amrakımın öyür men öyü evirürmen ödü … çün öz amrak[ımın] öpügseyür men barayın tėser baç amrakım baru yime umaz men bagırsakım kireyin tėser kiçigkeyem kirü yime umaz men kėn yıpar yıdlıgım yaruk teŋriler yarlıkazunın yavaşım birle yakışıpan adrılmalım küçlüg piriştiler küç bėrzünin közi karam birle k[ül]üşüp[en] oluralım . 1980 ve ötekiler).

benzetme sa­ natı: (Teŋri küç birtük üçün) kaŋım kagan süsi böri teg ermiş. İkilemeler. kağanlara danışmanlık ve vezirlik etmiştir. İlk taş daha iyi korunmuş. Kısaca değinmek gerekirse. Eski Türk Yazıtlarının edebî değerini açıklamak. yinçge erklig üzgeli uçuz. aslında Çin’deki benzer yazıtlar gibi uzun ömrün. o dönem için bir şiirin gerektirdiği ölçüden uzaktır. bu özelliklere şu örnekler verilebilir: İkilemeler: arkış tėrkiş “kervan kafile”. koşutluk. edebî sanatlar. devletin kuruluşunda ve kağan seçiminde önemli bir rol almış. yufka kalın olursa (onu) delmek zor imiş. Bu yazıt. deyimler. Ünite . Budist Uygurlar kendi dillerine Budist edebiyata ait önemli eserleri çevirmişlerdir. Bunlardan Kül Tigin yazıtı bir yüzü Çince. 5. Dikildiği tarih kesin belli değilse de Tunyukuk’un yaşadığı dönemde. atasözleri ve ikilemelerle heybetli. ifadeyi zenginleştiren unsur koşutluktur. Bu yazıtta da Çince bir yüz varsa da çok harap durumdadır. Bu eserler arasında çok az bir kısmı özgün. Kendi ifadesine bakılırsa. ev bark “ev bark”. Toplamı 70 satırı aşan yazıt içerik olarak çoğunlukla Kül Tigin ile örtüşür. üze kök teŋri / asra yagız yer. atasözlerinden yararlanma. Tunyukuk yazıtı iki ayrı taştan oluşur. 4. deyimler: atı küsi yok bol. Anıtın geniş yüzünde (doğu) 40. Yazıtta ilk Türk devletinin kuruluşu. yazıtlar yeryer aliterasyonlu. atasözleri: yuyka erkli topulgalı uçuz ermiş. Göktürk Anıtlarında bahsedilse de Uygurca metinler denince akla 840’ta Moğolistan’dan Hoço. yüzyılın ilk çeyreğinde dikilmiş olması gerekir. Tripiṭaka’nın içerisinden Uygurcaya çoğunlukla sūtralar çevrilmiştir. Tunyukuk. Çeşitli dinlerle. Budist Uygur edebiyatına ait eserler kısaca: a) Anlatılar. Kül Tigin yazıtından birkaç santim daha yüksektir. 13. ince yoğun olursa (onu) kırmak zor imiş”. Denilebilir ki Budist Uygur edebiyatının esasını bu çeviri eserler oluşturmaktadır. Yüzyıllar Türk Edebiyatı: Göktürk ve Uygur Dönemi Türk Edebiyatı 29 Özet 1 Göktürkler dönemine ait en önemli yazıtları tanımak. d) Büyü metinleri ve e) Felsefî metinler olarak sıralanabilir. Her iki taşın toplamı 62 satırdır.VIII-IX. yüzyılın başlarına değin bu bölgelerde yarattığı eserler. 2. babam hakanın askerleri kurt gibi. Bilge Kağan ve Tunyukuk adıyla anılan yazıtlardır. telif eserlerdir. Budizmi daha önceden benimseyen Soğdların da etkisiyle Budist olmuştur. Abhidharmalardan ise sadece Vasubandhu’nun Abhidharma-kośabhāṣyatīkā Tattvārtha’sına Sthrimati tarafından yazılan yorumun çevirisine ait iki kitap elimize geçmiştir. 3. 3 2 . aynı bölgede yaşayan. yuyka kalın bolsar topulgalı alp ermiş. Bu altlık anıta yakın yerde bulunmuştur. Göktürk devletinin kurucuları arasında yer alır. Bilge Kağan yazıtı da içerik olarak Kül Tigin yazıtına benzer. c) Tövbe duaları. dil ve sanatına kadar daha geniş bir açıdan bakar. Budist külliyatın. birbirine koşut ifadelerle. Tarım. Turfan bölgelerine göç etmiş olan Uygurların. zengin ve hitabete yer veren bir anlatım gücüyle hazırlanmıştır.“adı sanı yok olmak”. Uygurlardan Çin belgelerinde ve ilk Türk Kağanlığına ait yazıtlarda. Maniheistlik ve Budizmle tanışan Uygurların çoğunluğu zamanla. Ancak Kül Tigin yazıtına göre daha çok tahrip olmuş olup bazı yerleri okunamamaktadır. Vinayalardan çevrilen eser olup olmadığı bugün bilinmemektedir. Her iki yazıt da şiirsel. kalıcılığın simgesi olan büyük mermer bir kaplumbağa altlığa oturtulmuştur. Masallar. Muharrem Ergin ise ifâde şeklinden içerik durumuna. dar yüzlerinde (kuzey ve güney) 13’er satır yazı vardır. Türklerden kalma bu en eski yazıtlar ilk başta Kül Tigin. Türkler Çin’e bağımlı iken dünyaya gelmiş. Budist ve Maniheist çeviri edebiyatı akla gelir. koşutluk: körür közüm körmez teg / bilir biligim bilmez teg. Yazıtın Kül Tigin yazıtından sonra dikildiği tahmin edilmektedir. Çoğunluğu ise Budist külliyata ait çeviri eserlerdir. Uygurları tanımak ve Budist Uygur edebiyatını ana başlıklarıyla özetlemek. ince olanı kırmak kolay. uyaklı ifadeler taşısa da. yıpranmıştır. Yazıtlarda en çok öne çıkan kullanım. Ancak. b) Sūtralar. Bu koşutluğa bakarak kimi araştırmacılar yazıtların manzum olduğunu ileri sürmüştür. ikinci taş ise bir hayli. Hıristiyanlık. 8. düşmanları da koyun gibi imiş”. örtçe kızıp kelti “(Düşman) ateş gibi kızıp (üzerimize) geldi”. Anıt. Talat Tekin ve daha sonra Doğan Aksan’ın belirttiğine göre yazıtlarda kullanılan etkili anlatım ve deyişi sağlayan öğeler şöyle sıralanabilir: 1. yagısı koy teg ermiş “(Tanrı güç verdiği için). Bunun dışında bir kaç küçük Abhidharma vardır. yıkılışı ve daha sonra Çine bağlanan Türk halkının bir isyanla nasıl bağımsız olduğu ele alınır. yinçge yogun bolsar üzgülük alp ermiş “(Bir şey) yufka iken (onu) delmek kolay imiş.1. iş küç “iş güç”. diğer üç yüzü Türkçe olmak üzere 4 metreye yakın yüksekliği olan bir tür mermer taşa yazılmıştır.

Anlatılar c. Cümlelerin devrik yapıda olması d. Astronomi kitapları e. 840 yılında 2. Eksik anlatımın olması c. Göktürk yazıtlarını diktiren kişi aşağıdakilerden hangisidir? a. Maniheizm d. 630 yılında b. 552 yılında c. Budizm e. Tövbe duaları d. Sūtralar 7.30 VIII-XIII. Kül Tigin d. Hristiyanlık b. İkilemelerin bulunması b. Miladî takvim gibidir d. 680 yılında e. Hristiyanlık b. 744 yılında d. Eski Türk yazıtlarının belirleyici edebî yönünü oluşturan özelliği aşağıdakilerden hangisidir? a. Elteriş c. ses tekrarı d. Bögü Kağan d. Haftalıktır 5. Fallar b. Talas 4. Büyü metinleri e. hece ölçüsü b. tezat . Sūtraların türü aşağıdakilerden hangisidir? a. Aşağıdakilerden hangisi Uygur şiirinin belirleyici özelliklerinden biri değildir? a. Şamanizm 9. serbest kafiye e. 12 yıllık hayvan takvimidir c. baş kafiye c. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Kendimizi Sınayalım 1. Maniheizm d. Hicrî takvim gibidir b. Tıp kitapları c. Beyitlerle anlatım e. Bumın Kağan 3. Uygurlar arasında kabul edilmeyen din aşağıdakilerden hangisidir? a. Takvim sistemi yoktur e. Kül Tigin b. Aşağıdakilerden hangisi Eski Türk takviminin özelliklerinden biridir? a. Yenisey e. Öğreti kitapları d. Tunyukuk b. Şamanizm 10. Altınköl c. Secili anlatım 6. Bögü Kağan aşağıdaki dinlerden hangisini kabul etmiştir? a. Bilge Kağan e. Aşağıdakilerden hangisi Budist Uygur metinleri arasında bulunmaz? a. Tarih kitapları 8. Musevîlik c. Budizm e. Musevîlik c. Anlatı kitapları b. İlk Göktürk devleti ne zaman kurulmuştur? a. Bilge Kağan yazıtı içerik olarak aşağıdaki yazıtlardan hangisine benzer? a.

e Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Orhon Yazıtları. J. deyim yerindeyse uydurulmaları dolayısıyla verilmiş bir isimdir. d 3. s. 1. ifadeyi zenginleştiren unsur koşutluktur. 5. Tibetçede oldukça iyi bilinen “Bilge ve Aptal” masalının bir bölümü Uygurcada Kalyāṇaṃkara ve Pāpaṃkara adıyla bilinmektedir. b 9. deyimler. Daha çok tek başlarına bir kitap değil de. yani aliterasyonlar vardır. öğreti kitabı” olup Uygurcada genellikle sudur (Çin. o dönem için bir şiirin gerektirdiği ölçüden yoksundurlar. “uydurma” veya “uyarlama” sūtralar da Uygurcaya çevrilmiştir. Fransa’da ise. bu tür metinlerin klasik Budist edebiyata ait olmayıp sonradan uyarlanmaları. Masallar: Eski Uygurcada avdan ya da çatik adıyla karşımıza çıkar. ancak tüm bölümlerin çevirisi tamamlanmamıştır. Saddharmapuṇḍarīka-sūtra adıyla bilinen sūtranın sözlük anlamı ise “Doğru Öğretinin Nilüfer Çiçeği” olup Uygurcada sadece 25. Uygurcaya çevrilen sūtraların başında Suvarṇaprabhāsasūtra gelmektedir. Orkun. Yanıtınız yanlış ise “Maniheist Uygur Edebiyatı” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 2 Budist Uygurların başlıca eserleri. öğreti. Korş. 2. 4. 5. Sūtralar ve çoğu Budist metin öncelikle Buda’ya. Ye. kuşak. 3. aynı zamanda Türkçenin ifade gücünü. Uygurca adı kısaca Altun Yaruk Sudur olan metnin bütününün yazıçevrimi yapılmış. a 6.içerisinde yer alırlar. V. ki. Rus araştırmacı İ. c 8. Deyimler: Orhon yazıtlarının dili deyimler açısından da çok zengindir. Edebî Sanatlar: Orhon yazıtlarında sık sık başvurulan söz sanatlarından birisi de benzetmelerdir. c 10. öğretisine ve cemaatine saygı ile başlar. İkilemeler: Orhon yazıtları dilinde (ve genellikle Eski Türkçede) anlatımı güçlü ve etkili kılan. Stebleva) yazıtların manzum olduğunu ileri sürmüştür. Bu yazıtlar yalnızca çağının olaylarını anlatan tarih belgeleri değil. Ölmez’in yayımladıkları Pañcatantra öyküleridir. İkilemeler. güzelleştiren öğelerin başında eş. Sūtralar: Budist külliyatın Uygurcada en yaygın kitaplarından olan sūtra’nın sözlük anlamı “ip. P. Hamilton çalışmıştır. Bu konuda Türkiye’de H. Vinayalar. Türkçenin ve Türk edebiyatının yazılı en eski verimleridir. b Yanıtınız yanlış ise “Göktürklerin Kısa Tarihi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Uydurma sözü.VIII-IX. Bu masallar belirli bir kalıp çerçevesinde ele alınmaktadır: Kalıp. Tövbe ve Büyü Metinleri’dir. son olarak J. koşutluk. c 4. Yanıtınız yanlış ise “Sūtralar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Eski Türk Yazıtlarına Göre Türklerde Takvim Sistemi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sūtralara sonradan eklenen. kural. yüzyılın başında Çin Halk Cumhuriyeti’nin Gansu bölgesinde bulunan metin 700 sayfanın üzerindedir.1. . Ünite . edebî sanatlar. 222). Yanıtınız yanlış ise “Eski Türk Yazıtlarının Edebî Değeri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Türkçe bu en eski döneminde de ikilemeler bakımından gerçekten çok zengindir ve bunların çoğunda da ses tekrarı. bir öğrencinin (titsi) ustasına (bahşı) soruları ve ustanın da öğrencisine bir öykü aracılığıyla verdiği cevaplar şeklinde kurulmuştur (PhTF II. Sūtralar. Yanıtınız yanlış ise “Göktürklerin Kısa Tarihi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yazıtlarda kullanılan etkili anlatım ve deyişi sağlayan öğeler şöyle sıralanabilir: 1. Yanıtınız yanlış ise “Eski Uygur Edebiyatı” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yazıtlarda en çok öne çıkan kullanım. değişik kitapların -örneğin sūtraların. b 2. Yanıtınız yanlış ise “Göktürk Dönemi Türk Edebiyati” konusunu yeniden gözden geçiriniz. atasözlerinden yararlanma. Yanıtınız yanlış ise “Eski Uygur Şiiri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. uyaklı ifadeler taşısa da. bağ. jing = Uyg. Laut’un 1983’te yayımladığı Buddha’nın yaşam öyküsü. Anlatılar ve Masallar. R. Ancak. onların sıkça kullanımı gelir. Anlatılar. Abhidharmalar. Öteki eserler ise Radloff ’un yayımladığı “Ṭišastvustik” (PhTF. ikilemelerin. Yanıtınız yanlış ise “Eski Uygur Edebiyatı” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Atasözleri: Yazıtlarda atasözleri üzerine kurulmuş cümleler de vardır. N. Bu koşutluğa bakarak kimi araştırmacılar (örneğin F. II. ke) sözcüğüyle karşılanmaktadır. 2. 20. Geissler-Zieme ve sonra M. Bu öyküler bizde Kelile ve Dimne olarak bilinen metne benzer nitelikteki “pançatantra” metinleridir. Zieme’nin de belirttiği gibi. sicim. bölümün çevirisi bulunmaktadır. Yüzyıllar Türk Edebiyatı: Göktürk ve Uygur Dönemi Türk Edebiyatı 31 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. yakın ya da karşıt anlamlı ikilemeler.-P. a 7. yazıtlar kimi aliterasyonlu. 224). yasa. benzetme sanatlarının. atasözlerinin nasıl ustalıkla kullanılabildiğini gösteren Türkçe en eski hitabet vesikalarıdır.

4. TT: Türkische Turfantexte U : Uigurica . Bu metin esasen Türkçe ilk astronomi metnidir. Bu metinlerin dili klasik dilden. Amitābha kültüne ilişkin metinler de yazıçevrimleri ve çevirileriyle birlikte yayımlanmıştır 5. Büyü Metinleri: Uygurca büyü metinlerinden olan Tantra. Kōgi Kudara-Juten Oda ve Geng Shimin tarafından yayımlanmıştır. Bu çeviri Çinceden yapılmış olup. evlat edinme. var olanların bir bölümünü ise Kōgi Kudara ve Peter Zieme yayımlamıştır. Çincesi 40 bölümden oluşan bir başka metin ise BT dizisinin ikinci kitabı olarak yayımlanmıştır. 6. Yine bu bölümde ele alabileceğimiz. Avataṃsakasūtra (Gaṇḍavyūha)’dan çeşitli parçalar ise M.32 VIII-XIII. vasiyet vb. asıl Sanskritçe metin bugün kaybolmuştur. İkinci bir metin yine aynı dizinin sekizinci kitabı olarak yayımlanmıştır. kira sözleşmeleri (tarla kiralanması). Bir çok yazması bulunan Yitikensudur ise Tantra Budizmine ait bir metin olup TT VII içerisinde R. BK: Bilge Kağan Yazıtı BT: Berliner Turfantexte KT: Kül Tigin Yazıtı. 3. Metin Tibetçe Bardo thos-grol ile ilgili olup ölüm ve yeniden doğumun önlenmesi konularını ele almaktadır. sadece Sthiramati’nin yorumunun çevirisi mevcuttur. ipotek. Açıklama ve Kısaltmalar Eski Türkçe metinde ikileme ile ifade edilen yapının Türkçede tek bir sözcükle gösterildiğini belirtmek için 2 kullanılır. Shōgaito ve son olarak da J. manastır dışındaki hayat ile standart dile ait olmayan metinler oluşturur. BT dizisinde yedinci kitap olarak yayımlanmış Tibet Budizmine ait bir metindir. Bu metinler içerisinde mektupları. gökbilimine ilişkin metinleri ve falla ilgili metinleri de anabiliriz. Bu metinlerde yer alan kimi atasözleri de bugün dahi benzerlerinin bulunması dolayısıyla dikkat çekicidir. parça) tutar”. Ancak son dönem Uygurca metinlerden İnsadi-Sūtra adıyla yayımlanan metin Vinayalara yakındır. Çince metinden ise sadece üç sayfa kalmıştır. Budist Uygur metinleri arasında yer alan ünlü kşanti kılguluk nom bitig dışında Maniheist Uygur metinlerinden Huastuanift “tövbe duası” da çok tanınmıştır. gündelik hayata ilişkin. tedavi metinlerini. tövbe yoluyla günahlardan arınmayı anlatan metinler de yer almaktadır. Wilkens tarafından yayımlanmıştır. köle azadı. disiplin (kitabı)” demek olan Vinayalara Uygurcada rastlamayız. Konuyla ilgili öteki metinler ise I. Bu metinlerin kimisi cenaze törenleriyle ilişkilidir. Lamaizmin Türkler arasında ne derece yaygın olduğuna dair bizim için önemli ipuçları vermektedir. külliyat metinlerinden ise Uygurcada fazla metin yoktur. Arat tarafından yayımlanmıştır. M. Tibetçeden çeviri olup Sa-skya Okulu ile ilgilidir. Bu metinler Tibet Budizminin. R. borç senetleri. düzen. Öteki metin ise yine Nāropa okuluna ait olup Tört türlüg keziglerig yolça uduzmaklıg teriŋ nomlug tamŋak “dört türlü düzeni yoluyla izlemek için derin öğretinin eğitimi” adını taşımaktadır. standart dilden ayrılıklar gösterir. konulara ilişkin metinler oluşturur. Bunların dışında Nāropa okuluna bağlı Tibet’in Ölüler Kitabı’nın Uygurca çevirisi günümüze ulaşmıştır. P. örneğin yėr oron “ülke2”. tıp metinlerini. Vinayalar: “Kural. Shōgaito. Tövbe Metinleri: Uygurcada. Zieme. Bunların önemli bir bölümünü “Uygur Hukuk Belgeleri” adıyla anılan alım-satım belgeleri. Bu metinlerin çoğunluğu küçük parçalardır. Sıra Sizde 3 Dindışı Uygur edebiyatına ait metinlerin bir bölümünü Budizme. Uygurca çeviriye göre metnin aslı manzum ve 28 000 grantha olmalıdır: yomdarsar iki tümen sekiz miŋ girantlar ol “(metnin tümü) bir araya getirilirse 28 000 grantha (bölüm. Maniheizme ve Hristiyanlığa ait dinî metinlerin dışında kalan. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Āgama adı verilen geleneksel. Bu sūtranın bir bölümü ise Radloff ’un Kuan-ši-im Pusar yayınında “Ek III” başlığıyla yayımlanmıştır. Bunların dışında değişik Sutralardan arta kalan yapraklar çeşitli araştırmacılarca yayımlanmıştır. Abhidharma Metinleri: Abhidharmakośaśāstra’nın Uygurcada tam bir çevirisi bulunmayıp. Warnke.

“The Turkic Manichaean Literature”. A. 4. Weiss (2000). Ankara. “Kurzer Überblick über die buddhistische Literatur der Türken”. (derleyen) İstanbul. Köln. (1994). A Grammar of Orkhon Turkic. “Uygur Edebiyatının Meseleleri (ŞekillerVezinler)”. İsmet Birkan. T. “Burkancı (Budist) ve Manici (Maniheist) Türk edebî çevreleri”. Elverskog. (1971). R. F. Atatürk Kültür Merkezi Yayını. Berlin. Akadémiai Kiadó. 1965 (19913). Le Conte Bouddhique du bon et du mauvais prince en version ouïgoure. M. “Alttürkische Schreibkultur und Druckerei”. 51. Türk Dünyası Ortak Edebiy­ atı. Türk Dili. Ankara 1998]. “On Turkish Buddhism in Central Asia”. L. Ankara. (2004). K. Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasien. (1986). Tekin. Wiesbaden.1. Kőrösi Csoma­Archivum. L. F. Müller. “Eski Türk Şiirinin Kaynaklarına Toplu Bir Bakış”. Derleyen: Denis Sinor. (1991). Ankara: Atatürk Yüksek Kurumu. metin ve dizin. P. (1986).W. Ankara. Ölmez. Yang F.B. Ocak 1986. “En eski Türk dili ve yazını”. Ankara Laut. D. cilt I. Bilge Kağan. Giriş. TDAD 5. (1970). Ankara. 6. Ankara. S. (2005). J. (1991). M. D. bölümü çeviren: Ş. İstanbul. Buddhistische Stabreimdichtungen der Uiguren. Berlin. (2000). P. Zieme. II. yay. N. Budapest. P. Zieme. Bazin. A. (1988). Bibliographie alttürkischer Stu­ dien. 1­6. “A középázsiai török buddizmusról”. Türk Dünyası Edebiyat Tarihi. Tunyukuk. Studies in the Recovery of Manic­ haean Sources. Vorworte und das erste Buch. (1997). Ankara. Philologiae turcicae fundamenta. İstanbul: İletişim Yayınları. En Eski Türkçenin İzlerinde. Sayı 409. Turnhout. Uigurica. (1996). Orhun Abideleri. Die Stabreimtexte der uiguren von Turfan und Dunhuang. Ş. Orhon Yazıtları. Yayımlayan: Türk Tarih Kurumu. I­IV. Ankara. J. R. T. T. “Uygurlar”. (20032). P. Ünite . Zieme. Kaya. Tekin. Uigurisches Wörterbuch. Sinor. (2000). Orhon Türkçesi Grameri. Ölmez. (1965). O. Uygurca Altun Yaruk. Ka­ lyāṇaṃkara ve Pāpaṃkara. 409. (1936-1941). 1000 Temel Eser: 32. Tunyukuk Yazıtı. R. Kaynak Eserler Dizisi:2. H. (1997-1998). (1995). C. Scharlipp. I­IV. C. Uygur Buddhist Literature. 1. Röhrborn. Tekin. New York. Sertkaya. Leiden. Ergin. Sinor. Devlet Kitâpları. Tekin. v. Tekin.. Bloomington. (1968). Türk Dili. Tekin. Yüzyıllar Türk Edebiyatı: Göktürk ve Uygur Dönemi Türk Edebiyatı 33 Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Aksan. (1908-1931).VIII-IX. Erken İç Asya Tarihi. “İslâm Öncesi Türk Şiiri”. J. Wiesbaden. Orhon Yazıtları: Kül Tigin. cilt II. Orkun. basım. M. Les systemes chronologiques dans le monde Turc ancien. (1995). TDK. M. . (1935-1939). Kültür ve Öğretim Dili Olarak Türkçe. (1980). 287. Çağdaş Türk Ede­ biyatına Eleştirel Bir Bakış: Nevin Önberk Armağanı. “Nesir”. Dunhuang Yanjiu. Altun Yaruq Sudur. Tezcan. cilt 4. (1997). Eski Türk Şiiri. T. (1997).E. Ölmez. T. Gabain. T. Brepols.K. (1985). Tekin. Türk Kültürü Araştırmaları. Köktürk Yazıtlarının Bugünkü Duru­ mu. (1978). D. M. Materialia Turcica. Paris [Buda­ cı iyi ve kötü kalpli prens masalının Uygurcası. Çevirenler: Ece Korkut. No. İstanbul. The Translation of Buddhist Literature in Uygur as found in the Dunhuang Documents”. “Kurzer Überblick über die Buddhistische Übersetzungsliteratur in Alttürkisch (Eski Türkçe Budist Çeviri Edebiyatına Kısa Bir Bakış)”. (1964). Alyılmaz. Mackerras. C. “Inner Asia. Nag Hammadi and Manichaean Studi­ es. (20033). Clark. W. Erken İç Asya Tarihi. (2002 ). Eski Türk Yazıtları. İstanbul. Arat. Tekin. C. Bilim. Hamilton. Budapest. Emerging From Darkness. cilt. İstanbul.

Müzdevice. Fars (İran) edebiyatının tarihî sürecini açıklayabilecek. Zecel. Urcûze. Cerîr • Kays b. Megâzî. Ferezdak. Bîdil İçindekiler • GİRİŞ: ARAPLARIN KISA TARİHİ • ARAP EDEBİYATI • ARAP EDEBİYATINDA NAZIM ŞEKİLLERİ VE NESİR • İRAN’IN KISA TARİHİ • FARS (İRAN) EDEBİYATI • TÜRK EDEBİYATINDA ETKİSİ OLAN FARS ŞAİR VE YAZARLARI VIII-XIII. Tabakât • • • • • • • • • • • • Fars Edebiyatı Edebî Üsluplar Behrâm-ı Gûr. Rûdekî Firdevsî Şeh-nâme Nizâmî Hamse Ferîdüddîn-i Attâr Sa’dî-i Şirazî Hâfız-ı Şirazî Molla Câmî Şevket-i Buhârî. Muvaşşah. Süyûtî • Hitâbet. Türk edebiyatında etkisi olan Fars şair ve yazarları ile eserleri hakkında değerlendirmeler yapabileceksiniz. el-Mulevveh • Buhturî.2 Amaçlarımız VIII-XIII. YÜZYILLAR TÜRK EDEBİYATI    Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Ensâb. Sâbit • Ka’b b. Muhâzarât. Risâ • Kasîde. Züheyr • Kasîde-i Bürde • el-Ahtal. Tegazzül • Mu’allakatü’s-Seb’a • Hassân b. Mürâselât. Emsâl. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Arap ve Fars Edebiyatları . Anahtar Kavramlar • Arap Edebiyatı • Recez. Sâib-i Tebrîzî. Arap edebiyatının tarihî sürecini açıklayabilecek. Siyer. Ebu Temmâm • İbn Haldûn.

Arap ve Fars Edebiyatları Türklerin İslamiyet sonrasında oluşturdukları edebiyatı izlemek ve değerlendirmek için Arap ve Fars edebiyatlarının özellikle İslam sonrasındaki tarihî macerası hakkında bilgi sahibi olmak gereklidir. Hîre/Lahmî kırallığı (kuruluşu III. 106). Başka milletlerle karşılaşıldı. Peygamber ve ilk dört halifesinin ardından iktidarı elde eden Emevî Devleti (661-750). yönetim merkezini Şam’dan Bağdat’a naklettiler.ö. 610 yılında Hz. Arapların ana vatanı kabul edilen yarımada şeklindeki Cezîretü’l-Arap. İlk İslamî dönemin (610-661). dinî toplum devleti hüviyetindeydi. Peygamber. 622 yılında Medine’ye hicret etti ve kısa zamanda İslamiyet Araplar arasında yayıldı. yıkılışı 633) hüküm sürmüştür. bir Arap devleti hüviyetine büründü. kuzey batısında Kızıldeniz. Sosyal hayat bütünüyle değişti.ö. Kuzey Arabistan’da ise Nebatî krallığı (kuruluşu muhtemelen m. Az zamanda İran. yüzyıl sonları. Ardından fetihler gerçekleşti. yıkılışı 613). Tedmür Krallığı (yıkılışı 273). yüzyıl ortaları. Lübnan ve Ürdün’ü de aşarak Kuzey Afrika’ya ulaşan Araplar. Bu dönemde iki etkin çevre. yarım yüzyıl Habeşliler egemen olmuş ve sonrasında bu bölge İslam coğrafyasına dahil olduğu 629 yılına kadar Sâsânî idaresinde kalmıştır. İslam’ın gelişiyle Arap toplumu büyük bir değişiklik geçirdi. Medine ve Taif şehirlerini içine alan Hicaz bölgesi İslam tarihinde özel bir yere sahiptir. birlikte yaşamaya ve etkilenilmeye başlandı ve bu etkileşim her alanda sürdü. yıkılışı m.ö. 750-650 arasında). Muhammed’in peygamberlikle görevlendirilmesi ve Kur’an’ın vahyi ile İslam dini Mekke’den dünyaya yayılmaya başladı. Kuzeyde ise Asya kıtasına bağlı olan dörtgen biçimindeki bu yarımada için Türkçede ve Farsçada Arabistan adı kullanılmaktadır. güney batısında Aden körfezi. Habeş valisi Ebrehe’nin Ka’be’yi yıkmak amacıyla Mekke’ye saldırısı ve ilâhî mağlubiyeti 570 yılında meydana gelmiştir.s. toplumsal ilişkiler yeni özellikler kazandı. IV. İslamiyet öncesinde güney Arabistan’da sırasıyla m. Suriye. Farsların ve güney GİRİŞ: ARAPLARIN KISA TARİHİ . Gassânîler (kuruluşu III. yani Hz. Seba devleti (yıkılışı m. II. bugün dil ve kültür olarak bütün bu bölgelerin yerleşik nüfusunu temsil etmektedir. Siyasî düzen yıkılarak daha önce bilinmeyen yeni bir düzen oluştu. Abbâsîler (750-1258). Daha sonraki Abbâsî devleti ise. Çünkü yeni dinle birlikte bu milletler birçok yeni özellik kazanmış ve İslamiyet aracılığıyla ortaklıklar oluşturmuşlardır. Irak. yüzyılın sonları) ve Himyerî devleti (yıkılışı 525) tarih sahnesinde yer almış. Farslar ve Türkler İslam dinine Araplardan sonra ilk ve en samimi bağlanan milletler oldu.s. güney doğusunda Umman denizi ve kuzey doğusunda Basra körfezi olmak üzere denizlerle çevrilidir. Hz. 1400 yıllarında mevcut olduğuna dair kanıtlar bulunan Ma’în devleti (yıkılışı muhtemelen m. Arabistan yarımadasında Mekke. Horasan ve Maveraünnehir İslam coğrafyasının önemli bölgeleri haline geldi. yüzyılın sonları.

yüzyıl ortaları) 4. Abbâsîler zamanında hayat birçok açıdan yeniliklere büründü. Doğu İran ve Maveraünnehir’deki İslam ordularının faaliyetlerinde ve bölgenin İslamlaşmasında Türk nüfusun ve yerli hakanların etkinliği daima dikkat çekmiştir. Antere (veya el-Hâris bin el-Hillize). V. İslamdan önceki Arap şiirinin en güzel örnekleri el-Mu’allakât adı altında bir araya getirilmiştir. 841 yılındaki idamına kadar Bağdat’ta halifenin sarayında en itibarlı kişilerdendi ve Afşin adıyla ün kazanmıştı. Lebîd. yüzyıldan günümüze kadar gelen dönem. Şâş ve Uşrûsana Türklerinden oluşuyordu. 833’te halife olunca buna karşılık ordunun kapılarını Türklere açtı. yüzyıl başlarına kadar uzanan dönem (Çöküş Dönemi) 5. 785). Kulsûm. Annesi Fars olan Me’mun’un 813’te hilafete geçişiyle Fars unsuru etkinliğini artırırken. Bu şiirlerin şairleri şunlardır: İmru’u’l-Kays. Mesela. Bağdat merkezli olan yeni dönemde. 868-905) ve ondan sonra Ferganalı Tuğaç oğlu Muhammed tarafından bu havalide tekrar bir Müslüman Türk devleti kurulmuştur (İhşidîler. Yeni Arap edebiyatı (XIX. annesi Türk olan Mu’tasım. Daha çok hafızada bulunan bilgilerin hatırlanmasına yardımcı olabilecek özellikteki bir yazıyla sonraki nesillere aktarılan bu şiirlerin en eskilerinin ait olduğu tarih. 935-969). tarihî süreci ve geçirdiği safhalar göz önüne alınarak. Çevrelerinde Arap komutan ve kabile reisleri bulunduran Şam merkezli Emevîlerin aksine Abbâsî halifelerin çevresinde önce Fars. İslamî döneme ulaşmış 14 ve İslamî dönemde doğmuş 6 şaire ve bunların 128 şiirine yer vermektedir. m. yüzyılda yazıldığı tahmin edilen şiirlerdir. Abbâsîlerden sonra XIX. Araplara ait özelliklerden uzaklaşma ve başka topluluklarla yakınlaşma meydana geldi. Arap toplumunda. en-Nâbigat ez-Zubyânî (veya el-A’şâ). Mısırda 868’de Tolunoğulları Devletini kurmuş (Mısır ve Suriye. Cahiliye devri veya İslamiyetten önceki Arap edebiyatı 2. Özellikle Şiî Büveyhîlerin (932-1062) hakimiyetiyle bu dönemde Şiîlik etkinliğini artırdı. Semerkand ile Seyhun nehri arasında kalan Uşrûsana’da 893 yılına kadar sülalesi iktidarda kalan Afşin unvanlı Türk meliklerinden Müslüman olan Haydar. Modern Dönem) Arap edebiyatının bugün elde bulunan en eski örnekleri. miladî 500 yılından önceki yıllar olmalıdır. yüzyıl ortaları-VIII/XIV. Cahiliye Dönemi . Cahiliye diye anılan İslamiyetten önceki dönemde şiirin ve hitabetin sosyal hayatta önemli bir yeri ve tesiri vardı. Amr b. Babası Ferganalı olan Tolun oğlu Ahmed. Hatta Me’mun’un (813-833) bile Türk hassa askerleri vardı. el-Mufazzal ez-Zebbî (öl. zamana ve çevreye göre değişen şartlar altında verilen edebî eserlerin tasnifini kolaylaştırmak için çeşitli dönemlere ayrılmıştır. Bu dönemleri şu şekilde belirtmek mümkündür: 1. Bu şiirlerin gerçekliği ve yazıldıkları yıllar tartışma konusu olmuşsa da. bu yedi şairin şiirinin seçilerek Kâbe’nin duvarına asılmış olması sebebiyle kullanılmıştır ve bu şiirler el-Mu’allakatu’s-Seb’a (=yedi askı) diye adlandırılmıştır. Türk askerler için 836’da Sâmerrâ şehri kuruldu ve 892 yılına kadar halifelerin başşehri olarak kullanıldı. Sünnîlerin ve devlet hanedanın desteklediği Abbâsîler çekişmekteydi. İslamî devir edebiyatı (ilk dört halife ve Emevîler devri) 3. Fars gelenek ve bayramları halk arasında yaygınlık kazandı. Bu sebeple Arapça şiirlerin ilk örnekleri de “Cahiliye Dönemi” diye isimlendirilen İslam öncesine aittir. Arap şiir geleneğinin böyle bir maziye sahip olduğu açıktır. Ayrıca hitabette Kus bin Saide’nin önemli yeri vardır.36 VIII-XIII. Asılı anlamındaki mu’allaka sözcüğü. Züheyr.s. Yine aynı dönemde Maveraünnehir ordusu Soğd. Çeşitli kaynaklarda İslamlıktan önce yaşamış 50 civarında şairden şiirler yer almaktadır. Fergana. Tarafa. sonra Türk nüfuzu öne çıktı. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Araplarının öncülüğündeki Şia Alevîleriyle. Abbâsîler ve Endülüs Emevîleri devri edebiyatı (VIII. el-Mufazzalîyât’ta Cahiliye dönemi şairlerinden 47. ARAP EDEBİYATI Arap edebiyatı.

hadis. 645?). 813) şiirinde yer kazandı. Mısır. 710). Şam. Hırka kasidesi) ile ünlü Ka’b bin Züheyr (öl. 630) ve mu’allaka şairlerinden Lebîd bin Rebî’a (öl. Fars medeniyetinin tesiriyle bir arada değerlendirilmektedir. Abbâsîlerin (750-1258) hilafete geçmesi. Revâha (öl. edebiyatta Şam ve bedevî özelliklerin yerini Irak özelliklerinin alması. birleştirici bir rol üstlenmiştir. şairler arasında daha çok siyasî düşüncelerin öne çıktığı bir dönem olmuştur.2. Arapça. Peygamber zamanı dışında zühd ve hikmet konulu şiirler ile beyitler. beşerin aczini anlatan ve öğütler içeren beyitler söylenmiştir. Arap yarımadasının kuzeyinde İran bölgesinde kullanılır hâle gelmiş. ilk İslam ve Emevîler dönemlerine ait şiirlerde çoğunlukla dövüş ve kavga önde gelirdi. Peygamber ve dört büyük halife dönemini kapsar. Abdullah b. Kuzey Afrika.Arap ve Fars Edebiyatları 37 610 yılı dolaylarında başlayan ve 661 yılına kadar devam eden dönem. “Siyasî görüşleri savunan şairler” diye nitelendirilen şairler arasında “Alevî-Şiî şairler”. Hicrî II. Emevîler devrinde ise özellikle Hristiyan Ahtal’ın (öl. edebî bir gelenek olarak şiirde cahiliye dönemi düşünce ve ifadeleri çoğunluktadır. Fars. yergi (=hiciv). kasidelerinde yer alan konulardan biri oldu. Cinsellik ve müstehcenlik ise oldukça azdı. Bu dönem edebiyatının başlıca kaynakları. 660 veya 661) bu dönemin aynı zamanda sahabeler arasında yer alan büyük şairleridir. Ancak övgü (=medh). cahiliye dönemi edebiyatını büyük ölçüde etkilemiş ve önemli değişikliklere uğramasına sebep olmuştur. başlı başına bir konu olarak Ebû Nuvâs’ın (öl. 644’den önce). kadeh ve şarapla ilgili çeşitli kaplar tavsif edilirdi. Farsların Araplar üzerinde etkin hale gelmesi. “Hâricî şairler”. Anadolu bu yeni medeniyette birleşti. Hz. Bu sebeple şiirdeki üslubun da aynı olduğu bu dönemde şiire karşılık. İlk İslamî dönemde medih (=övgü) ve hiciv (=yergi) gibi bu konu da itibar görmedi ve şiirde pek yer almadı. Kur’an-ı Kerim. asırda Arap asıllı olmayan şairler çoğalmış. Ünite . Yezîd (hilafeti: 743-744) de hamr (şarap) ve mucûna (=müstehcenlik) şiirde özel yer vermekle öncü ve yenilikçi görülmektedir. övünme . ölümü. Arap şairlerle rekabete girişmişlerdi. 680?) yanı sıra Arapların en meşhur kadın şairi el-Hansâ (öl. Irak. kadın ve erkek köleler için yazdığı gazellerle öne çıktı. şiirinde şaraba yer vermeyen şair azdı. Şiirde şarap. Cahiliye devrinde. hilafet merkezinin Şam’dan Irak’a taşınması. Emevîler döneminde şiir. Peygamber’e yazdığı hicviyeden sonra af dilediği şiiri Kasîdetü’l-bürde (=kasîde-i bürde. Hz. miladî VIII. Peygamber’in şairi olarak tanınan Hassân bin Sâbit’in (öl. Şarap (hamr) şiirde bağımsız bir konu olmadan önce cahiliye devrinde özellikle A’şâ’nın (629?) şiirinde yer aldı. Arap edebiyatı bu eski bölgenin edebiyatı hâline geldi. Fars bölgelerinde Hicretten sonraki ilk üç asırda şiir ve ilim dili Arapça olurken kültürlü. İslamın gelişi. dinî muhtevanın öne çıktığı nesrin daha çok yaygınlaştığını belirtmek gerekir. bu dönemlerde Arap edebiyatında oldukça azdır. bilgili ve etkili olmak isteyenler için Arapça bilmek zaruriydi. “Emevî şairler” ve “Zübeyrî şairler” sınıflaması yapılmaktadır. Cahiliye dönemi. Genel bir değerlendirme yapmak gerekirse ilk İslamî dönemde (610-661) her ne kadar İslam’a ait değerler şiirde yer almaya başlamış olsa da. Cahiliye devrinde de mükemmel insandan söz eden. Şarap. Hz. Emevîlerden el-Velîd b. düşünce ve üslup bakımından Cahiliye dönemi şiirinin özelliklerine daha çok benzer hale gelmiştir. cahiliye edebiyatı ve yabancı edebiyatlardır. yüzyılın hemen başında müstehcenliğin ortaya çıkışı ve yayılarak halifelerin saraylarına girmesi.. İslamî Dönem Emevîler Dönemi Arap edebiyatında Emevîler devri (661-750). Bu şair şarap. VIII. Bunlardan etkin olmaları açısından Emevî siyaseti yanlısı şairler ve şiirde bıraktıkları tesir açısından Şia taraftarı şairler önemlidir.

908). İbn Şuheyd (öl. samimi duyguları aktaran. İbn Abdûn (öl. Abdurrahman ed-Dâhil’in (öl. Uzrî şairlerin bu temiz. 965). bir günlük halife İbnu’l. 958). Bu dönem devletin yıkıldığı 1492 yılına kadar devam etti. Bu dönemde yetişen edebî şahsiyetlerin. Bu şairler sevdiklerinin adlarıyla birlikte anıldılar: Cemîlu Buseyne (Buseyne’nin Cemîl’i). İkinciler ise böyle bir konuyu yani iffetli aşkı. Bu dönem edebiyatı. kavuşsa da kavuşamasa da ölünceye kadar bir kadın için şiirler söyleyen bedevî şairlerin yolu idi. Ma’mer’in (öl. mutasavvıf ve şair İbnu’l-Fâriz (öl. 813?) Fars asıllı ve serbest tavırlı şairlerin öncüsüdür. İbn Abdi Rabbih (öl. Farsların Araplar üzerinde etkin hale gelmesi ve Fars medeniyetinin tesirinden dolayı bu dönem edebiyatı. 970) ve Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin (öl. Üç büyük hiciv şairi Hıristiyan el-Ahtal (öl. öl. 1071) ise şiir alanında önde gelen şahsiyetlerdir. Fars ve Türk şiirinde yaygın olarak görülen aşk konusuna kaynaklık teşkil eden Mecnûn (Kays b. hayatın zevklerini elde etmek isteyen ve kasidelerini bu düşüncelere tahsis eden şehirli şairlerin yolu oldu. 788) Batı’ya kaçarak Endülüs’te 756’da yeni bir Emevî devleti kurmasıyla Arap edebiyatında yeni bir dönem başladı. 719) öncülük ettiği güzelliğe ve kadına tutkun. 846). İkincisi de. 1200) ise dönem nesrinin önde gelen yazarlarıdır. 701) öncüsü olduğu güzelliği ve sevgiyi öne çıkaran. Mecnûnu Leylî (Leylâ’nın Mecnûn’u) gibi. Daha sonraları farklı sosyokültürel etkilerin ve coğrafî çevrelerin tesiriyle edebiyatta yenilik girişimleri ortaya çıktı. Daha çok dinî şiirleriyle tanınan Ebu’l-Atâhiye (öl. filozof ve şair Ebu’l-Alâ el-Ma’arrî (öl. asrın hemen başında müstehcenliğin ortaya çıkışı ve yayılarak halifelerin saraylarına girmesi. kla- Abbâsî ve Endülüs Emevîleri Dönemi . İlk İslam döneminde fazla ilgi görmeyen tegazzül ve nesîb. 1122). İbn Hazm (öl. Bürd (öl. 1034). özellikle Benî Uzra kabilesi şairlerinin dile getirdiği bir anlayışı taşıması nedeniyle “Uzrî Gazel” diye isimlendirilen ve Cemîl b. Abbâsîlerin hilafete geçmesi. anlam ve üslup açısından tam bir Arap edebiyatı özelliği taşımaz Son Emevîlere ve ilk Abbâsîlere övgüler yazan Beşşâr b. 783-784) ile Ebû Nuvâs (öl. Ebî Rabî’a’nın (öl. İbnü’l-Amîd (öl. Arap şiirinin mükemmel örneklerini bir araya getiren el-Hamâse’nin yazarı Ebû Temmâm (öl. ortada olanlar ve yenilikçiler şeklinde üç grup oldukları görülür. 1063) ve İbn Bessâm (öl. 1138). 1147) nesir alanında. 868). 759). ediplerin çoğunun anne ve babasından birinin Arap olmaması sebebiyle “el-Edebu’l-muvelled”. İbnü’l-Mukaffa (öl. yazdıkları eserler bakımından geleneği devam ettirenler. 732) ve Cerîr (öl. Dönemin şiirinde görülen en önemli yenilik ise. Kurtuba kadısı Munzir b. 946).38 Risâ: Bir kimsenin ölümü üzerine duyulan acı ile ölen kimsenin iyi ve güzel vasıflarının anlatıldığı şiirlerdir. Birinciler gazel söylemekte yoğunlaştıkları ve kasideyi gazel söylemeye tahsis ettikleri için bir dereceye kadar yenilikçi sayılırdılar. siyasî taassup ve şairlerin birbirlerine nazîreler şeklinde söyledikleri nakîzalar (çoğulu nekâ’iz) almıştır. İbnü’l-Hatîb (öl. 1235) Abbâsîler döneminin önemli edebî şahsiyetlerindendir. İbn Derrâc el-Kastalî (öl. 940). 897). İbn Hafâce (öl. Hicrî II. 1374). 1193) ünlü veziri ve divan kâtibi el-Kâdi el-Fâdıl (öl. Yüzyıllar Türk Edebiyatı (=fahr) ve risâ’nın (=mersiye) ana konuyu teşkil ettiği şiirdeki kabilecilik hissiyatının yerini. bizatihi kasidenin konusu olarak iki yönde gelişti: Birincisi Ömer b. el-Mulevveh. Câhiz (öl. 710-711) ile el-Ferezdak (öl. Sa’îd el-Belûtî (öl. 973) ve İbn Zeydûn (öl. 825?). 689) da bu şairlerdendir.Mu’tez (öl. el-Buhturî (öl. başlangıçta hem şiir hem de nesir alanında geleneksel Arap edebiyatının taklidi şeklinde devam etti. el-Mütenebbî (öl. Abbâsî dönemi (750-1258) edebiyatı. ayrıca Cahiliye ve Emevî dönemlerine nispetle yeni olması nedeniyle “el-Edebu’l-muhdes” adları ile anıldılar. Harîrî (öl. 728?) methiyelerinden çok bu özellikleriyle ün kazanmıştır. şiire ilk defa aktardıkları için yenilikçi kabul edildiler. hazin ve ulvî aşk anlayışı daha sonra tasavvufî ve romantik eserlerde geliştirildi. Emevî devletinin 750’de Abbâsîler tarafından yıkılmasından sonra. 1057). Emevîler döneminde tekrar yaygınlık kazandı ve kasidede amaca ulaşmak için değil. VIII-XIII.

Bu dönemde. Osmanlı. 1296). Arap şiiri. Dönemin tanınmış muvaşşahacıları. 1349). ancak bir mısra uzunluğunda kısa beyitlerden meydana gelir. İbnu Nubâte el-Mısrî (öl. Arap şiirinin en eski nazım şekli kabul edilen recezlerin Cahiliye devrinden çok az örneği kalmıştır. Endülüs. Ünite . Arap şiirinde en küçük nazım birimi beyit olup eskiden beri beyitte anlam bütünlüğünün bulunması şart sayılmıştır. yüzyılın sonlarına kadar şiirde olduğu gibi zayıf. anlamdan çok lafzî sanatların ağır bastığı bir yapıya sahiptir. XIX. yüzyılın ilk yarısında recez ve kasîd adları verilen iki nazım şekli görülür. yüzyılın ikinci yarısında Endülüs’te ortaya çıkmış ve dönemin debdebeli. planı kaside şeklinde. Urcûzeler. İbn Bakiyy (öl.Arap ve Fars Edebiyatları 39 Muvaşşah: Birbirini izleyen uzun beyitler ile kısa bentlerden oluşan ve tevşîh diye de adlandırılan nazım şeklidir. Deveci ezgileri. 1505) gibi pek çok önemli şahsiyet yetişmiştir. El-Hasen (öl. Yeni Arap Edebiyatı (Modern Dönem) XIX. coşkulu hayatında çalgı eşliğinde söylenen halk şarkılarına güfte olarak yazılmıştır. yüzyıldan itibaren Batı’nın da etkisiyle. Safiyyuddîn el-Hillî (öl. Cüşem el-İclî (öl. Şerefuddîn el-Bûsûrî (öl. Cahiliye devrinde ve bu devrin şiir anlayışının devam ettiği VII. Recez. Yapı bakımından diğerlerinden çok farklı olan recez. kafiye ve nazımla ilgili terimlerin çoğunu tespit ve tarif ederek nazım tekniğini sistemleştirmiştir. 1418) ve Celâluddîn es-Süyûtî (öl. kadınların savaşçılara serzenişleri. Hayatla ilgili hemen her konunun şiirde yer almasıyla Arap şiiri. Arap nesri. kapalı. birbiri ile kafiyeli. yüzyılın başlarına kadar sürmüştür. sosyal ve kültürel gelişmelere bağlı olarak ortaya çıkan değişim ve modernleşme sürecinden dolayı Arap edebiyatında “Modern Dönem” şeklinde adlandırılır. 1366) gibi tanınmış şairler ile nesir alanında en-Nuveyrî (öl. 1332). aruz ilminin sistemli bir izahını yapmış.2. yüzyılın başlarından itibaren günümüze kadar geçen süre. 1393) gibi şahsiyetlerdir. roman. yüzyılın ikinci yarısına kadar nazmı belirli kurallara bağlayarak izah eden teori kaynakları bulunmaz. ninniler gibi âni ilhamların gönüle doğduğu gibi irticâlen söylenmesinden oluşan kısa şiirler şeklindeki recezi. İbn Lubâne (öl. büyük ölçüde Batı kaynaklı siyasî. ARAP EDEBİYATINDA NAZIM ŞEKİLLERİ VE NESİR Nazım Şekilleri Arap edebiyatında VIII. Bu dönemde şiir alanında eş-Şâbbu’z-Zarîf (öl. aruzun aynı adı taşıyan bahriyle yazılır. sonra Hülâgû Han’ın idaresinde 1258 yılında Bağdat’ı istila ederek katliam yapmasıyla Arabistan sahasında büyük bir “çöküş dönemi” yaşanmış ve bu durum XIX. 1095). serbest şiir ve düz yazı şiir örnekleri görülür. makale ve tiyatro gibi yeni nesir türlerinde eserler görülmeye başlanır. uzun şiirler haline getiren şair el-Ağleb b. 642)’dir. Bu dönemde biçim yönünden kafiyesiz şiir. 1295). 1091). Kumeyt b. savaşçıların birbirlerine meydan okumaları. XX. Batı’daki bütün edebî akımlardan etkilenerek hızla modernleşmeye devam etmiştir. Arap şiirinde müzdevic şiir veya müzdevice denilen mesnevi nazım şeklinin doğmasını da sağlamıştır. klasik dil ve edebiyatın canlandırılarak eski eserlerin benzerlerinin ortaya konulmasına çalışılır. Çöküş Dönemi Moğolların önce Cengiz Han’ın komutasında Orta Asya ve İran’ı. sik Arap şiirinin vezin ve kafiyelerinde bazı değişiklikler yapılarak el-Muvaşşahât (=Muvaşşahalar) adıyla şiirde yeni bir türün ortaya çıkarılmasıdır. Ahmed el-Ferâhîdî (öl. Ancak İslam coğrafyasında daha önceki yüzyıllarda diğer bölgelerde başlamış olan Arapça eser verme geleneği Selçuklu. Ebu’l-Abbâs el-Kalkaşendî (öl. içerik yönünden yenileşip zenginleşmiştir. . IX. el-Halîl b. İclî’nin şekillendirdiği ve sonraları gittikçe rağbet gören bu yeni tip recezlere urcûze denmiştir. başta tercüme daha sonra telif olmak üzere hikâye. Timurlu gibi devletlerin bulunduğu bölgelerde devam etmiştir. 791). 1126) ve Endülüs’ün son muvaşşahacı şairi İbn Zumruk (öl.

sanatlı ifadelerden ve zorlamalardan uzak. tıp hey’et. Yabancılarla kaynaşmadan dolayı Arapçaya pek çok kelimenin girmesi üzerine Arap dilini koruma düşüncesiyle dilbilgisi üzerinde çalışmalar başlamıştır. Meselâ İbnu’l-Mu’tez’in (öl. felsefe. edeb ve muhâzara. hikâye. Müslüman toplumun hissiyatı ve sanat zevkine. İran edebiyatından alınan dübeyt (=iki beyt) veya rüba’î de Arap edebiyatında görülen bir başka nazım şeklidir. kadın ve müstehcenlik olmak üzere maddî zevkler üzerine söylenen şiirler. el-hicâ ve’z-zemm. İslamla birlikte tefsir. İslamiyetle birlikte “cihâd”a teşvik için söylenen sözler. bunların başında gelir. el-gazel. yüzyılda genelleşme özelliği kazanan bu durum. Arap şiirinde recez ve urcûzeden başka görülen eski nazım şekillerinden diğeri ise kasîd’dir. el-medîh ve’t-tehânî. idi. siyer. 908) Arapça divanının babları. et-tardîyât. Gazel nazım şekli. makâmat gibi türlerle genişlemiştir. yüzyıldan itibaren giderek artacaktır. Selçuklular dönemine kadar Arap edebiyatında başta şarap. onları coşturmak. Arap şiirinde. şairler ve hatipler için “fesâhat” ve “belâgat” örneği sayıldı. el-fahr. devlet adamları. “va’az”. İran ve Türk edebiyatlarında görülen gazel. megâzî. bir cüz’ü eksik) vezinlerle yazılan manzumelerdir. âlimler ve sûfîler arasında ortak değer ve anlayışları yansıtan bir hüviyete bürünmüştür. coğrafya. onuncu yüzyıla kadar kaside nazım şeklinin yaygın olmasından dolayı bu dönemlere ait Arapça şiir divanları ve mecmuaları. müstakil aşk şiirleri (gazel yazmaya) nazmetmeye tegazzül denmiştir. Özellikle Endülüs’te çok gelişen bu nazım şekillerinin bend veya kıtalardan oluşan çeşitli şekilleri bulunmaktadır. mantık ve başka ilim dalları üzerinde yetişenler çoğalmıştır. kasîd şeklinde fakat. kasidenin nesîb kısmından ayrı. fütûh. bazen de tasavvufî düşünceye yer veren şiir anlayışı. genel olarak bütün İslam dünyasında Selçuklular döneminde yaygınlaşmıştır. günümüz Arap ve Fars edebiyat tarihçileri de bu yönde değerlendirmeler yapmaktadırlar. receze göre ikişer mısra uzunluğunda ve birbiri ile kafiyeli beyitlerden oluşan. konu itibariyle bölümlere ayrılırken Farsça ve Türkçe divanlarda olduğu gibi nazım şekilleri dikkate alınarak düzenlenmiştir. el-muleh ve’l-evsâf. 1160) nazım türleri arasına kattığı zecel. Doğu şiirinde bilhassa XII. halkın ilgisini çeken. el-merâsî ve’t-te’azzî. 1 Nesir Türleri ve Nesir Türü Eser Yazılan Alanlar Hitâbet: Arap edebiyatında görülen ilk nesir örnekleri. Abbâsîler zamanında nesir. medrese ve tekkede. belirli düşünceleri aşılamak vb. Arap şiirine büyük bir çeşitlilik kazandırmıştır. Arap şiirinde. hadis. kelâm gibi İslamî ilimler ortaya çıkmış. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Zecel: Herkesin anlayabilmesi için halk diliyle söylenmiş. şaka yönü ağır basan avamî sözlerden oluşan şiirlerdir. mürâselât. ondan daha uzun bir şiir olup belli konuların dâhilî bir plan içinde işlendiği nazım şeklidir. Kasîd. Kur’an ise. nücûm. övünme. Cahiliye döneminde ferdî duyguları ve kabile hissiyatını dile getiren. Arap şiirinde yoktur. X. ez-zuhd ve’l-âdâb ve’ş-şeyb ve’l-hikme konu başlıklarını taşımaktadır. Cahiliye devrinde övme. şiirden sonra önemli sayılan ve çok gelişmiş olan hitâbet metinleridir. halkı çeşitli konularda ikna etmek. Arap edebiyatının ilk nazım şekillerini belirtiniz ve bunlardan türeyen diğer nazım şekilleri hakkında bilgi veriniz. fıkıh.40 VIII-XIII. Kasîd ile aynı kökten türeyen kasîde ise. Kafiye örgüsü ile birbirine bağlı kıtalardan kurulan halk şiiri nazım şekilleri. Arap şiirinde nazım şekillerinin çeşitlilik kazanması ve ilgi görmesi. ve “hutbe”lerle genişledi. akıcı. tarih. Yunancadan çeşitli konularda çeviriler yapılmış. bundan sonra ancak nadir örnekler olarak görülmüştür. Pehlevîceden . yerme. Muvaşşahlar ve İbn Kuzmân’ın (öl. eş-şarâb ve’l-hamrîyât. tam ve meczû (=eksik. topluma ve toplumdaki maddî zevklere yönelmiş olan şiir XI. Emevîlerde genel Arap siyasetine dönük ve Abbâsîler devrinde ise. riyâziye. yüzyıl civarında toplumun hemen her kesiminde. klasik biçimini İran edebiyatında kazanmıştır. Hitâbetin konuları. el-mu’âtebât. tarihî seyir içerisinde açıkça gözükmekte.

822)’nin Fütûhü’ş-Şâm’ ıdır. hâfız. Bu tarz hikâyeler aynı zamanda Cahiliye devrinin ilk tarihleri sayılır. Târîhu Ebî’l-Fidâ. Bu okulun en ünlü âlimleri Kisâ’î (öl.). Coğrafya ile ilgili önde gelen eserler arasında ise şunlar bulunmaktadır: Istahrî Ebu İshak (X. 711) ve Veheb İbn Münebbih (öl. Târîhu Bağdâd. Dilbilgisi: Arap dilini esaslı kurallara bağlayarak bozulmasını engellemek için. İslamdan sonra yetişen önemli tarihçiler ile eserleri şunlardır: et-Taberî Muhammed İbn Cerîr (öl. bedî’. eski şiirler ve hutbeler incelenerek ve kelimeler üzerinde durularak dil çalışmaları yapılmış ve bu çalışmalar sonunda sarf. Ebu’l-Fidâ (İbn Kesîr. 1331). me’ânî. Aruzu.şairlerin. İbn Haldûn (öl. 804) ile öğrencisi Ferrâ (öl. 828)’ın İbn İshak’ın eserinden yararlanarak yazdığı belirtilen Sîretü İbn Hişâm adlı eseridir. gaza (=İslam adına yapılan savaş) hikâyeleri anlamına gelir. Âsârü’l-Bilâd ve Ahbârü’l-İbâd (coğrafya). Muhâzarât: Faydalı bilgiler. Kazvînî Zekeriyyâ b. Bu çalışmaların ilk kez yapıldığı yer dilci. Fütûh (=zafer. Buradaki dilbilgisi çalışmalarının açtığı çığıra Basra okulu adı verilmiştir. Muhammed (öl. seçilmiş şiirler ve hutbeler üzerinde açıklamalar. lugat. edip ve şairlerin toplandığı Basra’dır. Urvetü’z-Züheyr (öl. Mu’cemü’l-Büldân. 768).2. Megâzî. sonradan Peygamber’i anlatan eserlerin adı olmuştur. Elde bulunan en eski siyer kitabı. 732)’dir. kavâfî. Siyer.Arap ve Fars Edebiyatları 41 ve Hintçeden Kelile ve Dimne gibi siyaset-nâmeler. öl. Müslüman olan veya olmayan. Mesâlikü’l-Memâlik (Bu eser ilk coğrafya kitaplarından sayılır. Tarih ve Coğrafya: Cahiliye devrinde savaşlar ve büyük olaylar halk arasında “eyyâmü Arab” denilen hikâyeler şeklinde sözlü olarak kuşaktan kuşağa aktarılmıştır. Bu tür yazıları başlatan son Emevî halifesi Mervan’ın kâtibi Abdülhamid el-Kâtib (öl. 1283). Abdülmelik İbn Hişâm (öl. Yakûtu Hamevî (öl. Hüsnü’l-Muhâzara fî Ahbâri’l-Mısri’l-Kâhire. “Nevâdirü’l-Garîbe ve Ma’âniyyü’l-Nâdire” türü edebî ve ahlakî . emsâl bilimlerinin temeli atılmıştır. râvî. açma) ise. Elfü’l-Leyleti ve’l-Leyle gibi hikâyeler ile Tevrat ve İncil Arapçaya çevrilmiş. 822)’dır. Acâ’ibü’l-Mahlûkât ve Garâ’ibü’l-Mevcûdât (kozmoğrafya). 993)’nin edebî mektuplarının toplanmasından oluşan Resâ’il’i bu türün en tanınmış eseridir. Ebu Bekr el-Harezmî (öl. Fütûh: İnsanın huyu ve ahlâkı anlamına gelen “sîret”în çoğulu olan siyer. 1505). 1405). başı). Muhammed İbn Müslimi’z-Zehrî (öl. beyân. İslamın ilk dönemlerinde yapılan savaşları ve bu savaşlar sonunda alınan ülkeleri anlatan eserlerdir. İslamın Arap olmayan milletler arasında da yayılmasıyla. Târîhu İbni Haldûn. 749)’dir. 892) Fütûhü’l-Büldân’ ı ise bu alanda en tanınmış eserdir. Süyûtî Celâlüddîn Abdurrahman (öl. Ebu’l-Fidâ (İbn Kesîr). “ensâb”la ilgili çeşitli biyografik eserler yazılmıştır. Ünite . Bu eserler aynı zamanda Arap tarihinin ilk eserleridir. Kûfe okulundan olanlar. nahiv. İslamdan sonra ortaya çıkan nesir türleri ve eser verilen alanlar şunlardır: Mürâselât (=Mektuplar. 791)’in Kitâbü’l-Ayn isimli eseri Arapçanın ilk sözlüğüdür. 751). Bu kelime de önceleri Peygamber’in savaşlarını anlatan eserler için kullanılmıştır. iştikak. Hâtibü’lBağdâdî (öl. çeşitli haberler. Ahmed İbn Belâzürî’nin (öl. 1070). Kûfe okulu ortaya çıkmıştır. yy. Fütûh türünde yazılan ilk eser ise el-Vâkıdî (öl. Arapçayı iyi konuşan kabilelerle yapılan görüşmeler. fıkralar ve anılar. âlimlerin ve sanatçıların çeşitli konularda Arapça yazdıkları eserler sonucu kültür hayatı zenginleşmiş ve böylece bir İslam medeniyeti meydana gelmiştir. 1228). 922). Megâzî. Basra okulunun sıkı kurallarını eleştirerek daha çok yaşayan kelimeler ile konuşulan dildeki yanlışlar üzerinde çalışmalar yapmışlardır. aruz. Siyer ve megâzî türünde ilk eserleri yazanlar Muhammed İbn İshak (öl. kurallarını tespit ederek bir ilim haline getiren İmam Halil İbn Ahmed (öl. ahbâr. mektuplaşmalar): Resmî ve özel her türlü yazılardır. Basra okulundan sonra. Târîhü’l-Ümemi ve’l-Mülûk. Takvîmü’l-Büldân.

XX. Abbâsîler zamanında “kısas”dan çıkan makâmelerde esas olan söz güzelliğidir. Çoğulu ise “makâmât”tır.42 VIII-XIII. rivâyet. sözleri aktaranların biyografilerini araştırmak zorunluluğu doğmuş. ahbâr. yüzyıldan itibaren yetişen yazarlar. makale ve eleştiri türünde eserler de yazılmaya başlanmıştır. roman. Çeşitli düşüncelerin ya da yaşanmış olayların veciz bir şekilde ifade edildiği bu tür eserlerin en tanınmış olanı Meydânî Ebû’l-Fazl Ahmed b. Tabakât: İslamiyetten sonra tefsir ve hadis ilimleri ortaya çıkınca. böylece tabakât adı altında eserler yazılmıştır. kısas. Bu dönemde Arap edebiyatında Batı’dan yapılan serbest tercümeler ve tarihî konuları işleyen telif eserler vasıtasıyla hikâye. hoş ve merak uyandıran kısa hikâyelerdir. 860). 2 . Muhammed Nîşâbûrî’nin (öl. Kitâbu Zehreti’l-Ulûmi ve’l-Edeb. 1007) dir. Ensâb (=soylar): Araplar soyları ve kabileleri ile övünen bir toplumdur. Bu konuda bilinen diğer eserler. Soylar üzerine yazılan eserlerin en eskisi İbn Kelbî (öl. şairler ve tabibleri konu alan çeşitli mesleklerle ilgili çok sayıda tabakât kitapları yazılmıştır. gerçekle ilgili olmayan uydurma masallar. Arapçada bu kelime yerine önceleri esmâr. hurâfât. 950). Bu sebeple Araplarda kişilerin kendi adlarından başlayarak en büyük kabilesine kadar bütün soy kütüğünü saymak bir ilim haline gelmiş ve “ilmü’l-ensâb” adını almıştır. Kitâbü’s-Sınâ’ateyn (nazım ve nesir). Bunlardan başka çeviri yoluyla da “ulûm-ı dahîle” adı verilen kimya. tiyatro. Daha sonra râviler. Sekkâkî (öl. 1229). Edebiyat: Arap edebiyatında edebî sanatlar ile nazım ve nesrin çeşitli konularını ele alan eserler de yazılmıştır. 869)’dır. 911). İbnü’l-Esîr (öl. el-Umdetü fi Sınâ’ati’ş-Şi’r. Makâme: Meclislerde okunan. emsâl ve nevâdir kelimeleri kullanılmıştır. çeşitli konulardaki sözler. muhaddisler. peygamberlerin başından geçen ibret verici olaylar. bu alanlarda söylenen sözlerin doğrusunu yanlışından ayırmak için. Ebû Hilâl Hasan İbn Abdillahi’l-Askerî (öl. Yabancı ilimlerin yayılması. 1124) Emsâlü’l-Arab isimli eseridir. Câhiz’in başlattığı makâme türünü geliştiren İranlı Bedî’üzzamân-ı Hemedânî (öl. hekim Huneyn İbn İshak (öl. gece toplantılarında söylenen masallar. filozof el-Kindî (öl. müfessirler. Miftâhu’l-Ulûm. Hikâye: Arap edebiyatında hikâye kelimesi daha sonraları kullanılmıştır. deyimler ve halk arasında yaygın olan meşhur sözler bu tür eserlerde toplanmıştır. 909). 1070). Türk filozofu ve âlimi İbn-i Sinâ (öl. açıklama veya benzerini yazma yoluyla genişlemiştir. Bu tür eserleriyle tanınan yazarların bazıları şunlardır: Dâvûdu’z-Zehrî (öl. 819)’nin eserleridir. ahâdis. Heyet âlimi ve müneccim Sâbit İbn Kurra (öl. Esmâr. rivâyet. Türk filozofu ve musiki âlimi Farâbî (öl. İlim: İslamiyetten sonra kaynağı Kur’an olan tefsir. İbn Reşîk (öl. Bu türün en önemli yazarı Câhiz Ebû Osman Amr b. 844)’dir. 901). kısas. hurâfât. Emsâl (=misaller. 1004). Eskiden Arap edebiyatında hikâye türünde yazılan eserlere verilen adları belirtiniz ve bu eserlerin özellikleri hakkında bilgi veriniz. Yüzyıllar Türk Edebiyatı yazıların toplandığı eserlere muhâzarât denir. Önce çeviri yoluyla başlayan bu çalışmalar daha sonra aktarma. emsâl. 1332)’in el-Lübâb ve Süyûtî (öl. 1505)’nin Lübbü’l-Elbâb fî Tahrîri’l-Ensâb’ıdır. 1122) bu türün içeriğini genişleterek bu alanda büyük ün kazanmıştır. birisinden aktarılan sözler. Bahr (öl. nesirde devam edegelen klasik üslubu bırakarak doğal ve serbest bir üslup benimsemişlerdir. En eski tabakât yazarı Kâtibü’l-Vâkidî (öl. bir düşünceyi veya ibret verici bir hayat sahnesini anlatan eserler ve nevâdir ise birbiriyle ilgisi olmayan zarif ve nükteli küçük hikâyelerdir. kelâm ve hadis ilimleri ortaya çıkmıştır. fıkıh. Abbâsîler zamanındadır. 1036) ilimle uğraşan çok sayıdaki âlimin en tanınmış olanlarıdır. heyet ve tıpla ilgili eserlerin Arapçaya çevrildiği görülür. örnekler): Atasözleri. ahbâr ve ahâdis. Daha sonra Harîrî (öl.

Tahran’ı başkent yapan Kaçarlar (1786-1925) XX. 558). muhdes şairlerden sonraki asırlarda. daha sonra Horasan’da Sâmânîler (819-1005) hüküm sürdü. Sonrasında Timurlular (1370-1506) ünlü hükümdarları Timur (Semerkant. Sâsânîler (yıkılışı 652) iktidarda bulunmuştur. Birkaç yıl sonra Maveraünnehir ve Doğu Türkistan’da Karahanlılar (992-1211).2.ö. dolayısıyla Arap şiiri de tarihî devrelere ayrılmıştır. . İlk üç gruptaki şairler. 963). İran coğrafyasında İslamiyetten sonraki ilk yerli hakimler Horasan’da Tâhirîlerdir (821-873). Hazar denizi ve Batı Türkistan. Alparslan (sal. Daha çok devirlere dayanan. Müvelledûn veya muhdesûn: Şehirli. doğuda Türkistan ve güneye doğru Hindistan/Pakistan.s. Genel olarak şöyle bir çerçeve oluşturulabilir: Kuzeyde Kafkas dağları. 323-250). Tuğrul Bey’in (öl. Melikşah (1072-1092) ve Sultan Sencer (sal. Gazneli Sultan Mahmud (1038-1063). Şahruh (sal. İran’ın bilinen tarihî dönemlerinde Medler (yıkılışı Ahamenişlerin kurucusu büyük Kiros/Kûrûş tarafından m. Horasan’da ise Gazneliler (963-1186) olmak üzere Sâmânîlerin bölgeleri Türk asıllı yeni hanedanların idaresine girdi. Asriyyûn: Müellifler. 1405-1447) ve Hüseyn-i Baykara (Herat. yeni şairlerdir. 330). Tavâif-i mulûk/ Helenistik Dönem (m. kendi zamanlarında yaşayan şairler için mu’asır (=çağdaş) anlamına gelen “asriyyûn” tanımını yapmışlardır. Ahmed zamanında büyük bir Türk ordusu tarafından kısa bir süreyle ele geçirildi. batıda Anadolu. kendi içinde de nesil nesil tabakalara bölünen bu ana guruplar şunlardır: 1. 1370-1405). yüzyılın ilk çeyreğine kadar bölgede hakimiyetini sürdürdü. 1118-1157) Selçuklu Devleti’nin büyük sultanları oldu. Bunlardan Alp Tegin (öl. 5. sal. Karahanlılardan Buğra Han Hârûn 992’de Buhara’yı işgal etti. 1501-1524) Tebriz’de saltanatını ilan ederek Safevî Devleti’ni (1501-1736) kurdu.ö. Özellikle Nuh b. 1206-1227) Merv’i 1221’de istila etmesiyle Moğollar dönemi (1206-1368) başladı. hükümdarlığı ve Hindistan’ı fethiyle adını tarihe yazdırdı.Arap ve Fars Edebiyatları 43 Arap edebiyatının şairlere göre dönemleri: Arap edebiyatında. İslamiyet öncesinde olduğu gibi sonrasında her iki topluluk birlikte güç oluşturdukları gibi birbirleriyle mücadele de etmişlerdir. Cahiliyyûn: Cahiliye. İslamiyyûn: İslamî dönemin ilk şairleri. yani İslamiyetten önceki dönem şairleri. 1063) 1038’de Nişâbûr’da saltanatını ilan etmesiyle başladı. 1063-1072). 1470-1506) önderliğinde tarih sahnesinde yerini aldı. sal. Fars ve Türk halkıyla Türk ordusuna dayanıyordu. Halifelere bağlı ve Sünnî olan Sâmânîler. Emevîler döneminin sonuna kadar geçen dönemde yaşayan ve bir önceki nesli takip eden şairlerdir. Yine aynı soydan ve aynı dinî hüviyeti taşıyan Selçuklular dönemi (Büyük Selçuklular 1038-1194). 3. yıkılışı m. dil ve edebiyat âlimleri tarafından şiirleri şâhid (=örnek) olarak kullanılan kudemâ (=eskiler) denilen sanatkârlardır. 783) sayılmıştır. Önce Maveraünnehir’de. Ünite . Ahamenişler (Hahâmenşîyân. 4. Sâmânî Devletinde hassa askerleri kumandanlığında ve Horasan valiliğinde bulundu ve 962’de Gazne’de bağımsız bir devlet kurdu. birbirini takip eden devirler ve nesiller göz önüne alınarak şairler çeşitli guruplara. Cengiz Han’ın (sal. Irak ve Basra körfezi ile güneyde Umman denizi. Maveraünnehir 904 yılında İsmail b. yıkılışı İskender tarafından m. 226). 2. Bürd (öl. Muhdes şairlerin ilki Beşşâr b. Şah İsmail (sal. İRAN’IN KISA TARİHİ Orta Asya’nın güney batısında yer alan İran’ın tarihteki sınırları belirgin bir şekilde ortaya konulamaz. Partlar/Eşkâniyân (Arşak/Eşk’ın öncülüğünde.ö. Nasr’ın saltanatında (943-954) ve sonrasında Türk devlet adamlarıyla Türk komutanlar çok etkindi. Muhadramûn: Hayatlarının bir kısmını Cahiliye bir kısmını da İslamî dönemde geçirmiş olan şairler.

kafiyeli. anlam. tavsîf. Bu üslup XII. Hâkânî (öl. yüzyılda söylendiği kaydedilen ilk Yeni Farsça şiirlerden elde bulunanların miktarı. 438) gösterilir. Cemâleddîn-i İsfahanî (öl. 1131) başlanılacak olursa. eksik kafiyeli veya kafiyesiz birkaç şiire kaynaklarda yer verilir. Bunların arasında şiir yoktu. Başlıca konular övmek. Bu örnek alma. 1088). Ancak İslam öncesinde Pehlevî Farsçasıyla birçok mensur dinî ve ahlakî metin sonraki asırlara intikal etti. Eldeki bazı şiirler. mersiye. yüzyılın ikinci yarısı ile XII. Bu nedenle şiirdeki konular da Arap şiirindeki konularla uyumludur. 813?) şiirlerinde bu durumun örnekleri bulunmaktadır. 1273) bu yolun Farsça şiirde en mümtaz şahsiyeti olmuştur. Zaten İslam dünyasında X. ilk örnek alış şeklinin. Ayrıca bazı Arapça şiir söyleyen İranlı şairlerin ilk İslamî dönemlerdeki şiirlerinde Farsça kelime ve ibarelere yer verdikleri görülmektedir. tabiî. kadın ve aşk idi. şiire daha sonraları konu oldu ve zamanla şiirde çokça yer aldı. Örnek olarak da Arapça kasideler alınmıştır. Minûçihrî (öl. Fars Edebiyatında Görülen Üsluplar Ortak özelliklere ve anlatım tarzlarına sahip belirli bir çağdaki şairleri ve eserleri sınıflandırmak amacıyla ele alındığında Farsça şiirde İslam’dan sonra başlıca birkaç üslup öne çıkmaktadır. toplumda yer edinen dinî ilimler ve tasavvufî anlayışın da etkisiyle büyük bir değişime uğrayarak yeni özellikler kazandı. Yüzyıllar Türk Edebiyatı FARS (İRAN) EDEBİYATI İslamiyetten sonra IX. yüzyıldan günümüze kadar gelen yeni Farsça ile yazılmış az sayıdaki beyitlerle gelişimine şahit olduğumuz Fars şiirinin. 1121). 1030). Nizâmî (öl. IX. İlk tezkirelerde İslamiyetten önce Farsça şiir söyleyen ilk ve tek kişi olarak Behrâm-ı Gûr (öl. Tarihî İran sahasında İslam’dan sonra Tâhirîler (821-873) ve Saffârîler (868-903) zamanında. Sâsânîlerin (224-652) sonlarında veya ilk İslamî dönemde mahallî Farsça lehçelerde söylendiği kabul edilen hece vezinli. 1132)’dır. Farsça şiir söyleyen şairler. 1124-1127 yıllarında). 1020). bütün yönlerde olmuştur. 1131) ve rüba’îleriyle ünlü Ömer Hayyâm (öl. Arapça kelime ve terkipleri daha az kullanan ve daha çok methiye konulu kaside nazım şeklini tercih eden bu dönem şairlerinden bazıları şunlardır: İlk büyük şair Rûdekî (öl. övünmek. Ferruhî (öl. Sâsânî şahlarından olan Behrâm-ı Gûr. 1199). Unsurî (öl. Maveraünnehir’de. Emîr Mu’izzî (öl. 1221) ile bu tercihin sürdüğü ve genelleştiği görülecektir.44 VIII-XIII. 1040). Mesela Ebû Nuvâs’ın (öl. Mes’ûd-i Sa’d-i Selmân (öl. 941)’dir. Bölgede Arapça şiir söyleyen şairlerden sonra ortaya çıkan Farsça şiir söyleyenler arasındaki ilk büyük şair. 941). daha önceki yüzyıllara ait örneklerinin varlığı üzerinde çeşitli görüşler mevcuttur. teşbih. 1192). Ona nispet edilen şiir yedi heceli ve kafiyeli dört mısradır. şarap. istiare vb. Irak/Selçuklu Üslubu: Selçukluların tarih sahnesine çıkışıyla Azerbaycan ve Irak-ı Acem bölgelerine yayılan şiir. Mevlânâ (öl. Arapça şiirlerin kelime kelime tercüme şeklinde olduğunu açıkça göstermektedir. yüzyılın ikinci yarısından ve X. ilk olarak Arapça şiirleri örnek almışlardı. Nâsır-ı Hüsrev (öl. diğer bir ifadeyle IX. vezin. 58 beyittir ve bu şiirler kaside şeklindedir. Türkistan/Horasan Üslubu: Bu üslup. akıcı ve dış dünyayı gerçekçi olarak anlatan tarzını temsil etmektedir. Arap muhitinde yetişmiş ve Arapça şiirleri bulunan bir kişidir. Bu durum klasik şairlerin ifadelerinden ve bizzat manzum çevirilerden açık olarak anlaşılmaktadır. söz (=lafız). Semerkand ve Buhara şehirlerinde yaşamış olan Rûdekî (öl. öğüt ve hikmet. yüzyıllar arasında eser veren Horasan ve Maveraünnehir (Batı Türkistan) şairlerinin hamasî bir ruhla sade. yüzyılın sonlarına kadar Maveraünnehir’den Endülüs’e kadar şiirdeki konular aynıydı. yüzyılın ikin- . ilk büyük mutasavvıf şair Senâî-i Gaznevî (öl. hiciv. 1038). Şeh-nâme’nin yazarı Firdevsî (öl. Farsça şiirdeki ilk büyük mutasavvıf şair Senâî’den (öl. Zühd ve takva. 1214) ve Attâr (öl.

yüzyılın başlarında şiirde klasik kalıpların dışına bile çıkılmaya başlandı. yüzyıl için Ara Dönem Üslubu veya aynı dönemde İran’ın batısı için Azerbaycan üslubu. klasik dönem şairler okunmaya ve örnek alınmaya devam edildi. yüzyıl sonlarından XI. sanatsız ve kolay anlaşılır. Irak Üslubu’na geçirilirken. Hatta XX. yüzyıl başlarından XVIII. Hindistan’da Babür Devleti’nin kurulma yıllarından sonra giderek ilgi gören bu şiir akımı için bazı İranlı araştırmacılar İsfahan üslubu adını da kullanmaktadır. 1526-1530). Fars şiirinde görülen üsluplar hakkında bilgi veriniz. yüzyılın başlarına kadar uzanan bu üslup Şiraz. XIX. 1845). tecrübe ve bilgiler. Azerbaycan’da Nizâmî (öl. XIX. 1289) ve en önemlisi Mevlânâ (öl.Arap ve Fars Edebiyatları 45 ci yarısından XV. 3 . 1199). Visâl-i Şirazî (öl. 1868). Ünite . yani IX. Urfî-i Şirazî (öl. Selçuklu ve Hârezmşâhlar Dönemi) şiirde sanat. 1823).Sanatlı Nesir Dönemi) sanatlı ve tekellüflü (=anlaşılması zor) bir hüviyete büründü. yüzyılın ortalarına kadar (Sâmânîler Dönemi) nesir sade. seci ve Arapça kelimeler gittikçe arttı. 1273) bulunmaktadır. 1292) ve Hâfız (öl. Meşrutiyet dönemi şiir anlayışından sonra Farsçada “Yeni Şiir Üslubu” adıyla yapıda ve muhtevada yeniliklere gidilirken. Günlük deyişler. Şiir bir yandan saraydan uzaklaşıp meslek sahipleri ve halk arasında yer bulurken. 1221). yüzyılın ortalarına kadar etkin olmuştur. Sâib (öl. Kâânî-i Şirazî (1835-1836). Tâlib-i Âmulî (öl. 1857). XII. Fahreddîn-i Irakî (öl. XIII. Yagma-i Cendekî (öl. bilimsel kavramların ve izahların yer bulduğu bu dönemin şiirinde Enverî (öl. nesirde de bir miktar etkili olmuş ve daha sonra yazıda sadelik ve konuşma dili tercih edilmiştir. Batı medeniyeti ve edebiyatıyla başlayan temaslar sonucunda İran’da edebî muhitler hikâye. ayrıca farklı üslup veya dönem adlarıyla isimlendirme ihtiyacı da duyulmuştur. Gazneliler dönemi ile Selçukluların ilk yılları için Sebk-i Horasanî. 1214) ve Hâkânî (öl. İsfahan ve Horasan bölgelerinde ilgi gördü. 1590-1591) ve Bîdil’dir (öl. Yukarıda sıralanan üsluplar arasındaki geçiş zamanlarını. şairlere yeni imkânlar hazırladı. Farsça nesirde de birbiriyle farklılaşan dönemler oluşmuştur. Mesnevi nazım şekli de özel bir konuma geldi. yüzyıl) adlarının kullanıldığı görülür. 1192) ve oğlu Kemâleddîn-i İsfahanî (öl. garip teşbihler. Sa’dî. Dinî. 1201) gibi şairlerin sanatlı ve mübalağalı kasideleri yanında zarîf. Önde gelen şairleri Kelîm (öl. Geriye Dönüş Üslubu: Mazmun arayışında yeniliğini kaybedip doğallıktan uzaklaşan. sonraki dönemlere göre daha az Arapça kelimeye yer verildi. Surûş-i İsfahanî (öl. roman ve tiyatro gibi edebî türlere de ilgi duyuldu. anlaşılmaz teşbih ve istiarelerle dolan ve muammaya dönüşen Hint üslubuna muhalefet olarak doğdu. 1492) ise bu geleneğin son büyük temsilcisi kabul edilmektedir. XVI. yüzyıla kadar hakim olan nesir (Irak üslubu . Hint Üslubu: İran bölgesinde Safevîlerin. diğer yandan gerileyen medrese eğitimi sebebiyle de ilmî tabir ve bilgiler şiirden uzaklaştı. 1676?). yüzyılın ortalarından XII. 1626?). Başlangıçta. Irak-ı Acem’de Cemâleddîn-i İsfahanî (öl. Bu üslubun önde gelen şairleri Sabâ (öl. 1168) ve Zahîr-i Fâryâbî (öl. Örnek olarak Sâmânîler zamanındaki üsluba Sebk-i Türkistanî. yüzyılda Geriye Dönüş Üslubu. Furûgî-i Bistâmî (öl. yani XII. Hâfız vb. diğer yanda Mevlânâ. şiire aktarıldı. yüzyıl ortalarına kadar (Gazneli ve Selçuklu Dönemi) dilde cümleler uzadı ve Arapça kelimeler çoğaldı. Câmî (öl. 1720). 1651).2. yüzyıldan XVIII. Irak Üslubu’ndan Hint Üslubu’na geçiş dönemi için ise Mekteb-i Vukû’ (XVI. yeni mazmunlar ve bilinmeyen kelimelerle buluştu. âşıkâne ve lirik gazeller de yazıldı. tasavvufî ve ahlakî düşüncelerini şiirlerine başarıyla aktaranlar arasında ise Attâr (öl. 1828). Şiir giderek ince hayaller. 1237) bu üslubun öncüleri olurken. 1390) kalıcı ve etkileyici isimler olarak öne çıktı. Neşât-ı İsfahanî (öl. yüzyılın sonlarına uzanan bir zaman diliminde hâkim oldu. yüzyılda gelişerek XX. 1860) ve Şeybânî’dir (öl. 1888). Sa’dî (öl. yüzyılın ikinci yarısında (II. Arapça kelime ve terimlerin çoğaldığı. Daha sonra XI. Timurlu devletinin varislerinden Bâbür (sal.

kafiye. Hasan ve Mansûr şeklinde geçmektedir. İskender-nâmeler ise. eserleri Türkler tarafından çok okunan Fars şair ve yazarları şunlardır: TÜRK EDEBİYATINDA ETKİSİ OLAN FARS ŞAİR VE YAZARLARI Tûs şehrine bağlı Tâberân’ın Bâj köyünde doğan Firdevsî’nin adı kaynaklarda Ahmed. gibi eserlerin yazılmasına sebep olmuş. Padişahların anlatılmasına. İran tarihinin kronolojik sıraya göre sülalere. İran tarihinin. Gülşehrî. topluma faydalı olmayı düşündüklerini göstermektedir. lakabı Fahreddîn olup Firdevsî ise mahlasıdır. hükümdarlar ve aileleri.46 VIII-XIII. yazarın belirttiğine göre 60 bin beyittir. özellikle konu. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Türk şairlerin eserlerinde. bu şairler özgünlüklerini ve sanat kudretlerini eserlerine yansıtmışlardır. Ölüm tarihi bazı kaynaklarda 1020 şeklinde gösterilmekte. Nizâmî’nin eserinde yer alan ancak uygun görmedikleri bazı bölümleri ya kısaltmışlar ya da tamamen çıkarmışlardır. ancak eserinin değerine layık bir ödül alamadığı için Sultan Mahmud için bir hicviye yazdığı rivayet edilir. Hamdullah Hamdî de Yûsuf u Züleyhâ’yı Câmî’nin aynı isimli eserlerinden yararlanarak yazmışlardır. Eseri ikinci kez gözden geçirdikten sonra 1014 yılında Gazne’ye giderek Sultan Mahmud’a sunduğu. Ünlü mesnevisi Şeh-nâme’yi Sultan Mahmud’a sunmak için önce Gazne’ye daha sonra Bâvend hanedanından İspehbed Şehriyâr’a sunmak için Tâberistân’a gittiği ve buradan tekrar Tûs’a döndüğü bilinmektedir. Örneğin. Aynı şeyleri Fahrî’nin ve Şeyhî’nin Nizâmî’nin eserinden hareketle yazdıkları Hüsrev ü Şîrîn mesnevileri için de rahatlıkla söylemek mümkündür. sülalerin de hükümdarlara ayrılarak anlatılmasından oluşan eserin kurgusu basittir. masal. Çocukluk dönemi ve öğrenim hayatı hakkında kaynaklarda yeterli bilgi bulunmamaktadır. Eski İran tarihi hakkında Pehlevî dilinde yazılmış eserlere karşı büyük ilgi duyan ve Zerdüşt rahiplerden veya babasından Pehlevîce öğrenen Firdevsî. Aruzun fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlun fe‘ûl vezniyle yazılan Şeh-nâme. Bu şairler kendi eserlerinde. Şeh-nâme’nin büyük ilgi ve rağbet görmesi. Kırk yaşına kadar rahat bir hayat süren Firdevsî’nin hayatının sonraki dönemleri sıkıntı ve yoksulluk içinde geçmiştir. kullanılan kelimeler. Şeh-nâme. menkıbe ve kahramanlık hikâyeleri çerçevesinde manzum olarak. Savaş tasvirleri genelde birbirine benzeyen eserde anlatım şekli. aynı veya yakın türde Sam-nâme. şeh-nâme türünün bir kişi etrafında gelişen farklı bir türü olarak ortaya çıkmıştır. mesnevi şeklinde anlatıldığı bir eserdir. Künyesi Ebü’l-Kâsım. Türk şair ve yazarları tarafından eserlerinin Türkçe tercümesi ve şerhi yapılan. redif gibi unsurlarda Fars şairlerin etkisi olsa da. bu eserlerini yazarken örnek aldıkları eserlerin yanında farklı kaynaklardan da yararlanarak içerikte ekleme ve çıkarmalar şeklinde değişiklikler yapmak suretiyle taklit olmayan orijinal eserler yazmışlardır. mitoloji. bazılarında ise 1025 olarak verilmektedir. başından sonuna kadar aynı biçimde devam eder. önemli şahısların ölümünden sonra dünyanın faniliği ve kötülüğüne dair düşünceler tekrarlanır. Cihângir-nâme. Ancak hem Gülşehrî hem de Hamdullah Hamdî. şiir yazacak kadar da Arapça bilmekteydi. gece gündüz değişikliklerine ait küçük tasvirlerle başlanan eserde. Firdevsî . Feramurz-nâme. eserdeki destanları. Şeh-nâme: Başlangıçta diğer şairler gibi gazel ve kasideler yazan Firdevsî’nin Şehnâme’yi 980 veya 990 yılında yazmaya başladığı tahmin edilmektedir. önce parçalar halinde yazmış daha sonra bunlar arasındaki bağlantıları sağlayacak ilaveleri yaparak 1003-1004 yılında eserin ilk şeklini tamamlamıştır. Bu durum. vezin. Gürşasbnâme. Firdevsî. gelenekler. ancak yazmalardaki beyit sayıları 48-52 bin arasında değişmektedir. Mantıku’t-Tayr’ını Attâr’ın. şairlerin eserlerini yazarken dönemlerinin Türk kültürü ve ahlâkî değerleri ile geleneklerini dikkate alarak yazdıkları veya tercüme ettikleri eserlerde. Behmen-nâme vd.

ancak kahramanlarını İranlı kimliğine büründürdüğü bu eseri. Fuzûlî. Mu’îdî. 1160-1170) isteği üzerine dört ayda yazılarak 1188’de tamamlandı. Kaynaklarda Bursalı Celîlî (XVI. 1150) Hadîkatü’l-Hakîka adlı tasavvufî mesnevisinden esinlenerek müfte‘ilün müfte‘ilün fâ‘ilün vezniyle yazdığı bu eser karşılığında Behrâmşâh’tan önemli miktarda câize almıştır. yy. yazarı ve tarihi bilinmeyen bir tercümesi daha vardır. Nizâmî Mevlânâ. Senâî’nin (öl. Nizâmî. Şeh-nâme’deki bölümle benzerlik gösterir. Kutb. dil ve edebiyatın yanında matematik. döneminin hükümdarlarına yazdığı şiirler karşılığında aldığı parayla mütevazi bir hayat sürmüştür. Hamse’de yer alan mesneviler şunlardır: 1. Pehlevîce.) de Şehnâme tercümelerinin bulunduğu belirtilmektedir. İbrânîce. Nizâmî’nin konusunu Arap kültür ve edebiyatından aldığı. Fahrî. yy. Hüsrev-i Pervîz’le ilgili anlatılanlar. Eserleri: Nizâmî’in bilinen eserleri Divan’ı ile Penc Genc adlı. kurgu. Hamse sahibi olmak. Şeh-nâme-Rustam destanının kıssası adıyla Doğu Türkçesiyle yapılmış. Arapça. Sa’dî-i Şirazî. 1225) adına yazmıştır. yüzyılda Şeyhî. Şeyhî. ancak bunlardan sadece Fuzûlî aynı adlı eseriyle ona yakın bir başarı elde edebilmiştir. yaklaşık 35. Âhî (Benli Hasan) Hikâyet-i Şîrîn ü Pervîz ve Rivâyet-i Gülgûn-ı Şebdîz. Anadolu Selçuklularından Kılıç Arslan’a bağlı olan ve Erzincan ile çevresinde hüküm süren Fahrüddîn Behrâmşâh (öl. Gence’de iyi bir eğitim gördüğü. 1180-81’de tamamlanmıştır. Süryânice. XVI. Leylâ vü Mecnûn: Şirvanşah Celâlüddevle Ahsitân’ın (sal. Ünite . Ahmed Rıdvan. . 1174 tarihinde. Molla Câmî ve Emir Hüsrev-i Dihlevî gibi şairlere etki etmiştir. Bazı kaynaklarda Türk bir babanın oğlu olarak Kum veya Tefreş’te doğduğu belirtilse de babasının Gence’ye gelip yerleştiği ve Nizâmî’nin orada doğduğu kabul edilmektedir. 3. Mahzenü’l-Esrâr: Nizâmî. felsefe. Ermenice ve Gürcüce öğrendiği anlaşılmaktadır. üslup ve ifade yönünden diğerlerinden daha başarılıdır. Yaklaşık 5000 beyitten oluşan eser.Arap ve Fars Edebiyatları 47 Seyyid Şerîfî (öl. Eserlerinin yazılış tarihlerinden hareketle onun altmış yaşlarında iken 1201-1214 yılları arasında vefat ettiğini söylemek mümkündür. Farsça. bir şair için varılacak yüksek makamlardan biridir. 2. Hâfız-ı Şirazî. Nizâmî’nin ölüm tarihiyle ilgili olarak kaynaklarda farklı bilgiler bulunmaktadır. Hüsrev ü Şîrîn mesnevilerini yazarken Şeh-nâme’den de faydalanmışlardır. Tezkirelerde hayatı hakkında yeterli bilgi bulunmayan Nizâmî’nin doğum ve ölüm tarihleri kesin olarak bilinmemektedir. Hamse yazımını İran’da ilk kez başlatan Nizâmî’dir. Hayâtî Hüsrev ü Şîrîn. Mezarı eski Gence’de olup burada son zamanlarda Azerbaycan mimarisine göre bir anıtmezar yaptırılmıştır. aruzun mef ‘ûlü mefâ‘ilün fe‘ûlün vezniyle yazılmıştır. Sadrî.2. Fahrî ve Şeyhî. Nizâmî. yüzyılda ise Celîlî Hüsrev ü Şîrîn ve Lâmi’î Ferhâd-nâme adlarıyla aynı konuda eserler yazmışlardır. Beyit sayısı nüshalara göre 57007700 arasında değişen eserde Sâsânî hükümdarı Hüsrev-i Pervîz ile Ermeni prensesi Şîrîn’in aşk hikayesi anlatılır. Firdevsî’nin Şeh-nâme ile ortaya koyduğu destansı şiir türünü zirveye taşımanın yanında manzum aşk hikayelerinin en büyük şairi unvanını da kazanmıştır. Fars ve Türk edebiyatlarında kendinden sonra gelen pek çok şairi etkilemiş ve onlara örnek olmuştur. Hüsrev ü Şîrîn: Nizâmî’nin Hamse’sinin ikinci mesnevisi olan ve mefâ‘îlün mefâ‘îlün fe‘ûlün vezniyle yazılan eser. coğrafya ve tıp okuduğu. Türk edebiyatında XIV. Eğitim döneminden sonra resmî bir görev almayan Nizâmî. Fars edebiyatında ilk hamse sahibi şair olan Nizâmî’de Firdevsî ve Senâî’nin etkisi görülür. yüzyılda Kutb. Genceli Nizâmî Hamse: İran ve Türk edebiyatında beş mesnevinin bir araya getirilmesiyle oluşturulan eserlere verilen addır. Ali Şir Nevâî ve Harîmî (Şehzâde Korkud) Ferhâd ü Şîrin. XV. Kansu Gavrî’nin isteğiyle Şeh-nâme’yi manzum olarak Türkçeye tercüme etmiştir. yaklaşık 2400 beyit tutarındaki bu mesnevisini. Dervîş Hasan’ın (Mehdî) tercümesi ise mensur olup 1621’de II. Osman’a sunulmuştur.) ve Cevrî’nin (XVII. mûsikîye meraklı olduğu. 1544).000 beyitten oluşan Hamse’sidir. astronomi. Nizâmî’nin Leylâ vü Mecnûn’una çok sayıda nazire yazılmış.

Eserleri: Manzum ve mensur önemli eserleri bulunan Attâr. Attâr’ın hikâyelerinin büyük bir kısmı. Hindistan ve Türkistan’a seyahatlerde bulunduktan sonra Nîşâbûr’a dönerek inzivaya çekilmiştir. İskender-nâme: 1201’de yazılan “Şeref-nâme” ile 1211’ den sonra yazılan “İkbâlnâme” başlıklı iki bölümden oluşan eserin vezni. Mukbilnâme veya İskender-i Berrî adlarıyla da anılan Şeref-nâme bölümü. Irak. Medine. Nizâmî’nin kaynaklarda ve Leylâ vü Mecnûn mesnevisinin bir beytinde. 5. Mecmu’alarda ve tezkirelerde yer alan şiirleri Vahîd-i Destgirdî tarafından yayınlanmıştır. Na’t. Kaynaklara ve kendi eserlerinde verdiği bilgilere göre. onlar için bir örnek olmuştur. Attâr’a has bir özellik olan bu anlatım tarzını. Mevlânâ. terkîb-i bend. Sâsânî hükümdarı Behrâm-ı Gûr’un av eğlenceleri. tercî’-i bend. Onun şairliğinin ve ustalığının ortaya çıktığı şiirleri. bir yandan eczacılık ve tıpla uğraşırken bir yandan da ilmî ve tasavvufî bilgiler edindiği ve çeşitli şeyhlere hizmet ettiği anlaşılmaktadır. Şam. Hâfız ve Molla Câmî gibi kendisinden sonra gelen pek çok mutasavvıf-şair ve edibi etkilemiş. kasîde. eserlerinde daha çok hikâye anlatımına yer veren şair olarak bilinir. Ancak eserlerinden. henüz Türkiye Türkçesine tercüme edilmemiştir. Mısır. Ahmed el-Gazâlî’nin (öl. rüba’î ve kıtalardan oluşan 20. 1111) vaazlarında anlattığı hikâyelerin çoğuna rastlandığı . öğüt ve tasavvufun önemli meseleleri hakkında yazdığı kasideleri vardır. çerçeve hikâyeler içinde açık ve anlaşılır bir plâna göre iç içe geçmiş daha küçük hikâyelerde anlatarak konuyu sıradan biri için bile daha açık bir hâle getirmiş ve böylece manaları ana hikaye ile birleştirmede büyük bir ustalık göstermiştir. tasavvufî gazelleridir. 1211-1218)’a sunulmuştur. Onun eserlerinde. Mahmud-ı Şebüsterî. Hayyâm derecesine ulaşamamış olsa da yer yer aşk konulu orijinal rüba’îler de yazmıştır. Yüzyıllar Türk Edebiyatı 4. Heft Günbed veya Behrâm-nâme adlarıyla da anılmaktadır. fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl’dür. onların eserlerini okuyarak tasavvuf merhalelerini aşmak için gayret gösterdiği anlaşılmaktadır. tasavvufla ilgilidir. sûfî vâizlerin anlattıkları dokunaklı hikâyelerin manzum şeklinden ibârettir. Eserlerinden devrindeki birçok mutasavvıf ve şeyhle tanıştığı. Sa’dî. Mesnevilerinde şiire ve edebî sanatlara hakim olduğu anlaşılan Attâr. küçük yaşlarda tasavvufa yönelen Attâr. Attâr’ın eserlerinde klasik nazım şekillerinin pek çoğu görülmekle birlikte öne çıkanlar ve başarı sağladıkları gazel ile mesnevidir. Çocukluk ve gençlik dönemleri hakkında kaynaklarda bulunan bilgiler farklı ve çok yetersizdir. Mekke.000 beyitlik Divan’ının olduğu belirtilmişse de günümüzde tam bir nüshası bulunmamaktadır. Yaklaşık 10. Eser. gazel. Uzun yıllar süren bu inziva hayatı sonunda oldukça ileri bir yaşta iken Nîşâbûr’da Moğollar tarafından şehit edilmiştir (1221). Heft Peyker (Behrâm-nâme): Eser. Ebî Bekr İbrahîm-i Nîşâbûrî olan Attâr’ın Selçukluların son zamanları olan 1142-1145 yıllarında doğduğu tahmin edilmektedir. Azerbaycan atabeklerinden Nusratüddin Ebû Bekr Muhammed’e (1191-210). Mevlânâ da bazı yönlerden geliştirerek başarıyla uygulamıştır. Ahmedî bu eseri Firdevsî’nin ve Nizâmî’nin eserlerinden yararlanarak yazmıştır.48 Meraga: Bugün İran sınırları içinde bulunan Güney Azerbaycan şehri VIII-XIII. aruzun fâ‘ilâtün mefâ‘ilün fâ‘ilün kalıbıyla yazılmıştır. Eczacılık ve tıpla uğraştığı için “Attâr” lakabıyla meşhur olmuştur. 5197 beyitten oluşan eser.000 beyitten meydana gelmektedir Türk edebiyatında bu türün ilk ve en tanınmış olanı Ahmedî’nin 1390’da Germiyan Beyi Süleyman Şah adına yazdığı İskender-nâme’sidir. evlilik hayatını konu alır. Ferîdüddîn-i Attâr Asıl adı Ebû Hâmid Ferîdüddîn Muhammed b. Hıred-nâme ve İskender-i Bahrî de denilen İkbâl-nâme bölümü ise Musul atabeklerinden İzzeddin II. tasavvufî meseleleri. Arslan (sal. Mesnevilerinin hepsi. Mesud b. 1196 yılında Selçuklu hükümdarı Melikşah’ın kölesi Aksungur’un neslinden Meraga hakimi Alâüddîn Körpearslan’ın adına.

Münîrî (XVI. anka) ise temsilî olarak Allah’ın zuhûr ve taayyününü (=Allah’ın varlıkta tecellîsini) ifade eder. Ârifî (öl. 1597).Arap ve Fars Edebiyatları 49 gibi. Makâlâtü’t-Tuyûr veya Tuyûr-nâme adlarıyla da anılan eser 1187’de yazılmıştır. Musîbetnâme. sîmurg (=otuz kuş. Sîmurg-nâme ve Şemseddin Sivâsî (öl. Eserin bilinen ilk Türkçe manzum tercümesi. Esrâr-nâme. Mantıku’t-Tayr. 1191) ve başkalarının da bu tür hikâyelerinden faydalanmıştır. Tutmacı’nın 1406’da yazdığı Gül ü Hüsrev’i. Na’t. bülbül ile diğer kuşlar arasında geçen anlaşmazlık hikâye edilmiştir. Ferîdüddîn-i Attâr’ın Hüsrev-nâme’sinin Türkçeye kısaltılarak yapılmış bir tercümesidir. Eserde. 5740 beyitten oluşan ve Attâr’ın tasavvufî görüşlerini düzenli bir şekilde yansıttığı mesnevisidir. İlâhî-nâme. Rum kayserinin bir câriyeden doğan oğlu Hüsrev ile Hûzistân şahının kızı Gül’ün arasında geçen maceralar anlatılır. Deh-mürg. Şemsî. 1574-4595) için kısaltılarak İbret-nümâ adıyla manzum olarak çevrilmiştir. “vahdet-i vücûd” inancı temsilî olarak anlatılır. Gülşen-i Ebrâr ve Ömer Fuadî. 1049). kılavuz) olarak yer aldığı eserde. Sühreverdî (öl. . 1037). duygu. 1533). Ali Şir Nevâî. Mantıku’t-Tayr. 1. 3. Attâr’ın en çok bilinen eseri olan bu mesnevi. Pend-nâme. 1563). Gülşehrî. Hüsrev-nâme. İbrahim Gülşenî (öl. 6. 5. Türkçeye ilk kez Şemseddîn Sivasî (öl. Musîbet-nâme: Cevâb-nâme adıyla da bilinen eser. gül için sürekli şarkılar söylemek suretiyle kendilerini rahatsız eden bülbülü Süleyman peygambere şikayet ederler. 7.2. Kuşlar.). Attâr’ın rüba’îlerinden seçip konularına göre elli bölüm halinde düzenleyerek oluşturduğu en eski bir rüba’î mecmu’asıdır. 1636). Ünite . Ebû Saîd Ebü’l-Hayr (öl. Bülbül-nâme’yi. 1111) atfedilen Risâletü’t-Tayr’dan alınan bir çerçeve hikâye ile araya sokulan çok sayıda küçük hikâyelerden meydana gelmiştir. Sonunda bülbülün haklı olduğuna kanaat getirerek rahat bırakılmasını ister. 2. Mantıku’t-Tayr: Makâmât-ı Tuyûr. Hüsrev-nâme: Attâr’ın konusu tasavvuf olmayan tek mesnevisi olan ve Gül ü Hüsrev veya Gül ü Hürmüz adlarıyla da bilinen bu eser. Gazâlî’ye (öl. Esrâr-nâme: Attâr’ın ilk tasavvufî mesnevisi olan eser. İlâhî-nâme. Attâr’ın İlâhî-nâme’sindeki “Hikâyet-i Fahrüddîn-i Gürgânî ve Gulâm-ı Sultân” adlı hikâyenin genişletilmesinden meydana gelen bir eserdir. Murad (sal. Attâr’ın bu mesnevisi. hayal. Bülbül-nâme. İbn Sînâ (öl. Muhtar-nâme. İlâhî-nâme: 6500 beyitten oluşan bir mesnevidir. ahirette ve bu âlemde dolaşması. mesnevi tarzında “dünyevî (=maddî) bir aşk romanı”dır. Nâbî’nin 1705’te Halep’te yazdığı Hayr-âbâd’ı. Tebrîzli Ahmedî tarafından 1479’da yapılmıştır. peygamberlere danışması. Ömer Fuadî’nin Bülbüliyye’sini yine aynı adla mensur olarak yazmıştır. yirmi altı bölümde anlatılan küçük hikâyelerden meydana gelmiştir. Manisalı Birrî (öl. Kırk bölüme ayrılan eserin çerçeve hikâyesi. tahmîd ve methiyelerden sonra 22 makale (=bölüm) ve bir hâtimeden (=sonuç) meydana gelmiştir. Hüdhüdün mürşit (=rehber. Bunun üzerine Süleyman peygamber de bülbülü huzuruna çağırtıp dinler. sâlikin melekler arasında. akıl ve ruha Allah’ı sorması ve sonunda Allah’ı kendinde bulmasıdır. Abdülbaki Gölpınarlı tarafından mensur olarak Türkçeye çevrilmiştir (1947). Mesnevide sâlikleri temsil eden kuşlar vasıtasıyla. Bülbül-nâme: Küçük bir mesnevi olan bu eserde. Muhtâr-nâme: Bu eser. Ravzatü’t-Tevhîd. Gülşen-âbâd ismiyle benzer eserler yazmışlardır. yy. Bülbüliyye adlarıyla manzum olarak Türkçeye çevirmişlerdir. Attâr’ın günümüze kadar gelen ve onun olduğundan şüphe duyulmayan eserleri İlâhî-nâme. Divan ve Tezkiretü’l-Evliyâ’dır. 4. 1597) tarafından III. Lisânü’t-Tayr. Mefâ‘îlün mefâ‘îlün fe‘ûlün vezninde yazılan eserin yazma nüshalarındaki beyit sayıları 2880-3380 arasında değişmektedir. 1715) de. özellikle mistik çevrelerde çokça rağbet gören eserlerden biri olup edebiyatımızda Esrâr-nâme adıyla manzum ve mensur bir dizi eserin yazılmasına kaynaklık etmiştir. (öl. Onun faydalandığı bu hikâyelerden bazılarının kaynağının eski Yunan’a kadar gittiği bilinmektedir.

Türk ve Urdu edebiyatlarıyla Batı dünyasında da önemli izler bırakmıştır. Gülistân’ı ise kendisine büyük saygı gösteren Zengî’nin oğlu II. Ahmed b. 1234) ile tanışmış. Zengî (1231-1260) ile tanışarak dostluğunu kazanan Sa’dî. Risâle-i Melik Şemseddin). eserlerinde Farsçada kullanılan Türkçe kelimelere de yer vermiştir. Tayyibât. Tezkiretü’l-Evliyâ’nın Uygur yazısı ile Doğu Türkçesine yapılmış tercümesinin yanında Aydınoğlu Mehmed Bey (1307-1333) ve II. Murad adına (sal. Anlaşılması kolay bir ahlâk kitabı olan Pend-nâme. 1421-1451) yapılan tercümeleri ile Sinan Paşa (öl. döneminde yaygın nazım şekli olan gazelin müstakil bir nazım şekli haline gelmesini sağlamıştır. Bütün şiirlerinde bilinen ve yaygın olarak kullanılan kelimeleri tercih eden Sa’dî. Yüzyıllar Türk Edebiyatı 8. Risâle-i Selâse (Mülâkat-ı Şeyh Sa’dî bâ Abaka Han. Dönemin hükümdarlarından Ebubekir b. 1284) de bulunduğu bazı devlet adamları ile tanışmış ve bunları öven şiirler yazmıştır. Su’âl-i Sâhib-dîvân. Sa’dî. Manzum Eserleri: Bostân (=Sa’dî-nâme). Cevherü’z-Zât. “Bîsütûn” adıyla da tanınan Külliyyât. Latince ve Hintçeye de çevrilmiştir. Müfredât. Mısır. Tercî’ât. Sâhibiyye. Risâle-i Engiyânu. Kasâ’id-i Fârisî. velîlerin hayatından bahseden bir “terceme-i hâl” kitabıdır. Tezkiretü’l-Evliyâ: Attâr’ın tek mensur eseri olup. Nasîhatü’l-mülûk. halk arasında atasözü gibi yayılmıştır. akıcı ve sehl-i mümtenî olmasıdır. Bedâyi’. on altı kitap ile altı veya yedi risâleden meydana gelmektedir. 1281) ile kardeşi Şemseddin el-Cüveynî’nin (öl. Bu uzun süren seyahatleri sırasında ünlü mutasavvıflardan Şehabeddin Sühreverdî (öl. Sa’d b. Eserleri: Sa’dî’nin manzum ve mensur eserleri. Nüzhetü’l-Âdâb. çağdaşı şairlerden Emir Hüsrev-i Dihlevî ve Hasan-ı Dihlevî gazellerinde onun etkisinde kalmışlardır. Kasâ’id-i Arabî. Bostân adlı meşhur eserini 1257’de bu hükümdar adına yazmıştır. 1486) ve Ali Rıza Karahisarî’nin yaptığı tercümeleri bulunmaktadır. Hubsiyyât. Pend-nâme: 900 beyitten meydana gelen bu mesnevi. Eserlerine ve ondan bahseden kaynaklara göre. Azerbaycan ve Belh’e gittiği anlaşılmaktadır. bir dîbâce (=önsöz. 1256’da Şiraz’a dönmüştür. Mecâlis-i Pencgâne. Sa’dî. Bağdat’ta eğitimini tamamlayarak Şiraz’a dönen Sa’dî. Kaynaklarda ve çeşitli araştırmalarda yukarıda belirtilenlerden başka Attâr’ın yazdığı zikredilen ancak durumları şüpheli olan Haydar-nâme. Onun şiir ve nesrinin en dikkat çeken özelliği. 10. beşerî fazîletler ile en basit hayat tarzlarının âhenkli ve akıcı şeklinde anlatıldığı didaktik bir eserdir. Manzum ve mensur eserlerinde atasözlerinden yararlanan Sa’dî’nin toplumun düşünce ve isteklerine tercüman olan özlü sözleri. bâbda hükümdarların hâl Sa’dî-i Şirazî . 1258’de yazılan bu eser. eskiden çok ilgi görmüş ve okullarda okutulmuştur. Mensur Eserleri: Gülistân. Takrîr-i Dîbâce. Hezliyyât. Mudhikât. Rübâ’iyyât. yaşadığı dönemde büyük bir şöhret kazanmış. Mülemma’ât. Risâle-i Akl u Işk. ilk eğitimini burada tamamladıktan sonra Moğol istilası üzerine Bağdat’a giderek Nizamiye Medresesi’nde okumuştur. Almanca. Hicaz. Sa’d adına 1258’de yazmıştır. 9. Divan: Attâr’ın mesnevilerindeki tasavvufî düşüncelerini özellikle gazellerde lirik bir tarzda ele aldığı eseridir. Havâtîm. Türkçeden başka.50 VIII-XIII. manzum ve mensur karışık bir nasihatnâmedir. Merakeş. Uştur-nâme. Lisânü’l-Gayb ve Cümcüme-nâme gibi eserler de bulunmaktadır. Fransızca. Gülistân: Sa’dî’nin bilgi ve tecrübesini belâgat ve fesahatle yoğurup yazıya geçirdiği. Anadolu. Ebubekr-i Bîsütûn tarafından 1326-1333 yıllarında “Külliyyât” adıyla toplanmıştır. Sa’dî’nin Türk edebiyatında etkisi olan eserleri Gülistân ve Bostân’ıdır. Gazeliyyât-ı Kadîm. Şiraz’da doğan Sa’dî. daha sonra Suriye. mukaddime) ve sekiz bâbdan (=bölüm) oluşmaktadır. aralarında İlhanlı devlet adamı Atâ Melih el-Cüveynî (öl. Mukatta’ât. ahlâk kurallarının. 1. Sa’dî sadece Fars edebiyatını etkilemekle kalmamış.

1213) Misbâh’ını. Türkçe şerhleri içinde en tanınmış ve önemli olanı Sûdî (öl. Şiirlerinden iyi bir öğrenim gördüğü anlaşılan Hâfız. onların şiirlerine nazireler yazmış veya şiirlerini tazmin etmiştir. 1602)’nin şerhleri bulunmaktadır. 1532) ise Gülistân’ın dîbâcesini şerh etmiştir. Gülistân’da olduğu gibi bir sehl-i mümtenî üslubu görülen Bostân. Başta Türkçe olmak üzere çeşitli dillere çevrilen ve şerhleri yapılan Gülistân’ı Seyf-i Serâyî. konuların işlendiği on bâbdan oluşmaktadır. Üsküdarlı Sâfî’nin Cidâl-i Sa’dî Bâ-Müdde’î isimli mesnevisi. Timur. Adalet. başkaları tarafından derlenen Divan’ıdır. Fars edebiyatının en başarılı gazel şairidir. . Şiraz’ı fethettiği zaman onunla görüştüğü rivayet edilir. Hoca Mesud tarafından Bostân’ın kısaltılarak manzum şekilde Türkçeye yapılan ilk tercümesidir (1354). Nasihatlerin arasında anlatılan fıkralar ve hikâyeler ile esere akıcılık sağlanmaya çalışılmıştır. dervişlerin ahlâkı. ahlakî ve felsefî mazmunların bulunduğu gazellerinde bir çok edebî sanata yer vermesine rağmen manayı ve ifadeyi bu sanatlarla boğmamıştır. 1143) Keşşâf’ını. Urmevî’nin (öl. 6. Ayrıca. 1534) Nigâristân’ı. ahlâkî bir mesnevidir. 1550). Serbest bir dünya görüşüne sahip olan Hâfız. bâbda susmanın faydası. insanı incitmeyi de büyük günah saymıştır. Şem’î (öl. ifade yönünden sağlamdır. ilmî. Hevâyî-i Bursevî (öl. insana saadet veren bu felsefesi ile karışık siyasî ortam içindeki kitlelere teselli kaynağı olmuştur. oğlu Şah Şüca ve Zeynelâbidîn zamanlarında sarayda bulunmuş ve bu sürede rahat bir hayat geçirmiştir. 1355) Mevâkıf’ını okumuştur. 7. kolay anlaşılır bir şekilde ifade edilmiştir. bâbda terbiyenin önemi ve etkisi. şükür. Zemahşerî’nin (öl. 1283) Mefâtihü’l-Envâr’ını. Adudüddin el-Îcî’nin (öl.Arap ve Fars Edebiyatları 51 ve hareketleri. tevazu. Şiirlerinden dinî ilimlerin yanında başta Arap edebiyatı olmak üzere çok iyi bir edebiyat kültürü aldığı. 8. 1592-3). bunlar da rivayetlere dayanmaktadır. 1389-90 yılında Şiraz’da ölmüş ve bugün türbesinin bulunduğu Hâfıziye semtine gömülmüştür. kanaat. mertlik. Câmî’nin Bahâristân’ı ile Kemal Paşazâde’nin (öl. Hâfız-ı Şirazî Hâfız’ın hayatı hakkında çok az bilgi vardır. 1557’den sonra) Kitâb-ı Nigâristân ve Hadîka-i Sebzistân’ı. ihsan. Yunus Emre gibi insana saygıya büyük önem veren Hâfız. Gülistân’a nazire olarak yazılmış eserlerdir.2. Za’îfî’nin (öl. Hâfız’ın bilinen tek eseri. 3. bâbda. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî. Hâfız Divanı. Öğrenimi sırasında Kur’an-ı Kerim’i ezberlediği için “Hâfız” lakabını almıştır. Fikirler ve nükteler. 1596)’nin şerhidir. 1303-1357 yılları arasında Şiraz’da hüküm süren İncû hanedanı hükümdarlarından Ebû İshak. Şâhidî (öl. açık ve veciz olmasının yanında şiirlerinin akıcı ve âhenkli olmasıdır. dönemin musikisi ve çeşitli sanatları hakkında bilgi edindiği anlaşılmaktadır. bâbda kanaatin fazileti. Gülistân’ın manzum Türkçe tercümesidir. Bostân: Şeh-nâme vezni olan fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl kalıbıyla yazılmış bu eser. Onun en önemli özelliği. Hâfız. 5. rıza. Zeynelâbidîn’in ölümüyle hayatında sıkıntılar başlayan Hâfız. 1608) ve Hüseyin el-Kefevî (öl. Lâmi’î (öl. Onun gazelleri bu nazım şeklinin en gelişmiş örnekleridir. terbiye. 2. 1391’de Kıpçak Türkçesine çevirmiştir. Türk edebiyatında Mesnevî ve Gülistân’dan sonra en çok okunan Farsça eserdir. Gülistân’da anlatılan bir hikâyenin tercümesidir. hikmetli bir söyleyiş içinde fakat süsten uzak. Hâfız. Sekkâkî’nin (öl. Ferheng-nâme-i Sa’dî. Gülistân gibi İslam âleminde yüzyıllar boyu büyük ilgi görmüş. Selmân-ı Sâvecî ve Hayyâm’ın etkileri görülen Hâfız. Mutarrizî’nin (öl. dilinin sade. Ünite . bâbda ihtiyarlık. tevbe vs. Sa’dî-i Şirazî ve Kemâleddîn-i İsfahanî gibi şairlerden de iktibaslarda bulunmuş. bâbda aşk ve gençlik. 4. rüba’î ve kıt’a nazım şekilleriyle yazdığı şiirleri de bulunan Hâfız. medreselerde ders kitabı olarak okutulmuş ve çok sayıda tercümesi ve şerhi yapılmıştır. Kasîde. bâbda sohbet âdâbı ile ilgili hikâyeler ve fıkralar bulunmaktadır. Şiirlerinde Hâcû-yi Kirmanî. 1299) Miftâhu’l-Ulûm’unu. Sadi’nin bu eserinde kendi hayatından izler de yer almaktadır.

Semerkand’da önce Nakşibendî şeyhlerinden Sa’deddîn-i Kaşgarî’ye. Ali Şir Nevâî de Hamse’sinde Câmî’yi metheden kasidelere yer vermiştir. devrinin önde gelen âlimleri olan Mevlânâ Cüneyd-i Usûlî. Gençliğinden beri Nakşibendiye tarikatı vasıtasıyla tasavvufla ilgilenen Câmî. Seyyid Şerîf el-Cürcânî’nin öğrenci Ali es-Semerkandî ile Taftâzânî’nin öğrencisi Şahâbeddin Muhammed el-Câcermî’den dersler almıştır. şiirleri çok okunmuştur. Akkoyunlu Uzun Hasan ve Yakup ile Osmanlı padişahlarından Fatih Sultan Mehmed ve II. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Lisânü’l-Gayb adı da verilen Hâfız Divanı. sözün öneminden. Câmî’nin divanlarının İstanbul. Bayezid ile dostane ilişkilerinin olduğu ve haberleştikleri anlaşılmaktadır. orta yaş şiirlerinin yer aldığı Vâsıtatü’lIkd adlı ikinci divanı 1489’da ve yaşlılık dönemi şiirlerinden oluşan Hâtimetü’l-Hayât adlı üçüncü divanını ise 1490-1’de düzenlemiştir. Kanpûr ve Lahor’da baskıları yapılmıştır. Leknev. İran edebiyatında Nizâmî ile başlayan hamse geleneğine uyarak önce Tuhfetü’l-Ahrâr. rüba’î ve muammalardan oluşan şiirlerini üç divanda toplamış ve Ali Şir Nevâî’nin isteği üzerine bu divanların her birini yazıldıkları dönemleri belirtecek şekilde adlandırmıştır. Hıred-nâme-i İskenderî’yi yazmış. Herat’ta Sultan Hüseyn-i Baykara’nın kendisi için yaptırdığı medresede Arap dili ve edebiyatı. Türkler ile sıkı münasebette bulunmuş. Horasan’ın Câm şehrinin Harcird kasabasında doğmuştur. kısa mesnevi. Heft Evreng: Câmî. gazel. Üç divanına yazdığı mukaddimelerde (=önsöz).) Türkçe şerhler yazmışlardır. Herat’taki Nizamiye Medresesi ve Semerkand’daki Uluğ Bey Medresesi’nde öğrenim görmüş. Şem’î. tercî’-i bend. Câmî’nin eserlerini yazdırmak için hattatlar tutmuşlar. 1437) riyâziyyât (=matematik bilgileri) dersleri almış ve ünlü astronomi ve matematik âlimi Ali Kuşçu (öl. Yûsuf u Züleyhâ. 1474). 1141) hatırasına saygısından dolayı Câmî mahlasını aldığını belirtir. Hüseyn-i Baykara ve Ali Şir Nevâî. Câmî (Molla Câmî) Asıl adı Nureddin Abdurrahman b. Adnî (Mahmud Paşa. Hâfız’ın gazellerine nazireler söylemiş. yy. daha sonra Silsiletü’z-Zeheb ve Salamân u Absâl’ı da ekleyerek mesnevilerinin sayısını yediye çıkarmış ve Heft Evreng adı altında toplamıştır. Divan’ına Sürûrî. âyet ve hadislerden getirdiği delillerle açıklamaya çalışmıştır. . 1474) ile riyâzî konularda çalışmalar yapmıştır. manzum ve mensur eserleri ile Türk şair ve yazarlarınca örnek alınmıştır. 1492’de burada vefat etmiştir. İran. Hâfız’ın İslam âleminde Sa’dî gibi geniş bir etkisi olmuş. uzun süre bir fâlnâme (=fal kitabı) olarak da kullanılmıştır.52 VIII-XIII. Eserlerine göre Câmî’nin Karakoyunlu Cihân Şâh. öl. Bâkî ise onun gazellerini tahmîs etmiştir. Ayrıca Uluğ Bey Medresesi’nde Bursalı Kadızâde-i Rûmî’den de (öl. 2.Türkçeye ilk defa Abdülbaki Gölpınarlı tarafından tercüme edilmiştir (1944). onun vefatından sonra da yerine geçen Hâce Ubeydullah Ahrâr’a bağlanmıştır. sûfîler arasında geçen Câmî. kıt’a. terkîb-i bend. Manzum Eserleri Heft Evreng: Büyük ayı burcundaki yedi yıldıza verilen Farsça isimdir. ayrıca bu eserleri süslemeleri için Bihzâd ve Kâsım Alî gibi ressamları görevlendirmişlerdir. Hâfız Divanı. Sübhatü’l-Ebrâr. Sûdî ve Mehmed Mehdî Konevî (XIX. Ahmed’dir. Hayatı âlimler. kaside. hadis ve tefsir dersleri okutan Câmî. Câmî’nin Eserleri 1. yazarlık gibi şairliğin de asla vazgeçilmeyecek işlerden olduğunu belirterek şiir ve edebiyatın değerini. Gençlik dönemi şiirlerinin yer aldığı ve Fâtihatü’ş-Şebâb adını verdiği ilk divanını 1479’da. Leylî vü Mecnûn. özellikle Ali Şir Nevâî’nin eserlerini okuyup takdir etmiş ve onun şiirlerine Farsça nazireler yazmıştır. -yukarıda belirtilen şerhlerdeki çeviriler dışında. Klâsik dönem İran şiirinin son temsilcisi kabul edilen Molla Câmî. Divan(ları): Câmî. Birinci Divan’ının mukaddimesinde doğduğu şehre nispetle ve Ahmed-i Nâmekî-i Câmî’nin (öl.

Ahizâde Abdülhalim Efendi ve Senâî Muhammed Efendi Türkçe’ye çevirmişlerdir. Celîlî’nin (öl. oğlu Yûsuf Ziyâeddin için yazdığı bir öğüt bulunmaktadır. Silsiletü’z-Zeheb: Ahlâkî. ahlâkî ve edebî konuları içeren 20 makale (=bölüm. beşincisi aşka. tasavvufî ve ahlâkî konuların yer aldığı kırk bölümden oluşmaktadır. Tevrat’taki Salamon ve Absalon’un İskenderiye mektebi vasıtasıyla Yunancadan Arapçaya ve oradan da bütün yakın doğuya geçen hikâyesine dayanmaktadır. Eflatun ve Sokrat gibi filozofların İskender’e öğütleri. Lâmi’î. Câmî’nin tanınmış eserlerinden olan mesnevi. Ünite . 1569) Leylâ vü Mecnûn’unda etkisi görülen eser. Üçüncü bölüm ise 500 beyitten oluşan kısa bir mesnevi olup II. Yûsuf u Züleyhâ: Câmî. hikâye)den oluşmaktadır. Absâl ise nefis ve şehvetin sebep olduğu karışıklıkları temsil etmektedir. Eser. sekiz ravza (=bölüm) ve bir hâtimeden (=sonuç) meydana gelmiştir. Mensur Eserleri Bahâristân: Câmî. Sa’dî’nin Gülistân’ını örnek alarak 1487 yılında yazdığı bu eseri Sultan Hüseyn-i Baykara’ya ithaf etmiştir. 7200 beyit olan bu mesnevinin Hüseyn-i Baykara’ya ithaf edilen birinci bölümünde tasavvufî ve ahlâkî konular işlenmiş. Bayezid’e ithaf edilmiştir Salamân u Absâl: 1130 beyitten oluşan bu mesnevinin konusu. Ruhun şehvet ve hazla mücadelesinin işlendiği bu mesnevide Salamân. Nizâmî’nin İskender-nâme’sine nazire olarak yazılan mesnevi. . Son makalede. ehl-i beyt ve sahâbeden başlayarak din büyüklerinin hayatı ve faziletlerinden bahsettiği bu eserini. Ravzatü’l-Ahyâr ve Tuhfetü’l-Ebrâr adlarıyla da anılan Bahâristân.Arap ve Fars Edebiyatları 53 Tuhfetü’l-Ahrâr: Nizâmî’nin Mahzenü’l-Esrâr’ına ve Emir Hüsrev-i Dihlevî’nin Matla’u’l-Envâr’ına nazire olarak 1481’de yazılan bu eser. Nefehâtü’l-Üns min Hazarâti’l-Kuds: Meşhur mutasavvıflar hakkında bilgilerin yer aldığı ve çeşitli tasavvufî terimlerin açıklandığı bir eserdir. Fransızcaya ve Almancaya tercüme edilmiştir. Lâmi’î tarafından Türkçeye çevrilen eser. dinî ve felsefî çeşitli konularda yazılmış üç ciltten oluşan bir eserdir. Câmî bu eserini şeyhi Ubeydullah Ahrar’a ithaf etmiştir. yedincisi şiire ve sekizincisi hayvan hikâyeleri ve bu hikâyelerden çıkarılması gereken derslere ayrılmıştır. Peygamber’in risaletinden. Taşkent ve Leknev’de basılmıştır. Onun Şerh-i Rubâ’iyyât ve Levâmî adlı eserleri de aynı tür ve konudadır. Sultan Hüseyn-i Baykara’ya ithaf edilmiştir. Gülistân gibi manzum-mensur karışık bir eser olup bir mukaddime. Nefehâtü’l-Üns’ü tamamlar mahiyette olan bu eseri. üçüncüsü siyasete.2. Levâyih: Câmî’nin mistik konuları ele aldığı ve rüba’îlerinin de bulunduğu bir eserdir. Şevâhidü’n-Nübüvve: Câmî. Nizâmî’nin Hüsrev ü Şîrîn’i ile aynı vezindedir. İstanbullu İsmail Müfid Efendi tarafından Mecmû’a-i Molla Câmî adıyla yayımlanmıştır. dördüncüsü cömertliğe. Ali Şir Nevâî’nin isteği üzerine 1480 yılında yazmıştır. Ali Şir Nevâî tarafından Nesâimü’l-Mahabbe adıyla Çağatay Türkçesine çevrilmiştir. Sübhatü’l-Ebrâr: Konu itibariyle Tuhfetü’l-Ahrâr’a benzeyen eser Hüseyn-i Baykara’ya ithaf edilmiştir. Hıred-nâme-i İskenderî: İskender’in akıl kitabı anlamına gelen bu mesnevide Aristo. düzenleniş biçimi ve üslup yönünden Gülistân’a benzer ancak muhteva açısından farklıdır. Birinci bölüm tasavvufa. altıncısı latifeye. Yusuf kıssasından hareketle 1483’de yazdığı bu mesnevisini Sultan Hüseyn-i Baykara’ya sunmuştur. Bu üç eser. ikincisi ahlâka. İskender ile bu filozoflar arasındaki konuşma ve mektuplaşmalar yer almaktadır. dinî. dinî. Eser. ikinci bölümde ilâhî aşk konusu sûfîlerin menkıbeleri ve sözleriyle desteklenerek açıklanmaya çalışılmıştır. bu eserini 1484’te Nizâmî ve Emir Hüsrev-i Dihlevî’nin Leylâ vü Mecnûn’una nazire olarak yazmıştır. hikmet ve zekâyı. peygamberliğin delilleri ve Hz. Leylâ vü Mecnûn: Câmî.

Şerh-i Molla Câmî. ancak birçok hususta Câmî’ye muhalefet etmiştir. Molla Câmî’nin pek çok eserini Türkçeye tercüme ettiği için “Câmî-i Rûm” lâkabı ile anılmıştır. Şerhu Füsûsu’l-Hikem. 1598-9) ve Nâbî (öl. Türk medreselerinde uzun süre ders kitabı olarak okutulmuştur. Risâle-i Şerh-i Beyteyn-i Mesnevî-i Mevlevî’sini Hoca Neş’et Türkçeye tercüme etmişlerdir. Risâletü Tahkik Mezhebu Sûfiyye ve Mütekellimîne ve Hükemâ. Cemâleddin İbnü’lHâcib’in el-Kâfiye’sinin şerhi olan bu eserini oğlu Ziyâeddin Yûsuf için 1492’de yazmıştır. Risâle fi’l-Arûz. Tecnîsü’lLugat. Osman Şems (öl. Menâkıb-ı Hazreti Mevlevî. Molla Câmî veya Câmî adlarıyla da anılan Arap gramerine dair bu eser. Risâle-i Mûsikî. Risâle der-Menâsikü’l-Hacc. Risâle-i Mutavassıt der-Mu’âmmâ. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Fevâidü’z-Ziyâiyye fî Şerhi’lKâfiye: Câmî. ed-Dürretü’lFâhire. Serrişte-i Tarîk-i Hâcegân. 1893). Terceme-i Erba’în Hadis. Hâkânî (öl. Hamsenin tanımını yapınız ve Fars edebiyatında yazılan ilk hamse hakkında bilgi veriniz. Risâle der-İlm-i Kâfiye. Risâletü Târîh-i Sûfiyâne. Molla Câmî’nin iki gazelini taştir etmiştir. Menâkıb-ı Şeyhü’l-İslâm Hâce Abdullah Ensârî ve Sübhanân-ı Hâce Parsâ isimli eserleri de bulunmaktadır. Kitâb-ı Sarf. Risâle-i Şerh-i Beyteyn-i Mesnevî-i Mevlevî. Lâmi’î. Şerh-i Mimiyye-i Hariyye-i Fâriziyye. Fuzûlî (öl. 4 .54 Resim 2. 1501. Risâle-i Tehlîliyye. Risâle-i Şerh-i Beyt-i Hüsrev-i Dihlevî. Risâle der-şerh-i Rubâ’iyyât. 1556). Tefsîrü’l-Kur’ân.1 Câmî’nin Bahâristân’ının İlk Sayfası VIII-XIII. Eşi’’atü’lleme’ât. Risâle der-Beyân-ı Kavâ’id-i Mu’ammâ. Risâle-i Münşe’ât. Levâmi’. Kemal Paşazâde (öl. Risâle-i Sagîr der-Mu’ammâ. Şerh-i Kasîde-i Tâ’iyye. Risâle-i Sagîr der-Mu’amma isimli eserini ise Bihiştî Ramazan 1569-70’de Şerh-i Manzume-i Mu’amma adıyla Türkçe şerh etmiştir. Risâle-i Kübrâ der-Mu’ammâ. Câmî’nin bunlardan başka Nakdu’n-Nusûs fî Şerhi’l-Füsûs. Risâle fî’lVücûd. Câmî’nin yukarıda adı geçen eserlerinden Hadîs-i Erba’în’ini Ali Şir Nevâî (öl. 1533) de Kâfiye Risâlesi’ni yazarken Molla Câmî’nin Risâle-i Kâfiye’sini esas almış. 1712). Çağatayca). Risâle-i Şerh-i Hadîs.

2. Ünite - Arap ve Fars Edebiyatları

55

Özet
1

Arap edebiyatının tarihî sürecini tanımak ve açıklamak. Arap edebiyatının tarihi süreci: Arap edebiyatını, tarihi gelişim ve değişime göre Cahiliye devri edebiyatı, İslamî devir edebiyatı, Abbâsîler ve Endülüs Emevîleri devri edebiyatı, Abbâsîlerden sonra XIX. yüzyıl başlarına kadar uzanan dönem (Çöküş Dönemi) ve Yeni Arap Edebiyatı (XIX. yüzyıldan günümüze kadar gelen dönem; Modern Dönem) şeklinde dönemlere ayırmak mümkündür. Arap toplumunda, sosyal hayatta önemli bir yeri ve tesiri olan şiirlerin ilk örnekleri “Cahiliye Dönemi” diye isimlendirilen İslam öncesine aittir. İslamdan önceki Arap şiirinin en güzel örnekleri “el-Mu’allakat” adı altında bir araya getirilerek Kâbe’nin duvarına asılmıştır. Kâbe’ye şiirleri asılan şairler; İmru’u’lKays, Tarafa, Züheyr, Lebîd, Amr b. Kulsûm, Antere (veya el-Hâris bin el-Hillize) ve en-Nâbigat ez-Zubyânî (veya el-A’şâ) olup bu yedi şairin şiiri elMu’allakatu’s-Seb’a (yedi mu’allaka= yedi askı) şeklinde adlandırılmıştır. Emevîler döneminde (661-750) şiir, düşünce ve üslup bakımından Cahiliye dönemi şiirinin özelliklerine daha çok benzer hale gelmiştir. Ancak övgü (medh), yergi (hicv), fahr (övünme) ve risânın (mersiye) ana konuyu teşkil ettiği şiirdeki kabilecilik düşüncesinin yerini, siyasî taassup ve şairler arasındaki karşı koyuşlar (nekâiz) almıştır. Bu dönemin üç büyük hiciv şairi Ahtal, Ferezdak ve Cerîr methiyelerinden çok bu özellikleriyle ün kazanmıştır. VIII. yüzyıldan itibaren Abbâsîlerin (750-1258) hilafete geçmesi, Farsların Araplar üzerinde etkin hale gelmesi, hilafet merkezinin Şam’dan Irak’a taşınmasıyla Arap edebiyatında Fars medeniyetinin etkisi görülür. Beşşâr b. Bürd ile Ebû Nuvâs Fars asıllı ve serbest davranan şairlerin öncüsüdür. Daha çok dinî şiirleriyle tanınan Ebu’l-Atâhiye, Arap şiirinin mükemmel örneklerini bir araya getiren el-Hamâse’nin yazarı Ebû Temmâm, İbnu’l- Mu’tez, döneminin önemli edebî şahsiyetlerindendir. Moğolların önce Orta Asya ve İran’ı, sonra 1258 yılında Bağdat’ı istila etmeleriyle Arabistan sahasında büyük bir çöküş dönemi yaşanmış ve edebiyata da yansıyan bu durum XIX. yüzyılın başlarına kadar sürmüştür. Ancak İslam coğrafyasında daha önceki asırlarda diğer bölgelerde başlamış olan Arapça eser verme geleneği Selçuklu, Endülüs, Osmanlı, Timurlu gibi devletlerin bulunduğu bölgelerde devam etmiştir.

2

Fars (İran) edebiyatının tarihî sürecini tanımak ve açıklamak. Milattan önce VI-V. yüzyıllarda İran’da şiir ve edebiyat geleneğinin olduğu anlaşılmakla birlikte o dönemden günümüze herhangi bir örnek ulaşmamıştır. Zerdüşt’ün kutsal kitabı olan ve Sâsânîler döneminde yazıya geçirilen Avesta, Fars edebiyatının en eski örneklerinden biridir. İlk tezkirelerde İslamiyetten önce Farsça şiir söyleyen ilk ve tek kişi olarak Behrâm-ı Gûr’un adı geçer. Ayrıca Ebû Nuvâs gibi bazı Arapça şiir söyleyen İranlı şairlerin ilk İslamî dönemlerdeki şiirlerinde Farsça kelime ve ibarelere yer verdiği görülmektedir.
İslam’dan sonra ilk Yeni Farsça şiirler, Tâhirîler ve Saffârîler zamanında yazılan ancak, bazıları bu döneme ait oldukları tartışılan az sayıdaki şiirlerdir. Kaside şeklinde olan bu ilk şiirlerde, Arapça kasideler örnek alınmıştır.

Farsça şiir söyleyenler arasındaki ilk büyük şair, Rûdekî’dir. Senâî, Hâkânî, Cemâleddîn-i İsfahanî, Nizâmî ve Attâr Fars edebiyatının tanınmış mutasavvıf şairleridir. Mevlânâ ise tasavvufî şiirde en önde gelen şahsiyet olmuştur. Fars şiirinde İslam’dan sonra, ortak özelliklere ve anlatım tarzlarına göre Türkistan/Horasan Üslubu, Irak/Selçuklu Üslubu, Hint Üslubu ve Geriye Dönüş Üslubu şeklinde adlandırılan çeşitli üsluplar görülür. Bu üsluplar arasındaki geçiş zamanlarında görülen çeşitli üsluplar için de Sebk-i Türkistanî, Sebk-i Horasanî, Ara Dönem Üslubu, Azerbaycan Üslubu ve Mekteb-i Vukû’ adları kullanılmıştır. Meşrutiyet dönemi şiir anlayışından sonra Fars şiirinin yapısında ve muhtevasında yeniliklerin olduğu tarza ise Yeni Şiir Üslubu denmiştir. Farsça nesirde de zamanla birbiriyle farklılaşan dönemler oluşmuştur. IX. yüzyılın sonlarından XI. yüzyılın ortala-rına kadar (Sâmânîler Dönemi) nesir; sade, kolay anlaşılır ve sonraki dönemlere göre daha az Arapça kelimeler barındırırken, XI. yüzyılın ortalarından XII. yüzyıl ortalarına kadar (Gazneli ve Selçuklu Dönemi) cümleler uzamış ve Arapça kelimeler çoğalmıştır. XII. yüzyılın ikinci yarısında (II. Selçuklu ve Hârezmşâhlar Dönemi) nesirde seci ve Arapça kelimeler gittikçe artmıştır. XIII. yüzyıldan XVIII. yüzyıla kadar olan dönemde nesir (Irak üslubu -Sanatlı Nesir Dönemi) sanatlı bir görünüme bürünmüştür.

56

VIII-XIII. Yüzyıllar Türk Edebiyatı

3

Türk edebiyatında etkisi olan Fars şair ve yazarları ile eserleri hakkında değerlendirmeler yapmak. Türk şair ve yazarları etkileyen, eserlerinin Türkçe tercümesi ve şerhi yapılan Fars şair ve yazarları ile eserleri şunlardır: Firdevsî: Şeh-nâme; Genceli Nizamî: Fars edebiyatında ilk hamse sahibi şairdir. Penc Genc adıyla bilinen Hamse’sinde yer alan mesnevileri Mahzenü’l-Esrâr, Hüsrev ü Şîrîn, Leylâ vü Mecnûn, Heft Peyker, İskendernâme’dir. Ferîdüddîn-i Attâr: İlâhî-nâme, Esrârnâme, Musîbet-nâme, Hüsrev-nâme, Muhtar-nâme, Mantıku’t-Tayr, Bülbül-nâme, Pend-nâme, Divan ve Tezkiretü’l-Evliyâ; Sa’dî-i Şirazî: Manzum ve mensur çok sayıda eseri bulunan Sa’dî’nin en tanımış eserleri Bostân ve Gülistân’dır. Hâfız-ı Şirazî: Bilinen tek eseri, başkaları tarafından derlenen Divan’ıdır. Câmî: Kaynaklarda Câmî’nin Farsça ve Arapça kırk beşten fazla eserinin olduğu belirtilse de bunların bir kısmı günümüze ulaşmamıştır. Câmî’nin değişik dönemlerde yazdığı şiirlerini topladığı üç Divan’ı ve yedi mesnevisine yer verdiği Heft Evreng’i dışındaki eserleri mensurdur. Heft Evreng’de yer alan mesneviler, Tuhfetü’lAhrâr, Sübhatü’l-Ebrâr, Yûsuf u Züleyhâ, Hıred-nâme-i İskenderî, Silsiletü’z-Zeheb ve Salamân u Absâl’dır. Câmî’nin Türkçe tercümesi ve şerhi yapılan veya medreselerde uzun süre okunan mensur eserleri Bahâristân, Nefehâtü’l-Üns min Hazarâti’l-Kuds, Şevâhidü’n-Nübüvve, Levâyih ve Fevâidü’z-Ziyâiyye fî Şerhi’l-Kâfiye’dir. Yukarıda isimleri ve eserleri belirtilen şair ve yazarlardan başka, Enverî, Urfî, Hâkânî, Şebüsterî, Sâib-i Tebrîzî, Unsurî, Şevket-i Buhârî ve Bîdil gibi tanınmış Fars şairleri, Türk şairlerini etkilemişlerdir.

2. Ünite - Arap ve Fars Edebiyatları

57

Kendimizi Sınayalım
1. Arap edebiyatının ilk şiir örnekleri hangi döneme aittir? a. Emevîler dönemi b. Abbâsîler dönemi c. Çöküş dönemi d. Endülüs Emevîleri dönemi e. Cahiliye dönemi 2. Aşağıdakilerden hangisi “Kasîdetü’l-bürde” şairidir? a. Ka’b bin Züheyr b. Lebîd bin +Rebî’a c. Abdullah bin Revâha d. Hassan bin Sâbit e. el-Hansâ 3. Cahiliye dönemi Arap edebiyatında da yaygın olarak görülen nesir türü aşağıdakilerden hangisidir? a. megâzî b. kısas c. siyer d. hitâbet e. mürâselât 4. Fars edebiyatında Farsça şiir söyleyen ilk şair aşağıdakilerden hangisidir? a. Behrâm-ı Gûr b. Firdevsî c. Nizâmî d. Rûdekî e. Ömer Hayyâm 5. Aşağıdakilerden hangisi Fars edebiyatında görülen üsluplara verilen adlardan biri değildir? a. Selçuklu üslubu b. Kûfe okulu c. Horasan üslubu d. Hint üslubu e. Geriye dönüş üslubu 6. Fars edebiyatında dinî, tasavvufî ve ahlâkî düşünceleri şiirlerine ilk kez başarıyla aktaran şair aşağıdakilerden hangisidir? a. Mevlânâ b. Attâr c. Senâî d. Fahreddîn-i Irakî e. Câmî 7. İskender-nâme türü eserlerin yazılmasına örnek olan ilk eser aşağıdakilerden hangisidir? a. Camasb-nâme b. İskender-nâme c. Sam-nâme d. Cihângir-nâme e. Şeh-nâme 8. Fars edebiyatının bilinen ilk hamse şairi aşağıdakilerden hangisidir? a. Nizâmî b. Câmî c. Emîr Hüsrev-i Dihlevî d. Hâcû-yi Kirmanî e. Molla Câmî 9. Câmî’nin çok sayıda eserini Türkçeye tercüme ettiği için “Câmî-i Rûm” lakabını alan şair-yazar aşağıdakilerden hangisidir? a. Mehmed Fevzî b. Şem’î c. Lâmi’î d. Ref ’et e. Hâcibî 10. Aşağıdakilerden hangisi Fars edebiyatında “gazel şairi” olarak tanınır? a. Firdevsî b. Sa’dî c. Câmî d. Hâfız e. Urfî

yüzyıl) adları kullanılmıştır. kısas. Yapı bakımından diğerlerinden çok farklı olan recez. Mahzenü’l-Esrâr. ahbâr. Molla Câmî. Yanıtınız yanlış ise “Fars Edebiyatında Görülen Üsluplar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. müstakil aşk şiirleri nazmetmeye tegazzül denmiştir. Irak/Selçuklu Üslubu. Yanıtınız yanlış ise “Fars Edebiyatı” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Şemseddin-i Kâtibî-i Nişâbûrî. a 5. a 3. c 10. yaklaşık 35. Yanıtınız yanlış ise “Nesir Türleri ve Nesir Türü Eser Yazılan Alanlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Feyzî-i Hindî. a 9. Kasîd. Cüşem el-İclî tarafından daha sonra planı kaside şeklinde. . mısraları kendi aralarında kafiyeli. Recez. gece toplantılarında söylenen masallar. Leylâ vü Mecnûn. Fars (İran) ve Türk edebiyatında beş mesnevinin bir araya getirilmesiyle oluşturulan eserlere verilen addır. peygamberlerin başından geçen ibret verici olaylar. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. ahâdis. hurâfât. e 2. c 7. e 8. Heft Peyker ve İskender-nâme mesnevilerinin bulunduğu. Sıra Sizde 4 Hamse. İclî’nin şekillendirdiği ve sonraları gittikçe rağbet gören bu yeni tip recezlere urcûze denmiştir.000 beyitten oluşan eseridir. kısas. Fars edebiyatında türünün en güzel örneği olan ve tamamlanması 35-40 yıl sürdüğü kabul edilen bu Hamse’ye Emir Hüsrev-i Dihlevî. gerçekle ilgili olmayan uydurma masallar. Recez. d Yanıtınız yanlış ise “Cahiliye Dönemi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Arap şiirinde. d 4. Hâcû-yi Kirmanî gibi şairler nazire yazmışlardır. Yanıtınız yanlış ise “İslamî Dönem” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bir düşünceyi veya ibret verici bir hayat sahnesini anlatan eserler ve nevâdir ise birbiriyle ilgisi olmayan zarif ve nükteli küçük hikâyelerdir. birisinden aktarılan sözler. ondan daha uzun bir şiir olup belli konuların dâhilî bir plan içinde işlendiği nazım şeklidir. rivâyet. Arap şiirinde müzdevic şiir veya müzdevice denilen mesnevi nazım şeklinin doğmasını da sağlamıştır. Sıra Sizde 2 Arap edebiyatında hikâye yerine önceleri esmâr. Gazneliler dönemi ile Selçukluların ilk yılları için Sebk-i Horasanî. el-Ağleb b. Kasîd ile aynı kökten türeyen kaside ise. rivâyet. Yanıtınız yanlış ise “Câmî” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Hâfız” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Türkistân/Horasan Üslubu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yüzyılın birinci yarısında görülen ilk nazım şekilleri recez ve kasîd’dir. Esmâr. Urcûzeler. yani XII. çeşitli konulardaki sözler. klasik biçimini İran edebiyatında kazanmıştır. Gazel nazım şekli. kasidenin nesîb kısmından ayrı. Nizâmî’nin Penc Genc (= beş hazine) adlı. Fars edebiyatında ilk hamse. Hint Üslubu ve Geriye Dönüş Üslubudur. Irak üslubu’ndan Hint üslubu’na geçiş dönemi için ise Mekteb-i Vukû’ (XVI. Irak Üslubu’na geçilirken. aruzun aynı adı taşıyan bahriyle yazılır. Bu üsluplar arasındaki geçiş zamanlarını.58 VIII-XIII. Bundan dolayı Sâmânîler zamanındaki üsluba Sebk-i Türkistanî. Sıra Sizde 3 Fars şiirinde İslam’dan sonra görülen başlıca üsluplar. Meşrutiyet dönemi şiir anlayışından sonra Farsçada “Yeni Şiir Üslubu” adıyla yapıda ve muhtevada yeniliklere gidilmiştir. ahbâr ve ahâdis. emsâl. Türkistan/Horasan Üslubu. receze göre ikişer mısra uzunluğunda birbiri ile kafiyeli beyitlerden oluşan ve aruz vezniyle yazılan manzumedir. İran ve Türk edebiyatlarında görülen gazel. yüzyıl için Ara Dönem üslubu veya aynı dönemde İran’ın batısı için Azerbaycan Üslubu. b 6. hurâfât. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Arap edebiyatının Cahiliye döneminde ve bu dönemin şiir anlayışının devam ettiği VII. ancak bir mısra uzunluğunda kısa beyitlerden meydana gelir. Yanıtınız yanlış ise “Firdevsî” konusunu yeniden gözden geçiriniz. uzun şiir haline getirilmiştir. kasîd şeklinde fakat. ayrıca farklı üslup veya dönem adlarıyla isimlendirme ihtiyacı da duyulmuştur. Yanıtınız yanlış ise “Nizâmî” konusunu yeniden gözden geçiriniz. emsâl ve nevâdir kelimeleri kullanılmıştır. Arap şiirinde yoktur. Hüsrev ü Şîrîn.

A. İstanbul. TDEA. “Attâr. Kahire. Sadi. İlâhiname. 4. “Tebrizli Ahmedi ve Esrar-name İsimli Mesnevisi”. 5-2. Volume 2/3. İstanbul. İstanbul. 9. “Bahâristân”. “Câmî”. TDVİA. Yıldız H. Kanar. “Mantıku’t-Tayr”. MVT Yayıncılık. II. (2006). Yavuz. AÜSBE. (1997). Barthold. H. TDEA. İstanbul: Kurtuba Kitap. MEB Yayınları. S. Ankara: TTK Yayınları. TDVİA. M. İstanbul: MEB Yayınları. Suver-i hayâl der şi’r-i Fârsî. TDEA. I.Kartal. Tâhâ Huseyn (1976). “Karşılaştırmalı Edebiyat araştırmaları Açısından Klâsik Türk Edebiyatı ile İran Edebiyatı”. MEB Yayınları. TDVİA. Eski Arap Şiiri. I-III. İstanbul. M. E. YL Tezi. H. “Abbâsîler”. Karaismailoğlu. TDVİA. G. Seyyid Muhammed Takî-i Fahr-i Dâgî-i Gîlânî. Hikmet İlâydın. (1998). (2007). Zebîhullâh-i Safâ (1370). Ankara: TDK. Z. A. Corci Zeydan (tarihsiz). Karaismailoğlu.Fars Kültür Coğrafyası Üzerine Araştırmalar. Yazıcı. İstanbul. Sebk-i Horâsânî derşi’r-i Fârsî. Çev. Ünite . İA. Haz. (1997). Hannâ el-Fâhûrî (1991). “İbn Kuzmân”. Aksoy. TDVİA. (2002). Târîhu âdâbi’l-lugati’l-Arabîye. “Câmî”. terc. J. Türkler. (1996). 5. (1990). 35. Şevkî Zayf (1963). (1991). Muhammed Rizâ Şefî’î (1366). İstanbul: MEB Yayınları. Aydın. “Arap (Edebiyat)”. Üniversiteler İçin Eski Türk Edebiyatı Tarihi. Kartal. . Esrar-name (İncelemeMetin). 7. M. II. TDEA. Süleyman. Târîh-i edebîyât der-Îrân. çev. 10. Ayan. “Nizâmî-i Gencevî”. A. (1993). A. Cilt. Abdülbaki Gölpınarlı. İstanbul. H. Mantıku’t-tayr [Tıpkı Basım]. T. 2. Tâhâ Hüseyn (1969). D. MEB Yayınları. A. İstanbul. I-VI. “Müveşşah”. Ankara. (1983). Sadi. 7. 2. F. İstanbul: Dergâh Yayınları. Levend. (1993). çev. Ş. I-II. Turan. N. (1995). Ferideddin-i Attâr. (1977). Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Kedkenî. T. 3. Ayan. Türk Cihan Hakimiyeti Mefkûresi Tarihi. 20. I. “Hâfız-ı Şîrâzî”. Çiçekler. M. Turkish Studies/Türkoloji Araştırmaları. Gürer. İ. çev. Sevki Dayf. İA. İstanbul. İstanbul. (1979). G. Gökyay. “Sa’dî”. Güz. O. TDVİA. Karlığa. Min hadîsi’ş-şi’r ve’n-nesr. N. Gülistan. “İskender-nâme”. Lubâbu’l-elbâb. el-Asru’l-İslâmî. Çetin. 23. Karahan. çev. B. Okumuş. 13. 13. (1997). (2001). Türk Edebiyatı Tarihi. 1. 4. “Attâr”. Kırşehir Valiliği yayını: 12. S. Ritter. Okumuş. “Nizâmî”. cilt. Beyrut . Şehnâme. M. Bilig. Literature and History of Turkish or Turkic. Hakkı Dursun Yıldız. Tahran. cüz (eşŞi’r). (2007). İA. İstanbul: MEB Yayınları. Bostan. (2002). İstanbul: Dergâh Yayınları. Tahran. V. Gülşehrî. K. 8. Kahire. K. Firdevsî. London-Leiden. Târîhu’t-türâsi’l-Arabî. K. (1991). “Evrensel Bir Hikâye: Salamân u Absâl ve Kökeni”. Türkistan. (2007). İstanbul. Şiblî-i Nu’mânî (1368). Ünver. H. İstanbul. N. Berthels. M. Leyla ile Mecnun (Haz.2. (1991). Târîhu’l-edebi’l-Arabî. Turan. TDVİA. Kanar. A. Muhammed-i Avfî (1903-1906). Şentürk. İstanbul: Dergâh Yayınları. “Sa’dî-i Şîrâzî”. Hafız Divanı’nın Türkçe Tercüme ve Şerhleri. Tahran. Riyad. I. İstanbul. 5-1. Kahire. “İskender (Edebiyat)”. Kemal Yavuz). 5. TDVİA. (2006). “Firdevsî” TDVİA. I-V. A. TDVİA. Ritter. Muhammed Ca’fer-i Mahcûb (1345). Turkish Studies International Periodical For the Languages. Ö. İstanbul: MEB Yayınları. Ö. Tebrizli Ahmedi. (2010) Şiraz’dan İstanbul’a Türk. Fehmî Hicâzî. (1997).V. Ankara. 3. Volume 2/4 Fall. Ankara: TDK Yayınları. (1988). Klâsik Dönem Türk Şiiri İncelemeleri. Şi’ru’l-Acem. İstanbul: Dergâh Yayınları. “Gazzâlî (Eserleri)”. “Şehnâme”. İstanbul. Ankara. (1993). 15. G. TDVİA. İstanbul. İstanbul. Ritter. Ferîdüddin”. Karaismailoğlu. A. İA. İstanbul. O. (2000). Necati Lugal. İstanbul: Dergâh Yayınları. (1996). nşr. (1990). H. A. Tahran. (1997). İstanbul. “Hâfız”. Abdurrahman”. (1988). Ömer Ferruh (1983). “Nizâmî İlyas” TDEA.Arap ve Fars Edebiyatları 59 Akpınar. Kut. TDVİA. A. “Sâdî-i Şîrâzî”. TDVİA. İA. I-V. İstanbul: Dergâh Yayınları. 11. (1965). Şahinoğlu. (1992). . 32. Gülşehrî’nin Mantıku’t-Tayrı (Gülşennâme). “İslâmiyet Sonrasında İlk Farsça Şiirlerde Türkler”. Ankara. (2010). Kara. 23. TDVİA 33. 7. Hikmet İlâydın. I. Allan. Summer. Yazıcı. Çetin. (1999). MEB Yayınları. T. Beyrut. K. (1996). 6. (1987). (1997). M. I-IV. II. MEB Yayınları. “Câmî. (1957). MEB Yayınları. (1986). baskı. Ankara. Toprak. (1997). (Önsözü Yazan: Agâh Sırrı Levend). İstanbul. O. Sezgin.(1973). el-Mûcez fi’l-edebi’l-Arabî ve Târîhihi. Kahire. F. (1991). Avşar. “Enverî”. İA. (2008). (1981). Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. (2007). Hadîsu’l-erbi’a.

Anahtar Kavramlar • • • • • Kutadgu Bilig Divanü Lugati’t-Türk Atebetü’l-Hakâyık Halk Şiiri Aydın Zümre Şiiri • • • • Karahanlı Dönemi Edebiyatı Kur’an Tercümeleri Hece Ölçüsü Aruz Ölçüsü İçindekiler • GİRİŞ: KARAHANLI DEVLETİ’NİN KISA TARİHİ • KARAHANLI DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI • KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER VIII-XIII. Karahanlı dönemi edebiyatının Türk edebiyatı tarihi içindeki yerini belirleyebilecek. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Karahanlı Dönemi Türk Edebiyatı . Karahanlı döneminde yazılmış eserleri anlatım özelliği. içerik. üslup ve genel özellikleri bakımından değerlendirebileceksiniz.3 Amaçlarımız VIII-XIII. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri ve yazarlarını tanıyabilecek. YÜZYILLAR TÜRK EDEBİYATI    Bu üniteyi tamamladıktan sonra.

Karahanlılar Asya Türklerinin XV. Kara Han. Özkend’de (Fergana bölgesinde) hanın iki küçük . kuzeyde Talas ve İsficab bölgesinde Kadır Han’ın ikinci oğlu Kadır Buğra Han. Ogulçak ‘şerik kagan’ sıfatıyla devleti yönetirler. Kaşgar’da Kadır Han’ın büyük oğlu Süleyman Arslan Han. Türkmen teorisi. Çigil teorisi. Karahanlılar sülâlesi. Karahanlıların ortaya çıkışı hakkında mevcut kaynaklarda çeşitli teoriler ileri sürülmüştür. Bundan sonra saltanatın sürekli değişen isimleri Karahanlı Devleti’nin bir bütün içinde yönetilmesine engel olmuştur. Kara-Hanlılar tabiri ise. Satuk’un oğlu Baytaş (Musa b. 3.Karahanlı Dönemi Türk Edebiyatı GİRİŞ: KARAHANLI DEVLETİ’NİN KISA TARİHİ İlk müslüman Türk devleti olan Karahanlıların (840-1212) köklerinin nereye dayandığı yer ve türeyişi konusunda çeşitli görüşler ileri sürülmüştür. Sâmânîlerden şehzade Nasr’ın kendi memleketine sığınmasına (Kaşgar civarında: Artuç’a) izin vermiştir. sülâlenin bu kolunu ortadan kaldırmış ve bütün devleti İslamlaştırmayı başarmıştır (960). Karluk-Yağma teorisi. Doğu ve Batı Türkistan’da hüküm süren İslamî ilk Türk devletinin anıldığı ‘Karahanlı’ adı. Kaşgar’da 1014-1024 yılları arasında hüküm süren Yusuf Kadır Han (öl. Tawgaç Bugra Kara Hakan vb. 7. Uygur teorisi. cAbd al-Karim). Ogulçak’ın yeğeni Satuk’un ilerde şahsen İslamiyeti kabul etmesine (932) ve devletin batı kısmında İslamiyetin resmen kabulüne sebep olmuştur. Karluk Türkleri 747-840 yıllarında Uygur birliğine bağlı bulunmaktaydılar. Kara Hakan. Taraz’da ise. oğulları 1047’de Karahanlı Devleti’ni paylaşmışlardır. 955 yılında ölmüş ve Artuç’ta (Bugünkü Kaşgar’ın kuzeyi) defnedilmiştir. V. Daha sonra iki oğlu idareyi ele alır. 4. Balasagun’da Bazır (Arslan) Han ‘büyük kağan’ sıfatıyla. Bugra Han unvanını taşıyan Satuk. 5. Yağma teorisi. V. 1032) zamanında artmasına rağmen onun bu çabaları boşa çıkmış. UygurKarluk birliğinin 840 yılında çökmesinden sonra İslam’ın kabulünden önce kurulan Karahanlı Devleti’nin kurucusu Bilge Kül Kadır Han’dır. doğu kağanını (Arslan Han) mağlup ederek. Bu müslüman şehzade ile karşılaşma. Birlik sağlama girişimleri. bu sülâlenin unvanlarında geçen kara sözünden ortaya çıkmaktadır. Karluk kavmî birliğini meydana getiren en önemli iki unsur Çigil ve Yağma kavimleridir. 2. T’u-chüe A-shi-na hanedanının bir kolu olan Karluk hanedanına bağlanmaktadır. T’u-chüe teorisi Bu teorilerden en doğrusunun Karluk teorisi olduğu görüşü yaygındır. Bunların en önemlileri şunlardır: 1. Arslan Kara Hakan. Grigorev’in 1874’te Maveraünnehir ve Karahanlılara dair yazdığı makalesinde kullandığı “Karachaniden” tabiriyle yaygınlaşmıştır. Karluk teorisi. Sâmânîler arasında baş gösteren kargaşalıklardan yararlanan Ogulçak. yüzyıla kadar kurdukları devletler arasında Uygur ve Karluklardan sonraki dönem içinde yer alırlar. Sâmânîlerden İsmail bin Ahmed’in 893’te Taraz’ı zaptetmesiyle Ogulçak merkezini Kaşgar’a nakletmiştir. Örneğin. 6.

Bu devletin hüküm sürdüğü alan. Doğudan gelen Moğol asıllı Kara Hıtaylar 1212’de Karahanlı Devleti’ne son vermişlerdir. Türk edebiyatının İslamın kabülünden sonra yazılmış olan ilk ve en önemli iki eseri Kutadgu Bilig ile Divanü Lugati’t-Türk onun zamanında yazılmıştır. Kıpçaklar. Yağmalar. Argular. Fergana bölgesinin bir bölümü. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerin oluşturduğu ‘Karahanlı Dönemi’dir. 1211). 1182). Fergana bölgesinde Osman Han (öl. güney = kızıl. Aral gölü. kuzeyde Tarbagatay dağları. Kaşgar’da 1056 yılına kadar hüküm süren Süleyman Arslan Han zehirlenerek öldürülmüş. doğuda III. Etnik yapı itibariyle Karluklar. Talas ve İsficab oluşturmaktaydı. Kara Yusuf. doğu = gök (mavi). Kuzeyde oturan Türk kağanı ‘büyük han’ sayılırdı. Orhon ve Uygur Türkçesinin devamı olan bu dönem Türkçesi için Hakaniye Türkçesi terimi de kullanılmaktadır. Son olarak. Doğu Türkistan’ın batı bölümü. Mehmet Han (öl. yüzyıl) ile yazılmış eserler oluşturur. Türgişler. Balkaş gölü. KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserler arasında ilk sırayı Yusuf Has Hacib tarafından yazılan ‘Kutadgu Bilig’ alır. özel adların önünde unvan olarak da kullanılmıştır: Kara Temür. Buhara. 1047’deki bölünmeden önce şöyleydi: Doğuda. Semerkand ve Amu Derya’nın yukarı kesimi. On birinci yüzyılda başlayıp on dokuzuncu yüzyılın ortalarına kadar devam eden İslamî Türk edebiyatı dönemindeki edebî eserler. batıda Karakum çölü. Orta Asya’daki bu yazı dilinin. yücelik’ anlamlarını taşımıştır. kuzey = kara. Kara Bekir gibi. Fergana bölgesi ise. Eski kültürümüzde Çinlilerin etkisinde kalarak yönlerin renk adlarıyla anılması söz konusuydu. Yusuf ’un doğum ve ölüm tarihleri bilinme- Yusuf Has Hacib ve Eseri Kutadgu Bilig . Buna göre. Oğuzlar gibi boyları bünyesinde bulunduran bu devletin coğrafî sınırları Doğu Türkistanla Maveraünnehir sahasını aşmıştı. batıda Mehmet Han (öl. Buhara. Bu coğrafya içinde bulunan Semerkand. İslamî Dönem Doğu Türk edebiyatının başlangıç döneminin devamını ise Harezm-Altınordu Türkçesi (XIII-XIV. Otrar ve Taşkent başta gelen önemli kültür merkezleri idi. Kara adı ‘büyüklük. yükseklik. Kutadgu Bilig’den ve eserin baş tarafındaki mukaddimeden öğrenebildiklerimizle sınırlıdır. 1212) hüküm sürmüşlerdir. eski adıyla Şaş (bugünkü Taşkent). Tavgaç Buğra Hasan Han hem adaletli ve dürüst yönetimi hem de bilim ve sanat adamlarını korumasıyla ün salmıştır. bu alanın ortasında bulunmaktaydı. yüzyıl) ve Çağatay Türkçesi (XIV-XVI. yüzyıllar) Eski Türk yazı dilinden gelişen İslamî Orta Asya Türk yazı dilinin ilk evresi. 1047’den sonra da devletin batı bölümünü Maveraünnehir bölgesi. Pamir ve Karakum dağları. Yusuf Has Hacib hakkındaki bilgilerimiz. Eser hakkındaki bilgilere geçmeden önce eserin yazarı Yusuf Has Hacib’i tanımak gerekir. Doğu Türkçesi ve Batı Türkçesi ile kaleme alınmış eserlerdir. on yıllık bir aradan sonra yerine oğlu Tavgaç Ulug Buğra Hasan Kara Han geçmiştir. 1 KARAHANLI DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI Karahanlı Türkçesi (XI-XIII. Tavgaç Ulug Buğra Han’dan sonra Karahanlı Devleti’nde birkaç hakan daha değişmiştir.62 VIII-XIII. Amuderya ırmağı. XI-XIII. Bu nedenle Kara adı. Kara Han ‘büyük. yüzyıllar arasında gelişen bu yazı dilinin merkezi Doğu Türkistan’da Kaşgar’dı. doğu bölümünü ise. güneyde Hindistan ve Hindikuş. Yüzyıllar Türk Edebiyatı oğlu Tuğrul ile Harun bulunmaktaydı. batı = ak idi. baş han’ demektir. Karahanlı Devletinin kuruluşu ve Orta Asya’daki coğrafyası hakkında kısa bilgi veriniz.

O yalnız Arap ve Fars dilini. yani ‘perdedârlık’ (mâbeyncilik) yapması ve Buğra Han’ın pek güvendiği. . Hakan Tavgaç Buğra Hasan Han 1103 sırasında tahtta olduğuna göre. Fârâbî’nin ve İbn-i Sinâ’nın Arapça felsefe kitaplarını okuduğunu. ancak eserinde yaşı hakkında verdiği bilgilerden yola çıkarak doğum tarihini yaklaşık olarak tespit etmek mümkündür. Balasagun’da doğan Yusuf. İslamî bilgilere. diğeri de İbn-i Sinâ idi. felsefe. Yusuf ’a “has hacip” sıfatının verilmesi. Fârâbî.3. Ana dilinden başka Arapça. İslamdan önceki Türk dünyasını ve kültürünü de çok iyi biliyor ve şiir söylüyordu. çalışkan. ‘mübarek.Karahanlı Dönemi Türk Edebiyatı 63 Resim 3. kendisine en yakın tuttuğu (has) saray adamlarından olmasındandır. Yusuf Has Hacib. belagâta. Eserin adı olan Kutadgu Bilig’in ne anlama geldiğini şöyle açıklayabiliriz: Kut. anlayışlı ve bilgili bir kişiydi. matematiğe. ahlak ve toplumbilimi alanında aşağı-yukarı çağdaşı olan iki Türk filozofunu anlayarak okuduğunu. onun o dönem hükümdarların saraylarında en ileri ve en önemli görevlerden biri olan ‘hâcib’lik. Yusuf ’un öğrenimi konusundaki ayrıntıları bilmiyorsak da. batıdaki klasik bilgileri değil. felsefeye. Farsça ve İran dillerinden Soğdçaya da hakimdi. on sekiz ay içinde yazmıştır. ‘mutluluk ve kutsallık veren veya verecek bilim’dir. Kaynaklardan edindiğimiz bilgilere göre. astronomiye. onların öğretilerini bildiğini biliyoruz. Kutadgu Bilig’i Balasagun’da yazmaya başladı. efsanelere.1 Kutadgu Bilig’in Mısır nüshasının tıpkı basımının 3. devlet idaresinin yollarını ve gidişini göstermektedir. Karahanlı sülâlesinden Buğra Karahan Ebu Ali Hasan bin Süleyman Arslan Karahan adına hicri 462 (1069-1070) yılında. kutlu olmak’ -gu ise gelecek zaman sıfat-fiil ekidir. akıllı. Türk atasözlerine. Firdevsî’nin Şeh-nâme’sini. Ancak her ikisinin de yazılarını okuduğunu ve onların görüşleri hakkında bilgi sahibi olduğunu eserinden anlamaktayız. Balasagunlu Yusuf ’un da onun zamanında öldüğü düşünülmektedir. Bunlardan biri. Zaten önceleri bu han ile Taraz’da birlikte çalışmışlardır. Ünite . hekimliğe ve toplumbilimine merak saldığını ve bunlar hakkında bilgi sahibi olduğunu eserinden anlamaktayız. sayfası mektedir. yurda ve halka mutluluk ve kutluluk getireceğinden dolayı bu ad verilmiştir. Harfiyen çevirisi ise. Üzerinde 18 ay uğraştığı eserini 1069/1070 yılında tamamladığına ve yazmaya başladığı zaman 50 yaşlarında olduğuna göre 1019/1020 yılları dolayında doğmuş olmalıdır. düş yorumuna. kültürünü. bilig ise. Eserini bitirdiği zaman 50’sini yeni geçtiği ve ondan sonra daha fazla yaşamadığı tahmin edilmektedir. mukaddes’ anlamındadır. Kitabın konusu.‘mutlu. devlet örgütüne. ‘bilgi. aruza. Yusuf Has Hacib’in doğrudan doğruya bu ikisinin öğrencisi olup olmadığı hakkındaki bilgilerimiz de kesin değildir. Bunları bilmek. Kutad. bilim’ demektir.

1896’da Kahire’deki Hidiv Kütüphanesi müdürü Dr. ZVO (1914) c. . 1914 yılında Fergana’da Zeki Velidi Togan tarafından bulunmuş ve bir yazıyla bilim dünyasına tanıtılmıştır: A. 1439 yılında Herat’ta Uygur yazısıyla kopyalanmış olan bu nüshayı Avusturyalı doğu bilgini Joseph von Hammer-Purgstall. Petersburg 1900 (1) 1910 (2). Z. s. de Hammer à Abel Rémusat”. 39-52. Facsimile der Uigurischer Handschrift der K. Moritz tarafından bulunmuştur.deutschen Wörterbuch und lithographierten Facsimile aus dem Originaltext des Kudatku Bilik. Kutadgu Bilig’in üçüncü nüshası olan Fergana nüshası ise. (A). Text und Übersetzung nach den Handschriften von Wien und Kairo. İnnsbruck 1870. 312/13. İkinci çalışmasında ise eserin yazıçevrimi yer alır. Theil I. TDK.64 Resim 3. sayfası VIII-XIII. “Vostoçniye rukopisi v Ferganskoy ob’lastı”. XXIV+ 560 s. 154-158. St. Almancası: (Rachmeti) “Qutadgu Bilig” Ungarische Jahrbücher. İstanbul 1942. Birinci Dünya Savaşı ve Bolşevik isyanları sırasında kaybolan bu nüsha. Kutadgu Bilig’in üç nüshası daha sonra Türk Dil Kurumu tarafından tıpkıbasım olarak da yayımlanmıştır: Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. VI. Theil II. St. Aynı yazma üzerine daha sonra Wilhelm Radloff çalışmaya başladı. XIII+200 s. 11-111). Hofbibliothek in Wien. Jaubert de 1825’te yazdığı bir makaleyle Kutadgu Bilig’i bilim dünyasına tanıtmıştır: “Notice d’un manuscrit turc en caractères ouigours envoyé par M. Hammer kitabın kimi sayfalarını Paris’te bulunan Amédée Jaubert’e göndermiş. K. c.2 Kutadgu Bilig’in Viyana nüshasının (Uygur harfli nüsha) tıpkıbasımının 2. Türkçesi: TM c. Kutadgu Bilig üzerine çalışmaları devam eden Radloff. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Kutadgu Bilig’in üç yazma nüshası vardır. 78-95. 1891. 18. VI. Bu nüshanın da bulunmasıyla birlikte. Paris 1825. XXII. Mısır nüshasının 1374’ten önceki bir tarihte İzzeddin Aydemir adına istinsah edildiği düşünülmektedir. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. s. Validi. 68-74. Bunlardan ilk bulunan nüsha Viyana (Herat) nüshasıdır. yüzyılın sonlarına doğru bir sahaftan satın alarak Viyana’ya götürüp Viyana Sarayı Kitaplığına vermiştir. Radloff ’un 1891’den sonraki çalışmasında Kahire’de bulunan Mısır nüshası da yer alacaktır. Der Text in Transcription. 1925 yılında Özbek bilgini Fıtrat tarafından tekrar bulunmuş ve bir yazıyla tanıtılmıştır: “Kutadgu Bilig”. çalışmasının ikinci kısmına bu nüshayı da katıp karşılaştırmalı metni Rus yazıçevrimi harfleri ve Almanca çeviriyle yayımlar: Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. IV+ 260 s. Arap harfleriyle yazılmış olan bu nüsha (5800 beyit). Petersburg 1890. XCIII+252 s. I (1925) s. Abdülkadir İnan’ın uzun bir girişiyle (s. Journal Asiatique. 344-347. Bu yazmanın 915 beyiti ilk olarak Hermann Vámbéry tarafından matbaada döktürdüğü Uygur harfleriyle ve Almanca çeviriyle yayımlanmıştır: Uigurische Sprachdenkmäler und das Kudatku Bilik. c. 6095 beyittir. Arap yazısıyla yazılmış olan bu nüsha. s. s. Radloff ilk çalışmasında bu nüshanın tıpkıbasımını yayımlar: Kudatku Bilik. Uigurischer Text mit Transcription und Übersetzung nebst einem uigurisch . Maârif ve Okutguçı II (1925) Taşkent.

ss. (C). talih ve ikbali temsil eder. Osman F. Onun devlet hizmetinde bulunduğu uzun zaman dikkate alınırsa.3. Yusuf. Bu kişiler ve temsil ettikleri kavramlar şunlardır: Kün Togdı (hükümdar) “gün doğdu. C) karşılaştırarak 1947 yılında metni yayımlayan Reşit Rahmeti Arat’ın bu çalışmalarını çeviri ve indeks yayınları izlemiştir. İndex. 6645 beyitlik didaktik bir manzume olan eser. Eserinin baş kısımlarında bu dört kişiden bahseder ve onları okuyucuya tanıtır (353 ve 358 beyitler arası). (B). Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası . Sertkaya. TDK. İlk İslamî eser olması dolayısıyla ilk müslüman filozoflar ve onların kaynağı olan Batılı düşünürlerden Eflatun ve Aristo’nun bu konuda yazdıkları. Batı’nın fikir ve görüşlerini alarak bunu İslamî görüşlerle bağdaştıran müslüman filozof Fârâbî’nin eserleri de devlet ve yönetim konusunda başvuru kaynağıdır. TKAE Ankara 1979. baht. eserinde kendi gözlem ve tecrübelerine de yer verdiği görülür. Chicago 1983. görüşleri ve felsefeleri Yusuf ’a kaynak olmuştur. Dizin üzerine önemli bir yayın Semih Tezcan tarafından yapılmıştır: “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine” TTK-Belleten. daha çok muhalif karakter olan Odgurmış üzerinde yoğunlaşır ve sûfîlik ya da İslam mistisizmine ilişkin dinî temaları içerir. (19742. Nuri Yüce. 19955). Firdevsî’nin Fars-İslam biçimine dönüştürdüğü İran destanını Yusuf. Bu amaçla da devleti yönetenler ve yönetim biçimleriyle ilgili sözleri ve deyişleri Orta Asya’daki Türk hükümdar ve devlet büyüklerinden seçmiştir. Yusuf Has Hacib eserinde dört soyut kavramı kişileştirmiş. İstanbul 1943. Odgurmış (vezirin kardeşi) “uyanık”. adaleti temsil eder. aruzun fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl vezniyle yazılmıştır. Kutadgu Bilig III. Arat indeksi tamamlayıp yayımlayamadan aramızdan ayrıldığı için indeks Kemal Eraslan. bu kişilere de uygun adlar vermiştir. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ. 19853. İstanbul 1947. Sertkaya ve Nuri Yüce tarafından yayımlanmıştır: Kutadgu Bilig I Metin. Kutadgu Bilig’in Edebî Değeri ve İçeriği Kutadgu Bilig 900 yıllık bir geçmişi olan İslamî Türk edebiyatının ilk en büyük verimidir. O’nun Farsçada yaptığını Türkçede yapmıştır. Robert Dankoff tarafından yapılan Kutadgu Bilig’in İngilizce çevirisidir: Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes. c. TDK. . TDK. TDK Ankara 1972. sayı: 178. Yusuf Has Hacib’in yönetim ve siyaset alanında başka kaynakları da vardı. Ünite . 23-78. bu eseriyle Türk hükümdarlık. dünya işlerinin sonunu temsil eder. gerekse epik üslup açısından Firdevsî’ nin Şeh-nâme’sinden etkilenmiş. Bunların dışında KB üzerine yapılmış iki önemli çalışma daha vardır. Ankara 19913). doğan güneş”. Eserin ilk yarısı bu karakterlerin ilk üçü arasındaki ilişkileri anlatır ve çoğunlukla İran edebiyatından kaynaklanan geleneksel “hükümdarlara ayna” temalarını ele alır. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan.Karahanlı Dönemi Türk Edebiyatı 65 Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası. Osman F. dolunay”. Kutadgu Bilig’in üç nüshasını (A. B. Ögdülmiş (vezirin oğlu) “övülmüş”. XLV/2. akıl ve anlayışı temsil eder. Ay Toldı (vezir) “ay doldu. Bunlardan biri. Eserin ikinci yarısı ise. TTK Ankara 1959. Türk destan geleneğini bir tarafa bırakıp Fars-İslam hükümdarlık ideallerini alarak yapmaya çalışmış ve bunları Orta Asya Türk edebiyat geleneği ile birleştirmiştir. Diğeri ise. (Ankara 19792. Nisan 1981. yıldönümü dolayısıyla hazırlanmış olan inceleme kitabıdır: “900. Yusuf Has Hacib eserini meydana getirirken gerek nazım örgüsü. devlet idaresi ve hikmet geleneklerinin Arap ve Fars gelenekleri ile karşılaştırılabilecek derecede başarılı olduğunu göstermek ve ispatlamak amacını gütmektedir. Agop Dilaçar tarafından 900. İstanbul 1943. Kutadgu Bilig I Tercüme.

üküş ögdi birle tümen miñ sena ugan bir bayatka añar yok fena . Eserin başında mensur ve manzum mukaddimeler ile babların (=bölümlerin) fihristi bulunmaktadır. Aydın kesimin şiiri. bahar kasidesi ve hükümdar övgüsü bölümleri) Yusuf Has Hacib’in duyarlı bir şair olduğunu göstermektedir. Halk şiiri. Kutadgu Bilig’in sonunda yer alan kasideler bunun açık örneğidir. O bu kasidelerin ilk ikisinde fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün veznini de kullanır. Şimdi tevhid ve münacat kısmından bazı örnek beyitlerle mesnevi özelliği taşıyan bu ilk edebî eserimizi daha yakından tanıyalım: Kutadgu Bilig’in Tevhid kısmından Teñri cazze ve celle ögdisin ayur 1. Kutadgu Bilig’ten edindiğimiz bilgilere göre onun başka şiirleri de vardır. Karahanlılar döneminde yazılmış iki önemli eser olan Kutadgu Bilig ve Divanü Lugati’t-Türk. 2. eski dönemlerden kalma atasözleri ve bilgelik ifadesi taşıyan deyimlerle süslenmiştir. eserine önceden yazdığı şiirlerini de katmıştır. Yusuf Has Hacib. bu dönemde Türk şiirinin başlıca iki kolda geliştiğini göstermektedir: 1. Ersig (hükümdarın mabeyncisi) ve Kumaru (Odgurmış’un müridi)’dir. Yusuf ’un eserini halk da anlar. bayat atı birle sözüg başladım törütgen igidgen kėçürgen idim 2. Hatta Yusuf. Türk edebiyatında ilk kaside yazarı olarak görülür. Ancak dil yönünden halk ve aydın dili gibi bir durum görülmez. aruzun iki veznini kullanmıştır. Bu türdeki şiirler aruz vezni ile yazılmıştır. Akla ve bilgiye önem vermesi açısından Âşık Paşa’ya da tesir etmiştir. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Eserde bu dört ana karakterin dışında anlamlı adlar taşıyan üç kişi daha vardır: Küsemiş (Ay Toldı başkente geldiğinde ona yardım eden kişi). Sayfası VIII-XIII. Dört kişi arasında geçen münazarayı andıran eser.3 Kutadgu Bilig’in Vambery yayınının 46. Bu durumda şair.Yusuf. Halk şiiri örneklerini daha çok Divanü Lugati’t-Türk’te görmekteyiz. Otuz üç beyitten oluşan bu manzume mesnevi şeklinde yazılmıştır. Bunların devamında yer alan Tanrı övgüsü ve Tanrı’ya yakarış İslamî Türk edebiyatının bize kadar gelen ilk tevhid ve münacat örneğidir. alışık olmadığı bir vezin türü olmasına rağmen bunu şiirine başarıyla uygulamıştır. çünkü o halkın konuştuğu dil ile yazmıştır. Kutadgu Bilig didaktik bir eser olmasına rağmen yer yer şiirselliğin ve lirizmin görülmesi (özellikle eserin başındaki Tanrı ve Peygamber övgüleri. Halk şiirinin dışında kalan ve araştırıcılar tarafından “Aydın zümre şiiri” olarak değerlendirilen ikinci grup içinde yer alır. Kutadgu Bilig.66 Resim 3. Kutadgu Bilig’in vezni daha önce de belirttiğimiz gibi fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl’dür. Bu eser hakkındaki bilgilere ilgili bölümde yer verilecektir.

Karahanlı Dönemi Türk Edebiyatı 67 3. ulugluk saña ol bedüklük saña seniñdin adın yok saña tuş teñe 7. Sana ihtiyacım olduğu. ebedî ve her çeşit sıkıntıdan uzak Tanrı! Senden başkasına bu ad yakışmaz. geçimi sağlayan Tanrı adıyla söze başladım. 5. Ey bir (olan Tanrı)! Sana bir başkası şerik olamaz. sañar ok sıgındım umınçım saña muñadmış yėrimde ėlig tut maña 30. ay muñsuz idim sen bu muñlug kulug suyurkap kėçürgil yazukın kamug 29. binlerce övgü olsun. Ey ebedî ve sonsuz (olan) Tanrı! Şüphesiz sen birsin. 4. eşi ve benzeri yoktur. sayılamazsın. Başta her şeyden önce ve sonra olan sensin. (sen) sayıya katılmaz. 7. sıkıntısı. Ey güçlü. aya bir birikmez saña bir adın kamug aşnuda sen sen öñdün kėdin 8. ümidim yalnız sanadır. 8. Ululuk ve büyüklük sadece sana özgüdür. ona yokluk. kamug barça muñlug törütülmişi muñı yok idi bir añar yok ėşi 5.3. bunaldığım yerde elimden tut. 29. besleyen. sėwüg sawçı birle kopurgıl meni ėlig tuttaçı kıl könilik küni 31. . Ey müstağni olan Tanrım. kadir. Ünite . 6. tiledi törütti bu bolmış kamug bir ök bol tėdi boldı kolmış kamug 4. bir defa ‘ol’ dedi. tözü tört ėşiñe tümen miñ selam tėgürgil kesüksüz tutaşı ulam 32. ay erklig ugan meñü muñsuz bayat yaramaz seniñdin adınka bu at 6. Bütün yaratılmışlar muhtaçtır. Muktedir olan Tanrı’ya sayısız. senden başka sana eş ve denk (olan) yoktur. sėni erdüküñ teg ögümez özüm sėni senmet öggil kesildi sözüm Münacat kısmının düz yazıyla dil içi çevirisi 28. Ben sana sığındım. Kutadgu Bilig’in Münacat kısmından 28. dilediği istediği herşey oldu. sakışka katılmaz seniñ birlikiñ tözü neñke yėtti bu erkliglikiñ 1. yok olma yoktur. sadece O’nun ihtiyacı. bu muhtaç olan kulu sen affet ve bütün günahlarını bağışla. Var olan her şeyi O yarattı. Tevhid kısmının düz yazıyla dil içi çevirisi Çoğaltan. 2. ulug künde körkit olarnıñ yüzin ėlig tuttaçı kılgıl edgü sözin 33. 3.

Uyak ve aliterasyon özelliğini bir örnek üzerinde gösterebiliriz: sañar ok sıgındım umınçım saña (a) muñadmış yėrimde ėlig tut maña (a) sėwüg sawçı birle kopurgıl meni (b) elig tuttaçı kıl könilik küni (b) tözü tört ėşiñe tümen miñ selam (c) tėgürgil kėsüksüz tutaşı ulam (c) Aliterasyon: ‘s’ ünsüzünün tekrarı Aliterasyon: ‘m’ ünsüzünün tekrarı Aliterasyon: ‘s’ ünsüzünün tekrarı Aliterasyon: ‘k’ ünsüzünün tekrarı Aliterasyon: ‘t’ ünsüzünün tekrarı Aliterasyon: ‘t’ ünsüzünün tekrarı Tanrı’ya övgüden sonra Peygamber’e ve dört sahabeye övgü kısmı gelir. Eserin sonunda bulunan üç kaside de Yusuf Has Hacib tarafından yazılmıştır. O büyük günde bana onların yüzünü göster. V. Yusuf Has Hacib ilk kasidede gençliğine acır. baplarda bilgi. dostlarının çektiği cefalardan söz eder. XII. on iki burç ve mevsimler hakkında bilgiler bulunur.) yigitlikke açıp awuçgalıkın ayur 6521. dil ve iyilikle ilgili konular üzerinde durulur. Mesnevide olduğu gibi her beyit kendi arasında uyaklıdır ve bir çok beyitte tam uyak vardır. ikinci kasidede içinde bulunduğu devrin bozukluğundan. Bu kısım Kutadgu Bilig’in en lirik parçasıdır. yaşlılığından bahseder. Bu bölümde yedi gezegen. bapta yine bu tarzın gereklerinden olan dönemin hükümdarının övüldüğü “Bahar mevsiminin tasviri ve Ulug Buğra Hanın övgüsü” adlı 61 beyitlik bir manzume yer alır. Beyitlerdeki ses tekrarları. Bu şiirde bunların yanı sıra bilgiyi över. sözcük koşmaları. o adalet gününde benim elimden tutsun bana yardım etsin. Yukarıda adlarını verdiğimiz dört kişi arasındaki konuşmaya dayanan asıl hikâye kısmı. bilginin ve iyilik etmenin yararları. eseri ne kadar sürede yazdığını da anlatır. Bir mesnevide olması gereken bu bölümlerden sonra IV. bu yönde öğütler verir. Seni layık olduğun gibi övemiyorum bile. anlamı kendi sağlık durumu hakkında bilgi verir. İlk iki kaside fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün üçüncüsü ise. ‘Kitap Sahibinin Özrünü Söyler’ adlı kısımda ise kendisinden bahseder. seni sen kendin öv. 31. Bu kasidelerden ilkinden örnek vererek hem metnin içeriğini hem de şekil özelliklerini inceleyelim: Birinci kasideden örnek beyitler (Gençliğin hasreti ile ihtiyarlığı anlatır. devlet yönetimi. bapla başlar. şefaat edici sözlerle elimden tutsunlar. dünyaya ve geçici zevklere düşkün olmama gibi konularda düşüncelerini belirtir. Uyak düzeni kaside nazım şeklinde olduğu gibi aa/ba/ca/da… biçimindedir. yorıglı bulıt tėg yigitlikni ıdtım tüpi yėl keçer tėg tiriglik tükettim 6522. bapta evren anlatılır. din.68 VIII-XIII. XI. 33. Dizelere vezni uyguladığımızda ölçünün hiçbir dizede aksamadığını görüyoruz. tasavvuf. sözüm kesildi. aynı ünsüzlerin ve hecelerin tekrarına dayanan aliterasyonlu sözcük gruplarıyla şiir içi ahenk sağlanmıştır. Hatta hece vezni açısından bakılınca her mısraın 6+5=11’li hece veznine denk geldiğini görürüz. fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl ölçüsüyle kaleme alınmıştır. kesintisiz selam ulaştır. Buradan eserin sonuna eklenmiş olan üç kasideye kadar olan kısımda Yusuf. isizim yigitlik isizim yigitlik tuta bilmedim men sėni terk kaçıttım . Yüzyıllar Türk Edebiyatı 30. 32. Üçüncü kaside ise daha çok kendine öğüt verir nitelikte olup yaşadıklarından edindiği deneyimlerin özeti gibidir. ahlak. Mahşer gününde beni sevgili Peygamberle birlikte kaldır. Onun dört arkadaşına da binlerce aralıksız. bapta kitabın adı. Kimi beyitlerde yarım uyak görülür. VI-X.

Eyvah! Onu boş yere kaybettim. nereye gitti? Ne kadar arattıysam da bulamadım. 6524. (elimde) tutarken kaçırı verdim. (Ey) gençlik. (çünkü) bütün güzelliğimi sen (benden) uzaklaştırdın. çökit-tim. isiz bu yigitlik kanı kança bardı tilep bulmadım men neçe me tilettim 6525. 6528. yaşlılığın da zarar görmezsin. Beyitlerde görüldüğü gibi uyak düzeni kaside nazım şeklinde olduğu gibi ilk beyit kendi arasında. tipi fırtınasının geçip gittiği gibi yaşamımı tükettim. sözcük koşmaları. Küçüklüğün tatlılığını. sen şimdi bana yine gel! Seni (bu kez) avucumda tutayım. yüzüm safran tohumu ekmiş gibi (sapsarı) oldu. benzim erguvan gibi kıpkırmızıydı. 6523. esirkep açır-men saña ay yigitlik kamug körkümi sen yırattıñ yırattım 6529. Yaşamda gençlik gibi tatlı. tüket-tim. diğer beyitlerin ilk dizesi serbest ikinci dizesi ilk beyitle uyaklıdır. Geçip giden bulut gibi gençliği yitirdim. Bugün ise. temam erguvan tėg kızıl meñzim ėrdi bu kün zacferan urgın eñde tarıttım 6530. Misk gibi (olan) kara başıma kafur örttüm. Dolunay gibi olan dolgun yüzümü nereye gönderdim. Eğer (gençlikte) iyi ve doğru yaşadıysan. aynı ünsüzlerin ve hecelerin tekrarına dayanan aliterasyonlu sözcük gruplarıyla şiir içi ahenk sağlanmıştır: . Eserin birçok beyitinde görüldüğü gibi bu beyitlerde de ses tekrarları.3. ıd-tım. yana kėlgil emdi yigitlik maña sen ayada tutayın agı çuz töşettim 6524. Yazık gençliğime yazık! Ben seni tutamadım. kiçiglik tatıgı yigitlik ereji yitürdüm men emdi tutarda kürettim 6527. 6526. gençliğin huzurunu yitirdim.Karahanlı Dönemi Türk Edebiyatı 69 6523. (senin için) ipekli kumaş(lar) döşeteyim. tiriglikke tatgı süçig can sėwinçi yigitlik tėg edgü yok ėrmiş ayıttım 6526. can sevinci olan iyi bir şey yokmuş (diye) sordum. karılıkta kor yok köni turdum ėrse yawalıkka isiz tiriglikni ıdtım 6528. 6525. akıt-tım. çabuk kaçırdım. 6530. Ey gençlik! Ben şimdi senin için üzülerek hasretini çekiyorum.ekiyle uyak sağlanmıştır. Redifleri ayırdığımız zaman ortaya yarım uyak çıkmaktadır. Eyvah! Bu gençlik hani. Yüzüm. Ünite . 6529. yıparsıg kara başka kafur eşüdüm tolun tėg tolu yüz kayuka ilettim Birinci kasideden örnek (Gençliğin hasreti ile ihtiyarlığı anlatan) beyitlerin düz yazıyla dil içi çevirisi 6521. 6527. tokıt-tım sözcüklerindeki -tım redifinden önceki -t. ben (de ondan) uzaklaştım. 6522.

Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazılmış olan eser.. Kaşgarlı Mahmud ve Eseri Divanü Lugati’t-Türk Resim 3. Kaşgarlı Mahmud bin Hüseyin bin Muhammed tarafından hazırlanmış olan Türkçenin bilinen ilk sözlüğü Divanü Lugati’t-Türk’tür (asıl adı: haza kitabu divani lugati’t-Türk). dörtlükler ve dilbilgisi bilgileri ile dönemin kültürü. Beyitlerin çoğu ise aruz vezniyledir. söz sanatları ve benzetmelerden yararlanmıştır. Divanü Lugati’t-Türk’ün tek yazma nüshası vardır. Bu nüsha Diyarbakırlı Ali Emirî Efendi tarafından 1917 yılında bir sahaftan satın alınmıştır. Yine eserinden anlaşıldığına göre. kullanılmakta olan kelimelerle bırakılmış bulunan kelimeleri bu kitapta birlikte yazmak. Türkçeyi. sözü akıl ile söyle bilgi ile süsle vd. 3. sözlüğünde yer verdiği lehçeler arasındaki farklılıklar. Kendisinin Kaşgar’da doğduğu eserinden anlaşılıyorsa da Barsgan şehrini anlatırken kullandığı bir ifadeden babasının Barsganlı olduğu düşünülmektedir. Beylik iyi bir şeydir.. ikilemeler ve deyimler açısından zengin bir hale gelmiştir. kimileri ise 4+4 duraklı 8 hecelidir. dil ve ağız özellikleri hakkında da bilgi edinmemizi sağlamaktadır. sözcüklerin anlamının yanı sıra verilen örnek cümleler. 2 Türk Edebiyatının ilk mesnevisi olarak kabul edilen Kutadgu Bilig’i türü ve anlatımı açısından değerlendiriniz ve içeriği hakkında bilgi veriniz.”. Bilgiyi ve anlayışı anlatan dildir 2. Türkçenin İslamiyetten dolayı Türklerin bulunduğu coğrafyada önem kazanmış olan Arapçadan geri kalmadığını göstermeye çalışmış. Türkçenin lehçelerini ve Arapçayı iyi bilmektedir.4 Divanü Lugati’tTürk’ün Kültür Bakanlığı tıpkıbasımının altı ve yedinci sayfaları Karahanlı döneminden bize kalan ikinci önemli eser ise. Yüzyıllar Türk Edebiyatı yorıglı bulıt tėg yigitlikni ıdtım tüpi yėl keçer tėg tiriglik tükettim (a) (a) Aliterasyon: ‘g ve t’ ünsüzünün tekrarı Aliterasyon: ‘t’ ünsüzünün tekrarı Aliterasyon: ‘s. Kaşgarlı Mahmud’un bu sözlüğü yazmasındaki diğer önemli bir neden de Araplara Türkçeyi öğretmektir. m’ ünsüzlerinin tekrarı isizim yigitlik isizim yigitlik (x) tuta bilmedim men sėni terk kaçıttım (a) isiz bu yigitlik kanı kança bardı (x) tilep bulmadım men neçe me tilettim (a) Kutadgu Bilig’de şair. 5. özdeyişler. atasözleri ve deyimlerle bu amacını gerçekleştirmiştir. Çoğu 4+3 duraklı 7 heceli. Eserde yer alan konularla ilgili özdeyişlerden bir kısmı şöyledir: 1.. kötü (olmak) ise yokuş inişi gibi kolaydır. . 6. şiirler.. İyi (olmak) yokuş tırmanmak gibi zordur. şiirin tüm anlatım özelliklerine başvurmuş. Akıl karanlık gecede bir meşale gibidir. Kaşgarlı Mahmud. ara sıra gönlüme doğar dururdu. Çok dinle az konuş. ama doğru uygulanan yasa ondan da iyidir. Bu bilgilere göre babasının adı Hüseyin’dir. Yazar hakkındaki bilgilerimiz kendi kitabında yazdıklarıyla sınırlıdır.70 VIII-XIII. Kaşgarlı Mahmud eserinde ifade ettiği şu sözle böyle bir sözlüğü yazmaktaki amacını dile getirmiştir: “Türk dili ile Arap dilinin atbaşı beraber yürüdükleri bilinsin diye Halil’in Kitabü’l-Ayn’ında yaptığı gibi.. 4. Bilgisizin sözü kendi başını yer. Böyle olunca da eser. z’ ünsüzünün tekrarı Aliterasyon: ‘t’ ünsüzünün tekrarı Aliterasyon: ‘k’ ünsüzünün tekrarı Aliterasyon: ‘t. Eserin içindeki dörtlükler hece vezniyle yazılmıştır. sadece sözlük değildir.

Budapest 1928. dilbilgisi özelliklerini verirken Divanü Lugati’t-Türk’ün Edebî Değeri ve İçeriği Resim 3. Mahmud al-Kaşgarı. Eserin Besim Atalay tarafından Türkçeye çevrilmesinden sonra Divan üzerinde kitap. kültürel zenginlik açısından Türkçenin Arapçadan hiç de geri kalmayan bir dil olduğunu göstermek amacıyla meydana getirilmiş olan eser. Compendium of the Turkic Dialects (Dıwan lugat at-Turk). Besim Atalay’ın çalışması 1939-1943 yılları arasında yayınlanmıştır: Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. TDK (19852. II 1982. Yemek. Ankara 1939. James Kelly ve Robert Dankoff tarafından yapılan çalışma Atalay’dan sonra eseri bir bütün olarak ele alan ikinci çalışmadır: James Kelly-Robert Dankoff. eserin yazarının yaşadığı dönemdeki Türk toplulukları ve onların dili hakkında ses.5 Kültür Bakanlığı’nın bastığı Divanü Lugati’t-Türk’ün Kapağı . Türk edebiyatının XI. I 1982.Karahanlı Dönemi Türk Edebiyatı 71 Divanü Lugati’t-Türk hakkında ilk çalışma Kilisli Rifat Bilge tarafından yapılmıştır: Kitabü Divânı Lugat-it-Türk. Türkçenin en önemli kültür hazinesidir. Bunlar Çiğil. 19943) Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. tıpkıbasımı yapılan metindeki Arapçayı normal duruma getirerek büyük bir hizmette bulunmuştur. Divan’daki sözvarlığı ise ilk defa Carl Brockelmann tarafından incelenmiştir: Mitteltürkischer Wortschsatz nach Mahmûd Al-Kâşgârîs Divân Lûgat at-Türk. DLT sadece bir sözlük olarak değerlendirilmemelidir. “Türk Lehçeleri Divanı” anlamını taşıyan DLT. TDK (19862. Bunun yanı sıra Hakaniye Türkçesinin yayılma alanına en yakın boyların dillerine yer verilmiştir. Ankara 1943. cild-i sâni 1333 (1917). anlatım özelliği. III 1985. Ankara 1941.3. Ansiklopedik bir sözlük olan Divanü Lugati’t-Türk (bundan sonra DLT şeklinde kısaltma kullanılacaktır). Ünite . İstanbul. anlam ve sözvarlığı konusunda bilgiler vermektedir. makale ve tez çalışmaları olmak üzere birçok yayın yapılmıştır. bu boyların kullandıkları Türkçe arasındaki farklılıklar ve en önemlisi de sözcükler hakkında bilgi veren geniş bir sözlüktür. cild-i sâlis 1335 (1919). DLT’nin temel sözvarlığını Kaşgarlı’nın kendisinin de mensubu olduğu dönemin ve ülkesinin yazı dili olan Karahanlı (Hakaniye) Türkçesi. içerik olarak bize o dönemdeki Türk boyları. Suvar. Karluk. böylece Türk dilinin lehçelere göre dilbilgisi kurallarını başarıyla ilk kez belirlemiştir. Basmıl’dır. TDK (19862. Ankara 1940. (19862. cild-i evvel 1333 (1917). Kilisli Rıfat. Oğuz. dağınık olan eserin sayfalarını düzenlemiş. 19943). Yağma. sözvarlığı. Kaşgarlı Mahmud eserini oluştururken bir alan araştırıcısı gibi çalışmış. Argu. Araplara Türkçe öğretmek. yazarın kendi tabiriyle “Türkçe” oluşturur. yüzyıldaki durumunu edebî yapısını ve özelliklerini de öğrenmemize yarayan eşsiz bir eserdir. Kaşgarlı Mahmud. Kençek. 19943) Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. biçim. 19943) Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. Bulgar. Türk dünyası için zengin bir malzeme olan eserle ilgili çeşitli çalışmalar devam etmektedir.

halk şiiri ve aydın zümre şiiri olarak iki kolda geliştiği ortaya konmuştur. soyca en köklüsü.72 VIII-XIII. 3. bende onlardan her boyun dili en iyi şekilde yer etti. Şiirlerde kullanılan nazım birimi ise beyit ve dörtlüktür. kafiyelerini belliyerek faydalandım. en iyi kargı kullananı olduğum halde onların şarlarını (= şehirlerini). 4. Çiğil. 5. sadece kendi mensubu olduğu boyun edebiyat malzemesini değil.) vardır. Bu şiirler içerik ve biçim yönünden şu şekilde sınıflandırılmaktadır: 1. Sonuçta bu şiirlerin hem eski Türk halk şiiri örneklerini hem de XI. yüzyılda Karahanlılar çevresinde yetişen ilk müslüman Türk şairlerinin aruzla yazılmış eserlerinden alınmış manzum parçaları içerdiği. Pastoral şiirler. en açık anlatanı. aynı zamanda kendi döneminde yaşamış olan ulaşabildiği bütün Türk boylarına ait edebî malzemeyi de yazıya geçirmiştir.. Yağma. 137 dörtlükte. Destanlar. Bu manzum parçalar konularına göre bir araya getirilmiştir.. Eserinde her lehçeye aynı derecede ağırlık vermemiştir. Oğuz. Eserdeki manzumeler üzerine ilk yapılan çalışmalarda şiirlerin hepsinin hece ölçüsüyle yazıldığı görüşü hakimdir./Ayık. Öyle ki. Daha sonra başka araştırıcılar tarafından tam tersi görüş savunulmuş ve şiirlerin tamamının aruz vezniyle yazıldığı iddia edilmiştir. hem de sözcükleri açıklarken örnek olarak verdiği manzum parçalar (dize sayısı 764’tür) ve atasözlerinden (289 tane) kaynaklanmaktadır. Bu şiirlerin bazılarından örnekler vererek inceleyelim: Divanü Lugati’t-Türk’ten lirik bir şiir Sevgi. en iyi düzenle düzenlemişimdir”. Eserini oluştururken nasıl bir yol izlediğini şöyle ifade eder: “Ben onların (yani Türklerin) en uz dillisi. Savaş ve kahramanlık şiirleri. aşk ve ayrılık konularını içeren bu şiirlerden ilki dört tane dörtlükten oluşmaktadır. Lirik şiirler. İslamiyetten önceki Türk şiirinde görülen baş uyak ise sadece ikinci dörtlükte (Awlap. İslamiyetin kabul edildiği dönemde meydana getirilmiş olan bu manzumeler üzerine eserin ilk yayımlandığı zamandan itibaren çalışmalar yapılmış ve şiirlerin hece ölçüsüyle mi aruz ölçüsüyle mi yazıldığı tartışılmıştır... Şiirin uyak düzeni aşağıda gösterildiği gibidir: Bulnar mini öles köz Kara mengiz kızıl yüz Andın tamar tükel tuz Bulnap yana ol kaçar Yıglap udu artadım Bagrım başın kartadım Kaçmış kutug irtedim Yagmur kipi kan saçar (a) (a) (a) (b) (d) (d) (d) (b) Awlap meni koymangız Ayık ayıp kaymangız Akar közüm uş tengiz Tegre yöre kuş uçar Yüknüp manga imledi Közüm yaşım yamladı Bagrım başın emledi Elkin bolup ol keçer (c) (c) (c) (b) (e) (e) (e) (b) Hece Ölçüsüyle Yazılmış Manzumeler . Ağıtlar. çöllerini baştan başa dolaştım. DLT’deki dörtlük ve beyitler madde başlarında verilen sözcüklere ilişkin örnekler olduğu için eserde dağınık halde bulunmaktadırlar. 2. Şiirde halk şiirinde çok kullanılan yarım uyak (artadım/ kartadım ve kaçar/saçar hariç) görülmektedir. Türkmen. Türk. Yüzyıllar Türk Edebiyatı nasıl kendi mensubu olduğu lehçenin dışına çıkıp diğer lehçelere de yer vermişse edebiyat malzemesini sunarken de aynı yolu izlemiş. Kırgız boylarının dillerini. DLT’nin edebî değeri hem bize ulaştırdığı bu sözcüklerden.. yedili. Ben onları en iyi surette sıralamış. sekizli ve on ikili hece ölçüsü kullanılmıştır. hece ölçüsüyle yazılmış dize sonu uyaklı şiirlerdir. Manzumeleri örneklerle inceleyerek daha yakından tanıyalım: DLT’deki halk şiiri örnekleri./Akar. akılca en incesi.. 4+3=7’li hece ölçüsüyle yazılmıştır. Örneğin yukarıda verdiğimiz kendi ifadesinde yer almasına rağmen eserde Kırgızların diliyle ilgili hiçbir bilgi yer almamaktadır.

Uygurlara doğru yönelip Mınglak ülkesini aldık. beni tutsak edip sonra da kaçıp gidiyor. Manzume. 4+3 = 7 ya da 2+2+3 =7’li hece ölçüsüyle yazılmıştır. bağrımdaki yarayı tedavi etti. Örnek olarak vereceğimiz Budist Uygurlara Karşı Savaş manzumesinin eserde beş dörtlüğü bulunmaktadır. pembe yüzü ve yüzündeki kara benleri beni tutsak ediyor. gözyaşlarımın etrafında da kuşlar uçuşuyor. aldatmak için tekrar geri çekilip kaçtık. Her dizede yer alan redifli uyaklar (seç-timiz. uç-tımız. tapınaklarını yıktık. (sonra) bir konuk gibi geçip gitti. (Giden sevgilinin) arkasından ağlayıp perişan oldum. V. Tanrı’yı çok fazla öğüp (dualar edip) atlarımızı düşman üstüne sürdük. Talat Tekin “Karahanlı Dönemi Türk Şiiri”. kaçmış olan mutluluğu aradım. (sonunda) perçemlerini kestik ve Mınglak askerlerini biçtik. Atlara nişanlar takarak Uygur ülkesindeki Tatlara. Beni avlayıp koymayın. Savaş ve kahramanlık şiiri Eserde bu konuya yer veren dört manzume bulunmaktadır. aç-tımız. aruz ölçüsüne uyan şiirler de bulunmaktadır. işte gözlerim(den) deniz gibi gözyaşı akıyor. kaç-tımız. yeni uygulanmaya başlanan bu ölçü sisteminde ölçüyü aksatan kısımlar olsa da Divan’daki şiirler üzerine ayrıntılı çalışmalar yapan I. şehirler(inin) içine girdik. biri de bilinmeyen bir düşmana karşı yapılan savaşı anlatır.3. s. (Uygurların üzerine) seller gibi saldırdık. (böyle davranmakla) gözümün yaşını sildi. Aruz Ölçüsüyle Yazılmış Manzumeler Divan’da kullanılan ölçü hece ölçüsü olmasına rağmen. 81-253) bu konuya ayrıntılı olarak değinmişlerdir. Bu durak sadece şu dizelerde bozulmaktadır: Uygurdakı / Tatlaka.Karahanlı Dönemi Türk Edebiyatı 73 Şiirin düz yazıyla dil içi çevirisi O(nun) baygın göz(leri). sayı: 409. . Stebleva ve Talat Tekin (ayrıntılı bilgi için bkz. Ocak 1986. her yana pusu kurduk. (Sevgilinin hayali) eğilip bana işaret etti. (Onları) geceleyin bastık. bağrımın yarasını (yeniden) deştim. ikisi Yabakulara. Kelginleyü/aktımız. (şimdi gözlerim) yağmur gibi kanlı yaşlar saçıyor. bıç-tımız. Burhan (=Buda) heykellerinin üstüne pisledik. hırsız ve adi köpeklere (doğru) kuşlar gibi uçtuk (saldırdık). Kesmelerin/kestimiz. Türk Dili Türk Şiiri Özel Sayısı I (Eski Türk Şiiri). Ünite . sanki bütün güzellikler ondan damlıyor. söz verip sözünüzden geri dönmeyin. Bu manzumelerden biri Budist Uygurlara. Kėmi içre oldurup Ila suwın kėçtimiz Uygur tapa başlanıp Mınglak ėlin açtımız Beçkem urup atlaka Uygurdakı tatlaka Ogrı yawuz ıtlaka Kuşlar kipi uçtımız Kudruk katıg tügdümiz Tenrig üküş ögdümiz Kemşip atıg tėgdimiz Aldap yana kaçtımız Tünle bile bastımız Tegme yangak bustımız Kesmelerin kėstimiz Mınglak erin bıçtımız Kelginleyü aktımız Kendler üze çıktımız Furhan ewin yıktımız Burhan üze sıçtımız Savaş ve kahramanlık şiirinin düz yazıyla dil içi çevirisi Ila ırmağını kayıkların içine oturarak geçtik. sıç-tımız gibi) şiirdeki ahengi sağlamaktadır. (Atların) kuyruk(larını) sıkıca bağladık.

doğa. Aruz ölçüsüye yazılmış dörtlüklerin dışında başka beyitler de bulunmaktadır. av ve avcılık. aşk. Onun gücü azaldı. Savaş ve kahramanlık şiirleri içinde en uzunu olan Katun Sini (Hatun Mezarı) halkı ile Tangutlar arasında yapılan savaşı anlatan manzume on bir dörtlükten oluşmaktadır. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Dörtlükler ve beyitler halinde yazılmış olan bu manzumeler halk şiirinden farklı olarak az ya da çok İslam etkisi altında oluşturulmuş şiirlerdir. Doğa tasviriyle ilgili beş beyitten oluşan aşağıdaki şiir. Tangutların beyini düşman kabul etti. 4+4=8’li hece ölçüsüne uymakla birlikte şiirin mefâ‘îlün mefâ‘îlün kalıbıyla yazıldığı belirlenmiştir. (düşmana saldırmak için) uygun zaman kolladı. dinî-ahlakî öğütler ve övgü. Bu nedenle kanı (su gibi) çağlayarak aktı. doğa. Eser içinde dağınık olan dörtlüklerin bir araya getirilmesiyle oluşturulan manzumenin dörtlük sayısının kimi araştırıcılar tarafından on dokuz ya da yirmi olduğu da ileri sürülmüştür. düşman bu yüzden yavaşladı. Yüce Tanrı (onu) onurlandırdı. çünkü uzun heceye denk gelen ünlüler genel eğilime uygun olarak harekeyle değil. öfkeli gözlerle birbirlerine baktılar. Çok başlar yuvarlandı. av ve avcılık. Kahraman erler birbirlerini çağırdılar. dinî ve ahlâkî öğütler ile övgü çevresinde toplanmıştır. Müstef ’ilün müstef ’ilün müstef ’ilün ölçüsüyle yazılmıştır: Beyitlerle yazılmış bir şiir Mende bulnur sėwinç otı kadgu atar Karşı körüp sağdıç anı uçmak atar Korday kuğu anda uçup yumgın öter Kuzgun yangan sayrap anın üni büter Kölüm komı kopsa kalı tamıg iter Körse anı bilge kişi sözke büter Tamga suwı taşra çıkıp tagıg öter Artuçları tegre ünüp tizgin yėter Bolsa kiming altun kümüş irle iter Anda bolup tengrigerü tapgın öter . Böylece (onun) devlet ve bahtının tozu (göğe kadar) yükseldi. aşk. Katun Sini (halkı) savaş naraları attı. vav. Bütün silahlar(ıy)la savaştılar. Kılıçlar (üzerinde kuruyan kanlardan dolayı) kınlarına güçlükle sığdı. uzatma harflerini gösteren elif. Bu şiirlerin konusunu ise genellikle şunlar oluşturmaktadır: Savaş ve kahramanlık. ye ile yazılmıştır. Beyitlerin konusu da savaş. Şiirin hepsini buraya almak mümkün olmadığından ancak birkaç dörtlüğü örnek olarak veriyoruz: DLT’de aruzla yazılmış dörtlükler Begim özin ogurladı Yarag bilip ugurladı Ulug tengri agırladı Anın kut kıv tozı togdı Katun Sini çogıladı Tangut begin yagıladı Kanı akıp jagıladı Boyun suwın kızıl sagdı Eren alpı okıştılar Kıngır közün bakıştılar Kamug tolmun tokıştılar Kılıç kınka küçün sıgdı Telim başlar yuwıldı-mat Yagı andın yawaldı-mat Küçi anıng keweldi-met Kılıç kınka küçün sıgdı Dörtlüklerin düz yazıyla dil içi çevirisi Beyim kendisini (düşmandan) gizledi. varlıklı bir şahsın köşkünü ve çevresindeki çiftliği tasvir eder. Boyunlarından kırmızı su (gibi) kan (süt sağılıyormuşcasına) aktı. Kılıçlar (üzerinde kuruyan kanlardan dolayı) kınlarına güçlükle sığdı.74 VIII-XIII.

at tepmes tème “İt ısırmaz. Kaşgarlı Mahmud bu sözler için ‘sav’ sözcüğünü kullanmıştır. edebin başı dildir” (I. yardımlaşma. açgözlülük. at tepmez deme. üzüntüyü gideren. Belirli sesleri içeren sözcüklerin tekrarıyla da ayrı bir ahenk sağlanmıştır: Kölüm komı kopsa kalı tamıg iter Tamga suwı taşra çıkıp tagıg öter Artuçları tegre ünüp tizgin yėter Anda bolup tengrigerü tapgın öter (k) (t) (t) (t) Resim 3. kadın.121) .. saygı. atı kalır “İyi insanın kemiği erir. Atar=giderir. inanç sevgi. sağlık. yılkı yıdlaşu “İnsan konuşarak. gibi birçok konuyu içermektedir./Körse. Kölüm. bu onların yaradılışında vardır” Buzdan suw tamar “Buzdan su damlar (huyu babasına benzeyen kişiler için söylenir) (III. hile.. Orada oturup (yüce) Tanrıya ibadet eder.. insan insana kavuşur” (II... Gölüm dalgalansa (köşkümün) duvarına vurur. Köşk(ü) gören dost (onun güzelliği karşısında) ona ‘cennet’ adını verir.3.Karahanlı Dönemi Türk Edebiyatı 75 Şiirin düz yazıyla dil içi çevirisi Kaygıyı.. Sadece ikinci dizesi ölçüye uymayan bu manzumenin diğer dizelerinde aruz ölçüsü açısından uyumsuzluk görülmemektedir. yoksulluk. ikinci ve üçüncü beyitlerde baş uyak vardır: Korday. yönetim. Ayrıca birinci beyitte cinaslı uyak.366) Edgü ėr süngüki erir.104). zenginlik. Yüzge körme.103) Közden yırasa köngülden yeme yırar “Gözden ırak olan gönülden de ırak olur” (III.367) Bėş erngek tüz ėrmes “Beş parmak bir değildir” (I.6 Kültür Bakanlığı’nın bastığı Divanü Lugati’t-Türk’ün iç kapak başlığı DLT’de sözcükleri açıklamak için örnek olarak verilen dörtlük ve beyitlerin dışında atasözleri de sıkça kullanılmıştır. korku. huy./Kuzgun. erdem tile “Yüze bakma. kötülük. atar=ad verir. hayvanlar koklaşarak (anlaşır)” (III. adı kalır” (III. Divan’da geçen atasözlerinden bazıları şunlardır: Erdem başı tıl “erdemin. Kuzgunlar ve alakargalar (var kuvvetleriyle) öttükçe öterler de sesleri kısılır.107) Kişi sözleşü.. sevinç (ve mutluluk) veren ilaç bende bulunur. Kimin altını ve gümüşü olursa (kendisine) bir yurt edinir.8) İt ısırmas. fazilet ara (yüzün güzelliğine çirkinliğine bakma fazilet ara)” (II. Irmak suları (yataklarından) taşarak dağların üstünden aşar. Halkın bilgeliğini yansıtan bu atasözleri şiirlerde olduğu gibi dil. Manzumenin uyak düzeni aa/aa/aa/aa/aa biçimindedir.. çalışma. iyilik. Ünite . töre. kişi kişike kawuşur “Dağ dağa kavuşmaz.. Orada uçuşan kuğular.123) Tag tagka kawuşmas. bilgili kişi bunu görürse söz(üm)e inanır. çünkü. (ırmağın) çevresindeki ardıç ağaçları (bu taşkınlığı engellemek için) onu dizginler. Akıllı. pelikanlar (türlü) seslerle ötüşürler.

Atebetü’l-Hakâyık’ın yazılışından çok sonra XV.79) Kutsuz kudugka kirse kum yagar “Bahtsız. On dört bölümden oluşan eserde kırk beyit ile yüz bir tane dörtlük bulunmaktadır.182) 3 Divanü Lugati’t-Türk nasıl bir sözlüktür ve önemi nedir? Edib Ahmed Yüknekî ve Eseri Atebetü’l-Hakâyık Karahanlı Türkçesiyle yazılmış üçüncü eser ise Yüknekli Edib Ahmed bin Mahmud tarafından XII.159) Suw körmegünçe etük tartma “Suyu görmeden ayakkabını çıkarma” (III. Uzunköprü’de Seyit Ali’nin kitapları arasında bulunan ve Arap harfli olan diğer bir nüsha ise. Tanrı övgüsü ile başlamaktadır. dilini tutmanın erdemi. nerede hüküm sürdüğünü bilmediğimiz Türk ve Acem meliki Muhammed Dâd İspehsalar Bey’e sunulmuştur. 1444 yılında Semerkand’da hattat Zeynelabidin tarafından kopyalanmış olan bu nüsha Uygur harfleriyle yazılmıştır. 884H. Edib Ahmed’in yaşadığı dönem ve çevresi hakkında hemen hemen hiç bilgimiz yoktur. beylere karşı gelme” (I. tok alan da aç kimseye neler demez” (I. edipler edibi olduğu belirtilmektedir. üst satırları siyah mürekkeple Uygur harfleri ve alt satırları kırmızı mürekkeple Arap harfleriyle olmak üzere iki alfabeyle yazılmıştır. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Yazın katıglansa kışın sewnür “ (İnsan) yazın çalışıp çabalayan kışın sevinir” (III.76 VIII-XIII. işlediği konular açısından Kutad- .25) Alplar birle uruşma.332) Etli tırngaklı adırmas “Et tırnaktan ayrılmaz” (I. nr. Fatih ya da II. Atebetü’l-Hakâyık’ın Edebî Değeri ve İçeriği Eser. ayı da o kadar kaçıp kurtulacak yol bilir” (I. dünyanın dönekliği. bėrimçi sıçgan “Alacaklı aslan. harislik. bırakılabilir.34) ėl kaldı. cimriliğin yerilmesi.77) Kuş kanatın. Topkapı Sarayı kütüphanesi Hazine kısmı nr. 4757’de kayıtlı bir mecmuanın baş kısmında bulunan Ayasofya nüshası ise. Kitabın yazılış nedeninin belirtildiği bölümden sonra bilginin yararı. Yazılış yeri ve tarihi henüz aydınlatılamamış olan Atebetü’lHakâyık da Kutadgu Bilig gibi aruzun fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl vezniyle yazılmıştır. 75) Tamu kapugın açar tawar “Mal (zenginlik) cehennemin kapısını (bile) açar” (III. zamanenin bozukluğu gibi konuların işlendiği bölümler yer alır. cömertliğin övülmesi. 457) Awçı nėçe al bilse adıg ança yol bilir “Avcı ne kadar hile bilirse (kurnazsa). oldukça eksiktir. 35552’de kayıtlı bulunan Topkapı Müzesi nüshası Arap harflidir. yüzyılda yazıldığı tahmin edilen Atebetü’l-Hakâyık (Hakikatlerin Eşiği)’tır. er atın “Kuş kanatla. törü kalmas “Memleket kalabilir. borçlu sıçan (gibidir) (I. bėgler birle turuşma “Yiğitlerle savaşma. talihsiz kimse kuyuya girse üzerine kum yağar” (I. Bunu. 4012). ama töre bırakılmaz” (II. kibir. yüzyılda düzenlenmiş biri eksik dört nüshası bilinmektedir.’de Abdürrezak Bahşı tarafından İstanbul’da düzenlenmiştir. Metin. Bayezid döneminde İstanbul’da istinsah edildiği tahmin edilmektedir. Öğretici bir ahlak kitabı olan eser. Nerede. adam atla (kuş amacına kanadıyla. 234) Aç ne yėmes. ne zaman yazıldığı tam olarak bilinmeyen eser yine kim olduğunu. Eserine eklenen parçalar ve yazar için söylenen sözler de bize istediğimiz bilgileri vermekten uzaktır.426) Alımçı aslan. Eserin doğru adını ve kime sunulduğunu göstermesi de bu nüshaya ayrı bir değer katmaktadır. bilgisizliğin zararı. eserin tamamı 484 mısradır. Bu nüshalar arasında en iyi ve en eski tarihli olanı Semerkand nüshasıdır (Ayasofya Ktp. Peygamber. Emir Muhammed Dâd İspehsalar’ın övgüsü izler. insan da atıyla) ulaşır” (I. dört halife. tok ne tėmes “Aç önüne konan yemeği (tamamiyle) yer. Kime ait olduğu bilinmeyen bir dörtlükte yazarın kör olduğu ve Emir Seyfeddin’e ait bir dörtlükte ise.=1480M. Ayasofya kütüphanesi nr.

çeviri... dişi(dir). bilgi ve zeka mekanıdır.... Ünite . Karşılaştırmalı metin. Bilgisiz odun bilgiyi ne yapar? Dörtlüklerin üzerinde gösterilen son uyağın dışında bilig... Atebetü’l-Hakâyık’tan iki dörtlük Bilginin yararı ve bilgisizliğin zararı hakkındaki kısımdan iki dörtlük: Bahalıg dinar ol biliglig kişi Bu cahil biligisiz bahasız bışı Biliglig biligsiz kaçan teng bolur Biliglig tişi ėr cahil ėr tişi .. bilginin ocağı ve erdem kaynağıdır. ben (de) onları şahıma armağan edeyim... Bilgili ile bilgisiz nasıl eşit olur? Bilgili dişi. Okuyan kişinin canı sevinsin diye bu kitab(ı) şahımın övgüsü ile süsleyeyim. bilginin tadını (yine) bilgili (kişi) bilir... erkek..... cahil erkek ise. Tam ve yarım uyakların yanı sıra bazen redife de yer verilir... Atebetü’l-Hakâyık’tan beyitler Emir Muhammed Dâd İspehsâlâr Beg Övgüsü’nden üç beyit Aya til törüt medh ötüngil kanı Men artut kılayın şahımka anı Şahım medhi birle bezeyin kitab Okıglı kişining sėwinsün canı Ol ol akl ukuş huş hıredka mekan Bilig ma‘dini hem fazilet kanı (a) (a) (b) (a) (c) (a) Beyitlerin düz yazıyla dil içi çevirisi Ey dil! Övgüler düz de sun. Bilginin değerini bilgi bildirir (bilgi gelir)... biligsizlik gibi sözcüklerin tekrarı ile baş uyak sağlanmıştır. .... Eser üzerine ayrıntılı tek çalışma Reşit Rahmeti Arat tarafından yapılmıştır.. notlar ve indeksi içeren bu çalışma 1951’de yayımlanmıştır...3. Atebetü’l-Hakâyık’ın baş kısmındaki övgü ve sebeb-i telif kısımları beyitlerle ve kaside tarzındaki asıl eser ise.. Ayrıca İslamiyet öncesi Türk şiirinde görülen dize başı uyak da çok kullanılmıştır.. kendi ifadesiyle (Anın uş çıkardım bu Türkî kitap) Türkçe yazmıştır. Biliglig biligni edergen bolur Bilig tatgın i dost biliglig bilür Bilig bildürür bil bilig kadrini Biligni biligsiz otun ne kılur (a) (a) (b) (a) (c) (c) (d) (c) Dörtlüklerin düz yazıyla dil içi çevirisi Bilgili kişi altın para (gibi)dir.. ey dost. Aruzla şiir yazma geleneğinin yeni başlamış olmasından dolayı bu kusurlar olağandır....Karahanlı Dönemi Türk Edebiyatı 77 gu Bilig ile benzerlik göstermektedir. Edib Ahmed eserini herkesin rahatça okuyup anlayacağı bir dille.... cahil ve bilgisiz olan (ise) değersiz sadaka(dır). aaba/ccdc/eefe biçiminde uyaklanmış dörtlüklerle yazılmıştır. biliglig. O akıl.. .. Bilgili insan daima bilgiyi arar.... ancak edebî açıdan Kutadgu Bilig daha sanatkârane yazılmıştır.. anlayış......... Vezin ve uyak bakımından kusurlu olan eserde çok sayıda imale ve zihaf bulunmaktadır..

yüzyılın sonu ile XIII. Borovkov tarafından hazırlanmıştır: Leksika sredneaziatskogo tefsira XII-XIII vv. 2. Budapest 1976. Sosyal Bilimler Enstitüsü. 1963. ölümünden sonra 1979’da L. Ankara 2002. Kopya ediliş tarihi. yüzyılın başına ait Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini gösterdiğini belirtir. Yüzyıllar). Karahanlı Dönemi Türk Şiiri konusunda daha geniş bilgi edinmek için Talât Tekin’in XI. Yüzyıl Türk Şiiri Divanü Lugati’t-Türk’teki Manzum Parçalar (Ankara: TDK Yay. 73’te kayıtlı olan nüsha: Bu nüsha Muhammed bin el-Hâc Devletşah eş-Şîrazî tarafından 1333-34 yıllarında istinsah edilmiştir. Oğuz ve Çağatay unsurlarının kullanıldığı Harezm Türkçesiyle yazılmıştır. satır-arası Türkçe ve Farsça çeviriyi içermektedir. K. . Bibliothece Orientalis Hungarica XXI. Manchester-John Rylands Nüshası: Manchester. Kıpçak. yorumlar içermez. İkinci yarısı ise. 1989) adlı kitabına başvurabilirsiniz. Rylands nüshası. Suat Ünlü tarafından doktora tezi olarak çalışılmıştır: Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 235v/3-450r7) Giriş-Metin-İnceleme-Analitik Dizin. Moscow. Bu nüsha üzerine bir diğer çalışma da Aysu Ata tarafından yapılmıştır: Türkçe İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). 3. No. 2854’te kayıtlı olan nüsha: Bu eser de satır-arası Türkçe ve Farsça çeviridir. TDK. Bu tercümenin diğerlerinden farkı satır-arası tercümenin yanı sıra surelerle ilgili tefsir ve hikâyelere de yer vermesidir. tercümenin XII. Özbek Bilimler Akademisi... Satır-altı Kur’an tercümelerinden Karahanlılar dönemine ait olduğu tahmin edilen çeviriler şunlardır: 1. Yayımlanmamış Doktora Tezi). Rylands Kitaplığı Arapça Yazmalar Bölümü 25-38’de kayıtlı olan nüshanın telif ve istinsah tarihi belli değildir. Ankara 2004 (Ankara Üniversitesi. 4. Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini yansıtır. Yayımlanmamış Doktora Tezi). Bu nüshanın sözlüğü Eckmann tarafından hazırlanmış. Borovkov’un bu çalışması Halil İbrahim Usta ve Ebülfez Amanoğlu tarafından Tükçeye çevrilmiştir: Orta Asya’da Bulunmuş Kur’an Tefsirinin Söz Varlığı (XII. Satır-arası çeviri Karahanlı Türkçesiyle. Bu yazmanın ilk yarısı Abdullah Kök tarafından doktora tezi olarak yapılmıştır: Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 73 1v-235v/2) Giriş-İnceleme-Metin-Dizin.78 VIII-XIII. satır-altı tercüme niteliğindedir. Ligeti’nin önsözüyle yayımlanmıştır: Middle Turkic Glosses of the Rylands İnterlinear Koran Translation. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Kur’an Tercümeleri Karahanlılar döneminde Karahanlı Türkçesiyle yapılan ilk Kur’an tercümeleri. Türkçe çeviri. Taşkent. Ankara 2004 (Ankara Üniversitesi.-XIII. Sosyal Bilimler Enstitüsü. Dili hakkında ileri sürülen değişik görüşleri değerlendiren Eckmann. 1914 yılında Zeki Velidi Togan tarafından Fergana’da bulunan Anonim Tefsir’in sözvarlığı A. İlk çevirilerin ne zaman yapıldığı konusunda elimizde kesin bilgiler bulunmamaktadır. Anonim Tefsir ve Müellifi Meçhul Kur’an Tefsiri adlarıyla da bilinmektedir. Türk İslam Eserleri Müzesi (TİEM) No. 902 sayfadan oluşan bu tercümenin Kur’an tercümeleri içinde en eskisi olduğu kabul edilmektedir. yeri ve kopyalayanın kim olduğu bilinmemektedir. Akadémiai Kiadó. Ankara 2004. Anonim Tefsir: Bu eser Orta Asya Tefsiri. tefsir ve hikâyeler ise. TDK.

1069–1070 yılında tamamladığı eseri üzerinde 18 ay çalışmıştır. Kendisinin Kaşgar’da doğduğu eserinden anlaşılıyorsa da Barsgan şehrini anlatırken kullandığı bir ifadeden babasının Barsganlı olduğu anlaşılmaktadır. hekimliğe ve toplumbilimine merak saldığını ve bunlar hakkında bilgi sahibi olduğunu eserinden anlamaktayız. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserler. Türk edebiyatı içinde “İslamî dönem Türk edebiyatı”nın başlangıç dönemini oluşturan Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserler. Kitabında yazdıklarıyla sınırlı olan bilgilere göre babasının adı Hüseyin’dir. Orhon ve Uygur Türkçesinin devamı olan bu dönem Türkçesi için Hakaniye Türkçesi terimi de kullanılır. Kutadgu Bilig.3. 73’te kayıtlı olan nüsha: 902 sayfadan oluşan bu tercümenin Kur’an tercümeleri içinde en eskisi olduğu kabul edilmektedir. Türk atasözlerine. O yalnız Arap 2 ve Fars dilini. Anonim Tefsir ve Müellifi Meçhul Kur’an Tefsiri adlarıyla da bilinmektedir. Kaşgarlı Mahmud bin Hüseyin bin Muhammed’dir. Türkçe ve Farsça çeviriyi içermektedir. Balasagun’da doğan Yusuf. Türkçeyi. yorumlar içermez. astronomiye. On birinci yüzyılda başlayıp on dokuzuncu yüzyılın ortalarına kadar devam eden Türk edebiyatının bu dönemindeki edebî eserler. Dili hakkında ileri sürülen değişik görüşleri değerlendiren Eckmann. düş yorumuna. Eserine eklenen parçalar ve yazar için söylenen sözler de bize istediğimiz bilgileri vermekten uzaktır. batıdaki klasik bilgileri değil. felsefeye. ancak eserinde yaşı hakkında verdiği bilgilerden yola çıkarak doğum tarihini yaklaşık olarak tespit etmek mümkündür. kültürünü. Taşkent. Eski Türk yazı dilinden gelişen İslamî Orta Asya Türk yazı dilinin merkezi Doğu Türkistan’da Kaşgar’dı. “edipler edibi” olduğu belirtilmektedir. yüzyılın sonu ile XIII. XI-XIII. Edib Ahmed’in yaşadığı dönem ve çevresi hakkında açık ve net bilgilere sahip değiliz. Karahanlılar döneminde Karahanlı Türkçesiyle satırarası tercüme niteliğinde yapılmış Kur’an tercümeleri de dönemin önemli eserlerindendir. Türkçe çeviri. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri ve yazarlarını tanımak. Bu eserlerden ilkinin yazarı Yusuf Has Hacib’dir. Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini yansıtır. Karahanlılar dönemine ait olduğu tahmin edilen çeviriler şunlardır: 1. Özbek Bilimler Akademisi. Bu tercümenin diğerlerinden farkı satır-arası tercümenin yanı sıra surelerle ilgili tefsir ve hikâyelere de yer vermesidir. matematiğe. devlet örgütüne. İslamdan önceki Türk dünyasını ve kültürünü de çok iyi biliyordu. No. İslam bilgilerine. yüzyıl) ile yazılmış eserler oluşturur. Divanü Lugati’t-Türk’ün yazarı ise. 2. 3. yüzyıl) ve Çağatay Türkçesi (XIV-XVI. Türkçenin lehçelerini ve Arapçayı iyi bilmektedir. 1103 tarihine kadar tahtta olduğuna göre. Ana dilinden başka Arapça. Kopya ediliş tarihi. Türk İslam Eserleri Müzesi (TİEM) No. Kime ait olduğu bilinmeyen bir dörtlükte yazarın kör olduğu ve Emir Seyfeddin’e ait bir dörtlükte ise. Divanü Lugati’t-Türk ve Atebetü’l-Hakâyık’tır.Karahanlı Dönemi Türk Edebiyatı 79 Özet 1 Karahanlı dönemi edebiyatının Türk edebiyatı tarihi içindeki yerini belirlemek. akıllı. Hakan Tavgaç Buğra Hasan Han. Yine eserinden anlaşıldığına göre. 4. Farsça ve İran dillerinden Soğdçayı bilmekteydi. İlk çevirilerin ne zaman yapıldığı konusunda elimizde kesin bilgiler bulunmamaktadır. Orta Asya’daki bu yazı dilinin. Yusuf ’un doğum ve ölüm tarihleri bilinmemektedir. . Balasagunlu Yusuf ’un da onun zamanında öldüğü düşünülmektedir. aruza. Yusuf Has Hacib’in İbn-i Sinâ’nın ve Fârâbî’nin doğrudan öğrencisi olup olmadığı hakkındaki bilgilerimiz belirgin olmamakla birlikte. tercümenin XI. Rylands nüshası. her ikisinin de yazılarını okuduğunu ve onların görüşleri hakkında bilgi sahibi olduğunu eserinden anlamaktayız. anlayışlı ve bilgili bir kişiydi. yüzyıllar arasında meydana getirilmiştir. Rylands Kitaplığı Arapça Yazmalar Bölümü 25-38’de kayıtlı olan nüshanın telif ve istinsah tarihi belli değildir. Fârâbî’nin ve İbn-i Sinâ’nın Arapça felsefe kitaplarını okuduğunu. Yine kendisinin verdiği bilgiye göre eserini yazmaya başladığı zaman 50 yaşlarında olduğuna göre 1019–1020 yılları dolayında doğduğu tahmin edilmektedir. Eserinde kendi hayatına dair verdiği bilgiler. Firdevsî’nin Şeh-nâme’sini. çalışkan. çok belirgin değildir. Doğu Türkçesi ve Batı Türkçesi ile kaleme alınmıştır. Atebetü’l-Hakâyık’ın yazarı ise Edib Ahmed Yüknekî’dir. İslamî dönem doğu Türk edebiyatının başlangıç döneminin devamını ise Harezm-Altınordu Türkçesi (XIII-XIV. belâgata. yeri ve kopyalayanın kim olduğu bilinmemektedir. yüzyılın başına ait Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini gösterdiğini belirtir. 2854’te kayıtlı olan bu nüsha da satır-arası Türkçe ve Farsça çeviridir. efsanelere. Manchester-John Rylands Nüshası: Manchester. Ünite . Anonim Tefsir: Bu eser Orta Asya Tefsiri.

anlatım özelliği. Kaşgarlı Mahmud. Eserin baş kısmındaki övgü ve sebeb-i telif kısımları beyitlerle ve kaside tarzında asıl eser ise. Kutadgu Bilig didaktik bir eser olmasına rağmen yer yer şiirsellik ve lirizm görülmektedir. Bu manzum parçalar konularına göre bir araya getirilmiştir. sadece kendi mensubu olduğu boyun edebiyat malzemesini değil. 2. . Bu edebî malzemeyi sözcüklerin anlamını açıklarken örnek olarak verdiği manzumeler ve atasözleri oluşturmaktadır. Araplara Türkçe öğretmek. Dört kişi arasında geçen münazarayı andıran eser. aynı zamanda kendi döneminde yaşamış olan ulaşabildiği bütün Türk boylarına ait edebî malzemeyi de yazıya geçirmiştir. içerik olarak bize o dönemdeki Türk boyları. sözvarlığı. Türk dilinin lehçelere göre dilbilgisi kurallarını ilk kez başarıyla belirlemiştir. Otuz üç beyitten oluşan bu manzume mesnevi şeklinde yazılmıştır. Yusuf Has Hacib. Türkçenin en önemli kültür hazinesidir. Yüzyıllar Türk Edebiyatı 3 Karahanlı döneminde yazılmış eserleri anlatım özelliği. kültürel zenginlik açısından Türkçenin Arapçadan hiç de geri kalmayan bir dil olduğunu göstermek amacıyla meydana getirilmiş olan eser. dilbilgisi özelliklerini verirken nasıl kendi mensubu olduğu lehçenin dışına çıkıp diğer lehçelere de yer vermişse edebiyat malzemesini sunarken de aynı yolu izlemiş. İslamiyetin kabul edildiği dönemde meydana getirilmiş olan bu manzumeler hece ve aruz vezniyle yazılmışlardır. eski dönemlerden kalma atasözleri ve bilgelik ifadesi taşıyan deyimlerle süslenmiştir.80 VIII-XIII. alışık olmadığı bir vezin türü olmasına rağmen bunu şiirine başarıyla uygulamıştır. aaba/ccdc/eefe biçiminde kafiyelenmiş dörtlüklerle yazılmıştır. Şiirlerde kullanılan nazım birimi ise beyit ve dörtlüktür. Bunlardan sonra yer alan Tanrı övgüsü ve Tanrı’ya yakarış İslamî Türk edebiyatının bize kadar gelen ilk tevhid ve münacat örneğidir. Karahanlılar döneminde yazılmış iki önemli eser olan Kutadgu Bilig ve Divanü Lugati’t-Türk. Halk şiiri. içerik. bahar tasviri ve hükümdar övgüsü bölümlerinde görülür. Kutadgu Bilig. Ayrıca İslamiyet öncesi Türk şiirinde görülen dize başı uyak da çok kullanılmıştır. Bu türdeki şiirler aruz vezni ile yazılmıştır. Bu özellik en çok eserin başındaki Tanrı ve Peygamber övgüleri. Eserin başında sonradan yazılıp eklenen mensur ve manzum mukaddimeler ile babların fihristi bulunmaktadır. Ansiklopedik bir sözlük olan Divanü Lugati’t-Türk ise. üslup ve genel özellikleri bakımından değerlendirmek. Tam ve yarım uyakların yanı sıra bazen rediflere de yer verilir. DLT’deki dörtlük ve beyitler madde başlarında verilen sözcüklere ilişkin örnekler olduğu için eserde dağınık halde bulunmaktadırlar. bu boyların kullandıkları Türkçe arasındaki farklılıklar ve en önemlisi de sözcükler hakkında bilgi veren geniş bir sözlüktür. halk şiirinin dışında kalan ve araştırıcılar tarafından “Aydın zümre şiiri” olarak değerlendirilen ikinci grup içinde yer alır. bu dönemde Türk şiirinin başlıca iki kolda geliştiğini göstermektedir: 1. Atabetü’l-Hakâyık ise Kutadgu Bilig gibi öğretici bir eserdir. Aydın kesimin şiiri olup dili halkın konuştuğu dildir. Anlatım tekniği ve edebî açıdan Kutadgu Bilig kadar başarılı bir eser değildir. Bu dönemde yazılmış eserlerin hepsi birbirinden farklı amaç ve biçimlerle oluşturulmuş eserlerdir. Kutadgu Bilig’in vezni fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl’dür. Kaşgarlı Mahmud eserini oluştururken bir alan araştırıcısı gibi çalışmış.

Mısır. Odgurmış e. Uyak düzeni aaba/ccdc/eefe biçimindedir. Aşağıdakilerden hangisinde Kutadgu Bilig’in nüshaları tam ve doğru olarak verilmiştir? a. Türkçe-Farsça b. Divanü Lugati’t-Türk’ün yazıldığı diller aşağıdakilerden hangisidir? a. Mısır. Fergana 3. b. Aruzun fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl ölçüsüyle yazılmıştır. müfte’ilün müfte’ilün fâ’ilün d. d. d. Aşağıdakilerden hangisi Kutadgu Bilig’de yer alan ana karakterlerden biri değildir? a.3. Anonim Tefsir iki dillidir. . Aşağıdakilerin hangisinde Kutadgu Bilig’in vezni doğru verilmiştir? a. Yağma teorisi c. Semerkand. c. e. Ayasofya b. Çigil teorisi e. Küsemiş d. Kırgız teorisi 2. Zeki Velidi Togan 5. c. Manzum parçalar sadece hece ölçüsüyle yazılmıştır. Semerkand. fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilün e. fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl c. DLT’yi sahafta bularak satın alan ve böylece bu sözlükten haberdar olmamızı sağlayan kişi aşağıdakilerden hangisidir? a. Yazarı Edib Ahmed Yükneki’dir. Türkçe e. Viyana. Arapça 8. Kilisli Rıfat b. Ögdülmiş 6. Karluk-Yağma teorisi d. Fergana. Ersig c. Kadır Buğra Han 10. Manzum parçalar sadece aruz ölçüsüyle yazılmıştır. Eserin bilinen iki nüshası vardır. Manzum parçaların konusu genellikle savaştır. Mehmed Han e. Muallim Naci c. fe‘ilâtün mefâ‘ilün fe‘ilün b. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış Kur’an tercümeleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Rylands nüshası Türkçe ve Farsça çeviriyi içerir. Viyana. Semerkand c. e. 7. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış dört Kur’an çevirisi vardır. Atebetü’l-Hakâyık ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. b. Manzum parçalar dörtlüklerle yazılmıştır. Viyana e. Aşağıdakilerden hangisi Karahanlı Devleti’nin kuruluşuyla ilgili ileri sürülen teorilerden biri değildir? a. Semerkand. Ünite . Fergana. Manzum parçalar hem aruz. Tavgaç Ulug Buğra Han b. III. Kün Togdı b. Ali Emirî Efendi d. Muhammed Dâd İspehsalar Bey c. Türkçe-Arapça c. Arapça-Farsça d. Viyana d. c. Ötüken Begi d. Uygur teorisi b. Mısır. hem de hece ölçüsüyle yazılmıştır. TİEM’deki nüshalar üzerine çalışma yapılmıştır. Hepsi satır-arası Kur’an çevirileridir. d. Divanü Lugati’t-Türk’teki manzum parçalarla ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur? a. b. Atebetü’l-Hakâyık aşağıdaki hükümdarlardan hangisine sunulmuştur? a. 9. Beyitlerin uyak düzeni kaside tarzındadır. Muhammed Dâd İspehsalar Bey e. mütefâ’ilün mütefâ’ilün 4.Karahanlı Dönemi Türk Edebiyatı 81 Kendimizi Sınayalım 1. e.

Buğra Han babası gibi hem adaletli ve dürüst yönetimi hem de bilim ve sanat adamlarını korumasıyla ün salmıştır. Yanıtınız yanlış ise “Kutadgu Bilig’in Edebî Değeri ve İçeriği” konusunu yeniden gözden geçiriniz. aruzun fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl vezniyle yazılmıştır. Birlik sağlama girişimleri. yerine geçen İbrahim bin Muhammet idarede aciz kalmıştır. Kara Han. eski adıyla Şaş (bugünkü Taşkent). 9. Bundan sonra saltanatın sürekli değişen isimleri Karahanlı devletinin bir bütün içinde yönetilmesine engel olmuştur. c 7. güneyde Hindistan ve Hindikuş. e 2. Doğu Türkistan’ın batı bölümü. Fergana bölgesinde Osman Han (öl. Firdevsî’nin Fars-İslam biçimine dönüştürdüğü İran destanını Yusuf. Türk destan geleneğini bir tarafa bırakıp Fars-İslam hükümdarlık ideallerini alarak yapmaya çalışmış ve bunları Orta Asya Türk edebiyat geleneği ile birleştirmiştir. 1211).82 VIII-XIII. b Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 İlk müslüman Türk devleti olan Karahanlıların (840-1212) türeyişi. Nihayet 1069 yılında oğlu Tavgaç Ulug Buğra Kara Hasan Han idareyi ele almıştır. Buhara. cAbd al-Karim). V. Yanıtınız yanlış ise “Divanü Lugati’t-Türk’ün Edebî Değeri ve İçeriği” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Kur’an Tercümeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Karahanlılar Asya Türklerinin XV. Satuk’un İslamiyeti kabul etmesi (932). Amuderya ırmağı. Uygur-Karluk birliğinin 840 yılında çökmesinden sonra İslamın kabulünden önce kurulan Karahanlı Devleti’nin kurucusu Bilge Kül Kadır Han’dır. Tavgaç Ulug Buğra Han’dan sonra Karahanlı Devleti’nde bir kaç hakan daha değişmiştir. Yanıtınız yanlış ise “Kaşgarlı Mahmud ve Eseri Divanü Lugati’t-Türk” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bu sülâlenin unvanlarında geçen kara sözünden ortaya çıkmaktadır. 955 yılında ölmüş ve Artuç’ta (Bugünkü Kaşgar’ın kuzeyi) defnedilmiştir. b 4. Balkaş gölü. bu alanın ortasında bulunmaktaydı. V. Son olarak. kuzeyde Tarbagatay dağları. doğuda III. Satuk’un oğlu Baytaş (Musa . Yanıtınız yanlış ise “Divanü Lugati’t-Türk’ün Edebî Değeri ve İçeriği” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 8. Tawgaç Bugra Kara Hakan vb. Talas ve İsficab oluşturmaktaydı. Bu coğrafya içinde Semerkand. Kara-Hanlılar tabiri ise. Doğudan gelen Moğol asıllı Kara Hıtaylar 1212 yılında Karahanlı Devleti’ni yıkmışlardır. Fergana bölgesinin bir bölümü. Kaşgar’da 1014-1024 yılları arasında hüküm süren Yusuf Kadır Han (öl. Kara Hakan. sülâlenin bu kolunu ortadan kaldırmış ve bütün devleti İslamlaştırmayı başarmıştır (960). Bugra Han unvanını taşıyan Satuk. 1047’den sonra da devletin batı bölümünü Maveraünnehir bölgesi. 1212) hüküm sürmüşlerdir. batıda Mehmed Han (öl. Mehmed Han (öl. b 6. Arslan Kara Hakan. Kaşgar’da 1056 yılına kadar hüküm süren Süleyman Arslan Han boğularak öldürülmüş. b 10. Bu devletin hüküm sürdüğü topraklar 1047’deki bölünmeden önce şöyleydi: Doğuda. doğu bölümünü ise. Yanıtınız yanlış ise “Edib Ahmed Yüknekî ve Eseri Atebetü’l-Hakâyık” ve “Atebetü’l-Hakâyık’ın Edebî Değeri ve İçeriği” konusunu yeniden gözden geçiriniz. devletin batı kısmında İslamiyetin resmen kabulüne sebep olmuştur. Otrar ve Taşkent önemli kültür merkezlerini oluşturmaktaydı. c Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Devletinin Kısa Tarihi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b. Karluk Türkleri 747-840 yıllarında Uygur birliğine bağlı bulunmaktaydılar. gerekse epik üslup açısından Firdevsî’nin Şehnâme’sinden etkilenmiş. c 5. 1032) zamanında artmasına rağmen onun bu çabaları boşa çıkmış. 1182). Yanıtınız yanlış ise “Yusuf Has Hacib ve Eseri Kutadgu Bilig” bölümünü tekrar okuyunuz Yanıtınız yanlış ise “Kutadgu Bilig’in Edebî Değeri ve İçeriği” konusunu yeniden gözden geçiriniz. köklerinin nereye dayandığı konusunda çeşitli görüşler ileri sürülmüştür. batıda Karakum çölü. Aral gölü. oğulları 1047’de Karahanlı Devleti’ni paylaşmışlardır. Grigorev’in 1874’te Maveraünnehir ve Karahanlılara dair yazdığı makalesinde kullandığı “Karachaniden” tabiriyle yaygınlaşmıştır. Doğu ve Batı Türkistan’da hüküm süren İslamî ilk Türk devletinin anıldığı ‘Karahanlı’ adı. doğu kağanını (Arslan Han) mağlup ederek. d 3. Yusuf Has Hacib eserini meydana getirirken gerek nazım örgüsü. Pamir ve Karakum dağları. Örneğin. 6645 beyitlik didaktik bir manzume olan eser. Fergana bölgesi ise. O’nun Farsçada yaptığını Türkçede yapmıştır. Yanıtınız yanlış ise “Edib Ahmed Yüknekî ve Eseri Atebetü’l-Hakâyık” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yüzyıla kadar kurdukları devletler arasında Uygur ve Karluklardan sonraki dönem içinde yer alırlar. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Semerkand ve Amu Derya’nın yukarı kesimi. Buhara. Sıra Sizde 2 Kutadgu Bilig 940 yıllık geçmişi olan İslamî Türk edebiyatının ilk en büyük verimidir.

T. Arat. (1989). Yüzyıl Türk Şiiri Divanu Lugati’tTürk’teki Manzum Parçalar. (1944). (1972). Sıra Sizde 3 Divanü Lugati’t-Türk ansiklopedik bir sözlüktür. Arat. B. K. Hunkan. İçerik olarak bize o dönemdeki Türk boyları. Türk Edebiyatının XI. Ünite . DLT’nin temel sözvarlığını Kaşgarlı’nın kendisinin de mensubu olduğu dönemin ve ülkesinin yazı dili olan Karahanlı (Hakaniye) Türkçesi. En Eski Türk Savları.. eski dönemlerden kalma atasözleri ve bilgelik ifadesi taşıyan deyimlerle süslenmiştir. Basmıl’dır. Kutadgu Bilig II Çeviri. bu boyların kullandıkları Türkçe arasındaki farklılıklar ve en önemlisi de sözcükler hakkında bilgi veren geniş bir sözlüktür. Sayı 409/Ocak 1986.Ü. R. Ögdülmiş (vezirin oğlu) anlayışı. R. Araplara Türkçe öğretmek. Eserin ikinci yarısı ise. “Yusuf Has Hacib ve Kutadgu Bilig”. Ö. Türk Dili. T. Eraslan. (1951). Compendium of the Turkic Dialects (Dıwan lugat atTurk) I. (1982 ve 1985). R. (2009). (1985-1986). III. Bunun yanı sıra Hakaniye Türkçesinin yayılma alanına en yakın boyların dillerine ve tamgalarına yer verilmiştir. Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”.3. Yavuz. Yağma. Odgurmış (vezirin kardeşi) ise dünya işlerinin sonunu temsil eder. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 1991. Türkçenin en önemli kültür hazinesidir. Eserin ilk yarısı bu karakterlerin ilk üçü arasındaki ilişkileri anlatır. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. İ. İstanbul. Sources of Oriental Languages and Literatures 7. Kutadgu Bilig didaktik bir eser olmasına rağmen yer yer şiirselliğin ve lirizmin görülmesi (özellikle eserin başındaki Tanrı ve Peygamber övgüleri. Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. Ölmez. (1975).Karahanlı Dönemi Türk Edebiyatı 83 Eserindeki anlatım tarzı genel olarak karşılıklı konuşmaya dayanmaktadır. anlam ve sözvarlığı konusunda bilgiler vermektedir. Bulgar. K. Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları. Dankoff. R. R. S. (1984). Türk dilinin lehçelere göre dilbilgisi kurallarını başarıyla ilk kez belirlemiştir. TDK Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. İstanbul. II. sözvarlığı. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ. II. bahar tasviri ve hükümdar övgüsü bölümleri) Yusuf Has Hacib’in duyarlı bir şair olduğunu göstermektedir. Karluk. A. R. edebî yapısını ve özelliklerini de öğrenmemize yarayan eşsiz bir eserdir. Dört kişi arasında geçen münazarayı andıran eser. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar . 37. (1995) “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”. Atalay. K. yüzyıldaki durumunu. R. Turkish Sources VII. 908. Türk Şiiri Özel Sayısı I (Eski Türk Şiiri). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. aynı zamanda kendi döneminde yaşamış olan ulaşabildiği bütün Türk boylarına ait edebî malzemeyi de yazıya geçirmiştir. yazarın kendi tabiriyle “Türkçe” oluşturur. Kaşgarlı Mahmud. Atebetü’l-Hakayık. Arat. M. Bunların belli başlıları Çigil. Argu. Türk Hakanlığı. F. Tekin. eserin yazarının yaşadığı dönemdeki Türk toplulukları ve onların dili hakkında ses. XI. “Divânü Lugati’t-Türk’te Aruz Vezniyle Yazılmış Şiirler”. Chicago. A. Mahmud al-Kaşgarı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Karahanlılar (7661212). Kaşgarlı Mahmud eserini oluştururken bir alan araştırıcısı gibi çalışmış. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. (1994). Suvar. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları Tekin. Kebikeç 1. bu kişilere de uygun adlar vermiştir: Kün Togdı (hükümdar) adaleti. IQ Yayınları Kelly. (1986): “Karahanlı Dönemi Türk Şiiri”. (1986). Ankara Türk Dil Kurumu Yayınları Ercilasun. (1994). Atalay. Kutadgu Bilig I Metin. III. Birtek. Oğuz. Cambridge: Harvard University Press. R. (1979). dilbilgisi özelliklerini verirken nasıl kendi mensubu olduğu lehçenin dışına çıkıp diğer lehçelere de yer vermişse edebiyat malzemesini sunarken de aynı yolu izlemiş. B. Kutadgu Bilig Grameri-Fiil. anlatım özelliği. Eraslan. sadece kendi mensubu olduğu boyun edebiyat malzemesini değil. Kençek. “Divânü Lugati’t-Türk’te Aruz Vezniyle Yazılmış Şiirler”. DLT sadece bir sözlük olarak değerlendirilmemelidir. Ay Toldı (vezir) ikbali. 43-52. J. Yusuf Has Hacib eserinde dört soyut kavramı kişileştirmiş. (2007). Türk Lehçeleri Divanı anlamını taşıyan DLT. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes. Dankoff. biçim. Dilaçar. (1983). Yemek. külterel zenginlik açısından Türkçenin Arapçadan hiç de geri kalmayan bir dil olduğunu göstermek amacıyla yazılan eser. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 1991. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. Divan-ı Lügat-it-Türk’ten Derlemeler I. daha çok muhalif karakter olan Odgurmış üzerinde yoğunlaşır ve sufilik ya da İslam mistisizmine ilişkin dinî temaları gündeme getirir.

yüzyıla kadar Anadolu’da yazılan karışık dilli eserleri ve bunların özelliklerini sıralayabileceksiniz. XIII. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı I: Anadolu’da Gelişen Türk Edebiyatı . XIII. YÜZYILLAR TÜRK EDEBİYATI Amaçlarımız 4 VIII-XIII.VIII-XIII. yüzyıllarda gelişen batı Türk edebiyatının Türk edebiyatı tarihi içindeki yerini belirleyebilecek. yüzyılda Anadolu’da Türkçenin durumunu ve ilk Türkçe şiir/eser yazanları tespit edebilecek. YÜZYILLARDA ANADOLU’DA GELİŞEN EDEBİYAT • ANADOLUDA TÜRKÇEYE YÖNELİŞ VE TÜRK EDEBİYATININ ÖNCÜLERİ XII-XIII. XII-XIII. Anahtar Kavramlar • Anadolu Selçuklu Devleti • Anadolu Beylikleri • Anadolu’da Yazılan İlk Farsça Eserler • Anadolu’da Türkçeye Yöneliş • Türkçenin Önderleri • Anadolu’da yazılan İlk Türkçe Eserler • Karışık Dilli Eserler İçindekiler • GİRİŞ: TÜRKLERİN ANADOLU’YA GELİŞİ • XII-XIII. Yüzyıllar Türk Edebiyatı    Bu üniteyi tamamladıktan sonra.

Eskişehir. Konya. Alp Arslan’ın 1071 yılında kazandığı Malazgirt zaferi. XI. önce Firigya ve Kapadokya’yı geri almış. Malazgirt zaferinden sonra kalabalık topluluklar halinde Anadolu’ya yerleşmeye başlayan Türkler. yüzyılda batıya yaptıkları göç ve akınlarla egemenliklerini Azerbaycan. Niğde. Kılıç Arslan’dan sonra hükümdar olan I. Anadolu’da kurulan ilk beylikler: Çaka Beyliği (İzmir. 1072-1228) Erbil Beyliği (Erbil. üç dört yıl içinde Anadolu’nun büyük bir kısmını fethederek ilk beylikleri kurmuşlardır. -kısa bir süreliğine de olsa. Alaşehir. Bu dönemde Anadolu’da siyasî birlik ve asayiş sağlanmış. Bu ordu. toplum huzurlu bir hayata kavuşmuştur. Ankara. Süleyman Şah’tan sonra oğlu I. Afyonkarahisar. I. bu tehlikeli durumu ortadan kaldırmak için Romen Diyojen’in komutasında büyük bir ordu hazırlamıştır. Türkler. Anadolu Selçukluları Malazgirt zaferinden sonra üç dört yıl içinde Anadolu’nun büyük bir kısmının fethedilmesinde önemli rolü olan Süleyman Şah. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı I: Anadolu’da Gelişen Türk Edebiyatı GİRİŞ: TÜRKLERİN ANADOLU’YA GELİŞİ Türklerin Oğuz boyları. Maveraünnehir. Alâeddin Keybkubâd’ın ölümünden sonra (1237) . 1146-1232) Çubukoğulları Beyliği (Harput. Anadolu Selçukluları tarafından 1175’te ortadan kaldırılmıştır. Mesud zamanında Konya. Çankırı. 1103-1183) Mengücekoğulları Beyliği (Erzincan. büyük bir mücadeleden sonra Bizanslılardan İznik’i alıp başşehir yaparak Anadolu Selçuklu Devleti’ni kurmuştur (1075-1080). büyük merkezlerde ilim ve san’at faaliyetlerinin gelişmesini sağlamıştır. Ankara. 1085-1192) Danişmendliler Beyliği (Sivas. Daha sonra Saltuklular 1201’de ve Mengücekler 1228’de istekleri ile Anadolu Selçuklularına katılarak Anadolu’da Türk birliğinin büyümesine ve güçlenmesine katkı sağlamışlardır. I. Alâeddin Keykubâd. Ancak. İzmir ve Ayasluk (=Selçuk) gibi büyük merkezleri ele geçirmişlerdir. 1072-1202) Artuklu Beyliği (Diyarbakır ve Mardin. Irak ve Anadolu’ya kadar genişletmişlerdir. X. hatta Ermenistan’ı da kurtarmaya çalışmıştır. Türklere bütün Anadolu yollarını açmıştır. 1067’de Kayseri’ye. yüzyıldan itibaren Sirderya. Kayseri. 1068’de Ammûriye’ye (=Emirdağ) ve 1070’de Hunas’a (=Honaz/Denizli) gelen Türkleri gören Bizans İmparatorluğu. Anadolu Selçuklu Devleti’nin her yönden en yüksek devri olmuştur. 1072-1178) Saltuklu Beyliği (Erzurum. Anadolu’nun siyasî ve iktisadî yönlerden güçlü oluşu. 1071-78 yılları arasında Sivas. Kastamonu bölgeleri ve doğuda Elbistan yöresi ile bazı yerler Selçuklu hakimiyetine girmiştir. Harezm ve Horasan bölgelerine yerleşmişler. Batıya yapılan bu akınlar Alp Arslan (1063-1072) zamanında giderek artmış. 1060’da Konya’ya.akıllıca siyasî tedbirlerle geciktirmiştir. 1101-1409) İnaloğulları Beyliği (Bitlis. vefatından önce gelen Moğol istilasını.XII-XIII. Kılıç Arslan (1092) devletin başına geçmiştir. Anadolu birliğini kendi adlarına kurmak isteyen Danişmendliler beyliği. Bu dönemde. 1085-1097). Alâeddin Keykubâd dönemi (1220-1237). Şirvan’ın ele geçirilmesiyle Ermenistan ve Gürcistan’daki Bizans nüfuzu ortadan kaldırılmıştır. 1081-1097) Dilmaçoğulları Beyliği (Bitlis.

Pervâneoğulları Beyliği. 1293-1471). yüzyılın ortalarına doğru Selçuklu ordusunun Kösedağ’da Moğollara yenilmesinden sonra Anadolu Selçuklu Devleti zamanla eski gücünü ve otoritesini iyice kaybetmiştir. bundan sonra kendini toparlayamamıştır. (Kastamonu. Azerbaycan’daki Moğol kumandanı Baycu Noyan. XII. (Kastamonu. Dulkadiroğulları Beyliği. (Alanya. Anadolu Beylikleri XIII. 13011423). II. 1300-1429). II. 1381-1398). 1275-1341). Anadolu’ya Türklerin gelişi ve Selçuklular ile ilgili olarak Osman Turan’ın Selçuklular Zamanında Türkiye (İstanbul: Ötüken Neşriyat. Candaroğulları Beyliği. Halep Eyyûbî Melikliği. 1256-1483). Çobanoğulları Beyliği. (Kayseri. Keyhüsrev’in hükümdarlık zamanında devletin sınırları. Kadı Burhâneddin Ahmed Beyliği. Anadolu’da kurulan bu beylikler şunlardır: Karamanoğulları Beyliği. Bu yenilgi üzerine Moğollara yıllık vergi vermeyi kabul ederek anlaşma yoluna giden Anadolu Selçuklu Devleti. . 1348-1428). Saruhanoğulları Beyliği. (Kütahya. 1302-1410). Yüzyıllar Türk Edebiyatı Selçuklu Devleti’nin yükseliş devri sona ermiş ve yerine geçen oğlu II. (Afyonkarahisar. 1297-1360). oradan Âmid (=Diyarbakır) önündeki Dicle’ye. 1277-1322). İznik Bizans Devleti bu dönemde Anadolu Selçuklu Devleti’ne tâbi oldu. Keyhüsrev ile birlikte çöküş dönemi başlamıştır. Anadolu Selçuklularının hakimiyetindeki topraklarda kurulan bu beyliklere Tavaif-i Mülûk veya Anadolu beylikleri denilir. 13081426). Germiyanoğulları Beyliği. (Niksar. (Honaz/Dalaman. yüzyılın ikinci yarısı). 1335-1381). 1261-1368). Karesioğulları Beyliği. Keyhüsrev zamanında Malatya bölgesinde Baba İshak’ın önderliğinde çıkan ayaklanmada (1240) Selçuklu ordusu önce yenilmiş daha sonra bu ayaklanma kanlı bir şekilde bastırılarak Baba İshak öldürülmüştür. (Balıkesir. Tâceddinoğulları Beyliği. Artuklular. Anadolu’ya yürüyüp Selçuklu ordusunu Sivas’ın kuzeydoğusundaki Kösedağı eteklerinde mağlup etmiştir (1243). 1 Türklerin Anadolu’ya gelişi ve burayı yurt edinme süreçleri hakkında bilgi veriniz. Sultan II. Ancak devlet maddi bakımdan güçlü olsa da manen çökmüştü. Erzurum’un doğusundan başlayarak Van gölüne iniyor. 2010) adlı kitabına başvurabilirsiniz. (Manisa. 1280-1424). 1292-1462). Menteşeoğulları Beyliği. (Sinop. Hamîdoğulları Beyliği. Alâiye Beyliği. (Isparta. 1339-1521). (Ermenek. (Maraş. Eratnaoğulları Beyliği. (Beyşehir/Seydişehir. 1227-1309). Anadolu Selçuklu Devleti’nin zayıflaması ve Moğol baskısının zamanla azalmasından faydalanan Türkmen beyleri de bulundukları bölgelerde yavaş yavaş Selçuklularla ilişkilerini keserek bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir. (SivasKayseri. Mesud’un 1308’de ölmesiyle birlikte Anadolu Selçuklu Devleti yıkılmıştır.86 VIII-XIII. Sâhip Ataoğulları Beyliği. (Birgi/Ayasluk (Selçuk). Trabzon Rum Devleti. Selçuklu-Moğol idaresinin daha kuvvetli olduğu Orta Anadolu’da kurulan beylik sayısı ise daha azdır. Çukurova’daki Ermeni Krallığı. batıda Dalaman çayından başlayıp Denizli önünden geçerek kuzeyde Sakarya’ya ulaşıyordu. Eşrefoğulları Beyliği. Bunların çoğu Bizans İmparatorluğu’na yakın uçlarda ve kıyı bölgelerinde kurulmuştur. Aydınoğulları Beyliği. (Milas/Muğla. Lâdik (İnançoğulları) Beyliği. güneyde Urfa ve Ayıntab’ın (=Gaziantep) kuzeyinden geçerek Maraş’ın güneyindeki Nur dağlarına uzanıyor.

Sultan Alâeddin Keykubâd’ın şahsiyeti ile ilgili kayıtlar. 1273) ve Fahreddîn-i Irâkî (öl. daha sonra özellikle XI. 1273’ten sonra) saray çevresinin şairi. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı I: Anadolu’da Gelişen Türk Edebiyatı 87 XII-XIII. iyi adamlarla düşüp kalkarak onlarla anlaşmayı tercih eden. Necmeddîn-i Râzi’ye tavsiyede bulunurken onun hakkında şöyle demiştir: “Ey genç. şairler ve fazıl nedimlerle oturan kimseden kalır. bu dilde yazılan edebî eserlerin okunması ve Farsça eserlerin yazılması doğal bir şekilde devam etmiştir. İzzeddîn Keykâvûs’un hizmetlerinde bulunan Emîr Ahmed-i Kâni’î (öl. Gazneli Sultan Mahmûd’a ve Kâbûs b. 1155-1192) oğlu Berkyaruk Şah’ın Hûrzâd ve Perî-Nijâd isimli bir mesnevi yazdığını övgüyle anlatır ve beyitlerinden örnekler verir. Alâeddin Keykubâd.” Muhyiddîn-i Arabî (öl. Hatta kaynaklarda devlet adamlarının da şiir söylediğine dair bilgiler mevcuttur. 1289) gibi şiirleri de bulunan bir çok bilgin ve sûfî Sultan Alâeddin zamanında ve sonrasında Konya’da bulunmuştur. dinî yönelişler. Kılıç Arslan’ın (slt. Ayrıca kaynaklarda I. Gıyaseddîn Keyhüsrev’in de şiir söyledikleri. Evhadüddîn-i Kirmânî (öl. Ünite . şairleri korudukları ve onlara ödül verdiklerinden söz edilir. asrın ikinci yarısı itibariyle yavaş yavaş iki kutuplu olmaya başlamıştır.XII-XIII. İbn Bîbî (öl. Aynı şekilde Anadolu. onlar sayesinde ebedîleşir.4. Selçuklularla yeni kimlik kazanmaya başladığında Türklerin daha önce bulundukları coğrafyalarda gelişen şiir anlayışı ve zevki de bu yeni vatana taşınmıştır. 1285’ten sonra). İbn Bîbî. 1211-1219). el-Evamiru’l-Alâîye (yazılışı 1281)’de II. Alâeddin Keykubâd (slt. Mevlânâ ise tasavvufî geleneğin şairi olarak anılan iki ayrı tarzın öncüsüdür. Anadolu’da Yazılan İlk Farsça Eserler Karahanlılar (840-1211). I. Alâeddin Keykubâd olmak üzere çeşitli Selçuklu sultanlarını öven Kâni’î. Bu nedenle önceki dönemlerde olduğu gibi Anadolu Selçukluları zamanında da sultanların çevresinde de şairler bulunmuş. İzzeddîn Keykâvûs (slt. “şairler kendileri için kasideler yazsın da başkaları ezberlesin diye mal bağışlarlar”. Çünkü ad ve yayılmış şöhret. onun aynı geleneğin takipçisi olduğunu göstermektedir. 1273’ten sonra) ile Erzincanlı Nizâmeddîn Ahmed ve Muhiddîn Ebu’l-Fezâil’in bu ünvanı taşıdığı bilinmektedir. Şihâbeddîn Sühreverdî.). 1221’de görüş- .” Bu husus bu şekilde kabul gördüğü için yine onun ifadelerine göre “şairler. Bilim adamları. bunlardan sanatıyla öne çıkanların bazılarına melikü’ş-şu’arâ (=şairlerin sultanı) unvanı verilmiştir. Veşmgîr’e hayranlık duyardı. Dolayısıyla Anadolu’da Farsçanın ilgi görmesi. Anadolu’da da paylaşılmıştır. Başta I. kayıt ve hesap usulleri. 1238-1239 m. Anadolu’daki devlet ve divan geleneği. Gazneli ve Selçukluların devlet gelenekleri ve âdetlerinin etkisi olduğuna işaret ederler. doğru bir hükümdar ve büyük mükâfatlar bulmadıkça övgüye girişmezler” ve sultanlar. Anadolu’da Alâeddin Keykubâd zamanında farklı şekillerde yazan şairler aynı anda himaye görmüştür. edebî ve mimarî tercihlerde Karahanlı. YÜZYILLARDA ANADOLU’DA GELİŞEN EDEBİYAT Anadolu’nun Müslüman Türklerle başlayan tarihinde Türklerin daha önce yaşadıkları Doğu ve Batı Türkistan. Gıyâseddîn Keyhüsrev ve II. II. adaletli davranan. Kılıç Arslan’a ithaf ve takdim edilen Râhatu’s-Sudûr’da şöyle denilmektedir: “Her devirde iyi ad ve şöhret. din sever. 1240). Süleyman Şah ve I. ilimden tam nasîbedâr. Horasan ve İran bölgelerinde kazandıkları birikimlerin büyük yeri vardır. Konya’da Keyhüsrev b. 635 h. onu ve halkı faydalandır. Saray çevresinde önceki yüzyıllarda büyük ilgi gören ve önemli yer edinen şiir. Bu dönemde Kâni’î-yi Tûsî (öl. Gazneliler (963-1186) ve Büyük Selçukluların (1038-1194) hâkim olduğu coğrafyalardaki şiir ve şairle ilgili düşünceler. 1220-1237)’ın musikî ve şiirle ilgilendiğini ve zaman zaman şiir söylediğini belirtir. Osman Turan’ın İslâm Ansiklopedisi’nde verdiği bilgilere göre Sultan Alâeddin sık sık Gazzâlî’nin Kîmyâ-yı Sa’âdet’ini ve Selçukluların ünlü veziri Nizâmülmülk’ün Siyâset-nâme’sini okurdu. II. ilim ve tasavvuf erbabına bağlı Keykubâd’ın himayesine gir. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (öl.

Nizâmî’nin (öl. Germiyan ve Candaroğulları gibi Anadolu beylikleri. şerefli. Anadolu’dan önce yaşanan bölgelerde oluşan gelenekle açıklamaya çalışmak daha doğrudur. Büyük bölümünün yazarları ve kitap adları şu şekildedir: Hubeyş (Hüseyn) b. İzzeddîn Keykâvûs’a (1211-1220) takdim ettiği manzum tarih Enîsü’l-Kulûb. Anadolu’daki ilmî ve edebî tercihleri. yiğit ve usta binici oldukları. 1231) II. Tarihî seyir içerisinde Türkler tarafından büyük rağbet gören Farsça ile Anadolu’da. Anadolu Selçuklu sarayı şairlerinden Kâni’î’nin Sultan II. Keyhusrev’in (1211-1220) arzusuyla 40 hadisle hikmetli sözlerden ve bunların izahından oluşan Berîdü’s-Sa’âde’si (tamamlanışı 1209). soylarına. Kılıç Arslan’a ithaf ettiği Pertev-nâme. yazılmış olanların yanında oldukça azdır. onların eser yazmalarını teşvik etmişlerdir. 1223’de Sivas’ta tamamladığı tasavvufî eseri Mirsâdü’l-İbâd. . Aynı yılların şairi Mevlânâ’nın eserlerinde de buna benzer. Ebû Hanîfe Abdulkerîm’in Muhyiddîn b. Şairin ayrıca ele geçmemiş 30 ciltlik manzum Selçuklu Şehnâmesi adlı eseri de bilinmektedir. edebiyat ve sanat erbabına kucak açmış. Çünkü o dönemde çok sayıda din ve bilim adamının Anadolu’ya gelmesiyle İslam dünyasındaki ilmî ve edebî gelenek de Anadolu’ya taşınmıştır. Usûlu’l-Melâhim (Melhemet Danyal) ve Beyânu’n-Nücûm isimli eserleri. el-Hüseyn al-Mu’înî’nin 1252’den öce yazılmış olması gereken Kur’an-ı Kerim ve dinî konularla ilgili Beşâ’rü-n-Nezâ’ir adlı eseri. İbrahim et-Tiflîsî’nin (öl. Ali’nin 1203’te başlayıp iki veya üç yılda tamamladığı ve Gıyâseddîn Keyhusrev’e ithaf ettiği Selçuklu tarihi Râhatu’s-Sudûr ve Âyetü’s-Sürûr. Mengücek hânedanından Fahreddîn Behrâmşâh’a (slt. Bu ilk dönemlerden günümüze ulaşabilen Farsça eserler bazı bilim adamları tarafından tespit edilip sıralanmıştır. Sühreverdî-i Maktûl’ün (öl. miras aldıkları geleneğe sahip çıkarak ilim. Muhammed b. Kâni’î Ahmed b. Mes’ûd’un Sultan I. Burhân-i Anevî Kadı Burhâneddin Ebû Nasr b. 587/1191) muhtemelen II. Tespit edilen ve bilinen eserlerin sayısı. Yüzyıllar Türk Edebiyatı tüğü Sultan Alâeddin’in emriyle 30 defter hacminde Farsça manzum bir Selçuk-nâme yazmıştır. Necmeddîn Dâye’nin. bu açıdan da değerlendirmek gerekir. bunun yanı sıra Türkçe konuşulan çevrelerde Arapça ve Farsça eser yazılmasını. ancak bu eser günümüze ulaşmamıştır. Konya’ya 1229 yılında gelen Bahâeddîn Veled’i ve oğlu Mevlânâ’yı hürmetle karşılamıştır. Alp Arslan ile Sultan Mahmûd’dan bahseden çok sayıda beyit vardır. 11691225) ithaf ettiği Mahzenü’l-Esrâr isimli mesnevisi. 1245-1257) için yazdığı Farsça bir kasidesinde Selçukluların (Türklerin) namuslu. 1278-1279) için yazdığı manzum Kelile ve Dimne. Farsça şiire ve geleneğe bu şekilde yakın duran nesiller Anadolu’da günümüze kadar Türkçenin yanında Farsça da eserler yazmışlardır. Anadolu Selçukluları ve Beylikler döneminde Farsça yazılmış olan eserleri. Kifâyetü’t-Tıb. Kânûnu’l-Edeb. Sadreddîn Konevî’nin (öl. Anadolu Selçukluları ve Beylikler döneminde çok sayıda Farsça eser yazılmıştır. bu millete mensup olan hemen herkesin bir sanatı olduğu. Kılıç Arslan için yazdığı alfabetik rüya tabirnâmesi Kâmilu’t-Ta’bîr ile Sihhatü’l-Ebdân. İzzeddîn Keykâvûs (slt. Türk’ü ve çabalarını öne çıkaran. Gâzî’nin Süleyman Şah (1196-1204) adına tamamladığı Marzubânnâme’nin bir tür yeniden yazımı olan Ravzatu’l-Ukûl’u ve İzzeddîn Keykâvûs b. 1274) Tabsıratü’l-Mübtedî’si. Bahâeddîn Veled’in vefatı üzerine Mevlânâ onun yerine layık görülmüştür. tercih ve hedeflerine dair ifadeler de bulunmaktadır. Mahmûd et-Tûsî’nin İzzeddîn Keykâvûs (öl. Kılıç Arslan adına hazırladığı Mecma’ur-Rübâ’îyât. Farsça yazılmış eserlerde Türklere. Alâeddin Keykubâd. 1214?).88 VIII-XIII. Selçuklu sultanlarının yanı sıra Karaman. Muhammed b. ünlerinin doğu ve batı ülkelerine yayıldığı ve insanlığın onlar sayesinde huzur bulduğu belirtilmiştir. er-Râvendî Muhammed b.

1312) çağdaşı Nâşirî’ye ait tasavvufî eserler Fütüvvet-nâme ve İşrâkât. ez-Zekî’nin (öl. 1071’de yapılan Malazgirt Savaşı ile buradaki varlıklarını kabul ettirmişlerdir. Ahmed Fergânî’nin (öl. Sultan Veled’in oğlu Ulu Ârif Çelebi’nin (öl. Türklerin daha önce yaşadıkları Orta Asya ve İran bölgelerinde kazandıkları birikim ve ortaya koydukları edebî eserlerin önemli yeri vardır. asrın ilk yarısında) mektuplardan oluşturduğu Ravzatu’l-Kuttâb. hendese ve tabiî ilimlerle ilgili İhtiyârât-i Muzafferî. ve XIV. 1285’ten sonra) 1281’de tamamladığı Selçuklu tarihi el-Evâmirü’l-Alâ’îye. 77’si de Farsça’dır. 1238) ve Fahreddîn-i Irâkî (öl. 1279-1280) tasavvufî konulu eserleri Menâhicu’l-İbâd ile’l-Me’âd ve Şerh-i Kasîde-i Tâ’iyye. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı I: Anadolu’da Gelişen Türk Edebiyatı 89 Sa’îdeddîn Muhammed b. Bunların 360’ı Arapça. 1273). İslâm medeniyetine girdikleri dönemde. aile fertlerinin ve takipçilerinin söyleyip yazdıkları Farsça eserler ise. dil ve edebiyatlarının gelişmiş bir durumda olduğu görülür. Ebû Bekr b. Anonim Târîh-i Âl-i Selçûk (yazılışı 1363’ten sonra). Ahmed Eflâkî’nin (öl. 1289) de burada anılmalıdır. 1360) Menâkibu’l-Ârifîn’i (Mevlânâ hakkında yazılan eserlerin ve Mevlevîliğin kaynaklarının başında gelen bu eserin tamamlanış tarihi 1318’dir) bu tür eserlerdendir. Kutbeddîn eş-Şîrâzî’nin (1311) Kastamonu Beyi Hüsameddîn Çoban’ın oğlu Muzafferüddîn Yavlak Arslan’a ithaf ettiği heyet. Rûmî nisbesi yanında Belhî ve Konevî nisbeleriyle de anılan ünlü sûfî Mevlânâ Celâleddîn’in (öl. İbn Bîbî’nin (öl. ANADOLU’DA TÜRKÇEYE YÖNELİŞ VE TÜRK EDEBİYATININ ÖNCÜLERİ 2 Anadolu’ya XI. Geriye kalan 2823 kelime de Türkçedir. yüzyılda Anadolu’da yazılan ilk eserlerin Farsça olmasının sebeplerini belirtiniz. Türklerin Anadolu’ya gelmeden önce. yüzyılın sonlarında Aksaray’da yaşamış olan sûfî şair Seyfeddîn Muhammed elFergânî’nin Divan’ı. yüzyıldan itibaren gelmeye başlayan Türkler. Kerîmeddîn Mahmud Aksarâyî’nin 1323’te İlhanlılar’ın Anadolu valisi Timurtaş adına yazdığı Müsâmeretü’l-Ahbâr ve Müsâyeretü’l-Ahyâr. Alâeddin Keykubâd’un (öl. Bunun en bariz örneklerinden biri Kutadgu Bilig’tir. Bu arada Anadolu’da bulunup Farsça eser veren etkili sûfîlerden Evhadüddîn-i Kirmânî (öl. Ünite . XIII. özellikle köylü ve göçebe çevrelerinde büyük ilgi görmüştür. 1320) Divan’ı. Sipehsâlâr’ın Risâle’si (yazılışı 1300’lü ilk yıllar).4. XIII. Erdeşîr-i Esterâbâdî’nin Sivas hükümdarı Kadı Burhâneddin Ahmed adına 1397-1398’de yazdığı Bezm ü Rezm. 1302?) emriyle nazmettiği 20 bin beyitlik Selçuklular Şeh-nâmesi ile Yârcânî’nin Alâeddin Bey (1356-1391) isteğiyle yazdığı Karaman Şeh-nâmesi varlıkları bilinen fakat ele geçmeyen önemli Farsça eserlerdendir. Zamanla bir Türk yurdu haline gelen Anadolu’da gelişen Türk edebiyatının temelinde ise. Azîz b. Niğdeli Kadı Ahmed’in 1371-1372’de İlhanlılardan Ebû Sa’îd adına yazdığı el-Veledü’ş-Şefîk. Sultan Veled’in (öl. Türk edebiyatının Anadolu’da gelişimine geçmeden önce Orta Asya’da Türkçenin ve Türk edebiyatının genel durumuna değinmek gerekir.XII-XIII. Ka- Türk Edebiyatı’nın Anadolu’dan Önceki Genel Durumu . XIV. Üç binin üstünde kelime kullanılarak yazılan ve İslâm dairesine girerken Türk edebiyatında birden bire ortaya çıkan bu büyük eserde 3200 civarında kelime vardır. Hoca Dehhânî’nin büyük ihtimalle III. XIII. asrın hacim ve muhteva açısından şaheserleridir. Hacı Bektaş-ı Velî ise manzum ve mensur çevirileri bulunan Makâlât’ını Arapça yazmış olmakla birlikte halk arasında.

Bahâeddin Veled daha sonra I. özellikle on birli hece veznine uyan aruz kalıplarını tercih etmişlerdir. Türkçenin de işlenmiş. Alâeddin Keykubâd’ın daveti üzerine Konya’ya yerleşmiştir. aruz vezni ve yeni kafiye sistemi ile edebî eserler yazılmaya başlanır. Türk edebiyatının zengin ve büyük bir edebiyat. Karahanlılar döneminde satır altı Kur’ân tercümelerinde ve Atabetü’l-Hakayık gibi eserlerde de karşımıza çıkar. Bütün bunlardan dolayı Türkçe eserlerin yazılmaması. Türklerin Orhun alfabesinden sonra kullandıkları Uygur alfabesi. Bu dönemlerde Arapça ve Farsçanın baskın çıkması ve bu dillerin kuralları oturmuş bir imlâsının olması. Bu Yesevî ve Kübrevî dervişlerinin Anadolu’da Türk kültür ve edebiyatının yerleşip gelişmesinde önemli katkıları olmuştur. Anadolu Selçukluları Döneminde Genel Edebî Durumu Anadolu. yüzyılın başında Moğol istilası baş göstermiş ve Necmeddin-i Kübrâ (öl. devletin yıkıldığı 1212 yılına kadar kesintisiz devam etmiştir. XIII. Uygur alfabesi. 1187). Mevlânâ Celaleddin-i Rûmî’nin babası Bahâeddin Veled Karaman’a gelmiştir. Bu kelimelerin bir kısmı Türkçenin bünyesine uygun hale getirilse de sayılarının giderek artması. Yüzyıllar Türk Edebiyatı rahanlılar döneminde Kutadgu Bilig gibi bir eserin birden karşımıza çıkması. 1221) gibi büyük sûfîler bunlarla mücadele ederken şehit düşmüşler. üstün ve büyük bir dil olduğunu göstermektedir. Muhyiddin-i Arabî. heceye yakın. Türklerin İslâm dini ve kültürüyle karşılaşmalarından sonra Türk edebiyatında Arap ve Fars edebiyatındaki -başta Arap alfabesi olmak üzere. Bu durum ise. bu dönemlerde Türkçenin sadece konuşma dili olarak kalmasına sebep olmuştur. Şeyh Nasuriddin Mahmud el-Hoyî gibi âlim ve mutasavvıflar da Anadolu’ya sonradan gelmişlerdir. Ancak Türkçede uzun ünlü olmadığı için aruz vezninin uygulanması. Bu sebeple normal ünlüler vezin gereği uzatılmaya başlandığı gibi Arapça ve Farsçada görülen uzun ünlülerin de bazen kısa okunması (zihaf) gerekmiştir. İlk zamanlar Kutadgu Bilig gibi eserlerde açık ve anlaşılır bir dil kullanılırken. halk ve ordu Türk olduğu halde Farsça resmî ve edebî dil. Kâtipler Arapça ve Farsçanın imlâsını ve kelimelerin nasıl yazılacağını bildikleri için Türkçeye itibar etmemişlerdir. . Necmeddin-i Kübrâ’nın öğrencilerinden Necmeddin-i Dâye Sivas’a. Seyyid Ata ve Şeref Ata gibi sûfîler Yesevîlik’i devam ettirdikleri gibi Türkçe eserler de vererek halkı aydınlatmışlardır. Baba İlyas-ı Horasanî Amasya’ya.90 VIII-XIII.nazım şekilleri ve türleri. imâle ve med (=imâle-i memdûde) gibi normal ünlünün uzatılmasına yol açan durumları da beraberinde getirmiştir. Hacı Bektaş-ı Velî Suluca Karahöyük’e. henüz böyle bir imkânı bulunmayan Türkçeyi ikinci plâna itmiştir. Türkçe kelimelerin (hece yapısının) aruza tam olarak uymamasından dolayı. dilin açık ve anlaşılır durumunu ortadan kaldırmıştır. Bu devletler döneminde doğrudan Arap alfabesi kullanılmıştır. Yesevî ve Kübrevî dervişleri yanında pek çok ilim adamının da Anadolu’ya gelmesiyle Anadolu’da kültür merkezleri oluşmaya başlamıştır. 1071’den sonra Selçuklularla yeni bir döneme girmiştir. ancak bunların öğrencilerinden (=dervîşler) bazıları Anadolu’ya gelmişlerdir. Ancak bu alfabe çeşitliliği Selçuklu ve Gaznelilerde görülmez. Hoca Ahmed-i Yesevî’den (öl. Bu durum ise. Türk hükümdarı kendi dilinde yazılan şiirlerle değil Farsça manzumelerle övülmüştür. şiirde önemli bir ahenk unsuru olan aruzun hece vezni ile benzer ve ortak yönlerine dikkat etmişler. Türkler. 1166) sonra gelen ve onun yolun izleyen şairlerin başında yer alan Hakim Süleyman Ata (öl. Türkçe ile eser yazmayı zorlaştırmıştır. zamanla Arapça ve Farsçadan alınan kelimeler artmıştır. yazım benzerliğinden dolayı Arap alfabesine geçişi kolaylaştırmıştır. Karahanlılar döneminde edebî faaliyetler. Karahanlı devletindeki hükümdarların dil şuurunun görülmediği bu devletlerde hükümdar. Evhahüddîn-i Kirmanî. Zengi Ata. yukarıda belirtildiği üzere daha önce bulundukları bölgelerde geliştirdikleri devlet ve divan geleneğinin yanında edebî birikimlerini ve şiir anlayışlarını da doğal olarak bu yeni vatana taşımışlardır. Türk şairleri. Arapça da ilim dili olarak benimsenmiş. Türk edebiyatının zamanla zenginleşmesine ve gelişmesine katkı sağlamıştır.

gittiği yerlerde esnafı teşkilatlandırmış ve Anadolu ahilerinin başı kabul edilmiştir. Mevlânâ’dan sonra. XIII. Arap harflerini kullananlar tarafından üstün görülmüştür. Bunlardan I. Hatta kimi zaman bu dillerin öğrenimi Türkçeden önce gelmiştir. onu Türkçe söylemeye yöneltmiştir. Mevlânâ’nın Anadolu’da (Konya) bulunması ve halkın Türk oluşu. İzzeddin Keykâvus (1211-1220) ve I. edebî zevkin ve ruh inceliğinin gelişmesinde etkili olmuştur. şair bir hükümdar olup Farsça şiirler yazıyordu. Türkçe şiirler söylemeye başlamış. Selçuklu’dan Cumhuriyet dönemine kadar Anadolu’da yabancı bir dil olarak da görülmemiştir. artık Türkçe yazma zamanının geldiğini de ortaya koyan önemli bir gelişmedir. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı I: Anadolu’da Gelişen Türk Edebiyatı 91 Bir fıkıh âlimi ve doktor olan Ahi Evren (1171-1262) ise. Türkçe şiir söylemede bir hayli ileri gitmiştir. I. onun meclisinde bulunan Hoca Ahmed Fakih (öl. Sultan Veled de hem bundan dolayı hem de Mevlevî dergâhlarında Türkçeye ihtiyaç olduğunu farkederek Türkçeye yönelmiştir. XIII. Moğolların baskısıyla Kırşehir emiri Nureddin Caca tarafından 1262 yılında şehit edilmiştir. en azından yarım yüzyıl bir kayba uğramıştır. Mevlânâ’nın Türkçe şiir ve mülemmalar söylemesi. işlenmeye muhtaç bir dil olduğunu da görmekte gecikmemiş ve bu durumu aşağıdaki beyitlerinde açıkça dile getirmiştir: . I. XIV.4. I. Sultan Veled ise. O. Ahilik ise. Ancak O. Bunun yanında Arapça ve Farsça. Gıyaseddin Keyhusrev (1192-1195. sanatkâr ve şairleri teşviki ile memleketteki ilim ve kültür hayatı gitgide canlanarak yüksek seviyelere ulaşmıştır. Yunus Emre. özellikle Türk tercüme edebiyatında büyük etkilerinin olduğu görülür. Ahilikin kurulup gelişmesinde büyük emeği bulunan. İmlâ bakımından belirli bir kurala göre yazılan bu diller. yüzyılın başlarına kadar gelen bu faaliyetler. bundan sonra kendi yolunda ilerlemesine devam etmiştir. Gıyaseddin Keyhusrev’in cihan hâkimiyetinden başka köklü bir millî tarih şuuru vardı. 1252). yüzyılda. “Ben Farsça söylüyorum. Ünite . yüzyıla girerken Arapça ve Farsçaya göre ikinci planda kalan Türkçe. Gülşehrî ve Âşık Paşa gibi şairler izlemişlerdir. Hoy şehrinden gelerek Kayseri’ye yerleşmiştir. Bunda Genceli Nizamî (1141-1209) ve Attar gibi büyük şairlerin tesiri de vardır. Nizamî ve Attar ile XIII. Alâeddin Keykubâd (1220-1237) iyi yetişmiş. 12051211). I. İzzeddin Keykâvus gibi Farsça manzumeler yazan Alâeddin Keykubâd. Farsça ve Rumca da bilen bir sultan idi. Mevlânâ’nın Türkçe şiirleri ve mülemmaları bu devirde Türkçenin lehinde bir işaret gibi algılanmıştır.XII-XIII. Bir süre Denizli ve Konya’da bulunmuş daha sonra Kırşehir’e yerleşmiştir. fakat aslım Türktür” diyen ve Türk edebiyatını da yönlendiren Mevlânâ’nın Nizamî ve Attâr’dan etkilenen şairler arasında ayrı bir yeri vardır. Anadolu Selçuklu hükümdarlarından I. Türkçeden başka Arapça. Bu sultanın âlim. Alâeddin Keykubâd ise Oğuz töresine bağlı. İslâmî inanç ve fütüvvet ilkelerine bağlı kalarak tekke ve zaviyelerde öğrenci-hoca ilişkilerini düzenleyen Ahi Evren. Bunları. ilim ve kültür yönünden dirayetli ve edebî zevk sahibi hükümdar idiler. yüzyılda Anadolu’da edebî faaliyetlerin Farsça eserlerle devam ettiği görülür. İzzeddin Keykâvus. çok az olmakla birlikte yazdığı Türkçe şiirler ve mülemmalar ile Nizamî ve Attar’dan ayrılır. Anadolu’da Türkçeye Yaklaşım ve İlk Türkçe Eserlerin Yazılma Süreci Gazneliler ve Selçuklular döneminde Arap harflerinin kullanılmasına bağlı olarak gerek resmî belgeler gerekse edebî metinler Arapça ve Farsça yazılmıştır. Menâhic-i Seyfî adlı Farsça eserini Seyfeddin Tuğrul’a sunan Ahi Evren. Türkçenin anlatımda kıt. edebiyat dili ve resmî dil olmada. Ortak İslâm edebiyatı içinde yer alan bu şair ve yazarların daha sonraki yüzyıllarda Türk edebiyatı içinde. Bahâeddin Veled gibi bazı ilim adamı ve şairlere yakınlık gösterip bunları himaye etmiştir.

Yüzyıllar Türk Edebiyatı Türk dilin bilürmiseydüm ben Söz ile bellü göstereydüm ben Kim göresin cânun içre Tanrı’yı Gösteresin kamusına Tanrı’yı Tatça aydam ne kim dilersiz siz Türkçe bilseydüm ben aydaydum size Bulasız kimseyi ki bulduh biz Sırları kim Tanrı’dan değdi bize Yukarıdaki beyitlere göre. “defterler dahı Türkçe yazılacaktır” şeklinde emir vermesi. Türkçe şiirlerini (beyitlerini) saf ve sade dille yazdığı açıkça anlaşılan Sultan Veled. devam eden bir yazılış şekli (kuralları yerleşmiş bir imlâsı) yoktur. Mantıku’t-Tayr’ı ve diğer şiirlerini ise Türkçe yazmıştır. Türkçe kelimelerin yazımında çeşitlilik görülmüş. bir kelime birkaç şekilde yazılmaya başlanmıştır. Türkçe eser yazanların hor görüldüğü bu dönemde. 1277) 13 Mayıs 1276 tarihinde “şimden girü hiç kimesne kapuda ve divanda ve mecâlis ve seyrânda Türkî dilinden gayrı dil söylemeyeler” şeklinde alınan divan kararını okuması ve bu karardan sonra Yazıcıoğlu Ali’nin Selçuk-nâme’sinden öğrendiğimize göre. Karaman Bey’in oğlu Mehmed Bey’in (öl. gramer kuralları ve imlası gelişmiş olan Arapça ve Farsça. Diğer yandan Anadolu Selçukluları döneminde Türkçe yazanların hor görülmesinden dolayı şair ve yazarların Türkçe eser yazmaktan utanıp çekinmeleri ile karşılaşılmıştır. büyük eserlerin yazılmasını geciktirmiştir. Bu kararın alındığı dönemde. Bu da Karahanlı devletindeki edebî faaliyetlerin zıddına olarak Türkçe işlenmiş. 1332) gelmektedir. Türkçeye olan sevgi ve bağlılığını açıkça ortaya koymuş bir şairdir. s. 1320) ve Âşık Paşa (öl.92 VIII-XIII. Yunus Emre (öl. Karaman Bey’in oğlu Mehmed Bey’in bir vezir olarak okuduğu ferman ve “defterler dahı Türkçe yazılacaktır” emri. Mantıku’t-Tayr’ı ki Attâr eyledi Pârisîce kuş dilini söyledi Anı Türkî sûretinde biz dakı Söyledük bülbül gibi Tanrı hakı beyitlerinde açıkça görmekteyiz. Türk yazı dilinin asıl başlangıcı olmuştur. (Bkz. edebî ve işlenmiş bir dilin (Türkçenin) olmadığından yakınır. Ayrıca şair. Başlangıçta bu zorluklar görülse de Oğuz Türkçesi zamanla yazılan eserler sayesinde konuşma dili olmasının yanında yazı dili haline gelerek edebî dil özelliği kazanmıştır. Anadolu’da yaygın konuşma dili olan Oğuz Türkçesinin Karahanlı Türkçesi gibi Uygur harfleri ile yazılmış. Bundan dolayı Arapça ve Farsça Selçuklu devletinde ön plâna geçmiştir. Çün murassa’ söylene te’lîfümüz Kimseden utanmaya tasnîfümüz Değme ilmün sırrını çün söyledük Değmesinden bir risâle eyledük Ben bu Türkî defterin çün dürmeyem Pârisîcesi-y-ile degşürmeyem Kimse böyle tonlu söz söylemedi Kimse bundan yig kitâb eylemedi Anadolu’da Türkçenin Önderleri Çün Süleymân bülbüle kıldı itâb Kim kıla tasnîf bundan yig kitâb . Bu diller karşısında bulunan Türkçenin henüz tespit edilmiş gramer kuralları ve yaygınlaşmış bir imlâsının bulunmayışı. Türkçeye gönül veren Gülşehrî. Tevârih-i Âl-i Selçuk. 1317’den sonra). İlk eseri Felek-nâme’yi Farsça yazan Gülşehrî. Kâtipler Türkçenin imlasını bilmedikleri için çok sıkıntı çekmişlerdir. kimsenin Türkçe yazmaya iltifat etmediği ve Türkçe yazanların da özür dilediği bir devirde Türkçe yazmakla övünmüştür. Böylece Türkçe eser yazmada öncü durumuna gelen Gülşehrî. Türkçe eser yazmak isteyenlerin karşılaştıkları büyük bir zorluktur. Şairin bu özelliğini. Bu dönemde Türkçe eser yazanların başında Gülşehrî (öl. halk arasında Türkçe konuşulduğu halde. Yazıcızâde Ali. 832) dönemin şair ve yazarlarının Türkçe eser yazmalarında etkili olmuştur. eğitim ve edebiyat dili olarak kullanılmaktadır.

Bu bakımdan Yunus. Anadolu’da gelişen Türk edebiyatının temelinde yer alan şairlerden biri de Yunus Emre’dir. anlatımı da “dille (sözlü) anlatım” ve “kalemle (yazılı) anlatım” olmak üzere ikiye ayırmıştır. Batılı dil bilginlerinin ancak XVIII-XIX. asrında ve edebiyatımızda tektir ve hiç sönmeyen bir yıldız gibidir. Anlattıkları ve söyledikleri ile akılları ve gönülleri açmış. Türkçe ile ilgili bazı tespit ve görüşlerine de yer vermiştir. 1413). 1320 yılında ölen Yunus Emre. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı I: Anadolu’da Gelişen Türk Edebiyatı 93 derken. Ünite . soğuk ve kaba bir dil şeklindeki düşüncelerin hakim olduğu bu yüzyılda. şiirlerini dil bilinci ile yazan Âşık Paşa’dır. Garib-nâme’nin yazıldığı tarihten on sene önce. işlenmemiş. Risâletü’n-Nushiyye ile Divan’ınında açık bir dil kullanan şairin Divan’ındaki dili. devrin diğer şair ve yazarları gibi Türkçe yazmaktan utanıp çekinmediğini. şiirleri de hiç eskimemiş ve hep taze kalmıştır. Bu dil. bu eserinde. bunu Türkçe kelimelere yüklediği yeni anlamlarla gerçekleştirmiştir. Yunus. Onun söyledikleri Türkçenin anlatım gücünü zenginleştirmiş ve insanımızın gönül dünyasını açmıştır. çağdaşlarını söyleyişte çok gerilerde bırakmıştır. ayrıca yazı ve resmin yanında bütün sanatları gözden geçirip bu sanatlarla ilgili tespitlerini “gözden giren elden çıkar” şeklinde kısa ve öz olarak ifade etmiştir. Bu yönüyle “genel dilbilimci” özelliği taşıyan şair. Kim alursa bu kitâbı yâdına İre cümle ma‘ninün bünyâdına Gerçi kim söylendi bunda Türk dili İlla ma‘lûm oldı ma‘nî menzili Çün bilesin cümle yol menzillerin Yirmegil sen Türk ü Tâcik dillerin Kamu dilde var-ıdı zabt u usûl Bunlara düşmiş idi cümle ukûl Türk diline kimsene bakmaz-ıdı Türklere hergiz gönül akmaz-ıdı . ilâhî aşk içinde hiç kocamadığı gibi. yüzyıllarda üzerinde durdukları “dilin oluşumu/ortaya çıkışı” konularını onlardan dört-beş yüzyıl önce daha geniş olarak dile getirmiştir. Gülşehrî’nin övünmelerini tenkit eden bir şair olarak karşımıza çıkar. sözcüklerin oluşumu) içerisinde yer alan konular hakkında da görüşler ileri sürmüştür. 10613 beyti bulan ve XIV. yukarıda belirttiğimiz gibi şair ve yazarların yakındıkları Türkçedeki anlatım kıtlığını ortadan kaldıran şairdir. Âşık Paşa. Devrin Türkçe üzerine düşünen ve yeni fikirler ortaya koyan diğer büyük şairi.4. Gözleme büyük yer veren Âşık Paşa. mesnevisine göre daha coşkun ve akıcıdır. söylenecekleri en güzel şekilde dile getirmiştir. yanardöner bir hal içinde olan akıcı ve yaldızlı bir dildir. söze büyük önem veren bir şair olup Türkçeyi gönül dili haline getirmiştir. Âşık Paşa. Bu bakımdan Yunus’un şiirleri okuyucuya birden bire açılmaz. Onun asıl kendini ve iç hâlini anlattığı dil. Sesin ciğerden hava üzerine binerek kelimeler halinde ağızdan döküldüğünü belirten şair. Onları yorumlamak için büyük bir bilgi birikimi yanında Yunus’un dünyasını da bilmek lazımdır. aşağıda örnek olarak verilen beyitlerde görüldüğü gibi. Ancak Ahmedî (öl. gramerinin tespit edilmemiş olması. Yunus.XII-XIII. Divan’ındaki dilidir. dilimizin gücünü keşfeden ve gönülleri aydınlatan şairdir. Gülşehrî bundan sonra eserlerini hep Türkçe yazmış ve bu dilin büyük bir savunucusu olmuştur. yanıp harelenen. O. genel dilbilimin alt dallarından biçimbilim (=morfoloji. Yunus’un dili sürekli parlayan. Türkçeyle ilgili anlatımının kıt oluşu. halkın beğenip o zamandan günümüze kadar sahip çıktığı Türkçedir. Kısaca Yunus. kendisinden üstün bir kitap yazanın da bulunmadığını belirtir. O. yüzyılın en büyük mesnevisi olan Garib-nâme’de yalnız Türkçe üzerinde değil.

gramer kurallarının tespit edilip sözlüklerinin yazıldığını. Germiyanoğulları. yukarıdaki beyitlerde görüldüğü gibi Türkçenin Arapça ve Farsça gibi dillerden farkı olmadığını. Her şeyden önce onda bir “dil” ve “gramer bilinci” vardır.tir. iki yüz yıla yakın bir zaman Arapça ve Farsça karşısında geri plânda kalmıştır. Türkçe üzerinde çalışmak isteyenler için hazine değerinde bir malzemeye sahiptir. Karahanlı dönemi hariç.94 VIII-XIII. Her yönü ile Türk olan bir devlette Türkçenin garip hali. Türk halkı Arapça ve Farsça gibi anlamadığı dillerde değil kendi anladığı dilde kitapların yazılmasını istemiştir. ancak Türkçe üzerinde kimsenin çalışmadığını üzülerek ifade eder. Edebî ve resmî dil hep Farsça olmuştur. XIV. bu şuura diğer dilleri inceleyerek ulaşmış ve Türkçeyi bu açıdan değerlendirmeye çalışmıştır. Türkçe. ancak bundan sonra halkta bir uyanış başlamıştır. her dilin kayıt altına alındığını. dilimizin ve milletimizin eksik taraflarını görüp ikaz ederek devrinde Türkçeye ilk sahip çıkanlardan biridir. Arapça ise. Türkçeye hor bakılmasından yakınan Âşık Paşa. Toplumun bilginler ve edebiyatla uğraşanlardan Türkçe eserler yazmaları yönündeki bu talepleri giderek artmıştır. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Türk dahı bilmez idi ol dilleri İnce yolı ol ulu menzilleri Bu Garîb-nâme anın geldi dile Kim bu dil ehli dahı ma‘nî bile Türk dilinde ya‘ni ma‘nî bulalar Türk ü Tâcik cümle yoldaş olalar Yol içinde birbirini yirmeye Dile bakup ma‘niyi hor görmeye Tâ ki mahrûm kalmaya Türkler dakı Türk dilinde anlayalar ol Hak’ı Kamu dilde var-durur ma‘ni sözi Görene gizlü degül ma‘nî yüzi Ma‘ni ehli ma‘ninün kadrin bilür Kanda kim bulsa ana rağbet kılur Çok acâyib çok garâyib kimseler Söylenür dilde neler vardur neler Ma‘niyi bir dilde sanman siz hemân Cümle diller anı söyler bî-gümân Cümle dilde söylenen ol söz-durur Cümle gözlerden görenler göz-durur Âşık Paşa. Türklerin dilbilimini bilmediklerini ve kendi dilleri üzerinde çalışmadıklarını vurgulayan Âşık Paşa. yüzyılın ortalarına kadar sürmüş. Aydınoğulları ve İsfendiyaroğulları beylikleri ile beylik olarak kurulan ve zamanla büyük bir devlete dönüşen Osmanlıda daha kuruluşundan itibaren Türkçeye büyük önem verilerek şair ve yazarların Türkçe telif . din ve bilim dili olarak Farsçadan üstün tutulmuştur. Türkçeye büyük hizmette bulunan. yüzyılın bilgin ve edipleri yanında beylerini de harekete geçirmiş. Bu durum XIII. Türkçenin en önde gelen eserleri arasında bulunan Garib-nâme’si ise. yönetim Türk hakanında ve Türk milletinde olduğu halde. güzeli ve gerçeği (Hakk’ı) anlattığını belirtmiştir. her dilin mutlaka doğruyu. O.

Daha sonra. Anadolu’da. Âşık Paşa. bu yüzyıllarda Türklerin dinî-menkıbevî destan edebiyatı geleneklerini sürdürdükleri uygun bir ortam hâline gelmiştir. Türkçe telif ve tercüme eserlerin yazılması. yüzyılda yazıldığı tespit edilen Battal-nâme gibi Danişmend-nâme de 1245’te II. Köprülü’den sonra Ahmed Fakîh ve eserleri üzerine yapılan çalışmalara göre. Fuad Köprülü. burada konuşulan dilin temelini. Bunun sonucunda çeşitli konularda telif ve tercüme yüzlerce eser yazılmıştır. Ancak. bu asırdan itibaren sonraki yüzyıllarda artarak devam etmiştir. eski Türk destanları. Murad’ın emriyle Tokat dizdarı Ârif Ali. Türk halkına manevi güç vermelerinin yanında eski dönemlerin inanç ve geleneklerinin İslamî bir şekle dönüştürülerek yaşatılmasında önemli katkıda bulunmuşlardır. zamanla gelişerek “edebî dil” hâlini almıştır. Gülşehrî. yüzyılın başında dil bilinci ile eser vermelerinin önünü açmıştır.XII-XIII. Oğuzlar dışındaki Türk topluluklarının hem sayılarının az olması hem de Oğuz Türkçesine yakın bir dil konuşmalarından dolayı Oğuz lehçesi. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı I: Anadolu’da Gelişen Türk Edebiyatı 95 veya tercüme eser yazmaları teşvik edilmiştir. Böylece Anadolu. Bunun sonucunda XIII. Danişmendnâme’yi manzum ve mensur olarak yeniden kaleme almıştır. Gülşehrî’nin ise Türkçe eser yazmasının sebeplerini açıklayınız. Ebû Müslim gibi dinîtarihî. Bazı Türk beyleri. yukarıda da belirttiğimiz gibi Oğuz lehçesi oluşturmuştur. şairleri. Ahmed Fakîh’in Çarh-nâme’sini. XIII. Daha sonra II. yüzyıllarda. Danişmend Ahmed Gazi’nin kahramanlıklarının menkıbe ile karışık olarak anlatıldığı Danişmend-nâme. savaş sonrasında köy köy dolaşarak destanlar ve şiirler okuyup hikâyeler anlatan ozanların meydana getirdiği sözlü edebiyat geleneğine ait bu verimler. Bizanslılara karşı savaşmış Müslüman bir Arap kahramanı olduğu ileri sürülen Battal Gazi etrafında meydana getirilen Battal-nâme. Ancak. Yunus Emre. bu metin bugün mevcut değildir. Anadolu’nun fethi sırasında Türk gazilerini cesaretlendirmek için oluşturulmuş destanî halk hikâyeleridir. . XIII. Arap ve Fars kültürüne fazla ilgi göstermemişler. Selçukluların aksine. edipleri ve sanatkârları korumuşlardır. yüzyılda Anadolu’da Danişmend-nâme. Anadolu’da büyük bir değişikliğe uğramamış. Arapça ve Farsçayı iyi bilmelerine rağmen Türkçe yazmayı tercih etmiştir. Anadolu’yu Türkleştirmek ve İslamlaştırmak için büyük mücadele veren Oğuz boyları için önemli manevî güç kaynağı olmuştur. Ünite . Dede Korkut hikâyeleri ile Ebû Müslim ve Battal Gazi gibi Müslüman kahramanların etrafında gelişen menkıbeler. Tursun Fakih ve Şeyyâd Hamza gibi şair ve yazarların daha XIV. menkıbevî destanlar ortaya çıkmıştır. Türk dili ve edebiyatı için verimli bir sürecin başlamasını sağlamıştır. XIII. Destancı ozanlar ile Anadolu ve Rumeli’nin fethinde önemli rolü olan alp eren denilen veliler. yüzyılın ortalarından itibaren Anadolu’da bağımsızlıklarını ilan etmeye başlayan beyler. geleneklerine ve kendi dillerine önem vererek yaptıkları savaşlar ve siyasî mücadeleler sırasında bile ilim adamlarını. Anadolu’nun ilk devirlerinde halkın edebî eserlere olan ihtiyacını karşılamıştır. İzzettin Keykâvus’un emriyle Münşî-i Sultânî Melik İbn Ûlâ tarafından yazılmıştır. XII-XIII. 3 Anadolu’da Yazılan İlk Türkçe Eserler Anadolu’ya yerleşen Türklerin büyük bir kısmı Oğuz Türkleri olduğu için. Anadolu Selçukluları döneminde edebî eserlerin Farsça yazılması bir gelenek olarak devam ederken Mevlânâ ve Sultan Veled’in yer yer Türkçe beyit ve şiirler yazmalarının. Bütün bunlardan dolayı Anadolu’da beylikler dönemi. Battal-nâme.4. yüzyılda yazılan ilk Türkçe eser olarak kabul etmiştir. Anadolu beyliklerinde ve Osmanlıda Türkçeye verilen önemle birlikte toplumda Türkçe eserlere olan talep. beylikler dönemi Türk dili ve kültürü üzerinde kurulan Osmanlının yükselişi ile birlikte bu dönemin Türkçesi (=Batı Oğuzcası) de gelişerek klâsik eserlerin verildiği bir edebiyat dili hâlini almıştır. Fetihler sırasında orduda savaşan. Ahmed Fakîh adını taşıyan farklı yüzyıllarda yaşamış değişik kişilerin varlığı ve bunların birbirine karıştırıldığı da söz konusudur.

Anadolu’ya gelen göçebe Oğuzların ancak XIII.) ve Seyyid Ata (öl. XIV. Nasreddin Hoca fıkraları. yüzyılın ikinci yarısındaki dil yapısı hakkında en sağlıklı bilgiyi veren Kâşgarlı Mahmud’un Divanü Lügati’t-Türk’üdür. Oğuz Türkçesinin XI. Bu görüşe göre Oğuz Türkçesi. yüzyıl başlarında yazdığı Mantıku’t-Tayr’ında kendisinden önce yazıldığını haber verdiği. Fıkralarına göre Nasreddin Hoca. yüzyılda Yunus Emre’nin Divan’ı ile Risâletü’n-Nushiyye’si. Ayrıca bu fıkraların şerhleri de yapılmıştır. nükte ve mizah gücünün millî bir sembolü olmuştur. geçiş dönemine özgü karışık bir dil olduğu görülmektedir. Behçetü’l-Hadâyık (=Behçetü’l-Hadâ’ik) adlı eserini bugün Kayseri’ye bağlı ve eski adı Karahisar-ı Develi olan Yeşilhisar’da yazmış- . Nasreddin Hoca. XIII. Tam adı ve künyesi Fahreddin bin Mahmûd ibni’l-Hüseyn ibni Mahmûd et-Tebrîzî olan yazar. Sivrihisar’ın Hortu köyünde doğmuş. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Gülşehrî’nin XIV. Fuad Köprülü’nün XIII. Ali ile yaptığı savaşta yenilerek yok olduğunu anlatmaktadır. Anadolu’da XIII. yy. Salsal adlı bir devin Hz.Türkçe eserlerdir. daha sonra çeşitli şairler tarafından da yazılmıştır. yüzyıllar arasında. babasının ölümünden sonra Akşehir’e gitmiş ve orada ölmüştür. Bu hikâyede anlatılanlar. Zengi Ata (XIII. Bugüne kadar yapılan çalışmalara göre Nasreddin Hoca. yy. 1166) ve onun takipçilerinden Hakim Süleyman Ata (öl. Karışık Dilli Eserler XII. 1284). yüzyılda başlayan çabaları ile kurulabilmiş bir yazı dilidir. Osmanlı devleti idaresinde yaşamış milletler arasında. yüzyıllar arasındaki Oğuz Türkçesinin Karahanlı yazı dili özellikleri ve bir dereceye kadar da Kıpçak Türkçesi özelliklerinin karışmasından meydana gelmiş. bazen ciddî geçim sıkıntısı çeken saf bir insan olarak karşımıza çıksa da o. 1187). daima sergilediği hazır cevaplılığı ile Türk zekasının. Diğer yandan Anadolu’da yazılan ilk eserlerin büyük bir kısmının Farsça ve Arapça olması.) gibi sûfîler Doğu Türkçesiyle eserler yazmışlar ancak. toplumun her kesimindeki insan tipinin temsilcisi olup kimi zaman kadılık ve müderrislik yaptığı görülür. Nasreddin Hoca (öl. XI-XIII. yüzyıldan itibaren Doğu ve Batı Türkleri arasında yeni ve birbirinden farklı yazı şiveleri meydana gelmeye başlamıştır. Haliloğlu Ali’nin 1303’te hece vezniyle ve dörtlüklerle yazdığı Kıssa-i Yûsuf adlı eseri ile Fahreddin bin Mahmûd İbni’l-Hüseyn’in yazdığı Behçetü’l-Hadâyık fi Mev’izeti’lHalâyık. Gülşehrî’nin Mantıku’t-Tayr’ı ve Âşık Paşa’nın Garîb-nâme’si ile Tursun Fakih’in Gazavât-ı Bahr-ı Ummân ve Sanduk adlı eseri takip eder. yazarı bilinmeyen manzum bir Şeyh San’ân Kıssası ile Şeyyâd İsâ’nın Salsal-nâme ve İbni Alâ’nın Selçuklu Sultanı İzzeddin Keykâvus’un emriyle yazdığı Dânişmend-nâme. Orta Asya’da Hoca Ahmed Yesevî (öl. özellikle Balkanlarda çok yayılmış ve birçok yabancı dile de çevrilmiştir. Anadolu Selçukluları devrinde yazıldığı hâlde bugün elimizde bulunmayan Türkçe eserlerdir.96 VIII-XIII. yüzyılda yazıldığı bildirilen yukarıdaki eserleri. XI-XIII. Türkçenin Orta Türkçe Devri içinde yer alan bu dönemde kimi eserlerin dili her iki bölgeye ait dil unsurlarını bir arada taşımıştır. Oğuz Türkçesinin yazılı eserlerde yer almadığı düşüncesini doğurmuştur. Onun hakkındaki yetersiz ve rivayetten öteye gitmeyen bilgilerden dolayı tarihî kişiliğini tespit etmek güçtür. yüzyılda Selçuklular devrinde yaşamış Türk mizahının büyük bir temsilcisidir. Bu eserde verilen bilgilere göre. bir kahramanlık hikâyesi olup. yüzyılın sonlarında azalmış ve bu Türk şivesi giderek bir “edebî dil” özelliği kazanmıştır. o dönemde yaşanan çeşitli sosyal ve siyasî olaylardan dolayı günümüze fazla edebî eser ulaşmamıştır. 1302) veya Şeref Ata (XIII. XIII. yüzyılda yazılan karışık dilli -hem Doğu Türkçesi hem eski Anadolu Türkçesi özellikleri bulunduran. yüzyılda yazıldığını belirttiği Salsalnâme. İşte Oğuz Türkçesinde görülen Karahanlı-Harezm Türkçesine ait ortak özellikler XIII.

1 Mevlânâ’nın Mesnevî’sinden ilk 17 beytin olduğu sayfa. Şeyh Ali b. Bunlardan başka. yüzyıl Türkçesi ile XIII. “meclis” adı verilen ve başlıkları Arapça olarak yazılmış kırk bir bölümden oluşan Behcetü’l-Hadâ’ik. Bu durumda Behçetü’l-Hadâyık fî-Mev’izeti’l-Halâyık. baştan sonuna kadar nesir olmayıp içinde yeri geldikçe anlatılan konu ile ilgili manzumelere de yer verilmiştir. Muhammed’in 1303’te istinsah ettiği. [Konya Mevlânâ Müzesi’nde 51 no ile kayıtlı olan aslî nüshanın Kültür Bakanlığı tarafından yapılan tıpkı basımından (1993)]. on altı yılda yazılan bir eser olarak karşımıza çıkmaktadır. Anadolu’ya birbiri arkasından gelen Oğuzlar ve diğer Türk boyları vasıtasıyla. Resim 4. Arapça ve Farsça çeşitli vaaz kitaplarından faydalanılarak yazılmış. . Arapça ve Farsça bilmeyen vâizlerin isteği üzerine. Bu durum da. Bu eser. Müellif eserini 1270 yılında yazmaya başlamış ve 1286 yılında bitirmiştir.XII-XIII. XI. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı I: Anadolu’da Gelişen Türk Edebiyatı 97 tır. on üçüncü asrın son çeyreğinde. Doğu Türkçesinin yazı geleneği ile Anadolu’da gelişen dil ve edebiyat arasındaki bağların sürdürüldüğünü göstermektedir. Ünite . yüzyıl Anadolu Türkçesi arasında köprü vazifesi gören bir eserdir.4. Şeyyâd Hamza’nın Mecmuatü’n-Nezâ’ir’de bulun bir gazelinde de Doğu Türkçesi özellikleri bulunmaktadır.

Yazılı metinlerin ve edebî eserlerin Arap harfleriyle. Anadolu’da Türkçeye yönelişin başında Mevlânâ bulunmaktadır. Anadolu’nun Müslüman Türklerle başlayan tarihinde Türklerin daha önce yaşadıkları Doğu ve Batı Türkistan. bunlardan sonra Yunus Emre.98 VIII-XIII. Sultan Veled’de manzume boyutuna ulaşmıştır. Gülşehrî. yüzyıllar arasındaki Oğuz Türkçesinin Karahanlı-Harezm yazı dili özellikleri ve bir dereceye kadar da Kıpçak Türkçesi özelliklerinin karışmasından meydana gelmiş. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Özet 1 XII-XIII. XIII. Horasan ve İran bölgelerinde kazandıkları birikimlerin büyük yeri vardır. Selçuklu sultanlarının İran’ın Sasanî devri saray geleneğini örnek almaları. Bunları müstakil eserler yazan Ahmed Fakih. Bu dönemde yazılan az sayıdaki Türkçe eserler. yüzyılın başında bilgin ve ediplerin yanında beyleri de harekete geçirmiş. Aynı şekilde Anadolu. yüzyılda yazılan karışık dilli Türkçe verimlerdir. Her yönü ile Türk olan bir devlette Türkçenin garip hali. Arapça ve Farsça yazılması. XII-XIII. Farsçanın edebî dil. şair ve yazarları henüz imlâsı ve gramer kuralları tespit edilmemiş olan Türkçe ile eser yazma konusunda sıkıntıya sokmuştur. Karahanlı dönemi hariç. Türkçe. Bu durum XIII. Arapça ve Farsça eserlerin Türkçeye çevrilmesinin yanında bu dönemde ilk kez Türkçe eserler de yazılmıştır. yüzyılın başında dil bilinci ile eser vermelerinin önünü açmıştır. XI-XIII. yüzyıllarda gelişen batı Türk edebiyatının Türk edebiyatı tarihi içindeki yerini belirlemek. yüzyılın ortalarına kadar sürmüş. yüzyıla kadar Anadolu’da yazılan karışık dilli eserleri ve bunların özelliklerini sıralayabilmek. Arapçanın da bilim dili olarak kullanılması sonucu Anadolu’da ilk zamanlarda Farsça ve Arapça çok sayıda eser yazılmıştır. Tursun Fakih ve Şeyyâd Hamza gibi şair ve yazarların daha XIV. Farsça ve bu dillerde yazılan eserlerden çeviri olsa da. Ahmed Fakîh ile Hoca Dehhânî’nin yazdığı Türkçe şiirler Anadolu’da gelişen Türk edebiyatının önünü açmış. Türk halkı Arapça ve Farsça gibi anlamadığı dillerde değil kendi anladığı dilde kitapların yazılmasını istemiştir. geçiş dönemine özgü karışık bir dil olduğu görülmektedir. bu asırdan itibaren sonraki yüzyıllarda artarak devam etmiştir. Âşık Paşa. Yunus Emre. Bunların yanında Anadolu Selçuklu Devleti’ni kuran Türklerin yazı dilinin gelişmemiş olması ve sözlü edebiyat dışında edebî geleneklerinin bulunmaması. İlk kez Mevlânâ’nın eserlerinde karşılaştığımız mülemmâlar ile Türkçe beyitler. Aydınoğulları ve İsfendiyaroğulları beylikleri ile beylik olarak kurulan ve zamanla büyük bir devlete dönüşen Osmanlıda daha kuruluşundan itibaren Türkçeye büyük önem verilerek şair ve yazarların Türkçe telif veya tercüme eser yazmaları teşvik edilmiştir. Türk edebiyatının gelişmesine zemin hazırlamaları ve öncülük etmeleri bakımından oldukça önemlidir. Yunus Emre ve Âşık Paşa takip etmiştir. yüzyılın sonlarında azalmış ve bu dil giderek bir “edebî dil” özelliği kazanmıştır. Anadolu beyliklerinde ve Osmanlıda Türkçeye verilen önemle birlikte toplumda Türkçe eserlere olan talep. Türkçe telif ve tercüme eserlerin yazılması. 3 2 . Edebî ve resmî dil Farsça. Germiyanoğulları. yüzyılda yazılan ilk eserlerin çoğu Arapça. kimi zaman Arapçanın kimi zaman da Farsçanın resmî dil olması. Âşık Paşa ve Gülşehrî başarılı eserler vermişlerdir. Oğuz Türkçesinde görülen Karahanlı Türkçesi ile ortak özellikler XIII. Gülşehrî. yüzyılda Anadolu’da Türkçenin durumunu ve ilk Türkçe şiir/eser yazanları tespit edebilmek. bu dönemde Mevlânâ’nın ve Sultan Veled’in Farsça eserlerinde bulunan az sayıda Türkçe beyitler ve şiirler. Selçuklularla yeni kimlik kazanmaya başladığında Türklerin daha önce bulundukları coğrafyalarda gelişen şiir anlayışı ve zevki de bu yeni vatana taşınmıştır. XIV. Gazneliler ve Büyük Selçuklular dönemlerinde olduğu gibi Anadolu Selçukluları zamanında da yönetim Türk hakanında ve Türk milletinde olduğu halde Arapça ve Farsça karşısında geri plânda kalmıştır. XIII. ancak bundan sonra halkta bir uyanış başlamıştır. bilim ve eğitim dili ise Arapça olmuştur. Ancak Anadolu’da Türk nüfusunun zamanla artmasına bağlı olarak Türk edebiyatı da gelişmeye başlamış. Haliloğlu Ali’nin Kıssa-i Yûsuf’u ile Fahreddin bin Mahmûd ibni’l-Hüseyn ibni Mahmûd et-Tebrîzî’nin Behçetü’l-Hadâyık fi Mev’izeti’l-Halâyık adlı eseri XIII. Şeyyâd Hamza’nın Mecmu’atü’n-Nezâ’ir’de bulunan bir gazeli de karışık dilli bir manzume olarak karşımıza çıkmaktadır.

1278-1279) için yazdığı manzum eser aşağıdakilerden hangisidir? a.Ahmed Eflâkî c. Bezm ü Rezm d. İznik b. Bâkî . Makâlât d.Sipehsâlâr d. Seyfeddin Tuğrul e. Târîh-i Âl-i Selçûk c. Mevlânâ hakkında yazılan eserlerin ve Mevlevîlik kaynaklarının başında gelen eser ve yazarı aşağıdakilerden hangisidir? a. Hakim Süleyman Ata b.Yârcânî b. Oğuz Türkçesi d. Alp Arslan c. Sultan Veled b. Behçetü’l-Hadâyık 8. Kâni’î Ahmed b. Şeref Ata e. Târîh-i Âl-i Selçuk c. Kelile ve Dimne b. Karahanlı Türkçesi c. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî b. İhtiyârât-i Muzafferî 4. Alanya e. Aşağıdakilerden hangisi Anadolu’da ilk alınan yerlerdendir? a. Fihî-mâ-fîh e. 1285’ten sonra) 1281’de tamamladığı Selçuklu tarih kitabının adı aşağıdakilerden hangisidir? a. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı I: Anadolu’da Gelişen Türk Edebiyatı 99 Kendimizi Sınayalım 1. Melikşah e. Zengi Ata c. Şirvân 2. Ahmed Fakîh d. Şerh-i Kasîde-i Tâ’iyye 5.Nâşîrî e.Muînî 6. Fütüvvet-nâme . Ahi Evren d. Ravzatu’l-Küttâb e. Çağatay Türkçesi 7. I. Anadolu’da yazılan ilk Türkçe eser aşağıdakilerden hangisidir? a. Risâle . Zengi Ata c. Sultan Veled c. Aşağıdakilerden hangisi Yesevîlik’i devam ettirenlerden biri değildir? a. Bezm ü Rezm b. Kayseri c. Bizanslılardan 1075-1080 yılları arasında İznik’i alıp başşehir yaparak Anadolu Selçuklu devletini kuran sultan aşağıdakilerden hangisidir? a. Harezm Türkçesi b. Seyyid Ata d. Ünite . Şair Ali 9. Süleyman Şah b. Tabsıratü’l-Mübtedî c. Aşağıdakilerden hangisi zamanla gelişip batı Türk edebiyatının edebî dili olmuştur? a. Konya d. İskender-nâme d. Mahmûd et-Tûsî’nin İzzeddîn Keykâvûs (öl. Tursun Fakîh e. Menâhic-i Seyfî adlı Farsça eser aşağıdakilerden hangisine aittir? a. Beşâ’rü’n-Nezâ’ir . Aşağıdakilerden hangisi Anadolu’da gelişen Türk Edebiyatının öncülerinden biri sayılamaz? a. İbn Bîbî’nin (öl. Kıpçak Türkçesi e. Selçuklu Şeh-nâmesi b.4. I. Şeref Ata 10. Karaman Şeh-nâmesi . Menâkibu’l-Ârifîn . Rükneddin Mesud 3.XII-XIII. el-Evâmirü’l-Alâ’îye e. Kılıç Arslan d.

100

VIII-XIII. Yüzyıllar Türk Edebiyatı

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. e 2. a 3. d 4. a 5. b 6. c 7. e 8. e Yanıtınız yanlış ise “Türklerin Anadolu’ya Gelişi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Anadolu Selçukluları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Anadolu’da Yazılan İlk Farsça Eserler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Anadolu’da Yazılan İlk Farsça Eserler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Anadolu’da Yazılan İlk Farsça Eserler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Anadolu’da Yazılan İlk Türkçe Eserler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Anadolu’da Yazılan İlk Türkçe Eserler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Türk Edebiyatının Anadolu’dan Önceki Genel Durumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Anadolu Selçukluları Döneminde Genel Edebî Durum” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Anadolu’da Türkçenin Önderleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 2 XIII. yüzyılda Anadolu’da yazılan ilk eserlerin Farsça olmasının başlıca sebeplerini şöyle sıralamak mümkündür: a) Anadolu, Selçuklularla yeni kimlik kazanmaya başladığında Türklerin daha önce bulundukları coğrafyalarda gelişen devlet ve divan geleneklerini, kayıt ve hesap usulleri, dinî yönelişler, edebî ve mimarî tercihleri, şiir anlayışı ve zevki de bu yeni vatana taşımaları, b) Anadolu Selçuklu devletinde Farsçanın zaman zaman resmî dil olması, c) Anadolu’ya gelen Türkler arasında hakim dil konumunda olan Oğuz şivesinin bu dönemde henüz “edebî bir dil” özelliği kazanamamış olması, d) Fars edebiyatında XI. yüzyılda Şeh-nâme gibi önemli ve büyük bir eserin yazılması ve XIII. yüzyılda bu edebiyatın edebî geleneği olan gelişmiş bir örnek olması, e) Hakanî-i Şîrvânî (ö. 1198), Ferruhî-i Sîstânî, Nizâmî-i Gencevî (ö. 1212-14?), Mu’izzî-i Semerkandî (ö. 1224-1227 yıllarında), Emîr Hüsrev-i Dihlevî (1253-1324) ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (ö. 1273) gibi Türk asıllı şairlerin Farsça başarılı eserler yazmaları doğal olarak Anadolu’da bu dilde eserlerin yazılmasını ve ilgi görmesini sağlamıştır. Sıra Sizde 3 1071’den sonra Anadolu’daki Türk nüfusu hızla artmıştır. Buna bağlı olarak Türk halkı Arapça ve Farsça gibi anlamadığı dillerde değil kendi anladığı dilde kitapların yazılmasını istemiştir. Bu durum bilgin ve ediplerin yanında beyleri de harekete geçirmiş; Germiyanoğulları, Aydınoğulları ve İsfendiyaroğulları beylikleri ile Osmanlıda daha kuruluşundan itibaren Türkçeye büyük önem verilmesini sağlamıştır. Halktan gelen talep ve beylerin teşvikleriyle şair ve yazarlar, eserlerini Türkçe yazmışlardır. Bu gelişmeler, Âşık Paşa, Yunus Emre, Gülşehrî, Tursun Fakih ve Şeyyâd Hamza gibi şair ve yazarların daha XIV. yüzyılın başında dil bilinci ile eser vermelerinin önünü açmıştır. Türkçe telif ve tercüme eserlerin yazılması, bu asırdan itibaren sonraki yüzyıllarda artarak devam etmiştir.

9. c

10. e

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1 X. yüzyıldan itibaren Sirderya, Maveraünnehir, Harezm ve Horasan bölgelerine yerleşen Türklerin Oğuz boyları, XI. yüzyılda batıya yaptıkları göç ve akınlarla egemenliklerini Azerbaycan, Irak ve Anadolu’ya kadar genişletmişlerdir. Türkler 1071’de elde ettikleri Malazgirt zaferinden sonra kısa bir sürede Bizanslılardan İznik’i alıp başkent yaparak Anadolu Selçuklu devletini kurmuşlardır (1075-1080). Anadolu Selçuklu Devleti, I. Alâeddin Keykubâd döneminde (1220-1237), her yönden en yüksek seviyeye ulaşmış, ancak I. Alâeddin Keykubâd’ın ölümünden sonra (1237) devletin yükselişi sona ermiş ve çöküş dönemi başlamıştır. Selçuklular 1243’te Moğollarla yaptıkları Kösedağ savaşında aldıkları yenilgiden sonra Anadolu’daki siyasî otoritelerini gitgide kaybetmişlerdir. Bunun üzerine uçlarda bulunan beylikler Selçuklularla ilişkilerini keserek bağımsızlıklarını ilan etmeye başlamışlardır. Böylece Anadolu’da beylikler dönemi başlamış, Sultan II. Mesud’un 1308’de ölmesiyle birlikte Anadolu Selçuklu Devleti yıkılmıştır. Anadolu’da Selçuklulardan itibaren Türk nüfusu giderek artmış, beylikler döneminde de bu durum devam etmiş ve Anadolu’da birçok şehir Türk kültür ve medeniyetiyle yeni bir çehreye bürünmüştür.

4. Ünite - XII-XIII. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı I: Anadolu’da Gelişen Türk Edebiyatı

101

Açık, N. (2002). Eski Türk Edebiyatında Mevlevîlik Etkisi ve Mevlevî Şairler, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Ahmed Paşa Divanı (1966). haz. Ali Nihad Tarlan, İstanbul. Akün, Ö. F. (1994). “Divan Edebiyatı”, TDVİA, 9, İstanbul: TDV Yayınları. Aşkar, M. (2005). “Molla Fenari’nin ‘Şerhu Dîbaceti’lMesnevî’ Adlı Risalesi ve Tahlili”, Tasavvuf İlmi ve Akademik Araştırma Dergisi-Mevlânâ Özel Sayısı, Yıl: 6, S. 14, Ankara. Ateş, A. (1940-1945). “Hicrî VI-VIII. (XII-XIV.) asırlarda Anadolu’da Farsça Eserler”, Türkiyat Mecmuası, VII-VIII. Bâkî Dîvânı (1994). haz. Sabahattin Küçük, Ankara: TDK. Cahen, C. (1979). Osmanlılardan Önce Anadolu’da Türkler, trc. Yıldız Moran, İstanbul. Canpolat, M. (1968). “Behçetü’l-Hadâ’ik’ın Dili Üzerine”, TDAY Belleten 1967. Çelebioğlu, A. (1998). “XIII-XV. Yüzyıl Mesnevîlerinde Mevlânâ Tesiri”, Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları, İstanbul: MEB Yayınları. Çelebioğlu, Â. (1998). Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları, İstanbul: MEB Yayınları. Çelebioğlu, A. (1999). Türk Edebiyatında Mesnevi, İstanbul. Değirmençay, V. (2005). Kâni’î-yi Tûsî ve Kelîle ve Dimne’de II. İzzeddin Keykâvûs’a Methiyeleri, Erzurum. Demirci, İ., Teslim, E. (2006). Mevlâna Hakkında Şiirler Antolojisi, Konya: İl Kültür ve Turizm Md. Yayınları. Duru, N. F. (2000). Mevleviyâne, İstanbul. Eflâkî, (1986-1987). Ariflerin Menkıbeleri, I-II, trc. Tahsin Yazıcı, İstanbul. Erdoğan M. (2009). “Klasik Türk Şiirinde Mevlânâ Medhiyeleri ve Mecmua-i Medâyih-i Mevlânâ”, Mevlânâ Araştırmaları-3, Ankara. er-Râvendî, Muhammed b.Ali, (1957-1960). Râhatu’s-sudûr ve âyetu’s-surûr, trc. Ahmed Ateş, I-II, Ankara. Genceî, T. (1987), “Çarhnâme’nin Müellifi ve Tarihi Hakkında Notlar”, Türk Kültürü, S. 286, Ankara. Gölpınarlı, A. (1992). Dîvân-ı Kebîr I, Ankara. Gölpınarlı, A. (1999). Mevlânâ Celâleddin Hayatı, Eserleri, Felsefesi, İstanbul: İnkılâp Kitabevi. Hüseyn Muhammedzâde-i Sadîk (1369). Seyrî der eş’âr-i Türkî; Mekteb-i Mevlevîye, Tahran. İbn Bîbî (1956). el-Evamiru’l-alaiyye, Faksimile, Ankara, İbn Bîbî (1957). el-Evamiru’l-alaiyye, nşr. Necati LugalAdnan Sadık Erzi, cilt I, Ankara. İbn Bîbî (1996). el-Evâmiru’l-alâiyye, haz. Mürsel Öztürk, I-II, Ankara.

Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar

Jalâlu’ddîn Rûmî (1925-1940). The Mathnawî, nşr. R. A. Nicholson, I-VII, London. Karaismailoğlu, A. (1996). “Selçuklu Sarayında Şiir ve Şair”, V. Milli Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Semineri, Bildiriler, Konya. Karaismailoğlu, A. (2007). “Mesnevî’de Türk Adı ve Kullanım Özellikleri”, Mevlânâ Araştırmaları 1, Ankara: Akçağ Yayınları. Kartal, A. (2005). “Anadolu’da Farsça Şiir Söyleyen Türk Şairler (XI-XVI. Yüzyıllar)”, Türkler, V, Ankara. Kartal, A. (2006). “Anadolu’da Türk Edebiyatının Gelişimi”, Türk Edebiyatı Tarihi I, Ankara: KTB Yayınları. Kartal, A. (2006). “Anadolu’da Türk Edebiyatının Öncüleri”, Türk Edebiyatı Tarihi I, Ankara: KTB Yayınları. Kartal, A., Şentürk, A. A. (2004). Üniversiteler İçin Eski Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul: Dergâh Yayınları. Kemâleddîn Efendi (1313). Mevzû’âtu’l-’ulûm, I-II, İstanbul. Koca, K. (1997). İzzeddin Keykâvüs (1211-1220), Ankara: TTK Yayınları. Koç, M. (2011). “Anadolu’da İlk Türkçe Telif Eser”, Bilig, Bahar, Sayı 57, Ankara. Korkmaz, Z. (1995). Türk Dili Üzerine Araştırmalar I, Ankara: TDK Yayınları. Köprülü, M. F. (1926). “Selçukiler Devrinde Anadolu Şairleri, Hoca Dehhânî”, Hayat Mecmuası, Ankara 1926, S. 1. Köprülü, M. F. (1943). “Anadolu Selçukluları Tarihinin Yerli Kaynakları”, Belleten, VII. Köprülü, M. F. (2003). Türk Edebiyatı Tarihi, Ankara: Akçağ Yayınları, 5. bas. Kuban, D. (1993). “Ortaçağ Anadolu - Türk Sanatı Kavramı Üzerine”, Malazgirt Armağanı, Ankara. Külliyât-ı Şems yâ Dîvân-ı Kebîr I-X, (1957-1967). Tahran: İntişârât-ı Dânişgâh-i Tahrân Mansuroğlu, M. (1947). Anadolu Türkçesi (XIII. Asır) Dehhânî ve Manzumeleri, İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Mezunları Cemiyeti Yayını: 2, İstanbul. Mansuroğlu, M. (1956). Ahmed Fakîh, Çarhnâme, İstanbul. Mazıoğlu, H. (1972). “Selçuklular Devrinde Anadolu’da Türk Edebiyatının Başlaması ve Türkçe Yazan Şairler”, Malazgirt Armağanı, Ankara: TTK Yayınları. Mazıoğlu, H. (1974). Ahmed Fakı, Kitâbu Evsâfı Mesâcidi’şŞerîfe, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayını. Mazıoğlu, H. (2009). “Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî’nin Türkçe Şiirleri”, Eski Türk Edebiyatı Makaleleri, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Mengi, M. (2000). Eski Türk Edebiyatı Tarihi Edebiyat Tarihi-Metinler, Ankara: Akçağ Yayınları. 6. Bas.

102

VIII-XIII. Yüzyıllar Türk Edebiyatı

Mevlânâ (1992). Divân-ı Kebîr, I-VII, çev. Abdülbaki Gölpınarlı, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları Mevlânâ Celâleddin (1992). Dîvân-ı Kebîr I-VII, haz. Abdulbaki Gölpınarlı, Ankara: Kültür Bakanlığı. Mevlânâ Güldestesi (tarihsiz), hzl. Feyzi Halıcı-Bahar Gökfiliz, Ankara: Yücel Ofset. Muhammed Emin Reyâhî (1369). Zebân ve Edeb-i Farsî der Kalemrov-i Osmanî, Tahran. Öçal, Ş. (2009). “Mevlânâ ve Kemalpaşazâde’de Varlık Kavramı ve Işık Sembolü”, Mevlânâ Araştırmaları 3, Ankara. Önder, M. (1973). Mevlâna Şiirleri Antolojisi, İstanbul: Işık Yayınları Sertkaya, O. F. (1989). “Ahmed Fakîh”, TDVİA, 2, İstanbul. Şeşen, R. (2004). “Selçuklular Devrindeki İlme Genel Bir Bakış”, III. Uluslar Arası Mevlâna Kongresi (5-6 Mayıs 2003), Bildiriler, Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları Tatçı, M. (1990). Yunus Emre Divanı Tenkitli Metin, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları Tekcan, M. (2007). Hakim Ata Kitabı, Beşir Kitabevi, İstanbul.
The Mathnawi of Jalálu’ddín Rúmí I-VIII, (1925-1940), by Reynold A. Nicholson, ed. from the oldest mss. Available; with critical notes, tr. and commentary, London: Luzac & Co.

Turan O. (1998). Türkiye Selçukluları Hakkında Resmî Vesikalar, Ankara. Turan, O. (1997). “Keykubâd I, Alâ al-Dîn”, İslâm Ansiklopedisi, VI, Eskişehir: MEB Yayınları Turan, O. (2010). Selçuklular Zamanında Türkiye, İstanbul. Tursun Fakîh (2007). Gazavât-ı Bahr-ı Umman ve Sanduk (Cumhur-nâme), Haz. Mehmet Gümüşkılıç, Ankara. Uzunçarşılı, İ. H. (1948). “XII. ve XIII. Asırda Anadolu’daki Fikir Hareketleri İle İçtimaî Müesseselere Bir Bakış”, III. Türk Tarih Kongresi Tebliğleri, Ankara. Uzunçarşılı, İ. H. (2003). Anadolu Beylikleri, Ankara. Yavuz, K. (1983). “XIII-XVI. Asır Dil Yadigarlarının Anadolu Sahasında Türkçe Yazılış Sebepleri ve Bu Devir Müelliflerinin Türkçe Hakkındaki Görüşleri”, Türk Dünyası Araştırmaları, S. 27, İstanbul. Yavuz, K. (1986). “Ahmed Cevdet Paşa’nın Abidin Paşa’ya Yazdığı Mektup”, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, İstanbul. Yavuz, K. (2000). “Türk Edebiyatında Mesnevî’den İlk Tercüme Hikâyeler ve Bazı Dikkatler”, Uluslararası Mevlânâ Bilgi Şöleni, (15-17 Aralık 2000), Ankara. Yavuz, K. (2007). Muinî, Mesnevî-i Muradiye, cilt I-II, Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları. Yavuz, K. (2007). Gülşehrî’nin Mantıku’t-tayr’ı (Gülşennâme), Ankara: Kırşehir Valiliği Yayını. Yazıcızade Ali, (2009). Tevârih-i Al-i Selçuk ( Selçuklu Tarihi, Haz. Dr. Abdullah Bakır), İstanbul: Çamlıca Basım Yayın: 59.

Klâsik Türk şiirinin Anadolu’da XIII. Yüzyıllarda Anadolu’da Gelişen Tasavvufî Türk Edebiyatı . Mektûbât • Sultan Veled • İbtidâ-nâme. yüzyılda ortaya çıkan ilk örneklerini tanıyacaksınız. XIII. Rebâb-nâme.5 Amaçlarımız VIII-XIII. İntihâ-nâme • Ahmed Fakîh • Çarh-nâme. XIII. YÜZYILLAR TÜRK EDEBİYATI    Bu üniteyi tamamladıktan sonra. yüzyılda Anadolu’da yaşayan şair ve yazarlar ile bunların eserleriyle ilgili değerlendirmeler yapabilecek. Yüzyıllarda Anadolu’da Gelişen Tasavvufî Türk Edebiyatı • Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî • Mesnevî. Anahtar Kavramlar • XII-XIII. yüzyılda Anadolu’da tasavvuf edebiyatının ortaya çıkışı ve yayılma sebeplerini belirleyip önemli temsilcilerini sıralayabilecek. Mecâlis-i Seb’a. Fîhi Mâ-Fîh. Divan-ı Kebir. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı II: XII-XIII. Yüzyıllar Türk Edebiyatı XII-XIII. Kitâbu Evsâfı Mesâcidi’ş-Şerîfe • Hoca Dehhânî İçindekiler • GİRİŞ: ANADOLU’DA GELİŞEN TASAVVUFÎ TÜRK EDEBİYATI • MEVLÂNÂ CELÂLEDDÎN-İ RÛMÎ • SULTAN VELED • AHMED FAKÎH • DİNDIŞI (LÂ-DİNÎ) KLÂSİK TÜRK ŞİİRİNİN İLK ÖRNEKLERİ • HOCA DEHHÂNÎ VIII-XIII.

Mevlânâ. Fars ve Arap çevrelerin . Elvan Çelebi ve Şeyyâd Hamza gibi şairler izlemiştir. bu dilleri bilmeyen Türk halkına dini ve tasavvufu kendi dilleriyle öğretme ihtiyacını doğurmuştur. XIII. Sultan Veled ve Yunus Emre’dir. GİRİŞ MEVLÂNÂ CELÂLEDDÎN-İ RÛMÎ Mevlânâ’nın ataları. Sühreverdî (öl. uzun süre barış ve huzur yüzü görememiştir. İran’daki Nişabur ve Afganistan’daki Herat ve Belh şehirlerinden oluşmaktaydı. 1274) gibi mutasavvıf şahsiyetler. Şehirde yetişmiş aydın tabaka sufileri Farsça şiirler söylerken. Bu dönemde ilmî eserlerin Arapça ve edebî eserlerin de Farsça yazılması. yüzyılda tekkelerin yaygınlaşmasını sağlayan siyasî ve sosyal gelişmelerin yanında Arapça ve Farsça ile İslam kültürünü iyi öğrenmiş aydınların bulunması. Bunun sonucunda hem şehirlerde oturan halk hem de göçebe Anadolu insanı. Horasan. 1273). Haydarî ve Bektaşî dervişleri de Türkçeyi kullanarak tekke edebiyatını meydana getirmişlerdir. Mevlânâ’nın doğduğu bu şehir. 1252) de Türkçe şiirler söylemeye başlamıştır. Horasan’ın önemli merkezlerinden biriydi. Âşık Paşa. okumuş çevrelerde tasavvufu yaymışlardır. Anadolu’da ortaya çıkan bu dinî-tasavvufî edebiyatın ilk temsilcileri. onu Yunus Emre. bugün Afganistan’ın kuzeyinde ve Özbekistan sınırına yakın bir bölgede bulunan Belh şehrinde yaşamaktaydı. Bütün bunların sonucunda Anadolu’da İslamiyeti Türkçe olarak anlatan bir dil ile buna dayalı bir tasavvuf edebiyatı ortaya çıkmıştır. asrın başlarından Moğol istilasının yaşandığı 1220 yılına kadar Türk. Gülşehrî.XII-XIII. 1234). İslam öncesine yakın asırlardan itibaren Türklerin hâkimiyetinde bulunmuş olan bölge VIII. Anadolu’da dinîtasavvufî edebiyatın başlayıp gelişmesini ve bu edebiyatın önemli temsilcilerinin yetişmesini sağlamıştır. Bunların yanında Anadolu’ya Horasan’dan gelen Yesevî dervişleri dinî. Yüzyıllarda Anadolu’da Gelişen Tasavvufî Türk Edebiyatı Selçukluların siyasî hâkimiyet kurmak amacıyla yaptığı sürekli savaşlar. Böyle bir ortamda ortaya çıkan Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (öl. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı II: XII-XIII. 1261). onun meclisinde bulunan Hoca Ahmed Fakîh (öl. tasavvufî düşünceleri halk arasında yayarak onları ilâhî aşkın huzuru ile rahatlatmaya çalışmışlardır. eserlerini Farsça yazmakla birlikte az sayıdaki Türkçe şiirleri ve mülemmaları ile Türk edebiyatını yönlendirmiş. Mevlânâ. Anadolu’ya yayılan Yesevî. 1240) ve Sadreddîn-i Konevî (öl. taht kavgaları. Farsça ve Arapça yazdıkları eserlerle. Muhyiddîn-i Arabî (öl. Mevlânâ’nın oğlu Sultan Veled Türkçe şiir söylemede bir hayli ileri gitmiş. manevî güç bulduğu tasavvufa yönelmiş ve tekkelerin etrafında toplanmıştır. Moğol istilâsı ve ardından Moğollara ödenen ağır vergiler sonucunda düzen ve asayişin bozulması üzerine yaşama gücü oldukça zorlaşan Anadolu halkı. bugünkü sınırlara göre Türkmenistan’daki Merv. Âhî Evren (öl.

Bunların yanı sıra vatan edindiği şehre işaret etmek üzere XIII. Bunun üzerine babası Bahâeddîn Veled 1219 yılı civarında Belh’ten ayrılmayı gerekli gördü. Hicaz’dan Şam yoluyla önce Malatya’ya sonra Erzincan’a. 85 yaşındayken Konya’da 1231 yılında vefat etti. Batı’da “Rûmî”. Attar. Rûmî ve Hazret-i Pîr lakap ve unvanları da Mevlânâ için kullanılmıştır.106 VIII-XIII. bu görüşmede Esrar-nâme’sini. Hüdâvendigâr. bazı rivayetlere göre Sultan Alâeddin Keykubâd’ın ısrarlı davetleri üzerine. Mevlânâ çocukluk veya ilk gençlik yıllarındayken. Mevlânâ Celâleddîn Muhammed’in hayatı boyunca üç oğlu ve bir kızı oldu. önceki asırlardaki isimlendirmeyle “Diyâr-ı Rûm”da geçirdiği ve bu bölgedeki Konya’yı vatan edindiği için “Rûmî” (Rum ülkesinden. Kabirleri bugün Karaman’da Mâder-i Mevlânâ (Aktekke) Camii’nin içindedir. Büyük oğlu Bahâeddîn Muhammed Sultan Veled (1226-1312) ile ondan bir veya iki yaş küçük oğlu müderris Alâeddin Muhammed’in (öl. Annesinin adı Mümine Hatun’dur. İslam dünyasında hürmet belirtmek için önemli kişilerin isimlerinin önünde kullanılan “efendimiz” anlamındaki “mevlânâ” lakabı. Hüseyin oğlu Sultânu’l-Ulemâ Bahâeddîn Muhammed. Mevlânâ Celâleddîn Muhammed’le birlikte özel bir isme dönüştü. on yedi veya on sekiz yaşındaki Mevlânâ’yı Karaman’da 1225 yılında kafilenin üyelerinden Semerkantlı Lala Şerefeddin’in kızı Gevher Hatun’la evlendirdi. Altuniye medresesinde hocalık yapan ve vaazları ile çevresinde saygınlık kazanan Bahâeddîn Veled. bir müddet sonra hac için Hicaz’a gitmiştir. 1262) anneleri. uzun süre Gazneliler (963-1186) ile Selçukluların (1038-1194) idaresinde kalmış. Bahâeddîn Veled ailesiyle birlikte. Mevlânâ’nın lakabı Celâleddîn’dir. Belh’ten ayrılan Bahâeddîn Veled. 1228’de Karaman’dan gelerek Selçuklu devletinin başkenti Konya’ya yerleşti. Çünkü Belh şehrinin Moğollar tarafından istila edildiği 1220 yılında Arabistan’a doğru yol almaktaydılar. Belh’te ve çevresinde siyasî istikrar bozulmuştu. Karaman’da 1229’dan önce). Yüzyıllarda Türk Edebiyatı buluştuğu ve İslamiyetle kaynaştığı önemli bir merkezdi. Mevlânâ çocukluk döneminin dışındaki yıllarının hemen tamamını. Diğer oğlu Selçuklu sarayında hazine- . “Hazret-i Mevlânâ” ve “Hazret-i Pîr” gibi saygı hitapları. Şeyh. Daha sonra Bağdat’a ulaşan Bahâeddîn Veled. Mevlevî çevrelerinde ve Anadolu’da daha çok tercih edilmiştir. Dedesi Hüseyin’in lakabı da Celâleddîn idi. Mollâyı Rûmî. Bugün İran ve Pakistan’da “Mevlevî”. Mengücüklüler (yıkılışı 1228) ve ve sonuçta vardığı Konya’da ise Anadolu Selçukluları hakim durumdaydı. Abbasi Halifeliği (750-1258). Belh ve çevresi. 1198’de Gûrlular’ın ve 1206’da Hârezmşâhlar’ın hâkimiyetine girmişti. bir rivayete göre de Mantıku’t-Tayr adlı eserini Muhammed Celaleddin’e hediye etmiştir. Semerkantlı Şerefeddin’in kızı olan Gevher Hatun’dur (öl. önce Nişabur’a gelmiştir. Belh şehrinde âlim ve arifleriyle meşhur bir ailedendi ve büyük bir üne sahipti. bilhassa ilk kaynaklarda babası ve kendisinin adlarının yanında yer almaktadır. Ailenin Karaman’da yedi yıl kadar süren ikameti esnasında Mevlânâ’nın annesi Mümine Hatun ile ağabeyi Alâeddin Muhammed vefat etti. Eyyûbîler (1171-1252). 1207’de Horasan’ın Belh şehrinde doğan Mevlânâ’nın asıl adı Muhammed olup bütün kayıtlara göre babası da aynı adı taşımıştır. onun için kullanılan lakaplardır. Hazret-i Mevlânâ. Ailenin Horasan’dan hareketle dolaştığı bölgelerde Hârezmşahlar. Burada devrin büyük sûfîlerinden Feridüddin Attar ile görüşmüştür. Mevlevî. Bahâeddîn Veled. Doğduğu şehre nispetle Belhî (=Belhli) sıfatı. Mevlânâ’nın babası. Belh’in kuzeyindeki bölgeler ise Karahanlıların (992-1211) etki alanı içerisindeydi. asırdan itibaren Konevî (Konyalı) sıfatı da adıyla birlikte birçok eserde yer almıştır. Anadolulu) sıfatıyla anılmıştır. Babası Sultanü’l-ulemâ lakabı ile anılan ve dönemin tanınmış âlimlerinden Muhammed Bahâeddîn Veled’dir. oradan da Larende’ye (Karaman) gelmiş ve yedi sene burada kalmıştır. Hünkâr.

Ünite . Divan’ı. 11 Mart 1246’da Konya’yı terk ederek Şam’a gitmiştir. Mevlânâ’nın öğrenci ve müritlerinde. onlardan dersler almıştır. Necmeddin-i Kübrâ’nın müridlerinden olan Evhadüddin-i Kirmanî ve Sadreddin-i Konevî gibi sûfîlerle sohbet etmiş. Ancak beraberlik uzun sürmedi. Konya’ya ilk olarak 29 Kasım 1244’de gelmiştir. fıkıh. Yüzyıllarda Anadolu’da Gelişen Tasavvufî Türk 107 darlığa kadar çeşitli görevlerde bulunan Muzafferüddin Emîr Âlim (öl. Gevher Hatun’un vefatından sonra evlendiği Konyalı Kira Hatun’dur (öl. Şems’i aramaya çıkan Mevlânâ. Karşılaşmaları ve birbirlerine olan sevgileri etrafında çok şeyler anlatılmış ve yazılmıştır. Mevlânâ’ya tasavvufla ilgili bilgileri öğretmiş ve onun düşünce dünyasının şekillenmesinde etkili olmuştur. aynı türbe içinde bulunmaktadır. İlgi ve himaye bekleyen müritler yaptıklarından pişman olup çare aradılar. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı II: XII-XIII. Şems-i Tebrizî ile karşılaştığı 1244 yılına kadar devam etmiştir. hadis ve tefsir gibi ilimleri tahsil ederek zamanın önde gelen âlimleri arasında yerini alan Mevlânâ. Kaynaklarda Konya’daki karşılaşmalarıyla ilgili farklı rivayetler vardır. gelişmeler üzerine Sultan Veled’e “Bu sefer öylesine bir gitmek istiyorum ki hiç kimse benden bir nişan bile bulamayacak” demişti. 1277) ve kızı Melike Hatun’un (öl. ama o yine de tahsiline devam etti. Şems’e olan sevgisinden eserinde Şems ve Hâmûş kelimelerini mahlas olarak kullanmıştır. bazı rivayetlere göre ise Tebriz’e kadar gidip gelmişse de ondan haber alamamıştır (Köprülü. Ancak 1225 yılında Karaman’da evlendiği ve sonrasında art arda iki çocuğunun dünyaya geldiği gözden uzak tutulmamalıdır. Şems ile tanışmasından sonra Mevlânâ’nın maneviyâtı üzerinde büyük değişiklik meydana gelmiş. Daha sonra babası Bahâeddîn Veled’in öğrencisi olan Seyyid Burhâneddin Tirmizî. kendileriyle önceki gibi ilgilenilmediği için büyük hoşnutsuzluğa ve Şems’ten yakınmalarına sebep oldu. Şems. Seyyid Burhâneddin Tirmizî’nin 1240 yılında Kayseri’ye dönüşünden sonra Mevlânâ. Sadeddin-i Hamavî. İlk eğitimini babasından alan Mevlânâ. On altı ayı biraz aşan bu zaman diliminde. Osmanü’r-Rûmî. Hatta yalnız Şems’in dostluğu ile yetinmeye başlamıştır. kendisinin ve babasının yanlarında. aralarında gerçekleşen anlaşma ve sevgiden sonra bu ayrılış Mevlânâ’yı son derecede etkiledi. 1306) anneleri ise. Bunlarda zihinsel bir genişleme ve ruhsal bir etkileşim söz konusudur. Şam’a.XII-XIII. onun eski sûfîyâne anlayışlarında değişiklikler olmuştur. 1292). Onu aramaya giden Sultan Veled’le 15 ay kadar sonra Şam’dan birlikte geri döndüler. Şems’e izafeten Divan-ı Şems adı ile anılmıştır. Şems’den ayrılmanın üzüntüsüyle kendisini daha fazla şiire veren Mevlânâ. Mevlânâ’nın hayat hikâyesinde Tebrizli Şems’in özel bir yeri vardır. Bunun üzerin Şems.5. Onun bu hâli. Babası vefat ettiğinde 24 yaşında olmasına rağmen medresede onun yerini alması uygun görülmüştü. Mevlânâ’nın çocuklarının kabirleri. Belh’ten Anadolu’ya gelirken uğradıkları Şam’da Muhyiddin-i Arabî. . Konya’da dersler vermiş ve onun tavsiyesi üzerine yeniden Şam ve Haleb’e giderek eğitimini tamamlayıp Konya’ya dönmüştür. Seyyid Burhâneddin Tirmizî’nin ölümünden sonra içine kapanarak çevresinden kopmuş ve yalnız kalmayı tercih etmiştir. Mevlânâ. yukarıda adı geçen bilginlerden başka yine Şam’da iken Mevlânâ Kemâleddin bin Adim’den de ders almıştır. Şemseddin Muhammed-i Tebrizî. Arapça ve lugatla ilgili ilimler başta olmak üzere. ciddî bir tahsil görmüş ve tasavvufî bir terbiyeden geçmiştir. 2003: 270). bu hasretle 48 bin beyti bulan Divan-ı Kebir’i yazmaya başlamıştır. Mevlânâ’nın yalnız Şems’in varlığı ve dostluğu ile yetinmesi ve aralarındaki samimiyet. Ayrıca bu rivayetlerde tasavvufî ve şairce anlatımın önemli bir yeri vardır. Mevlânâ. bu defa Şems’in sessizce ve kesin olarak 1247-1248 yılı içerisinde Konya’dan ayrılmasına sebep oldu. babası hayattayken 1221-1228 yılları arasında eğitimini tamamlamak için Halep ve Şam’a gitmiştir. Daha sonra Mevlânâ’nın ortanca oğlu ile Şems arasında eskiden beri devam eden karşılıklı nefret.

Onun yerine Hüsâmeddin Çelebi halife oldu. konuşma diline olan yakınlık Farsça ve Arapça beyitlerinin. aynı zamanda beyitleri arasındaki Türkçe ve Rumca ifadelerinin ortak özelliğidir. Bu durum daha sonraki şairlerde özellikle Yunus Emre ve Nesîmî’de yaygın şekilde kendini gösterecek ve Türk şiirinin Eski Türkçeden gelen bir görünümü olacaktır. Horasan üslubu veya Türkistan tarzı diye bilinen Moğol öncesi Horasan ve Mâverâünnehir şairlerinin üslubunun özelliklerini taşımaktadır.108 VIII-XIII. Mevlânâ’nın eserlerini kaplayan aşk ve vecdin daha önceki örneklerini. şiirlerini özünden ve hissederek söyler. Mevlânâ. O. kimi zaman mektuplarla ulaştırdığı ricalarını yerine getirirlerdi. musammat gazel örnekleri olarak karşımıza çıkar. Yaşadığı dönemde her zaman saygı gören. söyleyiş ve üslup açısından var olan beraberlikler çok belirgindir. her sınıf halk arasında yüzlerce mürit ve sevgili kazanan Mevlânâ. Bazı gazelleri. Mevlevî tarikatının ilk şeyhi olan Hüsâmeddin Çelebi. Farsça yazmakla birlikte şiirinde Türk zevki hemen kendini gösterir. Mevlânâ’nın âleme ve varlıklara dikkatli bir bakışı vardır. İnsanın kazanacağı erdemler ve yaşayacağı ilahî aşk ile “insan-ı kâmil” mertebesine ulaşacağını belirten Mevlânâ. Bizzat Mevlânâ eserlerinde Senâî ve Attâr’ı anmakta ve onlardan beyitler ve görüşler aktarmaktadır. Mevlânâ’yı sık sık ziyaret eder. Mevlânâ’nın ölümünden 12 yıl sonra 1284 yılında vefat etmiş ve yerine Sultan Veled geçmiştir. Hüsâmeddin Çelebi’yi Mesnevî’sinde anmış ve eserini ona ithaf ederek ismini Hüsamînâme koymuştur. Ahmed-i Gazzâlî (öl. Onunla on yıl bir arada bulundu ve bu arada oğlu Sultan Veled’i Şeyh’in kızı Fatıma Hatun’la evlendirdi. Dönemin birçok devlet adamı. Mevlevîhâneleri koruyup imar ettikleri pek açıktır. Ancak kelime ve cümle yapıları itibariyle Horasan üslubunun özellikleri Mevlânâ’nın şiirinde öne çıksa da bazı dil özellikleriyle muhteva ve anlam zenginliği bakımından Irak üslubuyla buluştuğu noktalar da vardır. dönemin edebî geleneğinden farklı olarak konuları serbest bir şekilde işlemiştir. Mevlânâ. Mevlânâ’nın eserlerinde Şems-i Tebrîzî’den sonra üstün sıfatlarla en çok andığı ikinci kişi olan Ahî-Türkoğlu Hüsâmeddin Hasan onun hemdemi ve halifesi olarak büyük kabul gördü. farklı özelliklerden bahsedilemez. 17 Aralık 1273 tarihinde Konya’da vefat etti. Söz başlarındaki edebî girişler dışında sözündeki açıklık ve içtenlik. Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinde daima itibar gördüğü. Osmanlı sultanlarının ve devlet adamlarının gerek irsî. Hüsâmeddin Çelebi’nin ısrarıyla. Mevlânâ’nın Edebî Kişiliği ve Eserleri . 1123-24) ile ünlü şairler Senâ’î (öl. Gazellerinde eğitici-öğretici beyitler olduğu gibi. Mısraların ortada ve sonda kafiyelenerek bir beytin dört mısra haline getirilmesi de Mevlânâ ile başlamıştır. Recaizâde Ekrem’in “zerrâttan şümûsa kadar her şey şiirdir” sözü Mevlânâ’da asırlar öncesinde kendini göstermiştir. Divan-ı Kebir’de kimi manzumelerde ilave özellikler bulunduğu söylenebilse de. Kendine özgü buluş ve anlatımı ile dikkat çeken Mevlânâ. Tasavvufun temel noktası olan “vahdet-i vücûd” (=varlığın birliği) ve ilahî aşk konularını geniş olarak ele alır. Ayrıca bütün eserlerinin arasında bilgi. birçok beyin ve sultanın Mevlevî olduğu. anlatılarında halkın hayatına da yer verir. gerekse gönül bağları sebebiyle bu ilişkiyi sürdürdükleri. müritlerine sülûk âdâbını öğretmek amacıyla Mesnevî’yi yazdı. Eserlerinde daha çok tasavvufla ilgili konular üzerinde durur. Onun şiiri. Mevlânâ’nın ve takipçilerinin Anadolu’da sonraki yüzyıllarda Beylikler. 1131) ve Şeyh Attâr (öl. 1220?) dile getirmiştir. arayış ve üzüntülerden sonra kendisine “nâib ve halife” olarak Konyalı kuyumcu Şeyh Selâhaddin’i seçti. Mevlânâ’nın bütün eserlerindeki ana fikir ve bakış tarzı hemen aynıdır denebilir. Şiirlerinin şekline ve sanat yönüne fazla önem vermediği görülen Mevlânâ’nın terci-bendinin bentlerindeki beyit sayıları birbirinden farklıdır. Mesnevî’sinde de heyecan ve coşku dolu beyitler az değildir. Şeyh Salâhaddin 29 Aralık 1258 günü vefat etti. Yüzyıllarda Türk Edebiyatı Mevlânâ. Daha sonra. Bu yüzden hemen her şey onun şiirlerine konu olmuştur.

hoşgörü. fikirle. Mithat Bahari ve Abdülbaki Gölpınarlı tarafından Türkçeye çevrilmiştir (Mithat Bahari. Şimdi öldüğümü kabul et. Divan-ı Kebir: Mevlânâ.XII-XIII. şiiriyetle. her ikisi de manzum olarak yazılan Mesnevî (=Mesnevî-i Ma’nevî) ile Divan-ı Kebir’idir. niçin aynamızdan yüz çeviriyoruz. Asil cömert kişiler dostlara canlarını feda ettiler. çok iyi bildiği edebî geleneği de pek önemsememiştir. diğer adıyla Külliyât-ı Şems’te özellikle ilahî aşkını. tercî’ ve rubailerden oluşan Divan-ı Kebir. Divan-ı Kebir’den Seçme Şiirler. Cambridge 1898). niçin ömür boyu senin üzüntünle sıkıntı içindeyiz. Mahlas yerinde Tebrizli Şems’in adının birkaç şekilde Şems. O. Kullanılmayan bazı sözcük ve tabirler onun şiirinde yer bulmuştur. Ayrıca Selahaddin-i Zerkub ve Hüsâmeddin Çelebi için söylenmiş şiirler de bulunmaktadır. Divan-ı Kebir. duygu yüklü ve oldukça hacimli bir eser olup içinde yer alan şiirlerin büyük bir kısmı Şems-i Tebrizî’ye duyulan sevginin ve hasretin terennümüdür. Ey gönül. Kötü niyetler dostluğu karartır. Ünite . Yüzyıllarda Anadolu’da Gelişen Tasavvufî Türk 109 Mevlânâ’nın şiiri. Öldüğümde beni hoşça anacaksın. Onun şairlik amacıyla şiir söylemediği. Ay geceden ürkmediği için böyle parlak kaldı. niçin ölüyü severiz de diriye düşmanız. Üstün bir ahenge ve musikiye sahip olan gazelleri. kendisi dile getirmiştir. Şiirin. anlaş. Biz de insanız. Çekiştirmeyi bırak. Niçin onları gönülden kovmuyoruz. Bunların dışında kalanları ise başkaları tarafından derlenen mensur eserlerdir. hemen tamamı gazel.5. Gül de dikenle uyuştuğu için bu kokuyu elde etti. Bu şiirler içinde rüba’îler dikkat çekmektedir. yanağımı öp. Çünkü biz barışta ölüler gibiyiz. sonra ansızın birbirimizden ayrı kalmayalım. hikmet ve irfanla iç içe benzersiz bir şiirdir. Mademki mezarımın üzerini öpeceksin. 1. istiare ve sembollerle anlatılmaktadır. Abdülbaki Gölpınarlı. kafiyenin ve veznin kayıtlarından rahatsız olduğunu. 50’yi aşkın farklı vezinde söylemiştir. İstanbul 1957-1960). Selected Poems From the Divanı Shamsi Tebriz (edited and translated with an itroduction. Kırk bin civarında beyitten oluşan ve çeşitli yazma nüshaları bulunan eserin ilk tenkitli yayımı.” . İstanbul 1959. gönül derdini. bugün bütün dünyada anlam zenginliği ve derinliğiyle ilgi odağı olmaktadır. Müşteriyle iyi anlaşan iflas etmez. Ancak bütün bunlara rağmen ve bunlarla birlikte onun şiiri aşkla. Divan-ı Kebir Tercemesi. Değişik dillerde yapılmış çevirileri bulunan Divan-ı Kebir. şimdi aynı özellikteyiz. Mademki inançlı kişi inançlı kişinin aynasıdır. insanlara iyilik etmek ve yardımda bulunmayı. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı II: XII-XIII. şair de.” Mevlânâ’dan bir rüba’î “Dostuyla hoş geçinen dostsuz kalmaz. notes and appendices). mazmun ve remizlerle şiirin imkânlarını kullanarak anlatmıştır. Şemsü’l-Hakk-ı Tebrizî) vb. Furûzânfer tarafından Külliyât-i Şems yâ Divan-ı Kebir adıyla yapılmıştır. B. Hatta kendi ifadesiyle filozof da değildir. Mevlânâ’nın en önemli iki eseri. Divan-ı Kebir’den bir gazel “Gel. teşbih. bulunması nedeniyle bu eser için daha çok Divan-ı Şems-i Tebrîzî adı kullanılmaktadır. genel üslup özelliklerinin yanında kendine ait hususiyetlere de sahiptir. barış yap. şiirine özen gösterip beyitlerini süslemediği. vezin ve kafiyeye takılıp kalmadığı araştırmacılarca hep söylenegelmiştir. Ayrıca mecazî aşka da yer verilen rüba’îlerde gerek ilâhî gerekse mecazî aşk. birbirimizin kıymetini bilelim. Şems-i Tebriz (Şems-i Tebrizî. Mademki ölümden sonra barış yapacaksın. Nicholson. ölü gibi sus! Bu dilden dolayı benlikle itham edilmekteyiz. Divan-ı Kebir’in batı dillerine yapılmış çevirileri arasında en tanınmış olanı Nicholson’un yaptığı çeviridir (R. 5 cilt. coşkunlukla. A. tasavvufî konuların yanında sabır. Yer yer Mesnevî’de olduğu gibi öğretici ve eğitici beyitler de içeren gazellerini. “Kul e’ûzu” ve “Kul Huvellahu”yu birbirimizin sevgisine niçin dua diye okumuyoruz.

Sürûrî (öl. Yüzyıllarda Türk Edebiyatı 2. 1631). Sûdî (16. S. 280’i bulan öğüt amaçlı hikâyeleri de birçok çalışmaya konu olmuştur. Nahîfî (öl. tarikata mensup olanları (müritleri) ve acemileri irşat etmek ve toplumun eğitimi için yazılmıştır. seçme. Mantıku’t-Tayr’dan hikâyelere yer verilmiş. Osmanlı döneminde Mesnevî’nin tamamını tercüme veya şerh edenler. İsmail Rüsûhî Dede (Ankaravî) (öl.). Yûsuf Dede (öl. Hakîm Senâî’nin Hadîkatü’lHakîka’sından da yararlanılmıştır. iç içe bir şekilde anlatır. 1738). Ayrıca anlatım açısından Mesnevî didaktik olmasına rağmen lirizm yönü de bulunan bir eserdir. 1600’den sonra). Farsça ve Arapça tercüme ve şerhleri yapılmış. Hüsâmeddin Çelebi’nin bir eser yazma isteği üzerine Mevlânâ eserin ilk on sekiz beytini kendisi yazmış. Mesnevî: Anadolu’da asırlar boyunca birlikte okunan Farsça önemli birkaç kitaptan biri. Mesnevî’de Farsça beyitlerin arasında yüzlerce Arapça beyit de bulunmaktadır. diğerleri Türkçe’dir. yaşadığı yıllara kadar hayata geçen anlayış ve tavırları konu edindiği. yüzyıllar boyu Mevlevî tekkelerinde okutulmuştur. Yûsuf Dede’nin Ankaravî’den özetleyerek yaptığı şerh. Yavuz: “Cevdet Paşa’nın Abidin Paşa’ya Yazdığı Mektup”. Türk edebiyatında Mesnevî kadar başka bir eser etkili olmamıştır. çeşitli dillere çevrilmiştir. Mevlânâ tarafından Hüsâmî-nâme adı ile de anılan bu eser. dilin kullanılışına ve nazmın temizliğine fazla önem verilmemiş olması. Mevlânâ hikâyelerini doğrudan değil. Sürûrî’nin oldukça hacimli olan şerhi. Kendinden sonra dinîahlâkî konularda yazılan çok sayıda eseri etkileyip onlara kaynaklık etmiş olan Mesnevî. daha sonra o söylemiş ve Hüsâmeddin Çelebi yazmıştır. Abdülbaki Gölpınarlı’nın tespitlerine göre bazı gazelleri Mesnevî’deki hikâyelerin özeti durumundadır. Mehmed Murâd (öl. Böylece konu içinde konuyu. tercüme. Eserin düzenine. Mesnevî’nin bir kısmının -özellikle birinci cildinin (=defterinin). Mesnevî’nin Türkçe. 1847)’dır. Mesnevî bütün dünyada çok ilgi toplamış ve üzerinde asırlar boyu tespiti neredeyse imkânsız sayıda şerh. dinî ve tasavvufî bilgileri. Nahîfî ve Şâkir Mehmed’in eserleri. Bu anlatım tarzı başka şairlerde görülmez. Mesnevî. . Mevlânâ’nın Mesnevî’sidir.çok sayıda tercüme ve şerhi yapılmıştır. Arapça. Şâkir Mehmed (öl. hikâye içinde hikâyeyi devam ettirerek sonuca en iyi şekilde ulaşır. yy. Altı defter/cilt ve yaklaşık yirmi dört bin beyit civarında olan Mesnevî’ye hatimeyi (=sonucu) Sultan Veled yazmıştır(Bkz. 26-27. Mevlânâ. 1669). 1836). Farsça. Değişik zamanlarda gerek bölümler halinde gerekse bütün olarak. “şekilcilik”ten ve sanat düşüncesinden tamamıyla uzak kalındığına işarettir. 441.110 VIII-XIII. s. özellikle hayatının son on beş yılının ürünü olan Mesnevi’si ile asırlar boyu öncü ve kılavuz kabul edilmiştir. Sultan II. konulara göre tasnif ve sözlük çalışmaları yapılmıştır. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. başka hikâyelerle zincirleme olarak. Mevlânâ’nın sırdaşı Hüsâmeddin Çelebi’nin ısrarları üzerine yazılmıştır. K. dil ve edebiyatın gelişip zenginleşmesinde önemli katkı sağlamışlardır. Murad devri şairerinden olan Muînî bunların başında gelir. Mevlânâ’nın Mesnevî’si ile Divan’ı arasında benzerlikler de vardır.). Türkçeye çok sayıda çevirisi yapılan ve şerhler yazılan Mesnevî’yi ezberleyip icazet aldıktan sonra dinleyicilere okuyup açıklayan kişilere Mesnevîhân (Mesnevi okuyan) unvanı verilmiştir. manzum tercümedir. Hatta Mevlânâ’nın ölümünden 44 yıl sonra Gülşehrî Mesnevi’den hikâyeler alarak tercüme ve şerh etmiştir. 1986. Türk tasavvuf edebiyatının fikrî yönden işlenmesinde. Şem’î (öl. mensur pek çok çeviri ve şerhler ile Mevlânâ’nın diğer eserleriyle ilgili yapılan çalışmalar. bilgilendirici ve öğretici bir yol izlediği. Kaynak olarak Kur’an ve hadislere dayanan Mesnevî’de konunun gelişine göre Kelîle ve Dimne’den. Mesnevî’ye yapılan manzum. 1562). Mevlânâ ikinci defterin ilk beyitlerinde bu deftere 13 Mayıs 1264 günü başlandığını açıkça ifade etmektedir.

Rızksız olanın günü uzar. gerek üslup ve gerekse konular yönünden diğer eserleriyle benzerlik ve bütünlük taşımaktadır. Her vaazda ele alınan bir hadis. babasının Ma’ârif’inden ve Tebrizli Şems’in Makâlât’ından izler taşımaktadır.5. Mecâlis-i Seb’a: Mevlânâ’nın yedi vaazının yakın çevresi tarafından kaydedilip bir araya getirilmesiyle meydana gelen bir eserdir. Her biri bir niyetle tekbir alarak acizlik ve dert hâliyle namaza başladı. ruh bedenden ayrı değil. Dördüncüsü “Elhamdülillah. Bu eser de. Ey. merhemini kendine kullanman gerekir. İstanbul 1959). ayrılıktan parça parça olmuş sine istiyorum. Günler. çeşitli örnekler ve hikâyelerle açıklanmıştır. fakat göz ve kulağın bu aydınlığı yok.. Günler giderse gitsin. bizim karanlık perdelerimizi yırttı. vesselâm. kulaktır ancak. 4. yazmalar ve yayımlarda biraz farklılık arz etse de birbirine yakındır. ben. Sen kal. ayıp söyleyenler. Mevlânâ’nın bazı sohbetleri sırasında sorulan sorulara verdiği cevaplara. Fîhi mâ fîh Mevlânâ’nın diğer eserlerinden. ikinciye “Ey amca! Onu niçin kınıyorsun? Kendine söyle” dedi. aşk ateşidir. tasavvuf. Üçüncüsü. Herkes kendi düşüncesine göre bana arkadaş oldu. yollarını daha çok kaybetti. çenesinde sakalı çıkmayan başkasını yerme. Neye düşen. Olgunun hâlini. Özlem derdini anlatmak için. ayıbı kendine satın alır. Ey benim güzelim! Sakalın bitmemişse. Ünite . Bu ateşe sahip olmayan. din. Sırrım ağlayışımdan ayrı değil. Fihi-ma-fih Tercümesi. kendisi gibi pâk bulunmayan! Balıktan başkası suya doyar. İstanbul 1954. Bu anlayışın sırdaşı. bu ney nasıl şikâyet ediyor. korku yok. dünya.XII-XIII. Birinin ağzından” Ey müezzin! Ezan okudun mu? Vakit var mı?” diye bir söz çıktı. içimdeki sırları araştırmadı. Diğer bir Hintli istekle “Hey! Konuştun ve namazın bozuldu” dedi. hava değil. insan ve şiir anlayışından söz ettiği konuşmalarına yer verilmiştir. ahlak ve felsefe ile ilgili görüşlerini anlattığı. Fihi Ma Fih. Kendi ayıbını gören cana ne mutlu! Ayıp söyleyen. Aynı ayıp sende yoksa emin olma. Başında on yara varsa. ancak bedenin ruhu görmesine izin verilmemiştir. “ne varsa onda var” anlamına gelen bu eserde.. Müezzin geldi. Mevlânâ’nın bu eseri.” 3. Eserde Divan-ı Kebir’den . Beden ruhtan. Kederimizde günler vakitsiz oldu.. Ney gibi zehir ve panzehiri kim gördü? Kim ney gibi dost ve istekli gördü? Ney çok ıstıraplı yolu anlatıyor. Abdülbaki Gölpınarlı. Bu neyin sesi ateştir. Perdeleri. Ben her toplulukta ağladım. tekrar kavuşma anını arar. yok olsun. namaz için rüku ve secde ettiler. ayrılıkları nasıl anlatıyor: Beni kamışlıktan kestiklerinden beri feryadımla kadın erkek -herkes. ham kişi anlamaz. diğer eserlerinin çoğunda olduğu gibi Sultan Veled ve ona bağlı kimseler tarafından tutulan notlar olup vâkıât (=ders notları) türünün Anadolu’daki ilk örneğidir. Vatanından ayrı kalan.. Fîhi Mâ Fîh: “Onun içindeki odur” veya yorumla.. yanışlarla yoldaş oldu. Ney. dostundan ayrılanın arkadaşıdır. idraksizdir ancak.ağladı. Söyleniş zamanları belli olmayan eserin bölümleri. Meye düşen de aşk coşkunluğudur. Öyleyse söz kısa olmalı. iyilere ve kötülere eş oldum. Fîhi Mâ Fîh’in Meliha Tarıkâhya (Anbarcıoğlu) ve Abdülbaki Gölpınarlı tarafından yapılmış iki Türkçe çevirisi bulunmaktadır (Meliha Ülker Tarıkâhya. o üçü gibi kuyuya düşmedim” dedi. Dilin müşterisi. Neticede dördünün de namazı bozuldu.. o ayıp sende de görülebilir. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı II: XII-XIII. Mecnûn’un aşk hikâyelerini anlatıyor.” Mesnevî’den bir hikâye “Dört Hintli bir camiye girdi. Yüzyıllarda Anadolu’da Gelişen Tasavvufî Türk 111 Mesnevî’nin ilk 18 beytinin günümüz Türkçesi ile düzyazıya çevirisi “Dinle.

aklın varsa sakın malına güvenip aldanma. Mecalis-i Seb’a. 5. 1999) adlı kitabına başvurabilirsiniz. Mevlânâ ve eserleri ile ilgili geniş bilgi için Abdülbaki Gölpınarlı’nın Mevlânâ Celâleddîn Hayatı. yazıldıkları yıllarla ilgili önemli bilgiler içermektedir. Hasibe Mazıoğlu tarafından topluca yayımlanmıştır. 6. Mektûbât (=mektuplar). dönemin ileri gelenlerine. Kılmayalar sana vefâ bunlar bay ola sen gedâ Senün uçun virmeyeler bir pâre etmek yoksula 4. Eserleri. Bir demlige ağlaşalar andan varup paylaşalar Seni çukura gömişüp tîz döneler güle güle 5. Mevlânâ’nın Şems mahlasını kullandığı bu şiiri. Türk edebiyatında musammat şiir yazan ilk şairin de Mevlânâ olduğu anlaşılmaktadır.. Ey gâfil (insan). Ayrıca Abdülbaki Gölpınarlı’nın yaptığı Türkçe çevirisi de bulunmaktadır (Abdülbaki Gölpınarlı. Ahmed Remzi Akyürek tarafından metin ve Türkçe çevirisiyle birlikte yayımlanmıştır (Ahmed Remzi Akyürek. Felsefesi (İstanbul: İnkılâp Kitabevi. Mevlânâ’dan Tercüme. İy Şems dile Hak’dan hakı biz fâniyüz oldur bâkî Kamular anun müştakı tâ hod kim ol kimün ola beyti ile sona erer. Ussun var-ısa iy gâfil aldanmagıl zinhâr mala Şol nesneye ki sen koyup gidersin ol girü kala matla’ı ile başlar ve. Yüzyıllarda Türk Edebiyatı ve Mesnevî’den beyitler de bulunmaktadır. Konya 1965). Beyitlerin düz yazı ile dil içi çevirisi 1. dostlarına ve oğullarına yazdığı 150 kadar mektubun toplanmasıyla meydana gelen bir eserdir. Bunlar içinde bütün halde ve en uzun olan şiir. Mektuplarda ayet ve hadislerden alıntılar yapılarak anlatılan konu delillendirilmiştir.. İstanbul 1937). Mevlânâ’nın mektuplarında insanlara öğüt verdiği ve onları hayra teşvik ettiği görülür. sen dünyadan gidince onların hepsi geride kalacak. dört müstef ’ilün vezninde yazılmış bir musammmat gazel olarak karşımıza çıkar. Mülemmaları ve Türkçe Şiirleri: Mevlânâ’nın bir Türk şairi olduğunu gösteren bu şiirler. Anadolu Selçukileri Mevlevi Betikleri I. Seni unudur dostlarun oğlun kızun avratlarun Evvel malun üleşeler hisâb idüp kıldan kıla 3. Mevlânâ’nın Türkçe şiirinden beyitler müstef ’ilün müstef ’ilün müstef ’ilün müstef ’ilün 1. Ussun var-ısa iy gâfil aldanmagıl zinhâr mala Şol nesneye ki sen koyup gidersin ol girü kala 2. Mevlânâ’ya sorulan sorulara cevap olarak yazılan bazı mektuplarda dinî ve ilmî konulara da yer verilmiştir. Bu örneğe göre. bazı araştırıcılar ve ilim adamları tarafından zaman zaman yayımlanmışlarsa da. . Bu eser.112 VIII-XIII. Ayrıca mektupların kimisinde şiir ve hikâyelere de yer verilerek anlatıma bir çekicilik de getirilmiştir. Mektûbât: Mevlânâ’nın devlet adamlarına. Ol kim gide uzak yola gerek azık alıbile Almaz-ısa yolda kala irmeye hergiz menzile .

Şahıs olarak Mevlâna’nın Türk edebiyatındaki yeri. (Artık) bunlar zengin. Bunlarla bilişmenin ve birlikte olmanın şart olduğunu. sonra gidip hemen (malını) bölüşürler. Bunu iki maddede ele almak mümkündür: 1.5. Mevlânâ ile gençlik yıllarında görüşmüş olması muhtemel Yunus Emre (öl. seni mezara gömüp çabukça güle güle dönerler.XII-XIII. sen de fakir olursun. senin adına hayır için yoksullara bir parça ekmek bile vermezler. Mevlânâ gerçekte fikirleriyle. Ünite . Evliyâlar ulusu kutb-ı zamân Mevlânâ geldi cihâna bî-gümân beyti ile zamanın önde gelen şahsiyeti olduğunu belirtmiştir. Türk edebiyatında Mevlânâ’nın şahsına eserlerinde yer veren pek çok şair ve yazar vardır. Yüzyıllarda Anadolu’da Gelişen Tasavvufî Türk 113 2. onun hakkında aşağıdaki beyiti söylemiş. Kirdeci Ali ve İzzetoğlu gibi dönem şairleri tarafından da Mevlânâ’dan şiirlerde söz edilererek büyüklüğüne vurgu yapılmıştır. yüzyıl şairlerinden Elvan Çelebi. 3. Yanına azık almadan yola çıkan kişi yolda kalır ve varacağı yere ulaşamaz. 1320) onun adına şiirinde yer vermektedir: . dünya değerlerine iltifat etmeyen âşık bir şair kimliği oluşturmuştur. Yine XIV. (Ey insan. şiirdeki tercihleriyle ve aynı zamanda az sayıdaki Türkçe dizeleri ve ifadeleriyle Anadolu’daki Türk şiirinin kaynağında önemli bir yer edinmiştir. dostların. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı II: XII-XIII. önce inceden inceye hesap ederek malını paylaşırlar. Şeyyâd İsa Ahvâl-i Kıyâmet adlı mesnevisinde başta Mevlânâ olmak üzere Sultan Veled ile Ârif ve Âbid Çelebi’lere yer vermiştir. oğlun. sen öldüğün zaman). Bunlardan İzzetoğlu. Kirdeci Ali de. Bu sevgi ve hayranlığın ilkine Şeyyâd İsa’da rastlanır. kızın ve hanımın seni unuturlar. Mesnevî’sinin Türk edebiyatındaki durumu ve Türk şair ve yazarların Mesnevî’yi ele alış şekilleri. Mevlânâ düşünceleriyle ve sanatıyla bilgin. ona olan hürmet ve hayranlıklarını söylemekten geri kalmamışlardır. Mevlânâ’nın Türk edebiyatında önemli bir yeri vardır. bu sayede ebediliğe yol bulunacağını dile getirmiştir. Uzak yola gidecek kişi. ârif ve şair kimliklerini buluşturmuş. 5. sana vefa göstermezler. yolculuk için yanına yiyecek almalıdır. 2. Bunu diyen Kirdeci Ali-durur Dünyada Mevlânâ’nun kulı-durur Mevlânâ’nın ve Mesnevî’sinin Türk Edebiyatındaki Yeri beytinde Mevlânâ’ya gönülden bağlı olduğunu belirtir. Sen dilersen Mevlânâ’ya iresin Şâh Celâlüddîn’i dahı göresin derken. Yunus Emre ve Gülşehrî de Mevlânâ’ya şiirlerinde yer vererek onu övmekten geri kalmamışlardır. 4. Bu durum daha pek çok şairde görülür. Mevlânâ’yı üstat ve mürşit (=rehber) olarak kabul eden şair ve yazarlar. Ol ma’ânî denizinün dürci Ol vilâyet vücûdınun burcı Kastamonulu Şâzî de. Senin için bir an ağlaşırlar.

1561) ve onun Arapça .1534) de Mevlânâ’nın adını anarak veya anmayarak eserlerinde Mevlânâ’nın şiirlerinden alıntılar yapmış. Bâkî. 1492).114 VIII-XIII. Ünlü kazasker ve bilginlerden Taşköprüzâde Isâmeddîn Efendi (öl. aşk meydanında Hazret-i Mevlânâ’yı ve Mevlevîleri görmektedir: Arsa-i aşkda gör Hazret-i Mevlânâ’yı Turmayup dahi döner üstine yoldaşları Ahmed Paşa ve Şeyhülislâm Yahyâ ’nın dilinde ney ve neyistan. Osmanlı döneminda daha pek çok şairin Mevlânâ’yı okuyup örnek aldıkları açıktır. Ey dil istersen eğer kâmil ola noksânun Secdegâh it eşiğin Hazret-i Mevlânâ’nun Sıdk ile sâlik olan silk-i Celâleddîn’e Şübhesiz vâsıl olur rahmetine Rahmân’un diyerek Mevlânâ’nın yüce bir kişi olduğuna işaret eder. ayrılıktan parça parça olmuş sine istiyorum. 1451) Anadolu’da halk arasında en çok okunan kitaplardan ünlü eseri Muhammediye’de (yazılışı 1449) Mevlânâ’nın Mesnevî’sinin. 1644) aldığımız birkaç beyti aşağıda örnek olarak veriyoruz. Örnek olarak Osmanlı’nın ilk şeyhülislâmı kabul edilen Molla Fenârî (ö. İştiyak derdini anlatmak için. 1600) ve Şeyhulislâm Yahyâ’dan (öl. beytini dizelerine şöyle aktarmıştır: Gönül bir sîne ister kim firâk odına yanmışdur Ki şerha şerha olmışdur yanup derd-i dilârâdan Ki tâ şerh-i firâk idem beyân-ı iştiyâk idem Ki vasf-ı ihtirâk idem degülse seng-i hârâdan Hüdâyî (öl. 1480) ise. İnledürdi gökleri feryâdı gönlüm nâyınun Ne neyistândan kesildügin eger ifşâ kılam Ney gibi bir âşık-ı demsâz buldum kendüme Sırr-ı aşkı söylerem hem-râz buldum kendüme Sarîr-i bâğ-ı cennetdür nevâ-yı nây uşşâka Semâ itsün sadâ-yı feth irişdi cân-ı müştâka (Ahmed Paşa) (Şeyhülislâm Yahyâ) (Şeyhülislâm Yahyâ) Osmanlı âlimlerinin de Mevlânâ’ya ilgisi büyük olmuştur. ondan yararlanmıştır. Ünlü bilginlerden şeyhülislam Kemalpaşazâde (ö. 1317’de tamamladığı Mantıku’t-Tayr’da yararlandığı Mevlânâ’yı şu şekilde anmaktadır: Görmedik bir er cihândan gitmedi Ol Celâleddîn cihândan gitmedi Yazıcıoğlu Mehmed (öl.834/1431). Bu durum hemen bütün şairler için geçerlidir. anlamındaki 3. Şerhu Dîbâceti’l-Mesnevî adlı risalesiyle Mesnevî’nin önsözünü Arapça olarak şerh etmiş. Şairlerin Mevlânâ’dan ve eserlerinden etkilendiğini gösteren bütün beyitleri burada vermek mümkün olamayacağı için sadece Ahmed Paşa (öl. Bâkî (öl. Yüzyıllarda Türk Edebiyatı Mevlânâ Hudâvendigâr bize nazar kılalı Anun görklü nazarı gönlümüz aynasıdır Gülşehrî. Mevlânâ’yı yücelterek anmıştır.

Konya’da ve Şam’da çeşitli âlimlerden. bazıları da eserlerine. Asıl adı Mecmua-i Medâyih-i Mevlânâ olan hacimli bir eser. özellikle babasından medrese ilimlerini öğrendiği gibi. Bu açıdan O. Hüsâmeddin Çelebi’ye kadar birçok büyük sûfîyle ve zamanın âlimleri ve şairleriyle sürekli münasebetlerde bulunarak ilim ve sülûk yönünden yükselmiştir. Osmanlı Şiirinde Mevlânâ Övgüleri ve Mevlevîlik Unsurları adıyla 2009 yılında yayımlanmıştır. 1621) de. Ahmed Fakîh ile birlikte.5. 1796) Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevlevîye adlı kitapları kaleme almıştır. Bunların ilki Sultan II. inanış ve duyuş tarzı ile düşüncelerenin şekillenmesinde babasının büyük bir etkisi vardır. 3 SULTAN VELED Mevlânâ’nın büyük oğlu olan Sultan Veled. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin ve Mesnevî’sinin Türk edebiyatındaki önemi hakkında bilgi veriniz. 1898 yılında hayatta olduğu anlaşılan Vâsıf Efendi. Sefîne-i Mevlevîye. eserlerini Farsça yazmakla birlikte epeyce Türkçe şiirleri de bulunmaktadır. Mevlevî dergâhları bir okul gibi halkın aydınlatılmasında büyük hizmetler görmüştür. Murat devri şairlerinden olan Muînî’dir. yüzyıl şairi Âşık Paşa Garîb-nâme’sindeki para bulan Türk. Mesnevî’nin birinci cildinin tamamını tercüme ve şerh etmiştir. Mevlevî sıfatını kullanan şahsiyetler yanında Mevlânâ’yı sevip sayan pek çok kişinin kendileri veya şiirleriyle ilgili eserler kaleme alınmıştır. bilhassa Mesnevi’sine yönelmişlerdir. Mecmuayı hazırlayan Vâsıf Efendi hakkında bilgi hemen yok gibidir. Anadolu Türklüğünün yetiştirilmesinde ve terbiye edilmesinde önemli rol oynamış. Anadolu’daki Türk edebiyatının gelişmesinde ve şekillenmesinde Mevlânâ ve eserlerinin başlıca kaynaklardan biri olduğunu göstermektedir. Bu durum. Şems-i Tebrizî. Sultan Veled’in sistemli bir tarikat haline getirdiği Mevlevîlik. bu mecmuada 600 civarında şiiri bir araya toplamıştır. Tarikatın ilk şeyhi de Hüsâmeddin Çelebi olmuş. Buna benzer durumlar başka şairlerde de görülmektedir. Aynı durum halk edebiyatı içinde yer alan şairlerde de görülür. bilimler hakkında bilgi veren Mevzû’âtu’l-’ulûm isimli eserde Mevlânâ’yı “Hanefi mezhebinin kendisiyle şereflendiği ve aydınlandığı büyük bilginlerden ve değerli şeyhlerden biri. Seyyid Burhâneddin Tirmizî. Ünite . asırda Sâkıb Dede (öl. Çocukluğunun ilk yıllarını dedesi Bahâeddîn Veled ile birlikte geçiren Sultan Veled. Bu tür şiirleri bir araya getirmeye çalışanlar da olmuştur. Fars ve Ermeni’nin buldukları para ile üzüm almak istemelerini anlattığı hikâyelerini Mesnevî’den almıştır. Bunun yanında Mesnevi’yi geniş bir şekilde ele alıp tercüme ve şerh eden şairler de vardır. Konyalı Hazret-i Mevlânâ Celâleddîn’dir” diyerek tanıtmaktadır. Esrâr Dede (öl. Bu şairler. Mesnevî’nin hemen her yüzyılda Türkçe tercüme edilmesi ve şerhinin yapılması günümüze kadar devam etmiştir. Yine XIV. binlerle ifade edilecek sayıdadır.XII-XIII. Anadolu Türk edebiyatında bir öncü durumundadır. Sultan Veled. Yüzyıllarda Anadolu’da Gelişen Tasavvufî Türk 115 eserini ilavelerle Türkçeye tercüme eden oğlu Kemâleddîn Efendi (öl. 1284 yılında vefat etmesi ile yerine Sultan Veled geçmiştir. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı II: XII-XIII. Yukarıda adları geçen şairlerin bir bölümü doğrudan doğruya şiirlerinde Mevlânâ’ya yer verirken. 1226 yılında Lârende’de (=Karaman) doğmuştur. 1732). Yakın yıllarda Farsça Mekteb-i Mevlevîye ve Türkçe Mevleviyâne gibi eserler ile Mevlânâ şiirleri antolojileri yayımlanmıştır. Onun yetişmesinde. ilk eğitimini babasından almıştır. Mu’înî. Arap. Anadolu’da Mevlânâ sevgisi ve hürmetiyle yazılan şiirler. Bunlardan biri olan Gülşehrî. Mevlânâ’ya bağlı olan. Örnek olarak Mevlevî şairleri bir arada tanıtmak için XVIII. . önde gelen simalarıdır. Türk edebiyatının devirlerine göre. Mantıku’t-Tayr adlı eserinde Mesnevi’den beş hikâye tercüme ederek şerhini yapmıştır. Türk edebiyatının büyük şairleri Nef ’î ve Şeyh Gâlib’e gelinceye kadar çok sayıda şair Mevlânâ’ya şiirlerinde yer verirler ve onu övmekten geri kalmazlar.

yardımını ve desteğini görmüştür. Gözümden çıkma kim bu yir sinündür Binüm gözüm sana yahşı sarâydur 4. Binüm iki gözüm bilgil canumsın Bini cansuz koyasın sen bu keydür 3. Bu gün ışkun odından ıssı alduh Bize kayu degül ger kar u kaydur 8. Veled yohsuldı sensüz bu cihânda Seni buldı bu kezden beg ü baydur Gazelin düz yazı ile dil içi çevirisi 1. Benim iki gözüm gibi (değerli) olan. topluma hitap eder. Manzum eserlerinin toplam beyit sayısı 30. . az da olsa.116 VIII-XIII. nasıl bir oktur. Divan-ı Sultan Veled. Divan-ı Türki-i Sultan Veled. İstanbul 1941). Divan’ın gazeller bölümünde Türkçe-Farsça-Rumca yazılmış mülemma manzumeler de bulunmaktadır. Mecdut Mansuroğlu ise daha sonra Divan ve mesnevilerde yer alan Türkçe şiirlerin tamamını eklediği bir inceleme bölümüyle tekrar yayımlamıştır (Mecdut Mansuroğlu. gazel. Yüzyıllarda Türk Edebiyatı Mevlevilik zamanla yayılmış. Senin gözün güneş mi yoksa ay mıdır? Gözün canımı aldı. bu yüzden süngü (mızrak) şeklindeki boyum yay gibi (iki büklüm) oldu. Sinün yüzün güneşdür yoksa aydur Canum aldı gözün dakı ne aydur 2. bil ki sen canımsın. Osmanlı devleti içinde itibar görerek gelişmiş. Sultan Veled’in Farsça yazdığı bilinen beş eseri bulunmaktadır. Divan’daki Türkçe beyitleri Veled Çelebi ile Feridun Nafiz Uzluk tarafından yayımlanmıştır (Veled Çelebi (İzbudak). daha neler söylemektedir? 2. hatta padişahların da ilgisini. 3. gözüm senin için çok güzel bir saraydır. Bursa ve Edirne başta olmak üzere. Divan: Beyit sayısı yaklaşık 12700 olan. Divan’dan başka İbtidânâme. Rebâb-nâme. Şiirler vezinlere ayrılarak alfabetik bir sırada yazılmıştır. Temâşâ çün berü gel kim göresin Nite gözüm yaşı ırmak u çaydur 6. kaside. Senin bakışlarından (saplanan) bu ok. Ne okdur bu ne ok kim degdi sinden Binüm boyum sünüydi şimdi yaydur 5. Sultan Veled’in Türkçe bir gazeli mefâ‘îlün mefâ‘îlün fe‘ûlün 1. daima gözümün önünde dur. Beni eğer cansız koyarsan. 1. beni benden alırsan bu benim için çok iyidir. O gazellerinde daha ziyade babasının etkisi altında. gerçek manada Türkçe gazel yazan ilk şairdir. İntihâ-nâme mesnevileri ile nesir olarak yazdığı Ma’ârif adlı eseri vardır. Sinün boyun bu dağdan ağdı geçdi Cihân imdi yüzünden yaz u yaydur 7. Sultan Veled’in Türkçe Manzumeleri. 4. İlk olması bakımından bazı aksaklıklar bulunsa da bu şiirler edebî yönden önemlidir. 1312 tarihinde vefat eden Sultan Veled. İstanbul 1958). Feridun Nafiz Uzluk.000’e ulaşan Sultan Veled’in devrinde velûd (=çok eser veren) bir şair olduğu görülür. Sen hiç gözümden gitme. İstanbul 1925. terci-bend ve rüba’î gibi çeşitli nazım şekilleri yer alan bu büyük eserde otuza yakın vezin kullanılmıştır. Bana her gice sinden yüz bin assı Binüm her gün işüm sinden kolaydur 9.

İbtidâ-nâme’den Türkçe beyitler fe’ilâtün mefâ’îlün fe’ilün (fâ’ilâtün mefâ’îlün fâ’lün) 1. Bu sefer seni bulduğu. Beni görmek için yakına gel de. 7. Bu şekilde benliğini öldüren kişi. 5. Rebâb-nâme: 8000 beyit olan ve 1300-1301 yılında yazılan bu eser. böylece ölerek ebedî hayatın hikmetini anlamalı. Eserde 162 Türkçe beyit bulunmaktadır. Peygamber. Ol kim öldi ölümsüz ol kaldı Uçmağı bu cihânda nakd aldı 5. Ünite . Senin boyun bu dağı aşıp geçti. Bu hadîsi buyurdı Peygamber Kankı kişi ki dirligin ister 2. sensiz bu cihanda yoksul (fakir) bir kimseydi. Bugün aşk ateşinden sıcaklık aldık. İbtidâ-nâme ile hemen hemen aynı konular işlenen eserin ondan farkı. 2. 8. 4. gözyaşımın nasıl ırmak ve çay gibi aktığına bak. Mesnevî vezni (=fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün) ve etkisi ile yazılmıştır. Abdülbaki Gölpınarlı. Veled. Sultan Veled bu eserinde Tanrı’ya ulaşma yollarından.XII-XIII. sana kavuştuğu için beğ ve zengindir. Fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün vezninde yazılan eserin kaynağı Mesnevî’dir. sonsuz yaşamayı isteyen kişi için bu hadîsi söyledi. insanın kendisini bilmesini öğütlediği gibi. Çev. Kendüzinden gerek kim evvel öle Dirligün ma’nisin ölüp bula 3. Bunları yapabilmek için de bir mürşide (=rehbere) ihtiyaç olduğunu belirtir. Kim ölürse bu gün diri ola Ol kim ölmez yarın yavuz ola Beyitlerin düz yazı ile dil içi çevirisi 1. Kim bugün ölürse. Abdülbaki Gölpınarlı tarafından Türkçeye çevrilmiştir (Sultan Veled. O kişi ölmeden önce ölmeli (öleceğini düşünmeli). İbtidâ-nâme: Sultan Veled’in 1291 yılında yazdığı ilk mesnevisi olan ve 8760 beyitten oluşan bu eserde 76 Türkçe beyit bulunmaktadır. İlk baskısı Tahran’da Velednâme adıyla 1936’da yapılmış olan bu mesnevi. burada Mevlânâ hakkında geniş bilgi verilmesidir. 9. Yüzyıllarda Anadolu’da Gelişen Tasavvufî Türk 117 5. 6. Sen olduğun sürece benim her işim kolaydır.. Sultan Veled bu eserinde. Âlem senin yüzünden şimdi bahar ve yaz mevsimini yaşamaktadır. Ölmedin tiz ölün ağun göge Kim sizi ay ile güneş öge 4. 3. ölümsüz oldu ve cenneti bu dünyada satın aldı. 2. İbtidâ-nâme. ölümsüzlüğe ulaşmak için Tanrı’ya bağlanmayı. değerine işaret eder. 3. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı II: XII-XIII. aşktan ve dünyanın “Hakka dost olunması” için yaratıldığından bahseder ve babasının büyüklüğüne. Haydi ölmeden önce hemen ölüp göklere yükselin de sizi ay ve güneş övsün. aşk ateşiyle pişmeyi ve nefsin kötülüklerden nasıl arınması gerektiğini anlatır. ebedî hayatı. ölmeden önce ölmeyi.5. zaten şimdi ölmeyen yarın kötü olacak. . Ankara 1976). Bana senden her gece yüzbin fayda dokunmaktadır. İster kar isterse yağmur olsun bizim için endişe edecek bir durum yoktur. sonsuz hayata kavuşur.

Sultan Veled’in dinî. İbtidâ-nâme’de 76 ve Rebâb-nâme’de 162 beyit olmak üzere 367 beyiti bulan bu şiirler bir araya getirildiğinde Ahmed Fakîh’in Kitâbu Evsâfı Mesâcidi’ş-Şerîfe’si büyüklüğünde bir eser olabilecek niteliktedir. Ankara 1949). 3. Muhyî tarafından XIV. devrinin dil özelliklerini yansıtması ve Sultan Veled’in Türk edebiyatı içindeki yerini de tayin etmesi yönünden önemlidir. Mevlânâ’dur evliyâ kutbı bilün Ne kim ol buyurdısa anı kılun 2. Eserde. Bu da Mesnevî vezni ile yazılmış büyük bir öğüt kitabıdır. 5. Çev. Eserde Senâî ve Mevlânâ’dan şiirlere de yer verilmiştir. Yok idi mâlum davarum kim virem Dostlığın mâl ile bellü gösterem 5. Türkçe Şiirleri: Divan’da 129. elli altı bölümden meydana gelmiştir. İstanbul 1958). AHMED FAKÎH Yapılan araştırmalara ve çeşitli görüşlere göre Türk edebiyatında birkaç Ahmed Fakîh adı ile karşılaşmaktayız. Hak yolcularının uyanık olmaları. Malım ve davarım yok ki vereyim (de) dostluğumu mal ile belli edeyim. Hangi kişi bu sözden hareket ederek doğru yola giderse. yüzyılda aynı vezinle Mesnevî-i Veledî adıyla Türkçe manzum olarak tercüme edilmiştir. 4. bunu iyi bilin (ve) o ne buyurduysa onu yapın. 1251 yılında ölen Ah- . Çarh-nâme’nin şairi olarak bunu gösterirler. şeytana ve nefse uymamaları anlatılır. Tanrı’nın bana verdiği mal budur (ve) bu malı isteyen akıllı kişidir. Bunların birincisi Konya’da yaşayan ve 1221 yılında vefat eden Hoca Fakîh veya Fakîh Ahmed’dir.118 VIII-XIII. 4. Muhyî bu eserinde dinî ve tasavvufî konuları ele almasının yanında. Menâkıbü’l-Ârifîn adlı eserin yazarı olan Eflâkî bu iki şahsı birbirine karıştırarak ikincisini. ahlâkî öğütlerinin yer aldığı bu eseri. Tanrı’dan rahmetdür anun sözleri Körler okırsa açıla gözleri 3. Mevlânâ’nın hayatı ile paralellik gösterir. Yüzyıllarda Türk Edebiyatı Rebâb-nâme’den Türkçe beyitler fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün 1. Mâl kim Tanrı bana virdi budur Kim bu mâlı isteye ol usludur Beyitlerin düz yazı ile dil içi çevirisi 1. başta Şems ile Mevlânâ münasebeti ve Mevlânâ’nın diğer sohbet arkadaşlarına yer vermiştir. Mecdut Mansuroğlu ve Hasibe Mazıoğlu. Tanrı onun karşılığını bana versin. Meliha Tarıkâhya. 5. İkinci Ahmed Fakîh’in hayatı. Divan ve mesnevilerde yer alan bu şiirlerin tamamını Mecdut Mansuroğlu. İntihâ-nâme: 8300 beyiti bulan bu eser Sultan Veled’in üçüncü mesnevisidir. Sultan Veled’in Türkçe Manzumeleri. İntihâ-nâme. Meliha Tarıkâhya (Anbarcıoğlu) tarafından Türkçeye çevrilerek yayımlanmıştır (Sultan Veled. Körler okursa gözleri açılır. Kangı kişi kim bu sözden yol vara Tanrı anun müzdini bana vire 4. Evliyanın kutbu (=ulusu) Mevlânâ’dır. Bu şiirler. Fuad Köprülü. 2. İkincisi 1251 yılında ölen ve Bahâeddîn Veled’in öğrencisi olan Ahmed Fakîh’tir. birinci Ahmed Fakîh gibi göstermiştir. 6. Ma’ârif. O’nun sözleri Tanrı’dan rahmettir. bir dil incelemesi ile sözlüğünü de vererek yayımlamıştır (Mecdut Mansuroğlu. Ma’ârif: Farsça mensur bir eser olup.

Kitâbu Evsâfı Mesâcidi’şŞerîfe adlı eserinde Hicaz yolculuğunu anlatmıştır. Son araştırmalar Çarh-nâme ve Mesâcidi’ş-Şerîfe’nin. Anatolische Dichter in der Seldschukenzeit II. kaside nazım şekli ile yazılmış 83 beyti elimizde olan eksik bir manzumedir. feleğin acımasızlığı ve dünyanın faniliği. Edebiyat tarihleri ile farklı kaynaklarda verilen birbirinin benzeri bilgilere göre. Tasavvufî yönü bulunan ve İslamî ilimlere sahip bu şair için Yunus Emre bir şiirinde yer alan aşağıdaki beyitte. Yüzyıllarda Anadolu’da Gelişen Tasavvufî Türk 119 med Fakîh için torunu Seyyid Ahmed 1288 yılında ayrıca bir de türbe yaptırmıştır. Ahmed Fakîh Kutbuddin Sultan Seyyid Necmüddin Mevlânâ Celâlüddin ol kutb-ı cihân kanı şeklinde yer vermekte ve ona Kutbuddin demektedir. Kudüs. yüzyılda Karamanlı Ahmed Fakîh tarafından yazılmış olabileceğini göstermekle birlikte. Aslı Londra. Ahmed Fakîh’in ikinci eseridir. Çarh-nâme. insanların kardeş oldukları ve Tanrı’ya kulluk için yaratıldıkları. Hacerü’l-esved ve Harem’in özellikleri gibi konulara yer verilmiştir. yüzyılın diğer eserlerinde görüldüğü gibi insan kaderi. Kitâbu Evsâfı Mesâcidi’ş-şerîfe. Yer yer sosyal konulara da temas edilen eserde özellikle Anadolu’da 1239 yılından sonraki kargaşa ve bölünme zamanları.5. Horasan’da doğan Hoca Ahmed Fakîh. Körösi Csoma Archivum. İstanbul 1956). Aynı durum daha sonra Yunus Emre’de de görülmektedir. Fuad Köprülü.. öğretici yanı öne çıkan bir manzumedir. Kitâbu Evsâfı Mesâcidi’ş-Şerîfe dil yönünden açık ve sade olup gerçekçi bir anlatıma sahiptir. Zaman zaman dünyanın geçiciliği.XII-XIII. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı II: XII-XIII. Konya’ya gelerek Mevlânâ’nın babası Bahâeddîn Veled’den fıkıh dersleri almış. 20-38). ölümün gerçekliği gibi dinî-tasavvufî konuların işlendiği ve insanların hayatta olanlardan ibret alarak iyilik yapmaları gibi öğütlerin verildiği. yüzyılda yaşamış olan üçüncü (Karamanlı) Ahmed Fakîh ile ne zaman öldüğü bilinmeyen ve Akşehir (Konya)’de mezar taşı bulunan dördüncü Fakîh Ahmed de bulunmaktadır. Mefâ’îlün mefâ’îlün fe’ûlün vezni ile yazılmış olan Çarh-nâme. Çarh-nâme gibi mefâ’îlün mefâ’îlün fe’ûlün vezni ile yazılan bu eserde hece vezni ile yazılmış dörtlükler de bulunmaktadır. insanların acımasız davranışları işlenmiştir. bundan dolayı kendisine Fakîh denmiştir. Tek nüsha olan eser 347 beyitlik küçük bir mesnevidir. Yapı bakımından Kutadgu Bilig ile benzerlik gösteren eser. 1926. Hac için Hicaz’a giden ve Hac dönüşünde iki ay Kudüs’te kalan Ahmed Fakîh. s. başka belgelere muhtaç olup tam olarak aydınlatılmış değildir. Çarh-nâme. Daha sonra Mecdut Mansuroğlu tarafından dönemin dil özellikleri dikkate alınarak yeni harflerle yayımlanmıştır (Ahmed Fakîh. şimdilik bu konu. Câmiü’n-nezâir’in sonundaki listeye göre 100 beyit olması gereken eserin son 17 beyti bulunan yaprağının eksik olduğu anlaşılmaktadır. Ancak bunlardan başka XIV. dil özellikleri yönünden XIV. Ahmed Faqîh. Mescid-i Aksa. hacca dair yazılan ilk Türkçe mesnevi olarak da değerlendirmek mümkündür. Anadolu Türk edebiyatında ise bir ilk olarak karşımıza çıkmaktadır. Kubeys Dağı ile Hıra Mağarası’nı anlatan Ahmed Fakîh. . Mekke. iyilerle arkadaş olunması ve sabrın elden bırakılmaması gibi öğütlerle dikkat çeken eserde. Mecdut Mansuroğlu. Kubbetü’s-sahra. Makam-ı Halil hakkında bilgi verdikten sonra Şam şehrinden övgüyle söz eder. Hazreti Ebubekir ve Hazreti Ömer’in mezarları. Kabe’yi tavaf edişi. Ünite . İçerik yönünden bir çeşit seyahatname gibi görünen eseri. Peygamberin Medine’ye hicreti ve ravzası. yay. II/1-2. Kaynaklara göre Ahmed Fakîh’in Çarh-nâme ile Kitâbu Evsâfı Mesâcidi’ş-Şerîfe’den başka eseri bulunmamaktadır. Eğirdirli Hacı Kemâl’in Câmi’ü’n-Nezâir adlı nazire mecmuasında yer alan. Türk edebiyatında yazılmış ikinci Türkçe mesnevidir. British Museum’da olan bu eser Hasibe Mazıoğlu tarafından bulunmuş ve yayımlanmıştır. Câmi’ü’n-Nezâir’de “Çarhname-i Ahmed Fakîh der bî-vefâî-i Rûzgâr” başlığı ile verilen bu kasideyi bilim dünyasına ilk defa tanıtan ve yazarı hakkında bilgi vererek yayımlayan Fuad Köprülü’dür (M. İşte Eflâkî’nin bahsettiği Ahmed Fakîh bu olmalıdır.

Bunca işi geçersiz (muattal) kılan feleğin elinden binlerce eyvâh. Bu durum. III. XIII. Şair.120 VIII-XIII. sultanlar ve emirler şaraplı ve sazlı eğlence meclisleri kurmuşlardır. Kardeş kardeşi için kötü şey düşünmesin. Bu dünyaya niçin geldiğini biliyor musun? Tanrı (sultan) seni kulluk için yarattı. Bilür misin niçün geldün cihâna Seni kullığ içün yaratdı Sultân . Alâeddin Keykubâd (1298-1302) devrinde Selçuklu sarayında bulunan ve saraydaki meclislere (=eğlence toplantılarına) katılan Dehhâhî.. Sultan tarafından Farsça bir Selçuklu şeh-nâmesi yazmakla görevlendirilmişse de bu eser bugün elde yoktur. ne zaman ve nasıl öldüğü de bilinmemektedir. tamamıyla san’at amacıyla yeni Türkçe şiirler yazılmasına sebep olmuştur. 3. yüzyılda Selçuklu sarayında gerek Fars kültür ve edebiyatının gerekse Bizans saray kültürünün etkisiyle. 2. şimdi bu olup bitenleri (ahvâli) işit. Alâeddin Keykubâd’a sunduğu kasidesinde.. Dirîgâ çarhun elinden hezârân Ki kılmışdur mu’attal bunça kârân 2. İran edebiyatının “lâdînî” (=din dışı) özellik taşıyan aşk ve şarap şiirlerini bilen “seçkinler sınıfı” için aynı tarz ve mahiyette. İşitdün ise sözüme kulak dut Gidermegil sözümi kulağundan 5. Selçuklular döneminde sarayda bulunduğu bilinen Hoca Dehhânî’dir (Köprülü. bana inan. Horasan’a dönmek istediğini belirtir. Bu sözüm gerçektir. Alâeddin Keykubâd (1221-1237) zamanında yaşadığı da ileri sürülmüştür. 1320) hakkında kitabınızın 7. Yavuz sanmaya kardaş kardaşına Hakîkatdur bu sözüm bana inan 4. yüzyılın sonu ile XIV. Şairin. HOCA DEHHÂNÎ Hayatı hakkında fazla bilgi bulunmayan Hoca Dehhânî. zîrâ ümmet birbirinin kardeşidir. Anadolu’da bu tarz şiir yazan şairlerin ilki. ünitesinde bilgi verilecektir. Ey kardeş. Ancak. elde bulunan tek kasidesine göre Anadolu’ya Horasan bölgesinden gelmiştir. yüzyılın başlarında yaşamış olan Yunus Emre (öl. Beyitlerin düz yazı ile dil içi çevirisi 1. Türk şiirinin Anadolu’daki gelişme seyri ile Dehhânî’nin geniş ve zengin anlatıma sahip Türkçesi dikkatle incelendiği zaman bunun mümkün olmadığı görülür. Bu sözümü işittinse kulak ver de sözümü aklından çıkarma. 4. Sultan III. 2003: 291). Yüzyıllarda Türk Edebiyatı Çarh-nâme’den beyitler mefâ’îlün mefâ’îlün fe’ûlün 1. İşid imdi bu ahvâli i kardaş Çün ümmetdür biri birine ihvân 3. Dehhânî’nin Sultan I. Yüz urup tapuna geldi icâzet vir ana şâhâ Ki yine devletünde ben görem milk-i Horâsân’ı beytinde dile getirdiği bu isteğine ulaşıp ulaşmadığının yanında nerede. 5. . DİNDIŞI (LÂ-DİNÎ) KLÂSİK TÜRK ŞİİRİNİN İLK ÖRNEKLERİ XIII.

Dehhânî’nin şiirlerinde. son beyitte sağ olduğu müddetçe padişah için nice defterle divanı onun adına yazıp dolduracağını söyler. Şair on üçüncü beyitten sonra on altıncı beyite kadar Sultan III. Çağdaşı şairlerden farklı bir yol izleyen ve şiirlerinde tasavvufa yer vermeyen Dehhânî. Şiirlerinde çok vezin kullanması ve Farsça tamlamalara yer vermesi. Bu söyleyiş ve edâ yönü ile görülen etki.5. 1947). Yirmi beşinci beyitte gördüğü iyilik ve lütufları dile getirerek. Alâeddin’i övmüştür. Dehhânî. On yedinci beyitte sözü kendine getirir ve on sekizinci beyitte şiirinden bahsederek övünür. sekizincisini mef ‘ûlü fâ‘ilâtün mefâ‘îlü fâ’ilün. Aceb bu derdümün dermânı yok mı Ya bu sabr itmegün oranı yok mı beyti ile başlayan gazeli ile Gülşehrî’ye tesir ettiği açıkça görülür. klâsik edebiyatımızda divan şiirinin temelini atan şair olarak dikkati çeker. Bu kasidede olduğu gibi gazellerinde de aynı hareketli üslupla karşılaşırız. İslam öncesi Türk şiirinin özellikleri görülür. beşincisini mefâ‘îlün mefâ‘îlün fe‘ûlün. Gülşehrî de Şeyh-i San’an Hikâyesi’nde benzer duyguları aynı kelimelerle dile getirmiştir. kelimeleri seçerek yerli yerine koyması. mefâ‘îlün mefâ‘îlün mefâ‘îlün mefâ‘îlün. baharı anlatan bir nesip ile başlar. Türk edebiyatında İran kahramanlarına ilk kez şiirlerinde yer veren Gülşehrî’den bu yönü ile ayrılır. Dehhânî’nin mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün vezniyle yazdığı kasidede fiilleri çok kullanmasından kaynaklanan hareketli bir üslûbu vardır. Bu gazeller ile kasidesi. Türk edebiyatında ilk defa Türkçe kaside yazan ve Anadolu’da sultanlara ilk kez kaside sunan şair Dehhânî’dir. Türk edebiyatında tesiri on altıncı yüzyıla kadar devam eden şairin bazı beyitleri Bâkî’yi. Gülşehrî’nin Dehhânî’yi okuduğunu göstermektedir. yedincisini mef ‘ûlü mefâ‘îlü mefâ‘îlü fe‘ûlün. Edebiyat dünyasına ilk defa Fuad Köprülü tarafından tanıtılan Dehhânî’nin elimizde dokuz gazeli vardır. İran şiirinin edebî sanatlarını ve mazmunlarını Anadolu’da yeni kurulan Türk şiirinde kullanmasıyla. Daha sonra padişahı öven ve ona dua eden şair yirmi dördüncü beyitte padişahlığın din. on iki beyitten meydana gelir. daha sonraki şairlerin şiirlerinde yer verdikleri İran kahramanlarından söz etmeyen Dehhânî için örnek kahraman Hazreti Ali’dir. Bugün sadece on şiiri bulunsa da eski şiirin daha sonra kullanılacak olan unsurlarına bu şiirlerinde yer veren Dehhânî. bazı beyitleri de Nedîm’i çağrıştırmakta- . Bu ilk kısım. adalet. Şiirlerinde kendine mahsus bir hünerle. Dehhânî şiirlerinin ilk dördünü. Yüzyıllarda Anadolu’da Gelişen Tasavvufî Türk 121 Dehhânî. onun şiirlerinde edebî taraf ağır basar. altıncısını mefâ‘ilün fe‘ilâtün mefâ‘ilün fe‘ilün. Şiirlerinin çoğu musammat veya musammata benzer bir şekilde karşımıza çıkar. Ünite . saray ve zevk şairi olduğu anlaşılır. Mecdut Mansuroğlu tarafından yayımlanmıştır (İstanbul. Ayrıca bu kaside Selçuklu sultanlarına sunulan son kaside olmuştur. dokuz ve onuncusunu ise fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün vezni ile yazmıştır. devrinin şiir zevki olan ve sanat yönü ağır basan şairlerindendir.XII-XIII. az sayıdaki şiirleri ile divan şirininin sınırlarını çizmiştir. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı II: XII-XIII. Devrinde kendisine dil yönü ile en yakın şair Gülşehrî’dir. yaşadığı zamanı elden geldiğince zevk ve eğlence içerisinde geçirmekten yana olduğunu şiirlerinde vurgulamıştır. Farsçayı ve Fars edebiyatını çok iyi bildiği. şekil bakımından. Dehhânî. Dehhânî’nin. On dokuzuncu beyitte de memleketi olan Horasan’a gitmek için padişahtan izin ister. Arap edebiyatındaki kasidelere benzer planda yazılan bu kaside. Şiirlerinden iyi bir eğitim gördüğü. onun ince zevkini göstermesi bakımından önemlidir. Açık bir dil kullanmasına rağmen Hoca Dehhânî’nin şiirlerini anlayabilmek için belirli bir edebî bilgi ve birikime sahip olmak gerekir. Bu yayına göre. yiğitlik ve ihsanlarla yapılabileceğini belirtir. O dînî. edebî ve tasavvufî bilgisi yüksek bir şairdir ancak. şairin dile ve vezne olan hâkimiyetini göstermektedir. Kasidesinde.

Acaba o kâfirin îmânı yok mudur? 4. Acaba bu derdimin çaresi bulunmaz mı? Yahut bu sabr etmenin bir ölçüsü. otuzdan fazla Farsça tamlamaya yer vermesi. kasidesi de dâhil. Şairin bu kadar şiirde. Yan bakışının oku (oka benzeyen yan bakışın) ciğerimi deldi. bu eser henüz ele geçmemiştir. Yanaram mumlayın başdan ayağa Nedür bu yanmagun pâyânı yok mı 3. Delüpdür cigerümi gamzen okı Ara yürekde gör peykânı yok mı 5. Ancak.122 VIII-XIII. bir sınırı yok mu? 2. Mum gibi baştan ayağa yanıyorum. Beyim.000 beyitlik Farsça bir Selçuklu Şâh-nâmesi yazdığı kayıtlıdır. XIV. Cemâl-i hüsnüne mağrûr olursın Kemâl-i hüsnünün noksânı yok mı 7. Gazellerini genellikle yedi ve dokuz beyit olarak yazan Dehhânî’nin. Yüzyıllarda Türk Edebiyatı dır. Ara da yürekte temreni olup olmadığını bir gör. Hoca Dehhânî. devri için dikkat çekici bir durumdur. eldeki şiirlerinin toplam beyit sayısı doksan dörttür. Dehhânî’nin Sultan Alâeddin Keykubâd’dan Firdevsî’nin Şeh-nâme’si biçiminde bir şehnâme yazması için emir aldığı ve bu emir üzerine 20. Begüm Dehhânî’ye ölmezdin öndin Tapuna irmegün imkânı yok mı Gazelin düz yazı ile dil içi çevirisi 1. Düşman benim ağlamama güler. yüzyıl Anadolu şairlerinden Yarcânî’nin Karamanoğulları Şeh-nâmesi’nde. Yüzünün güzelliği için gururlanıyorsun. Kanımı su gibi toprağa karıştırdın. Garibin kanı yok mu sanıyorsun? 6. Dehhânî için ölmeden evvel huzuruna kavuşmasının. Aceb bu derdümün dermânı yok mı Ya bu sabr itmegün oranı yok mı 2. Güler düşmen benüm ağladuğuma Aceb şol kâfirün îmânı yok mı 4. yanına gelmenin imkânı yok mudur? . Su gibi kanumı toprağa kardun Ne sanursın garîbün kanı yok mı 6. Hâlbuki devrin diğer şairleri eserlerinde Dehhânî gibi yabancı tamlamalara yönelmezler ve Türkçeyi tabiî hali ile kullanırlar. güzelliğin bir kusuru yok mu. bu güzelliğin bir gün sona ermeyecek mi? 7. Dehhânî’nin bir gazeli mefâ’îlün mefâ’îlün fe’ûlün 1. her ne kadar şiirlerinde Farsça tamlamaları dönemine göre fazla kullanmışsa da üstün sanatı ve akıcı üslûbu ile kendini kabul ettirmiş bir şairdir. 5. Bu nedir? Bu yanmanın sonu gelmeyecek mi? 3.

Yûsuf Dede. eser çeşitli dillere çevrilmiştir. Sûdî. Arapça ve Farsça eserlerin Türkçeye çevrilmesinin yanında bu dönemde ilk kez Türkçe eserler de yazılmıştır. Mevlânâ’nın bazı sohbetleri sırasında sorulan sorulara verdiği cevaplara. Mevlânâ. bunlardan sonra Yunus Emre. Kendinden sonra dinî-ahlâkî konularda yazılan çok sayıda eseri etkileyip onlara kaynaklık etmiş olan Mesnevî. Ahmed Fakîh ile Hoca Dehhânî’nin yazdığı Türkçe şiirler Anadolu’da gelişen Türk edebiyatının önünü açmış. yüzyılın başlarına rast gelir. Farsça ve bu dillerde yazılan eserlerden çeviri olsa da. kimi zaman Arapçanın kimi zaman da Farsçanın resmî dil olması. “ne varsa onda var” anlamına gelen bu eserde. Sürûrî. Divan-ı Kebir. tercî’-i bend ve rüba’îlerden oluşan Divan-ı Kebir’de (=Külliyât-ı Şems) ilahî aşk. Türk edebiyatının gelişmesine zemin hazırlamaları ve öncülük etmeleri bakımından çok önemlidir. Şem’î. Bu yüzyılın ortalarına doğru doğan Yunus Emre’nin asıl verimli dönemi XIV. Farsça ve Arapça değişik zamanlarda tercüme ve şerhleri yapılmış. Mesnevî’nin gerek bölümler halinde gerekse bütün olarak. Mantıku’t-Tayr’dan hikâyelere yer verilmiştir. Fîhi Mâ Fîh: “Onun içindeki odur” veya yorumla. dünya. Sultan Veled ve Hoca Dehhânî. İsmail Rüsûhî Dede. XIII. yüzyılda yazılan ilk eserlerin çoğu Arapça. yüzyılda Anadolu’da yaşayan şair ve yazarlar ile bunların eserleriyle ilgili değerlendirmeler yapabilmek. Yüzyıllarda Anadolu’da Gelişen Tasavvufî Türk 123 Özet 1 XII-XIII. Bunların yanında Anadolu Selçuklu Devleti’ni kuran Türklerin yazı dilinin gelişmemiş olması ve edebî geleneklerinin bulunmaması.5. yüzyılda Anadolu’da gelişen ve batı Türk edebiyatı adı ile anılan edebiyata öncülük ederek yön veren şair ve yazarlardır. Âşık Paşa ve Gülşehrî başarılı eserler vermişlerdir. Divan’ı. Mecâlis-i Seb’a ve Mektûbât ise başkalarının düzenlediği. Şems’in has- 2 retiyle Divan-ı Kebir’i yazan Mevlânâ. yüzyıllarda gelişen batı Türk edebiyatının Türk edebiyatı tarihi içindeki yerini belirlemek. insan ve şiir anlayışından söz ettiği konuşmalarına yer verilmiştir. Selçuklularla yeni kimlik kazanmaya başladığında Türklerin daha önce bulundukları coğrafyalarda gelişen şiir anlayışı ve zevki de bu yeni vatana taşınmıştır. din. Şems’in 1247 yılında Konya’dan ayrılmasından sonra kendisini şiire vermiştir. Şems’e izafeten Divan-ı Şems adı ile de anılmıştır. Fîhi Mâ Fîh. Ancak Anadolu’da Türk nüfusunun zamanla artmasına bağlı olarak Türk edebiyatı da gelişmeye başlamış. Nahîfî. Aynı şekilde Anadolu. yüzyıllar boyu Mevlevî tekkelerinde okutulmuştur. Şems-i Tebrizî ile tanıştığı1244 yılından sonra manevî yönden büyük değişiklik yaşayan Mevlânâ. eserinde Şems ve Hâmûş kelimelerini mahlas olarak kullanmıştır. her ikisi de manzum olarak yazılan Mesnevî (=Mesnevî-i Ma’nevî) ile Divan-ı Kebir’idir. insanlara iyilik etmek ve yardımda bulunmanın önemi gibi konular anlatılmıştır. 1898). tasavvuf. Anadolu’nun Müslüman Türklerle başlayan tarihinde Türklerin daha önce yaşadıkları Doğu ve Batı Türkistan. Divan-ı Kebir’in batı dillerine yapılmış çevirileri arasında en tanınmış olanı Nicholson’un yaptığı çeviridir (Cambridge. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî:1207’de Horasan’ın Belh şehrinde doğan Mevlânâ. Arapçanın da bilim dili olarak kullanılması sonucu Anadolu’da ilk zamanlarda Farsça ve Arapça çok sayıda eser yazılmıştır. konunun gelişine göre Kelile ve Dimne’den. Fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün vezniyle yazılan ve yaklaşık yirmi dört bin beyit olan Mesnevî’nin hatimesini (=sonucu) Sultan Veled yazmıştır. XIII. Farsçanın edebî dil. Bu dönemde yazılan az sayıdaki Türkçe eserler. 40 binden fazla beyitten oluşan ve çeşitli yazma nüshaları bulunan eser. Mesnevî: Mevlânâ’nın başta Kur’an’ı ve hadisleri kaynak olarak alıp tarikata mensup olanları (müridleri) ve toplumu eğitmek için yazdığı bu eserde. XII-XIII. . duygu yüklü ve oldukça hacimli bir eserdir. Divan-ı Kebir: Gazel. Mithat Bahari (1959) ve Abdülbaki Gölpınarlı tarafından Türkçeye çevrilmiştir (1957-1960). hoşgörü. Ünite . Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı II: XII-XIII. bu dönemde Mevlânâ’nın ve Sultan Veled’in Farsça eserlerinde bulunan az sayıda Türkçe beyitler ve şiirler. Ahmed Fakîh. Mevlânâ’nın en önemli iki eseri. Mesnevî’nin tamamını tercüme veya şerh etmişlerdir. özellikle öğrencileri ve sevenleri tarafından derlenen mensur eserlerdir. sabır. Türkçe. Şâkir Mehmed ve Mehmed Murâd. gönül derdi. değişik dillere de çevrilmiştir. ahlak ve felsefe ile ilgili görüşlerini anlattığı. 17 Aralık 1273 tarihinde Konya’da ölmüştür. Horasan ve İran bölgelerinde kazandıkları birikimlerin büyük yeri vardır. Divan-ı Kebir. Ayrıca Hakîm Senâî’nin Hadîkatü’l-Hakîka’sından da yararlanılmıştır. Selçuklu sultanlarının İran’ın Sasanî devri saray geleneğini örnek almaları.XII-XIII.

1252) de Türkçe şiirler söylemeye başlamıştır. Şiirlerinde tasavvufa yer vermeyen Dehhânî. babasına göre bir hayli ileri gitmiş. Eserde Divan-ı Kebir’den ve Mesnevî’den beyitler de bulunmaktadır. dönemin ileri gelenlerine. Ahmed Fakîh: Horasan’da doğan Ahmed Fakîh. Sultan Veled zamanında tarikat haline gelmiş ve zamanla yayılmış. dostlarına ve oğullarına yazdığı 1+50 kadar mektubun toplanmasıyla meydana gelen bir eserdir. Yüzyıllarda Türk Edebiyatı Mecâlis-i Seb’a: Mevlânâ’nın yedi vaazının yakın çevresi tarafından kaydedilip bir araya getirilmesiyle meydana gelen bir eserdir. Âhî Evren. bundan dolayı kendisine Fakîh denmiştir. b) Böyle bir ortamda ortaya çıkan Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî. Farsçayı ve Fars edebiyatını çok iyi bilen. bazı araştırıcılar ve ilim adamları tarafından zaman zaman yayımlanmışsa da. yüzyılda ise Gülşehrî ve Âşık Paşa gibi şairler izlemiştir. yüzyılda Anadolu’da tasavvuf edebiyatının ortaya çıkışı ve yayılmasının başlıca sebepleri. Anadolu’da ortaya çıkan bu dinî-tasavvufî edebiyatın ilk temsilcileri. eserlerini Farsça yazmakla birlikte az da olsa Türkçe beyitlere ve şiirlere de yer vermiştir. klâsik edebiyatımızda divan şiirinin temelini atan şair olarak dikkati çeker. Bugün elde sadece bir kaside ile dokuz gazeli bulunan Dehhânî. Muhyiddîn-i Arabî ve Sadreddîn-i Konevî gibi mutasavvıf şahsiyetlerin ve Horasan’dan gelen Yesevî dervişlerinin dinî ve tasavvufî görüşlerini toplumun çeşitli kesimlerinde anlatmaları ve bu görüşlerinin yer aldığı eserler yazmalarıdır. Ahmed Fakîh’in kaynaklarda. Sultan Veled: 1226 yılında Lârende’de (=Karaman) doğan Sultan Veled. İbtidâ-nâme. adlı eseri vardır. dînî. Bu dönemde eserlerin Arapça ve Farsça yazılması. Mektûbât: Mevlânâ’nın devlet adamlarına. yardımını ve desteğini görmüştür. Alâeddin Keykubâd (1298-1302) devrinde Selçuklu sarayında bulunduğu ve saraydaki meclislere (=eğlence toplantıları) katıldığı anlaşılan Dehhâhî. Mevlânâ. yaşadığı zamanı elden geldiğince zevk ve eğlence içerisinde geçirmekten yana bir anlayışa sahiptir. Hoca Dehhânî: Elde bulunan bir kasidesinden Anadolu’ya Horasan bölgesinden geldiği. taht kavgaları ve Moğol istilâsı sonucunda düzen ve asayişin bozulmasıyla yaşama gücü oldukça güçleşen. yüzyılda Anadolu’da tasavvuf edebiyatının ortaya çıkışı ve yayılma sebepleri ile önemli temsilcilerini sıralayabilmek. Sultan Veled ve Yunus Emre’dir. XIV. Bu açıdan o. Konya’ya gelerek Mevlânâ’nın babası Bahâeddîn Veled’den fıkıh dersleri almış. Bütün bunların sonucunda Anadolu’da Türkçe ile anlatılan bir din ve tasavvuf edebiyatı ortaya çıkmıştır. hatta padişahların da ilgisini çekmiş. Ahmed Fakîh ile birlikte. . onun meclisinde bulunan Hoca Ahmed Fakîh (öl. Manzum eserlerinin toplam beyit sayısı 30. Anadolu’da başlayan Türk edebiyatında öncüdür.124 VIII-XIII. III. Hayderî ve Bektaşî dervişleri de Türkçeyi kullanarak tekke edebiyatının meydana çıkmasına öncülük etmişlerdir. Mevlânâ. Hasibe Mazıoğlu tarafından topluca neşr edilmiştir(2009). Şehirde yetişmiş aydın tabaka sufileri Farsça şiirler söylerken. Mülemmaları ve Türkçe Şiirleri: Ayrı bir eser halinde olmayan ve Farsça eserleri içinde yer alan bu şiirler. XIII. onu bu yüzyılın sonunda Yunus Emre. uzun süre barış ve huzur yüzü göremeyen Anadolu halkının sığınacak bir yer araması. 1312’de vefat etmiştir. Osmanlı devleti içinde itibar görerek gelişmiş. Rebâbnâme. İran şiirinin edebî sanatlarını ve mazmunlarını Anadolu’da yeni kurulan Türk şiirinde kullanmasıyla. Bursa ve Edirne başta olmak üzere. Çarh-nâme ile Kitâbu Evsâfı Mesâcidi’ş-Şerîfe adlı iki eseri bulunduğu ve 1251’de öldüğü belirtilmektedir. a) Selçuklular döneminde Anadolu’da siyasî hâkimiyet kurmak için yapılan sürekli savaşlar. Sühreverdî. 3 XIII. edebî ve tasavvufî bilgisi yüksek bir saray şairidir. Anadolu’ya yayılan Yesevî. Mevlevîlik. Mevlânâ’nın oğlu Sultan Veled Türkçe şiir söylemede. bu dilleri bilmeyen Türk halkına dini ve tasavvufu kendi dilleriyle öğretme ihtiyacını doğurmuştur. Sultan Veled’in Farsça manzum olarak yazdığı Divan.000’e ulaşan Sultan Veled’in devrinde velûd (=çok eser veren) bir şair olduğu görülür. İntihâ-nâme mesnevileri ile nesir olarak yazdığı Ma’ârif. Sultan Veled. eserlerini Farsça yazmakla birlikte az sayıdaki Türkçe şiirleri ve mülemmaları ile Türk edebiyatını yönlendirmiş.

Karaman Şeh-nâmesi . Mektûbât b. . Şiirlerinde İslam öncesi Türk şiirinin özellikleri görülmez. Bezm ü Rezm b. Aşağıdakilerden hangisi zamanla gelişip batı Türk edebiyatının edebî dili olmuştur? a. Aşağıdakilerden hangisi Anadolu’da ilk alınan yerlerdendir? a. İbn Bîbî’nin (öl. Şirvân 2. Çarh-nâme 8.Muînî 6. Anadolu’da yazılan ilk Türkçe eser aşağıdakilerden hangisidir? a. b. Menâkibu’l-Ârifîn . Mevlânâ hakkında yazılan eserlerin ve Mevlevîlik kaynaklarının başında gelen eser ve yazarı aşağıdakilerden hangisidir? a. Harezm Türkçesi b.Nâşîrî e. e. Ünite . İntihâ-nâme 9. Kâni’î Ahmed b. Bizanslılardan 1075-1080 yılları arasında İznik’i alıp başşehir yaparak Anadolu Selçuklu devletini kuran sultan aşağıdakilerden hangisidir? a. I. Bugün elde bulunan şiirleri bir kaside ile dokuz gazeldir. Konya d. Makâlât d. Târîh-i Âl-i Selçûk c. Melikşah e. Ravzatu’l-Küttâb e. Yüzyıllarda Anadolu’da Gelişen Tasavvufî Türk 125 Kendimizi Sınayalım 1. Mahmûd et-Tûsî’nin İzzeddîn Keykâvûs (öl. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı II: XII-XIII. Oğuz Türkçesi d.Ahmed Eflâkî c. Bezm ü Rezm d. İznik b. Aşağıdakilerden hangisi Mevlânâ’nın mensur eserlerinden biridir? a.Yârcânî b. Nahîfî d. Şiirlerini hece vezni ile yazmıştır. Beşâ’rü’n-Nezâ’ir . Fütüvvet-nâme . el-Evâmirü’l-Alâ’îye e. Tabsıratü’l-Mübtedî c. Hoca Dehhânî ile ilgili aşağıda ifade edilenlerden hangisi doğrudur? a. Mesnevî-i Ma’nevî d. Risâle . Mürettep bir divanı vardır. Alanya e. Yûsuf Dede b. Şerh-i Kasîde-i Tâ’iyye 5.XII-XIII. 1278-1279) için yazdığı manzum eser aşağıdakilerden hangisidir? a.5. Rüsûhî e. Kıpçak Türkçesi e. Karahanlı Türkçesi c. c. İskender-nâme d. İbtidâ-nâme e. Târîh-i Âl-i Selçuk c. Selçuklu Şeh-nâmesi b. Mirsâdü’l-İbâd e. Çağatay Türkçesi 7. Kelile ve Dimne b. Kayseri c. Süleyman Şah b. Şem’î c. Sûdî 10. d. Rükneddin Mesud 3. I. Alp Arslan c. 1285’ten sonra) 1281’de tamamladığı Selçuklu tarih kitabının adı aşağıdakilerden hangisidir? a. Şiirlerinde İran kahramanlarına yer veren ilk şairdir. Aşağıdaki şairlerden hangisi Mevlânâ’nın Mesnevî’sini manzum olarak Türkçe tercüme etmiştir? a. İhtiyârât-i Muzafferî 4.Sipehsâlâr d. Divan-ı Kebir c. Kılıç Arslan d.

yüzyılda batıya yaptıkları göç ve akınlarla egemenliklerini Azerbaycan. 1198). a 9. Emîr Hüsrev-i Dihlevî (1253-1324) ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (ö. Selçuklular 1243’te Moğollarla yaptıkları Kösedağ savaşında aldıkları yenilgiden sonra Anadolu’daki siyasî otoritelerini gitgide kaybetmişlerdir. 1224-1227 yıllarında). ancak I. Anadolu’da Selçuklulardan itibaren Türk nüfusu giderek artmış. 1212-14?). Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 X. edebî ve mimarî tercihleri. b 6. şiir anlayışı ve zevkini de bu yeni vatana taşımaları. Alâeddin Keykubâd’ın ölümünden sonra (1237) devletin yükselişi sona ermiş ve çöküş dönemi başlamıştır. dinî yönelişler. yüzyıldan itibaren Sirderya. Yanıtınız yanlış ise “Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 8. e) Hakanî-i Şîrvânî (ö. Yanıtınız yanlış ise “Anadolu’da Yazılan İlk Farsça Eserler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Harezm ve Horasan bölgelerine yerleşen Türklerin Oğuz boyları. d Yanıtınız yanlış ise “Türklerin Anadolu’ya Gelişi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c) Anadolu’ya gelen Türkler arasında hakim dil konumunda olan Oğuz lehçesinin bu dönemde henüz “edebî bir dil” özelliği kazanamamış olması. beylikler döneminde de bu durum devam etmiş ve Anadolu’da birçok şehir Türk kültür ve medeniyetiyle yeni bir çehreye bürünmüştür. Yüzyıllarda Türk Edebiyatı Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Yanıtınız yanlış ise “Anadolu’da Yazılan İlk Türkçe Eserler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. XI. I. yüzyılda bu edebiyatın edebî geleneği olan gelişmiş bir örnek olması. Maveraünnehir. Ferruhî-i Sîstânî. 1273) gibi Türk asıllı şairlerin Farsça başarılı eserler yazmaları doğal olarak Anadolu’da bu dilde eserlerin yazılmasını ve ilgi görmesini sağlamıştır. b) Anadolu Selçuklu devletinde Farsçanın zaman zaman resmî dil olması. Bunun üzerine uçlarda bulunan beylikler Selçuklularla ilişkilerini keserek bağımsızlıklarını ilan etmeye başlamışlardır. Yanıtınız yanlış ise “Anadolu’da Yazılan İlk Farsça Eserler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. . yüzyılda Anadolu’da yazılan ilk eserlerin Farsça olmasının başlıca sebeplerini şöyle sıralamak mümkündür: a) Anadolu. d) Fars edebiyatında XI. Selçuklularla yeni kimlik kazanmaya başladığında Türklerin daha önce bulundukları coğrafyalarda gelişen devlet ve divan geleneklerini. Mu’izzî-i Semerkandî (ö. Yanıtınız yanlış ise “Anadolu’da Yazılan İlk Türkçe Eserler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Nizâmî-i Gencevî (ö. a 3. Sultan II. Yanıtınız yanlış ise “Mevlânâ’nın Eserleri ve Edebî Kişiliği” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Anadolu Selçuklu Devleti. c 7. a 5. Yanıtınız yanlış ise “Anadolu’da Yazılan İlk Farsça Eserler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 10. kayıt ve hesap usulleri. Alâeddin Keykubâd döneminde (1220-1237). Böylece Anadolu’da beylikler dönemi başlamış. Yanıtınız yanlış ise “Hoca Dehhânî” konusunu yeniden gözden geçiriniz.126 VIII-XIII. Mesud’un 1308’de ölmesiyle birlikte Anadolu Selçuklu Devleti yıkılmıştır. Türkler 1071’de kazandıkları Malazgirt zaferinden sonra kısa bir sürede Bizanslılardan İznik’i alıp başkent yaparak Anadolu Selçuklu devletini kurmuşlardır (1075-1080). Yanıtınız yanlış ise “Anadolu Selçukluları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yüzyılda Şeh-nâme gibi önemli ve büyük bir eserin yazılması ve XIII. d 4. Irak ve Anadolu’ya kadar genişletmişlerdir. Sıra Sizde 2 XIII. her yönden en yüksek seviyeye ulaşmış. e 2.

Hüseyn Muhammedzâde-i Sadîk (1369). Mevlânâ’yı yücelterek anmıştır. Türk edebiyatında pek çok şair ve yazar. Ankara. 14. . Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Açık. (2000). Ateş. yüzyılda kendinden sonra Ahmed Fakîh ve Sultan Veled de görüldüğü gibi Türkçe şiirlerin yazılmasına rehberlik ederek önünü açmıştır. Teslim. el-Evâmiru’l-alâiyye. er-Râvendî.5. haz. Aynı durum halk edebiyatı içinde yer alan şairlerde de görülür. Seyrî der eş’âr-i Türkî. yorum. Ahmed Ateş. Ariflerin Menkıbeleri. Osmanlılardan Önce Anadolu’da Türkler. London. Akün. “Çarhnâme’nin Müellifi ve Tarihi Hakkında Notlar”. Aşkar. Mevlâna Hakkında Şiirler Antolojisi. Ankara. Türk Edebiyatında Mesnevi. Ankara. Eflâkî. 1644). haz. “XIII-XV. Türk Kültürü.XII-XIII.) asırlarda Anadolu’da Farsça Eserler”. 1621) de. VII-VIII. İstanbul: TDV Yayınları. nşr. “Klasik Türk Şiirinde Mevlânâ Medhiyeleri ve Mecmua-i Medâyih-i Mevlânâ”. ondan yararlanmıştır. Ankara: TDK. (2006). Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Türk edebiyatının büyük şairleri Nef ’î ve Şeyh Gâlib’e gelene kadar çok sayıda şair Mevlânâ’ya şiirlerinde yer verirler ve onu övmekten geri kalmazlar. 1561) ve onun Arapça eserini ilavelerle Türkçeye tercüme eden oğlu Kemâleddîn Efendi (öl. Şeyhülislam Kemalpaşazâde (ö. 1635) ve Şeyh Gâlib (öl. Yayınları. Mesnevî’de ve Divan-ı Kebir’de zaman zaman Türkçe yazdığı ibâreler. ona olan hürmet ve hayranlıklarını söylemekten geri kalmamışlardır.Ali. mülemmalar ve beyitler ile XIII. I-II. Mevleviyâne. 286. A. Örnek olarak Osmanlı’nın ilk şeyhülislâmı kabul edilen Molla Fenârî (ö. S. Dîvân-ı Kebîr I. Ünite . Ankara. I-II. Mevlânâ’nın Türk edebiyatındaki yeri ve önemini iki madde halinde ifade etmek mümkündür: 1. Mekteb-i Mevlevîye. Bâkî (öl. İbn Bîbî (1956).1534) de Mevlânâ’nın adını anarak veya anmadan eserlerinde Mevlânâ’nın şiirlerinden alıntılar yapmış. “Molla Fenari’nin ‘Şerhu Dîbaceti’lMesnevî’ Adlı Risalesi ve Tahlili”. I-II. Kâni’î-yi Tûsî ve Kelîle ve Dimne’de II. Tahsin Yazıcı. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları. Ankara. İzzeddin Keykâvûs’a Methiyeleri. bilimler hakkında bilgi veren Mevzû’âtu’l-’ulûm isimli eserde Mevlânâ hakkında bilgi verip değerlendirmelerde bulunmaktadır. (XII-XIV. el-Evamiru’l-alaiyye. Taşköprüzâde İsâmeddîn Ahmed Efendi (öl. Faksimile. Ö. Sabahattin Küçük. A. Ankara. Eski Türk Edebiyatında Mevlevîlik Etkisi ve Mevlevî Şairler. F. Yazıcıoğlu Mehmed (öl. 1600). A. Şeyhulislâm Yahyâ (öl. (1998). Râhatu’s-sudûr ve âyetu’s-surûr. Çelebioğlu. Konya: İl Kültür ve Turizm Md. Genceî.834/1431). İstanbul: MEB Yayınları. eserinlerinden ve Mevlevîlerden büyük övgüyle söz etmişlerdir. Ankara. Şerhu Dîbâceti’l-Mesnevî adlı risalesiyle Mesnevî’nin önsözünü Arapça olarak şerh etmiş. şiirdeki tercihleriyle ve aynı zamanda az sayıdaki Türkçe dizeleri ve ifadeleriyle Anadolu’daki Türk şiirinin kaynağında önemli bir yer edinmiştir. İbn Bîbî (1996). trc. T. (1957-1960). I-VII. İbn Bîbî (1957). N. Erzurum. Erdoğan M. Ankara. trc. 1492). Türkiyat Mecmuası. M. (1998). “Hicrî VI-VIII. Mesnevî’nin yazıldığı günden bu yana hemen her yüzyılda Türkçe tercümesi ve şerhinin yapılması. Eserleri. Yıldız Moran. İstanbul. (2005). İzzetoğlu ve Elvan Çelebi gibi Mevlânâ ile aynı veya yakın dönemde yaşamış şairleri saymak mümkündür. el-Evamiru’l-alaiyye. Muhammed b. Ahmed Paşa Divanı (1966). Gülşehrî. trc. İstanbul. Yunus Emre. (1987). Duru. TDVİA. İstanbul: İnkılâp Kitabevi. nşr. İstanbul. İstanbul. (2005). Mevlânâ’nın eserlerinde bulunan düşünce. mazmun ve deyimlere sonraki şairlerde aynen veya benzer şekilde görülebilmektedir. Nef ’î (öl. (1986-1987). F. Mevlânâ. 2.. Mesnevî’sinin Türk edebiyatındaki durumu ve Türk şair ve yazarların Mesnevî’yi ele alış şekilleri. Mürsel Öztürk. İstanbul: MEB Yayınları. Şahıs olarak Mevlâna’nın Türk edebiyatındaki yeri ve önemi. A. Mevlânâ Araştırmaları-3. Demirci. Yıl: 6. Osmanlı âlimlerinin de Mevlânâ’ya ilgisi büyük olmuştur. (1992). Değirmençay. (1979). Tasavvuf İlmi ve Akademik Araştırma Dergisi-Mevlânâ Özel Sayısı. (2002). (1999). Kirdeci Ali. Mevlânâ’yı üstat ve mürşit olarak kabul ederek eserlerinde şahsına yer vermişler. Anadolu’daki Türk edebiyatının gelişmesinde ve şekillenmesinde Mevlânâ ve eserlerinin başlıca kaynaklardan biri olduğunu göstermektedir. Gölpınarlı. 1799) gibi çok sayıda şair şiirlerinde Mevlânâ’dan. Â. Bu şairlerin başında Şeyyâd İsa. Mevlânâ Celâleddin Hayatı. Gölpınarlı. Jalâlu’ddîn Rûmî (1925-1940). (1994). 1451) Anadolu’da halk arasında en çok okunan kitaplardan ünlü eseri Muhammediye’sine (yazılışı 1449) Mevlânâ’nın Mesnevî’sinden mealen beyitler aktarmıştır. The Mathnawî. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları. Çelebioğlu. (1940-1945). Ali Nihad Tarlan. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı II: XII-XIII. Aynı şekilde Ahmed Paşa (öl. A. (2009). İ. Çelebioğlu. C. R. Yayımlanmamış Doktora Tezi. A. “Divan Edebiyatı”. S. Nicholson. haz. Felsefesi. Bâkî Dîvânı (1994). Cahen. N. Tahran. (1999). V. Yüzyıllarda Anadolu’da Gelişen Tasavvufî Türk 127 Sıra Sizde 3 Mevlânâ fikirleriyle. İstanbul. cilt I. E. Yüzyıl Mesnevîlerinde Mevlânâ Tesiri”. 9. Necati LugalAdnan Sadık Erzi.

ed. Kuban. İstanbul. Eski Türk Edebiyatı Makaleleri. İ. Alâ al-Dîn”. H. İstanbul. Şentürk. Hasan Kavruk. Ve XIII. (2000). Hoca Dehhânî”. Selçuklular Zamanında Türkiye.Ü. Ankara: Yücel Ofset. The Mathnawi of Jalálu’ddín Rúmí I-VIII. (2007). Anadolu Türkçesi (XIII. Hasan Kavruk. “Anadolu Selçukluları Tarihinin Yerli Kaynakları”. Yavuz. Turan O. K. Yüzyıllarda Türk Edebiyatı Karaismailoğlu. Gülşehrî’nin Mantıku’t-tayr’ı (Gülşennâme). Hayat Mecmuası. M. London: Luzac & Co. (1993). “Anadolu’da Farsça Şiir Söyleyen Türk Şairler (XI-XVI. Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Mezunları Cemiyeti Yayını: 2. (2009). 1. Ankara. Anadolu Beylikleri. K. (2007). Yunus Emre Divanı Tenkitli Metin. Ankara Kartal. Ankara: Kültür Bakanlığı. (1995). Çarhnâme. Milli Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Semineri. (1947). Abdulbaki Gölpınarlı. Uluslararası Mevlânâ Bilgi Şöleni. Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları Şeyhülislislâm Yahyâ Divanı (2001). with critical notes. A. Uluslar Arası Mevlâna Kongresi (5-6 Mayıs 2003). tr. (1998). Ankara: KTB Yayınları. Önder. (1997). (2006). “Selçuklular Devrinde Anadolu’da Türk Edebiyatının Başlaması ve Türkçe Yazan Şairler”. Ankara. from the oldest mss. A. (2004). A. (1986). Ankara. Kitâbu Evsâfı Mesâcidi’şŞerîfe. Ankara. Mazıoğlu. Kemâleddîn Efendi (1313). Ankara: Akçağ Yayınları. V. İ. Türk Tarih Kongresi Tebliğleri. Abdülbaki Gölpınarlı. H. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları Mevlânâ Celâleddin (1992). Köprülü. Mesnevî-i Muradiye. Turan. Tatçı. Mevlânâ Araştırmaları 1. “Mevlânâ ve Kemalpaşazâde’de Varlık Kavramı ve Işık Sembolü”. Belleten. İstanbul. A. Mevlânâ Araştırmaları 3. Haz. III. A. I-II. “Selçuklu Sarayında Şiir ve Şair”. Beşir Kitabevi. “XII. Yavuz. haz. “Ahmed Fakîh”. VII. Uzunçarşılı. Ahmed Fakı. Türk Edebiyatı Tarihi I. Ankara. (1973). Türk Edebiyatı Tarihi I. Yüzyıllar)”. Konya. Malazgirt Armağanı. (2000). H. İzzeddin Keykâvüs (1211-1220). R. (1974). “Selçukiler Devrinde Anadolu Şairleri. (2010). Tahran: İntişârât-ı Dânişgâh-i Tahrân Mansuroğlu. (2003). I-VII. Mevlâna Şiirleri Antolojisi. M. Asırda Anadolu’daki Fikir Hareketleri İle İçtimaî Müesseselere Bir Bakış”. (1943). “Anadolu’da Türk Edebiyatının Gelişimi”. M. A. Bildiriler. Ankara: Kırşehir Valiliği Yayını: 12. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları Tekcan. Available. F. Eskişehir: MEB Yayınları Turan. Dîvân-ı Kebîr I-VII. Divân-ı Kebîr. TDVİA. İstanbul: Işık Yayınları Sertkaya. Ankara 1926. Ankara. çev. Mengi. . İslâm Ansiklopedisi. Ankara. Muhammed Emin Reyâhî (1369). (2003). Ankara. İstanbul. hzl. Ş. F.128 VIII-XIII. “Ortaçağ Anadolu . Kartal. (1956). and commentary. Yavuz. “Keykubâd I. (1925-1940). bas. Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları. Türk Edebiyatı Tarihi. 2. İstanbul. (1990). Karaismailoğlu. Mazıoğlu. Asır) Dehhânî ve Manzumeleri. M. Mansuroğlu. (2007). İ. K. Z. Ankara. Hakim Ata Kitabı. M. “Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî’nin Türkçe Şiirleri”. Kartal. V. “Mesnevî’de Türk Adı ve Kullanım Özellikleri”. O. Koca. (1989). Öçal. Feyzi Halıcı-Bahar Gökfiliz. Uzunçarşılı. Türkiye Selçukluları Hakkında Resmî Vesikalar. Ankara: KTB Yayınları. F.. Ankara: TTK Yayınları. O. F. Ahmed Fakîh. Türk Dili Üzerine Araştırmalar I. Ankara: Akçağ Yayınları. Şeşen. (1971). Bas. (2005). Tahran. M. (1957-1967). “Selçuklular Devrindeki İlme Genel Bir Bakış”. Külliyât-ı Şems yâ Dîvân-ı Kebîr I-X. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayını. A. TTK Yayınları. Bildiriler. (1926). “Anadolu’da Türk Edebiyatının Öncüleri”. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Ankara: Akçağ Yayınları. “Türk Edebiyatında Mesnevî’den İlk Tercüme Hikâyeler ve Bazı Dikkatler”. Üniversiteler İçin Eski Türk Edebiyatı Tarihi. (2009). (2004). M. Korkmaz. Türkler. H. (1997). by Reynold A. Mevlânâ Güldestesi (tarihsiz). Ankara: TDK Yayınları. İstanbul. III. A. Köprülü. O. Mevzû’âtu’l-’ulûm. S. (15-17 Aralık 2000). Şeyhûlislam Yahya Divan (2001). (1948). Turan. 6. Nicholson. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. (2007). Mevlânâ (1992). cilt I-II. O. Kartal.Türk Sanatı Kavramı Üzerine”. Haz. (2006). H. İstanbul: Dergâh Yayınları. İstanbul. Muinî. Mazıoğlu. Malazgirt Armağanı. Eski Türk Edebiyatı Tarihi Edebiyat Tarihi-Metinler. Selçuklular Zamanında Türkiye. VI. M. K. İstanbul. (1996). 5. K. D. (1972). Köprülü. Zebân ve Edeb-i Farsî der Kalemrov-i Osmanî. “Ahmed Cevdet Paşa’nın Abidin Paşa’ya Yazdığı Mektup”. Yavuz. M.

.

Harezm Türkçesi ile yazılmış eserleri tanıyabileceksiniz.Amaçlarımız 6    • • • • • • VIII-XIII. Yüzyıllar Türk Edebiyatı VIII-XIII. YÜZYILLAR TÜRK EDEBİYATI Bu üniteyi tamamladıktan sonra. “Harezm Türkçesi” kavramını tanımlayabilecek ve bu lehçenin tarihî gelişim sürecini açıklayabilecek. Anahtar Kavramlar Harezm Altın Ordu Türkçesi Harezm Türkçesi Hüsrev ü Şîrîn Kısasü’l-Enbiyâ Muhabbet-nâme • • • • • Nehcü’l-Ferâdîs Mi‘râc-nâme Mu‘înü’l-Mürîd Mukaddimetü’l-Edeb Dâsitân-ı Cumcuma İçindekiler Harezm-Altın Ordu Türkçesi ve Edebiyatı • • • • GİRİŞ: HAREZM VE TARİHİ HAREZM TÜRKÇESİ HAREZM TÜRKÇESİ ESERLERİ HAREZM-ALTIN ORDU TÜRKÇESİ ESERLERİ . “Harezm”in anlamını ve tarihini açıklayabilecek.

Hindistan ve Çin gibi Asya ülkeleri ile Güney Rusya ve Sibirya bozkırlarını birbirine bağlayan yolların kavşak noktasında bulunmasıdır. “Harezmşah” İslam’dan önceki zamanlardan itibaren bu bölgeye hâkim olanlara verilen bir unvandır. Arap istilasından sonra ise bu ad sadece ülke adı olarak kalmış. dini bulunduğu. Köhne Ürgenç) şehri gösterilir ve bu şehir. 1951: 15) . batısındaki Karakum çölünün ortasında Ceyhun nehri ve deltası. Arap tarihçileri tarafından bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde kalan Ceyhun (Amu Derya) ırmağının döküldüğü Aral gölünün güneyinde ve bu nehrin her iki tarafında uzanan bölgeye ve bu bölge halkına verilen addır. Âsâru’l-Bâkiye adlı eserindeki. ticaretlerini diğer İslam ülkeleri hatta Hindistan ile de sürdürerek çok zenginleşmiş. Bu bakımdan Harezm aynı zamanda önemli bir ticaret merkezidir. Harezm ve Harezmlilerle ilgili ilk tarihî bilgiler Herodot’a aittir. Bozkırlardaki komşuları olan Türk boyları ile de alışveriş yapan Harezm halkı. Bu devir Harezm kavminin dili üzerine yapılan araştırmalar bu dilin yani Harezmcenin Avesta. arna ve yab denilen sulama kanalları ile de tarım alanında ileri bir seviyeye ulaşmıştır. Harezm. bölge için hayat kaynağı olmuş ve verimli toprağı ile tarih boyu halkları kendine çekmiştir. Kat. Doğusundaki Kırgız bozkırları ve Kızılkum çölü. ölçü ve para sistemi kullandıkları. Yagnob ve Osset dilleri gibi doğu İran dili olduğunu ortaya çıkarmıştır. . Amu Derya’nın sağında yani sağ Harezm’de yer almaktadır. Türkçe: Ürgenç. burada yaşayan halka ise “Harezmî” adı verilmiştir. XIII.Harezm-Altın Ordu Türkçesi ve Edebiyatı GİRİŞ: HAREZM VE TARİHİ Harezm. ayrı takvim. Harezm bölgesini önemli kılan bir başka özelliği de İran. Sol Harezm’in merkezi olarak da Gürgenç (Arapça: Curcânîya. özellikle Arap tarihçilerinin eserlerinde “Türk kapısı” olarak adlandırılmıştır (Togan. Kaynaklarda bu kavmin yaşadığı ülkenin başkenti “Horasmia” olarak geçmektedir ki bu isim yani “Harezm”. Semerkand ve Buhara gibi merkezler dışında geniş bozkır ve çöllerle kaplı Batı Türkistan’ın ortasında önemli bir yerleşim merkezidir. Ona göre Harezmliler Amu Derya nehri üzerinde her tarafı dağlarla çevrili bir ovada yerleşik idiler. ayrıca eski Harezm halkının ayrı dili. Harezm tarihiyle ilgili rivayetlerde bu Harezm sülalesinin atasının Afrig adlı biri olduğu. yüzyıla kadar Kat şehri için kullanılmıştır. Bîrûnî’nin. Harezm’de Pers İmparatorluğu yıllarından başlayıp 995’e kadar hüküm süren hanedanlık Afrigoğulları’dır. kısa zamanda bağımsızlıklarını ilân ederek hanedanlıklar kurmuşlardı. Ayrıca Ceyhun ırmağı ile kanallar doğal barikat görevini üstlenmiş bir taraftan diğerine geçişi engellemesiyle bölgenin askerî bakımdan savunulmasını kolaylaştırmıştı. Bundan dolayı gerek Samanoğulları ve Gazneliler gerekse Selçuklular zamanında bölgeye vali olarak tayin edilenler. Soğd. Arapların ülkeyi işgal etmesi ile bu kültürün yok olduğu bildirilmiştir.

Anuştigin’in oğlu Kutbüddîn Muhammed’i Harezmşah tayin edince Harezm’in en parlak devri başlamış ve 1231 yılına . barkan. eserlerini vermeye başlamıştır. Bu nedenle F. Ayrıca buraya vali atadılar. çakıroguz. 1097 yılında Selçuklu hükümdarı Sultan Sencer. X. Reşîdüddîn. 995 yılında Samanoğulları. Reşîdüddîn’in Câmi‘ü’t-Tevârîh’ine göre Oğuzların Begdili boyuna mensuptur. Selçuklulara geçmişti. Ayrıca XI. bagırkan. Harezm’den sürülen Altuntaşoğulları Horasan’a giderek Selçuklulara sığınıp yardım istemişlerdi. Afrigoğullarının son temsilcisi ise öldürülerek başkenti Gürgenç olan yeni bir hanedanlık kuruldu. Sultan Melikşah zamanında sultanın taştdarı Anuştigin Harezm mutasarrıfı ve valisi olarak tayin edilmişti. Altuntaş’ın ölümünden sonra oğlu Harezmşah Harun. Selçukluları bir gece baskınında bozguna uğratmış ve Harezmşah Harun’u da öldürmüştü. böylece Harezm’de Kıpçak. 1956: 39-40). Harezmşahlar bahsinde esas itibarı ile Cüveynî’ye dayanmasına rağmen bu bilgi Târîh-i Cihângüşâ’da bulunmamaktadır. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Harezm bölgesi. ticaret merkezi olan Gürgenç’i kendilerine bağladılar. V. 717 yılında Emevîlerle birlikte İslam orduları tarafından fethedilmiş Afrigoğullarından İskecmük yalnızca şahlık unvanı olan yetkileri kısıtlanmış harezmşah olarak bırakılmıştır. (Çeviren: B. Bu dönemde Harezm’in Türkleşme işi tamamlanmış. temirtaş” gibi Türkçe kelimelerin yaşamakta oluşu. Atalay). Bu durum Kutbüddîn Muhammed ile başlayan son Harezmşahlar döneminde gerçekleşmiş ve Harezm Türkçesi.132 VIII-XIII. Harezm’in idaresini oğluna vermiş ise de daha sonra gerek kendi döneminde gerekse Sultan Melikşah döneminde Harezm bu sultanların tayin ettiği valiler tarafından idare olunmuştur. s. Komutanlarından Altuntaş’ı buraya vali tayin ederek yeni bir Harezmşahlar dönemini başlattılar. Yine Arap tarihlerinde Gürgenç ve daha batıdaki Zencan’a “Türk kapısı” denilmesi bu dönemde bölgedeki Türklerin önemini vurgulaması bakımından önemlidir. Bu elden ele dolaşan idarenin Kıpçak ve Kanglı boylarından olan komutanların eline geçmesiyle bölgeye bir süreden beri yerleşmeye başlayan Oğuzların yanısıra Kıpçak ve Kanglıların da yerleşmesi Harezm’in etnik yapısındaki değişimi Türklerin lehine çevirmişti. Bunun üzerine Selçuklu sultanları Tuğrul ve Çağrı kardeşler Harezm’e giderek Şah Melik’i mağlup etmişler ve böylece Harezm. Anuştigin Garçai. 357) “Harezm’de yerleşmiş bir Türk boyu” karşılığı olarak Küçet isminin geçmekte oluşu da bu konuda önemli bir tanıktır. Gazneli Mahmud’un yerine geçen Sultan Mesud’a isyan etmiş ve Buhara havalisinden Selçuklu Türkmenleri ile işbirliğine girişmişti. bu vali zamanında Samanoğullarının hâkimiyet sahası genişledi ve ilk Harezmşahlar döneminin başkenti olan Kat şehri zaptedildi. Togan Anuştigin’in Kanglı Türklerinden olduğuna dair açıklamalarda bulunmuştur (Kafesoğlu. Abbâsîler devrinde Basra valisi sübaşı el-Hâcib el-Harezmî et-Türk gibi Türk valilerin yönetimde bulunuşu ile bu dönemde söz konusu bölgede Türklerin varlığı ortaya çıkmaktadır. yüzyılda Arap coğrafya ve tarihçilerinin kaydettikleri “kılavuz. Harezm’i zaptederek kendi idarelerini kurdular. 1041 yılında Cend emiri Gürgenç’e girerek Gazne hükümdarı Sultan Mesud ve kendi adına hutbe okutmuştu. Fakat gerek Gazneliler gerekse Selçuklular zamanında idare ve ordu Türklerde olmasına rağmen Türkçe yazı ve edebiyat dili olamamıştı. Köprülü Câmi’ü’tTevârîh’teki bu kaydı kabul ederken Z. Kanglı ve Oğuz Türkçelerinin karışımı “Harezm Türkçesi” de oluşmuştur. 1017 yılında ise Gazneliler. Kıpçak Türklerinden Ekinci bin Koçkar asıl görevi üstlenmişti. karasu. kara tigin. Bu arada Selçuklular Horasan’da Gaznelilere karşı parlak zaferler kazanmışlar ve nihayet Dandanakan muharebesi ile Gaznelileri Horasan’dan sürmüşlerdi. Fakat Anuştigin ülkeyi fiilen idare etmemiş. yüzyılın ikinci yarısında Kaşgarlı Mahmud’un sözlüğünde (Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. Bu dönemde Cend emiri Sultan Şah Melik. Mangışlak seferinden sonra Gürgenç’e uğrayan Alp Arslan.

Harzem-Altın Ordu Türkçesi ve Edebiyatı 133 kadar hüküm sürecek olan Harezmşahlar hanedanının temeli atılmıştır.. yüzyıllarda gerek etnik yapı gerekse siyasî hayat bakımından Türkleşen Harezm bölgesinde Oğuz.. Kıpçak ve diğer Türk boylarının ağızlarından alınan unsurlarla Harezm Türkçesinin özellikle şekil bilgisi ve kelime hazinesi bakımından kazandığı farklı yapı. XVI-XIX. Kemal Eraslan’ın Mecâlisü’n-Nefâyîs (TDK Yayınları. Atsız (1127-1156) devrinde yarı müstakil bir devlet hâline gelen Harezm. medrese ve camilerin güzelliğine ve halkın iş bilirliğine dikkat çekmiştir. 1935: 46). yüzyıl sonlarında Harezm’de gelişen kültür faaliyetine. 1921’de Harezm Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur. Mevlânâ Celâlüddîn-i Rûmî kuddise sırruhu Mesnevî’siga şerh bitipdür. Cengiz Han’ın ölümünden sonra (1227) dört oğlu arasında yapılan taksimde Harezm bölgesi -doğu kısmı hariç. batı tarafı ise Türkmenistan Cumhuriyetlerine bırakılmıştır. 1373 yılında Harezm’e yürümüş ve yağmalamıştır. Hanlıkların yönetiminde bölgede ilim ve kültür hayatı gerilemiş. Ali Şir Nevâî’nin Mecâlisü’n-Nefâis adlı eserinde Harezmli bilgin Hüseyn Harezmî’nin. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmelerinin sonucu olarak Türk dilinin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı (Hakaniye) Türkçesi temelinde. Ve Kasîde-i Bürde’ga dagı Hˇârezmîçe Türkî tili bile şerh bitipdür. Bu. XIII. Bolşevik ihtilalinden sonra hanlığa son verilerek 1920’de Harezm Halk Cumhuriyeti. Bundan dolayı Samoyloviç’in “Altın Ordu edebî dilinin inkişafında Harezm’in rehberlik edici rol oynadığı” tespiti oldukça yerindedir (Samoyloviç. yüzyılda Kalmuk saldırıları ile ticarî faaliyetler altüst olmuş ve nihayet 1873’te de Ruslar bölgeyi tamamen ele geçirerek Batı Harezm Hanlığı Ruslara tabi olarak yönetilmiştir. Bu yüzyılda bölgeyi gezen İbn Batuta buradaki çarşı-pazar. Altın Ordu çağında da önemini muhafaza etmiş ve 1220’de Moğolların istilasından 1379 yılına kadarki sürede siyasî bakımdan Altın Ordu’ya bağlı kalmıştır. Kongratlardan Hüseyn Sûfî’nin Çağatay ulusuna bırakılan Harezm’in doğu taraflarını (Kas ve Hive) işgal etmesi ile Timur. Sirderya’nın aşağı kesimiyle birlikte daha Moğol çağından önceki devirlerde doğudaki Kaşgar’ın yanında ikinci bir edebî merkez olarak önemli bir yer tutmuştur. XVII. XIV. Ünite . 2001) üzerine yaptığı çalışmada şöyle geçer: “Mevlânâ Hüseyn Hˇârezmî: . Böylece . 1924’te ise Hive Hanlığı’nın doğu tarafı Özbekistan. Harezm bölgesine yerleşen Oğuz. XIV. Kasîde-i Bürde’ye Harezm Türkçesinde şerh yazdığını bildirmesi ile ortaya çıkmıştır. yüzyılda Cuci Hanlığının yönetimi Kongrat Türklerine geçmiştir. Alâeddîn Muhammed (1200-1220) devrinde imparatorluk olmuş iken Celâleddîn Muhammed’in (1220-1231) kötü idaresi sonucunda Cengiz Han’ın yönettiği Moğol güçlerine yenilmiştir. HAREZM TÜRKÇESİ 1 Harezm Türkçesi. burada İslamî Türk edebiyatının gelişmesine engel olmamıştır. Timur’un ölümünden sonra (1405) Özbekler (Şeybânîler) Harezm’i işgal etmişlerdir. (Kafesoğlu. Bu bölge. Karahanlı Türkçesinden Çağatay Türkçesine geçiş devrini teşkil eden Harezm Türkçesi teriminin belli bir dönemin Türkçesi için ad olarak kullanılması. XI-XII. 1956.en büyük oğlu Cuci’nin payına düşmüştür. yüzyıllar arası Harezm’in gerileme devresi olmuştur. şair ve yazar Altın Ordu’ya göç ederek bu bölgede konuşulan Türk yazı dilinin Altın Ordu sınırları içinde de yayılmasını sağlamıştır. Böylece bölge halkının etnik yapısı gibi oluşan dil de karma bir şekil almıştır. güneybatı kolunu teşkil eden Oğuz Türkçesi ve kuzeybatı kolunu teşkil eden Kıpçak Türkçesinin bu bölgede karışıp kaynaşmasından oluşan Türkçeye verilen addır. Harezm’den birçok bilgin. İl Aslan (1156-1172) ve Alâeddîn Tekiş (1172-1200) zamanında güçlenip gelişmiş. yüzyılda Altın Ordu’nun başkenti Saray ve Kırım da katılmış.6. onun en başta gelen dil özelliğini teşkil etmektedir. 2002) Harezm bölgesinin tarihi hakkında kısa bilgi veriniz. Bu bakımdan Moğol akını.” Harezm bölgesi. Ata.

). yüzyıl eserlerini ilk Çağatay devri içinde ele alıp değerlendirmiştir. XIV. Mu‘înü’l-Mürîd. Cumcuma-nâme “Altın Ordu’da”. Köprülü. asır Hakaniye Türkçesi ile XV. asrın ilk yarısında büsbütün kuvvetlenerek.134 VIII-XIII. XV. Ona göre bu bölgelerde ortaya konulan eserlerde lehçe farkları vardır. 2. yy. Harezm ve Altın Ordu’da yazılmış bütün eserleri Çağatay Türkçesi kapsamında ele almıştır. “Altın-Ordu’da edebî inkişaf ” ve “Hˇarizm’de edebî inkişaf ” olmak üzere alt başlıklara bölmüştür. V. “bu çağ Türk dünyasının geniş bir sahaya yayılmasına rağmen. eski ve yeni şekiller yerli ağız özellikleri ile karışmıştır. şair ve muharrirlerin farklı etnik gruplara ve coğrafî sahalara mensup olmasına ve bunlar arasındaki kültür farklarına bağlamıştır (Köprülü. Harezm Türkçesi rehberliğinde oluşan Altın Ordu veya Cuci ulusu edebî dilinin Harezm bölgesinde oluşan yazı dilinden farklı olacağı ortadır. Türkler arasında kendini hissettirecek derecede müşterek bir yazı dili olmuş ve bu dilde bir edebiyat vücuda getirilmiştir” dediği dönemi yani Müşterek Orta Asya Türkçesini türlü kültür merkezleri ve Türk boylarının etnik ve diğer özellikleri bakımından üç devreye ayırmıştır (Caferoğlu. N. Bu bakımdan Çağatay Türkçesinin meydana gelişinde sözünü ettiği ortak karakter Cengiz istilasıdır. 3. Batı . Ancak bugüne kadar Türk dilinin bu sahasında. Nehcü’l-Ferâdîs ise “Hˇarizm’de edebî inkişaf ” maddelerinde işlenmiştir. asırda Türkistan. Timur çocuklarının idaresi ile başlayan Çağatay bölgesinde Çağatayca dönemi (XV-XX. F. ve XIV. daha sonra Hˇarizm ve AltınOrdu sahalarında edebî bir faaliyet başlamış ve bu inkişaf Timurlular devrinde XV. Barthold böylece bizim de kabul ettiğimiz bir görüşü yani Harezm ve Altın Ordu Türkçelerinin Çağatay Türkçesine geçiş devresi teşkil ettiğini dile getirmiştir. bu farkları ortaya koyacak çalışmalar yapılmamıştır. Ona göre “XII.” Köprülü.) arasındaki bariz farkları. Seyhun’un aşağı kıyıları ve Harezm merkez olmak üzere Oğuz-Kıpçak dönemi (XIII-XIV. faaliyet merkezi Kaşgar olmak üzere Karahanlı veya Hakaniyye Türkçesi dönemi (XI-XII. Ancak bu dönemi de “Timur devrinde edebî inkişaf ”. asır klâsik Çağataycasını birbirine bağlayan bu uzun devirde önce Çağataylar ve İlhanlılar memleketlerinde. 1984:74): 1. yy. 1928): 1. Muhabbet-nâme. V. Bu kadar geniş bir sahada kullanılan bu edebî dil. Caferoğlu. yüzyıl Çağatay edebiyatını hazırlayan ve edebî karakterleri bakımından ondan tamamıyla farksız olduğunu kaydettiği XIII. Bu dil evresi Timurlular devrinde sona ermiş ve yerini Çağatay Türkçesine bırakmıştır. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Altın Ordu sahasında konuşulan mahallî şiveye Harezm Türkçesinin de katılması ile Türk dilinin Kıpçak kanadında yeni bir yazı dili ortaya çıkmıştır. Köprülü. Samoyloviç’tir. 285). Kutb’un Hüsrev ü Şîrîn’i ile Harezmî’nin Muhabbet-nâme’sinin dil özelliklerine dayanarak Orta Asya edebî dilini üç döneme ayırmış ve Harezm Türkçesine Oğuz-Kıpçak Türkçesi adını vermiştir (Samoyloviç. Horasan.). birlik sağlayamamış. Barthold ise Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler (İstanbul 1927) çalışmasında Çağatay Türkçesinin Moğol istilası sonucunda teşekkül etmiş olduğunu fakat Türkistan’ın Altın Ordu’ya değil bilakis Altın Ordu ve Harezm sahalarının Türkistan’a tesiri ile bu edebî Türkçenin oluştuğunu ileri sürmektedir. Rabgûzî’nin Kısasü’l-Enbiyâ’sı. A. 1945: 275. fakat dil ve edebiyat tarihini devrelere ayırırken filolojik karakterleri ihmal etmemek gerekli ise de birinci şart toplayıcı tarihî ve edebî karakterleri göz önünde bulundurmaktır. ilk Çağatay devri eserleri (Bu devir içinde yer aldığı bildirilen Hüsrev ü Şîrîn. bu devirde siyasî ve edebî muhtelif merkezlerin bulunmasına. bu asrın son yarısında Nevâî ve arkadaşlarının himmeti ile klâsik Çağataycayı vücuda getirmiştir. Karahanlılar devrinden itibaren Kaşgar şivesinde inkişaf eden Türkçe ki buna hem Hakaniye hem de Doğu Türkçesi adı verilmektedir. Samoyloviç. yüzyıl başları). 2. Harezm Türkçesinin Orta Asya Türk yazı dili içerisinde özel bir devre teşkil ettiğini ortaya koyan Türkologlardan biri de A. Alî’nin Kıssa-i Yûsuf’u.

Harzem-Altın Ordu Türkçesi ve Edebiyatı 135 Türkistan’ın Seyhun ırmağının aşağı mecrası ile Harezm’in muhtelif merkezlerinde gelişen Harezm (Altın Ordu) Türkçesi. müelliflerin yetiştiği bölge dikkate alınarak Mukaddimetü’l-Edeb. Mercânî ile aynı görüşü paylaşmakta yani eserin Volga Bulgar Türkçesi ile yazıldığını tanıklarıyla ispat etmeye çalışmaktadır. Nadjib (“Nehcü’l-Feradis ve Dili Üzerine”. Philologiae Turcica Fundamenta (Wiesbaden 1959. yüzyıllardan (Eski Uygurca) kesintisiz olarak gelen ve XIII. Türkçeye çeviren: Mehmet Akalın. 3.6. 22). Ancak bu dönem eserlerinin yayımının geç zamanlarda yapılması ve bugüne kadar bile ayrıntılı bir Harezm Türkçesi gramerinin ortaya konulamamasından dolayı. Fundamenta’daki “Harezm Türkçesi” maddesinde dönemin eserlerini “Muhabbet-nâme (Mah). Hüsrev ü Şîrîn (HŞ)” olarak göstermiş ve bu eserlerle ilgili kısa bilgiler vermiştir. A. PhTF’nın II. Rabgûzî’nin Kısasü’l-Enbiyâ’sı. Orta Asya Türkçesinin en parlak devrini teşkil eden Çağatay Türkçesi. Nazif Hoca. Muhabbet-nâme. J. Ş. bu saha ve bu dönem eserlerini Kiptschakische Literatur ana başlığı altında a) Die Literatur von Chwarezm und der Goldenen Horde maddesinde işlemiş ve yukarıdaki eserlere satır-arası Kur’an tercümeleri ile Dâsitân-ı Cumcuma’yı da eklemiştir.). Caferoğlu.” K. Muînü’l-Mürîd (MM). bu eserler yukarıda adı geçen Türkologlar tarafından Orta Türkçe döneminin farklı devrelerinde ele alınıp değerlendirilmiştir. bunun yanında aynı sebeplerle Kutb’un Hüsrev ü Şîrîn’i. Tarihi Türk Şiveleri. bugüne kadar dil tarihi ve edebiyat tarihi çalışmalarında Harezm Türkçesi ve bu Türkçe ile yazılmış eserler konusunda fikir birliği olmamıştır. Thúry. Ünite . Ali Şir Nevâî’den başlayarak bazen Samoyloviç’te olduğu gibi farklı isimlendirmelerle (Oğuz-Kıpçak gibi) de olsa Orta Türkçe dönemi içinde ayrı bir devre olarak ele alınıp değerlendirilmiştir. Çağatay edebiyatının ilk ürünü olarak değerlendirmiş ve bu fikri Ş. ve XII. Mu‘înü’l-Mürîd ve Satır-arası Kur‘ân Tercümesi Harezm Türkçesi eserleri olarak ele alınmakta. yüzyıl Çağataycası ile modern devirde (Özbekçe ve Yeni Uygurca) oldukça zengin tarihî malzeme vardır: Buraya Karahanlı ve Harezm Türkçesi de girer. ve IX. Benzing. Ancak Kısasü’l-Enbiyâ’nın yazıldığı dönemde henüz Çağatay Türkçesi edebî bir dil hâlini alıp eser vermeye başlamamıştır. Togan. Miftâhü’l-‘adl (Mif). Edebiyat cildinde (1964:275296) ise Eckmann. Ankara 1988) adlı çalışmasında Doğu Türkçesi-Uygurca grubunda çağdaş Türkçelerden Özbekçe ve Uygurcayı ele almış tarihî Türkçeler için ise şunları ifade etmiştir: “Bu grup için de elimizde VIII. yüzyıllar)’deki bir kuzeydoğu lehçesi. N. Süleyman Efendi de destekleyerek Lugat-i Çagatay ve’t-Türkî ‘Osmânî adlı sözlüğüne bu eserden pek çok kelime almıştır. 8): “Kaşgarlı Mahmud’un lügati ve Karahanlı İmparatorluğu metinleri tarafından temsil edilen Uygurcadan Çağataycaya geçiş dönemindeki bir doğu lehçesi ve Harezm (XI. H. Caferoğlu. Kısaca. 1977. Orta Türkçe döneminin ilk grubunda yani Hakaniye Türkçesi içinde ele almış. Mi‘râc-nâme. V. Bu yazıda eserlerin yazıldığı yer. Eckmann. s. Kisas-i Rabgûzî (Rab. Mi‘râc-nâme (Mi’r). bu eserler arasındaki dil farklılıklarını ise eserlerin yazıldığı sahalara ve buralarda kazanmış olduğu yeni dil unsurlarına bağlamıştır. Z. Dâsitân-ı . Nehcü’l-Ferâdîs (NF). Millî Tetebbular Mecmuası II’deki “Ondördüncü Asır Sonlarına Kadar Türk Dili Yadigârları” başlıklı çalışmada. Çev. Tarihî ve çağdaş Türkçeleri bir arada değerlendiren J. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. Yine dönemin önemli eserlerinden Nehcü’l-Ferâdîs’in dili için de Türkologlar arasında ihtilaf vardır. eserin Harezm Türkçesiyle kaleme alındığını beyan ederken. s. Nehcü’l-Ferâdîs. Menges de Fundamenta’daki “Türk Dillerinin Sınıflandırılması” adlı yazısında Orta Türkçe dönemi dillerini şöyle göstermiştir (Tarihi Türk Şiveleri. Atebetü’l-Hakâyık ve Ahmed Yesevî’nin hikmetleri ile bir arada değerlendirmiştir. J. Yine aynı eseri. Harezm Türkçesinin en kapsamlı eseri olan Rabgûzî’nin Kısasü’l-Enbiyâ’sını A. Örneğin.” Yukarıda da görüleceği üzere Harezm Türkçesi.

Mukaddimetü’l-Edeb’in “Önsöz”ünde Atsız’ın yüce adının bu kitap sayesinde “bütün dillerde” her zaman ve her yerde anılmasını istediğini anlatan ifadede “bütün diller”den kasıt bu üç dil olmalıdır. “Zimahşerî’nin doğu Türkçesi ile “Mukaddimetü’l-Edeb”i” (Türkiyat Mecmuası XIV. Z. ya Zimahşerî’den tamamen müstakil olarak yeniden yapılmış yahud da Zimahşerî’nin bu farsça glossarı zaman ve mekâna göre tadilata uğramıştır. 1964. tercümesi var ise hangi dilde yapıldığı bilinmemektedir. . eserin önsözünde “devrin hükümdarı Harezmşah Atsız’ın Arap dilini öteki dillere tercih ettiğini ve kendisine. her yerde ve bütün dillerde anılmasını istediğini” belirtmektedir. Mukaddimetü’l-Edeb’in Harezm Türkçesi. Arapça kelime ve kısa cümlelerden oluşan pratik bir sözlüktür. ünlü tefsir ve lügat âlimi Mahmud bin Ömer ez-Zemahşerî tarafından yazılıp Harezmşah Atsız bin Muhammed bin Anuştigin’e sunulmuştur.1 Sencer tarafından babası Kutbüddîn Muhammed’in ölüMukaddimetü’lmü üzerine Harezmşah ilân edilmiştir. Harezm Türkçesi ve Altın Ordu Türkçesi hakkında bilgi veriniz. Çağatayca. Osmanlıca gibi pek çok dile satır altı tercümesi yapılmış nüshası bulunmaktadır. 81) başlıklı çalışmasında eserin orijinal yazmasındaki tercümeyi tespit etme konusunda şu açıklamayı yapmıştır: “Zimahşerî’nin Türkçe glossarının aslî ilk şeklini tespit etmek için onun aynı kitaba yazdığı Horezmce ve Farsça glossarlarını da ele alarak her üçünü karşılaştırmak şarttır. Mukaddimetü’l-Edeb’in yazılış tarihi eserin hiçbir nüshasında kayıtlı değildir. 1956:38-42) ve bu nedenle orijinal nüshadaki satır altı tercüme büyük bir ihtimalle Türkçe yani dönemin Türkçesi ya da eserin yazıldığı dönem ve bölgede Türkçeden sonra en çok konuşulan Farsça veya Harezmîce olmalıdır. Moğolca. 2 HAREZM TÜRKÇESİ ESERLERİ Zemahşerî ve Mukaddimetü’l-Edeb’i Mukaddimetü’l-Edeb. Devrin ilim dili Edeb’in 1257 yılında olan Arapçaya ilgi duyan Atsız. Togan. Türkçe glossar gibi Farsçası da. s. lügat âlimi Zemahşerî’den istinsah edilen kendisinin saray kütüphanesi için bir sözlük yazmasıYozgat nüshasının ilk sayfaları nı istemiş ve Zemahşerî de bu isteği yerine getirmek için Mukaddimetü’l-Edeb adını verdiği eserini yazmıştır. çok zengin olan saray hazinesi için bir nüsha yazmasını emrettiğini. Farsça. Altın Ordu sahası eserleri için “Harezm-Altın Ordu” ismini kullanma nedenimiz Altın Ordu Türkçesi ile Harezm Türkçesini biri birinden ayıran ölçütlerin ortaya konulamamış olmasıdır. kendisinin de bu emre uyarak kitabı yazıp Atsız’a ithaf ettiğini ve kitabının bütün memleketlerde makbûle geçerek Atsız’ın yüce adının her zaman. bu eserlerin benzer ve farklı gramer özellikleri ortaya konulmaktadır.” Mukaddimetü’l-Edeb. Zemahşerî. Fakat Atsız’ın hüküm sürdüğü yıllar (1127-1156) ve Zemahşerî’nin ölüm tarihi (1144) göz önünde bulundurulursa yazılış yılının 1128-1144 yılları arasında olduğu düşünülebilir. Bu nedenle ele alınan kelime ve kısa ibareler arasında herhangi bir ilgi bulunmamaktadır. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Cumcuma ve Altın Ordu sahasına ait yarlık ve bitikler ise Harezm-Altın Ordu eserleri başlığı altında işlenmekte. V. Arapça öğretmeyi amaçlayan. Ancak sözlüğün orijinali kayıp olduğu için Harezmşah Atsız’a sunulan eserin herhangi bir dilde tercümesinin olup olmadığı. Fakat eserin ithaf edildiği kişi yani hükümdar Atsız Türk’tür (Kafesoğlu. İstanbul 1965.136 VIII-XIII. Harezmşah Atsız (1099-1156) 1127 yılında Sultan Resim 6.

Manisa Kütüphanesi.Harzem-Altın Ordu Türkçesi ve Edebiyatı 137 Alfabetik sırada olmayan bu sözlük beş bölümden oluşmaktadır: İsimler. Mukaddimetü’l-Edeb’de son üç bölüme çok az yer verilmiştir. 2009 (749/1348) 11. Kendisinin “Ribat Oguzlug” yani Oğuzlarla meskun Ribat adlı mevkiden olduğunu belirten yazarın. Damat İbrahim Paşa Kütüphanesi.) 8. 322 (769/1367) 15.) 4. 2768 (799/1397) 14. Ahmed III.Y.114). “kervansaray” anlamına gelen “Ribat” yer adının Oğuzlarca meskun olduğu anlaşıldığından burasının F. Nr. 2850. Ankara 1994.6. Beşir Ağa. 396 (10 cumadi’ü’l-evvel 655/25 Mayıs 1257) 2. Paris Supplément turc. Sümer’in Eski Türklerde Şehircilik (TTK Yayınları. Add 7429 (760/1359) 18. Eski Türkçe ve Orta Türkçe dönemi sözlüklerinde bulunmayan. Yozgat Kütüphanesi. bu yönüyle Divanü Lugati’t-Türk’ten sonra Orta Türkçe döneminin en zengin kelime hazinesini içine alan bir sözlüktür. Millet Kütüphanesi. s. “Ribat Oğuzlu” olmasına rağmen eserini o zamanın ortak edebî dili olan Harezm Türkçesi ile yazmıştır. (25 Ramazan 800/1398) 17. (1338) 20. Yazar hakkında kendi açıklamalarından başka bilgi bulunmamaktadır. Yeni Cami Kütüphanesi. Edebiyat nr. Bu yer için kaynak çalışmalarda sadece “henüz yeri tespit edilmemiş” ifadesi kullanılmıştır. 2487 19. Şuşter Nüshası (XIII. 287 (XII. Topkapı Sarayı. 87-88) adlı çalışmasında “Seyhun kıyılarından Cend yakınlarında” açıklaması ile geçen Çirik Ribat olması ihtimal dahilindedir Rabgûzî. Ms. Hatice Turhan Yazması. Topkapı Sarayı. Topkapı Sarayı. İstanbul Arkeoloji Müzesi. Sonra da. Mukaddimetü’l-Edeb’in Nüshaları: Eserin Harezm Türkçesi ile bilinen yirmi nüshası vardır. 2243 (XIV. yy): Nuri Yüce’nin bu nüsha üzerindeki çalışması Türk Dil Kurumu tarafından 1988 yılında yayımlanmıştır. 2699 ve 3807 Hapaks (hapax) : Bir eserde sadece bir defa kullanılmış (kelime) veya tek bir kelimede görülen şekil.) 9. 1619 (1340) 16. British Museum. tÀrìò yeti yüz toúuzda it yılınıñ evvelinde úaãıd yetildi kim peyġÀmber úıããalarıġa (“tarih yedi yüz dokuzda it yılının öncesinde peygamber kıssalarına maksat ulaştı” 2v13) diyerek esere başlama tarihini vermiştir. Hive. 1. yy. Rampur Saray (Rezâiye) Kütüphenesi. 2741 10. Uyúu buzdum üzüm üzüm sözni tüzdüm tünle men Erte úoptum òÀme urdum emgedim tün kündüzi Uyku bozdum tane tane sözü düzdüm geceleyin ben Sabah kalktım kalem vurdum zahmet çektim gece gündüz . Taşkent. 648 (14 Rebîü’l-evvel 797/1394) 12. Atıf Efendi. 1149 (738/1338) 13. Kastamonu Kütüphanesi. Bu bölümler arasında fiiller. 2740 (XIV. Orient Fol. Ünite . Berlin Devlet Kütüphanesi. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi. Rabgûzî ve Kısasü’l-Enbiyâ’sı Rabgûzî. yy. 4655 (veya A. Ahmed III. Rabgûzî mahlasını bundan dolayı aldığı anlaşılmaktadır. yy) 7. Harfler (Edatlar). 5. 66 (Safer 681/1282) 3. Sözlüğün Harezm Türkçesi ile yapılmış tercümelerinin hiçbirinde bu son üç bölüm yer almamaktadır. yy. eserin ¾’ünü oluşturmaktadır. 3810 (XIV. (715/1315) 6. Fiiller. Fiil Çekimi. İsim Çekimi. hapaks (=hapax) durumundaki pek çok kelimenin yer aldığı Mukaddimetü’l-Edeb. Ahmed III.

úaraŋġu dünyÀge ingen. Bu kitabı yazan. yazıldı bu kitap”) diyerek eserini bitirme tarihini vermiştir. Yazar. Yazarının. Bu şiirlerin bir kısmı Arapçadan satır-arası tercümedir. Ayrıca yazar söz ustalığını kıssalarla ilgili olarak verdiği Arapça. asilik çölünü gezen. sümme ectebayehu rabbühü tacını başına vuran. inne’llÀhe ısùafÀ Àdeme (III-33) òil‘atin kedgen. escedü’l-Àdem bağışı ile bağışlandırılan. ÓavvÀ teg cüft birilgen. 710H. izlegen bat tapúay. yüce göğe ağan. üç yüz yıl ‘alemnÀ enfüsenÀ diye ağlayan. ve lÀ-taúrebÀ hÀzihi eş-şecere (II-35) òiùÀbın işitgen. inne’llÀhe ısùafÀ Àdeme elbisesini giyen. adından da anlaşılacağı üzere peygamberlerin hikâyelerini konu alan bir eserdir. Eserde Âdem peygamber kıssasına âlemin yaratılışını konu alan bölümden sonra geçilmiştir. Rıbat Oğuzlu. Peygamberlere ve din büyüklerine yazılan kasideler dışında aşk. aydınlık cennetten ayrılan. üç yüz yıl ‘alemnÀ enfüsenÀ (VII-23) tip yıġlaġan. günahı çok. uçmaó içre kirgen. ediz kökke aġġan. Muhammed olmak üzere İslam dininin doğruladığı diğer peygamberler ile Avac bin Annak. sümme ectebayehu rabbühü (XX-122) tÀcın başınġa urġan. Bu şiirler incelendiğinde bunların. úudret birle törütgen. Kısasü’l-Enbiyâ. Yüzyıllar Türk Edebiyatı beyitlerinden anlaşılacağı gibi çektiği sıkıntıları dile getirmiş. aşağıdaki mısralarda ve açıklamalarında görüldüğü üzere Nâsırüddîn Tok Buga’ya sunduğunu belirtmiştir: Resim 6. yaruú uçmaódın adrılġan. Kıssaların içerisinde en çok anlattığı ve en fazla kaside yazdığı peygamber Hz.=1310M. . o halife-i vefî. escedü’l-Àdem (II-34) kerÀmeti birle mükerrem bolġan. lÀ-taúrebÀ hÀzihi eş-şecere hitabını işiten.138 VIII-XIII. işitken bat bilgey tep Ķıãaã-ı Rabġūzì at berdük (“izleyen hemen bulacak. Allah onun ayıplarını örtsün ve kalbini nurlandırsın. Burhan oğlu kadı Nasır. Başta Hz. yetti yüz on erdi yılġa bitildi bu kitÀb (“yedi yüz on idi yıla. BurhÀn oġlı úÀdì NÀãır settera’llÀhu ‘aybehu ve nevvere úalbehu. ve ‘alleme Àdeme’l-esmÀ-i küllehÀ (II-31) teşrìfini bulġan Ādem-i ãafì ol òalìfe-i vefì (5r21-5v5) Onu topraktan yaratan. Havva’leyin eş verilen. Harut ve Marut gibi Kur’an’da da adı geçen bazı kıssaları içerir. tabiat ve burçlarla ilgili konuların işlendiği gazeller de bulunmaktadır. Türkçe ve ArapçaTürkçe şiirlerle de pekiştirmiştir. ma‘ãiyet yÀbÀnın kezgen.ad verdik” 3r3-4) dediği eserde özellikle her kıssanın başlangıcındaki secili ifadelerle dinî konulara bediî bir şekil verilmiştir: Anı topraúdın yaratġan. Muhammed’dir.2 Aysu Ata’nın yayımladığı Kısasü’lEnbiyâ’nın kapağı. karanlık dünyaya inen. yılında tamamladığı bu eseri. Barıp ıdtım NÀãırü’d-dìn Toú Buġa Beg tapġıça Tileyür mü tilemes mü belgülüg bilsün özi Gidip gönderdim Nâsırüddîn Tok Buga Bey’in hizmetine İster mi istemez mi apaçık bilsin kendisi Bu kitÀbnı tüzgen. ùÀ‘at yolında tizgen. ve ‘alleme Àdeme’l-esmÀ-i küllehÀ şerefini bulan Âdem-i safî. kudret ile türeten. İblis vesvesesiŋe ilingen. Süleyman Çelebi’ye Vesîletü’n-Necât adlı mevlidi yazarken ne derece kaynaklık ettiği daha iyi anlaşılacaktır. Eserde toplamı 484 dize tutan 43 Türkçe şiir bulunmaktadır. Eserdeki manzum parçalar çoklukla kaside şeklinde yazılmıştır. cennet içine giren. işiten hemen bilecek diye Kısas-ı Rabgûzî –diye. İblis vesvesesine yetişen. ibadeti az. az azuġluġ köp yazuúluġ. ibadet yolunda dizen. Ribat Oġuzluġ.

Bibliothèque Nationale. Kısasü’l-Enbiyâ’nın Nüshaları: Eserin bilinen on bir nüshası vardır. Or. Inst. 1995’te eserin diğer nüshalarıyla karşılaştırmalı metnini ve İngilizceye çevirisini yayımlamışlardır. D46. b) University Library of Lund. 1. 71 (16. Grønbech. Utarit. Sweden. 4.). Manzumeler için eserin genelinde Divan şiirinde en sık rastlanan aruz ölçüleri kullanılmakla birlikte pek çok aruz hatası mevcuttur. Vandamme ve S.C.H. boğa.). D45 (18 yy. Ünite . terazidir Akrep hem yay. Paris.). turc 1012 (18. c) Leningrad. Tezcan ise. Or. f) Leningrad. Inst. Inst. bunun yanı sıra hece veznine yatkınlık dolayısı ile şiirlerde hece ölçüsünü takip etmek daha kolay olmaktadır. Eserde yer alan ve aşağıda verilen dörtlüklerde. yy.Harzem-Altın Ordu Türkçesi ve Edebiyatı 139 Aşağıda verdiğimiz burçlarla ilgili manzum parça ile Kutadgu Bilig’de geçen aynı konulu şiir arasındaki benzerlik dikkat çekicidir. K. e) Leningrad. ikizler.6.). a. İsveç Nüshaları. Public Library. 7851. Eserin dil özelliklerini yansıtması bakımından en iyi ve en eski nüshasıdır. a) University Library of Uppsala. Ay düşman gibi olur Savaştan usanma giyerek zırh Resim 6.3 GrØnbech’in yayımladığı Kısasü’lEnbiyâ’nın kapağı Nazım şekli bakımında Kısasü’l-Enbiyâ’daki manzumelerin önemli bir özelliği de halk edebiyatının etkisiyle Kutadgu Bilig ve Atebetü’l-Hakâyık’ta da karşılaştığımız mani-tuyuğ şeklindeki dörtlüklerin bulunmasıdır. Or. London. Universitätsbibliothek. Public Library Dorn 507 (Kaufman derlemesi. Boeschoten. Paris Nüshası. 17. Leningrad. 3. b) Leningrad. T. Bakü Nüshası Bakü. Inst. 1948 yılında 249 varaklık bu nüshanın tıpkıbasımını yapmıştır. Suppl. Nova 578 ve 580. D43. İslâm ve Mu‘înü’l-Mürîd’i Harezm sahası eserlerinden biri de Mu‘înü’l-Mürîd’dir. yazarın adının İslâm olduğu ve bu eseri 713/1313 tarihinde yazdığı anlaşılmaktadır. On eki ükek yeti aúrÀn úılıú Eŋ ilki úozı uy erendend úarçıú Kür arslan ma buġday başı ülgü ol Çıyan hem yay oġlaú könek hem balıú Yana yetti yulduz bularda yörir Sekendiz oŋay ol kürüd hem yaşıú Sewit arzu yalçıú yaġı teg bolur Toúuşdın usanma kediben yarıú On iki burç yedi benzer mizaç En ilki koç. C245 (1600). Leningrad Nüshaları. o Merih hem Güneş Zühre. yengeç Aslan ve başak. kova hem balık Ve yedi yıldız bunlarda yürür Zuhal. British Museum Add. Müşteri. d) Leningrad. . Azerbaycan Cumhuriyeti İlimler Akademisi Yazma Eserler Enstitüsü (16. Eserin yazıldığı dönemlerde aruz ölçüsü kullanımının henüz olgunlaşmaması. 5. yy. yy?). oğlak. Bu nüshaya dayanarak Aysu Ata 1997 yılında eserin çevriyazılı metnini ve dizinini iki cilt olarak hazırlamış. H. Sweden. Or. M. 2. yy.

F. Fakat Z. az sayıda eseri içine alan fakat Türk dili tarihi konusunda Karahanlı ve Çağatay Türkçelerine geçiş dönemini kapsayan Harezm Türkçesi dairesindeki önemini vurgulamıştır (Köprülü. Mu‘înü’l-Mürîd’in bu nüshasında Cevâhirü’l-Esrâr adlı eserden alınmış 7 dörtlük ile kime ait olduğu belli olmayan bir kıssa ve dizeler de yer almaktadır. Şah-nâme. eseri yayına hazırlayan Ali Ulvi Elöve ile bir anlaşmazlık ortaya çıktığından basılan tıpkıbasım kitap hâline getirilmemiş. Eser. Togan gibi Mu‘înü’l-Mürîd’in müellifi hususunda kararsızdır ve şöyle söylemektedir: “Acaba kendisine İslâm diyen şair Şeyh Şeref midir? Yoksa Türkmen an’anesi bu eseri Şeyh Şeref ’e isnadda hata mı ediyor?” Mu‘înü’l-Mürîd. fakat pek çok bilim adamına dağıtılmıştır. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Bu kaç söz ayıtġan atı İslÀm ol Tilegi Àòir vaút islÀm ol Atam baba İslÀm veliyyü’l-verÀ Özi õikri tilde tümen aslam ol İdi birdi tevfìú bu bir kaç kelÀm Oruç ayı içre me boldı tamÀm TÀrìò yitti yüz on üç irdi yılı SelÀmun ‘aleyküm ‘aleyküm selÀm Bu birkaç söz söyleyenin adı İslâm’dır Dileği son deminde İslâm’dır Atam Baba İslâm. Fakat bu alıntılar konu itibarıyla Mu‘înü’l-Mürîd’le aynıdır. Tamamı 26 varak olan bu nüshanın her sayfasında ortalama 16-17 satır yer almakta olup metinde hareke işaretleri daha çok okumada güçlük çıkarabilecek yerlere konulmuştur. Esas eserin kenarında yer alan bu eklemelerin kimin tarafından ve ne zaman yazıldığına dair herhangi bir kayıt yoktur. Eser üzerinde en son çalışma ise 2008 yılında Recep Toparlı ve Mustafa Argunşah tarafından yapılmıştır. Karamanlıoğlu’nun eser üzerindeki notları 2006 yılında yayına hazırlayan Osman Fikri Sertkaya’dır.140 VIII-XIII. Türk Edebiyatı Tarihi adlı kitabında şu açıklamayı yapmıştır: “Kimin tarafından. Mu‘înü’l-Mürîd’in Türk Dil Kurumu’nca tıpkıbasımı yapılmışsa da. Cevâhirü’l-Esrâr konusunda F. Eckmann da Mu‘înü’l-Mürîd için “Harezm Türkçesi” adlı çalışmasında eserin müellifini “İslâm” olarak vermiştir. 2004 yılındaki ölümünden dolayı yayımlanmamıştır. V. Ebulgazi Bahadır Han ise Şecere-i Terâkime adlı eserinde Mu‘înü’l-Mürîd’in müellifi olarak Şeyh Şeref Hâce’yi göstermiştir. 1928:322). V. ermiş kişi Kendi zikri dilde binlerce kazançtır Allah yardım etti. bu birkaç söz Tam oruç ayı içinde oldu tamam Tarih yedi yüz on üç idi yılı Selamun aleyküm aleyküm selam İlk dörtlükten müellifin Baba İslâm’ın İslâm adlı oğlu olduğu anlaşılabilir. Bu dörtlüğe dayanarak J. dinî-tasavvufî konuların ele alındığı didaktik manzum bir eserdir.” diyen F. Eser üzerinde Recep Toparlı’nın 1988 yılında Atatürk Üniversitesi yayınlarından olan çalışması vardır. Mu‘înü’l-Mürîd için Ebulgazi Bahadır Han’ın Şecere-i Terâkimesi’ndeki bu açıklamalar Aşkabad Türkmen rivayetinde tespit edilen Revnaku’l-İslâm için de aynı biçimde tekrar edilmektedir. adı geçen kütüphanede bulunan mecmuanın 186-211. Ali Fehmi Karamanlıoğlu’nun profesörlük takdim tezi olarak hazırladığı Mu‘înü’l-Mürîd üzerine çalışması. No:1605’tedir. bu dizelerden müellifin adını tayin etmenin güç olduğunu belirtmiştir (Togan. Türk Edebiyatı Tarihi çalışmasında Z. varakları arasında yer almaktadır. Bu nüshanın fotoğrafları Agah Sırrı Levend tarafından Türk Dil Kurumu’na bağışlanmıştır. 1926: 343). Togan. Dil ve üslubu açısından geniş halk kitleleri için yazıldığı anlaşılan Mu‘înü’l-Mürîd’in bugüne kadar bilinen tek nüshası Bursa Orhan Kütüphanesi. nerede ve hangi zamanda yazıldığına dair elimizdeki parçalarında ne de . Köprülü. Köprülü Mu‘înü’lMürîd’in. Köprülü. Kutadgu Bilig ve Atebetü’l-Hakâyık gibi mütekarip bahrinde fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl vezninde dörtlüklerle yazılmıştır. “… bilhassa Harezm’deki o eski edebî an’anelerin deymumetini (=süreklilik) göstermek itibarıyle de Mu‘înü’l-Mürîd’in pek mühim bir mevkii vardır.

Eserin dili için de “Osmanlıca. Bu itibarla medrese eğitimi görmüş olup tarikat ehlidir. Mercanî nüshasındaki 1358 ve Yeni Cami nüshasındaki 1360 istinsah yılları termus ante quem olarak kabul edilmelidir. Buna göre müellifin ölüm tarihi ise. Çerkes.6. Bu eserin Şeyh Şeref ’e aid olması da şüphesiz faraziyye olarak hatıra gelmektedir. Harezmli olan müstensih. Togan da Mahmûd bin Alî es-Sarâyî el-Kerderî’yi Nehcü’l-Ferâdîs’in müellifi olarak kabul eder.. eserinden anlaşıldığına göre tefsir. menâkıp gibi ilimlere yabancı olmayan biridir. eserin Yeni Cami nüshasında kullanılan kağıdın türünün aynı dönemde Harezm bölgesinde yazılmış eserlerin kağıdına benzediği ve Nehcü’l-Ferâdîs’te Altın Ordu ve Bulgar bölgesinin âlimlerinin değil genellikle Harezm bölgesi âlimlerinin eserlerinden alıntılar nakledildiği üzerinde durmuştur.” Nehcü’l-Ferâdîs’in yazarı. Togan. Yalnız kıtalardan birinin son mısraında Hıtay.. 1358 yılında Saray’da yazılmış bir kırk hadis tercümesidir. Mercânî’nin eserin dili ve yazılış yerine dair söylediklerine katılmaz. Kerderli Mahmud b. As’lardan bahsetmesi ya Altınordu’da veya onunla pek alakadar olan Harezm’de yazıldığına bir delil olabilir. Nüshanın sonundaki “Mahmûd bin Alî es-Sarâyî menşe’en ve’l-Bulgarî mevliden ve’l-Kerderî” kaydını Ş.=1358M. Ele alıp örnek verdiği ayet ve hadisler doğru ve yerinde görünmekte olup eseri sağlam kaynaklara dayanmaktadır. Yani eser bu tarihlerden önce yazılmıştır. megâzi. mevzu’u. bize 14.” Eserin yazarı. Şihabettin Mercânî’nin şahsî kütüphanesinde bulunan fakat sonradan ortadan kaybolan Nehcü’l-Ferâdîs nüshasında kayıtlıdır. Mamafih bu hususta kesin bir hüküm verebilmek için. Nehcü’l-Ferâdîs’te yer alan bu bilgilerden yola çıkarak Z. Çünkü eserin Yeni Cami nüshasında müstensih kaydı bulunmaktadır. Mercânî. müellif kaydı olarak kabul etmiştir. fıkıh. yazılış yeri ve tarihi ile ilgili ilk bilgiler. Nehcü’lFerâdîs’in Yeni Cami nüshası. umumiyetle eserin müellifi olarak Kerderli Mahmud bin Ali’yi. dinî-sofiyâne mahiyette bir klâsik Türk edebiyatının kuvvetle inkişaf ettiğini gösterebilir. Müellifimiz de bunlardan biri pekâlâ olabilir. tertibi ve hadis sayısı yönünden Kırk hadis türünün Türkçedeki ilk örneğidir. Ayrıca yapılan araştırmaya göre Z. müellif adını ve yazılış yerini de açık olarak bildiren yeni bir nüshanın veya başka bir kaynağın ortaya çıkmasını beklemek lâzımdır. Kitâbu Müstefâdi’l-Ahbâr fî Ahvâli Kazan ve Bulgar adlı tarihinin ilk cildinde eserle ilgili kısa bilgi vermiştir. Ünite . ferâiz. Çarşamba) tarihinde tamamlanmıştır. Z. Pazar olarak hesaplanabilmektedir. yazılış yeri olarak da Harezm’i kabul etmektedirler. Ancak Ş. Bundan başka eserin lisanî mahiyeti. Yazar. Kerderli Mahmud bin Ali’dir. asır esnasında Harezm’de. Mercânî. şekil ve vezin itibariyle edebî hususiyetleri. Kerder eski Harezm’de Ürgenç şehrinin kuzeydoğusunda eskiden beri birçok ilim ve din adamlarının yetiştiği mühim bir kültür merkezi idi.Harzem-Altın Ordu Türkçesi ve Edebiyatı 141 sair tarihî menbalarda hiçbir malumata tesadüf edilmemektedir. müellifin ölümünden üç-dört gün sonra ölüm kaydını düşebiliyor ise demek ki müellif de aynı yerdendir yani Harezmlidir. Ayrıca bu nüshada Nehcü’l-Ferâdîs’in istinsah ve müellifin ölüm tarihi de yer almaktadır. Ali ve Nehcü’l-Ferâdîs’i . Çünkü Togan’a göre. Çağatayca ve Türkmence ve Kazakçadan farklı bir dil” dediği “Bulgarca” yani eski Volga Bulgar Türkçesi kaydını düşmüştür. Hind. Bu nüsha 759H. Dört bölüm halinde düzenlenen eserde aynı konuda birbiri ile ilgili olan hadisler onar onar ele alınmıştır. Velidî Togan. yılında Saray’da istinsah edilmiştir. Ş. Mogal. Rus. Eckmann bu konuda Tıpkıbasım çalışmasında şöyle demektedir: “Nehcü’l-Feradis nüshaları üzerinde incelemeler yapanlar. Yazılış tarihine gelince. Eserin dili de onun Altın Ordu Devleti’nin daha çok doğu kısmında yazıldığına delâlet eder. müellifin ölümünden üç gün sonra yani 6 Cemaziye’l-evvel 761 (25 Mart 1360. V. bu müellifin menşe itibariyle de Harezmli olması icab eder” demiştir. V. onu Mu‘inü’lMürid’den pek farklı olmayan bu eser. 22 Mart 1360. Eser. hadis. “Harezm’de Yazılmış Eski Türkçe Eserler” adlı çalışmasında “bu eser Harezm Türk lehçesinde yazılan ve müellifi 761’de Harezm’de vefat etmiş olan bir eserdir. Nehcü’l-Ferâdîs.

… Takı tegme bir faãl evvelinde bir óadìå keltürdük peyġamber ‘aleyhi’s-selÀm óadìåleridin kim mecmu‘ı úırú óadìå bolur. Tercüme ve Şerhleri adlı eserinde kırk hadis tercümesi olarak değerlendirmiştir. Hz.=1360M. Nadjib. Ona göre. Ebu Hanife. N. V. kısaca dünya ve ahirette mutlu olmanın yollarını ortaya koyan Müslümanlık bilgilerini içermektedir. sonra da zamanın tanınmış İslam âlimlerinin bu hadisle ilgili görüşlerine ve aktardıkları hikâyelere yer verilmiştir. “Nehcü’l-Feradis ve Dili Üzerine” adlı çalışmasında Leningrad SSCB İlimler Akademisi Şarkiyat Enstitüsünde 316 numarada kayıtlı nüshadaki Mahmûd bin Alî bin şeyh es-Sarâyî menşe’en ve’l-Bulgarî mevliden ve’l-Kerderî ‘akden ifadesinden müellifin “Saray şeyhinin oğlu. Nehcü’l-Ferâdîs’i. Harezm Türkçesinin dil özelliklerini tespit etmek için en önemli kaynak eserlerden birisidir. İslâm Türk Edebiyatında Kırk Hadis Toplama. V. Ömer. İmam Şafi. Bu óadìåge temessük úılıp úırú óadìå cem‘ úılduú.4 VIII-XIII. Muhammed’in mucizeleri. Fatıma. İlk bölümde Hz. Ayrıca eserin nüshalarının Harezm ve Orta Asya’da ortaya çıkmayışını. dinî konuları ele alırken akıcı hikâyelerle eserini süslemesini bilmiştir. Müellif. İmam Malik ve İmam Hanbel ile ilgili hadiseler ve onların erdemleri anlatılır. daha sonraki devirlerde eserin özellikle Povolj’ya Tatarları arasında geniş yankı bulmasını buna delil olarak göstermiştir.’de ölen” açıklamasını yapmıştır. Yine Nadjib’e göre Kürder bir Kazak aşiretidir ve müellif de bu aşirettendir. İkinci bölümde. Çünkü bu harekelerde kullanılan mürekkep farklıdır ve sonradan Harezmli biri tarafından kendi şivesine göre konulmuştur. Ayrıca yazar. yaptığı savaşlar ve vefatı konuları işlenmektedir. Eser. Ebu Bekr. Z. sayfaları raki İslâm Ansiklopedisi “Çağatay Edebiyatı” maddesinde Mahmûd bin Alî için “Harezm civarında Kerder kasabasına mensup olup. yazılış yerinin Volga boyu (Saray şehri) olduğuna bağlamış.142 Resim 6. ve 2. Ayrıca gerektiği yerde Türkçe tercümeleri ile birlikte zaman zaman ayetlere de başvurulmuştur. Hz. Dinî ve didaktik nitelikte bir eser olan Nehcü’l-Ferâdîs. dördüncü bölüm de Hak’tan uzaklaştıracak amellere ayrılmıştır. sahabelerin müslüman oluşu ve bu arada çektikleri zorluklar ile Mekke’den Medine’ye göç. Togan’ın ifade ettiği gibi Yeni Cami nüshasındaki harekelerin Harezm Türkçesine göre yapılması da eserin Harezm’de yazıldığını göstermeye delil değildir. Bulgar doğumlu. Üçüncü bölüm. Nehcü’l-Ferâdîs’in müellifi konusunda Türk Edebiyatı Tarihi’nde Z. Kurder (Kerder) ile ilgisi bulunan Ali oğlu Mahmud” olduğunu ileri sürmüştür. bilinen bazı hikâyelerde istediği değişikliği yapmaktan sakınmamıştır. Eserde her fasıl bir hadisle başlamış. Muhammed’in hayatı ve ailesi. Peygamber’e vahiy gelmesi. Hangi iman eden ve Allah’ın birliğine inanan kırk hadisi benim hadislerimden işitmeyenlere ulaştırırsa bilmeyenlere öğretirse Yüce Allah o kişiyi âlimler grubunda yazacak ve . sonradan Saray şehrine hicret eden ve 761H. Osman. Aynı şekilde yazar da ortaya koyduğu eserinin kırk hadis tercümesi olduğunu bildirmekte ve şöyle demektedir: Úayu mü‘min ve muvaóóid úırú óadìåni menim óadìålerimdin işitmegenlerge tegürse bilmegenlerge ögretse Óaú ta‘ÀlÀ ol kimerseni ‘Àlimler zümresinde bitigey taúı úıyÀmet kün bolsa ÀmennÀ ve ãaddaknÀ şehìdler cümlesinde úoparġay taúı úayu kimerse men aymamış óadìåni menim aymaġanımnı bilip úaãd birle menim üze yalġan sözlep peyġÀmber ‘aleyhi’s-selÀm aydı tese tamuġdın olturġu yerini ÀmÀde úılsun tep aydı. Hasan ve Hüseyin. Eser dört “bâb” ve her “bâb” da onar “fasl”dan oluşmaktadır. PeyġÀmber ‘aleyhi’s-selÀm óadìålerindin mu‘temed kitÀblardın. Yüzyıllar Türk Edebiyatı F. arkasından bunun Türkçeye tercümesi yapılmış. Abdülkadir Karahan. Hakka yaklaştıracak. E. Togan’ın fikirlerine Nehcül’l-Ferâdîs’in “şimdilik” kaydı ile katıldığını ifade ederken daha sontıpkıbasımının1. Ali. Köprülü. Bunu ortaya koyarken de yazar sanat amacı gütmemiş ve sade bir dil kullanmıştır.

Hüsrev ü Şîrîn adlı eserini. c. Kazan Üniversitesi Kütüphanesi. 879: Eserin dil özelliklerini veren en iyi nüshasıdır. b. Nizâmî’nin Hüsrev ü Şîrîn adlı mesnevisini ilk defa Türkçeye çeviren şair Kutb’dur. … Ve her bir bölüm öncesinde tamamı kırk hadis olan Peygamber aleyhisselam hadislerinden bir hadis getirdik.6. a. 1. 4370 beyit olan eserini 1341-42 yılında yazdığı göz önüne alınırsa. Peygamber ‘aleyhisselam hadislerinden ve güvenilir kitaplardan. 5. Kazan Devlet Pedagoji Enstitüsü. İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi. Eserinden edebî bilgilerle donanmış. Altın Ordu hükümdarı Tını Beg Han ile eşi Melike Hatun adına yazmıştır. Leningrad SSCB İlimler Akademisi Şarkiyat Enstitüsü. şairin XIV. 316. Yalta Nüshası. 4. Nehcü’l-Ferâdîs’in Nüshaları: Eserin bilinen dokuz nüshası vardır. 1020. bugün Çin ülkesinin hükümdarı Padişahlığı senden öğrenmiş olmalı Ne zaman Hüsrev’de bu hâl ortaya çıktı Orada Melek gibi Şirin’de suret Onbinlerce Hüsrev kulun olursa Bu Şirin kişinin yanındasın Bu halkın gerçek Süleyman’ısın ey şah Ki işte Belkıs gibi yanında bir ay var Òanımız Tını Beg şÀh-ı cuvÀn-baòt Kim uş andın úuwanur tÀc hem taòt ………… Ne Òüsrev kim bu kün hem Òüsrev-i Çin Kerek ögrense pÀdişÀhlıúnı sindin Úaçan Òüsrevde bar irdi bu sìret Melek tig úayda ol Şìrìnde ṣūret Tümen Òüsrev úuluñ bolsa yarar kim Bu Şìrìn şahã birle sen mülÀzım Bu òalúnıñ çın SüleymÀnı sen iy şÀh Kim uş Belúìs tig yanıñda bar mÀh . 3. Kutb. benim söylemediğimi bilip kasıtla benim hakkımda yalan söyleyip “Peygamber ‘aleyhisselam söyledi” derse “cehennemden oturacak yerini hazırlasın” diyerek konuştu. b. adına kitap yazdığı kişileri şu şekilde övmektedir: Ulus il erkligi sulùÀnı úanı CihÀn òalúı ten ol ten içre cÀnı Ulus ve memleket sultanı hânı Cihan halkı ten.Harzem-Altın Ordu Türkçesi ve Edebiyatı 143 kıyamet günü geldiğinde -inandık ve yürekten bağlandık. o ten içre canı Hanımız Tını Beg bahtı açıkların Ki işte ondan taç ve taht öğünür Bu nasıl padişahtır. Şihabettin Mercânî Nüshası. 6. Leningrad Nüshaları. Bu nüshanın tıpkıbasımı Janos Eckmann tarafından 1956 yılında yapılmış olup Eckmann bu çalışmanın ardından hemen eserin çevriyazılı metnini hazırlamaya koyulmuşsa da vefatı üzerine onun çalışmalarını bir araya getirip yayımlayan Hamza Zülfikar ve Semih Tezcan olmuştur. 60261. Aysu Ata ise bu eserin üçüncü cildini. medrese eğitimi görmüş bir şair olduğu anlaşılmaktadır. 2. B2590. HAREZM-ALTIN ORDU TÜRKÇESİ ESERLERİ Kutb ve Hüsrev ü Şîrîn’i Kutb (=Kutub) hakkında fazla bilgi yoktur. Kutb mahlasını kullanan şairin adı belli değildir. 3060 (445b). Leningrad SSCB İlimler Akademisi Şarkiyat Enstitüsü. Paris Bibliothèque Nationale. 12100. 1998 yılında Dizin-Sözlük adı ile yayımlamıştır. Aşağıdaki dizelerde Kutb. Bu hadise bağlanıp kırk hadis topladık.şehitler grubunda diriltecek ve hangi kişi benim söylemediğim hadisi. yüzyılın ikinci yarısında öldüğü söylenebilir. Kazan Devlet Üniversitesi Kütüphanesi. Yeni Cami kısmı. Ünite . a. Kazan Nüshaları. Harekelidir.

İnan’ın çalışmasında Berke Fakih’in -ve benzerliği dolayısıyla eserin geneli için. Kutb. 1959. Köprülü ise eserin dil özelliklerinden yola çıkarak Kutb’un menşeini tespite çalışmış ve eserde edebî Hakaniye lehçesi tesirlerinin çokluğundan dolayı Maveraünnehir civarından olduğunu belirtmiştir. Yüzyıllarda Mısır’da Oğuz-Türkmen ve Kıpçak Lehçeleri ve “Halis Türkçe” (Türk Dili Belleten. Hüsrev ü Şîrîn’in Farsça orijinalinden farklı tarihî ve sosyal ilişkileri eserine katarak bu unsurlarla onu Altın Ordu halkının hayatına uygun hâle sokmuştur. IX) adlı yazısında Kutb’un bu eserinin Türk edebiyatında bugüne kadar bilinen 21 Hüsrev ü Şîrîn veya Ferhâd u Şîrîn mesnevisinin ilki olması bakımından önemli olduğunu vurgulamıştır. Munuñ birle meşhūr Mıãırda özüm Faúìh tip ayurlar ay iki közüm Altın Boġa atlıġ bir big úatında Turur men mülÀzım uş òıdmatında TÀrìò yiti yüz seksen bişinde Sefer ayınıñ yigirmi bişinde Yol üzre ni bolsa bitidim kitÀb Òatımnı øa’ìf tip úılmaġıl ‘itÀb Yazdım kitabı hatasına bakarak Bu zahmeti çektiğimi okuyarak bileceksin Lakabım da Berke Fakih diyerek öylece Özüm mümin ve Müslüman.-XIV. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Kutb.144 VIII-XIII. Bu bilgiler. s. yazıldığı saha ve dönemde konusu itibarıyla da ilk olması bakımından dikkat çekicidir. Altın Ordu sahasında yazıldığı bilinen ilk edebî eser olan Hüsrev ü Şîrîn’in bugüne kadar gün ışığına çıkan tek nüshası Paris Bibliothèque Nationale (Mss. Ayrıca romantik bir mesnevi olan Hüsrev ü Şîrîn. eserin sonunda esas metnin dilinden farklı olmayan 66 beyitlik ilavede müstensih tarafından şu şekilde verilmektedir: Bitidim kitÀbnı òaùÀsın bakıp Bu zaómet çekgenim bilgeysen oúıp Ataġım ma Berke Faúìh tip ançaú Özüm mü‘min ve müslim aslım Úıpçaú . Faruk Kadri Timurtaş. 1953) adlı makalesine göre Berke Fakih’in bu ilave manzumesi başkası bulununcaya kadar Mısır’da yazılan ilk Kıpçakça metin sayılabilir. Ancak esere yapılan ilaveler ve eserin hacmi bakımından kelimesi kelimesine bir çeviri olmadığı anlaşılmakta ve Kutb’un şairlik yeteneği de ortaya çıkmaktadır.F. Turcs A. F. Bu nüsha 1383 yılında Berke Fakih adlı bir Kıpçak tarafından İskenderiye’de Altın Boga adına istinsah edilmiştir. Memluklular devrinde idarî ve askerî sahayı ellerinde tutan bu zümre. eserini Nizâmî’nin aynı adlı mesnevisinden tercüme etmiştir.. Berke Fakih’den sekiz yıl sonra (1391)’de “Gülistan bittürkî” yazarı . “Türk Edebiyatında Husrev ü Şirin ve Ferhad u Şirin hikâyesi” (Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. aslım Kıpçak Böylece ben Mısır’da meşhur Fakih diyerek söylerler ey iki gözüm Altın Boga adlı bir bey katında Ayrılmadan dururum işte hizmetinde Tarih yedi yüz seksen beşte Sefer ayının yirmi beşinde Yol üzerinde ne olursa kitap yazdım Yazdıklarımı güçsüz diyerek beni ayıplama Abdülkadir İnan’ın “XIII.dil özellikleri hususunda Memluk Kıpçakçasının geleceğine dair yapmış olduğu şu açıklama da bizce bu konuyu aydınlatıcı olması bakımından oldukça isabetlidir: “Berke Fakih ve benzerleri tarafından getirilen bu Harezim-Altınordu yazı geleneği Mısır Türkçesinde yerleşmeye muvaffak olamamıştır. 312)’dedir. “Harezm veya Mâverâünnehir menşeli” ifadesini kullanmıştır. A. Mısır’da Memluk Kıpçakçasının yazı dili olarak ortaya çıkmasında Altın Ordu’dan göç eden muhacir ve mültecilerin ne derece rol oynadığı ise tarihî kaynaklarda yerini bulmuştur. Harezm Türkçesi tesirinde Altın Ordu’da yazılmış eserleri de beraberlerinde getirmişlerdir. Bugüne kadar kaynaklarda herhangi bilgiye ulaşılamayan Kutb için Eckmann.

Hacıeminoğlu ise bu konuda şunları aktarmaktadır: “Umumiyetle Altın Ordu sahasında yazılmış “Kıpçakça” bir eser olarak kabul edilen “Hüsrev ü Şirin” hem Harezm yazı dilinin hem de Çağatayca’nın hususiyetlerini taşımaktadır. Oúıpan fÀtióÀ ür kıble yanı Sivünsün bende Òºarezmì revÀnı Bu defter kim bolupdur Mıãr úandı Yiti yüz illi tört içre tükendi Muhabbet-nâme sözünü size söyledim Hepsini Sîr civarında yazdım Okuyarak Fatiha kıbleye doğru üfle Sevinsin kul Harezmî’nin ruhu Bu defter Mısır’ın şeker kamışı oldu Yedi yüz elli dörtte tamamlandı Harezmî ve Muhabbet-nâme’si J. üç ciltlik çalışmasının ilkinde Hüsrev ü Şîrîn’in transkripsiyonlu metnini. Hacıeminoğlu. F. Hacıeminoğlu’na aittir. Zajaczkowski. A.Harzem-Altın Ordu Türkçesi ve Edebiyatı 145 Seyfî Sarayî bu eserini Bozkır Kıpçakçasına yakın bir Resim 6. Eckmann. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri adlı çalışmasında ise giriş bölümünden sonraki imlâ. T.. . Berke Fakih ise Orta Asya’nın klasik Zajaczkowski’nin yazı dili ile yazmaya özenmiştir.5 dilde yazmıştır. . Altınordu sahasında önce Harezim Türkçesinin ve sonraları da Çağatay yazı dilinin tesiri altında bocalamıştır. Kıpçak lehçesi geyayımladığı Hüsrev ü rek Altınordu Devleti’nde ve gerek Mısır’da istikrarlı bir Şîrîn’in kapağı yazı dili olamamıştır.. üçüncüsünde ise sözlüğünü vermiştir. 281) maddesine göre Muhammed Hoca Beg. .=1353M.. elimizdeki metin fiil çekimi şekilleri bakımından Çağatay öncesine yakın olmakla beraber. 24. Zajaczkowski ve N.. Eckmann’a göre bu eserin dili için Samoyloviç’in söylediği “Oğuzca-Kıpçakça” hükmü isabetsizdir ve eserin Arap alfabesiyle yazılmış olan Londra nüshasının dili büyük çapta Çağatayca Türkçesinin tesirinde kalmıştır. Köprülü’nün yazdığı “Çağatay Edebiyatı” (İslâm Ansiklopedisi... Hatime bölümünde eserin adı. s. ses ve şekil hususiyetleri konularının ardından Hüsrev ü Şîrîn’in transkripsiyonlu tam metnini vermiştir. Muhabbet-nâme’nin sonundaki Farsça hikâyeden şairin Harezm’den Altın Ordu’ya geldiği. yazılış yeri. müellifi ve yazılış tarihi verilmektedir: Muóabbet-nÀme sözin sizge aydım Úamuġın Sìr yakasında bitidim . ikincisinde tıpkıbasımını. yılında Harezmî tarafından Sir Derya’da Muhammed Hâce Beg’in Sıgnak’taki sarayında yazılmış. İnan. Gandjei’nin Muhabbet- . 754H.. cüz. Altın Ordu sarayı etrafında oluşmuş klâsik edebiyata örnek teşkil eden manzum bir eserdir. Sevgi ve sevgilinin güzelliği konularının işlendiği Muhabbet-nâme’de bazı bölümler Farsça yazılmıştır.” Hüsrev ü Şîrîn’in metin yayınına dair çalışmalar A. Ünite . Berdi Beg Han’ın saltanatı (1356-1360) zamanında Moskova’ya kaçan Hânzâde Muhammed’dir. C.6. o devirde Altın Ordu adına Sıgnak eyaletini idare eden Muhammed Hâce Beg’in isteği üzerine kışı onun sarayında geçirdiği ve söz konusu eseri yazdığı anlatılmaktadır..” Eserin dil hususiyetleri konusunda çalışması bulunan N. III. ses hususiyetleri ve kelime hazinesi bakımından Kıpçakça’da rastlanan hususiyetleri taşımaktadır. Muhabbet-nâme.

Sertkaya Türkiyat Mecmuası’ndaki yazısında İstanbul Millet Kütüphanesi. Samoyloviç. Şçerbak. Millet Kütüphanesi. cüz. Altın Ordu sahasına ait olan Cumcuma-nâme’ye bizzat o muhitin yetiştirdiği biri tarafından yazıldığı için büyük bir önem vermektedir (“Çağatay Edebiyatı”. F. 7914’te Arap harfli bir mecmuanın 290b-313b varakları arasındadır. Yüzyıllar Türk Edebiyatı nâme’nin tenkitli metin neşri ve İtalyancaya tercümesini tanıttığı yazısında ise Muhabbetnâme’yi Harezm-Altın Ordu edebiyatının başlıca eserlerinden biri olarak görmektedir (J. Cumcuma-nâme.146 VIII-XIII. 1959 yılındaki çalışmasında Uygur harfli nüshanın bulunduğu yazma hakkında bilgi verdikten sonra bu nüshanın transkripsiyonlu metnini ve tercümesini vermiş. Gandjei. 4. Uygur ve Arap harfli bu iki nüshanın tenkitli metnini. Muhabbet-nâme’nin Nüshaları: Eserin biri Uygur harfleriyle olmak üzere dört nüshası bulunmaktadır: 1. No:86’da kayıtlı Arapça tefsirin haşiyesindedir. nazım şekli. 8193’te Uygur harfli metin mecmuanın 160a-173b yaprakları arasındadır. Hüsâm Kâtib tarafından edebî bir gaye güdülmeden geniş halk kitleleri için Altın Ordu’da 770H. F. Köprülü bilgi vermiştir (Köprülü 1926:362). Muhabbet-nâme’nin üzerinde son ilmî çalışmalar Clauson ve O. Ayrıca yine bu tefsirin haşiyesinde Hocendî’nin Letâfet-nâme’si de yer almaktadır. dil özelliklerini.=1368-1369M. tertip ve konu itibarıyla Muhabbet-nâme’nin naziresi sayılabilecek niteliktedir. Uygur harfli nüshanın tıpkıbasımını ve metnin İtalyancaya tercümesini vermiştir. N. Ayrıca çalışmanın giriş bölümünde Muhabbet-nâme’nin nüshaları ve üzerinde yapılan çalışmalar hakkında bilgi vermiştir. 1935:36). Fakat İsa peygamber ile Kesikbaş hikâyesini anlatan bu eser. vezni ve muhtevası bakımından Attâr’ın aynı isimli eserinin tercümesidir. sözlüğünü ve nüshanın tıpkıbasımını vermektedir. Ona göre aynı sahaya ait olan Kutb’un ve Harezmî’nin eserleri yazarlarının doğrudan doğruya o muhitin yetiştirdiği kişiler olmadığı için yerli mahsullerden sayılamaz. İstanbul 1945. Ali Emirî. İstanbul. tercümesini. 3. . Hocendî. Altın Ordu’daki müslüman Türkler tarafından çok rağbet gören bu eser. III. İslâm Ansiklopedisi. Arabî. 1979:187). 24. XIV. Ketebe kaydı olmayan bu nüsha hakkında ilk olarak F. 995/1548 yılında Kırım Hanı Sahib Giray bin Hacı Giray’ın emri ile Harezm-Altın Ordu Türkçesinden Anadolu Türkçesine çevrilmiştir. yılında mesnevi nazım şekli ile yazılmış dinî lirik bir hikâyedir. Nadjib ise Muhabbet-nâme’nin Arap harfli nüshasının transkripsiyonunu. Emîr-zâde Mahmud Tarhan’a takdim ettiği bu eserini Harezmî’nin Muhabbetnâme’sine cevap olarak yazdığını eserinde bildirmektedir. Samoyloviç’e göre bu nüshalardan birisi Vahidî’nin Ulûm Akademisine hediye ettiği kitaplar arasındadır (Samoyloviç. 2. 282). ve XV. yüzyılda yazıldığı tahmin edilen Letâfet-nâme vezin. s. C. E. British Museum Add. İstanbul. British Museum Or. Ayrıca Cumcuma-nâme’nin XVIII. Sertkaya’ya aittir. Hüsâm Kâtib ve Dâsitân-ı Cumcuma’sı Dâsitân-ı Cumcuma veya Cumcuma-nâme. ayrıca eserin dil özellikleri üzerinde durmuştur. Millet Kütüphanesi. şekil. Arabî No:86’daki nüshayı esas alarak eserin tenkitli metnini yayımlamıştır. Eckmann. T. Köprülü. Manzum No:949. cennet ve cehennem konularının daha ayrıntılı olarak ele alınması ile asıl metinden ayrılmaktadır. eserin Leningrad Asya müzesinde iki nüshasının daha bulunduğunu bildirmektedir.

Bibliotheque Nationale.=1436M. 1v-12v)’dedir. 1918 yılındaki Hîbetü’l-Hakâyık adlı çalışmasında bu nüshanın 16721673’te A.1872M. No:973. Necip Asım. Le manuscript Oigour de la Bibliothéque Natonale. konuların sıralanışı itibarıyla Nehcü’l-Ferâdîs ile aynı olmakla beraber sadece gök tasviri konusundaki ayrıntılarda ayrılmaktadır. Eckmann. Eserin mukaddimesinde bu kitabın Nehcü’l-Ferâdîs (veya Nehecü’l-Ferâdîs) adlı bir eserden tercüme edildiği ifade edilmektedir. Bu nüsha 13 Ekim 1511 tarihinde Nûreddîn Alî bin Kiçkine Seyyid Alî et-Talikanî tarafından Mısır’da istinsah edilmiştir. Pavet de Courtille tarafından yayımlanmıştır: Mirâdj-Nâmeh. Uygur harfleri ile yazılı olduğundan metnin çözümlenemediğini ancak arada yazılmış olan Arapça kısımlardan miraca dair bir eser olduğunun anlaşıldığını ifade etmektedir. (MS Paris. İstanbul 1968) üzerine bitirme tezi hazırlamıştır. 88v-103v)’dedir.6 Uygur alfabesiyle yazılmış. Bu nüsha Malik Bahşı tarafından 840H. Mi‘râc-nâme’nin Arap harfleriyle Çağataycaya tercüme edilmiş nüshası İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi (Fatih No:2848.’da Herat’ta istinsah edilmiştir. 1v-69r) bulunmaktadır. yüzyıl eseri olarak kabul edilmektedir. Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü mezuniyet tezi. XV. Eserin tam metnini ihtiva etmeyen neşri Kazan’da yapılmıştır: Hikayat Cumcuma Sultan fi Nubuvvat İlyas alayhi’s-salam. Mi‘râcnâme. Suppl.Harzem-Altın Ordu Türkçesi ve Edebiyatı 147 yüzyıl Çağatay Türkçesine tercüme edildiği nüshası Paris Bibliotheque Nationale (Suppl. yüzyılın ilk yarısında istinsah edilen bu eser. Mi‘râc-nâme’nin Uygur harfleri ile yazılmış tek nüshası Paris Bibliotheque Nationale (Suppl. Kazan Üniversite Matbaası 1289H. Mi‘râc-nâme’de işlenen konu. Turc. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi. Türk-İslam edebiyatında edebî tür olarak ilgi çekmiş ve pek çok manzum mirac-nâme yazılmıştır. buna dayarak Mi‘râc-nâme’nin Farsça yazılmış Nehcü’l-Ferâdîs’ten tercüme edilmiş olabileceği üzerinde durmuştur. 1968 yılında Mi’rac-nâme (Metin. Miraç olayını anlatan bu eser. Paris 1882. Osman Fikri Sertkaya. Mi‘râc-nâme Resim 6. Turc No:190. Galland tarafından eski kûfî yazısı ile yazılmış bir yazma zannedilerek 25 kuruşa satın alınıp Paris’e götürüldüğünü. Ünite . İndex.6. Mi‘râc-nâme. bir XIV. Eserin Fransızca tercümesi ile beraber Arap harfleriyle yazılan metni A. Harezm bölgesinde yazılan eserleri konuları yönünden tasnif ediniz.=. Köprülü de bu eserin Timur devrine ait olması ihtimalini vurgulamaktadır. gerek dil ve üslup gerekse işlediği konu açısından Nehcü’lFerâdîs’e benzeyen anonim bir eserdir. Turc 190) 3 .

Harezm Türkçesinin Oğuz. Harezm. 1017 yılında ise Gazneliler. XIV. Bolşevik ihtilalinden sonra hanlığa son verilerek 1920’de Harezm Halk Cumhuriyeti. batısındaki Karakum çölünün ortasında Ceyhun nehri ve deltası ile bölge için hayat kaynağı olmuş ve verimli toprağı ile tarih boyu halkları kendine çekmiştir. Batı Harezm Hanlığı Ruslara tabi olarak yönetilmiştir. Doğusundaki Kırgız bozkırları ve Kızılkum çölü. Selçuklu sultanlarının tayin ettiği valiler yönetmiştir. yüzyıllar arası Harezm’in gerileme devresi olmuştur. Harezm Türkçesi. 1924’te ise Hive Hanlığı’nın doğu tarafı Özbekistan. Harezm’e yürümüş ve yağmalamıştır (1379). yüzyılda Altın Ordu’nun başkenti Saray ve Kırım da katılmış. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmelerinin sonucu olarak Türk dilinin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı (Hakaniye) Türkçesi temelinde. XI-XII. yüzyılda Cuci Hanlığının yönetimi Kongrat Türklerine geçmiştir.148 VIII-XIII. Bu kadar geniş bir sahada kullanılan bu edebî dil. Harezm Türkçesi bu özelliği ile Doğu Türkçesinin. XVII. 1921’de Harezm Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur. Atsız (1127-1156) devrinde yarı müstakil bir devlet hâline gelen Harezm. Harezm’den birçok bilgin. Harezm’in tarihi: Harezm’de Pers İmparatorluğu yıllarından başlayıp 995’e kadar hüküm süren hanedanlık Afrigoğulları’dır. güneybatı kolunu teşkil eden Oğuz Türkçesi ve kuzeybatı kolunu teşkil eden Kıpçak Türkçesinin bu bölgede karışıp kaynaşmasından oluşan bir Türkçedir. ticaret merkezi olan Gürgenç’i kendilerine bağlayıp buraya vali atamışlardır. bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde kalan Ceyhun (Amu Derya) ırmağının döküldüğü Aral gölünün güneyinde ve bu nehrin her iki tarafında uzanan bölgeye verilen addır. Harezm yönetiminin Kıpçak ve Kanglı boylarından olan komutanların eline geçmesiyle bölgeye bir süreden beri yerleşmeye başlayan Oğuzların yanısıra Kıpçak ve Kanglıların da bulunması bölgenin etnik yapısındaki değişimi Türklerin lehine çevirmiştir. Kıpçak ve diğer Türk boylarının ağızlarından alınan unsurlar ile şekil bilgisi ve kelime hazinesi bakımından kazandığı farklı bir yapısı bulunur. batı tarafı ise Türkmenistan Cumhuriyetlerine bırakılmıştır. şair ve yazar Altın Ordu’ya göç ederek bu bölgede konuşulan Türk yazı dilinin Altın Ordu sınırları içinde de yayılmasını sağlamıştır. yüzyıllarda gerek etnik yapı gerekse siyasî hayat bakımından Türkleşen Harezm bölgesinde Oğuz. Timur’un ölümünden sonra (1405) Özbekler (Şeybaniler) Harezm’i işgal etmişlerdir. Bu bölgede yaşayan halka ise Harezmî denilir. XVI-XIX. Bu vali zamanında ilk Harezmşahlar döneminin başkenti olan Kat şehri ele geçirilerek Afrigoğullarının son temsilcisi öldürülmüş ve başkenti Gürgenç olan yeni bir hanedanlık kurulmuştur. XIII. 995 yılında Samanoğulları.en büyük oğlu Cuci’nin payına düşmüştür. “Harezm Türkçesi” kavramını tanımlamak ve bu dilin tarihî gelişim sürecini açıklamak. Kongratlardan Hüseyn Sûfî’nin Çağatay ulusuna bırakılan Harezm’in doğu taraflarını (Kas ve Hive) işgal etmesi ile Timur. Harezm bölgesi. birlik sağlayamamış. Böylece Altın Ordu sahasında konuşulan mahallî şiveye Harezm Türkçesinin de katılması ile Türk dilinin Kıpçak kanadında yeni bir yazı dili ortaya çıkmıştır. XI. Cengiz Han’ın ölümünden sonra (1227) dört oğlu arasında yapılan taksimde Harezm bölgesi -doğu kısmı hariç. yüzyıl sonlarında Harezm’de gelişen kültür faaliyetine. böylece Harezm’de Kıpçak. İl Aslan (1156-1172) ve Alâeddîn Tekiş (1172-1200) zamanında güçlenip gelişmiş. Karahanlı Türkçesinden Çağatay Türkçesine geçiş dönemini oluşturmaktadır. Kanglı ve Oğuz Türkçelerinin karışımı “Harezm Türkçesi”de oluşmuştur. yüzyılın ortalarında Selçuklulara geçen Harezm’i. eski ve yeni 2 . Yüzyıllar Türk Edebiyatı Özet 1 “Harezm”in anlamını ve tarihini açıklamak. XIV. Kıpçak Türklerinden Ekinci bin Koçkar zamanında Harezm’in Türkleşmesi tamamlanmış. Semerkand ve Buhara gibi merkezler dışında geniş bozkır ve çöllerle kaplı Batı Türkistan’ın ortasında önemli bir yerleşim merkezi olan Harezm. Harezm’i zaptederek kendi idarelerini kurmuşlar ve komutanlarından Altuntaş’ı buraya vali tayin ederek yeni bir Harezmşahlar dönemini başlatmışlardır. Alâeddîn Muhammed (1200-1220) devrinde imparatorluk olmuş iken Celâleddîn Muhammed’in (1220-1231) kötü idaresi sonucunda Moğolların hakimiyetine girmiştir. Hanlıkların yönetiminde bölgede ilim ve kültür hayatı gerilemiş. yüzyılda Kalmuk saldırıları ile ticarî faaliyetler altüst olmuş ve nihayet 1873’te de Ruslar bölgeyi tamamen ele geçirmiş. 717 yılında Emevîlerle birlikte İslam orduları tarafından fethedilmiş Afrigoğullarından İskecmük yalnızca şahlık unvanı olan yetkileri kısıtlanmış harezmşah olarak bırakılmıştır.

754H. Turc No:190. Mi’rac-nâme’nin Uygur harfleri ile yazılmış tek nüshası Paris Bibliotheque Nationale (Suppl. İslâm tarafından 1314’te yazılmış didaktik mahiyette bir eser olup dinî-tasavvufî konularda bilgi vermeyi amaçlamış manzum bir eserdir. Mu‘înü’l-Mürîd. Bu nüsha Malik Bahşı tarafından 840H. Türkçe ve Arapça-Türkçe şiirlere yer vermiştir. yılında mesnevi nazım şekli ile yazılmış dinî lirik bir hikâyedir. Yazar sade bir dil kullandığı bu eserini akıcı hikâyelerle süslemiştir. bilinen bazı hikâyelerde istediği değişikliği yapmaktan sakınmamıştır. Eserde toplamı 484 dize tutan 43 Türkçe şiir bulunmaktadır. Ayrıca gerektiği yerde Türkçe tercümeleri ile birlikte zaman zaman ayetlere de başvurulmuştur. arkasından bunun Türkçeye tercümesi yapılmış. Kısasü’l-Enbiyâ. Kısasü’l-Enbiyâ. Mi‘râc-nâme. Nizâmî’nin aynı adlı eserinden tercüme ve ilaveler yaparak muhtemelen 1341-2 yılında yazdığı tahmin edilen bir mesnevidir. Dâsitân-ı Cumcuma veya Cumcuma-nâme. Kerderli Mahmud bin Ali’nin eseri olup Türkçe yazılmış ilk kırk hadis kitabıdır. Ünite . Altın Ordu şairi Kutb’un Altın Ordu hükümdarı Tını Beg Han ile eşi Melike Hatun adına. 1v-69r) bulunmaktadır. Mukaddimetü’lEdeb.=1368-1369M. Miraç olayını anlatan bu eser. yılında Harezmî tarafından Sir Derya’da Muhammed Hâce Beg’in Sıgnak’taki sarayında yazılmış. Hüsrev ü Şîrîn. Sevgi ve sevgilinin güzelliği konularının işlendiği Muhabbet-nâme’de bazı bölümler Farsça yazılmıştır. konuların sıralanışı itibarıyla Nehcü’l-Ferâdîs ile aynı olmakla beraber sadece gök tasviri konusundaki ayrıntılarda ayrılmaktadır. Fakat İsa peygamber ile Kesikbaş hikâyesini anlatan bu eser. cennet ve cehennem konularına daha ayrıntılı olarak yer vermesi bakımından asıl metinden ayrılmaktadır. yüzyılın ilk yarısında istinsah edilen bu eser.Harzem-Altın Ordu Türkçesi ve Edebiyatı 149 şekiller yerli ağız özellikleri ile karışmıştır. Türk edebiyatında bugüne kadar bilinen 21 Hüsrev ü Şîrîn veya Ferhâd u Şîrîn mesnevisinin ilkidir. Hüsâm Kâtib tarafından edebî bir gaye güdülmeden geniş halk kitleleri için Altın Ordu’da 770H. Müellif. yüzyıl eseri olarak kabul edilmektedir. eserde kıssalarla ilgili olarak Arapça. Nâsırüddîn bin Burhânüddîn Rabgûzî tarafından yazılmış ve Nâsırüddin Tok Buga’ya sunulmuştur. Mukaddimetü’l-Edeb. Dört bölümden meydana gelen eserde her fasıl bir hadisle başlamış. Turcs A. gerek dil ve üslup gerekse işlediği konu açısından Nehcü’l-Ferâdîs’e benzeyen anonim bir eserdir. bir XIV. Altın Ordu sahasında yazıldığı bilinen ilk edebî eser olan Hüsrev ü Şîrîn’in bugüne kadar gün ışığına çıkan tek nüshası Paris Bibliothèque Nationale (Mss.’da Herat’ta istinsah edilmiştir. Mu‘înü’l-Mürîd. Altın Ordu sarayı etrafında oluşmuş klâsik edebiyata örnek teşkil eden manzum bir eserdir. Nehcü’l-Ferâdîs. Arapça öğretmeyi amaçlayan. 3 Harezm Türkçesi ile yazılmış eserleri tanımak. Yazar. Muhabbet-nâme. Atebetü’l-Hakâyık gibi aruzun mütekârib bahrinin fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl vezninde dörtlüklerle yazılmıştır.=1436M. 312)’dedir. Zemahşerî tarafından yazılıp Harezmşah Atsız bin Muhammed bin Anuştigin’e sunulmuştur. vezni ve muhtevası bakımından Attâr’ın aynı isimli eserinin tercümesidir. . XV. Peygamber hikâyelerini konu eserde başta Hz.F.=1353M. Bu dil evresi Timurlular devrinde sona ermiş ve yerini Çağatay Türkçesine bırakmıştır. Bu nüsha 1383 yılında Berke Fakih adlı bir Kıpçak tarafından İskenderiye’de Altın Boga adına istinsah edilmiştir Muhabbet-nâme. Hüsrev ü Şîrîn. Harezm Türkçesi ile yazılan eserler.6. Arapça kelime ve kısa cümlelerden oluşan pratik bir sözlüktür. Dünya ve ahirette mutlu olmanın yollarını ortaya koyan bilgilerin yer aldığı dinî ve didaktik nitelikte bir eserdir. Muhammed olmak üzere Kur’an’da geçen bazı peygamber kıssaları anlatılmıştır. Dâsitân-ı Cumcuma ve Mi‘râc-nâme’dir. nazım şekli. sonra da zamanın tanınmış İslam âlimlerinin bu hadisle ilgili görüşlerine ve aktardıkları hikâyelere yer verilmiştir. Nehcü’lFerâdîs. Cumcuma-nâme. Eser.

“Cennetlerin Açık Yolu” anlamına gelen eserin İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi’ndeki nüshası. Bu kaç söz ayıtgan atı İslâm ol Tilegi ahir vakt İslâm ol Atam baba İslâm veliyyü’l-verâ Özi zikri tilde tümen alsam ol Yukarıdaki dörtlük hangi esere aittir? a. Kırgızistan-Kazakistan d. Eser. peygamber hikâyelerini konu almaktadır. Aşağıdakilerden hangisinde Mukaddimetü’l-Edeb’in konusu ve yazarı doğru verilmiştir? a. harekeli oluşuyla Harezm döneminin dil özelliklerini tespit etmek için en önemli kaynak eserlerden biridir. b. Eserin dil özelliklerini yansıtması bakımından en iyi nüshası. b. Türkmenistan-Özbekistan c. Didaktik / Kerderli Mahmud bin Ali c. Dinî / Nâsırüddîn bin Burhânüddîn Rabgûzî d. Eserin Leningrad ve İsveç’te de nüshaları vardır. Bölgenin etnik yapısı gibi oluşan dil de karmaşık bir şekil almıştır. Mu‘înü’l-Mürîd c. Tataristan-Başkurdistan 2. d. Eser. dinî-tasavvufî konuları ele almış ve bu konularda bilgi vermeyi amaçlamış manzum bir eserdir. Kıpçak ve Kanglı boyları ile Türkleşen Harezm bölgesinde oluşan dildir. mensur olarak yazılmış fakat yazar söz ustalığını konuyla ilgili verdiği Arapça ve Türkçe şiirlerle de pekiştirmiştir. Rabgûzî’nin Kısasü’l-Enbiyâ adlı eseri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. e. Nehcü’l-Ferâdîs. British Museum (Londra)’dadır. baştan sona manzum olarak kaleme alınmıştır. Nehcü’l-Ferâdîs ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. yüzyıllarda Oğuz. d. Dinî-tasavvufî / İslâm e. 1310 yılında yazılmış ve Nâsırüddîn Tok Buga’ya sunulmuştur. d. e. Eser. Harezm bölgesi günümüzde aşağıdaki ülkelerden hangilerinin sınırları içindedir? a. Ahmet Caferoğlu. b. Türk dilinin güneybatı kolunu teşkil eden Oğuz Türkçesi ve kuzeybatı kolunu teşkil eden Kıpçak Türkçesinin bu bölgede karışıp kaynaşmasından oluşan Türkçeye verilen addır. kendisinden önce gelen Köktürkçe ile kendisinden sonra gelen Çağatayca arasında geçiş dönemi Türkçesidir. XI-XII. c. Muhabbet-nâme . Aşk / Kutb b. eseri Karahanlı Türkçesi içinde alarak Atebetü’l-Hakâyık ve Ahmed-i Yesevî’nin hikmetleri ile bir arada değerlendirmiştir. 5. Harezm Türkçesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Sözlük / Mahmud bin Ömer ez-Zemahşerî 6. Azerbaycan-Türkmenistan b. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Kendimizi Sınayalım 1. e. Türk dilinin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı Türkçesi temelinde şekillenmiştir. Nehcü’l-Ferâdîs d. c. c. Eser. 3. Türkiye-Azerbaycan e. ünlü tefsir ve lügat âlimi Mahmud bin Ömer ez-Zemahşerî tarafından yazılıp Harezmşah Atsız bin Muhammed bin Anuştigin’e sunulmuştur. 4. Hüsrev ü Şîrîn b.150 VIII-XIII. Mukaddimetü’l-Edeb e. Harezm Türkçesi.

d 3. Muhabbet-nâme e. Hendrik E. Yanıtınız yanlış ise “Mu‘înü’l-Mürîd” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Nehcü’l-Ferâdîs b. Hüsrev ü Şîrîn’in bugüne kadar bilinen tek nüshası İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi’ndedir. Mu‘înü’l-Mürîd d. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şîrîn” konusunu yeniden gözden geçiriniz. . Yanıtınız yanlış ise “Muhabbet-nâme”konusunu yeniden gözden geçiriniz. eserini Nizâmî’nin aynı addaki mesnevisinden tercüme etmiştir. Tourhan Gandjei e. Harezm Türkçesinin ilk eseri aşağıdakilerden hangisidir? a. c. Mu‘inü’l-Mürîd Mukaddimetü’l-Edeb Kısasü’l-Enbiyâ Nehcü’l-Ferâdîs Kur’an Tercümesi 1. Kutb’un Hüsrev ü Şîrîn’i için aşağıdakilerden hangisi söylenemez? a. c 9. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Altın Ordu hükümdarı Tını Beg Han ile eşi Melike Hatun adına yazılmış mesnevidir. Mukaddimetü’l-Edeb 10. Hüsrev ü Şîrîn’in nüshası 1383 yılında Berke Fakîh adlı bir Kıpçak tarafından İskenderiye’de istinsah edilmiştir. e. e 6. d 8.6. 8. Yanıtınız yanlış ise “Kısasü’l-Enbiyâ” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kısasü’l-Enbiyâ c. Yanıtınız yanlış ise “Nehcü’l-Ferâdîs” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Janos Eckmann b. b Yanıtınız yanlış ise “Harezm ve Tarihi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b. e. d. b 2. Ünite . c 4. Kutb. Hüsrev ü Şîrîn. c. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sir Gerard Clauson 9. Harezmî’nin Muhabbet-nâme’si üzerinde aşağıda isimleri verilen araştırmacılardan hangisi çalışmamıştır? a.Harzem-Altın Ordu Türkçesi ve Edebiyatı 151 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 7. Mi‘râc-nâme’nin mukaddimesinde aşağıdaki eserlerden hangisinden tercüme edildiği belirtilmiştir? a. Boeschoten d. Türk edebiyatında bugüne kadar yazılan yaklaşık 20 Hüsrev ü Şîrîn ve Ferhâd u Şîrîn mesnevilerinin ilkidir. Osman Fikri Sertkaya c. a 10. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi Eserleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 5. b 7. d. b. Yanıtınız yanlış ise “Mi‘râc-nâme” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Altın Ordu Türkçesi ile Harezm Türkçesini biri birinden ayıran ölçütlerin ortaya konulamamış olmasıdır. İlmî eserler: Mukaddimetü’l-Edeb şeklinde sınıflandırmak mümkündür. tasavvufî. Yagnob ve Osset dilleri gibi doğu İran dili olduğunu ortaya çıkarmıştır. Muhabbet-nâme c. XI-XII. Kıpçak ve Kanglı boylarının Türk dilinin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı (Hakaniye) Türkçesi temelinde.152 VIII-XIII. . yüzyıllarda gerek etnik yapı gerekse siyasî hayat bakımından Türkleşen Harezm bölgesinde Oğuz. Mu‘înü’l-Mürîd. Ayrıca Ceyhun ırmağı ile kanallar doğal barikat görevini üstlenmiş bir taraftan diğerine geçişi engellemesiyle bölgenin askerî bakımdan savunulmasını kolaylaştırmıştır. Harezm’den birçok bilgin. bölge için hayat kaynağı olmuş ve verimli toprağı ile tarih boyunca halkları kendine çekmiştir. didaktik eserler: Kısasü’l-Enbiyâ. yüzyıl sonlarında Harezm’de gelişen kültür faaliyetine. Böylece Altın Ordu sahasında konuşulan mahallî şiveye Harezm Türkçesinin de katılması ile Türk dilinin Kıpçak kanadında Harezm-Altın Ordu Türkçesi adıyla yeni bir yazı dili ortaya çıkmıştır. Bu bakımdan Harezm aynı zamanda önemli bir ticaret merkezidir. Harezm bölgesinde yazılan eserlerin dili üzerine yapılan araştırmalar bu dilin yani Harezmcenin Avesta. XIII. batısındaki Karakum çölünün ortasında Ceyhun nehri ve deltası. Dâstân-ı Cumcuma. Harezm bölgesini önemli kılan bir başka özelliği de İran. Bundan dolayı gerek Samanoğulları ve Gazneliler gerekse Selçuklular zamanında bölgeye vali olarak tayin edilenler. Harezm bölgesi. Sıra Sizde 3 Harezm bölgesinde yazılan eserleri içerikleri ve özellikleri yönünden. a. XIV. Edebî eserler: Hüsrev ü Şîrîn. Doğusundaki Kırgız bozkırları ve Kızılkum çölü. yüzyılda Altın Ordu’nun başkenti Saray ve Kırım da katılmış. şair ve yazar Altın Ordu’ya göç ederek bu bölgede konuşulan Türk yazı dilinin Altın Ordu sınırları içinde de yayılmasını sağlamıştır. güneybatı kolunu teşkil eden Oğuz Türkçesi ve kuzeybatı kolunu teşkil eden Kıpçak Türkçesinin kaynaşmasından oluşan bir dildir. Semerkand ve Buhara gibi merkezler dışında geniş bozkır ve çöllerle kaplı Batı Türkistan’ın ortasında önemli bir yerleşim merkezidir. Sıra Sizde 2 Harezm Türkçesi. Hindistan ve Çin gibi Asya ülkeleri ile Güney Rusya ve Sibirya bozkırlarını birbirine bağlayan yolların kavşak noktasında bulunmasıdır. Nehcü’l-Ferâdîs. kısa zamanda bağımsızlıklarını ilân ederek hanedanlıklar kurmuşlardır. Sirderya’nın aşağı kesimiyle birlikte daha Moğol çağından önceki devirlerde doğudaki Kaşgar’ın yanında ikinci bir edebî merkez olarak önemli bir yer tutmuştur. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde kalan Ceyhun (Amu Derya) ırmağının döküldüğü Aral gölünün güneyinde ve bu nehrin her iki tarafında uzanan bir bölge olan Harezm. Altın Ordu sahası eserleri için “Harezm-Altın Ordu” isminin kullanılma nedeni. Soğd. Dinî-ahlâkî. Mi‘râcnâme b.

S.21. XX. S. 4. F. S. İstanbul. 11. Grønbech. “Rabguzi’nin Kısasü’l-Enbiyâ’sında Nazmın Gücü”. (1994). Leningrad. Die Literarur von Chwarezm und der Goldenen Horde”. “Das Chwarezmtürksiche”. (2008). Modern Türklük Araştırmaları Dergisi. (1988). Zülfikar). Türk Edebiyatı Tarihi. (1956). Ankara 1988) 5. A. 8-9-10-11. (2002). Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları:73. 5. (1928). K. Millî Tetebbular Mecmuası. Ata. Fåzilov E. (Çeviren: A. S. N. “Rabguzi’s Syntax”. The Stories of the Prophets. II.A. Karamanlıoğlu.. cüz. 9. Török nyélvemlek a 14. Eckmann. 6. İstanbul: 2. 3. Akalın. Harezm Türkçesi ve Grameri. Eckmann. Ata. Yararlanılan ve Başvrulabilecek Kaynaklar 4. Samoyloviç. század végéig. 2. (“Harezm Türkçesi”) Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları:73. (1995). S. (1953). “Nehcü’l-Feradis’in Dil Hususiyetleri I. “Harzemşahların Soyu Meselesi”. 1947). (2008). V. Add. İnan. Tarihî Türk Şiveleri. J. TDK Yayınları:681-1. Tezcan. (1916). Köprülü. Uştmahlarnıñ Açuk Yolı (Cennetlerin Açık Yolu). M.cilt. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. Hüseyn. III. Rabguzi Kısasu’l-Enbiya türki. Hulusi. (1927). Kısasü’l-Enbiyâ (Peygamber Kıssaları). (1991). 12. Translate. C. Samoyloviç. (1903). G. Ankara. Ankara: Türk Dil Kurumu Tıpkıbasımlar Dizisi:35. Köprülü. Wiesbaden. N. (1331). Harezm-Altın Ordu Türkçesi. F. Harezmşahlar Devleti Tarihi. Ş.-XIV. Tarihî Türk Şiveleri. (1935). Yüzyıllarda Mısır’da OğuzTürkmen ve Kıpçak Lehçeleri ve “Halis Türkçe”. (1881). İlminskiy. Hacıeminoğlu. Brit. Önsözü Yazan. J. Akalın. “Die Kiptschakische Literatur I. J.A. Philologiae Turcica Fundamenta. “Kiptschakische Literatur”. Schinkewitsch. Wiesbaden: 113-137 (Çevirisi: M. Mémoires de la Société Fino-Ougrienne II. A. Dizin. Millî Tetebbular Mecmuası II. 7. (1959). İstanbul. V. C. J. Ankara. Ercilasun. F. (1964). 12. “Cuci Ulusu veya Altın Ordu Edebî Dili”. G. Philologiae Turcicae Fundamenta II. N. (1948). Ankara. Eckmann. Kazan. İ. A. İnan. J. K istorii literaturnago sredneziatsko-turetskogo yazıka. (Türkçeye Çeviren: R. (1997). (1971). Türk Dili Belleten. TDK Yayınları: 681-2. J. A. 5. Nehcü’l-Feradis: I. Qisasi Rabguziy. Barthold. S. Wiesbaden. (1859). N. I. baskı. Giriş-Metin-Tıpkıbasım. J. (Türkçeye Çeviren: S. (Çevirisi: M. Kopenhagen. “Çağatay Edebiyatı”. Eckmann. (1898). Boeschoten H. J. E.3. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. “Harezm Türkçesi”. H. Ünite . Taşkent. Critically Edit. J. A. Ankara. Ankara. Ankara 1988). I. İstanbul 1991: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı). (1968). “Ondördüncü Asır Sonlarına Kadar Türk Dili Yadigârları”. “XIII. Eckmann. Türk Dili Tarihi.2. A. A. XXIX. Thúry. Kısas-ı Rabguzi. (2002). Türk Dili Tarihi. (Yayımlayanlar: S. F. İslâm Ansiklopedisi. Nehcü’l-Ferâdîs. 2. (1926-1927). J. 7851 [=Monumenta Linguarum Asiae Maioris 4]. S. (1959). Türk Dünyası Edebiyatı. H. Thúry. Eckmann. (1956). Paylı. Türk Dili Belleten III. XVI. (1945). “Harezm Türkçesi ve Harezm Türkçesi ile Yazılan Eserler”. Taşkent. Narrationes de Prophetis. “Ondördüncü Asır Sonlarına Kadar Türk Dili Yadigârları”. (1997). İstanbul. 6. Cod. İ. Eckmann. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten 1963. Kısas-ı Rabguzi. Katanov. Al-Rabghûzî. A. “Rabguzi’nin Kısasü’l-Enbiya Eserinin Bakü Yazması”. Çev. Kısasü’l-Enbiyâ Üzerinde Yapılmış Belli Başlı Çalışmalar 1. Eckmann. Budapeşte. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları:518. 3. Arifgan. Hacıyeva. “Nehcü’l-Feradis’in Bilinmeyen Bir Yazması”. Nâsırü’d-dîn bin Burhânü’d-dîn Rabgûzî. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. Ata. N. Leiden. 21. baskı. 10. Nehcü’l-Ferâdîs. S. – Vandamme. B. 514. Rabguzi. 24. Kazan. S. C. 7. N. (1964). 5.6. II) Nehcü’l-Ferâdîs Üzerinde Yapılmış Belli Başlı Çalışmalar 1. Türk Dili. (1998). İstanbul. Ankara Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yıllık Çalışmaları I). S. . Tıpkıbasım. H. Türkler. Mus. Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler. – Tezcan. A. Uştmahlarnıñ Açuq Yolı (Cennetlerin Açık Yolu): II Metin. Seri: IV. Philologiae Turcicae Fundamenta I. II. (1992). Caferoğlu. J. Sağol. Türk Dili. Ankara 2002. A. Philologiae Turcicae Fundamenta I. Rabguzi Kısasu’l-Enbiya. İstanbul. I. A.Yunusov.Harzem-Altın Ordu Türkçesi ve Edebiyatı 153 Ata. Wiesbaden: 275-296 (“Kıpçak Edebiyatı”. (1926). V. 8. Açıkgöz. Seri: IV. Kafesoğlu. Dizin-Sözlük. 3. Starıy Taşkent. “Das Chwarezmtürksiche”.

5. Ankara. .154 VIII-XIII. İnan. (1970). J. S. (2008). “Hworezmî’nin Muhabbetnâme’si”. J. Şeyh Şeref Hace. teksta. Vol VII. (1977). Türk Dili Belleten. Tezcan – H. Roma. (1342/1963-1343/1965). Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. Aşgabat. XI+312+1s. T. J. Türk Dil Kurumu Yayınları:518. İzdanie. Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları No:15. Hacıeminoğlu. II “Muhabbatnâma” di Horazmì: Annali dell’istituto Universitario Orientale di Napoli”. Toparlı. Sağol. (1965). ‘Omar az-Zamahşarî: Pîşrev-i Adab ya Mukaddimat al-Adab (The Oldest Arabic-Persian philological dictionary). E. İstanbul: Beşir Kitabevi. Mu‘inu’l-Mürid. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. F. N. Das Chwaresmische Sprachmaterial der “Muqaddimat al-Adab” von Zamaxšarî. A. Vol VII. Moskva-Leningrad. Part I. Oguz-nâme. I. A. İlk İki Bap. Tehran. 9. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. 9. V. Eckmann. Yüzyıllar Türk Edebiyatı 8. C. 8. İnan. 6. (1972). ZDMG Suppl.”.. Z. Part I: Nouns. Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları No:15. N. (1958). Türkiyat Mecmuası. Nehcü’l-Ferâdîs. perevod i issledovanie. Muqaddimat al-Adab with the Translation in Khorezmian. Şçerbak. I-II. Benzing. Toparlı. 9. (1988). S. GirişMetin-Sözlük-Dizin-Arapça İbareler. İstanbul. C. R. 2. Nuova Serie. V. Muhabbet-name. Togan. Yüzyıllarda Mısır’da OğuzTürkmen ve Kıpçak Lehçeleri ve “Halis Türkçe””. (1951). 7. 2. A. 4. 4. Mu‘înü’l-Mürîd. (1968). (1969). 4. (1994). II. K. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları. Mu‘înü’lMürîd (Transkripsiyonlu Metin-Dizin-Tıpkıbasım). (1959). Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten. Karamanlıoğlu. (1953). S. Karamanlıoğlu. XVII. 12-13. Wiesbaden. Karamanlıoğlu. Nuova Serie. Part 3: Index. İstanbul. Part 2: Verbs. 2. Moskva-Leningrad. N. F. LXXII+287s. “Tourkhan Gandjei. “XIII. S. Ankara. 3. (1957). yüzyıldan günümüze kadar yazılmış başlıca sözlüklerimiz”. M. Bodrogligeti. Mukaddimetü’l-Edeb. Erzurum. 5. “Eine neu entdeckte Handschrift der “Muqaddimat al-Adab” von az-Zamaòšari mit chworesmtürkischer Übersetzung”. “Nehcü’l-Feradis’in Dil Hususiyetleri IV”. Documents on Khorezmian Culture. S. (1951). 3. T. I. M. İstanbul. (1971). Eckmann.Argunşah. Karamanlıoğlu. İstanbul. A. (1958).XIV (1964). N. Yüce. Yayımlayanlar: S. 3. II “Muhabbat-nâma” di Horazmì: Annali dell’istituto Universitario Orientale di Napoli”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 1991. (Doçentlik Çalışması). Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. A.10. Seri: III (Ocak-Aralık 1948). N. Tractata Altaica. (1938-1939). Halimov. S. (1988). Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi. Çevriyazı: J. Mu‘înü’l-Mürîd”. N. Ç. “XI. 7. “Recep Toparlı. Ata. A. Roma. E. Gandjei. – Göklenov. 8. S. Sertkaya. Poppe. Wiesbaden. “The Autorship and sources of the Mu‘ìnü’l-Mürìd”. . (1988). (1951). Mongol’skiy slovar’ Mukaddimat al-adab I. (1995). Muhabbet-nâme. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri. “Nehcü’l-Feradis’in Dil Hususiyetleri III”. III. Vol VI. XVIII. Text. Ülkütaşır. Metin. G. (Giriş – Dil Özellikleri –Metin – İndeks). (1976). F. İmam. Zülfikar. XVII. Hºarizm Türkçesi İle Tercümeli Şuşter Nüshası. 11. Horezmî. (1988). Tülücü. A. Yüce. Mu‘înü’l-mürîd Üzerinde Yapılmış Belli Başlı Çalışmalar 1. ZDMG 101.-XIV. Mu‘înü’l-Mürîd. XIX. II “Muhabbat-nâma” di Horazmì: Annali dell’istituto Universitario Orientale di Napoli”. Alî el-Kerderî. Erzurum. Wiesbaden. Abu’l-Kâsım Mahmûd b. II. Ankara. Türkiyat Mecmuası. N. O. Mahmûd b. 6. A. (1961). C. 2. Nuova Serie. (1313/1895). Moskova. (2006). Z. “Nehcü’l-Feradis’in Dil Hususiyetleri II”. İshak Hocası Ahmed Efendi. “Eine viersprachige ZamaxšariHandscrifts. (1968). Togan. III. “Kutb’un Hüsrev ü Şirin’inden Örnekler”. Şıh İslâm Şeref Hoca Horezmi. (1949). 12. F. No:14-15. M. Moskova. Poppe. 10. 6. Mukaddimetü’l-Edeb Üzerinde Yapılmış Belli Başlı Çalışmalar 1. Ukazateli. pamyatniki drevne uygurskoy i staro uzbekskoy pis’mennosti. IX (1 Kasım 1959). III. Das Çagataitürkische Sprachmaterial”. transkripsiya. Wiesbaden. Gandjei. Hüsrev ü Şîrîn Üzerinde Yapılmış Çalışmalar 1. Nadjib. Aksa’l-ereb fî tercemeti Mukaddimeti’l-Edeb. “Zimahşerî’nin doğu türkçesi ile “Mukaddimet-ü’l-edeb”i”. NEHCÜ’L-FERADİS – Uştmahlarnıng Açuq Yolı (Cennetlerin Açık Yolı). Türk Dili-Belleten. R. 10. Ankara: TDK Yayınları. Ş. A. 5. Roma. F. M.

G. 9. S. J. 4. VII. Nuova Serie. “The Muhabbat-nâma of Xwarazmî”. K istorii literaturnago sredneziatsko-turetskogo yazıka. 2. (1979). Warszawa. Tarihî Türk Şiveleri (Çeviren: M. S. 5. (1957). (1960). Eckmann. Ankara. “Cuci Ulusu veya Altın Ordu Edebî Dili”.6. (1958). A. (1958). Clauson. (1958). 1935. . Warszawa. “Sur quelques proverbe Turcs du “Husrev-u-Sirin” de Nizami. 7. Warszawa. 8. (1928). Jean Deny Armağanı. A. 12. Türk Dil Kurultayında Okunan Bilimsel Bildiriler. “Kutb’un Hüsrev ü Şirin adlı eseri hakkında”. Eckmann.Harzem-Altın Ordu Türkçesi ve Edebiyatı 155 Muhabbet-nâme Üzerinde Yapılmış Çalışmalar 1. (1962). Vol VI. J. Najstarsza wersja Turecka Husrav u Şirin Qutba III. N. 3. Zajaczkowski. A. A. VIII. 6. Ankara. II “Muhabbatnâma” di Horazmì: Annali dell’istituto Universitario Orientale di Napoli”. Leningrad. Najstarsza wersja Turecka Husrav u Şirin Qutba I. Samoyloviç. Roma. Ünite . A. Zajaczkowski. Najstarsza wersja Turecka Husrav u Şirin Qutba II. Türk Dili. Zajaczkowski. “Harezm Türkçesi”. “Tourkhan Gandjei. A. Ankara. Central Asiatic Journal. Zajaczkowski. Zajaczkowski. (1961). Akalın).

Sultan Veled’in Türkçe manzumelerinden seçilmiş örnek metinleri okuyup günümüz Türkçesi ile nesre çevirebilecek.7 Amaçlarımız VIII-XIII.YÜZYILLAR TÜRK EDEBİYATI    Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Hoca Dehhânî’nin manzumelerini okuyup günümüz Türkçesi ile nesre çevirebilecek. beyitlerde ele alınan konuları açıklayabilecek.Yüzyıllar Türk Edebiyatı XII-XIII. manzumelerin vezin ve kafiyelerini belirleyebileceksiniz. FARSÇATÜRKÇE BEYİTLERİ • SULTAN VELED’İN TÜRKÇE MANZUMELERİ • HOCA DEHHÂNÎ’NİN ŞİİRLERİNDEN SEÇMELER VIII-XIII. Farsça-Türkçe (mülemmâ) beyitlerinden seçilmiş örnek metinleri okuyup günümüz Türkçesi ile nesre çevirebilecek. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı: Metinler . Anahtar Kavramlar • • • • Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Sultan Veled Hoca Dehhânî Beyit • Mülemmâ • Gazel • Kaside İçindekiler • MEVLÂNÂ’NIN TÜRKÇE. Mevlânâ’nın Türkçe.

aklın varsa geride bırakıp gideceğin (dünya) mal(ın)a sakın aldanma.s.s. Bu sebeple. Farsça şiirlerinde olduğu gibi bu ve aşağıda yer alan diğer üç beyitte. bugün kullanılmayan eski bir emir kipi ekidir. Türk Dil Kurumu Yayınları. ilerisini düşünmeyen. Biçim-Ölçü-Kafiye (İstanbul: 3F Yay. dünya hayatının geçici olduğunu belirtmiş. Beytin kafiyesi: mÀla-ala kelimelerindeki –al harflerinden meydana gelen mürdef kafiyedir..) dikkatsiz.) sakın.) kadın. Mevlânâ. aldanmaàıl: aldanma.i. 2011) ve M. eş. Eski Türk Edebiyatı Makaleleri. hanım. Kelimenin sonundaki -gıl eki. ihtiyatsız. şol: (t. insanların hayattayken kazandıklarını yanlarında götüremeyeceklerini vurgulamıştır. ‫ سىن اونيدر دوستلرك اوغلك قيزك عورتلرك‬Seni unudur dostlaruñ oàluñ úızuñ èavratlaruñ ‫ اول مالك اولشه لر حساب ايدوب قيلدن قيله‬Evvel mÀluñ üleşeler óisÀb idüp úıldan úıla èavrat: (a. Yekta Saraç’ın Klâsik Edebiyat Bilgisi. (Hasibe Mazıoğlu. zinhâr: (f.XII-XIII. Ankara 2009’dan) ‫ اوصك واريسه اى غافل الدامناغل زهنار ماله‬Uããuñ var-ısa iy àÀfil aldanmaàıl zinhÀr mÀla ‫ شول نسنه يه كه سن قويوب كيدرسني اول كريو قاله‬Şol nesneye ki sen úoyup gidersin ol girü úala us: (t. ölümlü olan insanın bir gün bırakıp gideceği dünyaya ve dünya malına gereğinden fazla önem vermemesi ifade edilmiştir. 2. A. müstef èilün müstef èilün müstef èilün müstef èilün .) şu. ol: (t. àÀfil: (a.) akıl.i.e.) o. fikir. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı: Metinler MEVLÂNÂ’NIN TÜRKÇE VE FARSÇA-TÜRKÇE BEYİTLERİ Mevlânâ’nın Türkçe Beyitlerinden Örnekler 1. asla anlamında uyarı bildirmek için kullanılan Farsça bir ünlemdir. müstef èilün müstef èilün müstef èilün müstef èilün Kafiye hakkında geniş bilgi için Eski Türk Edebiyatına Giriş (Eskişehir: Açıköğretim Fakültesi Yay.s. Beyitin Düzyazıyla Diliçi Çevirisi ve Açıklamalar Ey gâfil. 2007) adlı kitaplara başvurabilirsiniz..

f.): ama. Eski Türk Edebiyatı Makaleleri.f. 3.z. Ankara 2009’dan) 1.s. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Beyitin Düzyazıyla Diliçi Çevirisi ve Açıklamalar (Ey gâfil!). 4. ilk beyite bağlı olarak bu ve aşağıdaki beyitlerde dünya hayatından bir sahneyi.): –de. Lâkin bana şair diyorlar. TürkçeArapça. etmek: (t.z. Farsça-Arapça. Mevlânâ’nın Uããuñ var-ısa iy àÀfil aldanmaàıl zinhÀr mÀla/Şol nesneye ki sen úoyup gidersin ol girü úala beyitinde üzerinde durduğu konu hakkında bilgi veriniz. pâre: (f. yetişmek. FarsçaTürkçe vb. vakit. şu kadar var ki. dilenci. ben neredeyim.): o.i.) tez. be (f.i. Türk Dil Kurumu Yayınları. müstef èilün müstef èilün müstef èilün müstef èilün tìz: (f.) yoksul.e. f. dostların.e. demed (demîden. Hatta bunlar sana vefalı davranıp da senin (adına hayır) için yoksullara bir parça ekmek (bile) vermezler.s. men (f. sürmek. der (f. . fakat. lìkin (a.): söylemek.): ile. çıkmak.f.) ekmek Beyitin Düzyazıyla Diliçi Çevirisi Bunlar (malını mülkünü bıraktığın çocukların. bir insanın ölümünden sonra yaşananları resmeder gibi oldukça açık bir şekilde dile getirmiştir.e.): geldi. Beyitin Düzyazıyla Günümüz Türkçesine Çevirisi Şiir nerede. gÿyed (güften. Türk’ün biri geldi bana “hey sen kimsin?” dedi. sende ise bir şey kalmaz. çabuk.): bitmek.f.i) parça.): biri. Mevlânâ’nın Farsça-Türkçe Mülemmâ Beyitlerinden Örnekler ‫ من كجا شعر كجا ليكن مبن در ميدمد‬Men kücÀ şièr kücÀ lìkin be-men der mìdemed ‫آن يكى كى كه آيد كويدم هى كيمسن‬ ‫تر‬ Án yeki Türkì ki Àyed gÿyedem hey kimsen fÀèilÀtün fÀèilÀtün fÀèilÀtün fÀèilün (Hasibe Mazıoğlu. oğlun. ancak.i. eşin) zengin olurlar. kücÀ (f.e. ‫ بر دملكه آغالشه لر آندن واروب پايالشه لر‬Bir demlige aàlaşalar andan varup paylaşalar ‫ سىن چوقوره كومشوب تيز دونه لر كوله كوله‬Seni çuúura gömişüp tìz döneler güle güle dem: (f. hemen Beyitin Düzyazıyla Diliçi Çevirisi (Bunlar senin ölümüne) bir anlık ağlarlar sonra seni mezara gömüp (senin geride bıraktığın) malını bir an önce paylaşmak için gülerek dönerler. kızın ve eşlerin seni(öldükten sonra) unutup öncelikle malını inceden inceye hesap ederek paylaşırlar.s. Àyed (Àmeden. f. yekì (f. 1 Mülemmâ: Mısraları veya bir kısmı Türkçe-Farsça.): ben. farklı dillerde yazılmış manzumelerdir.): nasıl. şiirden uzaktayım. nereye.158 VIII-XIII.) zengin. Àn (f. birisi. Mevlânâ.) an. müstef èilün müstef èilün müstef èilün müstef èilün gedâ: (f. içinde. ‫ قيلمايه لر سكا وفا بونلر باى اوله سن كدا‬Úılmayalar saña vefÀ bunlar bay ola sen gedÀ ‫ سنك اوچون ويرمه يه لر بر پاره ايتمك يوقسوله‬Senüñ üçün virmeyeler bir pÀre etmek yoúãula bÀy: (f.

‫ من يار با وفامي بر من جفا قيلورسن‬Men yÀr-ı bÀ-vefÀyem ber-men cefÀ úılur sen ‫ با آنچون اين جفاها سندن قاچن قاچر من‬BÀ-Ànçün ìn cefÀhÀ senden úaçan úaçar men mefèÿlü fÀèilÀtün mefèÿlü fÀèilÀtün bÀ (f. .i): ay. nihân (f.): zaman. 3. sert (duyarsız. Bu ayrılık ateşine ciğerim daha ne kadar yanacaktır? 5.z.i.s. bilmiyorum. ìn (f.): bu. ‫ مردم زفراق تو مردم كه مهه دانند‬Mürdem zi-firâú-ı tÿ merdüm ki heme dÀnend ‫ عشق اودى هنان اوملز يانر دوشيجك جانه‬èAşú odı nihÀn olmaz yanar düşicek cÀna mef èÿlü mefÀèìlün mef èÿlü mefÀèìlün tÿ (f.): yan. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı: Metinler 159 2.s.): ile.): yakın. Ben yüzsüzlük edip senin yanında dururum. ‫ ماهست منيدامن خورشيد رخت يانه‬MÀhest ne-mìdÀnem òÿrşìd ruòet yÀ ne ‫ بو ايريلق اودينه نيجه جكرم يانه‬mef èÿlü mefÀèìlün mef èÿlü mefÀèìlün mÀh (f.i.): cefalar. úat (t.7. Ànçün (f. ruhet (senin): yanağın. tÿ (f.): katı. yÀr (f. saklı. ‫ هر دم خبشم كوىي بار كيت منم قامتدن‬Her dem be-òışm gÿyì bar git menüm úatumdan ‫ من روى سخت كرده نزديك تو طورر من‬Men rÿy-i saòt-kerde nezdìk-i tÿ turur men mef èÿlü fÀèilÀtün mef èÿlü fÀèilÀtün dem (f.i. nezdìk (f. Aşk ateşi bir cana düşünce (canı yakınca) gizlemek mümkün değildir. f.i.): sen. yan. çehre. çevre. herkes.e.z.): yüz.f.i. ölü. mürde (f. firÀú (a. be-hışm: öfke ile. od (t.): –den. sevgili.): ölmüş.): hepsi. Beyitin Düzyazıyla Günümüz Türkçesine Çevirisi Ben vefalı bir dostum.s.f. òışm (f.): gizli. nemìdÀnem (f.): onun için.): bilmiyorum.f. Bu ayrılıú odına nice cigerüm yana Beyitin Düzyazıyla Günümüz Türkçesine Çevirisi Yüzün ay mıdır yoksa güneş midir. zi (ez. belli olur.): ile.e.b. taraf. dÀnend (f. gÿy (güften. be (f.): söylemek.): sen. saòt-kerde (f.s. heme (f. ruò (f.i.): ayrılma. Bu cefalarla senden nasıl kaçarım? 4.s. mÀhest: aydır.): bilirler.e. Ünite -XII-XIII.i.i. sen cefa ediyorsun. Beyitin Düzyazıyla Günümüz Türkçesine Çevirisi Her zaman öfkeyle yanımdan git dersin. yüz. ayrılık.b.i. Beyitin Düzyazıyla Günümüz Türkçesine Çevirisi Senin ayrılığından öldüğümü herkes biliyor. vakit.): ateşin Türkçesi. yüzsüz) davranan.): güneş. rÿy (f.): hışm: öfke. Òÿrşìd (f.s. f. cefÀhÀ (f.): yanak.): dost.i.e.

óaúúÀ ki gÿruñ dar ola ‫ كز مدد بوملايه سني چوره باقوب صاغه صوله‬Hergiz meded bulmayasın .òoş olmaya óÀlüñ senüñ ‫ نسنه ايرميه ألك سنك كر صومنادكسه ال اله‬Nesn’irmeye elüñ senüñ .irmeye hergiz menzile ‫هر‬ ‫ ويردى سكا ماىل چاالب تا خريه قيالسني سبب‬Virdi saña mÀlı Çalab . ‫ اول كم كيده اوزاق يوله كرك آزيق آليبيله‬Ol kim gide uzak yola .gerek azıú alıbile ‫ آملازيسه يولده قاال ايرميه كز منزله‬Almaz-ısa yolda úala .Óaúú’a inanursın bayıú ‫ ياب آخرت دنياىي ييق تا ايره سني خوش منزله‬Yap Àòiret dünyÀyı yıú .muótÀc olasın bir pula ‫صو‬ ‫ آصى ايتميه مالك سنك خوش اوملايه حالك سنك‬Aãã’itmeye mÀluñ senüñ .varmadan ol mÀluñ yile ‫ كون سوينرسني بينم آلتومن آقچه م چوق ديو‬Bugün sevinürsin benüm .tÀ òayra úılasın sebeb ‫ خري ايله ده قيل حق طلب وارمادن اول مالك ييله‬Òayr eyle de úıl óaú ùaleb .çevre baúup saàa ãola ‫هر‬ ‫ آلتون ايسه آنده چوراق اوله سكا آنده طوراق‬Altun ise anda çoraú . Yüzyıllar Türk Edebiyatı Mevlânâ’nın Türkçe Bir Manzumesi ‫ اكر كيدر قارينداش يوقسه ياووز‬Eger geydür úarındaş yoúsa yavuz ‫ اوزك يولده سكا بودر قيالووز‬Özüñ yolda saña budur úılavuz ‫ جوباىن برق طوت قورتلر كوشدر‬Çubanı berú ùut úurtlar üküşdür ‫او‬ ‫ ايشيت مندن قاراقوزم قارا قوز‬İşit menden úara úuzum úara úoz ‫ اكر طاتسن و كر رومسن و كر تورك‬Eger Ùatsen ve ger Rÿmsen ve ger Türk ‫ زبان ىب زبانرا بياموز‬ZebÀn-ı bì-zebÀn-rÀ beyÀmÿz (Dilsizlerin dilini öğren) Mevlânâ’dan Türkçe Beyitler ….altunum aúçam çok diyü ‫بو‬ ‫ آكمازمى سني اول كى كم حمتاج اوالسني بر پوله‬Añmaz mısın ol ãoñı kim .tÀ iresin òoş menzile ‫ چون اوله الكده درم كوج ييتدكجه قيلغل كرم‬Çün ola elüñde direm .anlar saña úarşu gele ‫ مال سرمايه اولسه آزيق حقه اينانورسني باييق‬MÀl sermÀye olsa azıú .160 VIII-XIII.ger ãunmaduñsa el ele ‫ اول مال ديديكك مار اوله حقا كه كورك دار اوله‬Ol mÀl didigüñ mÀr ola . ….devlet anuñ ögüd ala ‫او‬ ‫او‬ .ola saña anda ùuraú ‫ نيلر طاشم قيلدم ياراق آنلر سكا قارشو كله‬N’eyler ùaşum úılduñ yaraú .güç yitdükçe úılàıl kerem ‫ كود بودر كه بن ديرم دولت آنك كود آله‬Ögüd budur ki ben direm .

7.biz fÀniyüz oldur bÀúì ‫ قامولر آنط مشتقى تا خود كه اول كيمك اوله‬Úamular anuñ müştaúı .ger bÀy isen òayr eylegil ‫ هر بر حاله شكر ايله كل حق دونده رر حالدن حاله‬Her bir óÀle şükr eylegil . Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı: Metinler 161 ‫ ايتمه مالك اوله تلف حق برى بيك ويرر خلف‬Eytme mÀluñ ola telef . donmadan akmak ne hoş ‫ دي رفت و حديث دي چودي هم بگذشت‬Ne kadar söz varsa düne ait ‫ امروز حديث تازه بايد گردن‬Şimdi yeni şeyler söylemek lazım .ùutàıl ne didiyse Aóad ‫ اندن ديله هر دم مدد تا ايريشه سني حاصله‬Andan dile her dem meded . ‫ هر روز خوش است منزيل بسپردن‬Her gün bir yerden göçmek ne iyi ‫ چون آب روان و فراغ از افسردن‬Bulanmadan.tÀ irişesin óÀãıla ‫ بويله بويوردى مل يزل بيلك بوىن قيلك عمل‬Böyle buyurdı Lem-yezel . Ünite -XII-XIII.virme úamu øÀyiè ola ‫ ديلر ايسك عيشى ابد طوتغل نه ديديسه احد‬Diler-isen èayşı ebed . ben bu yerdenim ‫ در كوى مشا خانهٴ خود ميجومي‬Sizin ülkenizde kendi evimi arıyorum ‫ دمشن نيم ارچند كه دمشن رومي‬Düşman gibi görünüyorsam da düşman değilim ‫ اصلم تورك است اكر نه هندو كومي‬Gerçi Hindçe konuşuyorum ama aslım Türk’tür.Óaú biri biñ virür òalef ‫ اولغل سلف قيلمه علف ويرمه قامو ضايع اوله‬Olàıl selef úılma èalef .dilegüm iyi óÀl gerek ‫ نه قيل كرك نه قال كرك كندوزىن بيلن قوله‬Ne úìl gerek ne úÀl gerek .uymañuz her bir bÀùıla ‫ يوقسول ايسك صرب ايلهكلكر باى ايسك خري ايلهكل‬Yoúãul iseñ ãabr eylegil .Óaú dönderür óÀlden óÀle ‫ دنيا آنك آخرت آنك نعمت آنك حمنت آنك‬DünyÀ anuñ Àòret anuñ .yavlaú çoú eyledüm günÀh ‫ يازوقلرمدن آه آه نه شرح ايدم كلمز ديله‬Yazuúlarumdan Àh Àh .kendüzini bilen úula ‫ بن بر ىب جامن اى الَه باوالق جوق ايله دم كناه‬Ben bir bi-cÀnum iy İlÀh .devlet anuñ k’anı bula ‫ حقا بكا نه مال كرك ديلكم اىي حال كرك‬ÓaúúÀ baña ne mÀl gerek .bilüñ bunı úıluñ èamel ‫ ترك ايلكز طول امل اومياكز هر بر باطله‬Terk eyleñüz ùÿl-ı emel .ne şeró idem gelmez dile ‫ اى مشس ديله حقدن حقى بز فانييز اولدر باقى‬İy Şems dile Óaú’dan óaúı .nièmet anuñ miónet anuñ ‫ طامو آنك جنت آنك دولت آنك كه آىن بوله‬Ùamu anuñ cennet anuñ .tÀ òod ki ol kimüñ ola müstef èilün müstef èilün müstef èilün müstef èilün Mevlânâ’nın Farsça şiirlerinden örnekler ve Düzyazıyla Günümüz Türkçesine çevirileri ‫ بيكانه مكريد مرا زين كومي‬Beni yabancı sanmayın.

‫ سينه خواهم شرحه شرحه از فراق‬Aşk derdini şerhedebilemek için. ‫ از جداييها شكايت مى كند‬ayrılıklardan şikâyet eder.1. 5. ‫ كاز نيستان تا مرا بربيده اند‬Beni kamışlıktan kestiklerinden beri feryâdımdan ‫ از نفريم مرد و زن ناليده اند‬erkek ve kadın müteessir olmakta ve inlemektedir. SULTAN VELED’İN TÜRKÇE MANZUMELERİ Sultan Veled’in Bir Gazeli ve Çevriyazısı (Sultan Veled’in manzumeleri. İstanbul 1985’dan. . Yüzyıllar Türk Edebiyatı ‫ تو در جهان غريبی غربت چه میکنی‬Sen yâdeller dünyasında ne arıyorsun yabancı ‫ قصد کدام خسته جگر میکنی مکن‬Hangi hasta gönüllüyü kasdediyorsun etme Mesnevî’nin İlk Üç Beyiti ve Türkçe Çevirisi ‫ بشنو اين ىن چون حكايت مى كند‬Dinle. Sultan Veled’in Türkçe Manzumeleri. 4. ‫ سنك يوزك كونشدر يوقسه آيدر‬Senüñ yüzüñ güneşdür yoúsa aydur ‫ جامن آلدى كوزك دقى نه ايدر‬CÀnum aldı gözüñ daúı ne aydur ‫ بنم ايكى كوزم بيلكل جامنسني‬Benüm iki gözüm bilgil cÀnumsın ‫ بىن جانسوز قويه سني سن بو كيدر‬Beni cÀnsuz úoyasın sen bu keydür ‫ كوزمدن جيقمه كيم بو ير سنكدر‬Gözümden çıúma kim bu yir senüñdür ‫ بنم كوزم سكا خيشى سرايدر‬Benüm gözüm saña yaòşı sarÀydur ‫ نه اوقدر بو نه اوق كم دكدى سندن‬Ne oúdur bu ne oú kim degdi senden ‫ بنم بومي كويدى مشدى يايدر‬Benüm boyum süñüydi şimdi yaydur ‫سو‬ ‫ متاشاچون برو كل كم كوره سني‬TemÀşÀ çün berü gel kim göresin ‫ نته كوزم ياشى ايرماق و چايدر‬Nite gözüm yaşı ırmaú u çaydur ‫ سنك بويك بوداغدن آغدىكچدى‬Senüñ boyuñ bu daàdan aàdı geçdi ‫ جهان اميدى كدن ياز و يايدر‬CihÀn imdi yüzüñden yaz u yaydur ‫يوز‬ 2. 6. bu ney neler hikâyet eder. ‫ تا بكومي شرح درد اشتياق‬sinemi ayrılık acılarıyla parça parça etmek isterim. İstanbul 1958 ve Büyük Türk Klâsikleri. 3.162 VIII-XIII. C. Mecdut Mansuroğlu.) 1.

yahşi(t. ü şeklinde kullanılan/okunan bu edat. kendi canından geçtiğini.): ki. bu durumu (sevgilinin canını aldığını) zaten birinci beyitte de ifade etmektedir. kargı. Ünite -XII-XIII.f. Sultan Veled’in Senüñ yüzüñ güneşdür yoúsa aydur / CÀnum aldı gözüñ daúı ne aydur beytinde üzerinde durduğu konuyu açıklayınız.): güzel. Sonu ünsüzle biten kelimelerden sonra u. eydür(t.b. Sevgilinin yüzünü şekil ve parlaklık yönünden güneşe ve aya benzeten (teşbîh-i belîğ) şair. 9. şairin dâimâ sevgili ile olduğunu anlatmaktadır. mızrak.e. Böyle kelime guruplarına ise. Farsçada bu edatla anlam veya görevce yakın ve eş anlamlı kelimeler bağlanır. terkîb-i atfî (bağlama gurubu) denir: dil ü cân.): dahi. Bu durum. süñü(t. ‫ كون عشقك اوديندن اسى آلدوخ‬Bu gün èışúuñ odından ıssı alduò ‫بو‬ ‫ بزه قايو دكل كر قار و قايدر‬Bize úayu degül ger úar u úaydur ‫ بكا هر كيجه سندن يوز بيك اصى‬Baña her gice senden yüz biñ aããı ‫ بنم هر كون ايشم سندن قواليدر‬Benüm her gün işüm senden úolaydur ‫ ولد يوخسولدى سنسز بو جهانده‬Veled yoòsuldı sensüz bu cihÀnda ‫ سىن بولدى بو كزدن بك و بايدر‬Seni buldı bu gezden beg ü bÀydur mefâ‘îlün mefâ‘îlün fe‘ûlün 8. çün(f.s.7.e. Bilgil (t. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı: Metinler 163 7. Gazelin Düzyazıyla Dil İçi Çevirisi ve Açıklamalar 1.f. bunun kendisi için iyi bir şey olduğunu anlatıyor. iyi.): bil. Irmak ve çay kelimelerinin arasındaki u. Kim (t. Âşığın gözyaşı kanlı akar. Senin yüzün güneş ya da ay mıdır? Canımı alan gözün daha ne söyler? dakı (t. 5. nasıl bir oktur? O bana değince mızrak (gibi düz) olan boyum (teşbîh) yay (gibi iki büklüm) oldu(teşbîh). ne vakit. Türkçede bağlama edatı olarak kullanılan ve edatına karşılık gelmektedir. yani büyük bir ızdırap çektiğini ifade etmektedir.e): nasıl. nite(t. Bana olan nazarın (=bakışın: ok.e): için. hep gözümde kal.): süngü. gözün ise (gamzeler ile) canını aldığını (istiare) belirtmiştir. ne zaman. benim canımsın. bu beyitte de gözünün sevgiliye yaraşır bir saray olduğunu (teşbih) ve sevgilinin bu “göz sarayı”ndan çıkmamasını istemektedir. bu beyitte muhatabın (sevilenin) güzellik unsurlarından yüzü ve gözleri üzerinde durmuştur. isti’âre) sonucunda boyunun iki büklüm olduğunu. bâğ u bostan gibi. 2. Gözyaşımı seyredebilmek için yakına gel de onun nasıl ırmak ve çay gibi aktığına bak. key: (f. beni cansız koyman benim için çok iyidir. Klâsik şiirde sevgilinin nazarı (=bakışı) oktur ve âşığı göğsünden vurur. 4.): söyler. tekil kişi eki. der. Sevdiğinin canını aldığını. ünlü ile biten kelimelerden sonra vü şeklinde okunur: ebrû vü hâl. 2 . 3. bırakıp gidesin. –gil: 2. Senin yerin (evin) olan gözümden çıkıp gitme. koyasın: bırakasın. benlikten sıyrıldığını söyleyen şair. İki gözüm! (İyi) bil ki sen. Şair. İşte Sultan Veled bu beytinde sevgilinin okları (yan bakışları.) nasıl. benim gözüm senin için çok güzel bir saraydır. Kanlı gözyaşının akması tasavvufta maddeden sıyrılmaktır. açık isti’âre). daha. Önceki beyitte benlikten geçtiğini belirten şair.i. Sultan Veled.

sana kavuşmadan önce fakirdi.i.i. Çünkü sevgilinin bulunduğu yer cennettir. Âşık için de sevgili her şeydir.164 VIII-XIII.s. bundan dolayı her tarafta sevgiliyi gördüğünü (mübâlağa) söyleyen şair.) zengin. Sevgiliye ulaşan. tasa.i. Senin boyun bu dağı aşıp geçti. Sultan Veled’in Türkçe Bir Gazeli ve Çevriyazısı 1. 9.i. yay(t. 2.): yaz mevsimi.): yarar. 7. ‫ نه داتلودر سنك عشقككه بندن كلمى الدى‬Ne datludur senüñ èışúuñ ki benden göñlümi aldı ‫كو‬ ‫ اكا بر جان فدا قيلدم ايكى بيك جان بكاكلدى‬Aña bir cÀn fedÀ úıldum iki biñ cÀn baña geldi ‫ انككن جاىن نورليدى عيسىكىب كه اغدى‬Anuñ kim cÀnı nÿrluydı èÌsì gibi göge aàdı ‫كو‬ ‫ قاراكو جانلو ير اوزره اشك كىب كرو قالدى‬Úarañu cÀnlu yer üzre eşek gibi girü úaldı ‫ سىن بولدم سكا كلدم كوزن اچدم يوزك كوردم‬Seni buldum saña geldüm gözüm açdum yüzüñ gördüm ‫ اسم ويردى دلو اولدم بىن عشقك سكا صالدى‬İsim virdi delü oldum beni èışúuñ saña ãaldı 5. boyunun uzaması sebebiyle) dünyanın bahar ve yaz mevsimini yaşadığını ifade etmektedir. Bugün senin aşk ateşinden ateş (sıcaklık) aldık. Sen olduğun sürece benim her işim kolaydır. ışk(a. bu aşk ateşine sahip olduğu ve sevgili ile bulunduğu için soğuğun (yağmurun. 8. kazanç. yoksuldu. Yüzyıllar Türk Edebiyatı 6. İster kar isterse yağmur olsun bizim için endişe edecek bir durum değildir. kâr. Klâsik şiirde şairlerin (âşık) en önemli varlığı sevgilidir. Bana senden her gece yüzbin fayda dokunmaktadır. Bu da zenginlik ve beylik demektir.): bey. çünkü sevgiliyi bulmuştur. mutlu ve huzurlu olur.): kaygı. endişe. Veled. Sevgilinin ilgisi şairi başka varlıklardan uzaklaştırmıştır. assı(t. Sevdiğinin boyunun dağı aşacak kadar uzadığını. bu yüzden (yüzü güneş ve ay gibi olan sevgili sebebiyle. 3. ‫ قره قاشلر قاره كوزلر جامن الدى جامن الدى‬Úara úaşlar úara gözler cÀnum aldı cÀnum aldı ‫ مسلمانلر ندر بو كم بكا كلدى بكا كلدى‬MüsülmÀnlar nedür bu kim baña geldi baña geldi ‫ مسلمانلر عاشق الدم سجى ايچدم دلو اولدم‬MüsülmÀnlar èÀşıú oldum süci içdüm delü oldum ‫ كلى چغرك كوترو دوا قيلدى دوا قيلدى‬Dükeli çaàıruñ götrü devÀ úıldı devÀ úıldı ‫دو‬ ‫ سىن كوردم سكا كلدم امل دوتغل اوده دوشدم‬Seni gördüm saña geldüm elüm dutàıl oda düşdüm ‫ اسم ويردى دلو اولدم بىن تاكرى سكا صالدى‬İsim virdi delü oldum beni Tañrı saña saldı 4. artık seni bulduğu için bundan sonra bey ve zengindir.i. Hayatının merkezinde bir sevgili bulunan şair için üstesinden gelinemeyecek hiçbir zorluk yoktur. . karın) kendisini etkilemeyeceğini ve bundan dolayı da endişe edilecek bir durumun olmadığını belirtmektedir. ilkbahar. beg(t. kayu(t. Dünya şimdi senin yüzünden bahar ve yaz mevsimini yaşamaktadır.): sıcaklık. yaz(t.i. 6.i): aşk. gönlünde onun aşkı bulunan şair. ıssı(t.): bahar mevsimi. Aşkını ateşe benzeten şair (teşbîh-i belîğ). bây: (f.

gönlümü benden aldı. seni ister ve senin sözünü söylerler. Kara kaşlar ve kara gözler canımı aldı. Büyük küçük herkes seni sever. İsa gibi gökyüzüne çıktı. Hz. Âşıkları seçiyordun. Tanrı beni sana gönderdi ve bana (âşık) ismini verdi. Canı karanlık kişiler (kötüler). eşek gibi yeryüzünde geri kaldı. Bütün içkileri alıp giderek sevgili beni iyileştirdi. . Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı: Metinler 165 7. Seni görüp sana geldim. 9. sana geldim. Müslümanlar bu bana olan hâl nedir? 2. âşık olup şarap içtim ve deli oldum. Seni buldum. 10. 9. 3. ‫ بو حديثى بويردى پيغمرب‬Bu óadìåi buyurdı Peyàamber ‫ كندوزندن كرك كم اول اوله‬Kendüzinden gerek kim evvel öle ‫ ديرلكك معنيسن اولوب بوله‬Dirligüñ maènisin ölüp bula ‫ اوملدن تيز اولك اغك كه‬Ölmedin tìz ölüñ aàuñ göge ‫كو‬ ‫ كم سزى اي ايله كونش كه‬Kim sizi ay ile güneş öge ‫او‬ 3. 8. 4.7. 5. Müslümanlar. Canı nurlu olan sevgili. Seçmediklerini yıldırım çarptı (Âşık olmayanlar mahvoldu). kim akıllı ise Veled’i bilmiş ve (böylece sanki) deniz olup incilere kavuşmuştur. Gözümü açınca yüzünü gördüm. O sizinledir. Yüzün görününce sanki güneş doğar ve bütün âlem nurunla dopdolu olur. Ey insanlar. Aşkın öyle tatlıdır ki. ‫ سىن كوردم كچر ايدك جامن يولن اچار ايدك‬Seni gördüm geçer idüñ cÀnum yolın açar idüñ ‫ عاشقلرى سچر ايدك قاالنك يولدرم چالدى‬èÁşıúları seçer idüñ úalanuñ yuldurum çaldı ‫ اولوكچى سىن سور سىن ايسرت سوزك سويلر‬Ulu kiçi seni sever seni ister sözüñ söyler ‫ كونشكىب يوزك طوغر قامو عامل نورك طولدى‬Güneş gibi yüzüñ ùoàar úamu èÀlem nÿrun ùoldı ‫ خاليقلر جاىن سچك بو دنيادن برو قاچك‬ÒalÀyıúlar cÀnı seçüñ bu dünyÀdan berü úaçuñ ‫ كوزى اچككوزى اچككورك تاكرى نلر قيلدى‬Gözi açuñ gözi açuñ görün Tañrı neler úıldı ‫ ولد كلدى سزه ايدر نه ايسرتسز كله در‬Veled geldi size aydur ne istersiz sizüñledür ‫سز‬ ‫ كم اصلويسه بىن بيلدى دكز اولدىكوهر بولدى‬Kim uãluysa beni bildi deñiz oldı güher buldı mefÀèìlün mefÀèìlün mefÀèìlün mefÀèìlün 8. canı tercih edin ve dünyadan uzaklaşın. Ünite -XII-XIII. deli oldum. bana iki bin geldi. 10. Gazelin Düzyazıyla Dil İçi Çevirisi 1. aşk ateşine düştüm. elimi tut. Gözünüzü açıp Tanrı’nın neler yarattığını görün. aşkın beni sana gönderdi. Sultan Veled’in İbtidâ-nâme’sinden Beyitler ve Çevriyazısı 1. Veled gelip size “ne istiyorsunuz” diyor. İsim verdi. 7. Ona bir can verdim. ‫ قانقى كيشى كه ديرلكك ايسرت‬Úanàı kişi ki dirligin ister 2. Seni canımın yolunu açıp geçerken gördüm. 6.

Böyle (düşünen ve yaşayan) kişi her zaman Tanrı ile birliktedir. Dünya hayatı geçicidir. (İnsan.) 3.” buyurdu. Sen de nefsini öldür ve tertemiz ol. Gerçek yaşamak. 9. dâimâ aşk ateşinde pişmek ve sevgili (Tanrı) için yanıp yakılmaktır. nefsi öldürmek demektir. bunu iyi bil. Yüzyıllar Türk Edebiyatı 4. ‫ كندودن ياوزى كدرمكدر‬Kendüden yavuzı gidermekdür ‫ اوملكك معنيسى بودر كى بيل‬Ölmegün maènisi budur key bil ‫ نفسك اولدر كم اوالسني بسمل‬Nefsüñ öldür kim olasın Bismil feèilÀtün mefÀèìlün feèilün (fÀèilÀtün mefÀèìlün fÀèlün) İbtidâ-nâme Beyitlerinin Düzyazıyla Dil İçi Çevirisi 1-2. ‫ كرتو ديرلك اوملسز اوملكدر‬Kirtü dirlik ölmesüz ölmekdür ‫ تاكرى برله مهيشه اوملقدر‬Tañrı birle hemìşe olmaúdur 8. 4. ölümsüz oldu ve cenneti bu dünyada satın aldı.166 VIII-XIII. Peygamber bu hadisinde. Kim böyle ölürse bugün diri olur. Ayrıca bu dünyayı sevmeyi bırakıp. Bu. böyle benliğini öldürmeyen ise. hayattayken mutlak bir gün öleceğini düşünmeli ve hem dünya hem de âhiret hayatını buna göre değerlendirmelidir. İşte ölmenin anlamı budur. ‫ بو جهان سومكن كمشمكدر‬Bu cihÀn sevmegin kemişmekdür ‫ اول كم ايتمز بوىن نه ايراقدر‬Ol kim itmez bunı ne ıraúdur 10. 8. “Dirliğini isteyen kişinin hayatın anlamını ölerek bulmak için ölmeden evvel ölmesi gerekir. ‫ اول كم اوملز يارن ياوز اوله‬Ol kim ölmez yarın yavuz ola ‫ دنيانك ديرلكى كچر قاملاز‬DünyÀnuñ dirligi geçer úalmaz 6. ölümsüzlükten uzaktır. ölmeden önce ölmektir. Kendindeki kötülüğü gidermek de böyledir. ‫ عشق اودندن مهيشه بشمكدر‬èIşú odından hemìşe bişmekdür 9. ‫ اول كم اولدى اوملسز اول قالدى‬Ol kim öldi ölmesüz ol úaldı ‫ اومچاغى بو جهانده نقد الدى‬Uçmaàı bu cihÀnda naúd aldı ‫ كم اولرسه بو كون ديرى اوله‬Kim ölürse bu gün diri ola 5. Bu şekilde benliğini öldüren kişi. ‫ تاكريدن كم ديريسه اول اوملز‬Tañrı’dan kim diriyse ol ölmez 7. bu şekilde olmayan kişi. 5. 7. yarın (kıyamet günü) kötü olur. . Tanrı’da diri olan (Tanrı’nın hayat verdiği) ölmez. 6. 10. (Haydi çabuk) ölmeden önce kendinizi (nefsinizi) öldürün ve göğe yükselin de sizi ay ile güneş övsün.

Hangi kişi bu sözden hareket ederek doğru yola giderse. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı: Metinler 167 “Nefsi öldürmek”. Körler okursa gözleri açılır. ‫ يوق ايدى مامل داوارم كم ويرم‬Yoú idi mÀlum davarum kim virem ‫ مال كم تاكرى بكا ويردى بودر‬MÀl kim Tañrı baña virdi budur ‫ كم بو ماىل ايسته يه اول اوصلودر‬Kim bu mÀlı isteye ol uãludur fÀèilÀtün fÀèilÀtün fÀèilün Rebâb-nâme Beyitlerinin Düzyazıyla Dil İçi Çevirisi 1. Birincisi. ‫ نه كم اول بويرديسه اىن قيلك‬Ne kim ol buyurdısa anı úıluñ 2. ‫ صون اى ساقى كوله كوله بزه اول راح رحياىن‬Sun ey sÀúì güle güle bize ol rÀó-ı reyóÀnı ‫ كه كل يينه بزمشدر كون صحن كلستاىن‬Ki gül yine bezemişdür bugün ãaón-ı gülistÀnı ‫بو‬ ‫ مجال صورت ليلى كله مى ويردى جمنوندر‬CemÀl-i ãÿreti Leylì güle mi virdi Mecnÿn’dur 2. İstanbul 1985’ten) 1. Ünite -XII-XIII. yemini yeteri kadar verip. ‫ كه بلبل كه ايرردى بو دم دردندن افغاىن‬Ki bülbül göge irürdi bu dem derdinden efàÀnı ‫كو‬ . huysuz atı. hiç öfkelenmez bir hale gelebilirler. Tasavvufta nefis terbiyesi olarak kabul edilen “nefsi öldürmek” yerine. onun hayra yönlendirilme(nefsin tezkiyesi)si daha makbuldur. 5. 3. 2. ‫ قانغى كيشى كم بو سوزدن يول واره‬Úanàı kişi kim bu sözden yol vara ‫ تاكرى انك مزديىن بكا ويره‬Tañrı anuñ müzdini baña vire 4. C. nefsin hoşuna giden güzel şeylerden uzak durmaktır. HOCA DEHHÂNÎ’NİN ŞİİRLERİNDEN SEÇMELER Dehhânî’nin Kasidesi ve Çevriyazısı (Büyük Türk Klâsikleri. 1. ikincisi ise. 4. Sultan Veled’in Rebâb-nâme’sinden Beyitler ve Çevriyazısı 1. Nefsin isteklerini yerine getirmeyenler bunun sonucunda dünyayı sevmez. yemini kısıp zayıflatarak ona hâkim olmaya. Tanrı’nın bana verdiği mal budur (ve) bu malı isteyen kişi akıllıdır. ‫ دوستلغن مال ايله بللو كوسرتم‬Dostlıàın mÀl ile bellü gösterem 5. Tanrı onun mükâfâtını bana versin. Evliyanın kutbu Mevlânâ’dır. hırs göstermez. inat etmez. Belli bir malım mülküm yok ki verip dostluğumu mal ile belli edeyim. ‫ موالنادر اوليا قطىب بيلك‬MevlÀnÀ’dur evliyÀ úuùbı bilüñ ‫ تاكريدن رمحتدر انك سوزلرى‬Tañrı’dan raómetdür anuñ sözleri ‫ كورلر اوقورسه اچيله كوزلرى‬Körler oúursa açıla gözleri 3. O’nun sözleri Tanrı’dan rahmettir. bilin (ve) o ne buyurduysa onu yapın. ancak onu iyi bir eğitim(terbiye)den geçirerek böylece hedefe (güçlü bir atla) daha kısa zamanda varmaya benzer.7.

‫ بو دورىل كللر ايسرتسك بقا باغنده وار ايسته‬Bu dürlü güller isterseñ beúÀ bÀàında var iste ‫ دريغا كم وفا ايتمز بزه بو عامل فاىن‬DirìàÀ kim vefÀ itmez bize bu èÀlem-i fÀnì 8. ‫ جهان جنت اولوب سراسر كر اينامنازسك‬CihÀn cennet olup durur ser-À-ser ger inanmazsañ ‫ مكر بزم شهنشهدر لطافتده كون كلشن‬Meger bezm-i şehenşehdür leùÀfetde bugün gülşen ‫بو‬ ‫ كاولوبدر بلبل و قمرى ندمي و هم خوش احلاىن‬K’olupdur bülbül ü úumrı nedìm ü hem òoş-elóÀnı ‫ شهنشاه فلك رفعت عالء دين و دنيا چون‬ŞehenşÀh-ı felek-rifèat èAlÀ-i dìn ü dünyÀ çün 13. ‫ بو مومسده كل و ميله كشى بسلمه سه جانن‬Bu mevsimde gül ü meyle kişi beslemese cÀnın ‫ كوزك كس كىب اچ كور كه كلدر حور و غلماىن‬Gözüñ nergis gibi aç gör ki güldür óÿr u àılmÀnı ‫نر‬ 12.168 3. Yüzyıllar Türk Edebiyatı ‫ كه كل استنه دومتشدر كود چرت سليماىن‬Ki gül üstine dutmışdur sögüd çetr-i SüleymÀnı ‫سو‬ 4. ‫ عجب دكل اكر بلبل قيلورسه نغمهٴ داود‬èAceb degül eger bülbül úılursa naàme-i DÀvÿd ‫ چو يوسف مصر شهرنده عزيز اولدىكل و بلبل‬Çü Yÿsuf Mıãr şehrinde èazìz oldı gül ü bülbül ‫ اوش ايدر كيجه و كوندز فغان چون پري كنعاىن‬Uş ider gice vü gündüz fiàÀn çün pìr-i KenèÀnì ‫ اكر اوق اورماديسه كل يينه بلبل كنه‬Eger oú urmadıysa gül yine bülbül yüregine ‫يور‬ 5. ‫ بو كل دورنده كى كچورمه ضايع اى غافل‬Bu gül devrinde èömrüñi geçürme øÀyiè iy àÀfil ‫عمر‬ ‫كه قيله هر دم ياكاقلرله كل افشاىن‬ ‫ كه قارشو‬Ki úarşuña úıla her dem yañaúlarla gül-efşÀnì 10. ‫ كه كل دورى بكى تيزجك كچر بو عمر دوراىن‬Ki gül devri bigi tìzcek geçer bu èömr devrÀnı 9. ‫ نيچون قانه بوالشوبدر سراسر مجله پيكاىن‬Niçün úana bulaşupdur ser-À-ser cümle peykÀnı 6. VIII-XIII. ‫ كل صورى كل سوسن كل نسرين كل رعنا‬Gül-i ãÿrì gül-i sÿsen gül-i nesrìn gül-i raènÀ ‫ بو دروديله بزمنشدر جهانك چار كاىن‬Bu dördiyle bezenmişdür cihÀnuñ çÀr erkÀnı ‫ار‬ 7. ‫ كه قتل ايتدى على بكى جهانده نسل مرواىن‬Ki úatl itdi èAlì bigi cihÀnda nesl-i MervÀn’ı 14. ‫ مدام ايچ بر ياكاغى كل ايله نكار كلستانده‬MüdÀm iç bir yañaàı gül nigÀr ile gülistÀnda ‫ صان اىن بر قورى كوده كه يوقدر عقلى و جاىن‬äan anı bir úuru gevde ki yoúdur èaúlı vü cÀnı 11. ‫ على كىب كوز اچوب كور جهانده شري مرداىن‬èAlì gibi göz açup gör cihÀnda şìr-merdÀnı ‫ على واردر اكر هر كم كوره ظاهر ديلر ايسه‬èAlì-vÀrdur eger her kim göre zÀhir diler ise .

Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı: Metinler 169 15. ‫ سليمان روحى شاد اولدى كه فتنه ديويىن بنده‬SüleymÀn rÿóı şÀd oldı ki fitne dìvini bende ‫ برياغوبان بزمشسك سليمان بكى دوراىن‬Bıraàuban bezemişsin SüleymÀn bigi devrÀnı 16. ‫ ديلكم بو دورر سندن بو دوردى صاقاللغل حمكم‬Dilegüm bu-durur senden bu dördi ãaúlaàıl muókem ‫ مهيشه دين ايله عدىل شجاعتله خوش احساىن‬Hemìşe dìn ile èadli şecÀèatla òoş iósÀnı 25. Ünite -XII-XIII. ‫ ديرى اولدقجه بن قولك ايشيده سك ايا شاهم‬Diri oldukça ben úulın işidesin eyÀ şÀhum ‫ سنك مدحكله دولدرم نيجه دفرتله ديواىن‬Senüñ medóüñle dolduram nice defterle dìvÀnı ‫ كمال دولتك كوىن بزه سن باغ دنياىي‬KemÀl-i devletüñ güni bezesün bÀà-ı dünyÀyı ‫ دخى نقصان حزانندن اهلم صاقالسن اىن‬Daòı noúãÀn óazÀnından İlÀhum ãaúlasun anı mefÀèìlün mefÀèìlün mefÀèìlün mefÀèìlün 26. ‫ حبمد اهلل كه مدحك ايده كون جملس ايچنده‬Bi-óamdillÀh ki medóüñ eyde bugün meclis içinde ‫بو‬ ‫ دهانندن در معىن كر سوزيله دهاىن‬DehÀnından dür-i maènì döker söziyle DehhÀnì ‫دو‬ 23. ‫ ايا شاه فلك رفعت كه دامي خبت ايله دولت‬EyÀ şÀh-ı felek-rifèat ki dÀyim baòt ile devlet ‫ قيلور كاهكه سجده اورر طوپراغه پيشاىن‬Úılur dergÀhuña secde urur ùopraàa pìşÀnı ‫در‬ 17. . ‫ سخاوتده شجاعتده دخى ادك ايشيدردم‬SeòÀvetde şecÀèatde daòı aduñ işidürdüm ‫ وفانك معدىن اولدك سخانك لطف ايله كاىن‬VefÀnuñ maèdeni oldun seòÀnuñ luùf ile kÀnı 21. ‫ مروتده نه كم واردر بنم حقمده قيلدك سن‬Mürüvvetde ne kim vardur benüm óaúúumda úılduñ sen ‫ يوز اوروب كه كلدى اجازت وير اكا شاها‬Yüz urup ùapuña geldi icÀzet vir aña şÀhÀ ‫طاپو‬ ‫ كه يينه دولتكده بن كورم ملك خراساىن‬Ki yine devletüñde ben görem mülk-i ÒorÀsÀnı 22. ‫ سىن حق مستدام ايتسن سورسني ديىن امياىن‬Seni Óaú müstedÀm itsün seversiñ dìni ìmÀnı 20. ‫ يريى دورر قوالغكده دوتاسني سوزمك درن‬Yiri durur úulaàunda dutasın sözümüñ dürrin ‫ كه اول دردن خجالتده قالوبدر در عماىن‬Ki ol dürden òacÀletde úalupdur dürr-i èUmmÀnì 24. ‫ ايشيدوب ادكى شاهم سفر قيلدم بو اقليمه‬İşidüp aduñı şÀhum sefer úıldum bu iúlìme ‫ ايرشدم كى كوردم ديدم ذى وجه نوراىن‬İrişdüm yüzüñi gördüm didim zì-vech-i nÿrÀnì ‫يوز‬ ‫ مهيشه تا بو مومسده مجال طلعت كونك‬Hemìşe tÀ bu mevsimde cemÀl-i ùalèati günüñ 18.7. ‫ سنك يوزك بكى شاها بزه مز باغ و بوستاىن‬Senüñ yüzüñ bigi şÀhÀ bezemez bÀà u bostÀnı 19.

. Yûsuf gibi Mısır şehrinde azîz olunca. Peygamber’i taklit etmeye kalkıp kendisine de Kur’an ayetleri gibi vahiy geldiğini iddia edince Taif ’e sürgün edilmiştir. Gül. Ali gibi (kahraman) birini görmek isterse. Eğer istiyorsan. aklı ve canı olmayan bir kuru gövde say. kumru ve bülbül de onun nedîmi ve şarkıcısıdır. 8. Söğüt ağacı. 680) tarafından Medine’ye atanmış bir validir. 17. çünkü bu hayât gül zamanı gibi çabuk geçer. zîrâ fitne devini bağlayarak Süleyman gibi (Hz Süleyman’ın yaptığı gibi) dünyâyı süslemişsin. 4. İşte dünyanın dört yanı bu dört çeşit gülle süslenmiştir (bezenmiştir). Kenan’ın pîri (Hz. Mervan’ın babası El-Hakem. 685). 5. zanbak (mor gül). niçin temreni baştanbaşa kana bulaşmıştır? 6. Hz. 3. 7. Ey felek derecesinde yüce olan şâh. 11. Hz. Kim dünyada Hz. eğer inanmazsan gözünü nergis gibi aç da o huri ve gılmanların gül olduğunu gör. yiğitler yiğidi kahramanı görsün. Muhammed’in en büyük düşmanlarından biriydi. Süleyman’ın ruhu şâd oldu. Beyitte “müdam” kelimesi şarap anlamına da gelecek şekilde tevriyeli olarak kullanılmıştır. Ali gibi (kahraman bir şekilde) ortadan kaldırdı. bu memlekete geldim. onu. Ey gâfil! Bu gül devrinde (gençlik döneminde) ömrünü boş yere geçirme.170 VIII-XIII. yüz güzelliğini güle mi verdi? (O yüzden) Bülbül şimdi Mecnûn (gibi) olup derdinden feryâdını gökyüzüne ulaştırdı. Gül bahçesinde bir gül yanaklı güzelle dâimâ iç de o sevgili her an karşında (âdetâ) yanaklar(ıy)la güller saçsın. gözünü açıp Ali gibi (olan) yiğitlerin arslanını. Dâvûd (peygamber) gibi nağmeler çıkarırsa şaşılmamalı. Bugün gül bahçesi güzellikte sanki şâhlarşâhının meclisidir. Muaviye (d. Kasidenin Düzyazıyla Dil İçi Çevirisi 1. Dünya baştanbaşa cennet gibi olmuştur. 9. Eğer bülbül Hz. dinin ve dünyanın yücesi (olan Alâeddîn) artık Mervân neslini Hz. Leylâ. baht ve devlet dâima senin dergâhına alınlarını toprağa koyarak secde ederler (Baht ve devlet sana muhtaçtır. ölümsüzlük bahçesinde bu türlü güller var. zira söğüt. Dünya. 15. Mekke fethedilince müslüman olan Hakem. sen onlardan iste. yüzünü gördüm. 2. sarı ve kırmızı gül.). Şâhım şanını duyup yola düştüm. Bu mevsimde insan canını gül (güzel) ve şarapla beslemezse. Kırmızı gül. ancak ne yazık ki bu ölümlü dünyâ bize vefâ kılmaz. 13. “ne güzel nûrânî yüz” dedim. çünkü gül. 12. Ya’kûb) gibi gece gündüz inler. Süleymân’ın çadırı (gibi) gülün üstünü kaplamıştır. Eğer gül. Ey sâkî! Bize gülerek o fesleğen (=güzel) kokulu şarâbı sun. 16. cennete benzetilince güller de huri ve gılman olarak düşünülmektedir. Gökler gibi yüce olan şâhlarşâhı. Muaviye’nin halifelikten çekilmesinden sonra Emevîlerin dördüncü halifesi olmuştur(684). 10. 602/öl. Mervân (öl. bugün gül bahçesini yine süslemiştir. yaban gülü (penbe gül). 14. Yüzyıllar Türk Edebiyatı 3 Sun ey s Àúì güle güle bize ol r Àó-ı rey óÀnı / Ki gül yine bezemişdür bugün ãaón-ı gülistÀnı beytinin kafiyesi hakkında bilgi veriniz. gülün üzerine kapandığından dolayı bülbül sesini duyurmak için feryat eder. bülbül. bülbülün kalbine ok atmadıysa (diken sokmadıysa).

zîrâ Ummân incisi bile o inciden utanır. cesâret ve iyilik yapmak gibi dört önemli şeyi sağlam bir şekilde korumandır. ‫ هبار ايريشدى و قيلدى جهاىن نوراىن‬BahÀr irişdi vü úıldı cihÀnı nÿrÀnì ‫ كلك تفرج ايدمل كل و كلستاىن‬Gelüñ teferrüc idelüm gül ü gülistÀnı 2. C. Allah’a şükür bugün Dehhânî mecliste senden bahs edip seni överek sözleriyle hikmet incileri dökmektedir. adâlet. ‫ عجب مى سحر اوقيوب سحر ييلى اوردى‬èAceb mi siór oúıyup seóer yili ürdi ‫ كه جنت ايتدى كل ترله باغ و بوستاىن‬Ki cennet itdi gül-i terle bÀà u bÿstÀnı ‫ قدح املده و ساقى ندمي و قارمشه كل‬Úadeó elümde vü sÀúì nedìm ü úarşuma gül 3. ‫ ديسون حسود كوروبن ذى عيش سلطاىن‬Disün óasÿd görüben “õì-èayş-ı sulùÀnì” 4. Sözümün incisini kulağında tut. Dehhânî’nin Bir Gazeli ve Çevriyazısı (Büyük Türk Klâsikleri. Aden’den çıkan inci de en meşhur incidir. 19. zaten sen vefânın ocağı. İstanbul 1985’ten) 1. ben yaşadıkça bu kulunun senin övgünle birçok defter ve dîvân doldurduğumu duyacaksın. yeridir. 23. Ey padişah. 20. 21. Ünite -XII-XIII. 26. Maskat’tan Umman’a kadar uzanan güney Arabistan kıyılarına verilen addır. ‫ كچرمه فرصىت بوينك اكوب بنفشه كىب‬Geçürme furãatı boynuñ egüp benefşe gibi ‫ كه كل بكى كچر اوش تيز عمر دوراىن‬Ki gül bigi geçer uş tìz èömr devrÀnı 5. cömertlik ve iyiliğin de kaynağısın.1. Senden dileğim. sen dini ve imanı seversin (bundan dolayı) Allah seni tahtında devamlı kılsın. güneşin doğuşunun güzelliği.karşılaştırılırsa Umman incisi utanır. Yüzümü sana tutarak huzuruna geldim. Ey pâdişâhım. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı: Metinler 171 18. Ne kadar iyilik varsa sen benim için yaptın. 24. 25. İşte benim sözlerim o inci ile -güzellikte ve değerde.7. bu mevsimde bağ ve bostanı senin yüzünün süslediği kadar süsleyemez. 22. Umman. ey şâh ona (bana) izin ver de yine senin sâyende Horasan ülkesini göreyim. Cömertlikte ve cesurlukta şanını duyurdum. ‫ سجى يريك قانيدر يري يومتادن سن ايچ‬Süci yirüñ úanıdur yir yutmadın sen iç ‫ بو كل دمنده كه قارون حمتشم قاىن‬Bu gül deminde ki ÚÀrÿn-ı muóteşem úanı . din. Senin devletinin güneşi dünyânın bağını süslesin ve Allah’ım onu yokluk sonbaharından saklasın.

zîrâ gül gibi bu hayatın zamanı çabuk geçer. Yüzyıllar Türk Edebiyatı ‫ چو عمر باقى دكلر كل و شراب ايله خوش‬Çü èömr bÀúì degüldür gül ü şarÀb ile òoş ‫ بو باقى كى سر تا كه عمردر فاىن‬Bu bÀúì èömrüñi sür tÀ ki èömrdür fÀnì ‫عمر‬ 7. Bundan dolayı kalan ömrünü gül ve şarap ile hoş bir şekilde geçir. Bahar geldi ve dünyayı aydınlattı (nurlandırdı). VIII-XIII. Kıskanç olan kimse (beni) kadeh elimde. 7. bu gül mevsiminde onu yer yutmadan sen iç. . Şarap yerin kanıdır. Ömür (dünya hayatı) ebedî değildir.172 6. Acabâ sabah yeli nasıl (bir) sihir okuyarak esti de bağ ve bostanı taze güllerle cennet haline getirmiştir? 3. ku” çekmesi gibi onları dilinden düşürmedi). 5. sâkî yanımda (nedîm). sevdiğinden ayrı düştüğünden beri hep arkadaş ve dost dedi(yani kumrunun sürekli “ku. ‫ نيچه ندمي و نيچه دوست ديدى قمرى بكى‬Niçe nedìm ü niçe dost didi úumrı bigi ‫ يارندن ايرو دوشلدن بو رمسه دهاىن‬YÀrinden ayru düşelden bu resme DehhÀnì mefÀèilün feèilÀtün mefÀèilün feèilün Gazelin Düzyazıyla Dil İçi Çevirisi 1. Menekşe gibi boynunu büküp fırsatı kaçırma. 4. gül (ise) karşımda görünce (bu hale) “sultanlara yaraşır ne güzel bir yaşama” desin. 6. Dehhânî. artık gelin (de) gül ve gülbahçesini (gezip) dolaşalım. 2.

teşbîh b. mürdef kafiye b. tenâsüb e. Ḳara ḳaşlar ḳara gözler cānum aldı cānum aldı Müsülmānlar nedür bu kim baña geldi baña geldi 8. mefāèìlün feèilātün mefāèìlün feèilātün b. d. sorular aşağıdaki beyite göre yanıtlanacaktır. teşbîh-i mücmel d. mübâlağa b. Yukarıdaki beytin vezni aşağıdakilerden hangisidir? a. Yukarıdaki beytin vezni aşağıdakilerden hangisidir? a. feèilātün feèilātün feèilātün feèilün 6. mefāèìlün mefāèìlün mefāèìlün mefāèìlün c.7. ‫اوصك وارايسه اى غافل الدامناغل زهنار ماله‬ ‫شول نسنه يه كه سن قويوب كيدرسني اول كريو قاله‬ 5. tezâd d. mef èūlü fāèilātün mef èūlü fāèilātün a. Yukarıdaki beyitte aşağıdaki sanatlardan hangisi vardır? a. b. cinâs e. müreddef kafiye e. soruları aşağıdaki beyite göre yanıtlayınız. mücerred kafiye c. Yukarıdaki beyitin kafiyesi aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. sorular aşağıdaki beyite göre yanıtlanacaktır. açık isti’âre c. mefāèilün fāèilün mefāèilün fāèilün c. 1. istihdâm c. sorular aşağıdaki beyite göre yanıtlanacaktır. fāèilātün fāèilātün fāèilātün fāèilün 3-4. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı: Metinler 173 Kendimizi Sınayalım 1-2. mefāèilün mefāèilün mefāèilün mefāèilün 4. mütefāèilün feèūlün mütefāèilün feèūlün b. teşbîh 7. tevriye c. mefāèilün mefāèilün feèūlün e. Yukarıdaki beyitte benzeyen ve kendisine benzetilen varlıklar aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? Benzeyen Kendisine Benzetilen a. tevriye e. müstef èilün müstef èilün müstef èilün müstef èilün c. Yukarıdaki beytin birinci mısra’ında aşağıdaki edebî san’atlardan hangisi bulunmaktadır? a. müesses kafiye d. tevriye . isti’âre ‫ماهست منيدامن خورشيد رخت يانه‬ ‫بو ايريلق اودينه نيجه جكرم يانه‬ Yukarıdaki beyitteki ‫ ايريلق اودينه‬ifadesinde ‫چايدر‬ bulunan ‫كوزم ياشى ايرماق و‬ ifadesinde aşağıdaki edebî sanatlardan hangisi bulunmaktadır? a. kapalı isti’âre d. mukayyed kafiye 2. teşhîs e. mefèūlü fāèilātü mefāèìlü fāèilün e. Yukarıdaki beytin ikinci mısra’ındaki ‫متاشاچون برو كل كم كوره سني‬ ‫نته كوزم ياشى ايرماق و چايدر‬ 3. Yukarıdaki beytin vezni aşağıdakilerden hangisidir? a. teşbîh-i mufassal b. iştikâk b. mef èūlü mefāèìlü mefāèìlü feèūlün d. îcâz 8-10. c. 5-7. ‫خورشيد‬ ‫جكرم‬ ‫جكرم‬ ‫رخ‬ ‫منيدامن‬ ‫خورشيد-ماه‬ ‫رخ‬ ‫ايريلق اودينه‬ ‫ماهست‬ ‫خورشيد-ماه‬ 9. Ünite -XII-XIII. edebî san’at aşağıdakilerden hangisidir? a. e. mefāèilün feèilātün mefāèilün feèilün d. tezâd d. müfteèilün müfteèilün müfteèilün müfteèilün d. teşbîh-i belîğ c. mef èūlü mefāèìlü mefāèìlü feèūlün e.

Yanıtınız yanlış ise “Sultân Veled’in Bir Gazeli ve Çevriyazısı. seher yelinin ürmesi ‫عجب مى سحر اوقيوب سحر ييلى اوردى‬ ‫كه جنت ايتدى كل ترله باغ و بوستاىن‬ 4. a 8. Gazelin Düzyazıyla Dil İçi Çevirisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. gülbahçesinde sabahleyin seher yelinin esmesi ve güllerin açılması e. soruyu aşağıdaki beyite göre yanıtlayınız. 1. Yanıtınız yanlış ise “Örnek 5: Sultân Veled’in Bir Gazeli ve Çevriyazısı. a 2. c 3. Gazelin Düzyazıyla Dil İçi Çevirisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Seher yelinin sihr okuması c. c 10. Yanıtınız yanlış ise “Örnek 5: Sultân Veled’in Bir Gazeli ve Çevriyazısı. e 5. Yanıtınız yanlış ise “Mevlânâ’nın Farsça-Türkçe Mülemmâ Beyitlerinden Örnekler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 10. Gazelin Düzyazıyla Dil İçi Çevirisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bağ ve bostanın cennet gibi olması b. Yanıtınız yanlış ise “Dehhânî’nin Bir Gazeli ve Çevriyazısı” konusunu yeniden gözden geçiriniz. . d 6. d Yanıtınız yanlış ise “Mevlânâ’nın Türkçe Beyitlerinden Örnekler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Gazelin Düzyazıyla Dil İçi Çevirisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yukarıdaki beyitte anlatılan konu aşağıdakilerden hangisidir? a.174 VIII-XIII. Gazelin Düzyazıyla Dil İçi Çevirisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 7. Yanıtınız yanlış ise “Sultân Veled’in Bir Gazeli ve Çevriyazısı. gülün terlemesi d. Yanıtınız yanlış ise “Mevlânâ’nın Farsça-Türkçe Mülemmâ Beyitlerinden Örnekler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Mevlânâ’nın Türkçe Beyitlerinden Örnekler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 10. b 9. Yanıtınız yanlış ise “Sultân Veled’in Bir Gazeli ve Çevriyazısı.

Sıra Sizde 2 Senüñ yüzüñ güneşdür yoúsa aydur Cânum aldı gözüñ daúı ne aydur beytinde şair. M. Ünite -XII-XIII. İstanbul. N. H. Ankara. (1958). Eski Türk Edebiyatı Makaleleri. (1991). İstanbul. H. C. Büyük Türk Klâsikleri (1985). Onan. İstanbul.7. dünyaya ait bütün güzelliklerin ve dünya hayatının geçici olduğunu. Mazıoğlu. muhatabın (sevilenin) güzellik unsurlarından yüzü ve gamzesi (imalı yan bakış) üzerinde durmaktadır. akıllı olan kişilerin bu gerçeği unutmamaları gerektiğini belirtmektedir. Sıra Sizde 3 Sun ey sâkî güle güle bize ol râh-ı reyhânı Ki gül yine bezemişdür bugün sahn-ı gülistânı beytinin kafiyesi. reyhânı-gülistânı kelimelerindeki –ân harflerinden meydana gelen mürdef kafiyedir. (2009). Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı: Metinler 175 Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Uããuñ var-ısa iy àÀfil aldanmaàıl zinhâr mÀla Şol nesneye ki sen úoyup gidersin ol girü úala beyitinde şair. İzahlı Divan Şiiri Antolojisi.1. Mansuroğlu. Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar . Sultan Veled’in Türkçe Manzumeleri.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful