You are on page 1of 47

GENEL ZGLERYLE XVII.

YZYIL TRKYE TARH


Prof. Dr. Mustafa AKI)A

Gelime Devrinin Sonu-Derebeylie Gei Bu gn, artk, tannm Bat tarihileri, Tiirklerin yeni bir uygarln btiin ilkelerini kapsyan ileri devlet sahibi bir toplum seviyesine eri tikleri iin Yakn Douya ve Balkanlara hakim olduklarn kabul edi yorlar. Gerekleyin, gerek Seluklu ve gerek Osmanl Trkiyesinin i tarihini incelediimizde, Trk halknn yaratt zgen bir devlet d zenini aka gryoruz. Bu, Konya Seluklular andan Osmanllann X V I. Yzyl balarna kadar olan siyas yaantlar sresince, daha erikinlie doru bir geliatm ifadesi olmu, ky, kasaba ve ehir topluluk lar, tam anlam ile ann en ileri derneimleri olarak, Trk idaresine gemi teki topluluklar, zellikle Balkanlarn hrstiyan toplumlann da derin biimde etkilemi idi. Toprak mlkiyeti, ktisad ve mal hayat, kiilerin devlet ile ve kendi aralarndaki hukuk ilikileri, ayrntl ka nunlarla dzenlenmi bulunuyordu. Hi bir din taasuba saplanmadan, mslman ve hrstiyan, herkese uygulanan dar ve hukuk ilemlerin hemen hemen eitlii geni Osmanl mparatorluunda uzun mrl bir siyas kararlln gveni olmutu. Ancak, II . Bayazid in son yllarndan, yni X V I. yzyln balarn dan itibaren, devlet hzinesi zerine ken ar bir para darlnn i dzeni sarsmaya baladn gryoruz. Belki geliri artrmak iin, Kanun Sleyman devrinde yaplan arazi yazmlarnda, kyly daha ar vergilerin altna sokacak bir yol tutulmas, gerek Anadoluda ve gerek Rumelide ifti halkn geni lde ayaklanmalarna sebep olmutu. ou tarihilerin, nedenini Dnyada deimiye balayan yeni ekonomik akmlarda aradklar bu Osmanl mal bunalmnn, ksa bir sre iinde, zellikle Trkiyede, geni apta bir ktisad kiint biiminde toplumu etkisine ald gze arpyordu. Artk, idare, vergi, adlet ve benzeri

202

M U S TA FA A K D A

iler bozulmakta idi. Kanun Sleymann nl byk seferlerinin getire cekleri ganimetler ile darl gidermeleri yle dursun, bu padiahn son seferi paraszlk yznden ok zor alabilmiti. Yzlerce yldan beri gelitirilen erikinlemi Trk devlet dzeni yryememek ve bozulmak durumunda bulunuyordu. Gerekleyin, 1550 den sonra devlet ve toplum bnyesinde hkmetin kontrolundan km nemli olaylar olup gemiye balad. Medrese rencileri, kylerden treyen iftbozanlar=levendIer, yer yer toplanarak, isyana baladlar. Anadolunun, hatt Rumelinin her yan haram ve isyanc blklerle doldu, nceleri stanbul ve evresinde oturan kapukullar (yenieriler ve Alt-Blk Halk) btn memlekete yay larak halk ynnden yeni bir huzursuzluk nedeni oldular. 1570 K ib risin fethi seferi, 1578 tran harbi ve 1593 Avusturya seferi, devlet ordu lar iin iyi kt birer zaferle sonulanm olsalar da, Trk toplumu iin birer felaketi ifade etmilerdir. Gerekleyin, III. Murad ve olu III. Mehmed zamanlarnn i durumu ksaca zetlenince, bu seferlerin gerek halk ve gerek askeri niin straba srkledii kolayca anlalr. Zira, byle bir tarih yaantsdr ki, nceki an ileri hkmet dzenini y kp, Trkiyeyi, en az 1596 dan itibaren, yeni bir siyas ve sosyal dzen hayatna atacaktr.

X V I. yzyln ortalarndan beri, ekonomik ve mal nedenler y znden, harplerin, devlet iin ok zor, hatta tehlikelerle dolu olduu an lalmt. nk, bir taraftan devletin halka ar sefer masraflar yk ledii, eyalet askerlerinin de trl adlar altnda kendi hesaplarna sefer akeleri toplamaktan geri kalmadklar, ayrca, dirlik ve dzenlik de iyice bozulduu iin, sefer almalar ortaklkta genel bir korku yara tyordu. 1593 de Avusturya seferi balarken, i artlar 1578 dekinden daha kt idi. Ordu sefere gittii takdirde, genel bir celli isyannn pat lak vermesinden yada medrese rencilerinin talana kmalarndan her kes ekinmekteydi. Seferli askerler ve beyler de, byle bir havadan, kendi ev ve barklarnn gveni iin endieleniyorlard. Dou seferlerine gre daha ok can ve mal kaybna mal olduu grlen Bat seferlerinden ayrca askerler kendi kiilikleri iin ekinmekteydiler. Onun iin, Avusturyaya harp ilan hakkndaki karar yle kolay kmad. Bununla beraber, Sadrazam Sinan Paann direnmesi zerine, sonunda sefer ilannn gerekletii grld. 1593 baharnda sefer ferman lar yaynlandnda, Anadolu halk celllerin kitleler halinde baskn hareketlerine geeceklerini ileri srmeleri zerine, levend ve sekbanlar a

G E N E L Z G L E R Y L E

X V I I . Y Z Y I L T R K Y E T A R H

203

kar vilyetlerde sk tedbirler alnd, rnein, bir yandan askerler ordunun toplanma yerine hemen harekete zorlanrken, te yandan da, vilayetlerin ekiya ve shtelerden korunmas iin yer yer muhafzlar atand. Gerek 1578 ran harbi, gerekse 1593 Avusturya seferi devlete byk masraflar, ve hele, ordusunu uzun yllar snrlarda tutma zorunluu ykledii iin, harbin bitimi saylan 1606 yl, yalnz Zidvatorok ant lamasnn siyas anlam bakmndan deil, Trkiyenin i tarihinde u rad derin deiiklikler itibariyle de byk bir dnm noktas tekil eder. Gerekleyin I. Ahmed devri Trkiyesi, artk, rnein, Kanun Sleyman zamanndakinden ok farkl bir bnyede bulunuyordu. Kapukullarna, bundan byle yalnz byk ehirlerdeki garnizon larnda deil, ky, kasaba ve benzeri yerlerde ift - ubuk, faizcilik, es naflk gibi zel ilerin banda bol bol rastlanr olmutu. Kasabalarn ve ehirlerin eli para tutan, beylerbeyi, sancakbeyi, kad, mderris, avu, yenieri, sipahi v. b. resm kiileri kylere kadar uzanarak, iftinin elin de bulunan (m ir= beylik) topraklar elinden alyorlar, onu ortakla zorluyorlar, rnn yok pahasna kapatyorlar, kyl, bir balar ehire bal ve ou da resm grevli olan, yani arkalarnda devlet otoritesinin destei bulunan bu yeni tip ky aalarnca yava yava rak ve oban la, angarye iler grmye zorlanyordu. Gerek sahibi devlet olan top lar iftlikler biiminde dzenleyip, kylnn yerine geen resm kisveli bu yeni ky aalar, ekip bime yerine, hayvan srleri retmeyi sevdikleri iin, - be blk tarlas ile bunlar arasnda kalabilen fakirfukarann durumu ekin iinde de zora varmt. nk, her yan ekbir in srleriyle doluydu. Ayrca, kendinden gcnn stnde vergi ve salma istenen kyl, bu yeni bitmi aalara borlanyor, yk arlaanlar ise, ky terke balyordu. Para darl yznden iftlerini ve ubuklarn bozmak zorunda ka lan, yada ehirlerden kylere elatm iftlik aalarnn koltuundaki ge imleri son derecede gleen ky halk iinden uraya buraya can atan lar, devletin uzun yzyllar boyunca gelitirdii kurulu dzeni kknden sarsmya yetecek olaylarn domasna sebep oldular. yle ki: kyden okumaya gelenlerin artmas yznden medrese ve imaretlerin kadrosu doldu ve bylece, devletin ihtiyacndan ok fazlaya varan medrese ren cileri renimlerini bitirdiklerinde, gidecek yer bulamaynca, yer yer soy gunculua ve toplu hareketlere girierek, uzun sren suhte isyan

204

M USTAFA A K D A

lar n yarattlar. ehirlere gelip i arayan genler, alacak yer bula madklar iin, hanlarda ve bekr odalarnda oluan levend kmelen meleri, hrszlk, soygun (harmilik) ve ekiyaln artmasna, iki, fuhu ve teki ahlakszlklarn alp yrmesine el verili bir ortam yaratt. Hkmet sk sk seferler dzenledii iin, ehl-i rf (devletin yrtc gleri) bozulan dirlik ve dzenlii kanun yoldan salyamaymca, beylerbeyleri ve sancakbeyleri kapular halknn kadrolarn bir ka katna karmak zorunda kaldlar. Bu suretle leventlerden bir ou buralara sekban yazkllarsa da, bu kalabalk kapunun sahipleri olan valiler bunlar besliyebilmek iin halktan eitli (sekban akesi, selaselamiye, zengi baha v. b.) adlarla salma toplamya, sekban blklerini, ekiya kovuturuyoruz diye, sancaklarnda ky ky dolatrarak, halka besletmee baladlar. Sancakbeylerinin ve beylerbeylerinin, kapu aalan ad ile, bu sekban blklerinin bana verdikleri kimseler (ki beyler bu grevlere, nce timarl sipahilerden zaim ve ya avular ve Anadoluya kapu kullan daldktan sonra zellikle Alt-Blk halk mensuplann getiriyorlard), her elli sekbana bir blkba vermek su retiyle dzenledikleri mer blklerini , ekiya temizlii iin, devTe kma greviyle kylere yollamakta, bazan bir ka bln banda kapu aalanndan birisi de bile gezmekteydi. Azledilen, yada kendisi hkmete kafa tutan baka bir vali ile bozuan her hangi bir resm grevli de, ferman dinlemiyerek, as oluyor, bana toplad bir sr levend ile geni bir blge iinde kouturup du ruyordu ki, cell denen blkler, balannda byle as olmu, resm kii bulunan bu trden gruplardan bakas deildi. O halde, kyn bozu lan ktisad artlanmn dar verdii genler, gerek paalar ve beylerin kapulanna sekban' yazlarak, gerekse as memurlarn yamna levend girmek suretiyle, toplanp, devriye veya cell blkleri halinde ky lere kmlar, memleket levend istilasna byle uramt. Kyl, hatt kasabal ve ehirli halkn, kaza kadlar azyle, valilerin ad geen devriye blkleri nden ikyetleri, X V I. Yz yln ortalanndan beri srp gidiyordu. Merkez hkmeti, vilyet ve sancak valilerini, sekban blklerini halk zerine devre gndermekten vaz ge irememiti. Daha dorusu, vlilerin kendileri de, ou zaman, istese ler de, kapu aalarna sz geiremezlerdi. Beylerin (yni valilerin), kapulanndadaki sekbanlann gezmelerine izin vermemeleri halinde, onlar, balanndaki aalariyle birlikte, paa veya bey kapusunu terkedip, izinsiz dolayorlard ki, bunlar da cell olmu demekti.

G E N E L Z G L E R Y L E

X V II. Y Z Y IL T R K Y E

T A R H

205

Vali durumunda olan paalar ve beyler istesin veya istemesinler, kapularnda (ve kapu aalarnn eli altnda) kmelenen levend gruplan artk sosyal bir varlk idiler. Hkmet, kadlar azyle halktan gelen yaknmalarn zoru altnda, bunlar kylerde gezmekten alakoyacak ted birleri bo yere arayp duruyorlard. Artk, btn Anadolu halk iki kart obaya (kam pa) ayrlmt. Bir geede: kad, mderris, ay ve eraf, zaim , avu, yenieri, sipahi gibi, ehirlerden kylere kadar, mal - mlk ve iftlikleri syesinde hli-vakt yerinde olanlar ile, bunlarn gerisinde kademelene zmreler, kylerde dolaan levend ve sekban larn, ehirlerdeki hrsz ve kaatil klna giren ift bozanlarn, bayrak lar ap sipah bl adna urda burda dolaan uydurma alt-blk mensuplarnn yarattklar gvensizlie kar toplumun dirlik ve dzen liini savunma abasnda olanlard; o bir geede: beylerin ve paalarn kapularnda, as olmu resm kiilerin yanlarnda, suhte blklerinde, ksacas trl ekillerde tertiplenmi iftbozanlar vard. Birinci obada ba ekenler, kadlar yannda evrelenen ayan ve eraf olmasna kar, ikinci obann balan istesin veya istemesinler, ell-i rf (beyler ve paalar da ilerinde) zmresiydi. Ayan ve eraf, kadlar azyle hep halk adna konutuklar ikyet lerinde, balarnda beylerbeyleri ve sancakbeylerinin bulunduu ehl-i rf suladkln iin, merkez hkmeti, kadlarn yolladklar mah zarlarn ve kazay defterlerinin etkisinde kalarak, zamanla, ehl-i rfn halka zlmettikleri kansna iyice sapland. Grn ynnden gerekte az ok byleydi. X V I. Yz yln sonlarna doru ehl-i rf aley hine olan ikyetler, ouncas devriye blklerinin halka musallat okluklan noktasnda dmleniyordu. Onun iin de, III. Muradn 1591de yaynlad bir adlet ferman, sz dinlemez ehl-i rfn devriye b lkleriyle kylere gelmeleri halinde, ky halknn bunlara kar koymalanmn bir hak olduunu bildirdi. III. Mehmedin 1596 da yaynlad fermana da, daha yumuak olsa bile, ayn anlam verildi. Kadlar ile yan ve erafn, kylere kadar uzandklarn sylediimiz yar ehirli ift lik sahiplerinin arkaladklan kyller, evrelerine gelecek devriye blk lerine kar koymak iin, ky yollarn onlara kapattlar.Yzbinlerce gen sekbannn geimi kyleri dolamaa bal olan ehl-i rf (daha dorusu valilerin kap aalar) bu durumda, balarndaki kalabal databilirler miydi, phesiz, hayr. Onlar da, kylerde baz ekilayalarn, halk tevik ederek, kendilerini grev yapmaktan alkoyduklann ileri srmyc bala dlar. Arkasndan da, yzlerine kapanan ky ve kasaba yollann zorla a-

206

M U STAFA A K D A C

mya kaar verdiler. Anadolunun hemen her yannda valilerin devriye blkleri (yani levendler) ile halk arasndaki arpmalar byle balad.

Byk Karklk Devri: 1596 1608 1596 Eri seferi hazrlklar grlrken, halkn istei zerine, Ana dolunun her tarafna, eski beylerbeyleri ve sancakbcylerinden avu lara kadar, geni bir muhafz lar rgt kurulduu halde, ordunun Eri seferinde bulunduu 1596 yaznda, yukarda szleri geen birbirlerine kart iki oba (kamp) arasnda her an kmasndan korkulan atmann parlamasna engel olunamad. n ce Sivas Vilyetinde mrimir blkleri kyler zerine saldrya getiler. Anadolunun teki vilyet lerinde de benzeri olaylar kmakta geikmedi. Birden her taraf ate ve kan iinde kald. Bu yln kasm ay sralarnda Eri seferinden dnmye balayan askerlerin bu olaylar zerindeki etkilerini iki ynden dn mek gerekir. Haova zaferi sonunda yaplan ordu yoklamasnda, ya katklar, yada sefere hi gelmedikleri iin firari kaydna geen as kerler (kapukulu ve timarl sipahiler), hem ordudan atldklar hem de ko vuturmaya uradklar iin, hkmete teslim olmayp, hele tmarl olanlar, dirliklerini kaybetmiye yanamayarak, elbette hareket ha lindeki Cell blklerine (yan as kapu aalar ve onlarn yanndaki levendlere) kolayca katldlar. Fakat , yzbinlerce levend kitleleri iin de, sefer firarleri nden bu trllerinin says duruma nemli bir etki yapma gc tamyordu, te yandan, beylerbeyileri ve sancakbeyleri ile teki seferli ell-i rfn geri yelerine ve grevleri bana dnmeleri m cadelelerin apn bytt. Merkezin verdii emir zerine, bunlar, cell olmu (hkmete as olmu) ehl-i rfe kar, devletin emrinde bulunan ehl-i rf olarak harekete getiler. Fakat, gerek celller geesindeki ve gerek hkmet tarafndaki sekbanlar (levendler), latt onlarn bala rndaki kapu aalar ve blkbalar, daha dn e-dost ve ayn sosyal trden insanlar iken, bu gn kar kar bulunmalarm ciddiye almyor lard. Ashnda, hem hkmetin emrinde kalm olanlar, hem de Cell lie geenleri, her ikisi de kyleri talan eden, kasabalar basan ve geim lerini o yoldan salayan ayn nitelikte insanlar olduklar iin, kadlarn, ayan ve eraf basks ile merkeze ulatrdklar yaknmalara gre, kimin cell ve kimin devlete sadk kiiler olduunu kestirmek ok zor olu yordu. Aslnda, mcadele cell olmu ehl-i rf ve onlarn levendleri ile hkmetin emrinde grlen ehl-i rf ve onlarn sekbanlar (yni le-

G E N E L Z G L E R Y L E

X V I I . Y Z Y I L T R K Y 'E T A R H

207

vendleri) arasnda deil, kadlarn etrafnda topkanan eraf ve ayan, kylerde iftlikler peyda etmi zengin bir grup (bunlarn da ou gene hkmet kademesinden tremi) insanlar ile ehl-i rfn (ister itaatte ister isyan halinde bulunsunlar) etrafnda kmelemen ve kk iftbozanla varan levendler arasnda gemekteydi. X V I. yzyln ortalarndan beri srekli olarak gelitiini grd mz u nitelikteki olaylar, 1596 yaznda birden bire dikkatleri Anadoluya ekecek lde byd ve en ksa zamanda hkmet dzeni diye ortada birey brakmad iin, o vaktin dilinde bu pek kark olaylar celli fetreti diye adlandrld, ve tarihe de yle geti. Anadoluda btn beylerbeyleri ve sancakbeyleri ile teki resm grevliler, katldklar sefer sreleri dnda, ister istemez bu levend (gerekte ift bozan) karklnn ortasnda bulunmak zorunda kald lar. nk, kapularnda biriken kalabalk levendlerin beslenmesi iin onlar kylerde dolatrmak zorunda idiler. Zaten hkmet te,kendilerini, blgelerindeki cell ekiyas = itaatten kp reayaya saldranlar zerine gitmiye memur ediyordu. Reynn ikyeti ise, cell olmu olsun olmasn, levend blkleri ile gezen btn ehl-i rftendi. taatten kmlar ile hkmete sadk kalmlar arasnda, pek te cidd olmayan atmalar bulunmakla beraber, devlet ve halk iin nemli olan, btn ehl-i rfn, levendleri kaplarna yarak, kyleri tahribe balamalar idi. Bu durum karsnda, kylerde iftlik edindik lerini sylediimiz nfuzlular (kasabal ayan ve eraf, yenieri, sipahi, avu v. b.) mal ve can gvenliklerini salamak iin, kendileri de, gleri nin yettii kadar levend yazarak, oturduklar ky yada iftliklerini koruma tedbirlerine ba vurdular, te yandan, Anadoluda canlarn tehlikede gren bir ok kiiler, Istanbula gelerek, hkmet zerinde bask yapmya, halkn zulmden kurtarlmas, aslerin temizlenmesi amac ile bir i sefer dzenlenmesi iin direnmiye baladlar. stanbul halkndan olup ta, Anadoludan vakf, iftlik, arpalk yada teki suretle gelir salar durumda olanlar da zarara girdikleri iin, ayn harekete onlar da katl dlar. Gerekleyin, 1599 sralarna gelindiinde, as ehl-i rf iinde n yaparak geni blgelerin btn aslerine hkmedecek gte efler do mu bulunuyordu. Bunlardan birisi, Konya evresini kasup kavuran eski Habe Beylerbeyisi Hseyin Paa, teki de, Divrii Sanca Beyinin kapu aalarn

208

M USTAFA A K D A

dan olduu sylenen Kara Yazc Abdulhalim idi. Bunlardan daha k k yzlerce as ef, balarndaki kalabalk levendlerle, gruplar halinde, Anadolunun lemen her tarafnda kol gezmekte, sar ve krmz bayrak ekip dolaan as sipah blkleri (stanbulda yenierilere hep yenilen zipal zorbalar bunlara karmaktaydlar), sulteler (Medrese rencileri) birbiri peisra kyleri, ve gleri yeterse, kasabalar soymakta idiler. Hkmet, ilk cell seferini, adlar stanbula korkun olarak yan stlan Hseyin Paa ve Kara Yazc zerine 1599 temmuzunda dzen ledi. Yollanacak kuvvetlerin bana da Sinan Paazde Vezir Melmed Paa getirildi. Ordu ve bu arada Anadolu askeri, erbaharda Vezirazam brahim Paa ile Avurturya seferine gittiinden, Sinan Paazadeye koulan kuvvetler ocaa yeni alnm bin kadar kapukulu ve ulfe vaadi ile toplanm levendleden (yani iftbozanlardan) tekil olundu ve Mehmet Paa Konyaya hareket etti. Konyada, levendleri her taraf kavuran Hseyin Paa, bu durumda Karayazc ile birlemek zere, Urfa evresine gitti. Btn celller Melmed Paa ile karlamak zere orada toplandlar. Bu seferden kesin sonu kmad. Karayazc, ken disine snan Hseyin Paay teslim ederek, hkmetle, bir sancak bey liine atanmak koulu zerinde bart. Vezir Mehmed Paann asker leri lalk soymakta as levendlerden geri kalmad iin, ve paann ken disi de baka bir cell olduu ileri srldnden, azlolundu. Yerine Sokulluzde Haan Paa yolland. ki tarafn ounlukla levend olan askerleri ve blklere kumanda eden kapu aalar (iki taraftakilerin de ou alt - blk sipahisi) ve blkbakar, ayn sosyal kkten olduklar iin, birbirleriyle ciddi harp etmedikleri yznden, bu seferden olumlu bir sonu alnamad. Sonunda, Karayazc Canik taraflarnda 1601 i 1602ye balayan kta ld, yerine kardei Deli Haan cell ba oldu. Yeni ef, Tokatta, Sokulluzdeyi ldrtmeyi baararak, as gleriyle Ankara zerinden Ktalyaya geldi. Asnin cell aalarndan nemli kiiler hep Blk halkndan olup, tam bu srada Istanbuldaki Alt-Blk arkada lar ile yenieriler arasndaki bir atmadan kendileri iin umutlu bulu nurken, yeni erilerin sipahileri yendikleri renilince, Deli Haan, h kmetten Bosna Beylerbeyiliini kopararak, Rumeliye geti. Kendisini izlemiyenler, Anadoluya geri dnerek, 1603 yazndan itibaren yurdu yeni ve daha korkun bir yama kavgasna soktular ki, daha geni kyl kitlesinin katld bu yeni hareket tarihte byk kakun adiyle n almtr.

G E N E L Z G L E R Y L E

X V I I . Y Z Y I L T R K Y E

T A R H

209

Byk Kakun 1603 1608 Byk halk kitlelerinin, zellikle ak kylerde oturanlarn, ya ekyaya katlp soygundan faydalanmak istemesi, yada tazyik ve korku etkisiyle yerinden yurdundan uzaklamak zorunluuu duymalar sonu cu, uraya hraya dalmalarnn balad 1603 yazndan sonraki yllara byk kagu denmesi Anadolunun o korkun tarih yaantsn gerek lere uygun bir biimde nitelemitir. Cell olaylarnn bu derece azgnlamasnn, her halde, nce Karayazc ve ondan sonra da biraderi Deli Hasann ortadan ekilmesiyle ilin tili olmalar gerekiyor. Sanlr ki, sz geen o nl babular memleketin geni blgelerine sz geirdikleri iin, kk ekiya guruplar kendi ba larna pek kmldayamyorlard, ve Karayazc lp, Deli Haan da Rumeliye geince, eskiden onlarn cell blklerinde aa, yada blkba ve bablkba olanlar ayr balar ektiler; o zamann bir sz ile, her biri bir ejder kesildi. Byle bykl - kklleri iinden nleri en geni olanlar, Tavil Halil, Karaka Ahmet, Kalenderolu Mehmed, Knalolu Mustafa, Kara Sait v. b. daha pek oklar hep birer blgeye saldrmlard. mer Paa, Zlfikr Paa, Yldzl brahim Paa gibi, celllikten vaz geme szn verip, devletten beylerbeylii koparanlar, yada beylerbeyi iken cell olan paa nvanllar da eksik deildi. Fakat, btn bu eflerin yetitii asl kaynak, stanbulda yenierilerle atmasnda hep te yenilen Alt-Blk sipahileri oca olduu dikkati ekiyor. O halde, iftbozanlar (sekban ya da levend adlar ile) ancak cell eri ve beceriklileri en ok blkba ve bablkba olarak, beylerin ve paalarn kaplarnda kap aal yapyorlar, yada slanbulaki yenierisipah atmasnda bozulunca, cann Anadoluya atan sipahilerin etrafn da toplanm oluyorlard. Kyden kurtulan reayann ilerinden cell eflerinin yetimeyii, onlar bu yaantya ancak resm grevlerinde an lamazla dm asi kiilerin srklemesi zorunluu, hi phesiz Anadolu halknn devlete itaat kavram ynnden ok nemli bir sosyal-siyas olutur. Byk Kagun olaynn Fetret devresinden ayrksl, levendleri hcumlarn kasabalara ve hatt byk ehirlere geniletmeleri idi. Bu yzden Ankara, Kayseri, Sivas v. b. nemli merkezler byk hasar grdler; d mahalleler, surlar dnda kalan ar ve pazarlar birka defa celllerce atee verildi. Kyllerin ounluu, ziraat brakp, git tikleri, ve yerlerini yok pahasna ele geirenler de rahat ekip biemedik-

210

M U STAFA

AKDA

leri, hayvan beslemeyi tercih ettikleri iin, ekimin azald Anadoluda ktlk kt. Cellilerin de yollarn kestiklerli ehilerde yiyecek fiyatlar misli grlmedik derecede ykseldi. Devletin siyas dzenine bunda bir tehlike grnmedii iin, bu ynden bir endiesi olmayan hkmet, Avusturya seferine her yl aralksz asker yetitirmekten geri kalmad dolaysiyle, celllere kar tertipledii kovuturucu ordunun kadrolarn ancak levendlerle doldurmakta, buna ok az kapukulu katabilmektey di. Onun iin de, iki taraf levendleri ve subaylar karlatklarnda, birbirleriyle ciddi olarak harp etmiyorlar, Hatta hkmet tarafndakiler, sknca, cell cephesine geiyorlard. Bu durum, hkmetin yollad kuvvetlerin ka defa yenilmelerine ve serdarn kendi cann zor kurtara cak duruma dmesine sebep olmutu. Yllar boyunca uzayp giden baa rszlklar karsnda, uzun sredir baland Avusturya seferlerini de gev etmek istemiyen devlet, Anadoluyu dirlik ve dzenlie geri kavutura bilmek iin, as babulara sancakbeylii, beylerbeylii ve aa derece den olanlarna da Alt - Blklerden birinde ulufe verm ; yolunu tuttu. Bu usul geri onbinleree cell erine silahlarm braktrmad; balarndakilerden birka, hkmetten mansp alp kendilerini braknca, onlar yeni eflerini pek kolay buldular. Fakat, asleri mansplara tayin etme siyaseti, Osmanl hkmet dzeninin ana kurallarndan biri demek olan enderun mektebinden km olma geleneinde gedik at iin, Trkiyenin siyas-sosyal hayatnda ok byk deiiklik yapacak bir adm atlm olmasyle pek nemlidir. Cell babularna valilikler verilmekle, Anadolunun dzenlie kavuamyaca, nk, bunun bir sekban-levend tufan olduu, u halde, ou paa ve bey kapularndan kam sekbanlar, gene kendileri gibi olan teki sekbanlardan derlenen glerle yenmenin mmkn ol mad bir ok deneylerle ortaya knca, hkmet Avusturya seferini bitirmeyi uygun buldu. Her halde, Anadolunun yllardr ektii strabna bir son vermenin, Macaristan savalarndan parlak sonular alma umudu ile seferi uzatp gitmekten ok daha nemli olduunu herkesten ok iyi anlayan Veziriazam Murad Paa, 11 ekim 1606 tarihli Zivatorok barn yaparak, uzun sredir orduyu balyan harbe son verdi. Bylece, Anado luyu ekiydan temizliyecek i sefere balama frsatn yaratm old. Vezirazam Murad Paa, 1607 Temmuzu banda ordu ile yola kt; Halep yolculuu sresince pek ok zorbay, ya affetme vaadi, yada yakalat mak suretiyle ldrtt. Bu srada celllerin en tannm olan Kalederolu Mehmed e Ankara sancakbeyliini vermeye yanam grnerek

G E N E L Z G L E R Y L E

X V II. Y Z Y IL

T R K Y E

T A R H

211

onu oyalarken, Mara yaknnda, celller dnda saylmas gereken Canpolatolu Ali Paay perian edip Istabula kard. Ve oralarda k layarak, ertsi ylda, evelce Karayazc olaynda grld gibi, bu kere de Kalenderolunun etrafnda toplanm olan cellleri gene ayn ev rede, 1608 temmuzunda, bozguna uratt. Sylendiine gre, bu i savata Murad Paa onbinlerce sekbann kanna girdi. nk o, Cellliin son bulmasnn sekbanlarn yokedilmesine bal olduunu iddia edenlerden di. Halbuki, ky sosyal bynyesi o kadar ok sekban aday (iftbozan) karyordu ki, onlar tketmek imknszd. Murad Paann, ounluu kapukullanndan ibaret olan askerlerine gneyin Msr, Suriye, Irak vc o evrelerin airet kuvvetlerini katarak tekil ettii ordusuyla Anadolunun itbozan ekiyasna ve onlarn, ou Alt - Blkten, avu, Zaim, daha akas as ehl-i rften olan babuularna en ldrc darbeyi vurduu bir gerekti. Fakat, ihtiyar Vezirazam, bu suretle, ancak yiitlik uruna kendine kar km cel lleri yenmi oluyordu, te yandan, 1596 dan beri byk karkln 12 yl sren kanl yaants iinde yeni bir sosyal - ktisad snf tremiti ki, Cellliin yaratt artlarn oluturduu bu snf, aslnda,cel l efliinin yeni biiminden baka bir ey deildi, Murad Paa, Anadoluyu bara kavuturduuna ne kadar inanm olursa olsun, artk Trk toplumunun dirlik ve dzenlii, babas cell karkl olan bu yeni snfn etrafnda ekillenecek idi. Gerekleyin, nceleri, balarnda as levend blkleri olduu halde, hi bir yere bal olmadan, hatt mal-mlk te dnmeden, bir gn bura da bir gn orada dolap duran yzlerce cell efi, zellikle byk kagunluk dneminde, kendilerine en uygun gelen birer blge seip, orann her hangi bir kasaba, yada kyn kendilerine yasan (s) yaptlar. Bu gibiler, halkn yerlerini terketmeleri srasnda, yok pahasna satmak zorunda kald emlk ve tarlalarn de ellerine geirmilerdi. Cell kitlelerini idare ederken de grdmz bu insanlarn byk ounluu Alt - blk halkndan, yni kapukulu svarisi idi. Istanbulda nfuzun yenieriler elinde olmasna karlk, memleket ilerinde de stnlk, u halde, bunlara gemi bulunuyordu. En az X V II. Yz yln ortalarna kadar Trkiyeyi titreten ve zaman zaman toplanarak stanbul zerine yrmeye yeltenen bu snf, tarihte, sipahi zorbalar , yada sadece, zorbalar adn almlard.

212

M U S T A F A AK.D A

Kuyucu Murad Paann yukarda sz geen zaferinden sonra, I. Ahmed in, Byk Kagunlukta dalan kyleri geri yerlerine dndr mek zere, yaynlad nl Adalet Ferman nda, kyleri iftlik ha line getirerek ve fakir halk borca boarak kamalarna sebep olduklarn ileri srd ve derhal kyleri boaltmalarn istedii mtegallibeler , byk ounlukla bu sipahi zorbalar idi, ve yenierilerden de iftlik edinenler ok bulunsa bile, bunlarn zorbalk seviyesine ktklar pek grlmemiti. Szn ksas, X V I. yzyln ortalarndan balayan, 1596 yaznda tam bir bouma ve iftbozan tuyan biimine gire rek, ancak, o da, toplumun takati kedildii iin, Vezirazamca 1608 de yattrlan cell isyanlar sonucunda, hem devlet dzeni hem de Trk toplumunun kendisi iyice deimi, rnein. I. Ahmedin lm yl olan 1607 Trkiyesinin, 1547 ye kadarki erikinli dzenininden tama men syrld, artk her ynden yeni bir devir yaamya balad anlalmtr. Devlet daresinin Enderunlular Tekelinden kmas Dnemi: 1617-1703 Osmanl mparatorluunun X V II. yz yl, gerek hkmet idaresi ve gerekse toplumun dirlik ve dzenliini ekillendiren faktrler bak mndan , devlette klasik - kuralc idare eklinin ortadan kalkm ol duu yeni bir dnemdi. rnein, harp glerinin tekili biimi: artk eyalet askeleri iinde timarl sipahi bata gelmiyor, vilyet ve sancak valilerinin kapularnda besledikleri sekban ve sarcalar devlete de kabullenilmi kanun kurulular olarak onlarn yerini alyorlard. Her va linin, madd gcne gre, kapusunda ulfe (gndelik) deme esasna gre toplad bu askerler, balarndaki kapu aalar, bablkbalar ve blkbalan ile her ynden padiahn kapukullarna (yenieri ve AltBlk halkna) ok benziyorlard. Padiah lekeri diye adlandrlan kapukullan da, hem kadrolarn besleme biiminde, hem de garnizonlanmalarnda meydana gelen deiiklikler yznden, bundan byle eski kapukullan deilderdi. Devirme ve esir ocuklar gene kapukulu salan masnda birer kaynak idiler. Ancak, artk X V II. yzydda saylar X V I. yzyldakinin en az drt katma km bulunan bu tr askerlere ait kadro lar artk, Trk halkndan, aynen paa kapularna yazld ekilde, genleri buraya da almakla doldurulabiliyordu. Miktarlan bu kadar ok olan kapukullan (yenieriler ve Alt - Blk halk), 1558 deki ehzade Bayezid syanndan beri, Anadolu ehirlerine garnizon kurmular ve bir daha

G E N E L Z G L E R Y L E X V I I .

Y Z Y IL

T R K Y E

T A R H

213

kalkmamlard. Kapukulu erleri ticaret, esnaflk, iftilik te ettikleri iin, kapukulu ocaklarnn, byle, tara ehirlerinde garnizon kurmalarnn, halkn hayat iin olduu kadar, devletin sefere asker yollama abalar bakmndan da byk nemi vardr. Bu durum, ehirlerde, kad, suba, ehir kekhudas ve ehirlerin teki ileri gelenleri yannda, yenierilere bakan bir yenieri serdar ile Alt - Blk halkna bakan bir de Kethdayeri nin yer almalar sonucunu verdiinden, vilyet idaresi, bu yeni otoritelerin her eye burunlarn sokmalari ile, eski dzeninden sapmakta gecikmedi. X V II. yz yln mal dzeni de ncekinden ok farkl idi: Osmanl klasik vergi ekli, ehirlerde ticaret, endstri ve teki kazan ilerini vergilendirme esasna dayanan mukataalardan, hepsi de mr toprak ekip bien kyllerden bunun kalnda trl adlarla alnan icar ve kiralardan ibaret olup, bu alanlara giren btn vergilerin, resimlerin miktar devletin koyduu kanunnamelerle ake olarak tayin edilmiti. Bunun dnda, Divan hkmeti harp ilan ettii zaman, srf sefer mas rafna harcanmak zere, teklif-i divaniye ad ile ok hafif bir vergi daha alrd. Bu tre giren vergilerin miktar, evi - topra olan mkellef kii lerden kurulmu avariz hanelerinden, hane bana hesab ile her seferin gsterdii ihtiyaca gre fermanla toplanrd. X V II. yz ylda, kanunname erevesindeki vergilerin miktar hi deimedii iin, ake deerindeki dme yznden bu eit vergiler den elde edilen gelir de nemini kaybetmi, bunun zerine, devlet, ar tan ihtiyalarnn karl olan paray bulabilmek amac ile teklif-i divaniyeyi artrp durmu, ayn zamanda, yalnz sefer yllarnda deil, her yl denen vergiler haline getirmi, te yandan, eitlerini de oalt mtr. Kanunname ii vergilerin hi deimeden, ilk konulduklar ekilde kalmalar, dirlik (timar) sahiplerinin gelirlerinin de sabit kalmasn gerek tirdiinden, timarh sipahilik sanki iflas etmi, beyler ile paalar v. b. yksek dirlik (has) sahipleri ancak devletin teklif-i divaniyesine para lel olarak imdad- seferiye, imdad-i hazeriye adl salmalar icat, ayn zamanda, halkn devlet byklerine bir zamanlar demi bulunduu (peke cinsinden) hediye suretindeki almlar yeniden canlandrarak, gelirlerini ihtiyalarna gre artrma imknn bulmular, deyicilerin iti razlar karsnda, devlet beylerin ve paalarn bu eit salmalarn nce knam, ama sonradan onlarn kaplarnda ylan sekban ve sanca-

214

M U STAFA A K D A

lara seferlerde ihtiyac olduunu grerek, artk ses karmaz olmutur. O halde, ksacas, X \ 'II. yzyln vergileri, gerek divann ve gerek valilerin, avariz hanesi bana topladklar salmalar karakterini alm olup, nceki yzyllardan gelen kanunname ii vergiler gene devam etmi olsalar da, deimiyen miktarlar artk bu yzylda nemini yitirmitir. dar dzen de bu yzylda ncekinden farkl idi: eyaletler artk vezirlere veriliyordu. nk, merkezde o kadar ok vezir tremiti ki, divanda bunlara yer bulmak imknszd. Vezirlerin says, hatt eyalet saysndan da ok te getii iin, akta kalan bir ok vezirleri sancak lara vermek zorunluunda kalnm, bu gibi, srf geim arac olarak ve zirlere, yada beylerbeyi rtbesinde olan paalara verilen sancaklara o kimsenin arpal denmiti. X V II. yzyl ilerledike, artk sancaklarn byk ounluunun paalar elinde arpalk olarak idare olunduklarm gryoruz. Arpalk sahiplerinden bir ou, zellikle vezir rtbesinde olanlar, stanbuldaki konaklarndan ve ekbir evresinden uzaklamak istemediklei iin, isteyen, arpal olan sancan idaresine geici olarak bakacak adam de mek olan bir mtesellimi gnderme yolunu tutmutu, nceleri geici (yni, arpalk sahibinin kendisi gelene kadar) kayd ile ba vurulan m tesellimle idare etme ii, giderekten kurulu dzen hline gelmiti; her arpalk sahibinin, hkmetin iznini alarak, yerine srekli grevle bir mtesellim yolmas normal karlanr oluyordu. Eyaletlere (vilyetlere) verilen vezirler ise, genel olarak grevlerinin banda kendileri bulunuyorlard. Ancak, vilyetleri iindeki baz sancaklarn arpalk olarak teki vezirlerde bulunmas vezir valilerin idare ilerini gletirmekteydi. Sancaklarn ve vilyetlerin bandakiler, ister arpalk sahibi olarak, ister vilyet paas olarak atanm olsunlar, rtbelerinin aasndaki g revlere verilmi olan bu trdeki valilerin X V II yzyldakilerden farklar bundan daha tede baka bir ynden de gze arpyordu, ncekiler kaplarnda, yllk tahsisatlarnn (has tutarlarnn) her bebin akesine bir cebeli (cenk askeri ) besliyecekleri iin, bir sancakbeyinin ortalama 120 cebelisi ve iolanlar ile birlikte belki en ok 200 kiilik kaps vard, ve kendisi, k yeri olarak, kesin surette enderun adam olduu in, padiaha itaati mutlakt. Bir beylerbeyinin de ancak 300 - 350 kiilik kapu halk olurdu. Enderunlu olarak, o da padiaha mutlak itaatliydi.

G E N E L Z G L E R Y L E

X V II. Y Z Y IL T R K Y E

T A R H

215

X V II. yzyln sancakbcyi yada beylerbeyi ise, her zaman enderunlu deildi; bazan bu grevi ekiyalktan, yada zorbalktan vaz geerek elde edenler vard, kapu besleme ii de, artk kanundaki dzene uygun olma zorunluundan kmt. Her vali kapusu halknn miktarm kendi madd gcne gre dzenliyordu. X V II. yzyln en gzde valisi, kapusunda en kalabalk ve disiplinli sekban ve sanca besliyebilen paa idi. O halde, kendi kap glerine dayanan X V II. yzyl valileri, padiahlann fermanlar gerei yerine, elleri altnda messeselemi bulunan bu binlerce kiinin tekil ettikleri sarca ve sekban blkleri nin yaama sorunlar neyi gerektiriyorsa onu yapmak zorunda idiler. Artk, padiah, kzd zaman, eline bir ferman tututurduu kapucusunu yollayp, baehirden ok uzaklardaki bir vilyette grevde bulunan koca bir beylerbeyinin kafasn uurtabildii yzyl arkada kalmt. Bu demektir ki, X V II. yzyl valileri, kaplarndaki binlerce kiilik sekban ve sanca lariylc kendi glerine dayanan birer kuruluun banda idiler. 0 halde, X V II. yzyl valilerinin itaatsizlikleri, ou zaman banda bulunduklar kurulu dzenin (sekban-sanca topluluunun) kann yansttndan, devlet, bu trl as valilerin hakkndan gelse bile, yerine yollad vali de ayn olur du. nk, artk, valilik, yukarki nitelikte bir dzen iinde ona uymak zorunda olan bir organd. Valilii bu hale drmede hkmet merke zinin de kusuru oktu, rnein, tayinlerden almagelen berat harlar ok ykselmi, hatt rvet ile de karmt. Bir yandan rvetilerin, o bir yandan hkmetin, gelir salamak iin, vilayetleri, sanki arttrma ile satarcasna, ondan ona vermeleri, eyalet paalarn cidden yoldan karmya yetiyordu. Vilyet ve sancak idarelerinin, kaplar sekban ve sarcalarla sanl valiler elinde olmas, adalet dzeni ynnden de byk deiikliklerin or taya kmas sonucunu vermitir. nk, eskiden padiah fermanna yzde yz ba eik ehl-i rf artk yoktu. Yeni ehl-i rf, balarndaki ou vezir olan paalar da pohpohlayarak, grevlerinde tam zorbaca davran yorlard. er-i erifin temsilcisi olan kad veya onun naibi, bu kendi bana buyruklar nasl murakebe edebilirdi. Tersine olarak, yle valiler veya onlann mtesellimleri tremiti ki, kady ayaklarna anp, yada haber salp, istedikleri gibi karar aldrmaktan ekinmiyorlard. Geen yzyla gre, bu yzyln tara idaresi nde meydana gelen daha nemli bir deiiklik, Osmanl imparatorluunun sanki orta direi saylan kadlk dzeninde olmutur: Aynen sancakbeyliinde olduu gibi,

216

M USTAFA

AKDA

kadlkta da arpalk usd ile tayin yoluna gidilmi, saylar ok artan mazl ulemaya (eyhlislm, kazasker, yksek payeli mderris, kad v.b.) geimlerini kolaylatrmak amac ile, kadlk, arpalk biimiyle verilir olmutu. Hatt, ulema iinden baz itibarl olanlarnn arpalklar bir ka kazay bile kabsad oktu. Bir yada bir ka sanca arpalk ola rak ele geiren paalarn yaptklar gibi, stanbul ulemsnn pek ou da, merkezden kmddamyarak, kendilerine arpalk tayin olunan kaza larn Istanbuldan yolladklar naipleri eliyle ynetiyorlard. Pek ta biidir ki, daha pratik ve ucuz olduu iin, ou zaman kazann yerli lerinden bir mderrisin zerine de verilen mahkeme naiplii, bamsz olmayp, kaddk grevinin asl sahibini memnun etme zorunluu altn dayd. Bu duruma gre, mahkeme hslt Istanbuldaki efendiye yeter dereceyi buldurulduktan sonra, daha bundan naip efendinin geimini salyacak bir miktarn da elde edilmesi gerekirdi. u durumdan anlalyor ki, X V II. yzyl Trkiyesinde vilyet idarelerinden pek ou, gerek valilerin ve gerek kadlarn birer has lat elde etme aralar demek olan mtesellim ve naip lerin eline verilmi bulunmaktayd. Biri karar verme, o biri yrtme yetkilisi ola rak, haslat lannm artp eksilmesi birbirlerinin davranna pek bal olan kadlar (ve naipleri) ile (ehl-i er-ile) vliler veya mtesellimleri (ehl-i rf), karlarnn gerektirdiine gre, bzan i birlii, bazan da zdlama halinde olmular, her iki halde de reaya soyulmutur. Merkez idaresi: Bata Padiahn clus ekli, saltanat srme -rtlar olmak zere, vezirazam ve hkmetin teki ileri gelenlerinin, gerek makamlarna ulama, gerek grevlerini yapma ve srdrme ynlerinden durumlar, X V II. yzylda artk deimi bulunuyirdu. Padiah ola ehzadenin, kendisinden taht dvcs olmasnlar diye, kardelerini ldrtmesi gelenei I. Ahmed ile birlikte son bulmutur. Bununla birlikte,, padiahn mutlak idaresi de, artk bu niteliini kaybediyor, hatt lene kadar tahtta kalmas da geerli bir kanun olmaktan dyordu. Istanbulda yenieri Oca, ulem ve Alt - Blk halk gibi ayr g grup lar, aralarndaki siyas nfuz yada kar ekimesi ile, ikisi birine kar birleerek, padiahn clusu, tahtnda gvenle oturabilmesi, hkmdarlk idaresinin skerlilik derecesi, bu rakip glerden stn gelenin arzusu dorusunda bulunmas, vezirazam ve teki ricalin tayin ve azilleriyle, grev yapabilmelerinin gene bu sz geen glere bal olmas olaan hale gelmi bulunuyordu. Saray kadnlarnn, ricalin, kendi aralarnda

G E N E L Z G L E R Y L E

X V II. Y Z Y IL T R K Y E

T A R H

217

kan nfuz mcadelelerinin de, ayrca, yenieri, ulem ve Alt - Blk diye aynmlanan bu gce, ilere kolayca karma frsat verdiklerini unutmamaldr. Bu yzyln, lm, taht tan inme, clus gibi, padiaha ilikin olay lar ile, vezirazamla, teki yksek mansplara yaplan atanma, yada azil ilemleri incelenirse, yukarda sylendii biimde adlan saylan alt glerin ie kanunsuz karmalar ile merkez idaresinin artk kararsz bir dzen yaants iinde bulunduu kolayca ortaya kar. X V II. yzylda yaanan Osmanl dzenliinin genel karakteri zet lenirse, bunun ak ifadesi u olacaktr: Devletin gerek eriattan ve gerekse geleneklerden kararak kanun halinde ortaya koyduu ku rallara hkmet ynetiminde uyulup uyulmamas, artk merkezden memleket ilerine kadar her tarafta ortaya km bir takm kcndivar glerin karna uygun olma artna bal hale gelmi bulunuyordu ki, bu gler de, o devir tarih edebiyatnda zorba deyimi ile nitelenen iri li ufakl bir takm kiilerce kullanla geldikleri iin, bu biimde er-i erif ve kanun-i mnif d etkilerden bir trl kurtulamayan hk metin bu tarih dnemine Zorbalar D evT demek ok yerinde ol mutur. Byk cell karlklannn az ok yatt 1608 den III. Ahmedin cls yl olan 1703 e kadarki 95 yllk srenin olaylarn gzden geirmek, zorba lar devrinin zelliklerini her halde daha iyi ortaya koyacaktr. Devlet merkezinin bu dnemdeki yaantsnda Padiah, divn ve ordu olarak, kademeli organ hlinde blmlenen merkez rgt, btn X V I. yzyl sresince yava yava, yenieri, Alt - Blk Halk ve ulem deyimlerinin belirttii gcn etkileri altna girmeye balam t . Artk iyice sreklileen Anadolu karklklan zerine, bir de, 1578 Iran, 1593 Avusturya seferlerinin alm olmas ile, hem devlet hizmet lileri ve hem de halk iin yaama artlar ok zorlam, cell isyanlan Anadoluyu hkmet rgtnn kontrolundan karm, stanbul da bu skntdan uzak kalamyarak, orada da ynetim dzeni sarslmt. Byle bir durumda, iki rakip grup olan yenieriler ile Alt - Blk, hkmette biri tekinden daha etkili olma kavgasn btn btn rn dan kardlar. III. Muradn yerine 1595 de tahta geen III. Mehmedin sekiz yllk padiahlnda Artk bir tarafta yenieriler ve arkalarnda ulem, o bir tarafta , Alt - Blk halk ve arkalarnda Anadoludaki

218

M U STAFA

AKDA

desteki arkadalar biiminde belirtilebilecek olan bir siyas ekimenin yaratt ortadamdaki hkmet oluumuna allm bulunuyordu. Bu demektir ki, bata vezirazam olmak zere, devletin balca ricalinin tayin, grevde devam ve azilleri, pdihn iradesinden ok, saray kadn ve hizmetlilerinin de iine kartklar u yukarda nitelediimiz siyas bask glerinin ne zaman karacaklar belli olmayan bir fite nin sonulanma ekline bal idi. O halde, baarl bir vezirazam, grevine lyk kii olan deil, u si yas bask gruplarnn fitnelerinden makamn kurtarmakta becerikli olmasn bilen adam demekti. grup halinde ayrmlanan bu gleri vezirazama kar, baz kere saray kadnlar, yada aalar da ayaklan dryorlard. ster kendi kan iin, ister saray mensuplarnn aleti olarak harekete gemi bulnsun, ayaklanan her siyas bask grupu dvsm, genel olarak, meru bir istee dayamaktayd, rnein, memuriyetlerin rvetle alnp verilir olduu, memleket ilerinin devlet hayatn sarsacak bi imde ktye gittii, ricalin gerekleri padiahtan sakladklar, rical den, u ya da bu kiilerin ekiyay koruduklar v. b. iddialar ortaya at larak, bunda basorumlu saylanlarn balar istenirdi. syan yneten o zorbalarn, nce ricalden balayp , sorumluluu padiaha kadar uzat tklar da ok grlmtr. Byle hallerde, padiah, ayaklananlarn iste i zerine, zorbabalar ile ayak divannda yzyze gelir, onlan ikna edemezse, hakl yada haksz olduklarna bakmadan, balarm istedikleri kimseleri feda etmek zorunda kalr, kendi makamn son are olarak byle kurtarrd. Ancak, ii bu dereceye getirmeden nce, as grupu yattrma, bu da olmazsa, rakip grupa ezdirme yollan aranrd. Bir dv ortaya atarak, gerekte ise, ya saraydan, ya ricalden bzlannca, o birleri aleyhine kkrtma yolu ile, yahut da kendi karlar iin harekete geenler yenieri ise, onlara kar Alt - Blk halknn, eer Alt - Blk ayaklanm ise, yenierilerin kullanldklar ok grlmtr. Byle bir halde, baehirde kanl olaylar kmakta gecikmez, rical de kabsamnda, devletin baehirdeki btn hkmet mensuplar iki oba (kamp) olur, ulemy kendi dvsna eken taraf ouncas stn gelir, hazan ulem nn da taraflardan birini semekte ikiye blndkleri olurdu. Istanbulda bu trden olaylar btn X V II. yzyl sresince ok grlm, Devlet hayatn, harp yenilgisi veya yorgunluklarndan nce bunlar sarsm t.

G E N E L Z G L E R Y L E

X V II. Y Z Y IL T R K Y E

T A R H

219

Vezirzan Yemii Haan Paanu Macaristan seferinde bulunduu 1603 ocak aynda, Alt - Blk sipahileri, Anadolunun cell elinde kal d, Erzurum, Sivas , ve teki vilyet valilerinin, memleketi sekban larna soydurduklar, Maristan seferinin de iyi idare olunmad v. b. kt bulduklar ileri ricalin padiaha haber vermediklerini ileri srerek isyan ettiklerinde, eyhlislm, sadaret kaymakam ve daha bir ka kii deitirildi. Padiaha dzenlettikleri ayak divannda, saray aalarndan ikisini de ldrttler. Gerekte, u isyan da, baarlmas halinde makam bekliyen bir grup arka perdeden idare ediliyorlard, ve zorbalar ilk elde sedaret kaymakam yaptklar Mehmed Paa bunlarn banda idi. Acele Istanbula dnen Yezirazam Yemii Hasn Paa, bunu iyice anlam olarak, yenierileri harekete getirdi ve sipahi isyan bu biimde bastrld. karlar uyutuunda, yenierilerle Alt-Blk halknn ayaklanma y birlikte dzenledikleri de olmutur. Sultan II. Osnann tahttan d rlmesi ve ldrlmesi olay buna bir rnektir. Saray mensuplan ile rical arasndan treyen bir grupun padiah zerindeki etkisini kskanan kar gurup, ulema ve kapukullarn da ileyerek, kmasna sebep olduk lar asker ayaklanma, gen hkmdann be yllk saltanat sresindeki hatal hareketinin uyandrd honutsuzluun da katlmas ile, byk bir ihtilal rengini ald. Sultan Osmann, gya hacca gitme perdesi altnda, kapukulu ocaklarn kaldurup, orduyu sekbanlardan kurma gizli iyeti ile hareket etmekte olduu propagandas yenieri ve sipahi askerlerini birletirmi, ve ulem da kendilerine katlnca, 1622 Maysnn 19 unda gen padiah tahttan indirilmekle kalmam, hakaret derecesinde i kencelerle ldrlm, gene yerine, akl hastas olan I. Mustafa geiril mitir. Kapu kullarnn bir padiah bu biimde ldrerecek cesareti ken dilerinde bulmalarn salayan u ortam, artk X V II. yzyln Trkiyesindeki hkmet yaantsnn zorbalar rejimi biiminde bulunduunu ispatlyordu, ve cinayetlerin siyas anlam yznden, memlekette sonu gelmez kavgalann, bu kere stanbul u da iine alarak, I. Ahmod dneminin cell isyanlarndakiden ok ileri bir cesaretle, hkmeti devirmek zere, Anadoludan zaman zaman baehir zerine yryecek as ordular tekilini mmkn klacak , byle bir teldid silah, artk, tara zorbalarnn stanbul zorbalan karsndaki cakalarnn bo olmadn gstermiye vesile verecektir.

220

M U S TA FA

AKDA

Gen padiahn yenieri ocan kaldrma niyetinde olduu propagan dasnn ateledii kapukullarmn, genel honutsuzluu da smrerek, dev letin en yksek katnda hi ekinmeden iledikleri u cinayet, Istanbulda ve Anadoluda geni yanklar uyandrd, rnein, daha nce gemi olan cell karkllarnda belirdiini grdmz yenieri dmanl ald yrd. Yenierilerin rakipleri olan Alt - Blk zorbalar, stanbuldaki kendi arkadalar da sanki cinayete karmamlar, gibi, ehit Padiah n kannn davacs olarak ortaya atldlar. Erzurum Valisi Abaza Mehmet Paa, hareketin bana geerek, bir ka kere stanbul zerine yrmye kalkt; intikamclar ele geirdiklei yenieileri ldr yorlard. Abaza isyan diye ad alan bu hareket, baladndan ancak alt yl sonra, 1628 de son buldu. Ayrca, merkez hkmetinde de kararllk diye bir ey kalmad. Vezirazam bata olmak zere, btn ricalin, makam larnda bu gnden yarna kalacaklarna gvenleri yoktu. Bundan devletin d politikas da zarar gryor, yabanc devletlere kar uzun mrl ve gl bir hkmet kanlamyordu. Devlet mliyesi de iflas durumuna srklenmiti. Eskinin kanunnameli dzeni eriyip gidiyor, yerine yeni bir dzen oluturulmad iin, hkmet idaresi, gelii gzel ve unun bunun etkisi ile yrtlen anarik bir gidi oluyordu. AJdmn bozukluu yznden tahttan indirilmek zorunda kalnan Sultan Mustafann yerine 1623 de tahta geen IV. Muradn ancak 12 yanda oluu, devlet idaresindeki kararszl, saray ile yenieri ve AltBlk aalarnn hkmet hayatna yaptklar ouncas kt olan etki lerini daha bir sre devam ettirdi. Gen Padiah ancak 18 yama bas tnda, kendisi devlete hakim olarak, disiplini salad ve Anadoludaki zorbalardan ounu temizledi ise de, artk devlet her hali ile bir zorbalk rejimini ifade ettii iin, padiahn abalar zoraki oluyordu. Gelmi ge mi padiahlarn en sertlerinden olan IV. Murad, en az 1617 den beri evlete sanki el koymu bulunan asker zorbalara ve onlar kullanan teki ricale kar tehlikeli bir sava aarak, 1632 maysnda Recep Paay ldrtmek suretiyle, zorbala kar byk zafer kazand. Bundan sonra devletin diz ginleri gen padiahn lmne kadar kendi elinde kald, denebilir. Onun bu zaferi etkilerini Anadoluda da gstermede gecikmedi. Istanbuldaki Alt-Blk zorbalaTmn ezilmesinden sonra, sra tara kazalarndaki sipah zorbalarna geldi. Bir yandan iftlik, emlk ve srlerle koyun sahibi olmak, bryandan etraflarndaki arkadalar ile birlikte kadlara iste dikleri hkm verdirmek, sancak beylerine dilediklerini yaptrmak, halk uydurma vergilerle soymak biiminde memleket idaresini ortab

GENEL

Z G L E R Y L E

X V II.

Y Z Y IL T R K Y E

T A R H

221

kasp kavuran eli sopal kabdaylar rejimine evirmek suretiyle, pek te tantanal bir yaant kuran bu gibileri de, Muradn dehet veren kovu turmasndan kurtulamyarak, ya can vediler, ya da sindiler. Bununla beraber, Osmal devlet idaresinde, zorbalk, sosyal-ekonomik bnyenin yaratt bir yaant biiminde yerletii iin, sipah zorbaarndan gr nrde olanlarnn temizlenmesi, hastaln kaynann kurutulmu olma s anlamna gelemiyordu, ve bu padiahn lmnden sonra sz geen zorbalk dzeninin yeniden, hem de bu kere zorbabalar olarak va lilerin at oynatmalar biiminde yeniden ortaya kt grlecektir. Esasen Muradn devrinde de bu tip sancakbeyleri ve beylerbeyleri artk iyice tremi bulunuyorlard. Yalnz, u farkla ki, bu pdihn lmn den sonra balayan srede, artk zorba sipah yerine zorba paalar ortal alacaklard. Bu devir toplum hayatnn baka bir strap verici sorunlarndan birisi de ehirlerde pek artm olduu iin halkn yaknmalarna konu olan soygun, cinayet, fulu, iki, ve zellikle Bursa, Ankara, stanbul gibi byk merkezlerde ka yangnlar olmutur. IV. Murad, ttn, iki ve kahve kullanmay yasaklamak, kahvehane ve meyhaneleri kapatmak, bu yasaklar bozanlara en ar cezalan vermek gibi tedbirler almak susuretiyle sosyal hayat da disiplin altna almya alt ise de, bu areler baarl olmu deildi. Merhametsizce uygunlanan cezalann sat kor ku sosyal knty hazrlayan yolsuzluklann sorumlulanm ancak ge ici olarak ke bucak saklanmya mecbur etti. 1640 da I. brahimun tahta gemesi ile u sosyal dzensizlikler ve teki i karklklar nce kinden daha artm bir biimde gene devlet hayatm kemirmiye ba lamtr. Zorbalk Devrinin kinci Dnemi 1640 - 1656 IV. Muradn, son on yhnda byk bir mcadele aarak, devleti kt etkilerinden kurtarmya alt vilyetler zorbalannn derebeyce yrttkleri memleket idaresi, kapukullarnm iinden treyen stanbul zorbalarnn, iki de bir yenieri ve sipah isyan dzenliyerek, ricl tayinlerini ve divan hkmetini karlarna gre, istedikleri gibi dei tirme, yada koruma hareketleri, ulemnn bu ayaklanmalardan yararlan malar, saray mensuplarnn, zellikle kadnlarn, bu harekellerde evir dikleri entirikalar, belki daha da elverili artlar iinde, 1640 da, Sultan

222

M U S TA FA

AK DA

brahim saltanat ile gene balad. nk, btn bunlar yok edilmi deil, sindirilmi olduklar iin, yeni padiahn yumuakl, hatt kendi zevki dnda baka eyle ilgilenmeyii, devlet idaresini, bir takm entirikaclarn dediklerini yaptrma yarmalarna teslim ediyordu. Vilayet ve sancaklarda zorba idaresini uygulayanlar, bu defa devletin bamakamlarnda oturan paalarn kendileri idiler. 1608"in arkasndan gelen sipah zorbalarnn kudruklar geliigzel tara derebeylik dzeni, artk 1640 da balvan bu yei devirde gsz kalm bulunuyordu. Arazinin yazlmas suretiyle, vergilerin, yeni artlara gre, adaletli bir ekilde dzenlenmesi, tedavldeki sikke deerlerinin ayarlanmas, narhlarn kontrol ve buna benzer bir takm reform hareketleri, sadece birer umut dallar olarak yaplmakta idi. Saray mensuplar (kadlr ve harem aalan) ulem, kapukullar ve eyaletlerdeki paalar, artk tam karc bir eilimin ya ratt ortam iinde devlet idaresini, rvet, unu - bunu koruma, ra kibini yok etme gibi kt davranlarnn izdii rotada yrtmekten geri kalmyacaklardr. Gerek devlet bykleri, gerekse aalar, ve teki ileri gelenler arasnda hakl haksz idamlar da devan edip gidecektir. Bu durumda, kadlk, sancakbeylii gibi nemli grevlerin para ile alnp satlmas olay btn btn artm bulunmakta idi. Mansp veya memuriyetini bu ekilde alan kiilerden ou, verdiklerini karmya vakit bulamadan, yerlerinin bakalarna satldn grmekte idiler. Bu yzden, halk, vegi (salma) toplama ad altnda, aktan aa zorla soyuluyordu. Hatt padiah ve divan, sefahat yada teki harcamaarmn gerektirdii paray bulamaynca, vullilerden yada ricalden balar ve pekeler biiminde isteklerde bulunmak suretiyle, soyguna kendilerinin de katlm olduu az deildi, rnein, Sultan brahim, Sivas Valisi Vardar Ali Paadan, bayram harl olarak 30 bin kuru istemiti, teyandan, saray kadnlarna v.b. gzdelere devlet hzinesinin deerli gelir kaynaklar olan pek ok vilayet yada sancaklarn padiah tarafndan maa (yamaklk) olarak verilmesi hzinenin gitike artan skntsna yeni zorluklar yklemekteydi. Bu trl vilayetlerin idaresi de, bir vali yerine, saray kadnn yollad vekilin (voyvodasnn yahut mteselliminin) eline kalm oluyordu. Kendini akla hayale gelmez zevklere daldrm bulunan ve devlet ilerine, ancak entrikalarn etkisi ile unu ldrmek, buna zulmetmek, tekisini bahlara bomak biiminde arasra karan uursuz bir padiah zamanndaki u rvetler, iltimaslar, memleketi, zellikle Anadoluyu,

G E N E L Z G L E R Y L E X V I I . Y Z Y I L

T R K Y E

T A R H

223

yeni bir isyan ve karklk devrine srmekte gecikmedi. sparta evre sinde treyen Karahaydarolu ve Katrcolu gibi, I. Ahmed devri celllerine pek benzeyen bir ka isyanc dnda, bu devre isyanlarm da hep hkmet kadrolar iinden kanlar dzenlemilerdir ki, bunlarn en bata gelenleri beylerbeyi, hatt vezir rtbesinde olduklar iin, isyanc lar stanbul zerine yryecek gce ulatrdklar bu devre, zorba paalar devri demekte bir gerek pay vardr. syanc paalardan, Vardar Ali Paa gibi, teki valilere de arda bulunarak, devletin dzensiz vaziyetten kurtarlmas iin padiah ze rinde bask yapmak amacn gdenler bile km, acak, bu isyanlarn da celllerdeki gibi, esas gc soyguncu sekban ve sarcalar olduu ii, dzensiz hkmeti bile aratacak derecede soygun ve ikence altnda kalan halka dayanmak sz konusu olamam, bu durumda, kamu des teinden yoksun kalm olan paa ayaklanmalar da hi bir zaman Istanbula kadar ulaabilme baarsn gsterememilerdir. Vaktiyle Kbrs ile birlikte fetholunmas planlatnld halde, bu amala Akdenize km bulunan donanmann nebahtda bozguna u ramas yznden Osnanl imparatorluuna gemesi 74 yl gecikmi bulunan Girit adasnn ahnmas iin 1645 de alan harp uzayp gitmekte olmas ile, zaten idzeni, mliyesi, idaresi, saray ve divan durumlar akl almayacak bir karklk iinde bulunan devletin ileri btn btn bozuldu. Anadoludaki zorba paalara karlk, hkmet merkzinde de yenieri ve Alt - Blk Halk ileri gelenleri demek olan zorba aalar her eye hkmediyorlard. Valide Sultan (Ksem Sultan), padiahn zevk ve elenceden baka eye ilgi duymamasndan yararlanarak, zorba aaln ve paalar gerektiinde birbirlerine kar kullanmak yoluyla, det kendisi padiahlk etmiye zenmekteydi. Ne saray evresinin kadnlar ve harem aalan, ne ocak aalan ve ne de Anadoluda isyan kanp duran zorba paalar , devlet dzenini ve toplum yaantsn sarstklan Trk halknn iinden olmayp, hepsinin klelikten gelmi olmala rna ramen, Trkiyenin hayatna bu derece hkmeden bir tarih fonk siyona sahip bulunmu olmalan Osmanl mparatorluunun normal saylamyacak bir zellii diye kabul olunur. Devletin, en yoksul, fakat, harcamalanmn da ok kabank olduu bir srada, Sultan brahim ve ona uyarak makamnda kalacan sanan Sadrazam Ahmed Paa, dnyay srf saray ve evresinden ibaret gibi grerek, yalnz hzineye el koymakla kalmadlar, memuriyetleri, arttrma

224

M U STAFA AKDA

biiminde sata karmak suretiyle, halk bu yoldan, yni, mansplarn byk paralar dyerek elde etmi bulunan kad, vli, v. b. memurlar eli ile samya baladlar. Bu da yetmeyince, devletin ileri gelenlerinden zen gin sandklar kiileri pekeler demiye zorladlar. Trk toplumuna, dardan esir - kle olarak gelip, enderuna girdikten sonra, devlet idarasinin rical kadrosunu dolduran bu insanlar da sonunda birbirine d tler; nk, onlar mensubu bulunmadkln bir toplumu, bu ekilde, srf pdih kullar olduklar sebebine dayaranarak idare etmelerine im kn veren bu garip dzenin sarslmakta olduunu grmlerdi. Nihayet, Yenieri ve Alt - Blk aalan, 1648 Austosunda, Fatih Camiinde toplanarak devlet idaresini urumu kysndan ekmiye karar verdiler. Hareketiniz er-i erife uygundur demeleri zorunlu bulunan ulemay da aralarna aldlar. Toplumun iinden gelen (yni Trk olan) bu stan bul ulemsnn kusuru da, devleti stanbul ve onun kaderine hkmeden saray ile kapukullarnda ibaret sanarak, bu evre devletlileri ne gste recekleri yaranmal davranlar ile hem kendi onmuluklarn ham de dev leti kurtaracaklarn sanmalar idi. Onun iin, Fatih Camii toplantsnda kapukullar ilerigelenlerinin, devleti dzensizlikten kurtarmak iin, ge rekirse padiah bile deitirmiye azimli olduklarn grnce, onlara katl makta tereddt gstermediler. Hareket, Sadrazam Ahmed Paa ve bir ka kiinin ldrlmesi, Sultan brahimin, taht tan indirilip, idam ve yerine ehzadelerinden yedi yandaki IV.Mehmedin pdih yaplmas ile sonuland. Padiah deiiklii, devlet dzenine musallat olalardan staubuldaki kadronun da deimesi sonucunu vermekle beraber, IV. Mehmedin kk bir ocuk olmas yznden, idareyi ele geiren yeni rical kadrosu da ncekilerden pek farkl olmad. Gen padiah adna sanki hkm darlk eden byk anne Ksem Sultan da devlet idaresine olumlu et kide bulunamyordu. Aksine, hzinenin yama derecesinde boaltlmas, memuriyetleri satma, rvet ve, ba daralnca, zengin devlet bykle rini peke demeye zorlama devamda idi. Baehirde kapukullannn ayaklanmalar da eksik deildi. ki snf askerin, zellikle birbirlerine kar kardklar olaylar kanl oluyor, ou zaman sipahiler yenieri lere yeniliyorlard. Giridin zapt iin giriilmi olan harp ordunun nemli bir ksmn bu byk Akdeniz adasna balam, bu yzden yaplmak zorunda kalman geni harcamalarn gerektirdii paray bulmak divan hkmetini btn

G E N E L Z G L E R Y L E X V I I . Y Z Y I L T R K Y E

T A R H

225

btn artmt. Hele sz geen aday Trklere vermemek iin var gc ile kar koyan Venedik, Osmanl devletinin Akdenize k kaps olan anakkale Boazn donanmas ile adeta kapatnca, durum her kese bunalt vermeye balad. Bunlarn hepsinin de stnde, devletin ba sorunu vilyet ve sancak idarelerinin iinde bulunduklar kark durum idi. nk, bu, dorudan doruya toplumun gnlk yaantsn ilgilendiriyordu. Btn teki alanlarda grlen baarszlklar gidermek iin, hkmetin g kayna olan Trk toplumunun, gvenli bir idareye kavuturulup, herkesin iinde ve gcnde devam edecei bir ortama kavumas gerekli idi. Fakat, buna pek imkn grlmyordu. nk, zellikle Anadolu halkn bktran bir soygun dzenini gidermiye, yni herkesin malna ve canna gz dikmi hrs l vilyet idarecileri kadrosunun karlarna iletilen, kanun ve eriat d = b id at bir idareyi dzeltmiye yeterli bir rical kadrosu baehirde henz yoktu. Btn valilerin, hatt vali adamlarnn kapularma dolan sekban ve sarcalarn geimleri tamamen halktan toplanan salmalarla salamakta idi. Her vli, hem idare grevinde gl olmak, hem de dev letin istedii mmkn mertebe fazla askerle (kalabalk bir kapu ile) sefere katlma grevini yapabilmek iin kapusunda blkler biiminde dzenlenmi binlerce sekban ve sanca ymak zorunda idi. Esasen o devrin artlar iinde valilie en lyk diye deerlendirilen kii, kapusu bu ekilde disiplinli ve dzenli binlerce sekban ve sarca ile dolu kimse idi. Fakat, byle bir valinin, idaresindeki vilyeti nasl bir yana ve soygun rejimi altnda titrettii hesaba katlmyordu. Ancak, vilyetler den baehire duyurulan ac szlanmalara kulak verildii takdirde, bu defa da, ayn nitelikteki vli, bana bir sr haere toplam zalim diye kabul edilmekte, bylesinin, bir yolu bulunup, hakkndan gelinmesine baklmakta idi. Grlyor ki, X V II. yzyd Trkiyesinde, vli, bir yandan halktan ald salmalar (rnein seferiye) ile cretlerini demek zere, urdan burdan toplad levendlerden ibaret bozuk dzen askerlerinin banda sefere koan bir komutan , te yandan, kapusunda toplanm bu bir sr insan halkn srtndan geindirme abasnda bulunan bir soyguncuba durumunda bulunuyordu. Bu devir Osmanl valisi, kzd, yada s kt zaman, devlete isyan edebilmekte, hatt, bana teki valileri de toplayp , stanbul zerine bile yrmeye kendini yeterli grmekte idi. Ancak, zorbal stanbul zerine yryecek dereceyi bulmu olan X V II.

226

M USTAFA A K D A

yzyl valilerini derebeyi olmaktan alkoyan en nemli sosyal engel, onla rn, b szn ettiimiz devirde, henz cnderundan kma kiilerden olu lar idi. Bu demektir ki, bu trden bir vli, toplum nnde rl ve kkl durumda bulunmuyordu. Bu yzden de sosyal itibardan yoksundu. O halde, binlerce sekban ve sarca, kapusunda toplandklar bu tip vliyi korkutucu klan bir g, fakat, rsz-kksz olan valinin kendisi onlarn karnlarn halkn srtndan doyurmalarna alet ettikleri bir resm gstermelikten baka bir ey deildi. Ksacas, imparatorluun ktk yurdu olan Anadolu Trk toplumunun ky hayatndan kopup gelen, ou ergen gen erkeklerinin bi rikintisinden olumu sekban ve sanca kitleleri (her hangi bir paa kapusu bulamadklar zamanki adlan ile kapusuz levendt), X V II. yz yln ikinci devresinde de Trkiye tarihinin olaylannda bahca faktr ol malar ile, zorbalar devrinin karakteristii olarak, gerek stanbul ve gerek Anadolu, hatt btn imparatorluk siyas tarihinin bu yzylnda da Trkiyenin tarih yaantsnn ana izgilerinden en nemlisini tekil ederler. X V II. yzyln sekban ve sarca, ya da levendt dzeni btn kurallan ile bilinmeden Trk toplumunun bu dnemdeki, sosyal, ktisdi, hatt siyas tarihi asl anlalamaz. IV. Mehmedin tahta gemesi peinden gelen yllarda, Istanbulda kapukulu aalarnn, ricalin ve ulemnn, trl rekabet kavrgalar, rvetsiz i yapmamalan ve, ar mal darla ramen, gsterili ve srafil yaaylar, vezirazamla geenlerin unun bunun etkisinden kurtulamaylannn yaratt kararszlk, Grc Nebi vc onun arkasn dan yeni bir takm zorba paalarn, Anadolu dan kendilerine uydurduklan glerle stanbul a yrmeleri devletin geleceini karanlk klyor du. te yandan, byle bunalt dnemlerinde, eskiden de olduu gibi, medreseliler, ortaya atlarak, tekke eyhlerini dine aykr davranlarla suladlar. Halbuki, kendilerinin zel yaants tekke mensuplulamnkinden ok daha yz kzartc idi. Ancak, sosyal skntnn gerek ne deninden haberi olmayan halk, din grevlerde yaplan kusurlarn bu ekilen straplar dourduuna inand iin, imanszlar sulayp duran vaazlar byk ilgi topluyordu, zellikle, amda iledii cinayetinin cezasndan kurtulmak iin izini kaybedip Istanbula gelen bir arap, medreseli yobazlnn ba kesilerek, kkrtmalarn saray hademeleri arasna kadar sokmu, baz tekkeler baskna urayarak, tarikat eyhleri dvlmt. Kadzde denen medreselilerin karsna eyhlislam kmasa idi, hareket kana da bulanabilirdi.

G E N E L Z G L E R Y L E X V I I . Y Z Y I L T R K Y E T A R H

227

Karklk ehir esnafna, yenierilere ve saraya da geerek, 1651 de Ksem Sultan ve btn taraftarlar yok edildi. ktidar, bu defa padiahn validesi Turhan Sultan ve adamlarna geti. Fakat, ortalkta bir durulma grlmyordu. stanbulda ve Anadoluda yeni isyan hareketleri, paa larn, stanbul zerine yryp, devleti dzene sokma iddialar devam etmekte idi. Bu karklklar arasnda, bata veziriazamlk olmak zere, teki btn mansplar elden ele geiyordu; bu durum herkese gna getir diinden, ocuk yataki padiaha gl bir vezirazam bulunrsa ilerin dzeleceine byk mit balanarak, bu nitelikte grlen ihtiyar vezir Kprl Mehmet Paa 1656 da bu makama getirildi. Devlet idaresinde kendisinden baka kimsenin ie kartrlmamas, unun bunun vezirazam ktleyici iftiralarna kulak verilmemesi gibi artlarla sadaret mhrn alm bulunan yetmilik Kprl, IV. Muradnkine benzer bir sertlik ile ie balayarak, gerek Anadolu da ve gerek stanbulda ikide bir ba kaldran asileri insafszca ezdi. Bylece, bas kya dayanan bir dirlik ve dzenlik yaants kurulabildi. Fakat, yeni vezirazamn karklklar ortadan kaldrmada gsterdii baar, artk iyice kaam bulunan devlet ve hkmet dzeni zerinde dzeltme ler yapmas sureti ile deil, zorbalk yapmak isteyenlere kar hi merhamet etmeden kar kmas sayesinde olmutu. Halbuki, bir soy gun ve zulm idaresi altna dm bulunan toplum yaantsn bu gidiattan kurtarmak iin sekban ve sarca blkleri sorununu zmek gerekirdi. Bunun iin de ktisdi ve mal byk reformlara girimek art idi. Ancak, ne devrin bilgi seviyesi, nc de Kprl Mehmet Paann kiisel gc buna yetmezdi. En az 1640 dan beri zorbalarn elinde oyuncak olan stanbul Hk meti ve vilyetler idaresinin, 1656 dan itibaren dzelmiye yz tutma snda, Kprl Mehmed Paann sert ve kesin kararl bir sadrazam oluu nun, onun bu makamda lene kadar tutulmu bulunmasnn ve yetkilerine kimseyi kartrmama konusunda sarayn dikkatli davranmasnn da byk pay olduunu unutmamaldr. Bu sayededir ki, anakkale Boa zna ask olmu bulunan Venedik donanmas buradan kovulabilmi, Girit Adasnn alnmas iin giriilen harp baarya ulaacak biime kon mu, Rumeli ynndeki snr devletlerine kar daha cesur bir politika izlenilmesine balanm, Anadoludan stanbul zerine yrmek zere Halep Valisi Abaza Haan Paann toplad ve bir ok vali paann da kendisine katlm bulunduu byk bir sekban ve sanca ordusu

228

M USTAFA AKDA

(Anadoluda oturan binlerce sipah ve yenieri de ilerinde idi) kolayca datlm, Abaza ve arkadalar, affolunma vadi ile, Halepte tuzaa drlp ldrlmlerdir. Kprlnn, Osmanl hkmet idaresini, hatta btn bir devleti zntye doru gidiinde geici de olsa durduran u baarlarnda kendisinin kurnazlnn, sebatnn ve merhametsizce idamlarnn etkisi byk olmakla beraber, Pdihn hakl ikyetleri bile dinlemeden, onu makamnda tutmakta gsterdii dayankllk kay da deer bir aklllkt. Kprl Mehmet Paa, kendisinden nce, herkesi korkutmu bulu nan, hatt devletin akibetini pheye dren o kark devre son vermi bulunduu iin, 1661de ld zaman, onun at yeni dzenlik devrini ancak olu Ahmed Paann devam ettirebilecei umulduu iin, sada rete bu defa da bu ikinci kprl getirildi. Bu suretle, vezirazamlkta hanedan usl Candarl ailesinden beri bir daha ortaya km oldu. Fazl lakabnn da verildii yeni zadrazam Kprl Ahmed Paa yirmi alt yanda, yni, bu makam iin pek gen olmasna ramen, hem tahsilli ve hem de azimkr olmasndan dolay ba basnn kurduu bar idzeni ve d ilikileri baar ile yrtm tr. Ancak, sadrazamn Saint-Gotthard da, 1664 Austosu banda Avusturyablara yenilmi olmasnn kusuru kendisinden ok, bu srada ordu nun artk ba bozuk durumlu bulunmasnda idi. IV. Mehmedin ava ve ba ve bahe zevkine son derece merak sardrmas da yeni sadrazamn babas kadar kendi bildiine almasn kolaylatrm olduu phesiz dir. iktisd knt ve mal darlk devam ettii iin, Fazl Ahmet Paa nn sadrazamkk devri de sosyal bir bunalt iinde geiyordu. Baz med reseliler, kntnn nedeni olarak, bir takm kimselerin dine ve onun eriatna aykr iler yaptklarn ileri srmekte idiler. Garibi u ki, bu trl yobazlarn kfr diye halka yasakladklar yaant, kendilerinin evlerinde srdkleri yaantnn tam kendisi idi, ve bu husus yzlerine vurulduu zaman, kolayca bir tevil yolu buluyorlard. Belki, medreseli yobazlnn tanamaz yk haline getirdii din hayata bir tepki olmak zere, slm kurallarna aykr dnenler de km, bunlardan kanaatin de direnenler ar cezalara arptrlm idiler. u zellik kolayca dikati ekiyor ki, devletin iine dt dzeni bozuk gidiat ve, toplumu ade ta zlmeye doru gtren knty nlyecek tedbirleri aramya kimse frsat bulamadan, medreselilerin mutaassp zmresi, ii, halkta dine

G E N E L Z G L E R Y L E

X V II. Y Z Y IL T R K Y E

T A R H

229

saygnn azalmasnn ve dinsiz denebilecek kiilerin halk arasnda yaa malarna gz yumulmasnn Allah tarafndan btn mslmanlara ceza verilmesine sebep olduu biiminde anlamlayp kyorlar, bu durum da hkmet te, kendini bu eit izahlarn etkisine kaptrarak, herke sin ibadetini yapmas iin fermanlar yaynlyor, dini grevlerinde ku sur edenleri iddetli cezalara arptryordu. Mslman halkn taassubu hrstiyan halka kar dmanlk yarattndan, bundan faydalanmak istedii anlalan Rusyamn, daha bu sralarda ortadoks dindalar ile ilgilenmiye balam olduunu gryoruz. Batl elilerin (Rusya dahil) Osmanl devletinden siyas ve ktisad kar anlamalar elde etmek iin harcadklar youn gayretlerin, Vezirzam Fazl Ahmet Paann ancak kiisel bilgisi syesinde, fazla baarl olmad grlyor. Bu gen Sadrazam Paann gayreti sayesinde, yirmi drt yldan beri bir trl bitirilemiyen Girit seferi de zaferle sonulanp, bu byk Akde niz adas 1667 de kesin olarak Osmanl topraklan arasna katld. Fazl Ahmet Paann genliine ramen, 1676 da hastalanarak lmesi bilgili devlet adam bulmakta zorluk ekmeye balayan Osmanl devleti iin byk bir kayp olmutur. Aynca, padiahn elence ve av partileri ile vakit geirmekten baka bir ey bilmeyii karsnda, ikinci Kprl Sadrazamn lm Trkiye iin btn btn ar bir durum yaratyor idi. Devlet ilerinden tam habersiz yetimi bulunan IV. Mehmed, len sadrazamn yerini, gene ayn aile iinde bym olup, Fazl Ahmet Paaya da sadaret kcthudal yapm bulunan Merzifonlu Kara Mustafa Paa ile dolrurmay uygun buldu. Yeni vezirazamn ilk grev ylnda, kayd gereken en nemli olay, Trkiyenin hkmet hayat iin pek byk bir deiiklik anlam tayan yeni bir kanunnamenin yaplmasdr. Tevkii Abdurrahman Paann hazrlam bulunduu bu yeni kanunnamenin, vezirazamdan itibaren, btn vilyet valilerine verdii geni kaza (yarglama) yetkiler, X V I. Yzyl ve daha nceleri iin devletin hukuk hayatnn temeli olan kad lk ve onun kiiliinin temsil ettii mahkeme dzenini eriat ve kanunlara pek uygun den yrngesinden geni ekilde saptrm, hatt, ehl-i eri ehl-i rfn tbii yapmak gibi yan derebeyci bir durum yaratmtr. Aslna baklrsa, bu deiiklik sz edilen kanunname ile yaratlm deil, zellikle, kaplarna sekban ve sanca olarak byk gler ym bulunan

230

MUSTAFA A K D A

zorba paalarn kurmu bulnduklar bu eit bir dzenin kanun hlinde, yni yazl olarak belgelendirilmeiydi. Bylece, X V III. Yzylda resm bir idare dzeni olarak kurumlaacak bulunan yan idaresinin en nemli dayanaklarndan birisi, yni, ayn valilerin gereinde yarglama ve ceza verme yetkileri imdiden kabul edilmi oluyordu. Bundan byle her kazann kads o evrenin ayn valisi yannda bir eit danman du rumuna dm bulunmakta idi. Bu durumda her vali paa (vezir veya mrimiran) kendi valilik blgesinde kk bir sadrazam yetkisine yksel mi oluyordu; nk, er-i erif ynnden de padiahn vekili olmutu. Halbuki, stanbul un fethinden X V II. yzyla kadar geen zamanda, pa diahn hem halifelik ve hem de hkmdarlktan gelen yetkilerini onun adna kullanan bir tek kii vard ki, o da sadrazamd. Memleket idaresi ynnden yeni bir rejim diyebileceimiz bu sakat hukuk dzeninin kabuln zorunlu klan, yle sanyoruz ki, balca iki gerekeden birincisi, artk toplumun sosyal yaps deimi, rnein, yeni eriler, sipahiler, bunlarn bandaki aalan, teki resm kiiler ile evrenin ayan ve eraf, sancak ve kazalara , hatt kylere kadar yaylarak, tuttuklan zel ileri ve resm grevleri sayesinde, yerine gre, eh-l-i rfn ve kadnn er ve kanun hkmleri uygulayamyacaklar derecede zorbalam bulunmalan yznden, hkmet idaresinin bunlar karsnda acze dmesi idi. kincisi de, valilerin (sancakbeyi, beylerbeyi ve vezir vlilerin), btn X V II. yzyl sresince, kalabalk sekban ve sarcalarla dolu kapulan syesinde kazanm bulunduklar yeni nfuz ve kud retlerine dayanarak yaptklar kanun d davranlanndan tr kendilerine decek sorumluluu tesbit etmek zere kad aracl ile mrafaa imknnn kalmamas idi. u halde, hem kad yetkisiyle suluyu muhakeme etmek, hem de verilen karan orackta uygulamak gibi iki bal geni bir yetki ile donatlan bu yeni tip vli paalarn padiahn o blge iin vekil-i mutlak tayin olunmalarnda, devleti oktan beri huzursuz eden zorba ve ekiya hareketlerini nlemekte byk baanlarnm salanaca mit edilmi olmaldr. Halbuki, olay larn etkisinde ve srf bir are olarak Trk yarglama dzeninde yaplan bu deiiklik adaletin haklatrma anlayn iyice ykyordu. nki, hukuk bilgisinden yoksun, hatt, ou zaman okur yazarl da bulunmayan bu bir eit stn kad yetkili vali paalarn kendileri de kalabalk birer kap sahibi olduklanndan, halkn szland soyguncu hkmet dzeninin yaratclan olarak ba sulu idiler. Ayrca, Kprller devrinde de sonu tam gelmemi bulunan ekiyalk (ki Fazl

G E N E L Z G L E R Y L E

X V II. Y Z Y IL

T R K Y E

T A R H

231

Ahmed Paa zamannda, tredi ekiyas adi ile yeni bir gelime gsterdi) devleti zaman zaman asilerin en gl eflerine valilik vermek zorunda braktna gre, diyebiliriz ki, Kara Mustafa Paann ilk ylnda, Tevkii Abturahman Paa kanunnamesi ad ile ortaya ko nan yeni kanun gereince yerleen yeni dzen, adaleti salamada kl krk yaran, eski gcn yetirmi olmasna ramen, gene de iyi kt bir adalet dzeni olduunda phe bulunmayan ser- mahkemeleri ve on larn banda bulunan kadlk kurulu dzenini, ilerinden ou devlete bile kafa tutan, binlarce sekban ve sarcalardan kurulmu kaps halkn doyurmak, kendine kuddretli paa dedirtmek iin halka soygun ve cebr salmalar yklemekten ekinmeyen vali paalarn elinde oyuncak haline koymu bulunmakta idi.

ENDERUNLULAR DARE DZENNN KME DEVR:

1683

1726

Osmanh mparatorluunun devlet yapsn etkileyecek biimde bir rgt zlmesinin balad, X V I. yzyln ortalarndan beri sezil mekteydi. Hele X V II. yzyln balarndan itibaren , zellikle Trk toplumu byk deiikliklere uram, bu hal hkmet dzenine de getiinden, hkmet kurumlan, kendi kanun ve kurallanna uymay bir yana atp, eskilerinden ok baka birer kurulu olmulard. Bu gidiat bir gelimeyi deil, oluruna uymay ifade ettii iin, bir yaanty ksa ksa srelerde kurtarm olsa bile, devlet hayatn, hi olmazsa eski gc ile gven altnda tutma bakmndan hi de olumlu deildi. Ekonomi, maliye, ordu, memleket idaresi, artk X V II. yzyldan nceki dzenlerini yitirmiler, kt olaylarn nnde yuvarlana yuvarlana insan bilgisinin hi karmad, kendiliinden doma biimlere girmilerdi. Onun iin, bu durum nasl toplumun kendi i idaresinde kt tepkiler yaratt ise, devletin dan ile olan ilikileri zerine de ayn etkiyi yapt, rnein, II. Osman dan beri giriilen harpler, bozgun deil se de, baan da aylamazlard. Hele, Girit seferinin, 24 yl gibi uzun bir zamann harcanmasn gerektirmesi ve ondan sonraki harplerin sonular bir eyi ispatlyordu ki, Osmanl ordusu devlet topraklarna yeni yerler katacak gte deildi. Bu gerek, 1621 deki Hotin seferinde padiahn gzleri nnde ortaya kt gibi, 1678de Ruslarla karlalan Cehrin harbinde de daha ar bir biimde kanc keredir ki, kendini belli etti. Ancak, 1621 den 1683e kadar a lan seferler hep te nemsiz apta olduklan iin, ne byk bir yenilgi

232

M U STAFA A K D A

ne de onun arkasnda srklyecei hayat tehlikeler sz konusu olmam idi. Ancak, vezirazamlarn makamlarnda tutunmalar iin en gvenli iin, bir sefer ap, parlak zafer kazanmak olduundan m, yoksa Macaristandaki, katoliklerle protestanlann mcadelesine karmak iin Avusturyamn karsna kmak zorunluunda kalndndan m nedir, Kara Mus tafa Paa, Kanun Sleymann, 1526 da balayp, 1528 de Viyanay kuat mya vardrd geni apl asker hareketten bu yana, Osmanl impara torluunun en byk seferini gene ayn yere, Viyana zerine at. Y u karda sz edilen daha kk seferlerin verdii sonuca gre, bu kadar geni amal, yani, Avrupann hayat kapsn zorlama anlamna gelen bir kavgada, devletin karsna Batnn karaca savunma gcn yen mek her halde akl kn deildi. Aynca, Avrupann, silah ve harp teknii bakmndan, 1528e gre ok ilerlemi bulunmasna karlk, Trk ordu sunun gerek yenieri ve sipahisi, gerekse sekban ve sarca dediimiz, sanki byle bir harpten ziyade, Anadoluda ekiya sava yapmya daha yatkn eyalet askeri, Kanun Sleymann Viyanayilk kuatt zamanki ordusunun askerlerinden ok geri idiler. u halde, vezirazam Kara Mus tafa Paann, Macar protestanlannm Osmanl tarafn tutmalanna gve nerek, Kanunye nasip olmyan Viyanay amak gibi bir zaferi kolayca kazanaca umudu ile, devletin var gcn bu kadar uzaktaki bir harp alanna yneltmesi her halde byk bir ihtiyatszbk idi. Nitekim, Viyanay kuatan ordu byk bir kar koyma nnde duraklam, Lehli lerin de dindalan Avustuyaldara koarak byk bir svari gc ile anszn bastrmalar Trk ordusunu 1683 eyll ortasnda byk bir yenilgiye uratmtr. Bundan sonra Hristiyan dnyas Trklerin peini brakmadlar. Drt devlet, Avusturya, Rusya, Lehistan ve Venedik Kutsal ittifak adn verdikleri bir anlama yaparak, Osmanl devletine amansz bir sava atlar. On alt yl sren kavga. Osmanllara byk lde para ve insan kaybettirdi. Giriilen pek ok muharebelerde doru drst bir zafer kazanlamad. Kutsal ittifak yeleri Osmanllann Balkan lar tesindeki, geni topraklarn istila ettiler. Vali paalarn, kapu halk diye yazp, Anadoludan ok uzaktaki sava alanlarna srdkleri Trk halk bu uzun ve etin kavgadan o kadar yld ki, paalar cretlerini pein dedikleri bu insanlan cepheye gtrrlerken, hepsinin yoldan katklar grld. Memleketin her yan bu biimde paann kapsn terk etmi asker kaa levendlerle doldu. Anadolu, 1596 dan 1609a kadar olan devresinde olduu gibi, byk bir karklk hayatna ikinci kez girdi. Bu kez kan isyanda da esas kitleyi kyden kopan insanlann olu

G E N E L Z G L E R Y L E

X V II. Y Z Y IL T R K Y E

T A R H

233

turmu bulunmalar bakmndan o zamankinin tpks olmakla beraber, isyan dzenleyen ve yrten kadro bakmndan bu sonuncusu ncekin den ok farkl idi. Birincisinde hareketin tarih ad cell isyan , ve babular da genel olarak Endurundan kma idiler. Yan, III. Mehmed ve I. Ahmed devri Anadolu isyanlarn, ktle gc ynnden deil de siyas anlam ile dnrsek, kapukullarnn (ki bunlar kkten Trk deildiler) hkmette iyi yer tutmular ile umduklarn bulamayanlar, yada hakszla uradklarn ileri srenleri arasnda kan bir ekime saya biliriz. Anadolu halknn ekmeksiz kalanlar Trk toplumunun kendi sos yal bnyesine yabanc olan bu trden insanlara sadece karnlarn doyurma zorunluu ile uymakta idiler. Halbuki, bu 1683 Yiyana bozgunu erte sinde gelien bu ikinci karklkta, hareketin ad tredi isyan olduu gibi, isyanclarn hem kitle hem de babu kadrolar, byk ounluu ile Trk ve Anadolulu idiler. Onun iin, tredi isyanlarnn devlet dzeninde yaplmasna sebep olduklar deiiklikler, cellilcrinkinden ok daha geni ve derin olmutu. Osmanl imparatorluunun sendelemiye balad X V I. yzyln ortalarndan bu yana, hele 1683 bozgunu ile byk toprak kayplar biiminde dalmaya doru yneldiinden beri, Trkiyenin tarih yrn gesindeki urad byk deiiklikleri harp bozgunluklarna balamak ou zaman lm gereklere aykr dmtr. Aslnda devletin iine dt ktisdi ve mal dzensizliin, Trk toplumunun gvdesi demek olan Anadoluda ortaya kard sosyal zlme Trkiyenin klasik idare dzenini bozmu, bu durumda, btn bir Osmanl devlet ve hkmet dzeni de Anadolu olaylarnn peinden yryerek, derin deiikliklere uramaktan kurtulamamtr, rnein, 1596 dan nce, hi te 1683 dekine benzer bir bozgun olmad halde, o srada, yni X V II. yzyln banda Anadolunun yaad 15 yllk byk karklk hayat sonunda Osmanl devletinin X V I. yzyl sonuna kadar iyi - kt yaatabildii eski klasik dzeni tamamen km, bylece, 1683e kadarki srede oluruna yr tlen bir hkmet idaresi yaanmt. Bunun tpksyle, Viyana bozgu nundan sonra, Trkiyenin bu sylediimiz oluruna hkmet dzenini de, gene Anadoluda gelien tredi ekiyas hareketi yeni deiikliklere zorluyarak yan dzeni dediimiz bir eit derebeylik yaantsn yaratm, devlet te, bu sistemin btn mparatorlua yaylmasna engel olamaynca, kendi kuruluundan beri dikkatle uygulad merkeziyet i devlet uslnden vaz geip, yanh merulatrmak zorunda kalm t.

234

MUSTAFA AKDA

Trkiyenin devlet hayatnda yepyeni bir dnemi, tarihinde belki ev velce hi yaamad bir siyas dzen zelliini ifade eden bu derebeylik biimiyle idare edilme yaantsna giri u nemli olaylarla gerekle mitir:

X V II. yzyln ilk yllarnda, nasl cell isyanlar, zorbalar dediimiz, nce sipah ileri gelenlerinin, sonra Anadolu paalarnn etki ledii oluruna bir hkmet dzenini dourmu ise, Kprller dev rinin balamas ile kendini belli eden tredi ekiyas da, tredi pa alar ynetiminde baka bir rejimin ncs olmutur. Tredi ekiyalmn ban ekenler ounluuyla Anadolu halk iinden treme ve devlet hizmetine paa kaplarnda sekban ve sarcalktan balam kiiler olup, bunlar, arkadalarnn zerine nce blkba, sonra da bablkba olmular, bzlar hizmetinde bulunduklan paann kapu aalna da ykselmilerdi. O halde, 1596 - 1609 sras cell isyanlann idare edenlerin byk ounluu, kapukulu = enderunlu olarak, Trk olmaylarna kar, 1683 - 1703 sras tredi babulannn hep te Trk olmu bulunmalar tarih sonulan ok byk olan bir oluntudur. Paa kapusu halk denen binlerce sekban ve sancadan kurulmu b lkleri, paann vilyetindeki asayii korumak zere, durdurmadan dolatran, sefer ilnnda, paann bayra altnda onlan savaa da gtren, bu szn ettiimiz blkbalar, yada bablkbalar ile elleri altndaki blkler, yzyllardan beri geleneklemi bir usul gere ince, paa adna halktan toplanan salmalarla geiniyorar, aynca da, ou zaman vilayet iinde gezginci hayat srdkleri dolayssiyle, her konakladklar yerde gzlerine kestirdikleri kiilere msafir olup, bylece masrafsz geinme kolaylndan da faydalanyorlard. u durum, paa kapusunun blk aalarm sk sk ehali ile ekimeye srklemekteydi. Hkmetin, gezginci blklerden yaknanlar hakl bularak, kovutur maya balamas halinde, blk aalarnn kendileri iin gelen mfet tie (tahkikciye) kar koymalan ise olay bir tredi hareketi biimine sokabiliyordu. Vezir , yada mirimiran rtbesinde olan bir valinin lm, azledilmesi, sefere arldnda sekban ve sancalannn kapu aalaryle birlikte kendisine kar gelerek, savaa gitmeyi rettetmeleri gibi olaylar, Anadoluda onbinlerce kapusuz sekban ve sarcann (daha ksa deyimi ile sarcann) balanndaki blkbalar ile babo dolamalarm dourmakta idi. Kapusuzlar geimleri iin halktan zorla salma toplamya, hatt, kendinde para, yada paradeeri yksek olan her hangi baka bir ey olduunu grdkleri kiiden bunu zorla almya

G E N E L Z G L E R Y L E

X V I I . Y Z Y I L T R K Y E

T A R H

235

devam ediyorlard. Bunu engellemek isteyen hkmet gleri kendi lerinin peine takld m, tredi ekiyas tredi demekti. Grlyor ki, tredi ekiyasnn kadrolarm dolduranlar da, yzyldan uzun bir sreden beri olduu gibi, gene kyn terk eden kiiler (ift bozanlar) idi. Yalnz, bu kez babular da kendi ilerinden sivrilmi bulunuyordu. Devlet, Anadolu isyanlar denen olaylar zincirinin u karakterini daha bandan beri iyice kavranm bulunmaktayd. Onun iin, sorunu bu ynnden ele alan Kuyucu Murad Paa, vaktiyle, sekbanlar tmden yok ederse Cellliin son bulacan sanmak gibi pek aklszca bir dnce ile binlerce cell sekbannn kanma girmi, ondan sonra, Vezir Nasuh Paa, sekbanlar ba bozukluktan kurtarp disiplin altna almak iin, paa kapularm sekban ve sarca blkleri tertibine soktura rak, devletin resm kurulu dzeni biimine evirmi, fakat, hkmet gemisi Anadoluda coan u sekban ve sarca (yahut levendt ve sek ban) dalgalarnn nnde ynetimsiz seyreder durumdan bir trl kur tarlamamtr. Devleti 16 ylhk uzun ve ok ar bir savaa bulatran 1683 kin ci Viyana kuatmas nn arkasndan sekban ve sarcalar Anadoluyu kanl bir i karklk yaantsna srklediler. 1683 sonras sekban ve sa nca blkbalan, 1596 sonras enderunlu = kapukulu cell babulanndan, isyanclktaki duru oturu ynnden, fazla ayrks deiller di. Yalnz, bunlar gemileri bakmndan paa kaplarnda sarca - sekbanlktan balayp, blkba, bablkba olmulard. lerinden pek ou stanbulu hi grm deildi. Hele saray onlar iin bilinmez bir eydi. Bydkleri ana kuca, ocukluklann iinde geirdikleri or tam trk evremi ve zellikle Anadolu idi. stanbulun kozmopolit ve en derunlu evresince kaba Trk diye yerilen trediler ve onlarn babu larnn devlet umurundaki btn grgleri, kapusunda hizmet ettikleri eyalet paalannn sarayndan edindikleri bilgiden ibaret idi. lerin de, Yiyana bozgunu ve sonras seferlerine katldklar iin dnyalar bir hayli genilemiler az de deildi. te, 1597de birden kabarp, 1608 de az ok dinmi grnse de, s rekli olarak devam edegelen Anadolu isyanar, sekban ve sancalarn grenek ve davranlarndaki deiikliin iyice belirdii 1683 sralarn dan itibaren yepyeni bir karakter kazand iin, devlet hayat da ona uyaraktan baka bir dneme girmi oluyordu.

236

M U STAFA A K D A

1596 da Parlayan ve on be yla yakn sren byk cell frtnanasnn en tannm adam Karayazc olduu gibi, 1683 Viyana fela ketinin arkasndan gelen tredi (cell de deniyor) isyan olaylarnn nl kiisi de Yeen Osman Blkba olmutur. Kendisi 1685 den iti baren tanmmya balandnda, ancak bin kadar sekban ve sanca ile dolayordu. Sonra gcn gittike artrd; eli kolu Avusturya ve onun teki badana (Rusya, Venedik, ve Polonya ya) kar giritii sava ile bah olan devlet, Yeen Blkbay bir trl yenemeyince, ona ve bir ok adamlanna, ekiyalktaki nlerine gre, sancakbeylii ve beylerbeylii (bu srada daha ok kullanlan deyimi ile mirimranlk) vererek, isyanclan bu biimde yattrmak istedi. Geri, be-sekiz tredi babuunun honut edilmesi ile i yatmad; onbinlerce sarca ve sekban kendilerine yeni balar bularak ekiyala devam ettiler; fakat, Yeen Blkba ve adamlarnn kiiliinde Trk halk, ilk kez bu kader geni kadro ile devlet idaresine girmi oldular ki, yz yl akn bir sreden beri hnstiyan ocuklarndan enderun yetitirmesi kiilerce idare olunan Trk toplumu iin bunun kendi i siyas tarihinde ok nemli bir dnm noktas tekil etmi bulunduunda phe yoktur. Hkmet ekiyabalann sancak ve vilyet valiliklerine yollayp, Anadolu karklklarn yattnrken, eskiden beri bu olaylann kayna olan sekban ve sancal da kaldrp, yni vaktiyle Vezir Nasuh Paa nn koyduu dzeni bu yzyln sonlarnda bozup, btn levent ve sek banlar, yenieriler gibi bir ocak haline getirmek iin suba deyiminin bu sralara uygun tercme karh sand sereme terimini ortaya koyarak, btn levend ve sekbanlarn bana bir sereme tayin etti. Bunun gerekesi olarak ta, kadimde btn sekbanlann suba denen bir baa tbi olmu bulunduklar ileri srlerek, zamanla unu tulmu olan o eski dzenin sereme tayini ile yeni batan diriltildii syleniyordu ki, tarihte byle bir ey olmadna gre, bu, ya yanl ma, yada bid at saylabilecek bir icd, ele-gne kabul ettirmek iin kasten yaplm uydurma idi. Sekban ve sarcalk dzeni paa kapular iinde tam bir kurulu dzen biimine girdii, bir yandan valilerin idareyi evirme gleri ve dev letin kendilerinden istedii asker grevleri yerine getirme imknlan bu dzene dayand, te yandan, Anadolu kynden kopup gelen byk bir kitle, kannlann doyuracak yeri ancak buralarda bulduldan iin, bu dzen, yle bir ferman yaynlanmas ile kar suyu gibi kaybolacak deildi; ve olma-

G E N E L Z G L E R Y L E X V I I . Y Z Y I L T R K Y E T A R H

237

di da. Seremelik makamna oturanlarn grevi de bu ekilde szden te geemedi. Devlet, sorunu 1695 de yeniden ele ald; bu kere paa kaplla rnda levend ve sekban , yada sekban ve sanca birlikleri halinde bay rak atmlmyacak; bunun yerine deli ve gnll bayraklan atrlacakt; levend ve sekbanlardan istiyenlerin de bu yeni dzene girebilecekleri bildirildi. Grlyor ki, kimliklerini yukardan beri belirttiimiz kyden treme u sekban -levend kitlesi, yeni yeni terimlerle hangi biim dzene sokulmu olurlarsa olsunlar, gerekler hkmlerini yrtmekte devam etmitir. Bir yandan savalarn hep yenilmeler ve byk toprak kayplan eklinde srp gitmesi, o bir yandan Anadoludaki tredi ekiyasmn yaratm olduu ekilmez kanklk yaants istanbulda byk bir huzursuzluk yaratmya balad. IV. Mehmed in devletin u halinde av elencelerinden baka bir ey dnmemekte bulunduu, camilerde veri len vaazlarda bile sz konusu ediliyordu. Rumeli yanndaki toprak kayplan hzineyi bir ok deerli gelir kaynaklarndan yoksun brakm, Anadoludaki karklklar da vergi toplanmasna zarar vermiti. Ayrca, kylerin harap ve perian hali vergi deyicilerini ok fakirletirdiinden baka, uraya buraya kamalar da saylann hi durmadan azaltyordu. Bu durum sefer harcamalanm, as ker ulfelerinin zamannda denmesini imknsz hale getirdiinden, h kmet gerekli paray bulmak iin memleketin zenginlerinden ve byk memurlarndan imdad- seferiye ad ile yardm istedi. Bu bir eit varlk vergisi verecekler listesine devletin ilerigelen memurlan arasnda bulunan ulem da konmutu. Onun iin, bata eyhlislam olmak zere, ulemnn btn ileri gelenleri byk bir tepki gstererek, padiahn d man olmakta gecikmediler, te yandan, mali darlk yle bir iki kere ba vurulacak varlk vergileriyle giderilecek gibi deildi. Memlekette halk kitlelerinin, zellikle Anadolu kylsnn omuzlanna binen ar ktisad bunalt yannda, cepelerdeki kt durum da ileri btn btn kantracak biimde devletin aleyhine yryp gitmekte idi. 1686 sonbahannda, Trk idaresindeki Macaristan blgesinin baehri ve nemli bir snr savunma dayana olan Budinin dm bulunduunun renilmesi istanbulda bir bomba etkisi yapt. Genel bir honutsuzluk Baehiri sard. Bu kt gidiin ba sorumlusunun, devlet ilerine hi ilgi gstermeyip, avdan baka bir ey dnmyen padiah olduu biiminde bir homurtu yaylmya balad. Macaristan bozgunu nnde Belgrad a doru ekilen

238

M USTAFA A K DA

ordunun ileri gelen ocak aalan, cephelerdeki knty onarma abas gstermek gibi zor iten saylacak bir sorunu ortaya atarak, padiahn de itirilmesi zorunluunu ileri srdler, bunu gerekletirmek iin de Istanbula hareket ettiler. Savan zorluklarndan bkm olan askerlerden bir yolunu bulau, zorba ocak aalarna katlarak dn yolunu tutarken, bu imkn elde edemiyenler de blge blge serdarlarn emrine verilerek snrlarn korunmasna devam ettiler. Padiah deitirmek zere, stanbul a yryen ordu iinde, olurdu olmazd biiminde uzayan ekimeler Edirnede bir sonuca baland. Tredilikten beylerbeyiliine ykselen ve kendisine bal kalabalk bir sekban ve sanca ordusu sayesinde nemli bir gce sahip olmu bulunan Yeen Osman Paa karara kar direnmekten vaz geti. Bylece, IV. Mehmed 1687 kasmnda taht tan indirilerek, yerine kardei II. Sleyman getirildi. Anadolu sekban ve sarca kurulu dzeninin Osmanl ricali arasna kadar srerek kendilerini evvelce kapukullannn tekelinde bulunan devletin kaderinde sz sahibi olma yetkisine onun sayesinde ortak ettikleri Yeen Osman Paa (tredi paa), ocakl zorbalarn kendisini bir aa drmek istemelerine kar, bu olaylar srasnda stanbul surlar dnda adr kurmay ihtiyatlklk sayd. Padiah deitirildikten son a da her kafadan bir ses kmakta bir sre devam etti. Osmanl tarihinin zelliklerinden olmak zere, yeni padiah III. Osman biraderini tahttan indirip kendisini karan zorbalara padiah ln borlu bilmiye yaamayp, onlara kar at mcadeleden baarl kt ve hepsini de temizledi. Zaten baka trl olmas, hkmetsizlik ve zorba dzeninin srp gitmesi demek olurdu. Drt dmana kar drt cephede savaan ordunun esasl bir baar salad yoktu, zellikle Macaristan cephesi ok kt idi. Kaleler birer birer dyor ve Belgrad bile tehlikeye giriyordu. Buna ramen, devlet glerini toparlyarak disiplinli bir merkez idaresi bir trl kurulama maktayd. Mutlakiyetci yapl Osmanl rejiminin ne hkmetini ne de padiahn basklarndan bir trl kurtaramad ocakl - ulem kilisi siyas gcne, bir de Anadolunun imdi artk sekban ve sancalar diye ifadelendirilen halktan treme bir nc g ortak km, Yeen Osman Paa, en nemli valilikleri bunlar arasndan yetime kendi adamlanna verdirmek suretiyle, sekban ve sarca blkleri ne devlet idaresin de ciddcn arlklar iyice duyulan bir siyas bask nitelii kazandrmt.

G E N E I, Z G L E R Y L E

X V II. Y Z Y IL T R K Y E

T A R H

239

Kapukullan ve onlarn enderunlu serdarmca ynetilen Trk ordu larnn baarszlktan belirdikten ve ayn kaynaktan bu ii baaracak kimseyi bulmak gletikten sonra, Yeen Osman Paann ilk kez Ru meli beylerbeylii ile ordunun bana serdar tayin olunmas cidden yeni bir deneme idi. nk, kendisi halk iinden kan, sanca ve sek ban blkbalmdan ekiyabala ve oradan beylerbeyliine ykse len bu kiinin, kapukullannn hla nemli bir gce sahip bulunduklan, ok eitli sava birliklerinden oluan koca bir devlet ordusunu y netecek tecrbeye sahip olmad ortada idi. II. Osman ile zorbalar arasndaki mcadelede bozguna urayan larn tarafn tutan bir ok asker, Istanbuldan kaarak,Kosovada kendisi ni sadrazamla tevik ettiklerinde, hrsa kaplan Yeen Osman Paa, h kmet zerindeki basksn artrarak, Rumeli ve Karaman eyaletlerini de adamlarndan Deli Veliye ve Kara Mustafa ya verdi ve resmen de vezirazaml istedi.Kendisi de Sofyaya geldi. Padiah Yeen Osmana boyun e medi ve serdarl bakasna verdi. Ay zamanda,onun dayand asl g lerden kendisini yoksun klmak ve Trkiyeyi nfuzundan kurtarmak iin Anadoludaki btn adamlar olan valiler ile sekban ve sancalar zerine nefir-i m at; yani btn halka toplu sava amalann emreden bir fer man yaynlad. Fakat, bu nemli ii idare edecck olan Sadrazam smail Paay istemeyenler kendisini azlettirdiklerinden, Yien Osman serdarl 1688de ikinci kez ele geirdi. Osmanl Hkmeti bu biimde i ekimelerle ve koltuk kavgalan ile urarken, Belgrad da eylln 8inde dmana teslim olmak zorunda kald. Bunun zerine, dmanlar ile bar yapmaktan baka kar yol kalmadn gren devlet, bu konuda heyet yolluyarak konumalara giriti ise de, anlama salanamad. Artk padiahn ii ele almas gerekiyordu. Knm Han Selim Gi ray Edirneye arlarak byk bir toplant yapld. Burada Knm Hannn ayak diremesi zerine, alman karar gereince: Yeen Osman Paa Macaristan ordusu scrdarlmdan atlacak, yerine Selim Girayn Mih mandan Arap Recep Paa verilecek, Yeen Osmann bir rgt haline getirdii adamlarndan ve kendisinden memleketi kurtarmak zere, bu kiiler temizlenecekti. u karann kolay uygulanmas iin, Yeen Osman Kamanieyi korumaya memur ediliyordu ve orada l drlecek idi. Kendisine yeni grevi bildirilen Yeen Paa, bana gele cei anlyarak, emri getiren avuu azarlayp geri evirmesi zerine, gene Selim Girayn katld yeni bir toplant yapld. K nm Hannn

240

M USTAFA A K D A

Yeen Paa ve yanndaki biitn teki tredi (sekban ve sarcalktan kma) paalarn ortadan kaldrlmalarnda kesinlikle srar etmesi zerine, yeni serdar Arap Recep Paa as olduu ilan olunan Yeen Paann ortadan kaldrlmas iin zerine yrd. Nefir-i m da ilan olunduun dan, bandaki ordu tamamen dalan Yeen Paa, kendi yaratt, b yk ounluu Anadolu Trknden olan tredi paalar ve adamlar ile birlikte yakalanarak ldrldler. Anadolunun, Istanbuldaki ulem ve ocakl kilisi stnde, devlet ynetimini ele geirmek amacn gden ilk hareketi bylecc baarszla urad. Macaristana ciddi bir ordu evkine ve seferden olumlu sonu aln masna byk bir engel olarak grlen Yeen Osman ve adamlar or tadan kaldrldktan sonra, ikinci nemli karar, ordunun bana pa diahn kendisinin gemesi idi. O halde uzun zamandr padiahlarn sefere kmalarna son vermi olan gelenekten vaz geilmi oluyordu ve II. Sleyman ordunun banda olarak savaa kendisi gidecekti. Padiah 1689 Hazirannda Edirneden hareket etti. Fakat, o, sava alanna varmadan, Selim Girayn adam olan yeni serdar Arap Recep byk bozguna urayp, Ni bile dmann eline geti. Kusuru Yeen Osmana bulan zorba ve korkak kapukullan, dmandan kamak suretiyle bozguna kendilerinin sebep olduklarn kapatmak iin, gene, er dvmz var diye isyana yeltendiler. Fakat, baaramadlar, padiah geri Edirneye dnd; Yolda grd durum ok ackk idi. Halk yer yer II. Sleymann nne karak; Padiahm bizi dmana koydun da nereye gidiyorsun diye alamlard. Bunlardan ok etkilenen padiah, Kprl Fazl Mustafa Paay veziriazamla getirerek, ondan devletin iinde bulunduu zorluklara are bulmasn istedi. Yeni vezirazam kendisinin idare ettii 1690 yl seferi baarl bi imde gelimeye balad. Yl sonuna doru Ni ve daha nemlisi Belgrad kurtarld. Dman Tunamn tesine atlm bulunuyordu. Ksa bir sre sonra II. Sleyman lp, yerine II. Ahmed geti. Fazl Mustafa paa nn ayn yl gittii seferde Salankamen savanda ehit olmas ileri yeni den bozdu. Bundan sonra vezirazamlar bir birleri ardndan deiip durdular. Bu makama bir trl yeterli olan birisi oturamad. 1695 ubatnda II. Ahmed in lm ile padiahla II. Mustafa geti. Yeni padiah, gen olmas sayesinde, seferleri kendisi idare etmiye balad ve hayli zafer ler de kazand. Ancak, deien Avrupa karsnda eski kalan,hatta silahl

G E N E L Z G L E R Y L E

X V I I . Y Z Y I L T R K Y E TAFS

241

gc, dzenlilerden ok, dzensiz birliklerden kurulu hale gelen Osmanl ordusu, arada baar salam olsa da bunlar geici idi. Ayrca, drt devlete kar drt ordu karp, bunlarn btn ara ve gerelerini iflas halindeki hzineden yaplacak harcamalarla salamak mmkn deildi. II. Mustafann kendisinin de bulunduu 1697 Zanta savanda ordu nemli bir bozguna urad. Pdih, bu kere yenilmi olarak Edirneye dnd. Venediklilerle Ege ve Yunan kylar evrelerinde sregelen sa valar da iyi gitmemi, dman Morya kesin olarak yerlemiti. te yandan, Rus cephesinde de Azak kalesi dmana gemi bulunuyordu. Ve bylece, Ruslar ilk kez Karadenize bir kapu amlard. Padiahn da yenilerek itibarnn zedelendii uursuz bir savaa daha fazla devam etmesinin devleti ve halk btn btn ezmekten baka sonu vermiyecei iyice anlalm bulunuyordu. Amcazade Hseyin Paann vezirazam olmasndan sonra, dman devletlerle bar iin iliki kurularak, 1699 Karlofa bar imzaland. Osmanhlar Moray Venedie, ok az bir blge dnda btn Macristan Avusturyaya, Azak Kalesini de Ruslara brakmak zorunda kaldlar. Bu duruma gre, 16 yl sren uzu bir savam sonucu ok ar olmu, Osmanl devleti sanki paralanma emmareleri iinde bir toprak kaybna bu derece geni apta ilk kez uram idi. Karlofa barnn, Osmanl Trkiyesinin siyasi kntye yneli tarihinde, ilk ve belli bal bir dneme olduu phesizdir. Naslk, 1578 de ranla balayp, 1593 de Avusturya ile devam olunan, 1606 Zidvatorok bar ile son bulan uzun savalar, Anadoludaki cell, softa (suhte) ve Alt - Blk halk (sipah zorbalar) isyanlarna btn btn alevlenme frsat vererek, Osmanllann en az X V I. yzyl orta larna kadar gelitirdikleri kendi ann en ileri hkmet dzenini or tadan kaldrm, ve onun yerine, X V II. yzyln zorbalk devri denen olurune idare dzenini geirmi ise, 1683 de Viyana kuatlmas ile balayp, 1699 a kadar sren bu 16 yllk harp te gene Anadolunun sekban ve sarca kitlelerince bu kere kendi ilerinden sivrilen eflerin idaresinde kardklar tredi ekiyas adh ayaklanmalaryle hkmeti boyun emiye zorlama frsat vermi, sekban ve sarcalar yneten blkbalan ve bablkbalar, bu sayede devletin kolunu bkrek, padiahtan sancakbeyli, beylerberlii, hatta vezirlik beratlar koparmlar, byle ce,Trk toplumu zerindeki Enderunlu kapukulu zmresinin (ki bunlarn kadrolar toplum dndan kle, esir, devirme suretlerinde tedarik edilen ocuklarla doldurulduu iin Trk halkna yabanc idiler.) yksek idare tekeli fiilen son bulmutur.

242

M USTAFA A K D A

Padiah 1699 Karlofa barna raz etmiye alan Amcazade Hseyin Paa ve etrafndakilerin bu konudaki balca gerekeleri devlete asker, dar ve mal alanlarda toparlanma frsatnn ancak harpten sysyrlmak ile bulunabilecei idi.Ondan sonradr ki, on alt ylda dmana braklan top raklan geri alma gcne sahip olunaca hesaplanyordu. Fakat, bu plann (bozulan dzeni yoluna koyma tasarsnn) uygulanmasnda nemli baar salanamam, gidenlerin pek aznn geri gelmi olduu grlecektir. A ynca, mparatorluun Trkiye dndaki eyaletlerinin merkeze olan balantlanm gevetme abalarnda azalma yle dursun artma olmutur. Amcazade Hseyin Paa devlete eki dzen verme iine ordu kadrolann daraltmakla balad. Gerekten drt dman devlete kar sava lmak zorunda kalman bir ok cephelere ordular yetitirebilmek iin as ker says durmadan artnlm, buna ramen, umulan sonu alnamad halde, bu kadar geni kadrolu asker beslenmesi hzineyi tketmi, halk harp vergileri perian etmiti. O halde, asker kadrolannn kslmasna, hem ie yaramyan szde asker kiileri devletin bandan savmak, hem de halk ar vergilerden kurtarmak amac ile gidiliyordu. Askerin ie yaramyann, yaryanndan ayrdetmek disiplini de salyacak, donanma g lendirilecek idi. Eyaletlerin, zellikle Anadolunun asayii de salanmak zere byk gayret harcand. Timar dirlikleri yiyicilerden kurtanlarak gerek hizmet kiilerine verilmeye aldd. Fakat, bunlann hi biri, dev leti, ne 150 yl nceki salam dzenine geri dndrebiliyor, ne de yeni bir dzen getiriyordu. Onun iin, Karlofa anlamas ile urandan kayplan geri kazanmak mdi sadece avutucu bir hayal idi. nk, Istanbulda ulem ve asker kilisinin ve Anadoluda da sekban ve sancalara dayanan zorba - yn valilerin devlet idaresini kendi kiisel karlanna gre etkile meleri biiminde ifadelendiren durum artk kurulu dzen gibi bir eydi. Nitekim, Amcazadenin vezirazaml ksa srp, arkasndan yeni vezizaram deimeleri ve ortaya kan anari, zellikle eyhlslam Feyzullah Efendinin padiah avucuna alarak kurduu kayrma idaresi II. Mustafanm Edirne de bulunduu srada Istanbulda kapukulu-ulem kilisinin ayaklanmasna sebep oldu. Padiah, bunlara kar nc g olan sekban ve sancalar dan ibaret eyalet askerlerini kullanmak istedi isede, baan salyamad. Edirneye yryen Istanbulun kapukulu - ulem ikili gc, padiah devirerek, yerine, 22 Austos 1703 de, III. Ahmedi geirdi. Bu padiahn 27 yllk saltanat sresi Lale Devri adn alm olup, tarihi itibariyle, gerek Avrupa devletleri ile ilikilerinin yeni bir renk

G E N E L Z G L E R Y L E

X V II. Y Z Y IL T R K Y E

T A R H

243

almas (diplomas faaliyetinin balamas) gerek, Batllamaya adm atl mas (Baty anlama yolu ile bilinli bir batllama plannn yava yava domaya balamas) ve i politikada btn X V II. yzyl doldurmu bulunan cell genel ad ile deyimlendirilmi Anadolu isyanlarnn etki si altnda kendiliinden kurulduunu grdmz zorbalar hkmeti nin, yani oluruna idare dzenin de son bulup, onun yerine, yn dzeni = Derebeylik hayatnn gemi olmas biiminde zetlenebilir. Karlofa andlamasma, devlete eki dzen verdikten sonra kayp larn yeniden kazanlmasna giriilmesi gerekesi ile gidildiinden dolay, Amcazade Hseyin Paa ve onun arkasnda gelenlerce 16 yldan beri (gerekte 150 yldan bu yana) bozulan ilerin yoluna girmesi iin orduda, mliyede, eyalet idarelerinde yaplan dzeltmelerin peinden Karlofa andlamasnda dmanlara braklan yerleri kurtarmak zere, yeni sefer lere giriildi.Bunlardan Rus ar Petroya kar alan Prut seferi Osmanblara zafer ve Azak kalesini geri almak gibi bir kazan salad ise de, Ruslar Osmanllara kar olan yollarndan geri evirecek apta ve ezici olmad. 1715 de Venedike kar giriilen sefer sonucunda Mora kurtarld. Avusturyaya kar giriilen kurtarma harbi ise, Venediklilere ve Ruslara kar alm olanlarnn aksine, bozgunla sona erdi ve 1718de iki taraf arasnda Pasarofa bar yaplarak Osmanl devleti Karlofada brakma d Tamevar ve hatta Balkanlarn kilit kalesi olan Belgrad, onunla bir likte Semendireyi AvusturyalIlara vermek zorunda kald. Bu barta da Ingilizler arac oldular. Artk sava gleri yannda diplomas de roln iyice artrm bulunmakta idi. Bundan sonra, III. Ahmed ve onun damad brahim Paann savatan kaman bar hayatlar balyordu. Tarihte Lale devri adm alan bu 12 yllk srenin Trkiye iin ok nemli bir dneme yaants tekil ettiini grmekteyiz. Cidden, Padiah ve sevgili damadnn ikili damgalarn tayan bu devrin Trk toplumu, kendisin den stn olduunu savataki ac yenilgileri ile grd Baty anlamya, onunla teknik ve kltr alveriine girimek zere ilk admlarm atmya balad bir zellik tar. Bu arzuya uygun olarak ta, stanbulda oturan Batl elilerle ola kiisel ve resm ilikiler daha iten ve bilinli olduu gibi, Avrupaya yollanan Osmanl elileri de artk Hristiyan dnyasn Trklere tantma grevini de ilk kez zerlerine almlardr. Koca mparatorluu d saldrlara kar kan ve mal ile korumay zeri ne alan Trk toplumunun kaderi zerindeki olumlu etkileri bakmndan Osmanl tarihinin en umudlu hareketinin u szn ettiimiz Baty anlama almalarnn balatlmas olduu phesizdir.

244

M U STAFA A K D A

Devlet dzenini ve Trk toplumunun hkmet hayatn kknden deitiren baz ok nemli kararlar da gene bu dnemde alnm, bun larn sonucu olarak, yepyeni kurumlar ortaya kmtr. rnein, 1726da eyaletlere vali yollanmas usl deitirilerek, bey lerbeylii (mir-i miranlk), sancak beylii ve teki dar grevlere yalnz kapukullan (enderun halk) arasndan tayin yaplmas kuralndan vaz geilmi, her vilayet ve sancan ehalisi iinden itibarl ve kudretli bir kii bulunarak, evresi halkn daha iyi idare eder dncesi ile kendi vila yetine vali verilmitir. Tarihilerin, neden ise, zerinde pek durma dklar bu olay, aslnda siyas-sosyal ve ktisad sonular ynnden pek byk bir nem tamakta, Osmanl tarihinde yeni bir a amakta idi. Biz buna Ayanlar rejimi devrinin almas diyoruz. Bu suretle devletin ve dolaysiyle memleketin yksek idaresi toplumun dndan gelen kapukulu- kle snfnn tekelinden km, Trk halkn devlet ricalini de kendi iinden yetitirme olaanna kavuturmutur. Bundan byle baehir de saray halk, kapukullan ve stanbul ulemasnn e virdikleri entirikalar, iki de bir sadrazam ve hatta padiah devirip, kendi keyiflerine alet olacak idareyi kurmaya yetmiyecek, eyaletin yan (derebeyi) vlilerinin glerini hesaba katmak gerekecektir. Kendi vilayet yada sancann zerine vali olarak verilen, yukarda szn ettiimiz itibarl kiiler, Osmanl rejiminin mir - beylik toprak sisteminin ilemez olduu X V II. yzyl balarndan beri kylnn topraklanm ele geirerek veya teki yollardan hazine ve halk soymak suretiyle iftlik, han, hamam ve baka emlak edinmek yollarndan byk servet ymalan sayesinde, kkl aileler kurmu kimseler olduklar iin, pek ou azgn birer mutegallibe olan bu insanlann, hem de kendi evrelerini ida re etme yetkisini almalar, gerek halk ve gerek devletin merkeziyet ilii ynlerinden gerek bir derebeylik dzeni karsnda kalnmas anlamna geliyordu. Bu yeni sistem, en az, Tanzimat Devrine kadar Trk halknn tbi olaca ve evvelce tarihinde benzerini hi yaama d bambaka bir hkmet dzeni getiriyordu. Ayan valiliin devletin i idaresinde kuruludzen olduunun res men kabul ile, X V II. yzyln oluruna idare dzeni iinde domu bulunan salma usl vergi eklide kanunlam oldu. Devlet, kendi iin teklif-i divaniye ad altnda, hane bana miktann her yl fer manla tayin ettii salmalar toplamakta, her vali de kendi idare evresin den kendi hzinesine seferiye selamiye hazeriye ve baka adlar

G E N E L Z G L E R Y L E

X V II. Y Z Y IL T R K Y E

T A R H

245

altnda gene devlet gibi salmalar toplamakta idi. Ayrca devlet hzinesi kimi kaza yada sancaklar mukataa-kesim ad ile kendine ayrarak, mltezim yada voyvodalar eliyle bu gibi yerlerin her cins vergilerini kendi adna toplatmakta idi. X V II. Yzyln balarna kadar yaaya bilmi olan Osmanl ykseli devri mal dzeninin vergileri gene alnagelmekte olmakla beraber, ake artk bu sralarda deer bakmndan ok dm, vergi kanunnameleri de deitirilmemi olduu iin, btn X V II. yzyl sresince nem kazanan salma usl, vergi deyicilerin yk bakmndan, esas vergi durumuna ykseldii ve bu yeni vergileri dzenliyecek kanunlar da konmad iin, divan hkmeti ve valiler ile halk arasndaki ilikiler ynnden byk nem kazanan salma lann halka dklmesi ve bunlarn grltszce toplanmas byk sorun olmutur.Onun iin, vergi toplamay ve deyici lerin hakszla ve soyguna uramalarn nleyici tedbirlerden olarak Osmanl - Trkiye tarihinde ilk kez baehirde mukataalarn iltizam ilerini idare etmek iin eyhlislamn bakanlnda, ikisi kadasker ve biri nakibleraf olmak zere, 1694 de drt kiilik bir kurul meydana getirdiini gryoruz. Halktan toplanmas kaza kadlarnn grevi bulunan her tr den salmalar (tekalif-i divaniye ve valilerin istedikleri hazeriye, seferiye ve teki salmalar) ehir ve kylerdeki deyicilere adaletli bir ekilde bltrmek zere, her kazada kyllerin ayn, ehirlilerin ayr see cekleri temsilcilerden bir komisyon tekili de gene bu devirde akla gelmi ve gereklemitir. Gerek hzinenin mukataalarn iltizama verme ii ve gerek divalla ve valilere it salmalar halka adaletli bir biimde dkp toplamak amac ile kurulan u komsyonlann, Osmanl Trkiyesinin 1683 den sonrasnda, zellikle Lale Devrinde, gemi devirlerin sullcrinden arnmak ve Bat dan rnek almak suretiyle, yepyeni bir dzeye ynelmek bakmndan ok olumlu kurulular olduklar ortadadr. nk, bu gibi ilerde artk fer man az ile sorgusuz sualsiz kural koyma uslnden vazgeiliyor, onun yerini gereklere gre iliyecek yetkili kurullar alyordu, demektir. Ksacas, III. Ahmedin, 1703 de tahta kp, 1730 a kadar saltanat srd, 1718 den sonras da Lale devri adm alan 17 ylhk nem, Osmanl imparatorluu ve zellikle Trkiye iin, eski dzen yaantsnn son bulduu ve onun yerine toplumu Bat rnek alnarak yaratlacak olan yeni bir yaantya kavuturmak zere ilk nemli admlarn atld bir eit geit ortam olarak nitelenmek tarihi gereklere uygundur.

246

M USTAFA A K D A C

Trkiyeyi baka bir siyas yaantya geiren yuknda verdiimiz eskiyi artma ve yeni dzeni getirme deiimlerinin hepsi de olumlu ve bat rneine gitme olarak kabullenilemez. rnein, Devletin nemli vergi kayna olan mukataalarn cerbezeli kiilere hayatlar boyunca malikne biiminde verilmesi derebeylii, devletin kendi eliyle yaratmasna doru bir adm, fakat, hkmetin keyfiliine kar ml kimin haklarn koruyacak drt kiilik kurul tekili de kii haklarn koru ma ynnde nemli bir yenilikti. Keza, vilyat ve sancaklara yerli yan ve eraf iinden vali tayini usul, bir yan ile, memleket idaresini derebeyine teslim demek olarak gerilik, te yan ile, devlet ynetiminin toluma yabanc kapuklu-kle durumlu enderim yetitirmesi ricalin tekelinden kurtarlp halk iinden gelenlere verilmesi ileriliktir. Edebi yat, sanat, yeni bir anlaya girmi, modern bilgi ve kltrn yaylmas iin art olan matbaa = basm teknii Trkiye de kesin olarak kurulmu tur. Devlet dzeni iin gerekli grlen yeni kurallar, padiah fermannn basma kalp ifadesiyle geleneki kaynaktan deil, hayatn gereklerin den ve batdaki rneklerinden, bu konularda bilgisi olan kiiler yada heyetlerce alnarak konulma yoluna girilmitir. Szn ksas, 1683 de balayan harp yaants Osmanl devletinin siyas ktisad ve sosyal hayatnda derin deiiklikler yapm, eskiden kalan yada X V II. yzyl sresince oluruna hkmet anlay ile ortaya kan geleneki idare dzenini srdrmenin imkn kalmad anlalarak, gereklerin zoru altnda alnan yeni kararlarla Trk toplumu ve onun idarede uygulanan hkmet kurallar, zellikle Damad brahim Paann sadrazaml devrinde, yepyeni bir biim almtr. Osmanl imparatorluunun ve onunla birlikte Trk toplumunun yeni bir siyas, ktisad ve sosyal dzeye gemesine hizmet eden Lale Devri, 1730 yl sonbaharnda kan Patrona ayaklanmas ile bir hafta dan ksa bir srede yklverdi. Fakat, yeni dzene doru yol alma hznda geveme olmad. Patrona ve arkadalar Iran harplerindeki siyas baar szln uyandrd honutsuzluun ve hele toplumun fakir kitlelerinin gz nnde Damad brahim Paann Istanbula getirdii parlak elen celerde harcanan paralarn uyandrd tepkiden faydalandlar. En b yk ocak isyanlarndan biri olan Patrona Hareketi Nevehirli tbrahimi ve teki iktidar arkadalarn ortadan kaldrd. III.Ahmed tahttan ekilip, I. Mahmud padiah oldu. Ancak, Osmanl hkmet hayatnn adeta siyas bir kural bu olayda da uygulanarak yeni, padiah, en ksa

GENEL

Z G L E R Y L E

X V II, Y Z Y IL

T R K Y E

T A R H

247

samanda Patrona isyannn btn elebalarn temizledi. Bylece, ki mi yanlan ile X V II. inci yzyl ve daha eskilerinin izlerini tayan, fekat, kimi yanlan ile de yn=derebeyi usl idareyi ve onunla beraber Batya ynelme eilimini de aan Lale Devri son buldu, ve Osmanl devlet hayat yeni dneme girdi. Artk Trk toplumu, dere beylik biimi bir idare hayatna katlanma pahasna da olsa, kendi iin den karmaya balad Trk asll rical sayesinde Trk d ednerun ricaline devlet idaresinde ortak olmay gerekletirmi bulunuyordu.