You are on page 1of 43

Y6NETMENLER NE DiYOR?

12 Eyli.11 Filmleri dosyasi icinde, filmlerinde direkt ya da deginen veya 12 sembolik olarak 12 filmlerine fon yapan yOnetmenlere iig maktu soru yOnelttik: 1. Siz kisisel olarak 12 Eyli1r0 ve Oncesini nasd det,Serlendiriyorsunuz? 2. BugLine kadar yapilan 12 EylUre deginen filmleri nasd degerlendiriyorsunuz? 3. Sizin X filminizi bu filmier iginde nasd bir yere koyuyorsunui? yOnetrnenterin bir bolumu sorulann tOramil cevaplarken bir bolumu yalmzca bid veya ikisini cevapladilar. Ses filminin yOnetrneni Zeki Okten'e ulasamad)girna igin gartislerini yaymlayarruyoruz. Diute filmi ise henEiz hig gOsterilmedigi igin, yOnetmeni Omit Efekan'i sorusturrnanin clismda biraktik.

ideolohabercima 15yil zisinden ina ettigi ardma teli'ye genanbu iklim Sis, dev:, biz7at .endisine yalruz.t. -a elbet. if GOren, de olsa • iIti filrrileaun bir ie getirildnemasimticade;mlenleriaktan de' de biritha dOkena yaratmaz GOunsal doi yeniden Myle bir kanallan e bir yol i. Bu izi yaranile birlik2 Eyiai siaslangocunu ta-

ERDEN KIRAL

(A V ZAMANI)
12 Eylul Oncesinde genclik Sosyalist Parti'den kopup, diagilch. Kitleye ragmen, kitleyle saglikli baglar kurmadan onun Onctllagana yaklendi. Sartlar'm belirleyiciligi yerine kendi idealize edilmis iradesini yerlestirdi. Dolayistyla bu geng grup kendi ideolojik sOylemini gelistirdi ve bu kuramsal bir soylemdi. 12 Eylul roman ye 12 Ey1E11 dOnetnir.i anlatan filmleri de degerlendirmek kategorik olur ye konuyu daraltmak olur. Ama Av Zamaru' run Tarkiye'de yasanaus Onemli bir doneme y e ciddi bir soruna parmak basmast, filmin bu kategori iginde degerlendirilmesine yol agabilir. Genellikle bu dOnemi isleyen filmier ideolojik.temelden yoksundu, daha gok 12 Ey tin insan ilstande yaptigi tahribatlar anlauhyordu. Nereden nereye gelindigi gOsterilemedi. Tabii ki bunlan bir film iginde anlatmak kolay degil. YOnetmenin bir sosyolog veya psikolog olrnadiguu bilmek gerekir. Sinemada bigim ve teknik gok Onemli, belirleyici bir unsurdur. 12EytaldOnernindeki yasamin anlamstzligt, yazmanin anlamsizligt, aYihnin yalruzhgfve geri gekilmesi Av Zama nenin sabitleriydi. Bu shade iyasam-alum',...'-yairnak eYlemi",:clostluk".temalan kadm Ozveri ve sevgiyi simgeliyordu. Sevginin ye Ozverinin olmadmgm bir dunyada ya.siyoruz. Yazar kadinin gergekligiyle bag kurup (ki
12

o yasamla olan gergekligidir) yeniden yazmaya baslar. Filmin 'agilc sonu' seyirciye biraluhr. Tarn anlaulanlar belki de yazann fantazisiydi. Siddet varsa bu yalruzca kentte degil her yerdedir. Film bizim sinemanuza Riskin bir tekliftir. Bir uslup, bigem teklifidir . Ben gergekligin sareklilib, gergekligin billurlasmast sorunsalma taktlip kaldtm. Bir planui uzunlugu metreyle degil barornetreyle Olgalmeli; yard plamn igindeki basing, zaman duygusu Onemlidir,ALZarnaYOnetrneni yazann _nenda yazandis hesaplgrnast yerine gegirirsek, bu yOnetmenin de ig hesaplasmasidir. Bu Su da Yamiai filiriinde gok belirgindii ye gok da ba.sarilichr. Ama anlamstz bir sekilde sinema elestirmenleri tarafmdan mahkam edilmistir. Av Zamam 12 Eyltil Oncesi terOr veanarsi donemine kagak Olgekte de olsa deginen bir filmdir. Kamm:a korku birikerek cesaret olur. Cesaretin temelinde korku vardir. Ben bir ayduun terOr ortammdaki korkulanna degindim. Bu nedenle de film gOrmezlikten gelindi; cankil aychnlarin kendi iclerinde gOrmek istemedikleri korkularuu ele almyordu. Oysa korku cra insahcildir. Ne ki insan kendini savunabilmeli. Cesaret giderek gOzakaraliga dOnasebilir. 12 Eylul Oncesi ban umutsuz.eylemleri antmstyonim. Av Zamartenda 12 Eylul Oncesinin sosyo-ekonomik kosullanndan, cok ktictik divide ve bireysel bir oykil anlanhr. Ama arkada da bir seyleri sezdirdigi karusmdayun. 12 Eylill Oncesi belirsizlik ortamt korku vericiydi. Bu belirsizlik ortamini yansitrnaya calistun. Insanlarm birbirlerine gavenleri kalmanusti. Eski dostluk, yeni ideolojik ditsmanliklara donasmtista.

(ucLi
Bugan., bunlarda, gini, pan siner, Ttpkt gecr deli gibi mine mak gere yasamarn gibi mays yap. sanlard tr. • Ucurtr, ilgisi yokt' bir sevgi mesini ye smlar bel de bu big

t

MESUT UCAKAN 00
"12 Eylid Oncesi ideolojik yogunlasmalann One cdctigt, sosyal planda buyuk patlamalann beklendigi bir ortamdt. Sinemada 12 EyKB sonrasi ideolojik yogunluk kayboldu, estetik kaygilar On plana Estetik endiselerin belirgin bir sekilde On plana gikmast ve sinemaguzin kazandii sanatsal seviye son zamanlarda beni sevindiren bir olay. Benim Turk Sinemasinda 1976'ya kadar yapilan ideolojik amagli filmleri inceledigim bir galismarn var. Sivri ve saldirgan bir bigimde sosyal meselelere yaklasan filmleri basanli olsa da kabul etmiyorum. Belirgin bir Ornek vereyim: "UGURTMAY1 VURMASINILAR" filmindc ucurtmaya aces sahnesine kadar olan yaklasimi benimsiyorum, ama sonrasi itici geliyor. Bence "OC" 12 EyItilsonrast Ogrenci olaylanna deginen ilk film °Imam ve bakis aosindaki sicaklik nedeni ile Ozgun bir caltsma oldu. Filmde sag ya da sot belirlemesi yapmadan, eylemlere girmis tiniversiteli bir grubu ve gruptaki arkadaslanndan koparak degisime ugramts bir genci konu aldim. Tekrar karsilasuklanndaki gatismalanni ye sonunda t)irbirlerine tebessum etmeleri gerektigi yorumu ile bitirdim: Daha sonra cekilen bu tur filmlerin higbirinde bu sicak baktsi yakalayamachm." 14

SINAN cETIN
(PRENSES)
Tarihin.ayirdigt bir dOnem 12 Ey1(11. 60 It yillarda Turk gencligi, bir gelinlik, bir tual kadar beyaz, birbirine sunsikt baglarla sanlmisn. Gegen zaman iginde bir duyguyla tantsti Komilnizm Onun kurallanyla, onun istedigi dOgrultuda yeni bir dtizenin kurtanlmastna ugras verildi. Bunun icin OlUndii. 12 Eylul bir hizlandirths donemi olmustur. Bu clOneme ait, Yesilcarn'tn yarattigi hicbir film yeterli olamamisur. Benim cektigim "Prenses" filmi, bu filmier icinde en basarch, en masum anlattma sahip olantydi. Kendi kendimize yettik ve bizim seyircimiz bu filmi begendi.

star. Fillar belki entte detekliftir. liki, gerir planet ani play Z311118i yazann side. Bu sanlichr. rafuadan ye anarMadir. in temelaki koren gelinnedikleri tr. Ne ki tkaralfga xi arumamik koti anlauayun. 12 belirsiztrine g87-rinitk-

TUNC BASARAN
(IJCURTMAY1 VURMASINLAR)
Bugtine kadar yapilnus 12 Eyhil filmlerine baktignmzda btinläidan higbirinin o dOnemi bit bigirnde ifade edemediIini;degerlendiremedigini gOraYaii. Bence bu film1eri ya-Pan sinemacilar 12 Eyldl'e oportuniSf bit agulan bakular. Tiplu geginiste turk sinemastmn zengin luz-fakir oglan modeli gibi kaliplasmis bir model olusturdular. 12Ey11.11 dOnemine iliskin dogru bir film yapmak igin, dOnemi iyi anlamak gerekir. Oysa bu filmleri yapan insarlar, bu dOnemi yasamanns insanlarchr. Bunlan sadece sinemasal bir etykt gibi &1$t-into gekti1er. Bugtln Tiirkiye'de entellektile1 sinemar yapmaya calisan insanlar da entellektuel olmayan insanlarchr. • Ucurtmayi Vurmastnlann 12 Eylill.filmi olmakla hig bir ilgisi yoktur. Olusturrnar dilstindiiktim halkamn ikincisi olan bit sevgi filmidir. Bu us filmle sevginin aranmasini, yesermesini ve kaybedilmesini anlatacagtm. Ucurtmar Vurmasinlar belli bh dOnemi irdelemiyor, bundan onbes yil Once de bu bicimde gekilebilirdi.

YAVIJZ OZKAN
(YA 01111IR KACAKLARD
"12 Eyltil hakkmdaki dasÜncelerim, 12 Mart ve 27 Maps igin diistindaklerimin aynist olabilir. Uygulam.s ye bigimde farkhhkar var gibi gOrtinilyorsa da sonunda hepsinin aril yere varchkuu gOrtlyoniz. Ozgiirliiklerin Insitlanmasi, hatta tamamen yok edilmesi y e insanlann asla haketmedikleri bigimde baikt aluna almmalan sonucunu getirdi. 12 Eylul Oncesi bu baskir gerektinniyordu. Askeri miidahalelen onaylamak mumkun degdl. filmlerin hepsini gOrmedim. Mudahale 12 Eylill'e tarusmaya acthyorsa bu filmlerle suurlarunamah, o dOnem daha Beni; tarnsilmalt. Filmlerden sadece yola "Yakmur Kacaklan" 12 Will ftlmi olarnaz, kapah bir dOnemde gegen bir hikaye. Biz iki ayn kultur, sistem ve anlarstan yola sikuk. Birbirlerinin -dillerini . bilmedikleri haide kendi segmedikleri bir ortamda karsilastrlar. En Onemli unsur insan ye sevgidir. Iletisim yalniz clillerle saglanamaz. Bu insanlar sonunda birbirlerini destekler. Bu, 12 Mart, 12 Eycinernlerinde de ayruchr ye bu sistemin oldugu her yerde bu gibi olaylara rastlamak mtimktindUr." 13

A-4g.

-YOnetmen olarak boyle bir Oykilyil sinemaya aktanrken ben ini kaygun savasin galipleri ya da mag_ luplanyla olmalctan gok. "Su da Yanar". anlamasaLar da. 12 Eylinin ruhu. dastincesi. Ve bu tiirden moKap'tiflerle bash bastna . Bunun chsindaki degerlendirmelei5 ise filmin yOnetmeni olarak yapmam gilg. Yanikoskoca devletle tek basma varolma savant veren birey karsi karstya kahr. sehir filmi.gikarak. -lar Kapabych" bu formla hig ca11smayacak bigimde bir yeCoy. "Birtiln Kapilar Kapallych"nin bOylesi bir kayguun gereklerini yerine getirdigine inaruyorum. Bunun igin de bir yilgnalik silreci yaratmada en gecerli yol olarak bireyden yakm gegrnisin hesabt sorulur. Turkiye gibi bir alkedeben kendi 131/2'umu cektim.eye ragmen mutlu sonlara. Ktiy film'. ideolojisi. toplum olmaya dogru gitmenin belirtilerinden ba." -RIC ALI OZGENTIJ (SU DA YANAR) 12 Eyliil Oncesi Be 12 Eyliil arasuada sadece fink kosullar agnindan fark varchr... Su da Yanar'a gelince: Bana kahrsa bu filmin 12 Eylul'den gok. Kengendi. Anlasalar da. . Ve kendi basina degerlendirilmesi gerekmektedir. sinemast uzun pllar seyirciyi her . butun bunlar Turkiye'de asiretler arast bir savastan. Sanatsal metinleri. "Ses". —Tark . Genellemeler tistan kOrij yargtlara yol agurn iyin kammca tehlikelidir. sentetik bir balus agrsulir. kiisU.yaklastr: "Sen Turkulerini Soyle". "Ugurtrnayi Vu. y-asama hakkmm sonuna kadar sayunulmastych. 12 EY1U1 filmi gibi ta'nunlamalar..Simdi de var. kihrairianlari kosullandirdt. Bu bir annedencocugunti diger gocuklarla kiyas• lamasuu istemek gibi bir sey.rmasinlar". 12 Eyaninilania-. Her metindeki insa-rtui"Ve .ska bir sey deg:Mir.bir khltfuel form olustu." ZULFU LiVANELi (SIS) "Filmlerin katogorilere yerlegUilmesine karllyun. Kaldt ki politik bir ortarmn arka fonunu o1ustuidugu "Sis" filmi bir ailenin yasanundan ye capye kusaklar arast rastk ask-nefret likten sozeden bir filmdir. keni kadm ya da genglik filmleri Tara inantruyorum. Krsacast. siddeti. 14 Temmuz Franaz Devrimi'yle ileisi vardu (hadi limdi biraz dtisiinfm). 12 Eylui'den Once de bu toplumda Varch. o metnin butunlugu igiiide -ere' alittrnalichr.MEMDUH UN (BUTUN KAPILAR KAPALIYDI) "Askeri yOnetimlerin taplitt ortak Ozellik toplumsal ye bireysel dilzeyde tizgdrliiklerin kisalanmasiyla kendini gOsterir. Turk sinemast bu dtMeme iliskin Oyktilere daha gok birey set bylcitlerdenyola. Ozetlersek.Her fihnin kendi estetik dilnyan iginde dogrulan ve vanlislanyla degerlendirilmesi gerektigini duliiniiyorum. •• a Turk simstki s tams-ultuda in igin o1musyeterli filmier 1. sanatsal olmayan Olglitlerle almaya Icarsirm.eStetigin titresimleri.

hayaun gergekleriyie ze kahyorlar. 12 Eyliile ili. Oznel filmier oldu bunYa tar. karmasi daha da kotO. manuzi cevaplandirmarnistir. Aynca ihtilalden sonra. 12 Eylill Oncesi serbestge gOsterilirken. Mahmut Tezcan stlrekli sete gelip "Komunist film cekmeyin" diye basks yamyordu. Barka bir yapima olsaydi Kimlik bugim bilinen. pollster Onceden yanIt bilgi vermeden. Daha Once bu tip kovustunnalara ugrimis arkadaslara ve emniyete sorarak cekmemize ragmen fihnin bir sahnesi akanIch. GOrtisünU almak igin aradiguruz Sen Tiirktilerini SOyle minin yOnetmeni erif GOren. buroma gelip Cemil Dannyor'un orijinalini ve kopyalaruu gOtUrdtller. Benim 12 EylCil Oncesi ccktigim Cemil DOniiyor filmimde. 0 Once benim film im naktunda yazdigi yazilarioturup yertiden okusun" diyerek sorusrur. Bir heiaplasinayOnetniii:iniiiitle &Shim araiinaki run dar suurlan icinde kahnch. Kimligine zimba basmak o kisinin sakincah oldugunu belirtiyor. Bu dOnemde hapseatilmis. Sadece lanlan bir bahar daluun 'at' sest olmak Diferlerinden farlu boyle iddiastzhk gibi bir iddiasi olabilir. basica bir . iskence garmils ve va benzeri yaralar alms. BEYAZPERDE dergisiyle gOrilsmedigini belirtip. Sonucta bunlan tutuklams7lar ama kimliklerine zi1nba basarlar. ZIYA OZTAN HAREV BIT1161 YER "12 Eylul Turkiye'ye giydirihnesi dastindlen elbisenin provasiych. Bu sahnede polisier Tank Akan'in evine arama yapmaya gelir. genc insanlar politikaalann maya sasi konumundaydi.ey bulamazlar. ama ne yaptilar ? Sevin Okyay'ui gs. Yalnizca bir tek yasak kitap bulup.Bu konuda cekilen diger filmier hakkinda bir degerlendirme yapamam sunktl hig birini gOrmedim. 12 Eytill'ten sonra sans& yasasmin de: gisimiyle yani yerel yOnetimterin kendi bOlgelerinde oynayan filmleri tansur edebilmeleri nedeniyle Mersin'de oynarken gOsterimden kaldinldi.kin filmier. ya da.. Kimlik'te bir grup Ogrencisi halla uyandirmaya galisiyorlar. "Daha Once bu dergiyi akaran insanlar da arlcadasimth. uzerinde konus-ulan bir film olurdu. yapimasi otmasma karsin Mahmut Tezcan'in muhalefeti yilzUnden hakettigi yere gelemedi. yapay tragedya kahramanlan uretilmeye "Baharm Bittigi Yer" bu Oznel ye suurh filmterin bir de-vaith idi. ortayigikan durum tamamen politik ilctidarlann kabahatidir. Bir sabah ihtilal oluyor. tank sesleriyle uyamyorlar ye grup pargalamyor.MELTll GULGEN acimitio 12 Eylul. /6 .". . Sonugta grup lideri konumundalci Tank Akan ye Nebahat cehre yapayalniz kahp.

"Eski Kusak". 1969'da. kendi adina "Umut"u gevirdi. Ilkin Avrupa'da 8Ikemizin geri kalmisligins ve like! yOrelerini yansittigindan OWru ilging bulunduOu sanilan filmier. gerekse dis illkelerdeki • senliklerde kendinden s8z ettiren ve Oc101lerle onurlandinlan bir sinemamiz var.Gen. GENIC KIJAK YONETMENLERI Geng Ku§ak yOnetmenlerinin buyuk cog' unlugu "Yeni Gergekgi" bir sinema anlayisindan yola gikmaktadirlar. Yeni Turk sinemasi. "Aci". "Endie" gibi filmleriyle segkinle§mis.. bunu izleyerek "Seyyid Han" (Topragin Gelini). TUrkiln bin yillik. den gittikleri sOylenebilir bu yOnetmenlerin.. film C senliklerinde. onun en iyi kaifasi iken ustasini da asan b8yOk yOnetmen Yilmaz dejzip:. Bu bakimdan "Tannnin Bagist Orman" adli belgeseliyle bu belgeselin vurgulamak istediklerini Anadolu Uglemesi'nde veren LAM Omer Akad'in etkisinde kaldiklari gibi. "Umutsuzlar". senaryolarini kendisinin hazirladigt ve kendi direktifleriYle gevirttigi "Sara" ve "Yol" gibi filmleriyle yurt. L8tfi Akad'in "Kizifirmak-Karakoyun". bu temalara uygun ozgun OslOplanyla da dikkati gekmis. Biz_ burada bu sinemarfin tumunu degil. Bu fiimde Adana'da paytonculuk yaparken definecilige soyunan bir garip kisinin dram. Yilmaz GOney. "Yarn Son GOncliir". sei N PI T S116 (t`in) . Turk Sinemam Yawn' ve Winetim Sorunian Prof. 1968'd& by yana yogunlapn OzgOn galismalarla belirgin hale gelen "Geng Turk Sinemasi'ni ye "Geng Ku*ak Sinemacilarinin Yapim ve Dagitim Sorunlari"ni incelemekle yetinecOiz. "Orta Kusak" ve "Geng Ku§ak" yOnetmenleri olarak Oc kusaga mal ediimektedir. "Hudutlarin Kanunu" ve "Kurbanlik Katil" filmlerinde basarili kompozisyonlar cizdikten ve bu filmierin senaryogalismalanna katildiktan sonra. Aiim *erif Onoran on yillarda gerek yurdurrwzdki. ya da binlerce ydlik gelenek ye gOrenekleri igindeki da y -ramlintvugyUsalSinemv Milli Sinema akimlarina karpl. "Baba". daha sonra 'kentsel sorunlara ve insan haklarina de'ginen temalarindan ve yeni OslOp denenielerinden dolayi da tutulmustur. disinda da taninmi§tir. Bu filmlerde Turk Yeni Gergekgi Sinemasi'mn gamic' Orneklerini gOrmek mumkandOr. "Agit". ba§anyla sergileyen ve ayni Adana Alin Koza Film 5enligr nde birincilik &WIG alan Yilmaz ainey. Dr. "Yeni Ger- 32 k.ury. "Arkada§".

gogy zaman disinda ve kendine Oz- Ses' filminden Nur Stier Yavuzer cetinkaya gi) bir igerik ve bicim anlayisi iginde filmlerini gergeklestiren Omer Kavur ise. bir sure sinemada reji asistanligi ve senaryo yazarligi yaptiktan. Bunu izleyerek Osman Sahin'in bir aykOsiinden filme gektigi "Ayna". All Habib Ozgenturk.icl" adli filmlerinden 33 . Yeni Turk Sinemasi'nin Genc Kusak yOnetmenlerine. "Hakkari'de Bir Mevsim". 'Meta OykiinCin kahramarn ile Oz. son yillarbularak gerceklestirda yeniden digi "Fidan" ve "Sey. 1985 Istanbul Film GOnleri'nin en iyi filmlerinden biri olmustur. Refik Halid'in bir aykilsOnden sinemaya uyarladigi "Yatik Emine". Yavuz Ozkan. Serpi! Cakmakli ile Keriman Ulusoy'a bir genelev gergevesinde insansi boyutlar iginde oyunlanni vurgulamak olanagi tarndigi gibi. Yasar Kemal'in "Teneke" adll aykOsOnden yola gikarak Tank Akan. "Hazel" (1980). Erden Kiral.1 halk gOld0rOsiintin en tutarli Ornegi ola- rak gerceklesmistir. 1965'te gevirdigi "Son Kuslar" ile siirsel gercekciligin tipik bir or-. sinema ve islekligi ile belirginlesmis genc bir yanetmen. MOjde Ana gevirdigi. 1984'de gerceklestirdigi "Bir GOnOn HikAyesi"nde Fikret Hakan. Bunlara Ahmet Muhip Dranas'ayni adli siirinden yola gikarak Wide /Via gergeklestirdigi "Fahriye Abla" (1984) ile yeni bir sima olarak Turk Sinemasina katilan Yavuz Turgul'u da ekleyebiliriz. Genc Kusak iginde isveg'te gevirdigi "OtobOs" adli filmiyle uluslararasi alanda hakli bir On saglayan eski sinema oyuncusu Tung Okan' la. "Firat'in Cinleri" ile Osman Sahin'in "Kirmizi Yel" adli kitabindaki iki 'Oyk0y0 bir konu yOresinde sinemada canlandiran Korhan Yurtsever'in ayn birer yeri vardir. Ayni kusaktan Yavuz Ozkan ise ilk filmi 'fans"! 1974'te gerceklestirdikten sonra 1978'de . aykUsiinCin sinema uyarlamasi "Ah GUzel Istanbul".. Cukurova'da oeltik sorununu ele alan "Kanal"la adini duyurduktan sonra. bu kez.cekci Turk Sinemasi". Yavuz Turgul'un "Fahriye Ablasi"nda ise Wide Ar. bugunku yasantisi iginde Turk insaninin sorunlanni sergilemeyi islev (mission) adinmistir. All Habib Ozgenturk ande gelmektedir. ne'gini sunmus olan Erdogan bir gok ticari film cevirdikten sonra. "At" (1982) ve "Bekgi" (1985) ile kendine uluslararasi alanda hakli bir Grrsagladi. Bans Pirhasan'in senaryolarindan T0rWan Soray'la gevirdigi "KOrebe" ve Zuhal Olcay'la gevirdigi "Amansiz Yol" ile OnOn0 sbrdOrmOstOr. deslesmis ve son yillarda kazandigi One gercekten layik oldugunu gOstermistir... Burada basoyunca Genco Erkal'in katkisi da'unutulmamalidir. Bu filmde iki bayOk 'komedyen. Mete Carlo Levi'nin ONO roman] "Isa Eboli'de Durdu" (Christo si Fermato a Eboli)'dan Francesco Rosi'nin sinemaya uyarladigi aynl adli filmin kahramaninin duydugu yabancilasmayi vUrguladigi bir calismadir. 33. Berlin Film Senligi'nin ikinci ac1010 olan "GUrniis Ay''y! kazanmistir. Sener Sen ile ilyas Salman bir minibus sofOrG lie muavininin ask ve i§ hayatinda yasadiklan aykin durumlan buyuk bir baari ile sergilemiSlerdir. Serif Sezer ve Nur SOrer'i basanyla yOnettikten sonra MOjde Ar ve ilyas Salmanla gergeklestirdigi "Cirkinler de Sever" aglli filmde halkci gOld6rOnCin gercek ipuclanni ortaya koyuyordu. Ferit Edgu'nun "0" ve "Kimse" adli iki romaninin tek konuya danOstikalmesinden olusmustur: Hakkdri'de bir yedek subay Ogretmenin."Maden' ve 1979'da "Demiryol" ile isci sorunlanna egildi. 1974 ye 1977 yillannda "Ferhat" ye "Yasak" adli yan-belgesel orta metrajli filmleriyle dikkatleri Lizerinde topladiktan sonra. gurbetcileri ele al6rak vurguladi. "At''da gocugunu okutmak Ozere istanbul'a g6g eden bir kOylOniin ve oglunun drarrnni sergiliyor. "Hazal'da. Yilmaz ainey'in etkisi altinda film yapan Genc Kusak YOnetmenleri iginde Erden Kiral. Orhan Kemal'in en iyi roman! "Bereketli Topraklar Ostande"yi sinemaya uyarlayarak cukurova'nin sorunlanni. kägeleneklere karsi gikan Ozgenturk. aslinda sembolik olarak ele aldrgi Murteza tipinde fasizmin tutarsizligini vurguluyorglu. Sinan Cetin'in bir sonraki filmi "14 Numara". 1978 Antalya Film Senligrnin hem yerli. hem uluslararasi kategorilerinde birincilik alan "Maden" onun basyapitidir. Onun basyapiti "Hakkari'de Bir Mevsim". yer yer gekim ve kurgunun plastik fierier kazandigi bir ortam yaratabilmistir. Selim ileri'nin senaryolarint gerceklestirdigi "Kink Bir Ask Hikäyesi" ve "Gal" ile Onun kazandiktan bir sonra. Sinan cetin. Ama geng kusak iginde asil Oviilmeye defier yetenek. son yillarda and arda gerceklestirdigi filmlerle dikkati ceken Sinan Cetin'dir. Meral Orhansoy ve Tuncel Kurtiz'le cevadigi. Orhan Kemal'in romanindan uyarladigi "Bekgi"de ise Murteza adli bir fabrika bekgisinin gOrevine a§in dolayisiyle neleri yitirdigini vurguluyor. Nitekim bunu izleyerek gevirdigi "Cicek Abbas" Turk sinemasinin gercekten gereksinme duydu01. Bu gizginin bazen iginde ("Yusuf ile Kenan").

tOm Uretimin % 10'unu gegmemivtir. film seyreden kimselerin miktanni asarcasina televizyon ve video seyircisi artarken. KADIN YONETMENLER Son birkac yildir. Ayni filmin kamera galivrnalanni yapan Kenan Ormanlar. Bu. Bir diger kadin y6netmen Bilge Olgag. Bu filmier. gegen yil kendi bavina iki film Oretmivtir: MUjde Ana "Afife Jale" ve bir tutku ve iletiimsizlik Oykijs0 olan "Dolunay": iki film elevtirmeni de ilk filmleriyle. bOyOk kasa gelirleri saglamivtir. kaginilmaz bigimde ciddi sonuglarla karvi karsiya kalmivtir. terilmesine izin verilen "Hakkari'de Bir Mevsim".700 TL). Yusuf Kurgenli'yi. 68 filme dOsmOvtil Sonra yavas yavas 1984'te 124. televizyondaki galivrnalanndan sonra. "Danden Sonra. ye nihayet Nesli COlgegen'i. 1987'de en cok give hasilati saglayan filmier. Tiirkiye'de. Bunlardan "Beyaz Bisiklet". Nisan Yonder yaptigi Cig filmle birdenbire parlarnivtir.imler yOzOnden kadinlara pek gfivenemeyen. vOhretli yOnetmenlerin sanat filmleridir. ayni filmdeki rola dolayisiyla MUsfik Kenter en iyi yardimci erkek oyuncu. TOrk sinemasinda bir uslupla gergeklevtirilmiv ve basoyuncusu Talat Bulut'a da ayni venlikte Odd kazandirmivtir.186 filme ek olarak 50'den fazla film de. 1986'da 185'e yOkseldi. en az % 70'e ulavtigi Olkemizde..irir de ve "Yol"da Yilmaz GOney'le calivan besteci/varkici ZOlf0 Livaneli Yasar Kemal'in romanindan sinemaya uyarladigi "Yer Demir . Ancak pazardaki. yine Isvec'te yavay bir Turk. son iki yildir bu kaliteli filmier. Irstede 6 ve 8.Ottir0. Hapisten ciktiktan sonra bir kilisenin cenaze arabasinin vofOrlOgOnfi yapan ve kOt6 yola dCiven annesinin cocuklukta kendisinde biraktigi izler. "Si. MuaMmer Ozer"i. resmi kayitlara gore. serf video pazari icin Oretilmistir.* Emrah gibi oldukga popOler varkicilann bavrolsoynadiklan "Arabesk' melodramlardir. "Anayurt Oteli"ndeki rolOnden OtOrCi Serra Yilmaz en iyi yardimci kadin oyuncu Od011erini. daha Onceki A Bavir Sabuncu GOk Bakela ilk gikisini yapti ye gegen yil ikinci filmini gevirmege bavlach. tOmil Ibrahim TatImes ve delikanliligin ilk yavlarindaki cf. Atif Yiimaz'in "Hayallbrim. Bavar Sab'uncu'nun "Asilacak Kadin"idir. Claude Goretta'nin "Dantelci Kiz"indan bir uyarlamayi olustururken. 1962'den bu yana film piyasasinda gallsmakla birlikte "Ipekce" ile (TOrkiy6'de daha cok erkek yOnetmenlerin ele aldigi bir SINEMAYA YEN GELENLER Bir Oncekiyle sinemada en cok ilgi uyandiran bir nokta da ilk filmlerini yapan yonetmenlerin coklugudur. Geriye kalan alts filmden sadece dOrdt. 1987'de de bu rakamin 186'ya ulavtigi anlavilmaktadir. Avkim ve Sen"deki oyunundan OtarCi en iyi kadin oyuncu Oddlerini. "Anayurt Oteli" elestirmenlerce en iyi film ye Omer Kavur en iyi yOnetmen segilYapildiktan ancak alts yil sonra gas- SON BIRKAC YILDA GENC TURK SINEMASI Gegen yil enflasyonun. En cok kasa geliri saglayan filmier vunlardir: Ali Habib OzgentOrk'Cin "Su da Yanar" (64. aslinda buyuk bir oyuncu iken isvegle sanat yavamini sOrdaren ve Shimon Dotan'in "Hiug Hagdi" (Kuzunun GGICimseyivi) adlt israir filmindeki oyunundan Otilr6 Berlin Film Senligrnde birincilik Od016 alan Tuncel Kurtiz'i. egilimlerin aksine. 1985'te "Bir Avug Cennet"le isveg'teki Turk insane ile TCirkiye'de. Bir diger yeni isim. Ve Recep ve Zehra ve Ayse" (1983) ve "61mez Ma g i" (1985). Son asked darbenin ortaya giktigi 1980 Uretim seviyesi. siralan ivgal eden Oteki iki film: Atif Yilmaz'in "Asiye Nast! Kurtulurru. sadece 15-20 filmin' Uzerinde ciddiyetle durulmaga layik oldugu antamina gelir.Sen" (37. Ozellikle kadin oyunculann canlandirdigi "naive" karakterler bakimindan da dikkati gekmivtir. Omer Kavur'un "Anayurt Oteli" (34. "Gramafon Avrat" (1987) adli cahvmalannda yurdumuzda ye Avrupa'da yavayan Turk insanini yepyeni bir bakivla bize yansittigindan OtOr0.711. cu sinif bir sinema oyuncusunu sanatsal ye Ozel yavantisi iginde olanca tutarfiligi ile veren "Kardesim Benim" (1983) ye agalik mOessesesini bavanyla tavlayan "ZOgun Aga" (1986)'da tutarli cizgiden Otarli eklemek gerekir. sonra da ilk filmi "Deniz Kizi"ni geviren Yavuzer Cetinkaya. TOrkiye'de pek cok filme kameraman olarak katki sagladiktan sonra "Her Seye Ragmen" adli filmiyle 1988 Ankara Film $enligrnde en iyi film Oclillan0 kazanip Avrupa'da da pek cok venlikte onurlandinlan Orhan Oguz buniarin bir digeridir. Yanndan Once" kani-koca arasindaki ilesitimsizlikten sOz etmektedir. Onat Kutlar'a en iyi senaryocu unvanini kazandirmivtir. son yilarda gergeklestirdigi". Macit Koper "Anayurt Oteli"ndeki oyunundan OtCirii en iyi erkek oyuncu.296 TL). geri kalani 16 mmlik. Tiirk film elestirmenlerin yillik begenileri bu listedeki filmlerin goguna yOneliktir. Gegen yil gekilmiv bulunan -162'si 35. kuvkusuz. en iyi kameraman Ilan edilirken. bir Onceki yil. Avkim ve.ig gOgan -dramini yasayan insanlarimizin davranivlanni bavanyla verdiginden oturU.000 TL). Bavar Sabuncu'yu tiyatro yasamindaki Onemli deneyimlerinden sonra "Ciplak Vatandav" (1985) ve "Kupa Km" (1986) ile TOrk sinemasina ycni boyutlar kazandirdigindan OtOrfi. bir cok -an kasa filmlerden sonra 1985'te Pargalanma". sinema seyircisi azalmaya devam etmektedir. devreye girdi: Gergekgi vurgulamalarla oluvturdugu ye 1988 NanteS Film Senligrnde bavoyuncusu HOlya Kogyigit'e en iyi kadin oyuncu Oc1010n0 kazandiran (daha sonra TV'de gOsterilmesi dolayisiyla TV denetimi tarafindan epeyce kesilerek hirpalanan) "Bez Bebek"le Engin Ayga ye Izmir Gfizel Sanatlar Fakaltesrnde yetistikten ye Fransa'da sinema Uzerine dokbora yapip yurda dOndOkten sonra film elevtirrnenligine soyunan. "Bir Kink Bebek" reklam filmciliginden sinemaya yol alan "star" olma istidadindaki bir kizin durumu Ozerinde yoguplavmakta. Son yillarda Oretilen kaliteli filmin yOzdesi.816. Atilla Ozdemiroglu ayni filmdeki mCizik galismalarindan OtUrCi en iyi besteci odulunu kazanmivtir.031. "GUI Hasan"dan Ot6r0. unlu fotografgi ve Atif Yilmaz ve Omer Kavur'un galismalarinda sanat y6netmeni olan Sahin Kaygun. 1985'te 127.000. ama cocuk ve hayvan sevgisiyle insanlsgsni vurgulayan bir erkegin duyarliligini ve davranislanni veren bu film. video sanayii fizerine galivmakta ve kimi video dagiticilan prodUktOrleri desteklemektedir. Erden Krarin "Hakkarrde Bir Mevsim" (50. Ve vimdi gittikge artan bir miktarda film Ureticisi. TOrkan Soray "Hayallerim. daha once ticari filmlerde yOnetmen yardsmcsligs yapmiv bir harm. Bununla birlikte vimdi caddelerde yijrCirnek ve geceleyin sokaga gikmak gOvencesi varsa da. gevirdigi ilging film.000 11). sinema. cok fotograflarla donatilmis foto-roman filmlen• olarak nitelendirilmivlerse de..

Koper'le rol arkadagligi yaptirdigi Aytag Arman da "Gece Yolculugu"nda en iyi oyununu vererek. hem de Arman bu yil Antalya Film Senligi'nin gOzdeleri olmugtur. yeterince elegtirel degerlernelerden yararlanmasini engellemigtir. onun daha Once gevirdigi filmlere gOsterilen ilgiyle kargilanmadi. birlikteki iligkileri icinde kendilerini bulmalan Wide Ar gok degigik iki kompozisyonda. Or"Dilan" ve all() Linegin Erden vaneli'nin "Yer Demir. All Habib Ozgenturk'le isimleri yeni duyulan Umit EICi. Zeki Okten'le aym kugaktan (GOney'in "Yol" fliminin yOnqtrneni) Serif GOren. egleri bir trafik kazasinda birlikte Olen bir kadinla bir erkegin. kendi roman! "Benim Sinemalarim"i. "Zengin fvlutfagt"nda ise Vasil OngOren'in oyununda verilen 1980 Oncesi siyasal gatigmalann bir zenginin mutfagindaki yansimalanni sinemalagtirmig ve Sener Sen'in Turk sinemasindaki yerini pekigtirmigtir. Omer Kavur hic kugkusuz Turk sinemasindaki yaratici (auteur) yOnetmenlerin en Onemlilerinden biridir. ilk filmi "Fahriye Abla'Jan sonra ikinci filmi "Muhsin Bey"le.aah Belinda" ile birer bagan sagladiktan sonra. kokugmug gevresinden kagan bir film yOnetmenini anlatmakta. hig gelmeyecek olan Cumhurbagkanini kasabalannda kar- Atli Yilmaz son olarak Kemal Sunal'la gevirdigi "Polizei" (Polls). ve bizce TOrkiye'nin bugOn yagayan en iyi komedyeni oldugunu kanitlamigtir. Bu filmlerin ikisi de Bati Alman sermayesi ve 35 . Sami Guglu ve Muzaffer Higdurmaz. 1980 Asked darbesiyle birlikte sinemada siyasal temalar da devreye sokulmug. Kemal Sunal'la gevirdigi gogu kirsal yOrede gegen gOld0rOlerle gabasini sOrdOrmilgtOr. "Kagamak"ta.)gtOrd0 ve bu milnasebetle Yegilgam'in sinema elegtirdi. "Women's Lib" hareketine katkida bulunmak Ozere Duygu Asena'nin popOler feminist roman' "Kadinin Ad' Yok''u. Bu arada Orta Kugaktan bir yOnetmen olan Tung Bagaran. Gegen yillarda da'0n1i) Turk romanlanndan veya oyunlanndan sinemaya uyariamalar Yusuf Kurganli TilrkAn Soray'la "Gramafon Avrat"i. "Hayallerim. oyunculardan da on loran gikarip bagrolde gOstermede sagladigi baganyla Kavur. Eski kugaktan. henOz tamamlayamamigtir. Agkim ve Sen" de Tfirkán Soray'i. Nesli COlgegen'in "Kardegim Benim'i' ye "AigCirt Aga"dan sonra gevirdigi "Selamsiz Bandosu". bazilan da degigen Turk toplumunu ve kOltilir0nO anlatan filmier gevirerek bagan kazandilar. 1972'deara verdigi senama galigmalanna gegen yil yeniden baglayarak bir "dOniig" filmi yapti. Erdogan Tokatli ' 172 Kogug''u. "On Kadin". Hale Soygazi ile sinemaya uyarladi. da garesiz bir kadinin cinsel s6mOrtilOgOnO. gogunlukla da darbe-Oncesi dOnetnin sorunlan ele almmigtir. gilamak !gin hazirlanan bir belediye bandosunun OyldisOn0 anlatiyordu. son yillarda Turkiye'de gergeklegtirilen en Onemli filmdir. gerek yurt iginde gerekse yurt ginda Ovgiiler alan bu filmde Macit Koper'i birinci smif bir karakter oyuncusu olarak &se etmig. hem de film elegtirmenlerince "yilin en iyi kadin oyuncusu" segildi.. her zamanki gibi Oretkenligini sOrdarmektedir. Fransiz "Sairane Gergekcilik" ye "Yeni Daiga" akimlarinin etkisi altinda. Yavuz Turgul. TOrk-Alman iligkilerini taglayan bir Nava tagimaktadir. ama kendisini yenilemeyi bildigi igin "her dem taze" kalan Atif "Add Vasfiye" ye "A. SOreyya Duru "Cil Horoz"u sinemaya uyarlamigtir. kentsel ye kirsal sorunlan veren "Beyog lu'nun Arka Yakasi". Buna ragmen. Alman sermayesi ile Onemli bir terra olugturmaktadir. ama yine de Ozgiin bir deneme filminde sunuyordu. Omit Elci "Bir Avug GOkyOzirnO. Soray. Koper araciligi ile ruhsal yorumlamalarin doruguna gikmigtir. Ozgent0rk'On "Su da Yanar"i ye Umit Elgi'nin "Bir Avug GOkyazG"sti kesintilere ugratilarak sans& edilmig. bu mOnasebetle tanigip. Yilmaz ney'in adli senaryosunu filme dOntigtfirerek hakli bit On kazanan Zeki Okten. ressam ye sanat yOnetmeni olarak isim yapmigGillsOn Karamustafa ile birlikte gevirmeye bagtamig. TURLER VE TEMALAR Sinema ile Turk edebiyati arasinclaki iligki her zaman Onem tagimigtir. 1987 Antalya Film Senligi"nde Od011endirilen film. Erden Kiral. Bagar Sabuncu bu yd Londra Film Senligi'ne de katilan filmleriyie gergevelemede ye cyuncu yOnetimindeki 0stfin bagansi ile dikkatleri geken bir yOnetmen olmug.. "ZigOrt Agedaki iist0n oyununu aratmayacak dOzeyde bagan saglamig ve 1987 Antalya Film Senligrnde en iyi oyuncu OclOkin0 hak etmig. Onun "Anayurt OteIi". GOk Bakir"inda. Cevre seciminde ye mekani. cak Kadin". Ancak iki film de. Gegen yd FirOzan. bu filmde de terkedilmig bir Rum oyuncu kadar gevrenin de sinema igin ne denli Onemli oldugunu bir kez daha gösteriyordu. Istanburdaki entel barlardan birinde rastlagarak yalnizliklarini paylagan bir kadinla bir erkegin tek g0n10k serOvenlerini. Bagaran. yeniden sanatini kanitlamaktadir bu filmlerde.. Ancak yeniden azenlenmig sans& sistemini de gOzeterek. birsinema heveslisi gencin hayallerinde yagayari yildiza dOnf. Onun film yapimina ticari yaklagimi. bir sure g6sterimden konulthug. Gerek bu filmde. Irian TOzUm "Rumuz GoncagOI"O. Turk politik yagamina usOlce sokulmaga yOnelik gabalardir bunlar.' konu olan) daha iyi bir yagarn Ozlemi igin deki kOta yoldaki bir kadinin dramtni iglemektedir. Senor Sen'e ve yanibaginda Ugur Y0cere en parlak oyunlanni sergilemek olanagini yakaladigi gibi. "Katircilar". Ote yandan but yOnetmenler yetinirken. kirsal bir agk Oykiisa olan "Dilan"dan sonra. "Bin ve Digerleri" admi tagiyan bu filmde. 1980 Oncesi dOneminin siyasal tedirginligini sergileyen ve 1988 Berlin Film Senligi'ne de katilmig "Av Zamani"ni cevirdi. hatta "Su da Yanar".. Arabesk k0It0rOn taglamak firsatini da buldu. Atif Yilmaz'da oldugu kadar Bagar Sabuncu'da da kadinin toplumdaki rok) ORTAK YAPIMLAR Son zamanlarda Turk filmlerinde hatinsayiltr bir teknik geligme gOrOlmektedir. katildig] Avrupa film genliklerinde de "onore" edildi. "Yilanlann bc0" gibi filmlerle. genglerin ve Olkede suskunluk dOnemini izleyerek gittikge artan yeniden "politize" olan kitlelerin sorunlanni anlatan filmier yaprniglardir. bu rokinden OtEiri) hem Antalya Film Senligrnde. TUrk sinemasinin UM] da. "Gece Yolculugu"nda Kavur. gegen yilki Istanbul Film Senligi'nde yangmasi da miimkOn olmamtgtir. sanki eskiden gevirdigi filmlerin bir Oz-elegtirisini yaptirtti. hem film. gerekse Atif "Degirmen" (Sanpinar 1914) adli filminde Sener Sen. "Gece Yolculugu" bu yilki Cannes Film Senligrnde ilgiyle kargilanmigtir.

Gang sinemacilann sorunlan. KOtamser olmak istemiyorum. Turk Sinemasirun can damari.. Fransa'da yasayan Yavuz Ozkan da Fransiz sermayesi He "Yagmur Kagaklan"ni cevirerek Fransa'daki bir TOrk stirgijnii He bir Fransiz kadini arasindaki iliskiyi sergilemektedir. Duruldu son y larda. filmini /Of Yilmaz'a veriyor. Tiirk sinemasi uluslararasi pazarda ve is pazarda yer tutamada Ozellikle dagitim konusundaki acmazian cOzemedi. TUrk Film Yap/molar Cemiyeti'nin ctkardig 1. panele katilan Erdal Cretin. 'Uluslararast Odilllere ragmen. A4face.: rank analizi yapamiyor. ama. Stnirlan koyuyor. sinemanin. Video pazart da ttkanth. falan mekd run saglanma olmuyor. Ancak katmerli. 1-ark sinemasi Yesilcam sokagindan ayrrldigr halde. Sinema dtstndan insanlar Ornegin kabztmallar filme ph= yapmis.. Bu. Daha cok reidamolara gahstiklan igin pahalt ydayor filmi bunlar. ne olur? ProdaktOr filmi olur. Ben daha net olarak meseleyi ortaya koymak istiyorum. Onemli bir konu. istk olmazsa. alt yazt dash sagladt. di. Teirkiye olanaklariyla mi? Tuncer . Simdi ayrim yapmiyoruz. Faiz nakit para. Sanatonm karsisma sansiir c E . Otuz ganden asag't set galtsmasi olmaz krrdilar.. Erdal Cahn: Teknik.. ne dersiniz? Korhan Yurtsever: Tarkiye'de ve A manya'da video day. Korhan Yurtsever: 1946 tarihli bir osur elimde. Ahmet Tuner Kislah Kul Bakant) destek verdi. Bizde yaptian filmier Og kisma aynlite 1) Video filrnleri. az faizfi kredi saglanmala 4) TV'th yan yariya yerli yapim gOSterilmell. Latfi Akad istemezdi diyorlar.. yeni film yapmak cok gag (mall ve iktisadi nedenlerle). Heiseyin Ganes dahil. 1978'lerde Gang Turk Sinemasi Order gepirerek ortaya oktt.ni yasayacaksina. sinemanin sorunlan da geizalemez. Para film cevirmek: Negatif film.. 5) Film ler vergiden muaf tutulmah. SansOr day' Sansik. okul bitirecek. (Yabanci menseli para bulan arkadaslar bunaa istisnast). Diger bir film. Heiseyin Karakas. Ayr bir luk... Turk insam kendini anlatmak icin fajta ra yazar. yeni yOnetmentere olanak saglath firmannz. amagh filmier (tasaron filmleri). sonra video isletmecilerin avansina dOkeildei. Yesilcam'a ragmen ortaya iyi niyetle. 2) Her yeni 4 hanina tuvalet yapildigi gibi kagiik bir sinema salonu yapilmah. "Otobils"ii isveg sermayesi lie geviren Tung Okan'in. Turkiye'nin meseleleri gOzalmeden."2.. Yapimdan sonra fE tivallere katilmak igin Kaltik ye DqOari f kanlffilan ugak bileti. hala ayni isimle anthyor. Ancak sonunda o da Yesilcam cizgisine geldi.. bunun tepkisi. Bu. Yazann iketim maliyeti oldukca dasaktar. Ornejin prodaksiyon âmirinden. 3) W U/ vadeli. Ozgun mazik yaptism diyoruz. 2) Sinema filmleri.. Senaryocu. baska yet sini. ilk soru: Turkiye'de yapim 'last( gelisiyor? Yaratto yapimci var nit? Hangi donammla yola cffiffiyor? Batt donammtyla mi. tutuculugu gOsterir. Deviere. a teknigiyle destekienen ortak-yapimlardir. Erdal Catin: Zor ortama ragmen atilir yapildi. 15 gat) caltstyorsun. Ilyas Salmanla sinemaya uyarladigi "Sari Mersedes"tir. "Her seye Ragmen" (Orhan Og'uz'un filminin ath gibi) film ya• piyorsunuz. Korhan Yurtsever ve Tuncer CCicenoglu'nun gOrtisleri asagida rizetlenmistir: ler 2) Sanatsal kaygist clan ve 4 pazara pikarbima amao olan filmier. iyi stOdyolar: $afak Sineray.. senaryo igin all/ apranwor ye "on gande 35 bin metre caltslyor" diyen bir prodaktOre boyun yorsa. TRT'ye gore dasayor... film okmaz. yOnetmen filmi olacakken.. Varhk Film. 100 milyon harcamaya niyetli clan da. Yapim bakimmdan 1) Ticari amach film- Yuma Kurcenll zacaktir... Parasal sorunlar: Yapano parasim geri almak istiyor.. ... YOnetmen arkadaslar daha cok icin icinde. Bu piyasada k5idir En azindan yaptlmasi gerekli Oen Oyle Ozetliyorum: 1) Mecburf programasyon. Uluslararast sermaye de geliya Yavas Omejin Warner yabani sermaye getiriyor. yOnetmen var mi TOrk sinemasinda ecaba? Suntan yanitlarnak sonra da dagtrm sorunlanna yarn vermek gerek. isvigre ve Fransiz sermayesi lie gevirdigi Adalet Agaoglu'nun "Fikrimin Ince adlt romanindan. Gang Sinema iizelinde derdik evvelce.. Omer Ugur. Tark sinemast son ytilarda kendiliginden bir tirmanma ve evrensellige acilma gosterdi.. Belli kosullarla bu ava sr verdiler. Zeki Okten de Fransiz sermayesi lie Fransa'daki gOgmen Ttirklerle ilgiii bir film olan "Kirlangtg'in Dasii"nil gevirme planlan gergeklestirmis bulunmaktadir. Dojal sonucu: Filmi yOnetmenden baska herkes yaptyor. Ama sinema durdu. Gang Turk Sinemasitim yapim sorun Ian genellikle TOrk sinemastmn. Harcadigi en az effi milyonu kán lie kazanmak istiyor.. Nihayet daktilosu ile idg it Ozanne ya- denenecek. Bundan dolayi ilkin yaptmo-yOnetmen Korhan Yurtsever konussun.. kamera. en azmdan oto-sansar0 zorluyor.Oticenojiu: Vara Film Sirketi mensubuyum. seks filmledyle takviye gOrmas. Sinemar cok seven vazgepip gitmez asistanliktan • sonra... Clicenoglu: Korhan Ozetledi. Isvecle yasayan bir Tiirk olan Muammer Ozer'in Tiirkiye'de gevirdigi "Kara 'Sevdali Bulut" da garip bir sans& seraveninden sonra serbest biraldrnishr. ozellikle Gang Turk sinernasinin sorunlart bundan dolayt Omer LIjur: Turkiye genelinde. Deg isen bir sey yok o zamandan bu yana.:aafaia .. 3) T. daha da asilmaz gOreilayor... ayn bir heyecan getirdi. 8-9 ydnetmene film yapttrdt. filmini camasir yikar gibi ytleyorlar.. Dtsanya da tabilmek gayesiyle deg isik filmier °ma okti.. Oneriyor.. iki yillrk bir deneyle Ogrenmis bulunuyorum sorunlan. filtreyi taint-two. (Ama yeter mi?) Bir yeinetmen chat ve crane'i bilmiyorsa. aa`01::g1. okti. bana degil. oyuncu.sorunlan lie ayni. Daha Once isletmecilerin istekle yard.5atyo istiyoruz. Fono var. Gang sinemaci olarak dayatma sansmiz yok. Elhastl Tarkiye'nin sorunlan gOzillmeden. bu kez. GENT TURK SiNEMASININ YAPIM VE DAdITIM SORUNLARI Mo16 Temmuz 1988 Cumartesi da Sinemasi'nda gerceklestirilen bir panelde "Gang Sinemanin Yapim YOnetim Sorunlan" tartisilmis. prodaktOran mantalitesi lie 10 panda 35 bin metre filmle calismak sino getirifirse. Film icin en az yaz milyon ister...V. Filmde Almanya'dan daniis yapan Tark isgilerinin sorunlan ele alinmaktathr. Kaiemidefter Ancak yOnetmen icin para Ikarn. Bugein bu konuyu inceleyecegiz.a...

cunku sinema mafyast (ayagi) var. TV olar cikh. GERGEDAN (Turk Sinemasi Ozel Sayisi). o moda bitti. Ajans Vipress yaymt.. kendi basina ilerlemis ye son yillarda bilyOk bir gelisme gOstererek yurt igindeki ye disindaki film senliklerinde kazandCgi Od011erle bunu kanitlamistir. turn sanatlann r4mina Turk sinemasina yardim elini gok geg uzatti.. Istanbul. TURKISH REVIEW (Quarterly Digestn).. Almanya'dan biz art& 35 mm. 9) 4-23 Tammuz 1988'de KadikOy Moda Sinemasr nda "Gene YOnetmenlerin ilk Filmleri" UstOne dazenlenen gdsteriler ve agik olurumlar. (Sayi 20. para saglanamiyor. iyi niyete karst saglikh olusturamadigi yaptm kadrosu dolayistyla "Zincir" kutularda kaldl. Bilsan Yayim. SONUC Devlet. Turk mucizesi.kopyeyi... Yine de iyi niyetli sena'yodan yadisanya satts saglanabipilacak fir diyorum.40 milyon kaynakli film yok. Dag atm Sen bashracaksin. Ancak TCirkiye'de TRT'nin istedigi senaryo olursa. salon bulunmamasi dolayisiyle hedefe ulasilarmyor. Bundan &cal dänemde ise.. degil. Ucuz oluyor giink0. Ayn/ zihniyeti tastyor. Video film yaph bunu. kurumlarinin listeleri var.. Bu iclere 1.. Misyoner sinemadan yana degilim ama. Babas/Inn oglu prodiktell'oluyor. 17 mm. Eskiden bOlge icletmecisinin etkisi vardi. 2000 kliibe film dagthyorsun. Yesilgam'in hilt& dazeyi orta ile ilk okul arasindadir diyor. Devlet tiyatrolannin ye orkestralann ugrasilanna uygun alanlar Devlet'in sinema Ile iliskisi ise sadece vergi ve sansUr uygulamalanndan ibaret olumsuz bir ilgidir.5 .. kende de olsa. (diger kolayliklann anlann kaltyor mu?) Ben 34 kutu negatifle "Firatin Cinieri'ni gektim. Karsihkstz cekler dolastyor ortalikta. Iva Moda. para zim. Avrupa'da bOyiesi filmier. Agdh Ozgag. Ekim 1988). kampOslerde dag thhyor.lik optik ses band/ ile Avrupa standartlanna gore gekim bittikten sonra gok zorlandik... Yabanct para gelemedi.lik kamera filmi istiyoruz dediler. rekldm filmi yaptyor. Bu listelerdeki filmlik repertuan doldurmak igin herkese film cektiriyorlar. DOnya Sinemasi'm gengleri tutmast da bundan kaynaklandi. Iletisim Yayinlan. Yayinlayanlar: Cahit Poyraz.. bir fon olusturarak sinemaya yardimi Ongiirmas. konservatuarlar. maliyeti karstiamayan bir parap sang verecek. Almanya dOnOsO. Ertem Egilmez. 0 da birkag versiteli yemetme ri yOzanden.3 faizle destek para ahyor gang filmciler.. film kurumlanndan ihtiyaci olanlara uzun vadeli. Sinemanin Olkemizde geregince kalkinabilmesi 'gin.. DOnemli Yayinctlik. efekt ve diyaloglann ayn bantta bulunmast kocullan kabul edildi. Ozellikle film senliklerine katIlan filmlere verilecek Oak lere katkida bulunmak Ozere Odenekler aynImasina olanak saglamistir. Yesilgam 'in disindan ciddi olarak sermaye konmah. sinemayla da 1986 yilinda gikardi "Sinema.. Istanbul.5 milyona yakm faturasa para aynimish. 15 sene seireyle %o • . agik degil bence. Bir de bu mesele var. Bandrol indirimi. Almanya'da dagthm igin Sanat Bakanhg l'ndan. Estet. ra ile (bu kez) 200 kutu negatifie "Kara Kala"p gektirn (1979). Taner Arkin.. 0 zaman prodliktOr bulmak itns Origins". Istanbul. VIDEO-SiNEMA Dergisi (1-12) (May's 1984-Haziran 1985). MOzik. bir Devlet stOdyosu kurarak filmcilerin gereksinmelerini yegnilemek. Varlik ye Ulusal Film. prodlikthr/yeinetmen iliskisi de aynt. Hasbelkader sinemactlik yok. says 1-46 (Mart 1985-Aralik 1988). Antalya ye Istanbul film senliklerine son yillarda ya- pilan yardimlar bu kabildendir. Ancak son fig. Varlik Film'e ragmen. dicanda da olsa... bes Katt& BakanI4. istediklerimizi sagladilar. dfigfik faizli krediler saglamak. Teirkiye'de de TRT aynt ceyi yapabilir. yine de sinemanin belli bir misyonu var. Directorate General of Press and Information yayini.. Film var.. q KAYNAKCA: /Vim Serif Onaran.1 Candemir. 1968-1988 yillannda yayinlanan MILLIYET SANAT Dergileri. Programlan ile geliyor. YOnetmen enflasyonu ciktt ortaya.. salon ve perde dUzenlerini yenilemek isteyen sinema sahiplerine ve stOdyo kurmak isteyenlere kredi vermek. BUM VE SANAT (Sinema Clzel Sayisi) (Sayi: 87 Mart 1988). Baska iktidarlar gelirse. Bahar 1987 sayisi. yurt igi ye disindaki senliklerde OdOI kazanan filmleri egence resminden aynsik tutmak. 99-112. Omer Kavur erlf Garen lázim. Ankara.. Ortakoy Kaltiir Merkezi'nin. Insanlar videodan da Mt!.. TURK FILMLERI SOZLOGO (6 cilt) (1968-1987 yillarina ait bOltimler). 2. doktor/hasta iliskileri need sarkiyorsa. Cogu sinema yapmaktan gok. Tarkiye'de de Oyle.. dag itictya kadar. okullar. "gagdas Bir yapan Irfan TOzOm. Turk sinemasmin da gelecegi aydmhk. "Kirlangic Firtmast"nt yapan Ati11. Macaristan'da pkattilar. filmciye. Ozgfin milzik. VIDEO-HABER Dergisi. bunlar Almanya'ya gOnderildi. Ankara. tiyatro ye konser salonlan yapilmis. Tikkiye'nin de. Geleceh aydinhk.. sh.. yukanda sayilanlardan gayrl: Beige ve deneme filmi gevirecek genglere parasal yardim ya da arag-gerec yardimi yapmak. Mehmet Ezici ve Kadri Yurdatap. 130yOk sermayelerin sinemaya yatirim yapmalannin zamani da coktan hatta gegmektedir. vergi indirimi olabilir belki. sinema salonu yok. "The New Turkish Cinema and Omer Irjur: Avukat/Mahkeme.. Daha 1930'lu yillarda Tiyatro ve Musiki. 35 mm. "Kerizlik Boyutu"dur bu. Uguncu jenerasyon Almanya'da Turk filmi seyretmek istemiyor. sunu. TRT.cunu yaparsan diye veriyor. Bunu yapamaz hale geldi. Nejat Ozbek. sinema alaninda da kendini OsterDevletin ve buyuk sermaye ile bankalann iii alaninin disinda kalan sinema. Bunun dicandan getirdigi pa. 0 heves... Devletin ilgi alanina girmis. Varlik Film'den teklif aldlm. kOtii stOdyo olmasi... 1968-1988 yillarinda yapnlanan CUMHURIYET ve MILLIYET gazeteleri. • . gizlice gdsteriliyor. film. Devletten yardtm mumkfin degil. Ozel tiyatrolara yardim‘ elini uzatti6i gibi. Od011eri daha fist dOzeylere ulasttrmak ve zorunlu programasyon olanaklan sa6lamak hemen akla geliveren ek Devlet desteklerinden bazilandir. Ciicenojlu: Nast' bir Orgiitlenme? Karanhk gOrOse kattlnyorum. yeterince negatit. Arsel Artu'O. Ayrupa7daki festivallere kahlamadt.. Istanbul. 3-5 gOnde film gekilip...2 milyon. Rekla'molann yaptigt filmier bunlar. Video °lay.... Yapimcidan. Video ye Mazik Eserleri Kanunu" sansOrii yeniden dOzenlemekle birlikte. Artlk 10 .yorsa..

falan meld= sajlanmasmi .P. HOseyin Karakag. Ben daha net olarak meseleyi ortaya koymak istiyorum. En azindan yapilmasi gerekli igleri gdyle Ozetliyorum: 1) Mecburt programasyon. ama. 100 milyon harcamaya niyetli clan da. Bu piyasada . Omenin prodasiyon âmirinden. TOrkiye olanaklanyla mi? Tuncer Oitceno§lu: Varhk Film $irketi mensubuyum. ayn bir heyecan getirdi. Lutfi Akad istemezdi diyorlar. Bundan dolay ilkin yapimci-ydnetmen Korhan Yurtsever konugsun. Ciicenonlu: Korhan Ozetledi. Onemli bir konu. 2) Sinema filmleri. Uluslararasi sermaye de gaily)] Yavas yavag. ydnetmen filmi olacakken. Ancak katmerli. TOrkiye'nin meseleleri gOz01meden. olmazsa. filtreyi tanimiyoi. ha da agilmaz gOrillityor.. prodakteirik mantalitesi ile 10 gOnde 35 bin metre filmle galigmak slum getirilirse. senaryo igin ayiramiyor ve "on gOnde 35 bin metre galigiyor" diyen bir prodaktdre boyun e yorsa. Turk Film Yap/me/tar Cemiyetrnin Dejigen bir gay yok o zamandan bu yana. Turk sinemast uluslararast pazarda ve ig pazarda yer tutamadk Ozeilikle dajihm konusundaki agmazlan gdzemedi. kamera. istiyorsunuz. Isvec'te yasayan bir TOrk ()Ian Muammer Ozer'in Thrkiye'de gevirdigi "Kara Sevdali Bulut" da garip bir sansOr serOveninden sonra serbest Zeki Okten de Fransiz sermayesi ile Fransa'daki gdcmen Tiirkierle ilgiii bir film plan "Kirlangic'in cevirme planlan gerceklestirmis bulunmaktadir. Genp Tikk Sinemasirim yapim sorun Ian genellikle Turk sinemasinin.. sinemanin. Ayn bir luk. Ancak sonunda o da Yegilgam gizgisine geldi.. 2) Her yeni ig hanina tuvalet yapildigi gibi kuguk bir sinema salonu yapilmale 3) Uzur vadeli. filmini At. 15 gun gahglyorsun. Erdal getin: Zor ortama ragmen atihr yapildi. KOteimser olmak istemiyorum. ne olur? ProdOktek filmi olur. bu kez. rank analizi yapannyor.. Ozgun mOzik yaplisin diyoruz. iki yiilik bir deneyle Ojrenmig bulunuyorum sorunlan. Filmde Almanya'dan donus yapan Turk iscilerinin sorunlan ele almmaktadir. Elhasil TOrkiye'nin . Devlet'e..teknigiyle destekienen ortak-yapimlardir.Ii Ku!. okul bitirecek. Yusuf Kurcenll zacaktir. Ama sinema durdu.. bunun tepkisi. Turk Sinemasimn can daman. Sinn-Ian • koyuyor.. filmini gamagir ytkar gibi yloyorlar. "Otobas"0 isvec sermayesi ile geviren Tung Okan'm. Diger bir film.. tutuculuju gOsterir.! Yllmaz'a variyor. 8-9 ydnetmene film yaptirdi.. sonra video igletmecilerin avansina dOkOldii. Omenin Warner yabani sermaye getiriyor. Parasal sorunlar: Yapimci parasun geri almak istiyor..s. isviva ye Fransiz sermayesi ile cevirdigi Adalet Agaoglu'nr "Fikrimin Ince GOIO" adli romanindan.sorunlan ile ayni.ra yazar..:lar dana gok igin iginde. Yapimdan sonra fe tivallere kahlmak igin Kaltik ve Digigleri kanliklan ugak bileti. YOnelmen arkada. (Yabanci mengeli para bulan arkadaglar burin'? istisnase. yeni film yapmak gok gag (mall ve iktisadi nedenlerie). yOnelmen var mi TOrk sinemasinda acaba? Bunlan yamtlanlak sonra da dagitrm sorunlarina yanit vermek gerek. Yapim balumindan 1) Ticarl amagh film- ler 2) Sanatsal kaygisi plan ve dig pazara pikartilma amaci clan filmier.H. Sinema digindan insanlar Ornejin kabzimallar filme yahrun yaprmg. bag/fa yer Oneriyor. Faiz politikasi. Uluslararast Od011ere ragmen. Varhk Film.. en azindan oto-sans0r0 zorluyor. Kalem/defier Ancak yOnetmen igin para lazrm. sorunlan gOzOlmeden. Diganya da tabilmek gayesiyle de jigik filmier orta Ahmet Taner K/glah (C. Otuz gunden agaji set galigmasi olmaz kirdilar. Omer Ugur.. Ilyas Salmarela sinemaya uyarladigi "San Mersedes"tir.. Gang sinemaci olarak dayatma gansintz yok. Korhan Yurtsever: 1946 tarihli bir brovar elimde. Yegilgam'a ragmen ortaya iyi niyetle... sinemanin sorunlan da Oralemez. bana de il.. Bizde yapilan filmier bc kisma aynine 1) Video filmleri..ni yagayacaksiniz. Saryo istiyoruz. Bakani) destek verdi. TRT'ye gore cfligOyor.V. Sanatginm kargisma sansUr g di. 3) T. Harcadigi en az elli milyonu kan ile kazanmak istiy-or. Kiseyin aineg dahil. Omer Unur: Teirkiye genelinde. Fono var. Turk sinemasmin sorunlan bundan dolay gOzCilemez. Oz ellikle Gang. (Ama yeter mi?) Bir yOnetmen chat ve crane'i bilmiyorsa. Fransa'da yasayan Yavuz Ozkan da Fran: siz sermayesi ile "Yagmur Kacaklaerti cevirerek Fransa'daki bir Turk stirgOn0 ile bir Fransiz kadini arasindaki iliskiyi sergilemektedir. Sinemay/ gok seven vazgegip gitmez asistaniiktan sonra. amagh filmier (tagaron filmlere. alt yazi den sajladr.. Nihayet daktilosb ile Idjit Ozerine ya- denena cek. Dona! sonucu: Filmi yOnetmenden basica herkes yaplyor. Belli kogullarla bu ava sr verdiler.. Yazarm iketim matiyeti oldukga dagliktOr.. Daha Once igletmecilerin isteklE yard.. oyuncu. film gikmaz. 1978'lerde Gang Tiirk Sinemast z geinler gegirerek ortaya gilch.. Senaryocu.. nakit para.. ne dersiniz? Korhan Yurtsever: Tarkiye'de ve A manya'da video °lap gad'. Gang Sinema Ozelinde derdik evvelce. Turk sinemast son yillarda kendilijinden bir hrmanma ve evrensellije agilma gOsterdi. Bu. Tfirk insane kendini anlatmak igin hat. "Her geye Ragmen" (Orhan Ojuz'un filminin ad/ gibe film yaplyorsunuz.. Korhan Yurtsever ye Tuncer COcenoglu'nun gOrtisleri asagida Ozetlenmistir: Erdal Cetin: Teknik. 5) Film ler vergiden meal tutulmah. Film igin en az yik milyon ister. olmuyor. Video pazari da tikandi. Simdi ayrim yapmiyoruz.. Bugein bu konuyu inceleyecejiz. Duruldu son y larda. Sansik olayi Sansik.. Moda Sinemasi'nda gerceklestirilen bir panelde "Gang Sinemanin Yapim YOnetim Sorunlan" tartisilmis. GENC TOM SINEMASININ YAPIM VE DAdITIM SORLJNLARI 16 Tammuz 1988 Cumartesi gums. ilk soru: TOrkiye'de yapim nasil yor? Yaratict yaptmci var mi? Hangi donanunla yola gikillyor? Batt donanianyla mi.. az faizli kredi sajlanmah.. Bu. 4) TV'di yan yanya yerli yapim gOSterilmeli. Gang sinemacilann sorunlan.. iyi stikyolar: $afak Sineray. yeni yOnetmeniere olanak sajlath firmamiz. Turk sinemasi Yegilgam sokajmdan aynichji halde.. Daha pok reklämCilara galighklan igin pahall *Tor filmi bunlar. panele katilan Erdal cetin. seks filmleriyle takviye gOrmag„ Para igidir film gevirmek: Negatif film... halá ayni isimle arnhyor..

Aruk sinemada. Astlacah Kadtn. 5e- Y0l211L SM0_ t. Bu filmier.Teyzem. CLArAl-U. Muhterem Nur. bir kadin oyuncular hakimiyeti acikca vardt. . Aaahh Belinda (1986). gecmiin tersine. Ornegin 1993'un 83 filminden ancak 11'i gOsterime girme*ansini yakalayabildi. 1992'de 38 ve 1993'de ise 83 oldu.Yiltrida Turk Sinernasi adh kitabmda yer clan rakamlara gore. istisnai birkac film di*inda. Adt Vasfiye. 1990'da 75.1180 1980 sonrasinda Turk sinemasi TIARUL ERYILMAZ Ve*ilcam'm 1960 ve 19701i yillarda ya. Ama bize gore esas bombar kadin cinselligine ilk dolaysiz yaklastmi ile Serif GOren'in Firar't (1984) patlatu. 1980 sonrasi sinemamizda gOze carpan kimi ázellilder *öyle Ozetlenebilir: 80'li yillann ba*lannda sOza edilmeye ba*lanan "Degi*en kadin imaji" filmleri sonralan iyice yerle*ti. 1995 pima girilirken Mujde Ann adim ANAPlibir politikaci araciligtyla pornoya kansuracakti ama Ar sinema tarihimizdeki yerini coktan almi*u bile.IgNE:1 1. t. 1991'de 33. Ozellikle 1984-90 arasi ses getiren filmlerin ana tunas' genellikle "yeni kadin" tipi oldu. Ne var ki bu oldukca yantltici olabilir. Yine de clOnemiu simgesi kacirulmaz olarak Mujde Ar oldu: Gizli Duygular. Turkan $oray ile Hitlya Kocyigit degi*ime ayak uydurdular ye Mujde Ar. Susuz Yaz'dan (1963) ben cinselligini ba*anyla Olchiren Hulya Kocyigit de yeniden dogdu.CA'SviA 7-C12-V \ k' q 1\t-U .Onca sinyaller Wide Ar'dan ye hemen ardindan Mine ile Turkan $oray'dan geldi. Sabtrli ve mUtevazi sinema yazan arastirmact Agah Ozgac'un 80. 1972 yilinda tam Lamina 299 film cevrilmi*ti.sachgl seyirci patlamasi 1980'ler geldiginde coktan gerilerde kalmi*u. bu say' 1989'da 117. Ayni egilim. Yon: Auf Yamaz..7 yiltnda yapugi Yusuf Kurcenlinin Gramafon Avranyla.z. Turk sinemasinin tarti*masiz en buyuk star's Turkan foray da kadin agirlikh film1erin bir ba*ka aranilan ismi oldu. daha sonra. Dagtnth Yatah. Hale Soygazi. Metin Kacan'in Agir Roman'ini gercekle*tirmenin pe*indeydi.1990'11 pllarda da stirdia. 198. Ansiklopedinin bu maddesi yaytna hazirlanirken Mujde Ar. Nur Surer gibi "yeniler"in kervaruna kaulchlar. Belgin Doruk tiplemeleri gecmi*in karanliklarinda tamamen kayboldu. 1993 yilinda yap tigi Yolcu filmindeki kadin tiplemesiyle farkh gOrtinii* ama aym cizgi anlayi*ini stardardia. Aaah Belinda.

Ihi Kadin . $oray. tipkt Ttarkan $oray ve Zuhal Olcay gibi. 1988'de Kemal Sunal'in basrolunU oynachgi Polizei filmiyle duzeyli bir komedi kotardi. Sinemaya 1970 Ozkan. Aaah Belinda ve Hayallerim. Nur Starefin de. Meral Oguz. 1993'te yanettigi Hollywood parodisi Amerihali ile meslek yasammin en parlak ticari Ama bu GOren'in filmografisine fazia bir *ey katmach. Galasan) 1994 yittnda uziacia bir kaza sonucu kaybettik.basanlar kazanan diger kadin oyuncular sunlar oldu: Hale Soygazi. Av*ar. Ozellikle Omer Kavueun yanetmenliginde oynachgn Gizli Yuz. Sara ve Diasman filmleriyle en Onemli yanetmenler arasinda basa re*en Zeki Okten 80'lerde dart Onemli filmle yetindi: Faize HOcum (1982).ansim televizyona etme girisimi beklenen ba*artyi getirmedi. ve Dattarii Dunya (1988). sot egilimli sinernaseverlerin gazdesi haline gelmesi uzun Zeki Okten'le Ses. Ozkan'la yaptigi ad Kadin ye Bir Sonbahar Hihayesi Olcay'm sinemadaId yerini iyice saglamlasurchlar. Sungu Capan'in deyisiyle Her Devrin Adams Auf Yilmaz bu Ozelliginden bir gram yitirmeden bn stradaki yerini hep korudu. 1980'lere kadar Bilge Olgac ye oyuncu-yOnetmen Tiirkan $oray'la null p lan kadin yOnetmenter aramna Nisan Akman.p gelerek tam bir film start olamadi. Mujde Ar ve Hale Soygazi gibi kadin oyuncular en iyi filmlerini Auf yapular. Zeki Okten'in Kemal Sunal'la televizyon icin yapugi dizi ise umulan itgiyi gOrmedi. Yesim listaoglu. sinemadaki ba. Yavuz. Tabii bu arada erkek oyuncu ve ybneLmenter de bo* durmuyorlardi. $oray'in 1996 yth icinde yeni bir TV dizisine baslamasi wandemdeydi. Nur SOrer'in bir baska Ozelligi de Halil Ergun ve Tank Akan gibi toplurnsal olaylara karsi gosterdigi duyarttlikta betirgintesti. Canan Gerede ve TRT kOkenli Tomris Giritliogiu ile Canan IcOz de kauldtlar. Tiyatro kOkenli Zuhal Okay 1983 ythnda Halit Refig'in /htiras nnasi adlt filmiyle sinemaya gecti ye adiru hemen Yesilcam'in Odul rekortmenteri arasma yazdirdi. Ertem Egilmez Arabesh'i yaptiktan bir yil sonra ararnizdan ayrildt. Ipehce. 1990'11 yillann en flas )161-lament ise Yavuz Ozkan oldu. Ozellikte. 1979 yilinda Berehetli Toprahlar üzerinde filmiyle yart amatOr bir bicimde sinemaya achm atan Nur Starein. 1994'te TV dizisi de denedi ancak Anna Karenina uyar tamast Dian yapirn beklenen sesi getirmedi. Sinemaya 1962 plinda baslayan Bilge Olgac't (Kasth Dasmant. Mahinur Ergun'un yOnettigi Medcezir Manzciralan. Ashtm ye Sen gibi filmlere imza atu.SINENIA • 1980 SONRASINDA TURK SINEMASI 1181 rif GOren'in On Kadin% bunun iyi Ornekleriydiler. 1980'lerden itibaren sinemada Onemli . Auf Yilmaz12. yakin Ytlmaz p lan diger yOnetmen Serif Gbren de 80 onalannda Firar ve Kurbagalar gihi cok Onemli iki kadin filmine imza atti. Bunlardan Hale Soygazi. Yon: Nesli Colgecen. Serap Aksoy. iyi yabanct film Oscar's kazanan Umuda Yolculuh ve Ucurtmayt Vurmasinlarla hem elestirmenler nezdinde hem de Licari olarak Onemli basantar kazandt. Bir Yutium Sevgi y e lrfan TOziam'tin cektieti Cazibe Hammitt GOndaz Dasten ad- Zagart Aga (2985). kompozisyonlar cizdi. $ahika Tekand. Mahinur Ergun. Gitzel fizigine y e zaman zaman iyi oyunculuguna karsin Hnlya Av*ar sahne-plak dunyasr gidi. Serif Sezer. Hayallerim. Late Mansur. Aul Ythrtaz ciatia gene yotietinealoc tas cikartan bir tiretkenlikle gecirdigi bu dOnemde Adi Vasfiye. Tiarkan $oray. Ozgenturk. Ses (1986). Ashtm ye di parodisi belki de bu Liar filmterin Onciasta ye ikisi de gile rekoru ktracak filmlerin habercisi oldu: Arabesh (1988) y e Amerihalt (1993). Pehlivan (1984). Seckin Yasar. Dul Bir yapan Surer. 1980 sonrasmin yeni ye basanti iki ismi ise Nur Surer ye Zuhal Olcay oldular.

Murat escinsel miydi?" gUraltiasu icinde sinemasal olmaktan cok "ideolojik" tartish& Ama son yillann en cok gise yapan filmlerinden (yerliyabanci) oldu. Gece Yolculugu (1987) ye Orhan Pamuk'tan esinlendigi Giz!i Ytiz'le (1990) stirchirdia. Kan- Mavi Siirgtin (1992). YOn: Erden Kiral. 80.lerini siarchiren diger yOnetmenlerimiz. bu bir rastlanu degildi.1182 SiNEMA • 1980 SONRASINDA TaIK SINEMASI (1992). Kemal Sunal'in filmlerinin daha dogrusu eski filmlerinin televizyondaki basansi. 1995'te yapugi Bir Kadtntn Anatomist ise elestirmenlerce pek basanli bulunmadi. Sinan Cetin. C mirkubuz'du. Yavuz Turgul. Anayurt Oteli (1986). Dmit Elci y e Kutlug Ataman oldular. . Ttirkan $oray gibi onlar da sinemamn genel krizinden nasiplerini aldhar. All Ozgenturk. Erkek oyunculanmiza gelince televizyonda oynayan filmlerin tarusmasiz kahramani Kemal Sunal. Ytlanlann Ocit. 1995 yilinda gOsterime giren ve 10 UnIn yemetmenimizin katkida bulundugu iki ayn film elestirmenler ve izleyici tarafindan pek coskuyla karsilanmadi. Buna ragmen Kadir Inanir en iyi oyunlannt 80'den sonra verdi: Bir Yudum Sevgi. Ucurunayt Vurrnasinlar (1989). Erden Kral. sinemaninki ise $ener $en oldu. 1970'den bu yana Turk sinemasiurn erkek starligt icin basa gUresen cok sevilen iki oyuncu. Yesilcam'in en cok i$ yapan iki filminin Arabesh (1989) ye Amenhali (1993) basrollerinde $ener $en'in olmasinin biapak katkisi varch. Basar Sabuncu. son 10 yth cok rahat gecirmediler. Turkiye'nin belki de en kisisel sinema dilini kullanan yOnetmeni Omer Kavur 1982'de Gale ba. Keyifli stirprizler ise Fehmi Yasar (Camdan Kalp) ye Hereye Ragmen'le Orhan Oguz ve Yalanct Zeki Deile Osman Sinav. bona karsihk TV dizilerindeki baiarisizligi herhangi bir Bait ulkesinde herhalde birden fazla arastirmanin konusu olurdu.Yusuf Kurcenli. Mustafa Altioklar'in matevazi filmi "IV. veya en azindan.slayan farkliligtni Amansiz Yol (1985). Muhsin Bey ye GOlge Oyunu gibi nitelikli filmlerle si- nema severlerin yantstra elestirmenlerden de Ovgialer aldi. Irfan TOzUm Nesli COlgecen. Selamstz Bandosu. Bir Sonbahar Hihayesi (1993) ve Yengec Sepeti (1994) filmleriyle hem elestirrnenler tarafindan yere goge konamadi hem de haun saythr gise basansi kazandi. 1990'larla beraber 50 yasin astime cikan $ener $en ise. Ydn: Tunc Basaran. ZitgUrt Aga. 1i yillarda veya esiginde yOnetmenlige baslayan ve iddiali filmlerle i. Kadir Inanir ye Tank Akan. $ener $en. pek moda bir deyisle. gec gelen sahretin keyfini chcarmaya devam ediyor. 1996'nm en ganaltu koparan filmi Istanbul Kanatlanmin Altinda oldu.

Ses (1986) ye Karartma Geceleri (1991) gibi filmlerle sOrdnrdii. Omit Elci'nin yOneunenliginde cevirdigi BOceh filmiyle o vim butim Onemli en iyi erkek oyuncu od011erini topladi Son pllarda sinemaya giren erkek . Tabii Yesilcam'm 1970 Oncesi yitz aklanncian Clc Arluidas (On) ve Huditaann Kanunu (Akad) gibi filmlerin listede olmamasi belki de herseyde oldugu gibi sinemada da belleksizlik veya gunceilikle actklanabilirdi. . cizgisini Kan (1985). -bu da ayn bir arasurma konusu. 1984'te kazanmast beklenen Alum Portakal'un 1986 Antalya'da Yilanlann Ociendeki yorumuyla aldi. Yon.TOrkan Soray. 1991'de Ah Garda. Haluk Bilginer ye Mehmet Aslantug saplabihr. son yillarda yalnizca iddialt filmlerde oynamaya calisarak yerleri- ni saglamlasurdilar.nm filmiyle yönetmentige soyunan Kadir Ina= kisa bir sure icinde oyunculugu birakabilecegini soyledi. Kadir Inamr son olarak (1996) bir televizyon kanah icin "Boyle Gitmez" adli haber programa/1 yaps. 1991 yihnda yapilan ve meslek kuruluslan. oyuncular arasinda gecirdigi agt r krizden sonra uzunca bir sure iyilesme savant veren ancak sonunda yenilen Yilmaz Zafer ye Fikret Kuskan. Onun TV dizisi denemesi de. Bu arada Yesilcam cok zamansiz kayiplar da verdi. Bilge • Olgaclan baska Yavuzer Cetinkaya ye Yaman Okay en verimli yaslannda aramadan ddar. Arman Ozellikle Ay Zamam ye Gece Yo/cu/ugu'nda Ergun ise Yolcu'da unutulmaz karakter- ler cizdiler. ilgili bOlUm Universite Ogretim uyeleri ve sinema yazarlannm katildigi Sinema Tarihinin En Iyi 10 Turk Filmi yansmast ise söyle bir sonuc verdi (alfabetik stray/a): Adt Vasfiye Anayurt Oteli Galin Hakkari'de Bir Mevsim Muhsin Bey Susuz Yaz SCIr0 Ucurtmayi Vurmasinlar Umut • Yol ATIF YILMAZ OMER KAVUR LOTFU AKAD ERDEN KIRAL YAVUZ TURGUL mEnn ERKSAN Karartma Geceleri (1990). Sinemaya 80 Oncesi baslayan iki Onemli oyuncu. Oda/ actstridan Kadir Inantedan daha sansh olan Tank Akan. Kemal Sunal ye Kadir Inanir gibi pek basanh olmadt.: Yusuf Kurcenh. ZEK1OKTEN TUNC SA$AftAN YILMAZ GUNEY $ERIF GOREN Kolaylikla gOzlenebilecegi gibi filmlerin ezici cogunlugu 80 sonrasi filmlerdi.SiNEMA • 1980 SONRASINDA TURK SINEMASI 1183 lar Kogusu. Ttarkiye'de cevrilen nitelikli filmlere imza atmts Halit Refig ve Memduh On gibi isimler daha Onceleri kolaylikla girdikleri En lyi 10 listesindeki yerlerini kaybetmislerdi. Halil Ergun ye Aytac Arman.

En lyi Yardimo Erkek Oyuncu: Ugur Y0cel (Muhsin Bey). En lyi Film: Gece Yolculugu (Omer Kavur). En lyi Yardimo Erkek Oyuncu: Hayati Hamzaoglu (Tatar Ramazan). En lyi Kadin Oyuncu: MOjde 1988 . En lyi Erkek Oyuncu: Tank Akan (Karartma Geceleri). En Iyi MOzik: Atilla Ozdemiroglu.rCintti: Erdal Kahraman O Antalya Altin Portakal Film Festivali 1985 En Iyi Film: Dul Bir Kadin (Atif Yilmaz). En lyi Yardima Erkek Oyuncu: Tanju GOrsu (Kurtar Beni). En lyi Mazik: Atilla Ozdemiroglu. En Iyi Erkek Oyuncu: Ekrem Bora (So- guktu ve Yagmur Ciseliyordu) ye Fikret Kuskan (Gizli YOz).: Omit Elci. En lyi Yardimo Kadin Oyuncu: Fatos Sezer (Kurtar Beni). En lyi Yardimo Kadin Oyuncu: Aysegill Unsal (Kanlar Kogusu). En Senaryo: Feride Cicekoglu.5INE1V1A • 1980 SONRASINDA TURK SINEMASI Altin Portakal ye Istanbul Film Festivali Ulusal Yarima leri Ar (Aahh Belinda. En lyi G. En lyi Kadin Oyuncu: Nur Surer (Ucurtmayi Vurmasmlar). En lyi Yardimo Kadin Oyuncu: Meral Oguz. Bir Hayat). En Iyi YOnetmen: Atif (Aaahh Belinda). En lyi Senaryo: SiTheyla Acar Kalyoncu. En lyi Senaryo: Orhan Pamuk. En Iyi Erkek Oyuncu: 5ener en (Muhsin Bey). En lyi Yönetmen: Yavuz Ozkan (Ater Ustunde YOrt:Imek). En Iyi Senaryo: Yavuz Turgul. En lyi Kadin Oyuncu: Sumru Yavrucuk (Sena Seviyorum Rosa). Ytiti. En lyi Senaryo: Yavuz Turgul. En Iyi Kadin Oyuncu: Hulya Kocyigit (Karilar Kogusu).1184 . En Iyi Yardima Kadin Oyuncu: HOmeyra (Asiye Nasal Kurtulur). En Iyi GOrCint0: Aytekin Cakmakci 1987 En Iyi Film: Muhsin Bey (Yavuz Turgul). En lyi Bocell (1995). . En Iyi Yardimo Erkek Oyuncu: Tuncer Necmioglu (Kanlar Kogusu). En lyi GdrOnte): Orhan 1990 En Iyi Film: Kanlar Kogusu (Halit Refig). En lyi Kadin Oyuncu: TOrkan foray (Hayallerim. En Ydnetmen: Omer Kavur (Anayurtbteli). En lyi Erkek Oyuncu: Tank Akan (Ucuncu GOz). En lyi Yarclimo Erkek Oyuricu: Engin trial (Bir Kadin. En lyi Mazik: Atilla Ozdemiroglu. En Iyi Yardimo Kadin Oyuncu: FOsun Demirel (zogort Aga). Askim ye Sen). En lyi Salih Dikisci 1989 En lyi Film: Ucurtmayi Vurmasinlar (Tung Basaran). En Iyi Erkek Oyuncu: Kadir Inanir (Yilanlann dc0). En lyi Yardimo Erkek Oyuncu: Erdal Ozyagcilar (Yilanlann Oc0). En lyi Yardimo Kadin Oyuncu: GUIsen Tuncer (Soguktu y e Yagmur Ciseliyordu). En lyi Yönetmen: Sinan Cetin (Bir Yudum Sevgi). En lyi GOrilntf): Cetin Tunca Beni). En lyi Yardimo Erkek Oyuncu: Menderes Samancilar (Sis). En lyi Kadin Oyuncu: GOIsen Bubikoglu (Kurtar fig (Kanlar Kogusu) ye Yusuf Kurcenli (Karartma Geceleri). En Iyi Erkek Oyuncu: Hakan Balamir (14 Numara). En lyi Mazik: Atilla Ozdemiroglu. En lyi GdrOnta: Ertunc Senkay 1991 En lyi Film: Gizli YOz (Omer Kavur). En lyi Senaryo: Muammer Ozer. En lyi Ydnetmen: Halit Re- Oguz 1986 En lyi Film: Aaahh Belinda (Atif Yilmaz). En lyi YOnetmen: Omer Kavur (Gece Yolculugu). En lyi Mazik: Tank Ocal. En lyi Kadin Oyuncu: Zuhal Okay (Amansiz Yol). En Iyi YOnetmen: Halit Refig (Hanim). En lyi Erkek Oyuncu: Aytac Arman (Gece Yolculugu). Adi Vasfiye).

En Iyi Kadin Oyuncu: TOrkan Soray (Bir Ask Ugruna).Artun Yeres. En lyi Erkek Oyuncu: Halil ErgOn (BOcek).110). En lyi Yardimci Er- 1988 Biri ve Digerleri (Tunc Basaran) 1989 Ucurtmayi Vurmasinlar (Tune Basaran) 1990 Karartma Geceleri (Yusuf Kurcenli) 1991 Camdan Kalp (Fehmi Yasar) 1992 En lyi Film: Gizli YOz (Omer Kavur). Gezginleri). - !&*.MI thk5"/Sir 4. En lyi Yardimci Kadin Oyuncu: Demet Ozgentarh. En lyi YOnetmen: Yavuz Ozkan (Yengeg Sepeti). tir1. S1NEMA • 1980 SONRASINDA TURK SINEMASI 1185 kek Oyuncu: Mustafa Avkiran (Sokaktaki Adam). Amansiz Yol (Omer Kavur) 1987 Anayurt Oteli (Omer Kavur) ABC ARVVI Sen. En lyi Senaryo: Yavuz Turgul. En lyi YOnetmen: Omer Kavur 1993 En lyi Film: Iki Kadin (Yavuz Ozkan). En lyi Senaryo: Nuray Oguz.41. En lyi Senaryo: Macit Koper. En lyi Erkek Oyuncu: Sadri Alisik ve Mehmet Aslantug (Yengec Sepeti). En Iyi YOnetmen: Yavuz Ozkan (Iki Kadin) 1994 En Iyi Film: Bir Sonbahar Hikayesi (Yavuz Ozkan). En lyi YOnetmen: Erden Kiral (Mavi SOrgOn). En lyi Yardima Kadin Oyuncu: Tomris Oguzalp (Gerilla). algart Aga (Nesli COlgecen). Seviyorum Rosa (1991).ISAB. En lyi Ytinetmen: Tunca Yonder (Bir Ask Ugruna) . Akbag (Tersine DOnya). En lyi GOrant0:-Ugur Icbak 1993 En lyi Film: Mavi SOrg(in (Erden Kiral). En lyi Kadin Oyuncu: MOjde Ar (Yolcu). En lyi Yardima Erkek Oyuncu: Tuncel Kurtiz (Bir Ask Ugruna).a. YOn. En lyi YOnetmen: Tunc Okan (Fikrimin Ince Gi. En lyi Vilko Flac 1994 En lyi Film: Yengec Sepeti (Yavuz Ozkan). En lyi MOzik: Serdar Kalafatoglu. En lyi Kadin Oyuncu: Zuhal Gencer (Sekizinci Saat). En Ydnetmen: Canan Gerede (Ask Olumden Soguktur). En Iyi Walk: Mazium Cimen.: MOzik: Cahit Berkay. En lyi Erkek Oyuncu: Mehmet Aslantu. En lyi Erkek Oyuncu: Mehmet Aslantug (Kapilari Acmak).40". (YalAncl). En lyi Yardima Kadin Oyuncu: Derya Alabora (Yengec Sepeti). En lyi Yardima Kadin Oyuncu: Serap Aksoy (Iki Kadin). En lyi Mazik: Can Akgiiler. Yavuz Ozkan (Bir Sonbahar Hikayesi) 1995 En lyi Film: lz (Yesim Ustaoglu). En Iyi YOnetmen: Yusuf Kurcenli (COzOlmeler). En Iyi Senaryo: Aykut Tankuter . En lyi Yardimci Erkek Oyuncu: Tuncer Necmioglu (Yagmur Beklerken). En lyi GOrOnt0: Ugur Icbak 1995 En lyi Film: BOcek (Omit Elci). En lyi GtirOntii: Jurgen Jurges Uluslararasi Istanbul Film Festivali Ulusal Yansma Eczaabast VakflädUlleri 1985 Bir Yudum Sevgi (Atif Yilmaz) 1986 Adi Vasfiye (Atif Yilmaz). En lyi GeirCintO: Ertunc enkay 1992 En lyi Film: Cazibe Hanimin GiindOz DOsleri (Irfan TOzi:Im). En lyi Yardimci Erkek Oyuncu: Fikret Hakan (Yalanci). En lyi Kadin Oyuncu: dale Mansur (Du.

En Iyi Mazik: Tank Ocal. En lyi Yeinetmen: Atif maz (Aaahh Belinda). En Iyi Yardimci Kadin Oyuncu: HOmeyra (Asiye Kurtulur). En lyi Senaryo: SiTheyla Acar Kalyoncu. En Yardimci Kadin Oyuncu: Fasun Demirel (zogort Aga). En Atilla Ozdemiroglu. En Iyi Erkek Oyuncu: Ekrem Bora (Soguktu ye Yagmur Ciseliyordu) ve Fikret Kuskan (Giz)i YOz). En lyi Yarchma Erkek Oyuncu: Tanju GOrsu (Kurtar Beni). En Iyi GiirOntd: Aytekin Cakmakci 1987 En lyi Film: Muhsin Bey (Yavuz Turgul). En Iyi Yardimci Kadin Oyuncu: Fatal Sezer (Kurtar Beni).1184 . En lyi Göri)nti): Salih Dikisci 1989 En lyi Film: Ucurtmayi Vurmasinlar (Tunc Basaran). En lyi Yardimci Erkek Oyuncu: Menderes Samancilar (Sis). En lyi Kadin Oyuncu: Sumru Yavrucuk (Seni Seviyorum Rosa). En lyi GeorOntD: Erdal Kahraman 1990 En Iyi Film: Kanlar Kogusu (Halit Refig). En lyi GärCintii: Cetin Tunca 1988 Beni). En lyi Yardima Erkek Oyuncu: Engin Ina) (Bir Kadin.. En lyi Yardtma Kadin Oyuncu: Meral Oguz. En lyi Kadin Oyuncu: Gal§en Bubikoglu (Kurtar Bi)ceh (1995). En lyi Kadin Oyuncu: Mikide En lyi Film: Gece YolcutuOu (Omer Kavur). Asktm ve Sen). En lyi lyi GärOntd: Ertunc 5enkay 1991 En lyi Film: Gizli YGz (Omer Kavur). En lyi Senaryo: Feride Cicekoglu. En lyi Erkek Oyuncu: Hakan Balamir (14 Numara). En lyi YOnetmen: Halit Refig (Hamm).. En lyi Erkek Oyuncu: 5ener 5en (Muhsin Bey). En lyi Atilla Ozdemiroglu. En Iyi Erkek Oyuncu: Aytac Arman (Gece Yolculugu). En Iyi Senaryo: Yavuz Turgul. En Iyi Erkek Oyuncu: Tank Akan (Karartma Geceleri). En Iyi Yardima Erkek Oyuncu: Tuncer Necmioglu (Kanlar Kogusu). En Iyi Senaryo: Orhan Pamuk. En lyi Kadin Oyuncu: Zuhal Okay (Amansiz Yol). En lyi Erkek Oyuncu: Tank Akan (O4iinct. En Iyi Erkek Oyuncu: Kadir Inanir (Yilan)ann OcO). En lyi Atilla Ozdemiroglu. En Iyi Kadin Oyuncu: Nur SOrer (Ucurtmayi Vurmasinlar). En Iyi Yeinetmen: Halit Refig (Karilar Kogusu) ve Yusuf Kurcenli (Karartma Geceleri). En Iyi Yardimci Erkek Oyuncu: Hayati Hamzaoglu (Tatar Ramazan). En Iyi Antalya Akin Portakal Film Festivali Odiilleri 1985 En Iyi Film: Dul Bir Kadin (Atif Yilmaz).SINE/VIA • 1980 SONRASINDA TURK SINEMASI Altm Portakal ye Istanbul Film Festivali Ulusal Yam ma leri Ar (Aahh Belinda. En lyi Yardimci Kadin Oyuncu: alsen Tuncer (Soguktu ve Yagmur Ciseliyordu). En Iyi Senaryo: Muammer Ozer. En Iyi YOnetmen: Yavuz Ozkan (Ater Ostande YilrOmek). En lyi Geiranta: Orhan Oguz 1986 En Iyi Film: Aaahh Belinda (Atif Yilmaz). Yein. En Iyi YOnetmen: Sinan Cetin (Bir Yudum Sevgi). En lyi Yardimci Erkek Oyuncu: Ugur YUcel (Muhsin Bey). En lyi Yardimci Erkek Oyuncu: Erdal Ozyagalar (Yilanlarin Oc0). Omit . En Iyi Kadin Oyuncu: Tiirkan foray (Hayallerim. Adi Vasfiye). Bir Hayat). En Iyi YOnetmen: Omer Kavur (Anayurtbteli). En Iyi Senaryo: Yavuz Turgul. En Iyi Kadin Oyuncu: 1-161ya Kocyigit (Kanlar Kogusu). En Iyi Yeinetmen: Omer Kavur (Gece Yolcu)ugu).1 GOz). En Yardimci Kadin Oyuncu: Aysegal Onsal (Kanlar Kogusu). En lyi Atilla Ozdemiroglu.

dolayisiyla nihai tespitler icin gercekten erken bir &mem. Bu arada. Ornegin 94-95 sezonunda Film Pop'un satin aldigi Kacith Buda ye Ucuz Roman gibi filmlerin daginmi bi7-. Oyle ki. Kialtiar Bakan1. ellerindeki filmleri terecek sinema salonu bulamayan knctik yerli film ithalatcilarini da desteklemis oldu. Sinema salonlarmin teknik donanimlanyla yakindan ilgilendiler. en cok is yapan filmin S 800 bin seyirciyi cok zor gectigi bir filkede faaliyette bulunan yabanci sirketler icin muhtelif deneylerle gecti. 1995 itibariyle yazilan bu yazt. ZITEkic CYr 'VIA.. Ama bu mahkemiyet. Bugiin (1996) Titrkiye'de UIP. Bu da. Baslangtctan ben uyguladiklan bir strateji geregi. BOylece Warner Bros ye UIP. Ittifakin adi malum: Eurimages. Kultar Bakanligi ve ozel televizyonlar) duzenli olarak para akmaya devam etti. Turkiye'nin befit bash kentlerinde bircok sinema rine sahip olan yerli ithalatci Ozen Film'e karsi. 1186 10.at Warner Bros tarafindan yapildi.. Amerikan sinemasinin etkisi altinda gerileyen Turk sinemast bugun. Turk sinemasini dunya genelinde Avrupa merkezli Onemli bir ittifakin dogal parcast haline getiriyor.. Bir Avrupa sinemasi kimligi olusturabilmek y e Avrupa'nin Hollywood'a karat direnisinde yapim ve dagium gibi iki temel konuda maddi yard= saglamak. Bu saIonian desteklediler ve Ozellikle besyildtzh oteller ve ahsveris merkezlerinde acilan sinema salonlarina da Onayak oldular. bircok yerli daglum sirketinin satin aldigi filinlerin dagium ye isletmesini de ustlenmeye basladi. Bu konuya girmederi Once belirtilmesi gereken cok Onemli bir nokta var. burin Avrupa ulkeleriyle arm kaderi paylasiyor.. Belli bash tek bir amaci var. su aria kadar bircok Turk filmine maddi destek sagladi. Boyle bir ittifakin icinde olmak Turk sinemasi icin his de kucumsenmeyecek bir avaritaj. Istanbul'daki bircok sinema salonu icin keyilli ye karli bir mahkumiyet halinde.icla 5 Nisan krizine kadar yerli film Ureticilerine maddi destek verrneyi araliksiz olarak sUrdiardil ye bircok filmin yapiminda birinci derecede mali yapimci islevini Ustlendi.. ayrica belirli bir oranda Avrupa filmi gosteren sinema salonlanna da son derece uygun kosullarda krediler verdi. son 6 yilin (1989-1995) elde olan verileri lazerine yazthyor. Mesetelerin ekonomik bo- Y62-11L.1. Eurimages. Dolayistyla 5 Nisan'a kadar "Dark sinemasma ac ayn koldan (Eurimages. havalandirma tertibatmdan koltuklara kadar calisuklan sinemalara gayri resmi bazi ytikiimliilukler getirdiler.N Turk sinemasmda Amerikan h5kimiyeti MEHMET AGAR on 6 yil. Sinema salonlarina kontrol eden UIP ile Warner Bros. Ozel televizyonlar da bircok yerli filmin yapimina birinci ya da ikinci derecede mali yapunci olarak kauldi. Umut Sanat ile UIP arasinda da bazen buns benzer iliskiler goruldu. Her seyden Once objektif bir gerceklik var. bir ara Yesilcam'da kendi parasiyla film ceken bir Lek yapimci bite kalmadi ama sektbr bu bash gercegi kendi d p. TOrk sineniasi iizerindeki etkileri Meselenin en can alici sorusu. Warner Bros ve Ozen Film (yabancilarla rekabet edebilen tek yerli dagium *irked) ile calisinayan bir sinema icin ayakta kalmak aruk cok zor. Avrupa sinemasini desteklemek amaciyla kurulan ve uye filkelerin netlerinden gelen aidatlarla yasayan bir kurulus. yarn Arnerikahlann Turk sinemast Uzerindeki etkilerine gelince. 4/4 44% . sinema salonu isletmeciligine gitmemeyi tercih ettiler ama isletmecileri profyoneke kontrol etmeyi ye onlan kendilerine mahloam etmeyi de ihmal etmediler.ilna hic cikarniadi.

4 clUnyada dagamaya. Hatta tarn aksi bir tutumla. 1 da tam anlamryla gecerli degil. cekim ekipmaru ye studyo). Ama bu besaba gore. birkac istisna haric sinema salonlannda gosterime girdiginde seyirci bularmyordu. UnlU yOnetmenler istedikleri proje icin fazla zorlanmadan para buluyor ve ieknik kalitesi yUksek filmier yapabiliyordu. BUtfin bu surer icinde Yesilcam'm talepleri devletten. prestijli 10 yOnetmeni biraraya gelip Turk Sinemasi Vakfent kurdular. Kaldi ki. sponsorlar. Kaldi ki 5 Nisan krizine kadar ortaya cikan tablo da pek farkli degildi. lsletmeci ve dagrumcilann basktlanyla bu yasalar ytinarhage konarnadi. Bu. ciddi bir mali stkIntr bas gOsterince yerli film sektOnantin belli bash. hatta estetikartistik problemler bir yana. Istanbul Kanatlanmrn Alttnda gibi yerli filmlerin sinema salonlanndan gelecek geliri hedefleyerek proje- A8C AR5M Bans Pirhasan'zn KUctik Baliklar üzerine Bir Masal adlt filmi mali zor/uhlar nedeniyle yanda halints hatta mahhemelilz olmushen Warner Bros'un filme mali destek saglayip "Warner Bros Tarhiye" adryla dagarnasi Ameri ban sirhetlenne harp sicIdedi elestirilerin dozunu bir nebze hafifletmisti. Bu konu fizerine nedense hic gidilmedi. 1995 yilinda.. Turk sinemasi devlet. Eurimages ve Ozel televizyonlar tarafmdan korunmasi gereken bir kUltUrel kurum olarak sunuldu. Ama uzun vadeli hesaplan bir yana birakip herkesin kisa vadede kendini kurtarmaya calismasi pek de olagan degil.- MAMMA • TURK SINEMASINDA AMERIKAN HAKIMIYETI 1187 1. promosyon ve dagrum (yerli filmleri aim . Fakat tam bunlara ragmen yerli filmier. Oysa.ak faizli kredi taleplerini kimse gundeme getirmedi. film yapunr icin dLI. "Turk sinemasi OlUyor". Turk sinemasmda kendi parasiyla film ceken cok az yapimcz kaldtgr gercegi [Oral:1). pazarlamaya. Turk sinemasimn astl eksikligini cektigi sey. yutundan cok duygusal tarafryla ilgilenen ye Türk sinemasma acimak gibi bir misyonu gontilluce benimsemis basinin da etkisiyle. Tam aksi'bir tutumla. bir yr1 icinde sinema salonlannda gosterime girecek uarden (35 mm formaunda) topu topu 25 filmin cekilebildigi bir talkede bOyle bir yasanin pek bir anlami olmayacagi da aciku. filmlerin promosyonlannin cok zayif olmasi da saphesiz Onemli bir etkendi. kaga uzerinde s311 yillardaid L:n anlamli Onemli cabalardan bin. Ornegin. teknik altyapi (laboratuvar. tiplo yundisinda oldugu gibi yatirdigi serrnayesinin geri donecegini bilen mali yapirncilardi. festivallerde tanitmaya yonelik bir kurum) konulari da ciddi olarak ele Baran bu ayrintilar. Bay E. varolan destekleme politikasimn tekailt olana Radar istedigi filmi zarar etmeden cekme sansina sahip bir yaptmcn-yOneranenler kusaginz ortaya cikartmasr da siddetle muhtemeldi. Son alts yilda sinema salonlanni belirli oranlarda yerli film gOstermeye mecbur edcn bazz yasalar da maya calistIch. Ozel televizyonlar y e sponsorlardan daha fazla maddi yardim talep etmenin Otesine gecrnedi. 1995'in ikinci yansina dogru. Ustelik bircok film. "killtUrel kimligimiz yokoluyor" iddiasindaydilar. son yillarda Turk sinemasimn en temeldeki ekonomik meselesi de hic konusulmadi. Bu basansultkta. daha vizyona bile cikmadan lac ayn kanaldan gelen paralarla kucuk karlar bile elde ediyordu. Son alts ydda —Amerikan filmleriyle karsilasunldiginda son derece kacak bir oranda bile olsa (200 civarindaki yabanci filme karsi yilda ortalama 10 yerli film)— gosterime given filmier gisede umduklarini bulamadilar. Devletin ve diger kurumlann kendilerine sundugu imkanlan sadece ye sadece film cekmeyi sUrdUrrnek icin isteyen yapimm-yOnetmenlerin taremesi ilk bakista normal bir gelisme gibi gbzüktiyor.k Ortbas edildi. Turk filmlerinin gosterime girecek salon hularnad: i. Seyircisinin yirzde 99'unun yabanci film seyretmeyi tercih ettigi bir ulkede rekabet sansuu narnityle yitirmis bir sektbrün devletten ulusal tar adina korunma talep etmesi suphesiz olagan bir durum.

Gfinkfi bu filmlerde mali yaptmo sermayesi de kullantich. Ama Avrupa. Ama varliguu zar zor sUrclaren Turk sinemasuun ne seyircileri. genel olarak s-usinayt tercih etti. Yani. yani Tfirkiye'ye gelen yabanct dagutm *irketleri UIP ve Warner Bros ise. Bir Amerikalt *irketin gene bir Turk sinemacisinin hit. Onlar da yll- . Kultfir Bakanliginin Turk sinemasina verdigi maddi destegi olden kagirmarnak gibi bir korkunun oldugu soylenebilir. Yavuzer Cetinkaya gibi bugun aranuzda olmayan sinema yazarlari. Turk Sinema Vakft'nin da uzun vadeli amactrun bagimstz bir sermaye havuzu olu*turmak oldugu clii*finfibarse. Bir sonraki ytl. Belki de disardan gelen bir talimatla son derece sogukkanh bir tavir icindeydiler. ne de kendi gali*anlanni tatmin etmedigi de sikca telaffuz ediliyor. herkesi *a*irtmi* ve daha da Onemlisi tarti*rnalann hizun bir anda bicak gibi kesmisti. Karst cephenin u4uncu grubunda ise daha bagimsiz hareket etmeye galt*on yerli film ithalatgilan varch. Sol aychnlann ba*Im cektigi bir grup. Bitmesi bile *Upheti olan bir filmin yogun bir rekliFn kampanyasiyla Emek gibi Onemli sinctnalarda bizzat Warner Bros eliyle gOsterilmesi. Ban* Pirhasan'm cekimleri yanda kalan ilk filmi Ktictih Balthlar't icradan kurtardi ve gerekli maddi destegi verip filmin bitmesini sagladt. Saldinlara sadece kendilerine sOz haklu tamnchguida cevap veriyorlar ve Ozellikle Turk sinemasma yapacaklan katkilara dair higbir sOz vermemeye dikkat edi'radar& Kar*t cephenin yogun saldinlan fazla uzun vadeli olamadi. Bununla da kalmaytp Micah Balthiar't etkin bir promosyonla sinema salonlanna Warner Bros Turkiye imzastyla daguti. ticari *ansi Kaoh BaIthlar'dan da az blan. ortann ba*larrn*u. Amerikalt yapirricilann faaliyete gegmesinin alnnci ydinda ilk andaki tahminler 90'lann ortalanna gelindiginde gercek amach. Hollywood'a karst ciddi bir sava* veriyor ve ayakta kalmaya cali*tyor. son bir rim ban kfigfik ama olumlu geli*melere sahne oldugunu sOyleyebiliriz. Amerikalilar tarti*malan nasil durdurdu? Bu fig grubun ortak bir tavn yoktu ama son tahlilde aria *eyi sOylfiyorlarch: Bu yasa Tfirk sinemasuu bauracak. Ama en azmdan. Onat Kutlar. Warner Bros. Bunun igiu de. bir anlaum de- ABC ARVVI 5erif GOren'in 1993 tarihli ArnerilcalifiImi o ytl 354 bin'lih bir seyirci toplamtna ulasarah yabanctlann dihhatini Turk seyircisinin begeniterine cehmi*ti. bir Turk filminin seyirci sarsun 10 ile 50 bin arasindaki bir rakama gekmek gibi hedefler koyup. dtizenlenen panellerde. belki tie bu tara*malara basit ama hayli etkin bir cevap niteligi ta*tyordu ya do uzun vadeli bir stratejinin bir pargastydt. 0 zamanki suskunluklannda ozellikle Ye*ilgam'a yonelik bansgt bir tavir vardt. Yelamtna lilcam ise taru*maya gazetelerin kultfir-sanat sayfalanndan cok magazin sayfalanndaki dramatik agtklamalarla kaulmayt tercih ediyor. de Licari sayilamayacak filmine verdigi bu destek. Suphesiz bfitfin bunlar kendi ba*lanna bir deney. sinema cevrelerinde yogun bir tarti*ma lardir hAkim olduklan bir pazara girecek yabanci rakiplerine karp ellerinden geldigince kaisi durmaya Ama sesleri hayli kink giluyordu gfinkft kimse onlari fazla Onemsemiyordu. Bu tavrin altinda.1188 SINEMA • TURK SINEMASINDA AMERIKAN HAKIMIYETI lendirilmesi de Oyle. seminerlerde siarekli bu konuya dikkat cekiyor ye yasanin Turk sinemasuun Obarrui an vurguluyorlardt. Tarti*manin bir cephesi icinde kabaca uce ayrthyordu. Turk sinemast Olmez. dikkatleri ABD'nin kfiltfirel emperyalizmine cekmeye gali*iyor ye bunda da epey basanh oluyordu. yani yabanci daguim *irketlerinin Tiirkiye'de serbestge faaliyete gecmesinin kesinlornesinden hemen sonra. Amerikalt dagitimcdarin yalniz 'nark sinemast fizerinde degil. Karst taraf. her *eyden once sermayenin Dirk sinema sektOnine akmast gerekiyor. Gelecek yillar bir Lark filminin kendi ayaklan fizerinde durarak para kazantp kazanmayacagi sorusuna cevap aramakla gececek. Amerikaltlann yogun hakimiyeti alunda cereyan eden bir din-1)ra sinemast konjonkturunde bu cevabtn kisa surede bulunmast muhtemel degil. Amerikahlan Tfirkiye'ye davet eden devletin kalanni sert bigimde elestirmekten kagiyor ve duygu sOmanisil agirlikli bir protesto yapmaya cahstyordu. ABD hark turn dunya sinemast fizerinde sallanan bir kik oldugu taru*ilmaz bir gercek. bu kez UIP. Ote yandan sermaye Tfirk sinemasma konulrriadtgt de sermayenin gekilmesi imkansiz. 1989 sonbahannda... bunun igin ciddi gah*malar yapmak mamken. Turk sinemasindaki film uretiminin neredeyse durma noktasma geldigi bir suada.

kOtn kopyalardan. Tam aksine. Ortadogu pazanna yönelik fason is yapan cak firmalann taklit filmlerini..) Yerli dagium sirketlerinin ucuza getirdikleri bu kOtii kopyalar. cunku o zamanlar.110 SINEMA • TURK SINEMASINDA AMERIKAN HAKIMIYETI 1189 nemesi saytlabilecek Seni Seviyorum Rosa'nin dagiummi Ustlenecekti. Dunya sinemalanni dolasmis. karsi cephenin baslangicta en cok savundugu tezlerden bid olan "Ttirkiye'yi uctincu stud film coping-1i yapacaldar" tezini de acik bir sekilde ciirtattn. . cogunlukla da Italyanlar'dan (701i yillarda sinemaya gidenlerin alistigi o Italyanca afisli Hollywood filmlerinin sim da budur. Bugun aruk daha iyi sinema salonlannda. Istanbul. Ayni yontem. Jaws. kär-zarar defterlerini kapaums filmlerin ucuz ye kotu kopyalan (filmlerdeId soluk renkleri. Onun yerine. kentin iyi film gOstermek isteyen prestijli sinema saionlannda bazen haftalarca ABC ARVVI /UP'nin Turhiye piyasasina girdihten sonra dagaugi ilh film olan Dokunulmazlar (Untouchbles) neredeyse yurdtstyla ayrn anda Turhiye'de de gosterime giren filmlerden biri oiarah di/that cehti. Bursa. hatta Onun Hihayesi ve Emmanuelle gibi Avrupa menseli erotik yapimlann sahteleri asillanndan cok daha Once gelini*lerdi.• _ A1714. yoksa eski manukla daha az sarda filmle maksimum kAr ilkesini sUrdUrtirler miydi sorusuna kesin bir cevap vermek aruk asla mamktin olmayacak. Amerikah dagiumolar gelmeden Once yerli dagiumcilann Turk seyircisine reva gOrchign manuk. daha baska bircok filmde de uygulannusti.. yalmz Jaws'da degil. Bugun Amerikan sinemasina kOkten karst olanlar disinda hic kimse Turkiye'nin sinema hayaundaki bu canlanmanin yaranni artik inicar edemiyor. Amadeus. Adana. gelmeleriyle birlikte Dirkiye'nin —sadece ABD menseili filmier baglammda da olsa— sinema hayatun bastan sona degistirip. Ama kesin olan Tarkiye'deki gundelik sinema kUltiminti dcgistirme serefi. 5eytan vb.su gibi Oscarh filmier ise Bati'da yaratugi sansasyonlardan cok daha sonra OsKzaca Ozetlemek gerekirse. "Minimum sarda ucuz filmle maksimum kar" olarak Ozetlenebilirdi. 70'lerin olagan gOruntillerinden biriydi. tarih nezdinde aruk Amerikahlara ait. U1P ve Warner Bros. beyaz cizgileri. Mersin gibi metropolleri Bate). bazen de dart bes rli bulurdu. Guguh Ku. rannus jenerikleri ye kopuk salmeleri haurlarn) en az bir ytl sonra TUrkiye'ye gelirdi. hileli bir pazarlama yOntemiyle "Jaws geldi" diye takdim ederlerdi. Ortadogu pazanna yOnelik ucuz taklit filmlerden.la ayni anda gösterilen en yeni ve populer filmlerle doldurdular. Yeni dagmm sirketleri bu ucuz kopyalan bazen filmin Ayrupa haklanni almis bir sirketten. teknik olarak daha iyi filmier seyrettigimizi de kimse reddedemez. Izmir. rilar suren sikinult bekleyislerden kunardigini soylemek hic de zor degil. Ama Kticith BaIthlar ve Seni Seviyorum Rosa gibi sans' az olan filmlere bir daha hic el surmediler. pek de parlak sonuclar alamasalar bile ileriki yillarda da bazi Turk filmlerinin dagiummi yapmaya devam ettiler. Ornegin Batfyi bir Jaws furyasi sarardi ama Turk seyircisi Jaws filmini gOremezdi. populer ye Onemli filmier. Ankara. Amerikalilar gelmeseydi yerli film ithalatcilan Oral clôneminin getirdigi kapitalistlesme ruhuna uygun hareket edip Turk sinema hayaunt eski ilkelliginden kurtanr miydt. gOsterimde kahrth. 1989 Oncesi: Minimum film maksimum kAr 1989'dan Once yurtchsinda populer olan. festivallerde bduller kazanan Oscarli filmlerin Tfirkiye'deki salonlara gelmesi en az bir rh. faaliyette bulunan yerli dagium sirketleri Oscar almis bir filmi ye'ye getirmek icin ucuzlamasim beklerdi. ya da 52. Amerikah dagiumcilann Turk sinema seyircisini. Gectigimiz alts ytl icinde Warner Bros ye UIP. afisin uzerinde yazan o meshur 32. Zafer Haftasi ibaresi. Faint turn bunlan Amerikahlann gelisine baglamarun nereye kadar dogru oldugu da tartismalt.

sanstiriln y e i§kencenin ya§andigi Tiirkiye. za Her§eyden Once Nurdan Giirbilek'in Vitrinde Ya§amak kitabinda belirttigi gibi.4 1 . Ozellikle metropollerde cograft bOlilmleme gOzetmeksizin aniden ortaya cikan kalin duvarlarin ikiye 1)61dt:tilt'. "Ashnda 1980'lerden soz etmek miimkiin. gazete kiiptirleri ye her§eyin insafsizca ipe sapa. baskinin. bu anlamda da Turk siyasetindeki bir merkezile§menin sinyallerini veren ANAP`in iktidari almasi izledi. pek cok §eyin stize dokuldugu. 83'de parlamenter demokrasinin belli sinirlar iginde yeniden uygulanilmaya ba§lamasiyla birlikte gazetelerde yayinlanan aile cinayetleri haberlerinin ye cunta bildirilerinin yerini yava§ yava§ siyasi tarti§malar almaya ba§ladi. Misak-i milli.51 belgeselleri. Bir yanda ekonomik liberalizm sOylemiyTe ortaya cikan bir gorece ozgurluk.t. gelmez haberleriyle kendi seyrettirerek obur tarafta olanlann gorulmesini engelleyen ye hatta infazin gercekle§tigi yerin hemen Otesinde oracikta peydahlanip araya giriveren duvarin Ustiinde oynayan Kurtulu§ Sava. Bunu dOrt farkli ucu icinde erittigini y e bunlan temsil ettigini iddia eden. bir tarafta yaptlan xa is . bir yanda siyasi soylemin yasaklarla sinirlandirildigt. iki farkli birbirleri arastndaki eecisi ye iletisimi olanaksiz kilan iki farkli dunyah bir Tiirkiye var 80'Ierde. halki ehlile§tirmeye. "terOr" paranoyalanni empoze ederek. 80'leri ve 90'lan diger on-yirrni dOnemlerden ayiran cok oremli bilelenler var.9 ye. 80'lerin ba§indan itibaren ahrsak: 1980-83 arastrida olanca Tiirkiye'nin size-rine cbreklenen cunta bir taraftan "12 Eyliil Oncesi". bblOnmez butunluk hikayeleri ve kahramanlik filmleriyle balkonlardaki insanlan alki§latan bir Tiirkiye. oncelikle 19801erin maddi ko§ullanndan bahstmenin gerekliligi kendini dayatiyor." (1) Bu ctimle icinde de belli bir ddnemlendirme geregini ifade ediyor. "anar§i".C 9. Ozal hilkiimetiyle birlikte stk sik telaffuz edilmeye ba§lanan ekonomik liberalizm sOylemi pratige kimse siyasi libera-lizmdiiktIlmeye 0 ye tiirk Cinemas'. konu§uldugu. medyada enformasyon olarak. / 5 6 iter(intii 4t i 1)/11liar yargisiz infazm ytikselen duvann Usttindeki ciplak reklam panolanyla. Ilk olarak 80'lerde neyin nasil degi§itigini neyin ce§itli dOnilm noktalannda sicramalar yaparak nasil evrimle§tigini fazla detaylandirmadan anlatacagiz. reklamcilikla birlikte bir imaj patlamasintn ya§andigi imkanlar Turkiyesi. kanh bir sava§in. G1111$1 POL1T1x ORTAN1 Bu yazida inceleyecegimiz nesneyi 1990'h yillara yaklawken Tiirkiye'nin biitiinsel killtiir ye sanat ortarmnin bir parcasi olarak Turk sinemasi ve sinemacilann durumu olarak belirledigimizde. Ogiltiildilgii. darbeyi me§rula§tirmaya bir taraftan da gatlak seslerin gikmasim Onlemek icin koyu bir basks ye sanstir politikasi izlemeye ba. Ancak §u kesin ki.ladi. yaptigini cerrahi bir miidaheleye benzeterek. .

tophimun dithyasina olarak. bOylelikle TV ve basin kullantlarak hem sOylem diizleminde.malarda garesizlik baskm bir guc olarak kendini hissettirdi ve umutsuz rengini kattt aychnin dtistince diinyasina: Bunu izleyen Lig-dOrt yillik dOnemde ise. Bu yeni bireyler kOse clOnmecilik zih. ideolojik bir yeniden-yapilanma bUtiin anlaminda degil. Ortaya da ahmalcga seyler gikar. derin bir yalnizlik hissiyle. 2.•Aydinlann gergek bireyler haline gelmesi istenen bir seydi. iginde yasadtgi topluma sorumluluklarindan ayrilmasi. Aydin ise. ya yari-aydin ya da aydinimsi denilebilecek bir yapiya sahip olmasidir.sorulari yanalamak yerine. onu yok saymasi anlaminda kendini ifade etti. aychnimizin bu kadar ilkel bir zemine oturtulmus bir ele. tophimun ye done attlgt satandart sorulara yanit veren. Sinemact dogru diirtist toplumsalt izlemezken ye onlar hakkinda oturmus bir fikre sahip degilken. Saninz bu garip paranoyanin sebebi. Radikal diyebilecegimiz islamct hareket ise. Ve elbette. sOyle anlatilabilir: "Haze. giincelliklerden ye verili sorunlardan ayrunadigi icin. Oltimctil bir suskuntuga bOrtindii. edebi eser verirken bulmacalarla Ormeyi ya da bu ortalamayt da ortalamact sekilde anlaur. diyerek topluma yOneltilen. 80-83 arasinda karanlik bir basks ye sanstir uygulamasina maruz kalan aydin. bunu belirli kesimlere. 80'lerin basmdan itibaren sola karst kullanilmak amaciyla bizzat devlet tarafindan beslenirken 90'lara gelindiginde kontrolden cikan bir gilg haline gelecekti. sen once kendini kurtar. aydinlar.051-Until say' 4 niyeti kafalarda nakseclilmis para hirstyla gOzleri cesur yatintuct sOylemiyle ktskirtilmis siskin burjuva egolariydi. Birincisi bizim aydinimiz olarak adlandinlanlann aslinda birer aydin degil. giincelligin Ye cagdai sorunlarin den bahsetmiyordu. ahlaki. Bu anlamda. toplumsala iliskin bent bir kavrayis gergeklestirmeden insanin kendi iiretilmis ihtiyaglart clogrultusuncla yasamast anlanitna geliyordu. gesitli yollar izlediler. biirokrati da yari aydindir. dolayistyla teklesen iktidar tek tip bir ideolojiyi tek alternatifmiscesine iiretiyordu. Nurdan arbilek'in de bahsettigi gibi hem kisisel sohbetlerin hem de medyanin iki yeni nesnesi Ozel hayat ve cinsellik olarak belirmisti. BOylelikle piyasada ne tutuluyorsa onun seri tiretimi ba. Bu toplum diizelmez ki. ne de verilen eserin arkasinda bir birey.lk gruplanni ternsil iddiasiyla olusmus olan bilyLik siyasi partiler merkezileserek tek bir clUsiince etrafinda toplanmaya bashyor. hareketlerini engel olduklanna inandiklan bir kuyruk gibi kabul ederek ondan kurtulmak istediler. olarak Bireysel adlandirilan da belli bir kavrayisa sahip insanin kendini toplumsaldan farklilastirmasi degil. Bunu yaparken yapilan onermeler iki altinda toplanlyordu: 1. Tiirkiye'nin politiknctsi da. onun itzerine oturdugu yerden ahkam keser. Yalniz Sinan cetin'i degil. Bir grup aydin bugUnlere ve bugtinkii thistincelerine gegmis deneyimlerinin araciliglyla ve onlann sayesinde ulastiklarinin bilincinde gegmislerini elestirip degerlendirdi.sonrasi kosullar arasinda bir kar. garip bir paranoyayla. kimi yerde agik kimi yerde Ustii ortulii asagilama. Sabah aksam birey diye saytklayanlartn ne filmlerinde birey gorursuniiz. topluma ya da toplumun ozel bir kesimine hazer olmadiklarr gorilla/1 yiineltir.tiriye nasil curet edebildigidir. Bu sure iginde de kendisiyle ve gegmisiyle hesaplasacak zamant buldu. darbe sonrasi taktikler ve baskici yOntemler uygulanarak hem siyasi atanda radikal dlistincelere yer verilmiyor. ortaya kendi sorulari ve yanalartyla dolu bir diinya cikarir. belki de min bunlara pratik cOzamler Oneren insandir. Sen kimsin de kimi kurtanyorsun. ZI\ drie 3C . Ama ttim bu hesapla. Diger bir grup ise . belirli Olcnilerde de olsa benimsetir. bukalemunlann kuyruklannin her defasinda yeniden Aydinlar cephesinde ve de ktiltiirel alan igerisinde en Einemli belirteyen "bireyin" ve birey diistincesinin ortaya gikmasi ve aydinlarin kafasinda bireyi ezen kosullan y e yaptstyla 80 Oncesiyle bireyi olusturan 80 .gegmislerini nereye giderlerse birlikte sandtklan. Bireysel olan dokunulmazhgint Ilan etti. Aydin ise.lar ve o talep bitene kadar konu-mesele tiiketilir. simdiye kadar yapilan bilttin 12 Eyliil filmlerini veya kid& romanlannt ele alto. Ancak bireycilik inantImaz bir htzla ve dehsete du uriicu sonuclar vererek Ulm orta stnila yaythyordu." (Metin Culhaoglu) Bu anlamda Ttirkiye'de aydin denilenler edebiyatta bir dilnya gartistinden daha ro ok zevk almayi.ki bunlann biiyiik gogunlugu Ozarci neo-liberalizmi ayakta alluslayarak karsilamistt . bir tiirlii arilakamayan insandir. "Yarz-aydin. siirekli lanetleyerek kurtulmak istedikleri. Yari aydin kendi kimligini. Sartre ve Carnus'da yetkin bir anlatimini bulan birey kendi ahlaki varolusu ve nesnellige tasanintyla toplumsalin yapisindan ayrilmisti. Ancak TOrkiye'de birey belki bir varolussal. ayni seyi gOrtirstinUz. Simdi de sorulmast gereken.itligin sekillenmesiydi.

yeni bir durumla. mi karst karsiyaych? Son yillarda aydin gevrelerde cbk fazla tartisilan bu konuya burada girmemiz imkanstz. TUrkiye'de olan ise herbiri kendine gore daha "zengin" sundugunu sanan. (2) Yeni orta smif postmodern filozoflar gibi "bUttinseli terOrist" Ilan edecek "toplumye salm baskictligint" farkedecek. Can •Kozanoglu'nun da belirttigi gibi "kiyiye Orel hukuk". her thrill tartismadan kacan. BUtUn bu durumun belirginlesmeye baslarnasi 89 sonrasina rastliyordu. okul idaresinin kararlanna kart diizenlenecek son derece ihmli.ekilde ayriliyordu birbirinden. Iki sebepten: Devlet baba ye Orgittlenme diIsancesinin cozulu u. &giltlilltik kavramtnin y e cliistIncesinin toplumsallik anlayisinin yok olmasi ve kamusal alanin igaliydi. Halkin azimsanmayacak bir kesimi. ling adaletine ve sokak infazIanna giden yolu aciyordu. hepsi ortalamacidir hepsi duiiniir olarak birer sifirchr. Belli bir toplumsal iliskiler bUtUniinU paylasan insanlann birbirlerini. demokratik bir eyleme bile Wm propoganda y e afisleme calismalartna karsin okul nlifusunun I/12 . birey baskasina karst gerek baskasint gerekse de kendini tarttsmaya agar. tabu sayilan 3] .kafalilik". ister Atilla Dorsayi. devlet de milli bilainlilk adina babadan kalma yiintemine sikica sanhyordu. belidenmis bir ideolojik sOylem igensinde serbestce konusan. eglenen. 89 ciddi bir dOntlm noktascycli. Ozellikle bu toplumsal ils kilerin sagligi tehlikeye dOsilrOcti hareketlerde bulunuldugunda. bir yandan da 86-89 arasi yasanan gOrece &Orin ile birlikte gergeklesmeye baslayan smirli bir politizasyon. Bu durum yeni bir soruyu mu ima ediyordu? Feodal ye kapitalist ilretim bigitnlerini icinde banndiran. Farkh olmak baskadir. "salaklik" y e buna benzer bilumum kuciiltucU sitatlarta gaginlirken karat gOritslillere sOylem ditzeninde alan birakmamak hatta bununia da yetinmeyip. Medyanin her kiisesinde neoliberal polltikalar ve yeni bir yasann tarzt Ovtilerek bataci edilirken Ye kendileri gibi dilsiinmeyenler "geri . Ancak "temsil ideolojilerinin krizi". Tarihimizde sayist actnacak derecede az olan si yil toplum kurumlan acisindan ise degisen pek birey yoktu. Bireylik davastna tekrar dOnersek. mecburen yapacaksin" laflanyla idare ediyordu. Hatta son lid iig ylldir. Universitelerde hareketliiik ve Gilneydogu'da sitren savas. 80'lerle birlikte baslayan y e 90'larda hizlanan siirecte kurum Oznelerinin dag'ilisina y e yerini kisi-Oznelerin alisma tarok olmaktaytz. uyarmalan ye elestirmeleri dogal bir hakken. riyakar insanlar oldugunu gOrtirstinOz.a6riintii say ' 4 Tilrkiye'de yan aydin iizerine kendi art kimligi bunlann olarak adlandirdigimtz insanlar ilzerine art kimligi olinadigi sorununun tarastlacak bir yam yoktur. Hos tek tip bir tUketim ideolojisinin boyundurugundaki insanlar igin bu partiler arasinda bir secim yapmak pek de elzem gibigOzOktntlyordu aslinda. kisiye Ozel ahlak (veya ahlaksizlik) kuralIan aliyordu. Yukanda kabaca agiklamaya galtsuguntz 80'lerin ortalarinda baslayan y e 90'larla birlikte i y melenen bu slirecin okul ntifusuna oranlandiginda komik sayilacak bir rakkamin kulUp faaliyetleri ile y e siyasi OrgUtlenmelerle ugrastigi. Smirlan . Ister Atif Yilmaz. post modern durumla. "toplumsalin sonu". Tartismalar bir yana. bu elestiriler kiisel hak ihlali sayilmaya baslandt. Karsitatza gtkan bir baska manzara ise. "dinazorluk". bOylesi bir sey yokken farklilik ye zenginlik pazarlamak baskadir. TUrkiye'nin iki gOninitsil keskin bir . Yeni dilnya dilzenin ilkeleri neo-liberal politikalar her yerde konusulmaya baslarken. isterseniz Mesut Ugakan't ya da Halit Retig'i aliniz. su bir gergek ki. Bir yandan doilu blokunun cifikmesiyle birlikte yeni ditnya ditzeni sOylemi gegerlilik kazanmts. "battyor mu kardesim?". basks aygalanyla suNturmaya galtsmak ya da dis mihrak yaftast yaptstinp zorla marjinal noktalara itmek pek. "Sana ne ulan" soylemi kamusal aim yavas yavas parcalamaya basladt. Antic bilttinsel ahlak sistemlerinin ve defier yargilanrun yerini. kurumsalligin sona bireyligin en geliskin evresine gegildigini miljdeleyebilecek kadar entelektiiel bir birikime ye duunsel arkaplana sahip ofmadigindan "seni hig ilgilendirmez". sinin katildigi iiniversitelerde okuyan insanlar igin anlamak gok daha kolaydir satunz. feodal y e modern burjuva degerlerinin sancili biraradaligim yasayan tarihin cenderesindeki TUrkiye. "ytizeysellik" ve "seyirlik iliskiler" gibi belirleyenlerle aytrd ediliyorsa bu durumda bu tantsmalara kayastz kalmak to imkansiz. "kamusal alanin Ozel alanca isgali". "hayatta kalmak icin mecbursun abi. adilce bir davranis sayilmazdi kammizca. bizleri temsil ettigi iddia edilen siyasi partileri ancak secim giinti hatirhyor ye son zamanlara kadar kararsizligint koruyordu. devlet dilzeyinde belirli tehlike sinyalleri vermeye baslamtstt.

daha Onceleri sinemacilarimizin dikkatinden kacrni§ olmasina karsin (0. her§ey bu Tiirkiye icindeydi. Ancak sorun.lenen konularin ve yOnetmenlerin nicin marjinallestigi y e nicin Tiirkiye nesnelliginden uzakla. Ozel olarak Tiirkiye konjonktiiriinde cok daha baskadir ye aciklanmasi gereken tarn da budur.seriinLii sayl kendi gelir diizeyinden kar§ila. (sten eve. Bu noktaya dikkatimizi ceken Can Kozanoglu. soz konusu bblidnme. im aygitlarinda fazlasiyla olan ye ayni zamanda tabu sayilan cinselligi irdelemeye baslayan. Kadinlann ucuz deodorant kullanan erkeklerden nefret ettikleri itina ile belletilir.ladigi bir dOnemde birden ilgilerini cezbetmi§ olmasi durumudur. Du uk gelirli siniflan ilgilendiren haberler ise "zor gtinleri hep birlikte atlatacagiz". llginctir ki. yaygin bir sekilde soze datilmeye ve telaffuz edilmeye ba. Levi's almak icin para biriktiren kapici cocuklan [firer. gilnilmtiz Ttirkiyesi'ni ele almak yerine 80 sonrasi ktiltidrel ortamin insanlara sundugu konulan. zengin mahallelere ku.tigidir. "Gtireintile gore de an( Tiirkiye oran •th . saman kagida basili olarak bir dagitir. apacik bir olgu halinde duran ve bilinen cinselligin. "esit paylasilan sikinti" vs. Cildinizi korumanin 101. aydinlanmizin da (bu durumun disinda kalan gercek aydinlara haksizlik etmemek icin sOzde aydinlar diyelim) sanatcilanmizin da kendi konumlanni bu Tiirkiye icinde belirledi =i ve dolayisiyla duvarlarla cevrili kendi dilnyalan icinde Tiirkiye nesnelliginden koptuklan dtkidncesidir. itilmislerin ve ezilen kesimlerin temsilciligi iddiasiyla ortaya cikanlann ise bu cok seslilik ortaminda kabul edilmeyecegi malumdur.e kagida basili.ina cikilmak istendiginde karsina ucu fiziksel giice kadar varan bir zorbaliklar zinciri cikariveren Tiirkiye. cok sesli. evden i. kizlann lt1nti calmanin 1001 yolu ogretilir.e giderken yasadigi sokaktan gecerken. Bu noktada trajik olan ise yine apacik olgular halinde duran ancak politik cevreler chsinda sOzti edilmeyen baskilann ve yasaklann ayrn sinemacilanmizin yer almasidir. daha fakir bOlgelere ise. Beyoglu'nun tekrar kravatli beyfendilere kavusturulmasi icin nasil liimpenlerden. Yeni Yiizyil. (3) lerden ve serserilerden arindinlmaya Ozel Yoksullann hic olmadigi.. Tiirk sinemasinda i.sip insanlarla ili. Bir haftalik dergi. Bu insanlar yazi yazmak ve liretimde bulunmak yerine vakitlerini iilkiicu satinndan ve polis copundan kagmakla harcamak zorunda kalirlar. sosuyla sunulur.(41 Medya. /I\ 32 . Son on yilda glindeme yerlesen kitle ileti. Sanatci. glintimilzde soylendiginde bu kelimelere cagdisilik ve modasi gecmislik yaftasini yapistiran. Bu noktada bizim ileri stirecegimiz tez ise. TV ve medyada da alt gelir seviyeli gruplara rastlamayan. Basin ve TV muhattaba aldigi bu sindfin disindakileri yok sayar gibidir. yasam bicimi medya Arabesk popla§ir. fahiseanlatir. kte • bu nokta kendimize sordugumuz soruya verecegimiz cevabin ilk cikk noktasidir. Elbette bunlar da bir sanatci tarafindan duyarli bir sekilde irdelenmeyi bekleyen konulardir.. bu Tiirkiye icindi. siyasi gu4leri. bilgi idretim ye dagitim mekanizmalan anlatilanlar gOsteriyordu ki. Ama bu stipiirme ki en vahsice kidltilrel alanda yapilmaya baslanir.'kiye gegen. (5) Bizim soylemeye calktigimiz ise. keskin bir gOzlem gilciiyle ve duyarlilikla. 80 Oncesinde cok fazla telaffuz edilen. Yeni dilnyanin killtiiril ve Wm list yapiya dagilir. 80 tincesi ortamin bireyi ezen kosullanni bir tarihci gOztiyle incelemek yerine. o giinlere yine tam da gidniimtlz nesnelliginin belirlenimiyle. Sorumuz ise. hafta sonu ne yapsak diye kara kara dikiinen insanlara Heybeli Ada'daki bilmem ne restoraninda gilnesin batisini izleyerek Rodos sarabi yudumlamalanni taysiye eder. cinselligi ve bireyin bzel hayatini silje olarak aliyor ye bunu yaparken de asla derinligi yakalayamiyordu. Mekansal olarak da yasaniyordu. tekabill ettikleri gerceklik hala var olmasina ragmen. sadece soyutlama dtizeyinde kalan bir ayrim da degildi. dolayisiyla onlarla ve onlarin sorunlanyla ilgilenmeyen insanlann olu§turduitu kapali bir didnyaycli TOrkiyenin bir ylizil. Ozal yOnetimiyle birlikte ya. Tiraji yiiksek gazetelerde ve TV'lerde "life-style" tanifilir. Karagtimniklii delikanlilari bile hayrete diistirecek ktifiirler etmeyi yegleyen. Ancak bu kulturun idretilmesi ye yayginlastinlmasi gOrevini iizerine alanlar aslen bu kulturun ait oldugu yeni burjuvazi dkindaki siniflan ve toplumsal tabakalan pek dikkate almak niyetinde degildir. varsa da mekanlar olu§turulur. i hull bir Ttirkiye ve bu ideolojik sinirlarin di. Yanli anlasilmamasi gOrti§ alani gereken sey.anan gOrece Evire: karhigranit her§eyi stize didken. Tiirkiye'nin bu iki yilzii. cinsellik ve birey iizerine yapilan filmlerin toptan reddedilmedigidir.

ele alman konulann ki. Yillar yill mticadele iginde kendi mutluluklanni hep ileri bir tarihe. devrim sonrasma ertelemi§tir. Sorun. Bu konuda ahlakstzltkta dizboyu giden bastmmtzm Onde gelenlerinden Taha Akyol agztyla (eski sermayenin yeni borazanlanndan) "ekottomiyi politik bit. 1nsanlartn gUndeminden siyaseti koparmak sadece Lizerinde konqup tarNabilecekleri bit alant yok etmek degil. sosyalizm dil§manligi ve para ve tliketim a§lodir ye her bin farkh alanda birbirinden inamlmaz Olgtide maktadirlar. politika yapan teknokrat ekip. Artik insan "homo-ttiketimus"tu ye ttiketebildigi kadar insandt. kar§innza. biri televizyondan Engin Ardig. ancak bir turlu kurtulamaz. bu durumun sebebi gercekten de bu liderlerin sbylediklerinin birbirlerinden pek farkt kalmachgunn yarunda gegmi§te temsil ettikleri ideolojilerin ku§atici ye kurucu yOnlerinin silinmesi olarak koyulabilir. Ya§adigt en bliyilk geli§ki ise.tabii ki istisnalan saymazsak . bir gelecek tasartmtni da eritmek anlarruna geliyordu. Hal bbyle olunca. ve Ozal'in zekastn.5'in karartiligint. algalmarun teorisyenligine soyunmaktadirlar. yerine IMF'ci politikalara tam entegrasyon igin gerekli restorasyonun faturasimn kesildigi ezilen kesimlere fedakarligin haurlatip. ag ama inangh bir haiku' erdemlerinden soz ederek vatan-millet edebiyatuun en gOrkemli abidelerini dikmi§ti.g. Bu actdan bakildiginda "60'larda durum §tiyleydi. Bu durumu agiklamak icin ileri sUrtilecek tezler. Marjinal olanin ki§isel ve kendine ozgu °Imam gerektigi kabul edilirse ye "kiliselligin kLyinin varolan karp konundant • t actstnclan bit- politik bir hayvan olarak tarif eder. 80'lerde durum bbyle. diizey gerektircligi." §ekilde dtizeysizlik olarak koyar. toplumun gelecegi igin son derece Onernli tarti§malar bile inandmaz bir cehalet icinde yaptImaktadtr. Ttirkiye'nin bu deli ik yaptstru giiremeyen ya da gtirmeyen bilttin bunlann sonucu olarak asla politikle§tneyen sinemacinin yeni segeneginin stizde bir marjinallik olarak belirmesiyle ba§hyordu sorun. Fakat eski arkada§lan onun bir tiirlu buakmaz. bu diizeyin bir boyutunun diizenle. KOLTOREL ORTANI Duzeysizlik konusunu incelerken iki olgudan yararlanacagtz: Birincisi Turkiye'nin entelekttiel bir gelenekten yoksunlugu. bir yeni 'profesyottel politikact tipi'. tic Ornek isim. Omurgastzlik olarak adlandirabilecegimiz. lhanetin psikolojisi ilzerine gergekten de ibret verici bir yaputt. 19. biz de bOyleyiz" diyen sinemactlara rastlamak pek §a§truct degildir. 80'lerin ortasindaki Tiirkiye'nin manzarast turn kUtupsalla§mt§ ideolojilerin terki ve yerine tilketim ideolojisinin ikame edilmesi olarak kar§untza gikar. egiintin ortak Ozelligi de*dtizeysizlik. bizde byleydik. Gergekte soz konusu olan popiller bir aydin kimligi olarak marjinalliktir. jinallik durumunu da bizce oldukga net ve acikttr. Ozal yOnetimiyle birlikte ise hegomonya varligindan bir §ey kaybetmeyecek . Gazetelerde siyaset haberleri yerine ordu brifingleriyle kar§ila§maktan biltan halk ise Tan gazetesinin gmlak kadin fotogratlan ve dagittigt kuponlarla avunmaya Bu ciOnemde tek tip bir sbylem ntifusun %90'i gibi geni5 bir kesime hakim olmu§tu. 70'lerde durum oyleydi. hayatlarma ve eylemlerine yOn verecek bir programs.szi5riintti say' 4 OzgUrItik ve gok seslilik yaninda. Tiirkiye Avrupa'dan biraz geg to olsa 80'lerin sonuna dogru Aristo'yu yanli§hyordu. ikincisi ise donup dola§tp geldigimiz ktiltiirel ortamm belirleyiciligi noktast. Elbette tiiketim ideolojisinin ku§auciligindan etkilenen sadece halkirruz degil. Mastrioanni'nin canlandirdigi aristokrat girdikleri yenilgi dOneminin etkisiyle bunahma differ. fakat bu devrim yakin tarihte gercekle§ecege benzemediginden bezgin y e inangstz bir §ekilde mutlulugu ve huzuru bulmak arzusuyla davasindan vazgecip eski ihti§amli ya§arnma geri dOnmeye kararverir. Aristo insant "homo-politicus" yard 80 Oncesinde rastlayamadigimiz tiirden Ecevit'in Ttirke. Oncelikle bu durumu deride agtklamak tizere gegici olarak kabul edersek.fakat stiylemin bigimi degi§ecekti. bir diger boyuttuum da sinema clili" oldugu konusunda anla§thrsa sorun kendini acik bir Oysa bu stireg ddriist tarihgi ye siyasetbilimci Taha Parla tarafmdan §Oyle agtklanmaktada. Bu oylesine abartilmi§nr ki. Artik insanlan yOnlendiren hareket bigimleri kO§e dOnmecilik seylemiyle belirleniyor ye tek birey tistii gtig tiiketim tannst ilan ediliyordu. DEFOLITIZASYON Kulturelcolumn belirleyiciliginden bahsedeceksek eger. "Son derece &lentil politik ve ekonomik-politik bir gok konuytt sistemli bir teknokrat ekibi. yanhz kaldiginda davanm 33 In . Birinci durum. Bu iig awl yarank gelecekte elbetteki tarihin gOplUgUnde yerlerini §imdiden aldilar.olay olmaktan &dm agirltklt olarak teknik bir olay olarak Oren ye uzmanla§cm bir toplum" arzu edilinektedir. yalanctlik. inter Althusserin anti-hiimanist bakt§int sahiplenerek fikirlerin eylemlerin bir sonucu olduguna inanahm. 'tetniz'. aslinda bir Onceki stizde maragtklayacakttr. yUzythn ba§inda mticadele eden Italyan devrimcilerini y e &gilt Uyesi bir aristokratt anlanr film. Oven insanlar peydah olur. Tarihsel dOnemeglerde uretilen politikalara ug yorumlarda bulunanlar ve dengede duramayanlar varchr. bilincinde olsun °Imam eylemlerinin politik °Imam demektir bu. tizerinde gok tarti§dan dolayistyla fazla agiklanmaya ihtiyag duyulmayan bir durumdur. Onlardan kagmak igin elinden geleni yapar. Vecdi Sayar lki Film Birden ku§ag. 80-83 arast aSkeri cunta insanlann kafasindan politikayi zorla ya da maniptilasyon araglanyla ikna ederek kazirm§. ister Lukasein htimanist gOrti§Unil benimseyip insanlann eylemlerini fikirleri dogrultusunda koydugunu. i§kencenin ve yargistz infazIann ya§andt. bizde §byleydik. diked basmdan Hadi Uluengin. inandmaz bir basktmn.Inda Tavianni karde§lerin "Allonsanfan" adh filmini gtisterdiginde zihinlerimiz aydinlanch birden. 1nsanlann. yascznanla Itesaplalma oldugu. depolitizasyon sUrecinin tamandayict parcalarmdan biridir.iye tizel bir sinema dilinden yoksun ve son derece derinliksiz bir §ekilde i§lendigi durumu gikar. incelemeyi 12 Eylid rejimiyle ba§layan depolitizasyon surecinden ba§latmamiz bir gereklilik olacakur. gergek bir marjinallikten de soz edilemez. sonuncusu da sinemadan Sinan cetin.ve bu aychnlann olu§turdugu kalici bir entelekttiel gelenege rastlanmarm§tir. Tiirkiye tarihinde nesnel pratige karli mesafesini dengeli bigimde korumu§ ve onu ciddi bir bigimde analiz etmi§ bir aydinlar topluluguna . aychnlarunizdt da aynt zamanda.

sinemanin da en Onemli dayanaklanndan biridir. Sekter olarak kalir. solcular lanetlendi. cunku bu insanlann merami ve igsel huzursuzluklan ile ilgilenmiyor. diskolarda. Fakat saninz ki bu cizgiyi cizmek icin gerekli ayrac kiifiir ile ele§tin arasindaki aynmlarda gizlidir.. Biz sadece bunca ciddi toplumsal sonm varken bunlarin incelenmemesinden sikayet etmiyoruz. Oysa yaptigimiz soyutlamanin bu zatlarin nasil OrttistOgilnii gOrmek bizi bile hayrete Tek bir Ornek yeterli. 1. arkada§ toplantilannda anin tadmi glIcanp diledigince eglenen insanlara ne kadar imrendigini anlatiyordu. Hareketin nesnel dayanagi olmasi gerekmiyordu. tiriinlerini satabilecegini ye melhur olabilecegini sOyltlyor. Biz. fasistlerle sosyal demokratlart ayiramiyordu. Komiinistken. sosyalizmi. Sol dil§iInceye yaktn olmak. Gilnilmhz gencligine tivgiiler dtizerek. bu dolayimi reddederek. kOkiiniin ilk basta santldtg'indan cok daha derinlere indigini kesfettigini iddia eder. bireyin Oznel dilnyasindan hareket eden y e kistinlints insanin acilanni anlatan modernist sanat da Tilrkiye'de anla. Ya bu insanlar'? Ya bu insanlann dtinyalan? 80 Oncesi Oznel mutlulugu ve huzuru yok saymi yan aydinlarimiz 80 sonrasinin bolluk ortamiyla cliinyastrida anin mutlulugunu yakalayabileceklerini farkettiler. Sorun ayni zamanda kavrayis y e algilayt§ sorunudur. bu kez komiinizmden kopma yolunda ilerler. Tam filmin kahramanina zaylf bir insan olarak bakip acimayla kanstk bir tsinma hissedip bu zavallt adamin yasadigi ye actyt hakhlastirmaya baslarken Olen yirmi insanin geni§ bir ovada kanli gOmlekleriyle yerde uzandigi sahneyi carpar ytiztimtize Tavianni'ler.saryl anlainsizligini ve mutlulugu hive sayarak bir insanin kendini bir inanca adamasmin sacmaligint kendi kendine anlatinasina ragmen bundan eski arkadaslarmin Ontinde hicbir sekilde sOyleyip davadan kopmak istedigini onlara anlatarnaz. gengliginin atesini tamir atolyelerinde. deneysel gallsmalanni. Anti-komiinistken de. 80 ortalanndaki bu dalganin yeni siyasi fikilerini agiklamak icin ise 80 Oncesinin bogucu &gilt yaptsindan kopan bu insanlann durumuna Isaac Deutscher'in Stalinizm'den kopan insanlar icin yaptigi yorum uyarlanabilir: "Ergec o niyetler unutulur ya da terkedilir. "En bilyiik yandsanza"ya bir kez ktsktvrak yakalantntsttr. ne de kamuoyunun gOzil Oniinde yargisiz infazlarda Olenlere kilfreden Ardic'in suratina Maras'ta. simdi de zcanantnnzin en biiyak hayal ktrikligina takilir kahr. o "kok"ii kazip czkarmast cok uyusukca ve yiizeyde kalmts olsa bile. Inanglar ve utnutlar kilciimsendi. Bir zamanlar partinin yantImazlik iddiasuit oltunlardt. Birakin toplumsal dolayimi. Arttk. Hic kimse hesap vermek zorunda kalmadan ahlaksizca ayaklari altina almaya devam ettiler insant ve insanlik onurunu. icsel sikmttlarim bir ttir tiksintiyle actga vuruyorlard]. bireyin ancak toplumsatin dolaytmtyla aciklanabilecegine inaniyoruz. Solun mesrulugu toplumsala dOntilebilecek ve toplumsalla kucakla§tlabilecek kanallann actImast demektir. "ya hapishanede giirilyenler denilebilecek bir gazete. bir ge§it zuppeligin verdigi rahatlikla sUrcitirtiyordu. Ayktrt kisi. karakollarda Olenlerin gOrtintiilerini garpabilecegimiz bir alan. Tersyliz edilmis bir Stalinist'tir. bir taraftan da Devinim dergisinde AtattirkciiIiik kompozisyonlan yanyor. Okul masraflannt gikarmak igin ek i§lerde caltsan ogrenciler." (6) Bu konu uzerinde bu kadar fazla durmamizin nedeni §tiyle ozetlenebilir. Bedri Baykam ise bu hareketi uzun soluklu bir hareket yapmaya calisiyordu. iclerini bo§altarak. Yerlelik algi kaltplanni yikmak icin ellerinden geleni yaptyorlar. sandiyse kendisinin yandmazh§ma inatur. Sinan cetin 92'de Kirmizi Koltuk'ta yaptigi konu§mada 68 kusagint ktictimsilyor ye onlan boylanndan bilytik i§lere kalkismakla sucluyordu. sokak tezgahlannda ve fabrikalarda tuketen insanlar saninz cetin'in yolunun pek dii§medigi bir Tiirkiye'de yasiyorlardi. Dada. bireysiz varolamaz. Sivas'ta. Aslen bOyle bir tepki hareketinin uzun OrniirIti olmasi da imkansizdt. bundan bOyle insanhgt. fakat bir sey eksitti: Ne "ya Olenler". Baykam'in mirasini aldigi Dada hareketinden baslayarak durumu agtklamamiz gerekiyor. gerceklestirilmemis hatta sOmtirillmtisttir. bir-iki yil icinde nesnel dayanaklannin kalmadtgim farkettikleri an. SOylediklerimiz ihanetin psikolojisi igin kaba ye indirgemeci gelebilir. Fakat stiz omurgasizliktan actlinca belli bir tipolojinin ug ornegi sayabilecegimiz Bedri Baykam'dan sbz etmemek olmaz. Birey. Diinya Sava§t'ndan sonra ortaya cikan. Sanat. Fakat her§eyin farkinda: Ttirkiye'de sanatct ne iiretirse iiretsin kendini iyi sunarsa. yilannlar ilzerinde duzene yikici y e nihilist bir bicimde saldiran bir hareketti. Diinyayt ak y e kara gormeyi ancak simdi renkler degisik bicimde dagzlmtstir. Corum'da. Gtinilmtizde bu kavtlyisin sanat camiasmda yen kalmami§nr.ilip. POSTMODERN SANAT Az Once genel bir durum olarak omurgasizliktan bahsettik. Baykam bir taraftan dadaci oldugunu sOyleyip actigi barda camur banyosu icinde ciplak kadinlari giirestiriyor. 80 sonrasinda sol.. Bunn yapamamasinin sebebi dilsiincelerini dogru bir •ekilde gerekcelendiremeyeceginin ve aslinda yaptiginin ki isel bir tercihin rasyonalizasyonu oldugunun farkindadir. Dunya gOrtislerinin nihilist oldugunu sOyleyen bu sanatgilar. Bu insanlann durumuna fikirlerin degisen gaga ye olgulara gore yeniden kurulmasi olarak da bakilabilir. Gercekten de bir insanin iginde bulundugu durumu rasyonalize etmesiyle savundugu fikirlerin sahiciligi arasindaki gizgi higbir zaman net olarak cizilemez. Fakat soz konusu sinema olunca durum cok daha vahimdir. hem resmi ideoloji tarafindan hem de eski solcular tarafindan asagilamp lanetlendi ve marjinal bir konuma itildi. rahatsiz edici gOrtintillerle aliciyi iirkiittiyorlar ve en ug deneysel cali§malara varan &tinier ortaya koyuyorlardi. iclerindeki §iddet duygusunu daha etkili bir lekilde anlatabilmek icin deneysel galtsmalara girmislerdi. Avrupa'da refah toplumlarinin olusmaya bailamasi gelir seviyesinin ciddi Olciide yUkselmesi yilzyll bali kaotik . sosyaHarlin safsatalartndan korur. Bunlan yazinin ilerleyen kistmlarinda cok daha agik bigimde ortaya koyacagiz. ahlakszzca kotiiye kullantlmaszna karst savunmaz. Modernist sanatcilar dertlerini anlatabilmek icin verili anlatim bigimlerini bozup carpitmi§lar. komiinizm adina parti biirokrasisinden koptuktan sonra. Sava§ sonrast Avrupa'nin karmalasinda. toplumsal kavramsa yakin olmak demektir. Nazizmle komanizmi aytramaz. romanm heiseyi. Burada eklenmesi gereken bir §ey var. En sonunda arkadaslanndan kurtulmak icin ihaneti sever ye hepsini bilerek oliime gOnderir. toplu bicimde gercekiistiictihige kaydilar.

Bu durumu ilk farkeden Bedri Baykam olmu§ ve urtinleri igin bir piyasa olu§turmak amaciyla thin kadm-erkek. ijleSi arsz!Mar Re. Bay E'de en papier §arkicilartni topluyor ve her iki film ardindan• skandal dLizeyinde tarti§malar yumurtluyordu. Dilnya Sava§t'ndan sonra ya§attlmaya ba§lanmi§ (tabii 60'11 yillan kisa stireli bir kirilma dOnemi saymak §artlyla) Dogu Bloku'nun gOkii§tlyle de me§rula§tirilmt§ti. Konu olarak izlayiciye higbir §ey anlatmayan bu film. 80 sonrasinda birey Lizerine ba§arth filmier yaprnt§ olan Omer Kavur da Gizli Ydz ile ikinci tiirden bir yOnelimin igine giriyor. Dolaytstyla da "yiiksek kiiltUrle ticari ya du kitle kiatUrii arasuzdaki o eski (dziinde den modernist) sin inn silinmesi" (Jameson) ile kar§i kar§tya kahniyordu.ka yOnii daha y ard'. Orhan Pamuk'un senaryosuyla mistik atmosferin agirligi altinda anlatilmak istenene yer birakmiyordu. tiiketim panaytrinin cigirtkanhgi da Sinan cetin'e Amerikali filmi haftalarca Onceden Amerikan filmlerini aratmayacak bir §ekilde pazarlanmi§ ve oldukga gOrkemli Hollywood'vari bir galayla seyirciye sunulmu§tu. Ideolojilerin sonu olarak adlandirilan aslinda tek tip bir ideolojinin hegomonyasi ve kutupsal ideolojilerin merkezile§mesi anlamina gelen durum Avrupa'da soguk sava§ paranoyasi ye komtinist histeri ile 2. Halkt ahmak planlanmi§. gOrtiniimilnden baka birey ifade etmeyen iki gOztin yerine yuzyrl ba§indaki iki masum baki§m ardinda gizlenmi§ derinlikleri anyordu. Sinemada onciiliik. akttiel dergilerinde ve TV'de kendini pazarlamaya koyulmu.2. Berlin in Berlin'den sonra .. Bundan yakla§tk 200 yil sonra ise estetik iiretimin meta tiretimiyle blittinle§tigi artik kabul edilen bir durum haline gelmi§ti. hazirlanmt§ senaryolardi bunlar.a toplum yapismin istikrara kavu§masi ve devrimci duygularm yava§ yava§ erimesiyle birlikte sanatgintn igsel sikinttst azahyor ve anlatmak ikinci planda kalmaya ba§liyordu. Canan Gerede'nin Robert's Movie tilminde duvardaki Che resmini gOsteren erkegin "Bu resmi niye astir'?" sorusuna Ash Altan'in canlandirdigi tip "Yaks vklt adam. Videoklip estetiginin verdigi hazdan tatmi§ olmu§ seyirci. Serif Goren'e." yanttint veriyordu. "Tiyairo Ohnektedir" diyordu. ayakta alki§hyordu filmi. ytizyilda iyice serpilip geli§en piyasa ekonomisinin tahripkarligint her§eyi kendi birimine indirgemeye gali§an paraninin yabancila§ttrici gtictinii ye ya§amin her alanina yayilmaya ba§layan metala§manin tehditkar ve ag baki§larim sezen sanatgi kendi ruhunun bir uzantisi saydigi eserini kurtarabilmek igin onu alabildigine uhrevile§tiriyor ve maddi olandan uzakla§hriyordu." Post modern sanat olarak .ztteon. Dtinya Sava§t sonrast sancili Fransa imgesi de . Sanat eseri . SOz konusu durumu agiklamak igin verecegimiz bir ba§ka Ornek de 5arkiiteri filmi iizerindedir. Berlin in Berlin'i Hillya Av§ar'm yart giplak masturbasyon anindaki fotografi afi§ haline getirerek tanitiyor. Kulest tklart (irfan Tiizam) A.. bir tarih imgesi de . sadece bir kac yil once soguk sava§m sonuyla birlikte. carman fikirler arastfidaki gerilimin yok olmasi ye derinle§menin temel guduleyici geli§kinin sona ermesiyle dh§tince hayati belli bir yazeysellige mahkum ediliyordu. Sadece modernist sanatin imgeleri degil. Bu belli OlgUlerde bir konformizmin de habercisiydi. Artik derinlik yerine ilk anda oldugu gibi algilanan gOrtintii on plana cikiyordu..baglamindan kopartilarak sunuluyordu izleyiciye.tu. "tarihin sonu mu" tarti§malart ba§lamip. Tiirkiye'de aym ideolojinin kble haikalan once cuntayla .. Sanatta igerigin kaybina bir de imaj patlamasi eklenince ortalik sal ve tarihsel anlammdan soyutlanmi imgeler ve simgeler clOniiyordu.ndeki sanatgi ya hig denenmemi§ §ey. Thrk sinernasi ise kat-Hintz' dondurmakta azimliydi. Bu gegi§ diinemine taniklik eden Artaud. SANAT ESERI META AYRINII VE TOKETICILiK Metropollerde nefes almaya ba§layan bu igeriksiz ktilttirtin gok Onemli bir ba. Bir ideolojik gati§manin. Angelopoulos. sonra Ozal medyayla en sonunda da 89 He birlikte yeni dilnya dtizeni soylemiyle boyunlara takilmi ti. Istisnasiz herkesin filmden gikarken yuziinu buru§turmasina ragmen son yillarm en fazla gir yapan TOrk filmi olmu§tu Sinan Amerikali.. Gok degil.. yutturmak amactyla sayarcasina. Piyasa kurallart yOntemi hakli cetin ise bu i§i cok daha prolesyonelce yaptyordu. devrimci ve tehlikeli olandan uzaklaynaktadzr.18.adlandtrilan bu durum igi.save 4 t KiiIiiirel imgelerin y e cinselKiz. Ulis'in Baki§1 ile kirletilmi§.leri deneyip bigimsel oyunlarla insanlan §a§irtiyor ya da mistik ve bilinemez bir diinya yaratip hicbir §ey anlatmiyordu. yaginact bir yakla§tmla sanat tarihinden dev§irilen imgelerin igleri bo§altilarak ilst tiste yigildtgi bir istiften ibarettir.meta ayrunt ya da ili§kisi .

7„) ea-Until WWI 4 I tun. festivaller y e fuarlardir. Hiilya Av§ar rni gLizel Ciller mi giizel. Fakat sinernanin nasil bir endiistri olarak onaylandigi ve Baykam'in sOyledigi gibi her tiirlii supruntuniin ba§anli bir pazarlamayla nasil acik.. Bay Eden sonra ise ne hikmetse senaryoyu okumadan filmde rol almi§ olan Bedri Baykam ile Sinan Cetin arasinda "bu senaryo bana ait" tarti§malan medyada konu olup. Kafka'nin da dOner olmadigini anlatmasi gcrkiyor. Bu durumun daha ileri bir evresi. Turkiye'ye balaldiginda ise durumun hentiz bu kadar geli§kin olmadigi ancak medyanin bu i. On scat! Yeni rekorum!. Genellikle ytl dOniimlerinde. Festivallerde ise..1 IUYAP'ta satilan kitap sayisina eri§ememektedir. Bu mekanlar artik "entelektherlerin bir ideolojik kendini tammayi ye kendini adlandirmayi ya§adiklan yerlerin olmasi Otesinde. Artik insaniar. 80 giindemini belirsonrasinda ortaya clIcan ve lemede one cikan mekanlarda sanat eserinin sunulupyla da ilgilidir aym zamanda. sanatin y e sanatginin majlannin toplamindan olu§an bir dilin geli§tigi.e yava§ yava§ soyundugu gOzilkinektedir. dolayislyla sanat eserinin iceriginin kendisinden kopartilarak ye tarihsel baglamindan soyutlanarak salt bir forma indirgendigi bir evredir.. sanat eserini okuma veya gbrme. sanat eserleri ilzerine yazilmi§ yazilar ve onlar fizerine yapilmi§ her tiirlii iiretim olarak kabul edip. kelimenin anlammi daraltir. Falanca e§cinsel ylinetmenin filanca biseksiiel oyuncunun filmlerinin oynatildigini haber veren Festival taninm yazilartm okuyarak gelen ancak filmier iizerine derinlemesine yOnelmeyen y e yOneltilmeyen izleyicinin bir filmden otekine stirekli devam eden giri§cila§lar sonunda. esasen pek cogu icinse bOyle bir gereksinim kalmadigindan bahseder. .. ict BosALTILAN ESERLER VE KiNILIKLER Siglik sorununda Onemli bir yeri de Ulm imaj dolaniminin ye pazarlama i§lerinin icinde gergekle§tigi medya i§gal etmektedir. Gilbert Adair ise "Postmodern kaplyi Iki Kere Calm. hayatlanndaki veya eserlerindeki sansasyonel yaniar ki§lortici bir §ekilde vurgulanarak ye biiti. Eve diiniince de Bobby McFerrin iistii az Kafka. Daha sonra Adair.. Goncarov'mn romanin pek r kimse tarafindan okunmami§ oldugu halde Oblomovluk sifatimn ne kadar yaygtn bir §ekilde kullanildigindan ye entelektiiel sayilan hemen herkesin bu roman ye karakter iizerine az cok bir §eyler bildigini brnek gOsterir Adair.in bunlar salt birer enformasyona indirgenerek sunulmaktadir insanlara. Sonuc. sanatcmin ki§iligidir de aym zamanda. 35 .." adit denemesinde sanat ye Lilt& arasinda bir aynm belirleyerek farkli bir noktaya vurgu yapar. Pasolini'nin Othello filminde (Orson Welles). kabaca.. bunun sonucu olarak insanlann sanat eserine ula§makta zorlandigindan. Baku' bu tuketici kimligi icselle§tirmi§ bir yOnetmen adayi Sabri Kalic.. Romy Schneider ile Sicilya'run bir kiyi kasabasinda. Olu gibi yat- Arti ZI\ tar. bir estetik popiilizm y e ". Sinan Cetin meselesine daha fazla girip. kayaliklar Lizerinde (Yer Sarsillyor) Opii§tiigh tikiinden sahnelerdir. film bir yeni imge veya benzqim (simulation) uzatatsznt bulan yeni szglik"tir (Jameson). Eklenmesi gereken bir ba§ka nokta ise sanat eseri-meta sadece bir kac yazar ve yOnetmenin Oznel niyetleri ve eserlerini sunu§ bicimiyle ilgili olmadigidir. i§itme zahmetine katlanmadan. onlar uzerinde yazilan bir takim yazilan tuketerek eserler hakkmda bilgi sahibi olduklanni dii§Onmekte ye her yerde bu eserler tizerine konu§acak yetkinligi kendilerinde ook gOrmektedir. sinirlerimizi tahrip etmeye niyetimiz yok.ve sinema'nin 8. gunumuzde cok sik rastladigimiz. bazen de alcillara estiginde gazetelerde. sayisindaki Festival Giincesi'nde neler sbylilyor: "Sabah onbirde girdigitn sinemadan akpm 21 'de ciktim. filmlere dikkat cekti haliyle. yOnetmen ye film hakkinda akilda kalici bir kac ciimlenin icinde bulundugu y e siiz konusu filmi diger filmlerden "ayiran" enteresan Ozelliklere dikkat ceken tanitim yazilanndan ileri gitmemektedir. gunumuzde kitle ileti§im aractanyla siirekli iiretilen ye yayginla§tinlan kulturun sanat eseri etrafinda cok kalin bir hale olu§turdugundan." (7) Birilerinin Bobby McFerrin'in pilav. Marceilo Mastroianni'nin.. Yakin tarihten bir brnek ise Gezici Festival'in kar§ila§tigi ilgi yoklugudur. Gazetelerde y e haftalik aktiiel dergilerde film ele§tirisi ads altinda yapilan §ey. medyanin da destegiyle sanat eserlerinin toplu olarak tiiketime sunuldugu yerler Istanbul'da bir yilda satilan kitap sayisi ayni )1. Tarti§malar eserler lizerine yazilmi§ yazilarda. Tiiketimzihniyeti ise had safhadadir. salonlan hinca hinc dolduran yOnetmenler aym ilgiyi Tank Zafer Tunaya gibi merkezlerde gOrmemektedirler. Imaja indirgeme siirecinden nasibini alan sadece sanat eseri degil. Bu yerler. haftalik dergilerde kismen de TV'lerde sanatcilann hayatlan ye eserleri kismen de yanli§ bilgilerle.1. hatinnda kalan. kendine dOnlik bir fist-dilde ye metinlerarasi bir duzeyde gercekle§mektedir.

Bu isi yani ya§amayi becere- memisierdir. tam da . neyi yapamayacagini bilmesi ve kendine karsi. llginc olan bir ndkta da. dilzene en yagh yerinden eklemlenmi§ olarak. POPOLER BIR KIMLIK OLARAK MARJINALLIK Bu gercekten cok onemlidir. kendilerini o yazarlarla Ozdeslestirerek. 0 yilgindir. filmde somut. kendine Kafka'yi model alan insanlar bu ezilmi§lik. o yenilmi§tir. . ug ve slizde marjinal bir kimlik konulmustur. bir taraftan da bolluk icinde. karanlik sokak cekimleri ye gblgelerle kurulu mizansenlenyle basanli bir sekilde yansittigi sanat cevresi ve aydin adayi Ogrenciler tarafindan ayakta alki§lanan Soderbergh'in son derece popiiler ve like! Katka yorumunu hatirlamak yeterlidir. _Okuduklan yazarlann kendi acilanni anlatiklanna inanmakta. Acilar metala4t1r111yor. sez konusu bireyin hayatini oldukca basit y e ironik bir dille anlatilmis bir dokumudur. Nedenleri kimse tarafindan bilinmez. Filmin bir yerinde "hayvan" diye baginr kadm erkege ve ekler: "Senin gibi biriyle birlikte oldugtun icin ben de hayvatum. Birey (!) baska turlu bir ya§ama bicimini Konformizmin bataginda sahte acilann serefine Jack Daniels yudumlamaktachr. Midemizin saglamligina pek glivenemedigimizden bu yerli "9. bu zayiflik. Nurdan Giirbilek. yilzyddan kaltna bazi ibrikler var.5 Hafta" versiyonunu daha fazla incelemiyor ancak Tamer Baran'in Antrakt'in 26. Nedenini anlayamadigimiz bir sebepten dolayi bikkindir. Yenilmislerdir. Buradan bir baska iddiaya sigrayacagimizdan tekrar edilmesi gereken bir nokta var. YOnetmenin yakm cevresidir bu. Ibrikler bugiin antika ftyatinda. onun icin Kafka. Nicin. ezilmis. sayismda yapmi§ oldugu elestiriyi benimsedigimizi soylemekle yetiniyoruz: San Tebessiim.ve de bu mekanizmayla miicadele eden bir Kafka anlatilmistir. Benetton. bir tun haz almakta ve durumlanni barlarda baskalanna anlatarak." Dogru sOylemektedir. zayif ye gercekten marjinal bir tipken. insanliga ve insanlik dururnuna ihanet ediyor. satillyor. kendisini degistirmek ve yeniden yaratmak icin nasil hareket edeceginin farkinda olmasi cok ciddi ye ayni zamanda da ahlaki bir sorundur. kitle killtilril ile yijksek killtUr arasindaki srnrrrn silinmesini dogrularcasina hem ticari sinema izleyicisi hem de sinema elestirmenleri arasinda ortak olmasichr. Dostoyevski mazosizmi. ciinkiin 80'lerin ortalanyla yeni bir kimlik edinmeye baslayan sozde entelektilel ye sanatcilanmiz olu§turduklan yeni kisiliklerde bazi Ban sanatcilannin kisiliklerinin kof ye yanli§ yorumunu model almi§lardir kendilerine. Seckin Ya§ar. Nitekim Dostoyevski'de katrlrr ayni dilsiinceye: "Amacsiz kalints bir insant can sdanast bile bir hayvana gevirebilir. kendini ickiye verir. Dostoyevski ile baslamak iizere. Yusuf Aulgan'in ve Oguz Atay'in yasamina bakmak yeterlidir. neyi yapabilip. Nurdan GUrbilek. Yukanda sebeplerini anlattigimiz depolitizasyonla birlikte ice kapah mekanlarda kimsenin onu anlayamadigi. iceregi itibariyle Kafka ve eserleriyle .hic ilgisi olinayan ancak yaygin Kafka imgesini. Etkilemek icin duyarlrlrklartnr pazarlarlar. AIDS'1i bir adamm Olmeden Onceki son anlarmi goruntuleyip reklam haline getiriyor. lcleri bosaltilan sanat eserleri degil. Herkes bir "homo-eroctus" herkes bir Turgut Ozben'dir. Zamaninda defolu sayildtklart igin pazarlancnamt. acilidir. Defolan. Oguz Atay'in Tutunamayanlan kutsal kitapur.iimdi o cigerlerden Own kan milyonlar ediyor. Peki neye yenilmisleniir? Hem denemeden mist! yenilenilebilir? Bunlar da bilinmez. Bir insanin kendi dogasini tarnmasi. Vitrinde Yasamak kitabinda. Gecen sezon sinemalarda oynayan. hepsi kendini ickiye vermistir. Kafka toplumsal iliikilere ayak uyduramami§.-. veremli soluklart ile birlikte canna iifledikleri kan cicunlalart. bireyi ezen kosullann anlamlandinlainaz ve anlasilamaz metafizik bir giic olarak cizilmesi ve bu dilnyanin allegorik bir bicimde gercekligi disanda birakan bir karabasan seklinde resmedilmesi iken. siyah-beyaz. Bunlardan gayn amaglan da yoktur zaten. Olsa olsa ilzerindeki baskilardan diye alai yiiriitiir seyirci.. ne kadar duyarli ve yaratici oldugunun bilincindedir giinkii. is kararfici. Acilan o kadar yogun ve keskindir ki. neden oldugunu anlayamadigimiz "bunalimlar" yasanmaktachr. sanatgi kisilikleridir de ayni zamanda. anla§11mayan. varolanin onaylanmasi ve mesrulastinlmasi anlamina gelmektedir. Oguz Atay'in kitabi da turn bu gelenekten yararlanarak. lyi de hangi baski? SOzde acilarla mastiirbasyon yaparlar. ELEREY PAZARLANARILIR Son olarak en genel anlannyla piyasa ve piyasanm tiiketiciIvo lizerinde durmak gerekiyor. Sari Tebessiim'de bbyle bir cevresyi anlatir.daha Once staiinii ettigimiz arkiiteri y e Kafka filmlerinde begeninin. is dunyasmin kesfedilemez oldugunu sanan. gayet koriformistce yasamlanni Gunumuzun sanat ortann bunlardan gecilmemektedir. Kafkaesk olarak adlandirabilecegimiz bir insan tipolojisinden bahseder. 80 Oncesinin politik sanatcisi yerine toplumdan kopuk. oldukca radikal bir hareket olarak dogan punkcilarin aykirr aksesuarlarmin battli modacilarm ye 37 IN . cigerleri be§ para etmez yoksullar olarak kabul edilirdi. Bir siire soma. belki de tilm modernist edebiyat gelenegi metafizik olarak giicsiiz gizilmis belli tiir bir bireyin hayata karsi korunmasizlibm.g t-Tiintii say' 4 Boyle bir ortamda yetisen gene aydin adayi ise varolan dill Ogrenmeye calisacak. zayitligi ve iktidarsizligi.ylar. Bu rezil ve kof Kafka yorumu Kafka imajim yansitabildigi icin begenilmistir. Birikimlerini kadinlann gonlunu calmak icin kullanirlar. gevresiyle uzlasmanin imkansiz oldugunu dilsiinen ve &sit Onemlisi bu halinden hoslanan "ug" bir kimliktir bu. Filmin duyarli erkegi (Seckin Yasar'in deyimiyle) Idris inithan dii§iinmektedir. gOzle gorulur iktidar mekanizmasi. bir miizayerieden bahseder: "Rumeli Hisan'nelaki bir antikacuun varininde 19." Hayvanlar diinyasi resmedilmektedir." Ya§adiklan dOneinde bu i tiler. duyarliliklanni ispatlamaktadirlar. Farkin ne kadar keskin oldugunu gOrmek icin Kafka'nin Dostoyevski'nin yeralti adaminm. Nietsche fasizmi simgelemeye baslayacak ve bunlan bilmenin aslinda yeterli olacagina inanacaktir. Katka'yi Kafka yapan sey. Etrafini kilcilmser. zayitligini y e ezilmisligini anlaur. SOz konusu cevrede ise. yllginlik y e marjinallik durumunu korunma amaciyla cevrelerine Ordijkleri bir kabuk haline getirmisler. gazete ye dergilerdeki yazilari olanca sanarak hamsamimiyetiyle okuyup kendini lanacaktir entelektilel piyasaya girmeye. Bahsettigimiz durumu cok iyi aciklayacak bir ornek verilebilir. Brod.

bu filmleri wad's! saymantn hicbir anlami yoktur. hem ZAZ filmi. yatak odalanna dalip Dui Gezginleri'nde fahiseligi ve lezbiyenlik olgusunu pazarhyordu. birsey anlatmak istermis gibi uzun tutulan plan-sekanslar. tiiketnn ayktrt bir sintgeler sistemi toplumu cia aynt simgeleri sztufsal ya da tarihsel iceriklerinden ct •intlzrzp piyasaya jade eder. Tiirkiye'nin sadece bir yuzunii gOrebilme. ne diyor. TV'deki bir sinema programinda rOptirtaj yapmak icin lair film setine gelen sunucu ile yOnetmen arasinda. sevgiyle dolu olan. Kimlik arayquzdaki bir kaditun tinsel bunalunlarmi wilanyor." gibi ya da buna benzer stizler sarfetmisli. . Nurdan Gfirbilek. huzunlu olan. anlastlmaz diyaloglar." Acili olan. ucube goruntuler cizebilecegi aciktir. teleffuza zorlanarak "sivil topluma" Ozgii iktidar stratejisinin buyruguna nasil girdigini ortaya koyuyor.Bu yOnetmenlerin samimiyetsizligi ise varoluslarindadir. tiiketici kimlik. Notlar: Nurdan GUrbilek. koca bir piyasa. sayisinda Amerikalt iizerine yapilan bir selyleside. konular. eder: "Naszl alt kaltii •ler egemen kiiltiiriin simgelerini calip nirmaya calLyt •larsa. YOnetmenlerin bir grubu. politik ve kiiltUrel ortami bir sinema yazist igin fazla detaylandirarak actklamamizin sebebi. gekmekte oldugu film ilzerine yapilan bir diyalogdu. cticeler ve seslendikleri kitleye sOzde marjinalliklerini sonuna kadar duyumsatacak marjinal temalar. Metis. Pop Cagi Atesi.i i siirece nrultalif simgeleritz serbest clolafunina izin verecektir. Vitrinde Yasamak. sanat eseri-meta aynminm kalkmast..karst konulan mesafe ile Olcilliiyorsa. Aslinda kendisi. age Nurdan Gurbilek. Son olarak sunlan sbyleyebiliriz: Depolitizasyon. Peki ya sinema piyasasi'? En tiiyler &pertici manzaralar burada giktyor karsimiza. 1992 Can Kozanoglu. Irfan TOziim. Ornekler cogalttlabilir. fakat karsimiza gikan hep ayni Bey olacaktir: Yasamayan insanlann olmayan sorunlan. ye sinema-8. Beyoglu'nun arka sokaklanna daliyor. imaj patlamasi. konuyu toparlamak istiyoruz. kavramlan y e hosa giden bir kimlik olarak marjinallik. 1992) Boris Kagarlitski. bu konunun hit to stradist olmadigt aslinda popiiler oldugudur.. umutlu olan. escinseller. ama. cigerlerine cekmis yeni yOnetmenlerdir. kadin filmlerinin posasmi ctkardiktan sonra." dedigi serif Goren'in. yOnetmen "Cok szradqz bir film. Du unen Sazlik. Vitrinde Yasamak. Festival Giincesi Gizli Yiiz (Omer Kavur) 38 . Yukanda Sari Tebessiim'de resmedilen bir pazardan. "Bir ZAZ guldiirusu mu?" seklindeki soruya. cinselligin." diyen ancak ayni sOyleside Lale Mansur'un hakkinda "Bilmiyorum. lezbiyenler. fahiseler. Metis. aliciya sunuyordu. sinemamizin bugunku halinin ancak sOz konusu politik ye ktilttirel minim belirleyiciliginde anlasabilecegine duydugumuz inarictir. gektikleri "sanat filmleri"ni stihret sahibi bas oyunculannin ctplak fotograflartyla pazarlayanlann samimiyetine nastl inanilabilir? Bir baska grup ise. liberal topluma. Bu insanlarin cigerlerinden cikan dumanin havaya ancak. Sabri Kalic. Ne . Onceki filmlerinde bir Bey anlatmadigi halde derinmis gibi yaparak entelektiializmi somuruyor. Aynksilik eger merkezi ve popiiler olana. geleneksizlik. alictst olan konuldra su sekilde yOnelirler: Samimiyetten ve ictenlikten uzakfirlar. Kiz Kulesi AsiklarCnda ise yasadtgimiz mimari kirlenmeye karstlik bir satlik y e tarih arm' olarak duran Kiz Kulesi imgesini Nurseli ldiz'in giplak pozlanyla stisleyip. Barlarda toplanan entellerin de bir piyasasi vardir. Vitrinde Yasamak adli kitabinda 80 sonrasinda cinselligin nasil yaygin bir sekilde sOze dokuldugunu genic bir bigimde agikliyor. cinselligin merkezi bir yapinin iktidarmin boyundurugundan merkersiz ve parcali bir sbylem iktidarmin boyunduruguna nasil gegtigini agiklayisindan bahsediyor ve ayni sekilde 80 sonrasi Tiirkiye'de merkezi devletin iktidan yantnda. samimiyetsizlik ve sonuc: Tam anlarmyla bir yuzeysellik ye bir stglik ye. duyarliliklarin ve birikitnlerin satildirzt bir pazardan bahsettik. 80 Oncesinde cekilmis Yesilcam melodramlanni y e ucuz avantUr filmlerin bzelliklerini Turk sinemastrun gene) karakteristigi kabul edip. her devrin adarm Ant' Yilmaz. bu fekilde konuimuftuk. hem de esas fikir bu. Piyasa ise kendi ilkeleri isledi. (Aynnttli bilgi icin bkz. aykirt olan.. "Hic bOyle bir di4iinmeditn. Sunucu yOnetmenden filminin konusu tizerine birseyler sbylemesini isteyince. travestiler. insanlar. nesnellikten kopus. kendilerine ne de icinde yasadiklan diinyaya karst samimi olabilmi lerdir. 01-Unit:Is bir cevrenin sahtelik kokan acilan. derin gOninmesi icin diisiik tutulan tempolar. kendisine yOnetilen. Tiiketilebilecek konulan bilirler y e ona gore hareket ederler. Gece Melek ve Bizim Cocuklar'da toplum disc yasamlan sOmtiriiyor. Iletisim age Nurdan Giirbilek. Sabah gazetesindeki bir sOyleside "Ozerinde film cekti§iniz topragin kiiltiiriinii tatuyor musunuz?" sorusuna "Yoo. Bu ortam icinde sivrilmis belli filmlerin incelenmesine ise daha sonraki saytlarda gecilecektir. lste ytikseltilmesi gereken itiraz tam da bu noktadadtr. igeriksizlesme. semtini. Bu konuda Foucault'nun "Cinselligin Tarihi"ne basvuran Giirbilek. Ve de sinemamiz. aslmda bu gerekli_de cevabint veren bir Atif Antrak'in 20. 1991 7. yoz sanat cOpliiklerinin kokusunu sigara dumaniyla birlikte. muhalif olan ne varsa pazarlanmaya aciktir. bu yazinin gtkis noktast olan bir diyalogu Ornek olarak sunup. Metis. (Elbette istisnalar var) SONK Buraya kadar. Foucault'nun klasik toplumdan. sOze kiskirblarak.. son yillarda gerceklestirilen filmlerin bu Ozelliginden bahsetmek imkansrichr. ispatlanmistir..ai5riintii say' ‘i reklamcilann sintrsiz hammadde depolanna girdiginden S67. cehalet.. Ustelik bu piyasa medyanm insa ettigi bir makro pazar da degildir. AnlastImast gereken.

Ancak. Yesilcam sinemastria. girdigi yeni dOnenide de. daha acik soyleyi§le "eski" degerlerin yenileriyie takasina ili§kin bir ic lartr§ma ya§iyordu. Gerci sinemamiz. ideolojik planda 1 2 Eylul sonrasi sinema ile sareklilik ili§kilerini koruyor. '80 darbesinin depolitizasyon surecinde ortaya cikmr§ti ve kimi finans. Meral GONDOGDU da ayaklan iizerine oturuyor. "80 sonrasi sinema" altInda ele alinabilecek olan ve Turk sinemasinin Oliip Olrnedigi Ozerine olan tartr§ma. finans prodiiksiyon problemleri olarak ele altnnyorsa. gise yapilmamast. vizyonda 5 Turk filmi bulunuyordu. Amerikan filmlerinin haz ve dinarnizmiyle yarivrla (ya da uygulama olanagt bulabilme). esas olarak sinemantn bir anlamda moral degerlerine iliskin bir tarttsmaydt. bOylece bir yaruyla sonlanmi§ bulunuyor. sinemarnizin artik "12 Eylul 1980 darbesi sonrasi sinema" stnirlan icinde ele altnamayacak ozellikler gOsterdigini di_i§itnUyorum. Sinemamtz bir deger yitimi.Tabutla REwcwia 80 sonrasi Turk sinemasr iizerine bu call§ma hazirlanchgr sirada. Turk sinemasinin Oliip Olmedigi iizerine tartr§ma. Mustafa Altroklar'in yOnettigi "Istanbul Kanatlanmin AltInda"nin Amerikan filmleri duzeyinde yapmasirun arch-1Jan.. hemen her aydrnIn yuregini hoplatacak sansasyonel tartr§ma 1980'DEN ONCE Yukanda da deginildigi gibi "Turk sinemasi oluyor mu" gibi buyuk bir tantsma. bu aynt zamanda bir "degerler degi§imi" olarak goriiluyorsa "Turk sinemasr Oliiyor mu" gibi. ic dinamiklerine iliskin bir tartismaydt. Dervi Zaim . Dervi§ Zaim'in yOnettigi "Tabutta ROva§ata". Turk sinemasinin 19801993 arasinda gästerdigi niteliklerin genel bir dokumunu yapahildik (Evrensel Kultur Eylul 1993. Turk sinemastnin Old0g0 yok. '70'lerin porno film furyasina ragmen. AcIrm". Evrensel KUltOr dergisinde biz de konuyu ele alan bir dosya calivnast yaptik ve Oyle umuyorum ki. Yani ne tiir Filmier izleyecektik biz ye bu izleyecegimiz filmlerle sinemanin oiumu arasindaki kosulluklar nelerdi? 010m yalnizca. §u anda Turk sinemasinin yeni bir dOneme girdigini. yazildt ve konu yogun bicimde tarti§11di. GOrrilriyor ki sinemamiz ayakta. Irfan yOnettigi "Mum Kokulu Kadinlar".SIR DONEM KAPANIRKEN. • . salon sorunlannr cra icermekle birlikte. 12 Eylul 1980 darbesi sonrasi Turk sinernast lizerine pek cok saptama yaptldi. Ancak seyirci lie girilen iliski. pek de all§kin olmadigrrniz bicimde. ancak Turk sinema baslayan kabuk srnda yeni bir taktm terra ve formlan canlandinrken. Tomris Giritlioglu'nun yOnettigi "80. cok aynntill ele alamamakla birlikte. pek cok degeri de rerek yoluna devam ediyor. "sanat filrnlen" ba§ligi 9 tC. Reis Celik'in yOnettigi "I§Iklar SOnmesin" ve Yavuz Turgul'un yOnettigi "E§krya" birbiri ardrna gOsterime girdi. sinemamizin w andaki entelektbel ve estetik duzeyine bakildiginda. Ustelik izleyicinin de hayli ilgisiyle kar§rIondi bu filmier. bir ba§ka §a§rrttcr geli§rneydi bu. bunlar Turk sinemasinin yeni olarak ortaya ciktyor..111LE 15 . Turk sinemasr '60'lann melodramlanna. Turk sinemasinin esas olarak bundan sonra nasal bir hayat yaayacagina. seyircinin ilgisizligi gibi hasrlat sorunlanni ele almak iizere ortaya crkmacligi da gOrriliiyor. sap 21). Ancak. sOzkonusu tadismanin yalnizca Turk filmlerinin vizyona girmemesi. artik yeni yeni Kurt sorununun sinemada kendine yer Ipulmast.

"agalik kurumu" benzeri temleri icererek. nitelikli. Butane ulasmak lizere sUregiden toplum kanunlanni. yukselen degerler. Halk ayagini sokaktan cekmis. Onlar da bir bir yikildi. toplumlann yasalanni kaybetmis bir bakisi teorize eden postmodernist anlayis da. globallesme. yuk milliyetcilik dalgalanna taruk oluyoruz. Elbette her Lic yOnetmen de filmlerinde farkli atmosferler yaratti.. etnik. Ozal'in actigi kOsedOnmeci kapidan cikan liberal birey. Kutuplu dijnyanin iki temel teori nezdindeki acik yorumlanislanyla bilinebilir. baglantili bir sinema olmak zorunda kaldi. LiitfLi Akad. Turk sinemasi her halLikarda toplum sorunlanyla iliskili. halkci Ozellikleri oldukca geliskin ve basarili bir sinema '80'lere kadar.\ tt. dunyadaki yeni politik eklemlendi. ki.. "postmodern" diinyada iki ayri gelenegin turn unsurlan tam bir kafakarikt-Li • . icinde bulundugumuz "girifr ortamda "anlasilmaz" bir hal aliyor. taninabilir olan bu olgu. bir calkantinin icinden geciyor. Sovyetler Birligi dagilmisti. ve iistelik bunu turn bir tarihe yaymis idealist. sinema salonlan ancak eski sinemanin balkonunclan ibaret duruma geliyordu. Ornegin Metin Erksan'in "Sevmek Zamani" ya da "Suclular Aramizda"sirun merkezinde koy yoktur. son yiizyilin motoru. Yalnizca. Tekrar. Yesilcam filmlerinin. Sanat filmleri biciminde tabir edilen filmler ise gene) olarak "hulk sorunlarr. "kirdan kente gOc". yine bununla olarak dlinyanin bUyiik sistemler degil. Lokal olarak siirmekte olan bu catisma aslinda ge-. bizim hike icinde yasadigimiz basks. Bu konuda clUnyada entelektiiel bir S aba sOzkonusu ve bu S aba. tarihe iliskin konusurken giincelden hareket ettigi icin oldukca pager. Dunya. zengin delikanlrfakir kiz ya da tersi ask hi0yeleri ve mutlu son filmlerine dek yansiyan sinif farkldigt boyutunu. Atif Yilmaz'in u•utlann Metin Erksan'in "Susuz Yaz" ve "Kuyu"su bu alan a ilometre taslanycli. gerek iilkemizcle gerekse diinyada. cliinyanin icinde bulundugu durumun gene) kavranisina iliskin ipuclon sundu. psikolojik boyut ve gerilimi perdeye tasima basarisinlda gOstermisti. duvar sira tabulardaydi. kirdan kente Oc temasininyogun bicimde ele alindigi bir bOyiik filmsel alan olustur uslarch. Ote . Film cevrilmiyordu. genel olarak film. burad. ülkemizde. iki ayri gelenek turn birikimini. ulusal ve uluslararasi basanlar kazandi. Bu. Bir yanda bir kOye" dOnen dunya. kaygan batik postmodernizm. belki icinden cabuk S iktlabilir bir siirecti. calkantinin icinden gecerken.. nel bir dunya catismasi. trendler. ancak tarihsel bir rastlantiyla Lilkemizdeki darbe sUreci. zuliim ve * iddetten Ote. Nirengi noktasini kaybetmis bir gaziin tum olan biteni anlayabilmesine de olanak yok gercekten. iki ana sinif. 1980'e donersek. Simdi bu iki temel paradigmadan birinin gOrece iflasinin ardindan. farklilik ve cokseslilik actin ° cemaat kulturlerine ve yerellige ayirma iddiasindaki bu teori.a ele almak cok gerekmiyor ama bunun da bir parantez olarak yer almasiyla birlikte diyebiliriz ki.(51LAO `Vim `stay'`' 'Peon' CIO 7 altinda toplanan filmlerin Ozellikleri bakimin toplumcu.de vizyona giren us film. Metin Erkan ibi ustalar.yandan Erksan. tarihi yeniden ele almak yOnLinde bir egilim gOzlOyoruz. filmlerinin merkezlerine "kOy"Li clip koymus. At& Yilmaz. deneyimini ortaya dokuyor ve "kutupsuz". ve genel entelektiiel duyusun cercevesini ciziyor. Kisa sure icinde.Aver t Ake: rA4 projelerinin ortaya atildigina ya da imparatorluk Ozlemlerinin canlandigina. kisa bir mliddet sonra yeni dunya clOzeni'nin yuppie'sine dunyamizdaki ideololik tahribati biiyUk Olcitde. dunya Olcegindeki son bLiyiik gelismelerin sinemaya nasil yansidigi konusunda buyuk ipuclan vermekteydiler. 14'`jg. salonlar bombostu..Y. tersine parcalara. Turk sinemasinin popi. Angelopulos'un "Ulis'in Bakisr. Yerel savaslarin gLindemimizde isgal ettigi yer. yeni dijnyaclitzeni ideolojisi yaratti. filmleri degil. bu calkantinin aliskanlik boyutunda kaybolmasini sagliyor.6bb. Son yiiz yilda dLinyarnizin kaderini sosyalizm ve kapitalizm arasindaki catisma belirledi. liberalizm kavramlanyla tanistik ve onlarla birlikte yasamaya mahkum edildik. sokaklar tanklara kalmisti. bundan farkli degil. ama gerek "Sevmek Zamanrnin gerekse "Suclular Ararnizda"nin -kahramanlan arasindb belirgin sinif farkliliklan vardir. Cite yanda merkezini yitirmis". arka arkaya kapanip pasal oluyorlar. sinemada izlenen birsey olmaktan cikmisti. Son 25 ydin en Onemli yOnetmenleri tarafindan cekilmis olan Lic film bize oncelikle. $imdi. DUNYADA DURUM Son yillarda. Yilmaz Giney sinemasi ise gerek ulusal sinema birikiminin derlenip toparlanmasi ve bunUn devrimci bir icerik kazanmasi yOnLinde cok bLiya bir adim olarak ortaya cikti ve maalesef ki daha asilamadi. dinsel. yine globallesmenin bir bileseni olarak karsimiza cikiyor . farkli konulan da ele aldi. Milcho Manchevslanin "Yagmurdan Once" ve Emir Kusturica'nin "Yeralti" filmleri. yerel idarelerle yOnetilmesi 10 n(_A-v. Yilmaz Gliney. ()Ike tarihimizle sinemamiz arasindaki iliski de. globallesme ile bulusuyor. Merkezini -ve cliinyanin. cemaat kultur ve OrgOtlenmelerinin.iler filmleri de yoktu artik. Siniflar savasiminin yerine.3. sinemalann OnLindeki kuyruklar cocukluk andarinda kalmisti. video salginli gimlet yasaniyordu.iresellesme. fu Aka in "Gelin-DLigiin-Diyet" Uclemesi. bu calkantinin icinden bakarak zt yorumlama cabasiru da beraberinde getiriyor. hike sorunlanna duyarli sanat . her ikisini de dislama iddiasinda olan ancak globallesme ideolojisine baglanan "yeni" akimlar ortaya ciklyor.

hersey icice. Yagmurdan Once ise acidir. Bunion belki. her Us film de "degisen cliinya"nin filmleridir. Tunc Basaran'in "Ucurtmayi Vurmasinlar". merkez yok. 12 Ey161 filmleri dendiginde ise. "dOnem filmleri" biciminde nitelemek daha dogru olacak. Yeraltt bUyiik bir kaostur. Ancak. iskence. hersey kaii. bu genellemeyle birebir Ortiismesinden sOz edemeyiz. yalnizca bir kaos. kaynak yok. Serif GOren'in "Sen TOrklilerini SOyle". anlama cabasi.ayni ° rand() ve parole] cliizeyde tartIsillyor Turk sinemasinda ve entelektiiel zeminde.inya almost igin verilmis turn mijcadelelerden trijkler barindiran bir degerler dizgesi kendini kulturel urunlerde ortaya koyuyor. Kimi zaman karst devrimci nitehkler tasfyarak. "dunyanin kutupsuzlugu" icinde pusulastz. gecmisin degerlerine sIginarak maalesef bir baska gericiligi iirettiler. Ote yandan. Sinan Cetin'in "Prenses".12 EYLUL SONRASINDA URETILEN FILMLERiN GENEL KARAKTERISTIKLERI 12 EylLil sonrasinda. gimiz marjinaiite ve nostaljinin dijnya sinemasi icinde de bir karsilik bulundugunu saniyorum. gerek karsi-devrimci siddetin elestirisinin yapildigi. Tiirkiye sinemasumn son 10 yth i 4 in saptayabilece-. cezaevi. Ornegin Fransiz yonetmen Bertrand Blier'in "M'on Homme" (Erkegim) isimli filmi bu bakimdan oldukga ilgincti. Turkiyeli sinemacflar bir yandan bu degerlere karsi direnmek istediler. Bu yol. tarihi yeniden eie al- Zulfii Iivonell . Orhan Oguz'un "Her. -kirk sinemasinin nitelikleri hakkinda da bir bilgi verdigi kanaatindeyim. Bu f acik siddet. dilnyanin daha yasantlast bir di.inyada oldugu gibi. 12 EylLil ortaminin gericiligi tarafindan sekillendirilmis bir sinemayf aniamak gerekir diye dLisiiniiyorum. yeni bir yerde duruyorlar. 12 EyId filmleri dendiginde. Bugun. Erden Kfrarin "Av Zamani". bir arayis ve act var. yalnizca erkekleri mutlu etmekten zevk aldtgi icin fahiselik yapan bir kadinin oykusunun icice gectigi bu arapsaclnin. Boyle iste. bu filmier arasindaydi. Bir yandan. mutsuz bireye rastliyoruz. cevre yok. Oguzhan Yalcin'in "Bir Irmaga Yolculuk". Ote yandan yine ayni kLiltiirel Oriinlerde. Fransa'r Onceki sonbaharda sarsan sosyal haklann kisitlanmasi ve karsi eylemlerle. gerekse karsf-devrimi savunan filmleri saymak yeterli degil ve yanfltici sonuclar dogurabilecek bir yaklasfm. ice kapali bir sinema degil ve nabiz atislan diinya lie ayni anda attyor. Ulis'in Bakis'm YOnetmen A. ama Ole yandan da karst-devrimci hegemonyanin gucU altinda ezildiler. Deniiebilir ki anda cldnya neyi. bir sikinti. sosyaiizrnin yikilmasi sonrast cekilmis filmierdir. turn di. Bir durum var. 12 Ey bir vaka °tarok ortaya cikmamakia birlikte turn kiilturel moral degerlerinin hegemonik etkisi altinda cekilmis ve zaman zaman iierici olmak istemesine karsin. actyla dolasan.:si arar. bu bakimlardan desifre edilmesi bu yazinin nirlartni asacagi gibi. Gerek entelektiiel ve siyasal gUndemin bir tartismasina dahil olmanm.Sis sikligi icinde "tek bir sey" haline geliyor. cOziilmez bir yumak. Uretememe. Ancak. kimi zaman devrimci degerlerin canlandinlmasinf hedefleyerek.eye Ragmen" adh filmleri. 11 . ama hicbir tez yak! Hersey yanIts. bugun de kendini ifade edemezken gecmisin degerlerini kutsama. Ali C5zgentLirViin "Su da Yanar". arayan. gerekse add: dlinya lie baglcmni daha acik kuran bir kullur ortaminin getirdigi etkilenmenin bir sonucu olarak Turkiyeli sinemacilar da kendi yakin tarihlerine benzer bir bakis attyorlar. Sinemamiz. nasal tartistyorsa -bu aynt bicimler altinda ve Oykijnmecilikle degil elbette. Ote yandan sikinti ve buhran icinde olma. bunlar 12 Eyid sonrasi sinemasini yaratti. Turk. gene) olarak isyanci gelenek ach altinda toplanabilecek. merkezine dogrudan 12 Ey161 darbesini ve sonrasinda gelisen olaylan koyan pek cok film cekildi. sinernasinin marlinaliteye ve nostaljiye gOtiirdij. Ozlemleri var. ZUIFU Livaneli'nin "Sis". bir yanda gercek dijnyanm savasirnlan. bir act. Hasmet Zeybek'in "Kimlik". yozlasma. Her bir filmin. 12 EylUi darbesini dogrudan sinemaya tasiyan filmlerdi bunlar. cezaevi sonrasi yeniden ayakta kalmaya calisan devrimci ya da "yanlisini anlamis devrimci" gibi degisik bicimlerle. bir yanda da marjinaliteyi kutsayan ve ondan baska cikts yolu bulamayan lantastik bir ma. metalasmadan kacmak adina.

simdi en aztndan kocasi kadar biliyor gOriinmek durumundaydi. thinyanin degisebilecegine bir inanc birlikte cogu eski devrimcilerce olusT yitimi yasamadt Turkiye. iktidarsizliktan muzdaripti. Halki kurtarmak da neyin nesiydi! 12 Eyliil sinemasinin en Onemli gercek hayattan ve alt sinifIcrdan film kahramaniart yaratmak adina sokak serserileri. Degisim kisa zamanda kadinlar iizerinde de etkisini gOsterdi. buradaki ikili karakteri de gOzardi etmememiz gerekir. yalniz. 0 giine dek evde oturmasi. buniann anlasilabilir olduguna dair mesa. bir silindirin ezip gectigi aydiniar yeniden yeniden ayaga kalkmayi deniyorlar. travestiler. escinseller. curtiku. stkintist musallat oldu Turk sinemasma. sehirli. "Kurjulu§ yok tek basman ydi bir zamanlar. sikismis oldugu dar clan& "bireyini" insa eden bir kadin olarak perdeye yansidi. 12 Reklam ajanslan. "Kardar Kogusu". "Karartma Geceleri". "Baharin Bittigi Yer". olarak tanyorduk. herhangi bir noktabir anlam tasimadigina inanmanin ve bugUne ilisda durmanin kin bir defier yitimine ugramis olmanin hi t mi pays yoktur bunda? $u da var ki. kocasinin arkasinda durmast gereken kadin. borsa. "Suyun Ote Yani". "Gece Yolculugu". senaryosunu yazdigi "Ziigiirt Aga" ve "Eslaya"si bu dOniistim gOzardi edilerek caziimlenemez. bir basbakan olarak Ibrahim Tatlises dinledi. reklam panolan onion bekliyordu. rant gehrieri arch.jlar iceriyor goruntusu veriyordu. turulan yeni tipte bir devrimcilikle tanistinIcit. az bucuk sakinilmis ne varsa sakinilmaz oldu. Topraga bagli Uretim buyuk Olcirde azalirken. mutSuz olunca bir kadina giden kadinlardi bunlar. bu yillarda bir aydir. gazeteleri Ozal Tiirkiye'ye liberal bir soluk getirdi.Karortmo Geceleri SOyle bir bakalim. Yani. Bir erkekle girdigi iliskide.. binlerce &viz bUrosunun bulundugu bir ulke haline geldi Tiirkiye. binlerce yabanci fast-food cliikkant... eski devrimci burjuva ideologlarca sozkonusu degisim devrim olarak adlandirildi. (Yavuz Turgul'un "Muhsin Bey". Mecliste cigkOfte partileri yapildi diigUnlerde milleivekilleri silahiar patlatti. Entelektiiel bunalti. Gerci daha once de filmierde kOyde ya da gecekonduda. burjuva bir devrimcinin olumu biciminde sundu. "Uci_incii a:3z". Ozal. fabrikada kendilerine yer bulmuslarch. aydinin halkla iliskileri de tartisilmak zorunda kalman kOnulan arasindayd. genis kapsamli. Bastinlmis degerler buradan kendilerine kanailar buldular ve bu. Hatirlardadir. Oliiyordu. farkli cinsel tercihlerin de °labilecegine. Ote yandan. sinif atlamak isteyene kapilar ardina kadar acildi. daha cok tOketmek icin daha cok bilmek gerekirdi. televizyona sortla 4ikti. "degisim" ve "OzgOrliik" dedigimiz buyulu isiltinm. 1980 Oncesinde Tiirkiye yakin tanhine ancak "Simal Yildizt" ya da "Kahpe Konstantin" cliizeyinde'yaklasan filmier bulabiliriz. Kadin filmleri. lezbiyenleri kesfetmek ve marjinaliteye teslim olmak 6Hu. neler olmustu? Ancak. "Sari Tebessiim"iin sairi. simdi modern. burada da kadin sorunu yine toplumsal iliskiler icinde kendi kurtulusunu arayan bir kadin yerine. . binlerce kOsedönmeci yaratti. 12 Eyliil doneminin kadin filmleri boyle bir ortam Uzerinde yukseldi. toplumun Oniinde yukardan asagiya o giine dek model olarak konmus. sorun politikti. basaramiyorlardt. martinal kadina indirgendi. neden simdi. "Camdan Kalp". eglence programlan.Yusul Kurcenli . yarahcilik. Binlerce yabanci marka. "Sari Tebessiim" bu bunaltiyla cekilmis filmlerdi ve bir (*Ude defier yitiminin ulastigt boyutlan gOsteriyordu.Bu filmier ilk bakista. ama kadin celiskilerini politika yaparak cOzmeyi denemiyordu bile. ancak asil sorun. Yalnizca. faiz. Bu yeni ve iyi bir sorudur. Ancak. "Camdan Kalp"in sinema yOnetmeni Kirpi'si ise evdeki temizlikci kadini dayak atan kocasindan kurtarmaya kalkistiginda. neden 1975'te degil de simdi? Bugiin'de. kara para edinme ve akiama yollan gOclendi. Ama sehir merkezinde kadr ni ya pavyonda ya da sarkici . kitlesel ve topluca gerceklesebilecegine dair bir inancin yitisiydi. "Suda Yanar". orospular. Turkiye de kiilturel degerienyle 1979'un TOrkiyesi'ne benzemiyordu. maalesef sehirli kadin cinsel arayisi duzeyinde kaldi ve ozgur kadin.) Televizyon ve radyo iizerindeki devlet tekelinin kalkmasi da oldukca Onemli bir kiiitiirel degisimdi Turkiye icin. 0 guns kadar kriy-kentarasmda kurulmu§ Jan iliskinin de bicimi degisti. ama bunun yani sera binlerce isporta tezgahi. isi olan bir kadin olarak karsimada duruyordu.

"k& kendi durduklan yerden ve tarif etme 1pasansini gosteren bir sinema. Arkasindan senaryosunu Yavuz Turgul'un yazdigi Nesli COlgecen'in "Zi_igurt Aga"si ye Yavuz Turgul'un 'Muhsin Bey" filmi geldi. sehirde patates. Turgul tum filrnlerini '80 sonrasinda cek. YENI BIR KANAL Bugun gelinen asamada. EKIYA. bu ilgi ve sempatiyi de vareden topluinsal bilesenler vardi. Sonunda Fahriye Abla.1.. ikincisinde ise belki iD. uyusturucu) indirgenmisti. bu dönemden cikan en saglam filmier arasinda yer aldi. kendiliginden . "Asiye Nasil Kurtulur". "kaybolan degerler"in salt kaybolmasindan gelen bir sempati. hayatlarindaki sarsintilan biliyor ve bunlarla ugrasmaktan cekinmiyor. "Gece. son derece estetik bir 13 . gerek izleyici nezdinde. her zaman sinema seyircisi tarafindan begeniyle izlendi ve sevildi. ama OzgUrliik ancak bireysel tercihlerin ve "kahramanlik" da bunun icin bedelin Odenebilirligine (Beyoglu'nda yasamak. Dolayisiyla Turgul'un tiim fiinnleri. DOzenin ittikleri. sorunun. lahmacun satarak simdi icine dijsmiis oldugu bu yeni duruma yaziksanma etkisi yaratirken. tiikenene. "Eskiya". travestilerin polisten dayak yemesi. aski kesfediyor. Kira yoldan zengin olmak isteyen Dogulu delikanlilar sehre akin edecker. "Eskiya" uphesiz.. eskiyi korumaci bir egilim. Melek ve Bizim Cocuklar". giizel. yoksulluk. Yavuz Turgul sinemasi. Once "Fahriye Abla". BOylece. Basta da degindigimiz Uzere. tasrada ya da kenar mahallede alt siniflardan bir kadin olarak kendini gerceklestirme yollan anyor. Yavuz Turgul sinemasini vareden toplumsal bilesenler gibi. Turgul sinemasinin artik karakteristik Ozelligi ha line gelmis plan. anlamaya calisan. hala kurtulus yoktu. Z Ugurt Aga. Eskiya'nin bUyiik basansinin arkasinda cok Onemli bir toplumsal siirec gizliydi ve bu kez son derece ilginc bir bicimde. sevimli bir aganin zora diismesi olarak perdeye geldi. "Muhsin Bey"in Urfali All Nazik'i eski Istanbul beyefendisi bestakar Muhsin Bey'in yakasina olacagim" diye yaps ti.Fehmi Yosor . daha sonra "Golge Oyunu"nda ve 'Ask Filmlerinin Unutulmaz Yonetmeni"nde de kaybolmus hayatlara degindi. bu insanlar nasil insanlar? Turgul iyi taniyor. herhangi bir kadin olarak. "kaybolan degerin boynu bi3kUk nzasi" leis tepti ve Turgul'un eskiya romantizmi. son filmi "Eskiya"da sinemasinin Rim Ozelliklerini bu kez cok daha oturmus bir bicimde karsimiza cikardi. Turgul. kaybolana. Turgul. guncel bir toplumsal yaranin. 12 Ey101 sonrasi cekilen diger kadin filmlerinden belirgin bicimde ayrildi. sinif atladi ve Muhsin Bey'i de cigneyip gecti. Yani bu topraklarda neler oluyor.Comdcin Ko1p evet.ierinie savunucusu olarak karsimiza cikti. Yavuz Turgul sinemasi. ne de sokaklara dUsiiyordu. sinemamizin anki durumunu anlamak acisindan oldukca onemli malzemeler iceriyor. Ancak. Turgul . Kurt meselesine clank &ski. Fahriye Abla kendi ayaklari Uzerinde durma kavgasina devam ederek emegiyle bir fobrikada calismayi seciyordu. Sonunda. ama yine bir Erzincanliya variyor ve deyim yerindeyse hayatin bir dizi yollarindan geciyordu. yeni degerlere karsi koymak adina var Yavuz Turgul sinemasinda. "Iki Kadin". Turgul tarafindan yazilan bu film. Atif Yilmaz'in "Bir Yudum Sevgi"si ve Omer Kavur'un "Kink Bir Ask Hikayesi" ile birlikte. Turgul.ti. sinemamizda uzun yi!lar sonra ilk defa. genc. bir muhalefetle lutuflandirildi.tcmamlayani olarak rehire gOcrniis bir Giineydoguri !. alimli ve neseli bir kadin clan Fahriye Abla. ‘zje. ne kisa yoldan kendini kurtanyor. sorunlarim. Bu filmde. aga q kurumunun cOziilmesi sLireci. son derece giincel politik bir siirecle birlesti. gerekse Turk sinemasi icinde oldukca Onemli bir yere oturdu. Onlann hayallerini. hayat hasil bir hayat. Degerlere baglilik adina ise gecmise Ozlem canlandi. Ahmet Muhip Dranas'in ayni isimli siirinden esinlenerek senaryosu da Yavuz. "Diis Gezginleri"). dinlemeyi bilen bir yonetmen. Bu kaseyi donme1. ilkinde kirda kaybolan bir degerin. ("Diinersen Islik Cal".n if ° Lima duygusuna parole' olarak sehrin kaybolan cle. azalana yaziksanma ve yeni geleni anlama ama onaylamama tutumu bu filmde de belirgin bir bicimde karsimiza cikarcligi sesleri cikti.

dOneminin bittigini artik acik bicimde Ilan eden bir Ornek. Filmin giincel politikaya degen yam. sinemamizin su an tasimakta oldugu zaaflardan kendisini arindiracak bir potonsiyele sahip oldugunu dUsiindOrOyor. Yavuz Turgul - Filmierinin Unutulmaz YOnetmeni Yovuz Turgul -E5/uyo TURK SANEMASI UZERINE YAZILAR bicimde perdeye yansidtgint ye izleyiciden buyuk olcude ilgi cektigini gäri. popiilizm ya da sehrin damlan ile Cudi dagt arakurulan paralellik benzeri yanks egilimlerini geriye attyor. 12 Ey101 . yazi boyunca 12 Eyliil sonrasi dOnemin niteliklenyle olumlu ya da olurrisuz bicimlerde clogruclan OrtC4en en belirgin Ornekleri konu ettik. Ancak. icini ne kadar doldurdugu Kurt sorununu perdeye ilk kez getiren film olma iddiastyla yer alacak santyorum. Burada “Eskiya“ filminin ideolojik hall Ozerinde aynca durmayi gerekli gOrmOyorum. filmin dill Lizerine pek cok sOz edilebilir. bu Olkeye ait bir ses duyuyoruz ye izleyici de sinema koltugunda bu sesin coskusuyle yer alarak Firat'm ne kalhyor. Ancak. NOT: Elbette. seyircinin tepkisi ve sinemaci ile arasindaki karsilikli etkilesimi. ideolojik-politik yanlislar iizerine. Uzerindeki yeni dijnya ni hegemonyasini ufak ufak kiran filmlerle de karstlasiyoruz.iyoruz k bu artik i 2 Ey161 filmleri ya da sinemada '80 sonrasi. boyle bir calismada adinin anilmasi gereken pek cok film bulunuyor. tiplerin ye 14 Nilgan Abisei imge Kitabevi . SONUC Ozetle diyebiliriz ki artik sinemarntz son derece yeni ve gelismeye acik bir yerde duruyor. Genet olarak sinemamizin yuzunu dandUgiiyer.olaylann gercekligi. Kurt sorunun sinemaya tasima iddiastyla ortaya ctkan bir diger hlm olan "Isiklar Sanmesin" hakkinda da tasimis oldugu zaaflar. bu film de artik Turk sinemasinin bir baska yere dogru gittigini gOsterdi ve Turk sinema tarihinde yerini. Uzun zamandir ilk defa. 0n mirasini devralarak yoluna devam eden bir film tarzi oldugu gibi. tastchgt geriye doromantizm. senaryodaki aksaklikiar.

Yen. Naci celik Berksoy / Ger..sayismin %50'sini olusturmaktadir. Aynca 1995 sonu ve 1997 ortasina ait verileri karsilashrarak zaman icindeki degisim agismdan da bir degerlendirmeye gittik. salonlan bu farkh kategorilere göre simflandirmaya basladik ye hangi it ya da bOlgelerde hangi kategorilerin yogunlastigmi ortaya koyduk. Noflare I.: Liitfi Akad.: Orhan A ksoy / Ger. salonlar artarken koltuklann nasil azaldigi sorusuna yarut aranacak ve bu garip giiriinen denklemin sektOrdeki degisim ye yeniden-yapilanma ile iliskisi kurulmaya Ilk GOsterim iliskilerinin tesis edilmis ve yeniden yapilanma projesinin basanya ulasmis oldugunun bir gOstergesi olmasi bakimindan (daha ziyade 1990'11 yillara ait bir gorungu olup Cinepleks ye Moviepleks adlan ile Ozdeslesmis) Cok Salonlu Sinema isletmeleri (cSI). sektOrdeki gelismeleri anlamlandirmak acisindan oldukca yararli oldu.: Sezer Sezin. ciinkii salon ye koltuk sayisi arasinda dogru orantili.: Halit Refit / Sen. Tanju Giirsu. Bunun yaninda ilk Glisterim sinemalan. duruma aciklama getirme cabalan-lcla ise bir sonuca vanlamadi ve hic olmazsa salon sayisinin artmasmin iyiye isaret oldugu sOylendi (2). Ar§avir Alyanak / 1949. Yen. Selahattin KucOk / Ger. bir takim verilere dayanarak. 156. Set-tar Keirnekge. s. Tiirkiye Vurun Kahpeye (H) Yen. ve Sen. sinema isletmeciligi alanmda sevinetirici mi yoksa uzucu mu olduguna tam olarak karar verilemeyen bir gelisme gOzleroli: Salon sayisi her gecen gun arhyor. Talat Gezbak. salonlar artarken koltuklann nasal azaldigi konusunda bir takurt kestirimlerde bulunmamiz mumkun oldu. toplam salon . Nijat Ozon Kurtulu Sava§) ezerine yapilan filmlerin her zaman Terkiye'nin is ve dfs siyasetiyle ilgili oldugunu ve 1923'ten 1950'ye dek uzanan denemde Kurtulu Sava§Crun beyazperdede az yer tutmasini yeni kurulan Cumhuriyet'in Yunanistan ile dost gecinmek kaygistyla alakali oldugunu belirtir. Vurun Kahpeye (I) Yen. Sinema isletmelerinin durumu ortaya konulmaya cahsthrken cok basit islemlere ve kategorilere basvurduk.: Berrin Giz. . buna karsilik koltuk sayisi azahyordu (1). Kemal Tannever.: Kriton ilyad is / Oyn. Reha Yurdakul / 1964. Orta Boy Salon (301-599 koltuk arasi) ye Bilyilk (600 ye iizeri koltuklu) olarak ayirdik. 2002. Toplanan veriler isiginda bu farkli kategoriler arasmda basit korelasyonlar kurmayi denedik.: Liitfi Akad / Sen. Kalman Usluer. Yay. Porno sinemalan. Tiirkiye Vurun Kahpeye (III) Yen. Ahmet Mekin.TN 2003/03 45 "Salonlar Artarken Koltuk Sayilarz Azaliyor": 1990'h Yillarda Tiirkiye'de Sinema tOetmeciligi I. Tiirk Rnmanina Elestirel Bir Baku. csi ye konvansiyonel (tek salonu olan) sinemalar gibi kategoriler gelistirdik. digeri azahyor olamazdi. Altitg 1pgan Gin§ Tiirkiye'de sinema salonu sayisirun 290'a gerileyerek ikinci Minya Savasi'm izleyen yillardaki en dilsilk seviyesine indigi 1990 yilmdansonra. Salonlan. COzUmlememiz agisindan iinem tasiyan diger bir kategorilendirme calismasi ise salonlann koltuk kapasiteleri ile ilgili. Bu ayrim. Muharrem Curses. Bu garip bir gelismeydi. Berna Moran. Tercel Karamahmut.: Hulya Kogyigit. Atif Kaplan / 1973. Bu basit ayristarnalar ye hesaplamalar sonucunda.: Ali Yaver / Oyn. Yen. koltuk kapasitelerine Ore (300 ve daha az koltuklu). Ankara ye Izmir illerinde bulunan salonlann sayisi.bir iliskiyi varsaymak gerekirdi kuskusuz: bin artarken.: Hale Soygazi. Bu yazida. Istanbul. Bu durum bir Kurtulu Saval filmi olan Vurun Kalipeye icin de gecerlidir. Tu gay Toksez. calismamizda ayncalrkli bir ilgiye mazhar olacak ve siniflandirma girisimlerinin temel kriterlerinden birisi olarak karsimiza cikacaktir (3). Tiirkiye 1995 . Once turn illerdeki koltuk ve salon sayilanni belirledik (4).1997 Yillan Arasinda Sinema 1995 yilmin verileri degerlendirildiginde dikkat ceken ilk nokta.: Lazar Yazicioglu / Oyn. Verilerin degerlendirilmesinde ve yorumlanmasinda ekonomi-politigin kavramsal ve kuramsal araclanna sadik kalmaya Yon: KW Refit bu iki uyarlama hem de Turk sinema tarihindeki diger filmlerde Yunan kelimesi gegmez. Bu aynmlan yaptiktan sonra. salon ye koltuklann it ve bOlgelere gore dagihrnlarinin dengesizligi. All Sen. Ancak rakamlar bOyle gOsteriyordu.

pazann genelde kticiilmeye devam etmesinin.29-32 Yavuz S. cok miktarda koltugun da yok olmasi anlarnilla gelen bu biiyak salonlarin kapanmasi. giivenirlik ye tutarlslik sorunlari elbette bizden kaynaklaniyor. CSI tipi sinemalara sadece yedi ilde rastlaniyor: Istanbul. Buna karsilik porno sinemalannda kucuk salonlarin oram %14 iken. Buna karsilik 122 adet ktictik salonun %69'i csitipi sinemalarin catasi altinda yer almaktadir. bu tip sinemalarin olmadigi 51 ilde sinemalarin %65'i porno film gOstermektedir. ilk GOsterim zincirine dahil olacak giice ya da istege sahip isletmeler luzla gerekli teknolojik ve yapisal degisimleri gecirdiler ye ellerindeki biiyiik salonlan cok sayida kiiciik salona bOldiiler. Buna karsilik CSI tipi sinemalarin bulunmacbgi illerde sinema sayisi 151'den 101'e gerilen istir. ele alinan sorunun. Kocaeli y e Eskisehir. Bunun bir anlami da Turkiye'deki gösterim altyapisinm sadece yansinin Ilk GOsterim zincirine dahil oldugudur. %86 gibi ezici bir cogunlugu orta bilyilkliikteki ya da bilyilk salonlardan olusmaktadir (6). koltuk sayisi azaldi? Yukarida sunulan veriler cercevesinde bu soruya sOyle bir aciklama getirmek Sinema isletmeciligi alanmda yasanan bu gelismenin ne zamana kadar devam ettigini. Ote yandan bu genelleyici bakis acisi. Sinema sektOriine iliskin istatistiklerin Tarkiye Geneli gibi kategoriler cercevesinde ele alinmasl. Bu tipteki salonlardan kacmin beliinme sonucu ortaya Ssktsgs. (baska illere) genigemekten ziyade (ortaya cikttgr illerde) yogunlatt. zaten cok sayida salonu bulunan sinema isletmelerinin bunlara yenilerini eklemeleridir. fakat koltuk sayisi yaklasik olarak ayni kalmistir. csitipi sinemalarin baglamma oturtulmast. bOyiik salonlarin orani ise %10. Yeni egilimi su ya da bu nedenle yakalayamayan isletmeler ise -bir zamanlar gereksinimlerini karsilamak iizere insa edildikleri . Baglanti baska bir hesapla da dogrulanmaktadir. Koltuk sayilari agisindan bakildigmdaysa bu oran %53'e dilsilyor. BOlge isletmeleri dOneminden kalma gOriiniimlenyle kaldilar: Yer yer 2000 koltugu bulan devasa salonlanyla. III. TUrkiye'deki sinema salonlannin cogunlugu bu illerde bulunuyor. Bu cercevede salon sayismdaki artista en Onemli rolti CSI tipi sinernalann oynadigi goriiliiyor. Tarkiye geneli olarak baktigimizda muamma gibi gOriinen bu gelismeyi iller ya da yerlesik tecimsel ili§ki aglan cercevesinde ele aldigimizda manzara berraklik kazanmaktadir. Says 23: s. Hesap hatalan ye bunlann uzantssinda ortaya Akan gecerlilik.000 olan koltuk sayisi 138. koltuk sayisinda da Onemli bir clUsilse neden olmustur. Bu illerde. Toplam salon sayisim aittiran temel etken bu yOndeki gelismeler olmustur. Belli bash illerde gOrtilen bOlanme olgusu. Thrkiye'de sinema pazarinin BOlge 41ettnelerinin eski niifuz alannu oluguran bokimu tasfiye olurken -yani koltuklar azahrken-. csi tipi sinemalardaki salonlarin %67'si kucuk kapasitelidir. diger yandan da daha esnek film gristerim programlannm olusturulmasim olanakh kslan salon bilesimlerini insa etrneye giristiler. Salon Kilciik Salon Isletme Tipi (600+ koltuk) (301-599 koltuk) (1-300 koltuk) 11 72 24 csi 64 21 67 Porno . koltuklarm sadece %32'sine sahiptir. porno sinemasindan baska sinema bulunmamaktadir. bu yaziya temel olusturan sorunun yamtlanmasim gticlestirmekte kuskusuz. Sunku bu isletme tipi tarn anlamsyla cagin tecimsel sinemassrun Onceliklerini ye stratejisini ale vermektzdir. Antrakt. Yukarida saydigimiz yedi ilde. Ankara. Yavuz. gunumuzde de sliz konusu olup olmadsgsm ne yazdk ki bilemiyonsz.ekiyor. pazardaki giiclerden birinin digerleri iizerinde egemenlik kurmasi olarak da anlasilmalidir. Bu tablo. toplam 112 adet buyuk salonun %57'sinin porno sinemasi catisi altinda bulundugu anlasiliyor. Izmir. Yukarida anilan yedi ile karsilik CSI tipi sinemalarin bulunmadigi illerin sayisi 51'dir. csi tipi sinemalarin bulundugu illerde porno sinemalarinin oran %27 iken. Tiir filmlerinin belli bash &set kodlama ye Oykilleme bicimleriyle sekillenen begenileri ve sayslanrun cokluguyla bilyiik sinema salonlannin gerekcesi olan eski zamanlann buyuk izleyici kitleleri 1970'lerden itibaren yitmeye baslachkca. salonlar artarken koltuk sayilarinin azalmasi. gOrtinilyor: Yeniden yapilanma sOrecinde. (1996) "Salonlar Artarkeir Kultuk Sayilan Azahyor".8-9. Bu illerde toplam salon sayisinin sadece %41'inin bulunmasma karsilik. Ha ftalik Antrakt Sinema Gazetesi. koltuk kapasitesi yilksek olan buyuk salonlarin sayisal fazlaligi. Bkz. Koltuk oraninin salon oranina gore fazla olmasinin temel nedeni. Knynakca: Yavuz S. koltuklardaki payi is %40'tir. bu yaziclaki sorunun ele alsnmasmda merkezi bir Cinema sahip. salonlarin genelde arttigt y e koltuklann genelde azal ilgi gibi celiskili bir cliisiinceyi de beraberinde getiriyor. 1997. Buna karsilik 20'den fazla ilde hic sinema bulunmamaktadir. kuciilen pastantn icabsnda en ufak kinntisms bile toplamayt olanakh Wan koltuk kapasitesi daha kucuk satonlann verimli kullanmum One cskaran bir isletme stratejisine gecis kactrulmaz oldu. Salonlann artisindaki temel etken. (1997) "Sinema Salottlan". 1997'ye gelindiginde Tiirkiye'deki toplam sinema salonu sayisi 364'den 402'ye buna karsilik 147. ctinkti kapanan salonlarin cogunlugu. toplam koltuk sayisi icindeki oranlan %47'ye cikmaktadir. 19 ilde.aslinda buyuk dagitim sirketlerinin artnnlar iizerindeki niifuzudur. Balikesir. bilyiiyen Bey -yani artan salonlar. kac isletmenin ise dogrudan CS' olarak hayata basladtgs ise ayn (ne yazik ki atlarligimsz) bir incelemeyi gerektiriyor. SOzkonusu siirec. porno sinemalanrun toplam salon ve koltuk sayisi icerisindeki paylarinin yOksekligi. • Bilmecemsi sorumuz. Sonuc y e Degerlendirme 1995-1997 yillari arasinda ne oldu da salon sayisi anti. Tilm hesaplamalanmszda Sab r Yavuz'un sundugu verileri kullandik (bkz: Yavuz. CSI tipi sinemalar salonlarin % 50'sini ellerinde bulundururken. ilk GOsterim zincirine dahil olan sinema isletmelerinin Ozellikle 1990'llyillann bassndan itibaren yeni pazar ye rekabet kosullanna uyumlanmak itzere bir dizi degisiklige gittikleri bilinmektedir. Kapanma tehlikesi karsisinda bilinen en gecerli savunma yOntemi olan porno filmlere yOnelmek disinda pek hareket gOrmeyen bu salonlarin Onemli bir boliimii gene de kapanmistir. csi tipi sinemalar genellikle isletmedeki bilyOk salonlarin kiiciik salonlara biiliinmesiyle kurulduklanndan. koltuk kapasitesi dilsiik salonlariri sayisi da ister istemez fazladir. Buna karsilik ayni illerdeki porno sinemalannin salonlardaki payi %27. CSI sayisinin fazIaligindan ileri geliyor.46 I flIm2003/03 film nom I 47 Istanbul tek basma alindiginda bile bu oran hala %35'tir. Dikkat ceken ikinci nokta. koltuk tayisini degistirmemekle birlikte salon sayisinin artmasina neden oluyor (5). Salonlann %41'i. CSI tipi sinemalarin bulundugu illerde salon sayisi 214'den 255 crkrnis. Bu cercevede. Bu isletmeler bir yandan salonlanni teknik acidan modernlestirirken. koltuklann ise %52'si porno sinemalanna ait. Genel diishnmek. ama kalan bolumunun de hizla yeni dOnemin clagitim iktidannin egemenlik alanina girmesinin bir yansimast olarak karsimiza cikmaktadir. ciddi boyutlan olan bir yaniti da beraberinde getirmi§ oldu: Yanitimiz belli iktidar Onintillerine y e bunlar aracinglyla yayginlik kazanan -ya da tersi. Bu illerde porno Anemalannin sayisal ustunlugu da dikkat . buyuk salonlu porno film gOsteren sinemalardir. Salonlann buyuklukleri ye isletme tiplerine Ore dagthmlan (1995 ysls sonu itibartyla). CSi tipi sinemalarin varligma bagh olarak. TOrkiye geneline baktigimizdaysa.000'e diismOs. Sinema islet-rneleri alanmdaki clOnemsel hareketleri daha iyi ortaya koyabilmek ye Ornegin alana yahnlan parantn tam olarak neye yahrildrgons anlamak actsindan faydals bilgiler sunabilirdi bu tiir bir inceleme. Says 53: 5. Salon ye koltuk sayisi arasmda goriilen bu farkblik. koltuk sayisinin azalmasi arkasinda temel etkendir. 364 salondan yani mevcut salonlarin yaklasik olarak %60'i bu illerdedir. birbirleriyle rekabet halindeki iiretim tarzlannin eklemlertme bicimleriyle de ilgili oldugunun algt lanmasim zorlastinyor.isaret etmektedir. BOyiik Salon Orta byk. Bu durum. 1996 N e 1997)."Altin Cag" Yesilcam'i hala varmis gibi-. porno sinemalan ile buyuk salonlar ve csi tipi sinemalar ile kiichk salonlar arasinda bir baglantinin varligini akla getirmektedir. Bursa. Sinemalan isletme tiplerine gore ayirdigimizda da bOlgesel farkliliklarla karsilasiyoruz.

Clip' Pierrot'da (Pierrot le Fort. Dar bir icin derinlemesine calismayi bilincli bicimde seciyor. seyirciyi siirekli dusunmeye yOnlendirir. 1967). Ortak cizgi var ama birbirine taban tabana zit yonetmenlerin bir araya gelmesinden olusuyor. Godard deyince clOneminde dogru degerlendirilmeyen Sartre-Marx iliskisine de deginmek gerekiyor. burjuva bir ailedendir. Dziga Vertov grubu icerisincle en onemli filmi Her Yolunda'dir (Toes va Bien. Bazilannda ise yapimci sendika ya da sendika konfederasyondur. Yeni Dalga'run bir akim olarak degerlendirilmesini cok sag. yenilestirdi ve geleneksel sinemaya bir rub katti. Pierrot. Zigzaglar cizen inisli cikish bir yap. Yapisal bir degisiklik gerceldestirir. Godard'in bu seciminden dolayi dagihm mekanizmalan da diger sinemacilara gore farklilik gOstermistir. Alphaville'de (1965) epizotlar halinde geli. tartismasiz sinema tarihinin Uzerinde en cok konusulan yenetmenlerinden biridir. Cbdard'in filmlerinin bazilarinda yapimc. Brecht estetiginin miikemmel bir uygulamasidir. Serseri ciOnemine kadar gittikce tirmanir. dinamitleri viicuduna sarar. sendika salonlarmda gOsterebiliyor filmi. bireysel bir diisiincedir. 1965) da aym bicimde devam eder. Ekspresyonist Alman sinemasi bbyle bir akimdir.yapimt finanse etmis olan BBC ne kendi televizyonunda ne de baska bir salonda filmi gosteriyor. Engels. soygun. Cinli Kiz (La Chi niose.5ey Yolunda. Dogrusu Godard ancak kendisibazi kiiciiksalonlarda. Godard'a parayi veriyorlar. Burjuva entelektdellerinin secilmesinin nedeni de cogu dururnda Marx. Kizla romantik bir ask yasar. Godard. Film biiyilk bir apartman dairesindeki partiyle baslar. Dolayisiyla Godard sendikalar. Geleneksel sinemadaki oykii yay seklinde gelisin Bu Aristoteles'ten tragedya geleneginden gelen meshur yaydir. Bu Godard'i farklilastiran birinci neden. Godard da filmi yapiyor. da ona gore olusturuluyor ve sendika salonlanni.nifin -isci ortaya koyuyor. 10 yildan fazla yaklasik 20 filmi kapsayan bir sUrectir bu.111:11 bulmuyorum. Belli tilr sinemaya sartlandinlims seyirci bekledigini gOrmedigi anda filmi birakip cikacaktir. kiz ortadan kaybolur. Godard'in beyanlanna bakilirsa bunu cok da bilincli yapmiyor. Godard'in sinernada yaptigtrun kuramini Brecht 19501ercle olusturuyon Egemen s. Fransiz Yeni Dalga'si ise asgari mUstereklerle bir araya gelmis sinemacilann film yapma miicadelesidir. sistematize olur. Truffaut geleneksel sinemayl reformize etti. Alman Ekspresyonizmi bir akimdir ye yOnetmenlerin diinya goriisleri acisindan tartisilmayacak kadar belirgindir. Serseri Afikfar'da yayi ortadan kaldinr. tkincisi Godard'in. Truffaut ye Godard cok yakin arkadas olmalarina ragmen dunya gOnisleri farklidir. Biraz da beceriksizliginden. acemiliginden daha Once uzun metrajli film yapmamasindan kaynaklaniyor: Fakat zaman icinde yapmak istediginin bu oldugunun da farkma vanyor. Ogrenci Orgiltleri yoluyla yaptigi gosterimlerde kendi ifadesiyle burjuva entelektdellerine ye sosyalist entelektidellere hitap etmeyi seciyor. Amerikan aksiyon seyirci filmlerini avam seyrediyor. Daginm mekanizmas. vardir. Pierrot son derece zengin. Sonra Sartre cok Onemli bir aciklama yapti ye insanligin yol almasinda marksizm tek dogru yoldur dedi: "Benim kurucularindan oldugum varolusculuk ise insanligin online engel koyan bir clidstince sistematigi degildir. Brecht'i bire bir uygulacligi clOnemler de var ayrildigi clOnemler de var. Godard isin bu yaninda da cok beceriklidir. Neden karsitlik kuruluyor sorusunu hep kendime sormustum. Bu farkindalikla adim adim geleneksel sinemayl kirmaya dogru gidiyor. bu cerceyede degerlenclirebiliriz. yoktur. toplumda onciilugii yapanlar entelektiiellerdir. alternatif yollar buluyor. Italyan Yeni Gercekciligini de bir akirn olarak degerlendirebiliriz. Dziga Vertov tarzi. Brecht estetiginin karsiligichr sinemada-. tiniversite salonlanru kullaruyorlar. kendine bir kiz bulur ye onunla birlikte giineye dogru yola vicar. beni sasirtti ama ben oyle giiniyorum ki varolusculuk marksizmin icinde bireyi aciklayan bir parca olarak varhgnv sUrddrebilecektir" demisti. Seyirciye bir film seyret-tigi hissettirilir. Fakat o anda vazgecer fitili yakalamaya calistr. Onlarm bu filmleri izledigi sinemalarda Godard'in bir filminin oynamasmin o seyirciye bir katkisi olup olmayacagi belli degildir.ilere. DUstinceler balk kitlelerine daha sonraki dalgalarda mal olacaktir. Pierrot ismi bile alegoriktir. Godard'sa geleneksel sinemanin karsisma yeni bir sinemayl koydu ye bir kopmayi gerceklestirdi. Fakat tabii ki Godard sinemayla devrim yapilacagmi . Bu final Godard'in varolusculaktan uzaklasarak Marksist bir sinemaya dogru baslangic noktasi olarak Dziga Vertov clOneminde sinemayl politik gOrilsleri dogrultusunda bir arac olarak kullanmistir. 1972) y e Her . Brecht'in dar ye derinlemesine calismak ilkesinden hareket ediyor. Fakat o kadar agir bir kapitalizm ye Anglosakson dilnyasi elestirisi var ki -kapitalizm esittir Anglosakson dilnyast. Lenin Orneginde oldugu gibi sosyalist entelektiiellerin onlarin arasindan cikmasidir. Godard'in sinemasi geleneksel sinemanin cizgisinclen yapisal olarak koptu. Marksizmin bir parcast olarak clegerlendirilrnesi bence dogru olmahydi. Sonunda issiz biz adaya gelirler.48 film2003/03 film2003/03 49 Mutlu Parkan Godard'i Anla twor Seray Genc-Yusuf Giiven Fransiz Yeni Dalga "akimi" icinden cikan Jean-Luc Godard. yoksullara dagitan bir haydudun adidir.gim belirginlesmeye baslar. filmin dagitimint bildigimiz bicimde yaptyor. Pierrot aristokratlan soyan ye ganimetleri koyli. burjuva hayatindan kacismi varoluscu bir yasam adina siirdiirur. Godard baslar bu. dogru bulmuyordum. Bakti ki geleneksel yapim kosullanyla bir filmi gerceklestirmesi olanaksiz. Godard'. maviye boyar ye fitili atesler. her gecen filmde daha da gelisir. Ingiltere Robin Hood'un cok reklamini yapmistir ama Pierrot'da Fransa'da ortacagda yasayan gercek bir tarihi kisiliktir. 16-18 yaslanndaydim ve marksizmle varolusculuk arasmdaki thismanca tavir bana rahatsizhk veriyordu. Bunun yapilmamas. Gerek Marksistler gerekse Sartre'tn kendisi onceleri meseleyi cok ayn olgularmis gibi getirdiler. Gerilime clayal. Biitiin egitim kurumlarinda tartismasiz kabul edilmistir bu yay. onun sanatsal icerigini zenginlestirdi ama geleneksel (konvansiyonel) sinemanin icinde kaldi. kiiciik bir biltceyle filmini yapiyor. Kizin bir takim ma fyatik iliskiler icinde oldugu. Dolayisiyla aym akimm icinde iki farkli akimdan stiz ediyoruz clemektir. Godard ozellikle Pierrot admi seciyor. Ornegin British Sounds filminde yapimct Ingiliz televizyonudur. Godard Brecht'i biliyordu ve bu kopusu onun estetik kurami Uzerinden yapti. bir yapis. bir yerlerden dinamit bulur. Godard bu cerceve icinde ikisinin alisverisini Pierrorda disa vurmustur. En Onemli iki yOnetmeni ele alirsak. Godard'in deneyselci yanindan kaynaklaniyor bu durum. cinayet gibi islerle baglantisi oldugu ortaya Fakat Pierrot bundan hic etkilenmez. bykiA gins gelisme doruk ve cOztilmeye bagh degildir. Pierrot evi terk eder.nifin ideolojisi dogrultusunda yapilan Osten sanatlannin alternatifi olan sinifli toplumlann ortadan kalkmasi icin miicadele edecek olan yeni bir s.