T.C.

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2462
AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1433

OSMANLI TÜRKÇES‹
GRAMER‹-I

Yazar
Prof.Dr. Hayati DEVEL‹

Editörler
Prof.Dr. Musa DUMAN
Yrd.Doç.Dr. Halit B‹LTEK‹N

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹

İçindekiler
Sunuş

……………...…………………………………………………….

vi

1. ÜNİTE

Arapçada Kelime Yapımı: Kelime Kalıpları ve Çokluk
Kategorisi ……………..…..……………………………………………. 2
GİRİŞ …………………………………………………………….……… 3
ARAPÇA KELİMELERİN YAPISI ………………..………..….……… 3
ARAPÇA KELİME YAPIMI ………………..……..………..….……… 4
ARAPÇA KELİMELERİN VEZNİ ………………..………..….……… 6
Arapça Kelimelerin Veznini Bulmak ….…..……………….…………… 6
HARFLERİNE GÖRE ARAPÇA KELİMELER ….……….…………… 8
ARAPÇADA İSİMLER VE ÇOKLUK ….………..……….…………… 13
Arapçada İsimler …………………..……………………….…………… 13
İsimlerin Vezinleri …………………..….………………….…………… 14
Arapçada İsimlerde Çokluk ….….………………………….…………… 14
İkilik (Tesniye)….….…………….………………..……….…………… 14
Çokluk (cem') ….….…………….………………..……….…………… 15
Sâlim Çokluklar ….….………….………………..……….…………… 15
Mükesser Çokluklar….….………….……………..……….…………… 16
Özet …………………..……………….….……………………………… 23
Kendimizi Sınayalım ………………….….……………………………… 25
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ……..….………….……..……… 26
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ..………………..……..……….……..……… 26
Yararlanılan Kaynak …………….…….………………….……..……… 28

2. ÜNİTE

Arapçada Kelime Yapımı: Mücerred Masdarlar, İsm-i Fâ'iller
ve İsm-i Mef’ûller …………………………………………..…..……….
ARAPÇADA MASDARLAR ………………….……………….………
Mücerred (Semâî) Masdarlar ………………………..………..….………
Sülâsî Mücerred Masdarların Vezinleri ………………..……..….………
Rubâî Mücerred Masdarlar ….……………………………….…………
Mimli Masdarlar ……..………………………….………….……………
Mec'ûl Masdarlar ………………………………………………...………
İSM-İ FÂ'İL VE İSM-İ MEF'ÛL ………………..…….….……………
Mücerred Masdarların İsm-i Fâilleri ve İsm-i Mef'ûlleri ……….………
Özet …………………..……………….….………………………………
Kendimizi Sınayalım ………………….….………………………………
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ...……..….………….……..………
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı …………………..……..……….……..………
Yararlanılan Kaynak .…………….…….………………….……..………

30
31
33
33
35
36
36
37
37
40
41
42
42
43

3. ÜNİTE

Arapçada Kelime Yapımı: Mezîdünfih Masdarlar
(Kıyâsî Masdarlar) ……………..……………………………………….
MEZÎDÜNFİH MASDARLAR (KIYÂSÎ MASDARLAR)……….………
İf'âl ‫ اﻓﻌﺎل‬Bâbı …………………….…….………...………………………
İf'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili ….………………………………….……………
İf'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü ……………………………….………………
Tef'îl ‫ ﺗﻔﻌﻴﻞ‬Bâbı …………………………………………..………………
Tef'îl Bâbının İsm-i Fâ'ili ….….…………………………….……………
Tef'îl Bâbının İsm-i Mef'ûlü ….…………………………….……………
Tefa''ul ‫ ﺗﻔﻌﻞ‬Bâbı ………………...…….………...………………………
Tefa''ul Bâbının İsm-i Fâ'ili ….……………………..……….……………
Tefa''ul Bâbının İsm-i Mef'ûlü ….………………………….……………
Tefâ'ul ‫ ﺗﻔﺎﻋﻞ‬Bâbı ….….………….………………………….……………

44
45
46
46
46
48
48
49
50
51
51
53

 

iii

Tefâ'ul Bâbının İsm-i Fâ'ili ….…..…………………..……….……………
Tefâ’ul Bâbının İsm-i Mef'ûlü ..….…..……………..……….……………
Müfâ'alet ‫ ﻣﻔﺎﻋﻠﺔ‬Bâbı……………….…..……………..……….……………
Müfâ'alet Bâbının İsm-i Fâ'ili ………..……………..……….……………
Müfâ'alet Bâbının İsm-i Mef'ûlü ….…..…..………..……….……………
İnfi'âl ‫ اﻧﻔﻌﺎل‬Bâbı ……………...……………………..……….……………
İnfi'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili ….………....…..………..……….……………
İnfi'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü ….…….……………..……….……………
İf'ilâl ‫ اﻓﻌﻼل‬Bâbı ……………….……..……………..……….……………
İf'ilâl Bâbının İsm-i Fâ'ili …...……………………..……….……………
İf'ilâl Bâbının İsm-i Mef'ûlü …...…………………..……….……………
İfti'âl ‫ اﻓﺘﻌﺎل‬Bâbı ……………..….……...…..………..……….……………
İfti'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili ……...…….……………..……….……………
İfti'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü ……...….……………..……….……………
İstif'âl ‫ اﺳﺘﻔﻌﺎل‬Bâbı ……………...…….……………..……….……………
İstif'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili …...……………………..……….……………
İstif'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü ….……….....………..……….……………
Özet …………………..……………….….………………………………
Kendimizi Sınayalım ………………….….………………………………
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ………….………….……..………
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ………………………..……….……..………
Yararlanılan Kaynak …….………………………..……….……..………

53
54
54
54
55
57
57
57
57
58
58
58
59
59
61
61
61
64
65
67
68
68

4. ÜNİTE

Arapça Kelime Yapımı: Sıfat-ı Müşebbehe, İsm-i Tafdîl, Mübâlağa-i
Fâ'il, Diğer Kelime Türleri; Arapça Kelimelerde Değişim: İ’lâl …… 70
ARAPÇA SIFATLAR ……………….………….……………….……… 71
Sıfat-ı Müşebbehe ………………….………………..………..….……… 71
İsm-i Tafdîl ……………………………..……………..……..….……… 72
Mübâlağa-i Fâ'il …….….…………………...……………….…………… 74
İsm-i Mensûb ………………………………………………….………… 75
İSM-İ MEKÂN ……..…………………………………………...……… 77
İSM-İ ZAMAN …………………………………..…….….…………… 78
İSM-İ ÂLET ……………………………………………………..……… 79
…………………….………………….….…………… 79
İSM-İ TASGÎR
İ'LÂL ……………….………………..…………………….…………… 80
Masdarlarda Yapılan İ'lâller ……………….……..……….…………… 80
Sülâsî Mücerred Masdarlarda Yapılan İ'lâller ……….…….…………… 80
Kıyâsî Masdarlarda Yapılan İ'lâller………………….…….…………… 80
İsm-i Fâ'il Vezinlerinde Yapılan İ'lâller……….…….…….…………… 82
İsm-i Mef'ûl Vezinlerinde Yapılan İ'lâller……..…….…….…………… 84
Diğer Bazı Vezinlerinde Yapılan İ'lâller…………….…….…………… 85
Özet  ……………………………………….………….…….…………… 86
Kendimizi Sınayalım ………………….….……………………………… 87
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ……..….………….……..……… 90
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
………………..……..……….……..……… 90
Yararlanılan Kaynaklar ……………………..……..……….……..……… 90

5. ÜNİTE

Arapça Kelime Grupları: İsim ve Sıfat Tamlamaları, Edatlar ……….
ARAPÇA YAPILI TAMLAMALAR …………………………….………
Harf-i Ta’rîf ……………………………………...………………………
Ay Harfleri (Hurûfü’l-kameriyye) ……..…..……………….……………
ARAPÇA YAPILI İSİM TAMLAMALARI ……………………………
Arapça Tamlamaların Okunuşu ….…...…………………….……………
Makam ve Mevki İsimleri …………………..………………………
Kitap İsimleri ………………………………..………………………

 

iv

92
93
93
94
94
95
96
96

……………… 98 ARAPÇA TAMLAMALARDAKİ DEĞİŞİKLİKLER ……….…….…….……………………………………....…………… 99 Tamlamanın Esreli Okunması ………….……… 99 Tamlamanın Üstünlü Okunması ………….İstiklal Marşı ……………………………..İstiklal Marşı …………………………………….……… ? Köprülüzade Mehmet Fuad .……….……… ? Muallim Naci – Mecmû’a-i Mu’allim’den “Yazmış Bulundum” ……… ? Muallim Naci – Şerâre’den “Bir İki Söz” ……………………….……… ? Ahmet Haşim – Gurabahâne-i Laklaka’dan “Müslüman Saati” ………… ? Ahmet Haşim ..…………… 100 ARAPÇA BİRLEŞİK SIFATLAR: LAFZÎ İZÂFET ……………….……….…………….…….…….………………….……… ? Mustafa Kemal Atatürk .…..……….Bahâr-ı Şebâb …………………………………….…………… 97 Arapça Sıfat Tamlamalarında Uyum ….Lisanımıza Dair ………………….……… 112 Mehmet Akif Ersoy .Eski Mektup …………………………………….……… ? Mehmet Emin ..Kabr-i Selîm-i Evveli Ziyaret ……………….………………….…...Bir Gece ….………….Bilimsel Terimler …………….…..……………………………… 109 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ………….……… ? v .Eğridir Gölünün Kıyısında …………………….……………………………… 98 ARAPÇA ÖN EDATLAR (HARF-İ CERR’LER) ……….……………………………… 107 Kendimizi Sınayalım ………………….……………….Mimar Sinan’ın Kabrini Ziyaret ………………………… ? Mehmet Akif .……… ? Ahmet Refik .……… ? İsmail Habib – Türk Teceddüd Edebiyatı’ndan “Rıza Tevfik” ………… ? İsmail Habib .……… 110 Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ……………………….……… ? Ahmed Hikmet Müftüoğlu ..Türk Teceddüd Edebiyatı’ndan “Cenâb Şehabeddin” … ? Abdülhak Hâmid .……… ? Muallim Naci – Esâmî’den “Nabi” …………………………….O Belde ….……… ? Muallim Naci .Sultan Cem’den …………………………………..……………………… 96 ARAPÇA YAPILI SIFAT TAMLAMASI …………….Gençliğe Hitabe………………………………… ? Musa Süreyya .……… ? Mehmet Rauf .……… ? Ruşen Eşref .…………………………………….……… ? Abdülhak Hâmid .….Fikir ve Sanat Ankarası …………………………….……… 110 Yararlanılan Kaynak …………………………….…… 102 Lafzî İzafetlerin Kullanışı ……………………….……… 111 Metinler   Metinler…………………………………………….……………………… 103 Özet ………………….Merkad-i Fatih’i Ziyaret …………………….Yeğenim …………………………………… ? Falih Rıfkı ....….

Bugün 20. metinlerdeki alıntı söz varlığı unsurlarının dilbilgisel yapısı hakkında yeterli bilgiye sahip olmaktır. bir yazı dili olarak gelişmesini büyük ölçüde Fars ve Arap edebî dillerinin etkisi altında gerçekleştirdi ve bu dillerden yoğun söz varlığı ve kavram ödünçledi. yani arşivlerimizi gelecek nesillerin yararlanabileceği hâlde tutmak. Halit Biltekin   vi . hem kültürel birikimimizi hem de tarihsel hafızamızı.Dr.Dr. yüzyıllar arasındaki döneminin dil özelliklerinin ortaya konulmasına. Türkçenin 15. Çok kültürlü bir imparatorluk aydını olarak Osmanlı entelektüeli de edebî ve bilimsel dilini geliştirirken Fars ve Arap dillerini doğal kaynakları arasında gördü. Bu dönemin en belirgin özelliği ise.Doç. Osmanlı Türkçesini bilen ve anlayan araştırmacılar sayesinde mümkün olabilir. söz varlığı alanındaki etkileşme ve değişmelerdir. söz dizimi içindeki görevini iyice bilmeliyiz. Amacı Türkiye Türkçesinin 15-20. bu dönemden kalan eserlerin. Türkçe. dedelerimizin bize bıraktığı mirasın dilini öğrendiğimizi unutmamalıyız. yüzyılın ilk çeyreğinden geriye doğru uzanan muazzam kültür birikimini anlamak. yüzyıllar arasındaki tarihsel gelişme sürecinin adıdır. sosyal yapılarını. Bu metinleri üreten nesillerin yaşama biçimlerini. günümüz Türkçesini doğru yazma. bu iki dilden hem söz varlığı hem de söz dizimi bakımından önemli alıntılar yaparken bu dillere de birçok kelime ve dilbilgisel yapı katmıştır. Osmanlı Türkçesinin yapısını öğrenmek bize sadece geçmişle bağ kurma imkânını değil.20. kelimelerinin yapısını.SUNUŞ Osmanlı Türkçesi adı verilen dönem. edebî eğilimlerini bilmeden de metinleri anlamakta güçlük çekeriz. Türkiye Türkçesi. Bunun için yapmamız gereken. belgelerin okunup anlaşılmasına katkıda bulunmak olan kitabın hazırlanmasında emeği geçen yazarımız Sayın Prof. Bu derslerde yabancı bir dilin kurallarını değil. okuma ve anlama imkânını da verecektir. Editörler Prof. Bir tarihsel metni anlamak için onun kelimelerini. .Dr. Musa Duman Yrd. Hayati Develi’ye ve dizgi-basım sırasında yardımlarını esirgemeyen tüm çalışanlara teşekkür ederiz. tarihsel dönemlerle ilgili birçok kitap okuyarak geçmişte ne olup bittiğini anlamak. Metinleri okumayı başaran veya araştırmacılar tarafından çevriyazısı hazırlanmış metinleri okuyan bir entelektüelin ise anlama ulaşabilmesi için çıkması gereken basamaklar vardır.

    vii .

   Arapça kelimelerde ikilik (tesniye) ve çokluk (cem') yapısını ayırt edebilecek.   Arapça kelimelerde vezin / kalıp kavramını kavrayıp bir kelimenin veznini bulabilecek. çokluk kelimelerin sıkça kullanılan kalıplarını sıralayabileceksiniz.  Osmanlı Türkçesinde kullanılan Arapça kökenli kelimelerin yapısını tanıyabilecek.   Harflerinin niteliklerine göre Arapça kelimelerin ayrıldığı kısımları (aksâm-ı seb'ayı) tanımlayabilecek.    Anahtar Kavramlar  Vezin  Kelime kalıbı  Aslî harfler  Zâid harfler  Aksâm-ı seb'a  Arapça kelime türleri  İkilik (tesniye)  Çokluk (cem')   İçerik Haritası  ARAPÇA KELİMELERİN YAPISI   ARAPÇA KELİME YAPIMI   ARAPÇA KELİMELERİN VEZNİ   HARFLERİNE GÖRE ARAPÇA KELİMELER  ARAPÇADA İSİMLER VE ÇOKLUK  2   .              Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra.

masdarlar. sonuna veya ortasına. harf-i cer denilen edat ve zarfları da ayrıca zikretmek gerekir. Arapça ve Farsça kelimelerin yapılarının bilinmesi. metnin doğru okunması ve doğru anlamlandırılması açısından önemlidir. ism-i âlet. yani bir kökten yeni kelimeler türetilirken başa ve sona ekler getirilmez. ism-i zamân. bükünlü bir dildir. günümüz dil bilgisinde yapı bilgisi (morfoloji). cins isimleri ve sayı isimleridir. Türkçede kullanılmayan fiil çekimlerini bir tarafa bırakırsak. Konuşma diline yerleşmiş ve kullanım sıklığı yüksek olanlar dışında bu alıntı kelimeler Arap ve Fars yazı dilindeki orijinal imlâlarına bağlı olarak yazılmışlardır.  Arapçada Kelime   Yapımı: Kelime Kalıpları     ve Çokluk Kategorisi       GİRİŞ Osmanlı Türkçesinde. ism-i tafdîl. ism-i âlet. çekimli fiil unsurları alınmamıştır. sıfatlar. ism-i mensûb olarak gruplara ayrılır. Bu yapıdan dolayı. kabaca “isim” kategorisinde değerlendirilir. ism-i tasgir cinsinden kelimeler isimdirler. Edat ve harf-i cerler hariç bu kelimeleri dilbilgisel görevlerine göre isim ve sıfat olarak da sınıflandırmak mümkündür: İsm-i câmid grubuna giren bütün kelimeler. bükünlü diller: Arapça. ism-i fâ'il. içinde veya sonunda türlü değişikliklerin olmasıdır. Bu iki dilden isimler. zarflar ve bağlaçlar alınmış. Arapça kelimeler kabaca iki gruba ayrılır: a) asıl isimler (=ism-i câmid) b) türemiş isimler (=ism-i müştak). ism-i mef'ûl. İbranice vs. gibi dillerdir. Fiilden türemiş isimler (ism-i müştak) ise masdar isimleri. ism-i mekân. sıfat-ı müşebbehe. ARAPÇA KELİMELERİN YAPISI bükün: Dil bilgisi görevleri ve yapı bakımından. Önümüzdeki ünitelerde yapımlarıyla ilgili özelliklerini öğreneceğimiz bu unsurlar. kelime köklerinin başında. Bazı bağlama edatlarıyla. mübâlağa-i fâ'il. ism-i zaman. bazan hepsine birden belli harflerin ilâvesiyle yeni kelimeler yapılır. Arapça kelimeler klasik dil bilgisi kitaplarında bugünkü dil bilgisi anlayışından farklı bir şekilde sınıflandırılmıştır. Önümüzdeki ünitelerde. ism-i tasgîr. Arapça. ism-i mekân. Kelimenin kökünü oluşturan temel harflerin belli bir kalıba göre başına. klasik dil bilgisinde sarf bölümlerinde işlenen konuları ana hatlarıyla öğreneceğiz. Asıl isimler (ism-i câmid) grubuna giren kelimeler özel isimler. bir kısmı günümüz Türkçesinde de kulanılan çok sayıda Arapça ve Farsça kelime bulunmaktadır.  3   .

mübâlağa-i fâ’il. ‫ ﺷﮑﺎﻳﺖ‬şikâyet. zâid ve aslî harfleri daha kolay tanıyabiliriz: 1. müst. sıfat-ı müşebbehe. ‫ اﺧﺮاج‬ihrâc (Osmanlı Türkçesinde bu gibi kelimelerde hemze yazılmayıp sadece hemzenin 'kürsüsü' olan elif yazılmıştır. Mim ( ‫ ) م‬harfi sadece kelime başında zâid harf olur: ‫ ﻣﻌﻠﻮم‬ma'lûm. ism-i mef'ûl. Hemze ( ‫ ) أ‬sadece kelime başında zâid olur: ‫ اﻓﮑﺎر‬efkâr. ism-i mensûb cinsinden kelimeler ise sıfattırlar. İki harfli edatlar ve birkaç kelime dışında Arapçada bir kelime kökü en az üç harften oluşur. ‫ ﻣﺴﺘﻘﺒﻞ‬müstakbel. Yeni kelime yapılırken bu aslî harflerin başına.‫ س‬. Bu ilâve harflere zâid harfler (=ekleme harfler) denilir. ‫ﳏﮑﻤﻪ‬ mahkeme. 4. bükünlenme yoluyla yapılır. Elif ( ‫ ) ا‬kelime içinde uzun a (â) sesini karşılamak için kullanılır: ‫ﻣﺎﻫﺮ‬ mâhir. (hemze) ‫أ‬ Zâid Harfler Nerelerde Kullanılır? Zâid harflerin kelimelerde kullanılışıyla ilgili bazı genellemeleri bilirsek. ism-i tafdîl. Te ( ‫ ) ت‬kelime başında. Bunlara aslî harfler denilir. ‫ و‬.ses grubuyla başlayan kelimelerde zâid harf olur: ‫ اﺳﺘﺜﻘﺎل‬istiskāl. Kelime yapımı belli kalıplara göre olduğu için. ‫ ن‬. Aşağıdaki harfler.) 2. isim ism-i fâ’il masdar ism-i mef'ûl ism-i mekân İsim ism-i zamân sıfat-ı müşebbehe mübâlağa-i fâ’il ism-i âlet ism-i tafdîl ism-i tasgîr ism-i mensûb Sıfat ARAPÇA KELİME YAPIMI Birleşik kelimeler dışında Arapçada kelimeler ön ve son eklerle değil. ‫ ا‬.  4   . 5. bu zâid harflerin hangi harfler olabileceği bellidir. ortasında ve sonunda zâid olarak bulunabilir: ‫ ﺗﺸﮑﻴﻞ‬teşkîl. ‫ ﳐﺎﺑﺮ‬muhâbir 3. Sin ( ‫ ) س‬ist-. ٥ . ‫ ت‬. ‫ اﻧﺘﻈﺎر‬intizâr. ortasına veya sonuna bir veya daha fazla harf ilâve edilir. ‫ م‬.İsm-i fâ’il. kelimenin kalıbına göre zâid harflerden olabilir: ‫ ى‬.

yeni kelimeler türetmek için bu köke zâid harfler getirilmiştir." ‫ ﻣﺴﮑﻨﺖ‬meskenet "miskinlik. Görüldüğü gibi aslî harfler değişmemekte." ‫ اﺳﮑﺎن‬iskân "yerleştirme. rahatlık vs." ‫ ﺳﮑﻨﻪ‬sekene "oturanlar." ‫ ﻣﺴﮑﻦ‬mesken "oturulan yer.ses gruplarıyla başlayan kelimelerde başta. rahatlamak” fiilini oluşturan ‫( س ك ن‬s-k-n) aslî harflerinden türetilen bazı kelimelere bakalım: ‫ ﺳﮑﻮن‬sükûn "durma. fakirlik. durgun vs." ‫ ﺗﺴﮑﲔ‬teskîn "sakinleştirme.6. sâkinler vs. ‫ ﮐﺒﲑ‬kebîr. ‫ ﮐﺘﺎﺑﻪ‬kitâbe. 7. ‫ ﻣﻈﻠﻮم‬mazlûm. kesilme. ‫ ﳎﻬﻮل‬mechûl. ‫ ﻩﻘﻮﻕ‬hukûk. ‫ ﻣﻨﮑﺴﺮ‬münkesir. cüzzamlı vs. yerleşmek. -ân ile biten kelimelerde ise sonda zâid olur: ‫ اﻧﮑﺴﺎر‬inkisâr. Vav (‫ )و‬harfi genellikle kelime içinde uzun u (û) sesini karşıladığında zâid olur: ‫ ﻣﻌﻠﻮم‬ma'lûm. beceriksizlik vs. Şimdi bu kökten türetilmiş. sâkinler vs. rahatlatma vs.  5   ." ‫ ﻣﺴﮑﻦ‬müsekkin "yatıştırıcı. ‫ ﻣﻜﺘﺐ‬mekteb. rahat. ‫ ﻛﺎﺗﺐ‬kâtib. Kelime yapılışını daha iyi anlamak için aşağıdaki örneği inceleyelim: Arapçada ‘yazmak' fiilini oluşturan kök harfler ‫( ك ت ب‬k-t-b)'dir. dilimizde kullanılan bazı kelimelere bakalım: ‫ ﻛﺘﺎب‬kitâb. 9." Bu kelimelerde de kelime kökünü oluşturan aslî harfler değişmezken. Ye (‫ )ى‬harfi kelime içinde uzun i (î) sesini karşıladığında zâid olur: ‫ﺗﻌﻠﻴﻢ‬ ta'lîm." ‫ ﺳﺎﮐﻦ‬sâkin "kımıldamayan. ‫ ﻓﻘﲑ‬fakîr." ‫ ﻣﺴﮑﲔ‬miskîn "fakir. oturan. mün. 8. Nun (‫ )ن‬harfi in-. beceriksiz. ‫ ﻛﺘﺎﺑﻪ‬kitâbe vs. He (٥ ) harfi kelime sonunda Arapçadaki kapalı te harfi yerine kullanıldığında zâid olur: ‫ ﻣﺪرﺳﻪ‬medrese. teskin edici vs. ‫ ﻣﻐﻠﻮب‬mağlûb. Şimdi “sakin olmak. ‫ ﻣﻜﺘﻮب‬mektûb. ev sahibi etme vs. bu köke zâid (ilâve) harfler getirilerek yeni kelimeler yapılmaktadır. ‫ ﺿﺮﺑﻪ‬darbe. ‫ ﻋﺮﻓﺎن‬irfân." ‫ ﺳﮑﺎن‬sükkân "oturanlar. ev vs." ‫ ﺳﮑﻮﻧﺖ‬sükûnet "durgunluk. durma vs.

zâid harfler aynen bırakılır. hem de doğru anlamlandırmak açısından önemli bir yardımcıdır. ve 3. elif harfini de ِ câhil kelimesinin kelimedeki yerine ilâve edelim. Bilhassa masdarlarda. Fa'l ‫ ﻓَـ ْﻌﻞ‬vezni birçok kelimenin türetilebileceği bir kalıptır. Arapça dil bilgisinde bu kalıplar vezin adı verilen yapılarla öğretilir. hem kelimeyi doğru okumak. Ancak elifin yeri farklıdır. Ortaya çıkan kalıp kelimenin veznidir.  6   . Bu kelimede ‫ ل‬٥ ‫ ج‬harfleri aslî harflerdir. Buna göre kelimenin veznini yukarıdaki gibi bulmaya çalışırsak ortaya ‫ ﻓِﻌﺎل‬fi'âl vezni çıkar. ‫ ع‬ve ‫ ل‬harflerini yazalım ve kelimenin harekesine göre okuyalım: ‫ ﺟَ ﻬ ﻞ‬cehl ‫ ﻓَ ﻌﻞ‬ fa'l Şu hâlde ‫ َﺟﻬﻞ‬cehl kelimesi ‫ ﻓﻌﻞ‬fa'l veznindedir. Öylese 1. ِ fâ'il kalıbında olduğunu aynı şekilde Kâtib ‫ ﮐﺎﺗِﺐ‬kelimesinin de ‫ﻓﺎﻋﻞ‬ bulabiliriz. “yapmak. Bu kelimede dört harf olduğuna göre bunlardan biri zâid demektir. ِ câhil kelimesinin veznini de aynı şekilde Aynı kökten gelen ‫ﺟﺎﻫﻞ‬ bulabiliriz. harflerin hepsi aslîdir. Bu aslî harflerin yerine sırasıyla yine ‫ ف ع ل‬harflerini yazalım. harfler için sırasıyla ‫ ف‬. Bunun için. 2..ARAPÇA KELİMELERİN VEZNİ Elbette zâid harflerin aslî harflere getirilmesi rastgele olmaz. Her dilde olduğu gibi Arapçada da kelime türetme şekilleri bellidir. cahillik” kelimesinin veznini bulalım: Bu kelime üç harften oluştuğuna göre zâid (ilâve) harf yoktur. Arapça Kelimelerin Veznini Bulmak Yukarıda öğrendiklerimize göre ‫ َﺟﻬﻞ‬cehl “bilmeme. işlemek” fiilinin aslî sesleri olan ‫( ﻓﻌﻞ‬fe-ayın-lâm) harflerine dayanan bir model geliştirilmiştir: ‫ ف‬harfi kelime kökünün birinci aslî sesini. ortaya çıkan kalıbı ‫ﺟﺎﻫﻞ‬ harekelerine göre okuyalım: ‫ﻓﺎ ِﻋﻞ‬  fâ'il  ِ fâ'il olduğunu belirlemiş ِ câhil kelimesinin vezninin ‫ﻓﺎﻋﻞ‬ Böylece ‫ﺟﺎﻫﻞ‬ oluruz. ‫ ل‬harfi üçüncü aslî sesini temsil eder. ism-i fâ’il ve ism-i mef'ûl cinsinden kelimelerde kelimenin veznini belirlemek. Aslî sesler belli kalıplara girerek yeni kelimeler oluştururlar. Zâid olabilecek harf eliftir. ‫ ع‬harfi ikinci aslî sesini. ‫ ﻛِﺘﺎب‬kitâb kelimesinde de zâid olabilecek tek harf eliftir.

......... ..... ‫ُﻋ ْﻤﺮ‬ ....... ‫ﺿ َﺮر‬ َ ......  .... ‫ِﻋ ْﺮﻓﺎن‬ ....................................................  ......................  ....... ‫َﻛ َﺮم‬ ...  . ‫ِﺳ ْﺤﺮ‬ ...... ‫ﺻﺮف‬ َ ........................................... ‫اَ َدب‬ ............. Alıştırma Aşağıdaki kelimelerde aslî ve zâid harfleri belirleyerek kelimelerin veznini bulunuz: ‫ذوق‬ zevk  ‫ﻌﻞ‬ ْ َ‫ﻓ‬ fa'l ‫ﺻﻠﺢ‬ ُ sulh  ‫ﻓُﻌﻞ‬ fu'l ‫ﻏُ ُﺮوب‬ gurûb  fu'ûl ‫ِﺧﻄﺎب‬ hitâb  ‫ِﺣﻠﻢ‬ ْ ‫ﻓُـ ُﻌ‬ ‫ﻮل‬ ْ ‫ﻓِ َﻌ‬ ‫ﺎل‬ ... ‫ُدﺧﻮل‬ ........ ‫ﻃَﻠَﺐ‬ ......... .................... .....  ..Arapça yapı bakımından nasıl bir dildir.........  ..................... .......... . ‫ِﺟﺴﻢ‬ .................... Bu dilde kelimeler nasıl türetilir? ‫آﻟﻴﺸﺪرﻣﻪ‬ 1.... ‫َﺷ َﺮف‬ ............ .........................  7   fi'âl ... .............. ................ ..  ................  ...............  ........  ........................... ........ ......  ............  .... ............... ‫ُﻛ ْﻔﺮان‬ . .  ....................... ..........  ...... ‫َﺟﻮاب‬ .......

aksâm-ı seb'a maddelerini teker teker ezberlemek yerine. ‫ ﻣﺪﻳﺮ‬müdîr vs. Okuma Çalışması Aşağıdaki metni okuyunuz. dilimizde kullanılan Arapça kökenli kelimeleri doğru okuyup daha iyi anlayabilmek için öğrenilmesi gerekli bir konudur. ye'ye dönüşmüştür. ‫ ﺧﻮف‬havf kelimesinden türetilen ‫ اﺧﺎﻓﻪ‬ihâfe kelimesinde vav düşmüştür. ‫ دور‬devr kelimesinde de vav illet harfidir. Bu kökten yeni bir kelime üretildiğinde vav değişir: mivzân ‫ ﻣﻮزان‬olması gereken kelime vav'ın ye'ye dönüşmesiyle mîzân ‫ ﻣﻴﺰان‬şeklini alır. içinde bulundukları kelimelerde çeşitli değişikliklere uğrayan harfler olup bunlara illet harfleri denir. aslî harflerinin niteliklerine göre iki gruba ayrılır: a) sahih ‫ ﺻﺤﻴﺢ‬b) mu'tell ‫ﻣﻌﺘﻞ‬ ‫ ا و ى‬harfleri. Aksâm-ı seb'a konusu. kelimelerin yapısını kavramaya çalışınız! Söz konusu illet harfleri. Bu sebeple. Bilmediğiniz kelimelerin anlamını öğreniniz.  8   . ‫ ﺻﻮم‬savm “oruç” kelimesinden türetilen “oruç tutma” anlamındaki ‫ﺻﻴﺎم‬ sıyâm kelimesinde vav harfi. ‫ ﺳﻴﻞ‬seyl kökünde ye illet harfidir. Bunların dönüştükleri harfler de yine bu üç harften biridir. Aslî harflerin içinde bu harflerden biri veya ikisi bulunursa böyle kelimelere de mu'tell kelimeler denir. (Ta'lîm-i Kırâ'at'den.  ‫اوﻗﻮﻣﻪ ﭼﺎﻟﻴﺸﻤﻪ ﺳﯽ‬ 1. kelime yapımı sürecinde başka harflere dönüşür veya düşer. Bundan türetilen ‫ اﺳﺎﻟﻪ‬isâle kelimesinde ye düşmüştür. Benzer yapıdaki ‫ ﻣﻴﻞ‬meyl kelimesinden türetilen ‫ اﻣﺎﻟﻪ‬imâle kelimesinde ye. Bu kökten yapılan kelimelerde vav harfi başka harflere dönüşür: ‫ داﺋﺮﻩ‬daire. Arapçanın bir kuralını öğretmek için değil. Meselâ vezn ‫ وزن‬kelimesinde illet harflerinden vav vardır.) HARFLERİNE GÖRE ARAPÇA KELİMELER Aksâm-ı Seb'a Arapçada kelimeler.

Sahih kelimeler üç kısımdır: sâlim. Mehmûz ‫ﻣﻬﻤﻮز‬: Aslî harflerinden biri hemze olan kelimelere mehmûz denir. Mu'tell kelimeler dört kısımdır: misâl. lefîf. ikinci veya üçüncü aslî harf olabilir: ‫أدب‬ edeb “edep” ‫أﻣﺮ‬ emr “iş. 3. vav. Aslî harflerinin niteliklerine göre kelimelerin sahih ve mu'tell olmak üzere iki gruba ayrıldığını ifade etmiştik. ye. ağırbaşlılık” ‫ﺿﺮب‬ darb “vurma.Arapça kelimelerdeki bu uyum ve değişme kurallarını bilirsek kelimelerin yapılarını daha kolay tanıyabiliriz. mehmûz. ecvef. Böylece metinleri doğru okuyup anlamamız da kolaylaşmış olur. nâkıs. hemze olmayan veya içinde aynı cinsten iki harf bulunmayan kelimelere sâlim denir: ‫ﺣﻠﻢ‬ hilm “yumuşaklık. Hemze birinci. buyruk” ‫أﻛﻞ‬ ekl “yeme” ‫ﻳﺄس‬ ye's “ümitsizlik” ‫رأى‬ re'y “görüş” ‫ﺟﺰء‬ cüz' “parça” ‫ﺷﺊ‬ şey' “şey” ‫ﻫﻴﺌﺖ‬ hey'et “heyet” Osmanlıcada ilk harfi hemzeli Arapça kelimelerinin hemzelerinin yazılmadıklarını unutmayınız (‫ ﺍﺩﺏ = ﺃﺩﺏ‬gibi ). Böylece Arapça kelimeler aslî harflerinin niteliğine göre yedi kısma ayrılmış olur ki buna aksâm-ı seb'a (yedi kısım) denir. muzâ'af. Sâlim ‫ﺳﺎﱂ‬: Aslî harflerinden biri elif. eziyet” ‫ﻟﻄﻒ‬ lutf “lütuf” ‫ﺻﱪ‬ sabr “sabır” ‫ﻧﻈﺮ‬ nazar “bakış” ‫ﺣﮑﻢ‬ hükm “yargı” 2. Muzâ'af ‫ﻣﻀﺎﻋﻒ‬: Aslî harflerinin son ikisi aynı olan kelimelere muzâ'af denir: ‫ﺳﺒﺐ‬ sebeb ‫ﻗﺮار‬ karâr  9   . vuruş” ‫ﻇﻠﻢ‬ zulm “haksızlık. Aşağıda bu kelimelerin yapılarını örnekleriyle göreceğiz: 1.

satış” 6. Ecvef ‫اﺟﻮف‬: Aslî ikinci harfi vav veya ye olan kelimelere ecvef denir: ‫ﻗﻮل‬ kavl “söz” ‫ﺳﻮق‬ sevk ‫ﺳﲑ‬ seyr ‫ﻣﻴﻞ‬ meyl ‫ﺑﻴﻊ‬ bey' “satma. Nâkıs ‫ﻧﺎﻗﺺ‬: Aslî harflerinden üçüncüsü illet harflerinden biri olan kelimelere nâkıs denir: ‫ﺳﻬﻮ‬ sehv “yanılma” ‫ﻋﻔﻮ‬ afv “af” ‫ﺷﻘﺎوت‬ şakāvet “eşkiyalık” ‫ﻧﻬﻰ‬ nehy “yasaklama” ‫ﺳﻌﻰ‬ sa'y “çalışma” ‫ﺷﻜﺎﻳﺖ‬ şikâyet   10   .‫ﻋﺪد‬ aded ‫ﺳﺮور‬ sürûr ‫ﻃﺐ‬ tıbb ‫رد‬ redd 4. Misâl ‫ﻣﺜﺎل‬: Aslî harflerinden ilki vav veya ye olan kelimelere misâl denir: ‫وﻋﻆ‬ va'z “nasihat" ‫وﻗﻮع‬ vukū' “olma. oluş” ‫وﻫﻢ‬ vehm “vehim” ‫ﻳﺴﺮ‬ yüsr “kolaylık” ‫ﳝﻦ‬ yümn “bereket” ‫ﻳﻘﲔ‬ yakîn “şüphesiz bilme” 5.

... Lefîf ‫ﻟﻔﻴﻒ‬: Aslî harflerinden herhangi ikisi illet harfi olan kelimelere lefîf denir: ‫وﻻﻳﺖ‬ velâyet “veli olmak........ ‫ﻛﱪ‬ kibr . ‫ﻋﻔﻮ‬ afv ...... ‫ورد‬ vird ...... ecvef.....7........ nâkıs.... ‫ﺣﺲ‬ hiss ................ İ'lal konusunu 4....... anlamlarını. ünitede daha geniş bir şekilde ele alacağız......   11   ... ‫ﻋﻠﻢ‬ ilm .. ait oldukları kelime ailesini tespit etmek ancak aksâm-ı seb'a konusunun anlaşılmasıyla mümkün olur......... Alıştırma Aşağıdaki kelimelerin aksâm-ı seb'aya göre hangi gruba girdiklerini belirtiniz.. Aksâm-ı seb'a nedir? Arapça kelimeler aslî harflerinin niteliklerine göre kaç gruba ayrılır? ‫آﻟﻴﺸﺪرﻣﻪ‬ 2... ‫ﳝﻦ‬ yümn ............ lefîf olarak isimlendirilen kelimelerde) yeni kelime yapımı sürecinde illet harflerinin değişime uğradığını.............. Böylece yapısı değişen kelimelerin vezinlerini bulmak...... velilik” ‫وﻓﺎ‬ vefâ “sözünde durma” ‫وﻗﺎﻳﻪ‬ vikāye "koruma" ‫رواﻳﺖ‬ rivâyet ‫رﻳﺎ‬ riyâ ‫ﻃﻰ‬ tayy “dürüp bükme” Kelimelerin harflerinin özelliklerine göre ayrıldığı yedi kısmı örnekleriyle görmüş olduk........... Bu kelimelerin anlamlarını da öğreniniz: ‫ ﺣﺒﺲ‬habs sâlim ‫ذوق‬ zevk ecvef ‫ذل‬ züll muzâaf ‫ﻃﻮل‬ tûl ...... Dil bilgisinde illet harflerinin kelime türetimi sürecinde çeşitli değişikliklere uğramasına i'lâl denilir... bazen de düştüğünü söylemiştik...... Bilhassa illetli kelimelerde (yani misâl..

.. Okuma Çalışması ‫اوﻗﻮﻣﻪ ﭼﺎﻟﻴﺸﻤﻪ ﺳﯽ‬ A Aşağıdaki metni okuyunuz................. Metinde geçen bilmediğiniz kelimeleri Kāmus-ı Türkî'den öğreniniz.............................. ‫ وﺻﻮل‬vusûl ..... ulüvv ............ ‫ وﺟﻮد‬vücûd ...... ‫وﺟﻊ‬ veca' ... Metindeki Arapça yapılı kelimelerin aksâm-ı seb'anın hangi grubuna girdiğini bulunuz....... Bilmediğiniz kelimelerin anlamını öğreniniz..................................   12   ......... ‫ﻏﻨﺎء‬ gınâ ............................. mürûr ......... ‫ﻋﻤﻰ‬ amâ ...... 1........ ‫أدب‬ .... edeb 2................. ‫ﺿﺮر‬ zarar .. ‫ﻣﺮور‬ ‫ رﺿﺎء‬rızâ ............ ‫ﻋﻠﻮ‬ ‫ ﺟﻨﻮن‬cünûn ........... ‫وﻓﺎء‬ vefâ .................‫ ﻣﺮض‬maraz ... ‫ذﻛﺎء‬ zekâ . 2..............................

Arapçada kelime türetmenin kalıbını ifade eden bir modeldir. Arapçada masdarlar mücerred. kömürlük. Bu kök harfler kimi durumlarda dört veya beş tane de olabilir. Bu kategori. çizer gibi kelimelerin ifade ettiği anlamlar ism-i fâ'il kategorisini oluşturur. esas olarak fiilde belirtilen hareket.en az üç harfli olur. oluş ve kılış bildiren isimlerdir. Arapçanın kelime kategorilerini böylece görmüş olduk. pişegen örneklerinde olduğu gibi -gan/-gen ekleriyle de yapabiliriz. çalışma yeri. Buna göre bir vezin. Mübâlağa-i fâ'il. sayı isimleri dil bilgisinde hep isim kategorisi altında değerlendirilir. hareket. fiilde belirtilen hareket. Bu kategoriyi Türkçede değişik eklerle yaparız: İstanbullu.   13   . Bunu sıfatın önüne daha. nasıl tespit edildiğini öğrendik. mübâlağa-i fâ'il olarak isimlendirilen gruplara ayrıldığını öğrenmiştik. gibi. ism-i mekân. oluş ve kılışa maruz kalanı. bozuk. en büyük. Arapça kelime vezin adı verilen bir kalıba sahiptir. İsm-i mef'ûl. yazan. fiilde belirtilen hareket. Yine önceki kısımlarda Arapça kelimelerin vezinlerinin ne olduğunu. Kimi zaman de yer kelimesinden faydalanırız. Aşağıda bu kalıpları ana hatlarıyla ve Türkçede kullanıldıkları kadarıyla öğreneceğiz. oluş veya kılışın özne tarafından çok fazla. kırık. İsm-i mensûb. demirden. oluş veya kılışı yapanı ifade eden kelime türlerine verilen isimdir. Bunlar dil bilgisinde cins isim ve özel isim olarak ayrılırlar. nesneleri gösteren isimler. beş aslî harften oluşanlara humâsî denilir. Bunu Türkçede çok yapan. Hangi gruba girerse girsin. ism-i tafdîl. mezîdünfih ve mec'ûl olmak üzere dört gruba ayrılır. nisbet ifade eden kelime kategorisidir. kılış veya oluşun gerçekleştiği yeri ifade eden kelime kategorilerine verilen isimdir. bozulmuş gibi kelimelerin ifade ettiği anlamlar ism-i mef'ûl kategorisini oluşturur.ARAPÇADA İSİMLER VE ÇOKLUK Arapçada İsimler Önceki kısımlarda Arapça dil bilgisinde kelimelerin isim. İsm-i tafdîl. İsimler. kırıcı. İsm-i mensûb dışında bütün bu kategorilerin teşkili. ism-i tasgîr. masdar. Türkçede kırılmış. Arapça kelimenin kökünü teşkil eden aslî harfler -birkaç istisna dışında. etkileneni ifade eden kelime türlerine verilen isimdir. toplantı yeri vs. mimli. kıran. İsm-i mekân. yazar. Üç aslî harften oluşan köklere sülâsî. Türkçede yazıcı. kızcığaz. İsm-i tasgîr. Türkçede bu anlamı üreten özel bir ek yoktur. kelime kökünü oluşturan aslî seslerin vezin dediğimiz kimi kalıplara sokulmasıyla mümkün olmaktadır. Türkçedeki +cık/+cik. Herhangi bir vezinden yüzlerce kelime türetilebilir. kırgın. aşırı derecede yapıldığını ifade eder. Türkçede çoğu zaman bunu işlek bir ek olan +lık/+lik ile kurarız. mektupçu vs. fiilde belirtilen hareketi. Masdar. çok konuşan. ism-i fâ'il. Meselâ derslik. çok gülen gibi sıfat-fiil gruplarıyla yapabildiğimiz gibi kırılgan. ism-i mef'ûl. +cığaz/+ciğez ekleriyle yapılan kuzucuk. ism-i mensûb. en gibi sıfatlar getirerek üretiriz: daha güzel. kelime sonuna nispet eki getirmek suretiyle yapılır. sıfatlarda derece açısından daha üstünlüğü gösteren bir kelime kategorisidir. Bütün şahıs isimleri. dört aslî harften oluşanlara rubâî. İsm-i fâ'il. varlıkları gösteren kelimelerdir. lokmacık gibi kelimeler de ism-i tasgîr kategorisinin örnekleri olarak düşünülebilir. en yüksek vs. isimlerde küçültme kategorisidir.

ikilik (tesniye) ve çokluk (cem') şekillerinde yapılır. Osmanlı Türkçesinde daha çok +eyn ekli şekiller kullanılmıştır. ‫ درﻫﻢ‬dirhem. ‫ ﻓﺴﺘﻖ‬fustuk “fıstık”. Bu kelimeler de aslında üç sesli olup birtakım ses düşmeleriyle iki sesli hâlini almışlardır. ‫ ﺟﺒﻞ‬cebel “dağ”. dört aslî sesten oluşanlar (rubâî= ‫ دﻓﱰ‬defter. ‫ﻫﺪﻫﺪ‬ defter vs. ‫ ﻓَـ ْﻌﻠَ ْﻞ‬fa'lel ‫ ﺧﺮدل‬hardal. ‫ ذى‬zî “sahip” gibi. ‫ ﺛﻮر‬sevr “öküz”. ‫ زرع‬zer' “ekin” vs.). ‫ ذﻫﺐ‬zeheb. yani vezinler şunlardır: ‫ﻓَـ ْﻌﻞ‬ fa'l ‫ ﴰﺲ‬şems “güneş”. ‫ ﺟﺮدﺣﻞ‬cirdahal “iri deve” vs.). Arapçada isimler aslî harflerinin sayısına göre de sınıflandırılabilmektedir. ‫ﺧﺮدل‬ hardal vs. beş aslî sesten oluşanlar (humâsî= ‫ زﺑﺮﺟﺪ‬zeberced “sarı yakut”. hüdhüd “ibibik kuşu” vs. ‫ﻓُـ ْﻌﻞ‬ fu'l ‫ اذن‬üzn “kulak”. ‫ ﻳﺪ‬yed “el”. “meze” vs. ‫ ﺻﺮﺻﺮ‬sarsar “fırtına”.   14   . ‫ ﺛﻌﻠﺐ‬sa'leb “tilki”. ‫ ﲦﺮ‬semer “meyve” vs. “et”. Bu yapıya tesniye adı verilir. ‫ ﻓﻠﻚ‬fülk “gemi”. ‫ ﻗﻔﻞ‬kufl “kilit”. birader”. ‫دﻓﱰ‬ ‫ ﻓُـ ْﻌﻠُ ْﻞ‬fu'lul ‫ ﺑﻠﺒﻞ‬bülbül. İkilik (Tesniye) Türkçeden farklı olarak Arapça kelime yapımında ve fiil çekiminde nesnenin iki adet oluşunu. Buna göre isimleri üç aslî sesten oluşanlar (sülâsî= ‫ ﻗﻠﻢ‬kalem. ‫ ﺟﻮز‬cevz “ceviz”. ‫ﻓﻠﻚ‬ fülk vs. ‫ ذو‬zü. ‫ ﺷﺠﺮ‬şecer “ağaç”. ‫ ﻓﻨﺪق‬funduk “fındık”. Arapçada kelime türleri hangi adlarla adlandırılmıştır? Arapça İsimlerde Çokluk Arapça kelimelerde sayı kategorisi teklik. Arapçada kelime yapımında tesniye +eyn ( ‫ ) ﻳﻦ‬ve + ân (‫ )ان‬ekiyle yapılır. ‫ رﺟﻞ‬ricl “ayak” vs.) olarak da sınıflandırmak mümkündür. ‫ ﳊﻢ‬lahm ‫ﻓِ ْﻌﻞ‬ fi'l ‫ ﺑﺌﺮ‬bi'r “kuyu”. ‫ ذﺋﺐ‬zi'b “kurt”. Arapçada genel kural olarak asıl isimlerin aslî sesleri üçten az ve beşten fazla olamaz. fiilde belirtilen öznenin iki kişi oluşunu ifade eden ekler vardır. İki aslî harften oluşan birkaç isim vardır: ‫ اخ‬ah “erkek kardeş. ‫ ﻧﻘﻞ‬nukl ‫ﻓَـ َﻌ ْﻞ‬ fa'al ‫ ﻗﻠﻢ‬kalem.İsimlerin Vezinleri İsim teşkilinde kullanılan bazı kalıplar. ‫ ﻗﻤﺮ‬kamer “ay”. ‫ ذا‬zâ. ‫ ﻓﻢ‬fem “ağız”.

+ât ( ‫ ) ات‬eki ise müennes (dişil) çokluklar yapar. ‫ ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت‬ma'lûmât vs. iki gruptur: Eklemeli ve bükünlü. bir yerde o anda bulunanlar" ‫ ﺳﺎﻣﻊ‬sâmi' = ‫ ﺳﺎﻣﻌﲔ‬sâmi'în "dinleyiciler" ‫ ﻗﺎرئ‬kāri' = ‫ ﻗﺎرﺋﲔ‬kāri'în "okuyucular"   15   . +în ( ‫) ﻳﻦ‬. Bükünlü çokluklar mükesser çokluk (cem'-i mükesser) adını alır.Örnekler: taraf ‫ﻃﺮف‬ tarafeyn ‫" ﻃﺮﻓﲔ‬iki taraf" devlet ‫دوﻟﺖ‬ devleteyn ‫" دوﻟﺘﲔ‬iki devlet" leyle ‫ﻟﻴﻠﻪ‬ leyleteyn ‫" ﻟﻴﻠﺘﲔ‬iki gece" vâlid ‫واﻟﺪ‬ vâlideyn ‫" واﻟﺪﻳﻦ‬anne ve baba" Harem ‫ﺣﺮم‬ Haremeyn ‫" ﺣﺮﻣﲔ‬Mekke ve Medine" Tesniye yapımında kullanılan +ân eki. +ûn ( ‫ ) ون‬ekleri müzekker (eril). İsmin aslî harflerine çeşitli zâid harflerin ilâve edilip belli vezinlere konulmasıyla elde edilir. Bunlar kurallı. Osmanlı Türkçesinde pek az kullanılmıştır: zâviye "açı" ‫ زاوﻳﻪ‬zâviyetân ‫" زاوﻳﺘﺎن‬iki açı" harf "harf" ‫ ﺣﺮف‬harfân ‫"ﺣﺮﻓﺎن‬iki harf" Çokluk (cem') Arapçada çokluk. Meselâ: felek "gök" ‫ ﻓﻠﻚ‬ eflâk ‫" اﻓﻼك‬gökler": vezni ef'âl ‫اﻓﻌﺎل‬ kasr "köşk" ‫ ﻗﺼﺮ‬ kusûr ‫" ﻗﺼﻮر‬köşkler": vezni fu'ûl ‫ﻓﻌﻮل‬ kitâb "kitap" ‫ ﻛﺘﺎب‬ kütüb ‫" ﻛﺘﺐ‬kitaplar": vezni fu'ul ‫ﻓﻌﻞ‬ Sâlim Çokluklar Sâlim çokluğu teşkil eden eklerden +în ve +ûn ekleri eril (müzekker) çokluk yapar: ‫ ﻣﺴﻠﻢ‬müslim =‫ ﻣﺴﻠﻤﲔ‬müslim+în ~ ‫ ﻣﺴﻠﻤﻮن‬müslim+ûn “Müslümanlar” ‫ ﻣﺆﻣﻦ‬mü’min = ‫ ﻣﺆﻣﻨﲔ‬mü’min+în ~ ‫ ﻣﺆﻣﻨﻮن‬mü’min+ûn “müminler”. ‫ ﻣﺄﻣﻮر‬me’mûr = ‫ ﻣﺄﻣﻮرﻳﻦ‬me’mûrîn ~ ‫ ﻣﺄﻣﻮرون‬me’mûrûn ‫ ﺣﺎﺿﺮ‬hâzır = ‫ ﺣﺎﺿﺮون‬hâzirûn "huzurda bulunanlar. düzenli çokluklar sayılır: ‫ ﻣﺄﻣﻮرﻳﻦ‬me'mûrîn. Eklemeli çokluklar sâlim çokluk (cem'-i sâlim) adını alır.

‫ ﻣﻌﻠﻤﺎت‬muallimât “hanım öğretmenler” Ayrıca fiillerin masdar şekillerinin pek çoğu ile ism-i fâ'il ve ism-i mef'ül kategorisinden kelimelerinin bazıları +ât ekiyle çokluk haline getirilir. Osmanlıcada daha çok +în eki kullanılmıştır.Kelimeye +în veya +ûn eklerinden hangisinin getirileceği Arapçada birtakım sözdizimi uyumlarına bağlı olarak belirlenir. Salim çokluğu teşkil eden eklerden +ât eki ise dişil (müennes) çokluk yapar. Bu eki alan kelimenin sonunda ٥ ve ‫ ت‬harfleri varsa bu harfler yazılmaz. cinsiyet kategorisinde dişil (müennes) sayılırlar. Biz bunları sözlüklerden öğreniriz. Farsça yapılı sıfat tamlamasında cem'-i mükesser kalıbında olan bir isimden sonra gelen sıfat da müennes yapılır. yani hangi kelimenin hangi kalıba göre çokluk yapılacağını Arapça konuşan halkların asırlar öncesinde oluşmuş uzlaşmaları belirlemiştir. Tekili dişil olan kelimelerin çoğulu da bu ekle yapılır: ‫ ﻣﻌﻠﻤﻪ‬muallime “hanım öğretmen” . Böylece.   16   . ‫وﻗﻮع‬ vukû’  ‫وﻗﻮﻋﺎت‬ vukuât ‫اﺧﺮاج‬ ihrâc  ‫اﺧﺮاﺟﺎت‬ ihrâcât ‫ﺗﺴﻠﻴﻢ‬ teslîm  ‫ﺗﺴﻠﻴﻤﺎت‬ teslîmât ‫ﺗﺸﻜﻴﻞ‬ teşkîl  ‫ﺗﺸﻜﻴﻼت‬ teşkîlât ‫ﺗﻈﺎﻫﺮ‬ tezâhür  ‫ﺗﻈﺎﻫﺮات‬ tezâhürât ‫اﺳﺘﺤﺼﺎل‬ istihsâl  ‫اﺳﺘﺤﺼﺎﻻت‬ istihsâlât ‫ﳐﺎﺑﺮﻩ‬ muhâbere  ‫ﳐﺎﺑﺮات‬ muhâberât ‫ﳏﺎﺳﺒﻪ‬ muhâsebe  ‫ﳏﺎﺳﺒﺎت‬ muhâsebât ‫رواﻳﺖ‬ rivâyet  ‫رواﻳﺎت‬ rivâyât ‫ﺷﻜﺎﻳﺖ‬ şikâyet  ‫ﺷﻜﺎﻳﺎت‬ şikâyât ‫ﻣﻌﻠﻮم‬ ma’lûm  ‫ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت‬ ma'lûmât ‫ﻣﻜﺘﻮب‬ mektûb  ‫ﻣﻜﺘﻮﺑﺎت‬ mektûbât ‫ﻣﺸﻜﻞ‬ müşkil  ‫ﻣﺸﻜﻼت‬ müşkilât Mükesser Çokluklar Mükesser çokluklar esas olarak semâîdir. Cem'-i mükesserler (=bükünlü çokluk).

Başlıca cem'-i mükesser kalıpları şunlardır: Ef'âl ‫ اﻓﻌﺎل‬vezni: keder ‫" ﻛﺪر‬keder"  ekdâr ‫" اﻛﺪار‬kederler". fu'al ve fi'al vezinlerinin Osmanlı alfabesinde aynı şekilde yazıldığına dikkat ediniz. ilm ‫" ﻋﻠﻢ‬ilm"  ulûm ‫ﻋﻠﻮم‬ "ilimler". Fu'ûl ‫ ﻓﻌﻮل‬vezni: emr ‫" اﻣﺮ‬iş. ‫ ﺻﻮرت‬sûret  ‫ ﺻﻮر‬suver "resimler.  ‫ ﻃﺮق‬turuk "yollar". ‫ رﺳﻮل‬resûl "elçi"  ‫ رﺳﻞ‬rusül "elçiler". deyn ‫" دﻳﻦ‬borç"  düyûn ‫" دﻳﻮن‬borçlar". Fu'al ‫ ﻓﻌﻞ‬vezni: ‫ اﻣﺖ‬ümmet  ‫ اﻣﻢ‬ümem "ümmetler".  Fu'ul. ‫ ﺳﻔﻴﻨﻪ‬sefîne "gemi"  Bu vezni. ‫ رﺟﻞ‬racül "adam"  ‫ رﺟﺎل‬ricâl "adamlar". şekl ‫" ﺷﻜﻞ‬şekil"  eşkâl ‫" اﺷﻜﺎل‬şekiller" vs. emirler". ‫ ﻋﺒﺪ‬abd "kul"  ‫ ﻋﺒﺎد‬ibâd   17   . akl ‫" ﻋﻘﻞ‬akl"  ukūl ‫" ﻋﻘﻮل‬akıllar" vs. ‫ دوﻟﺖ‬devlet  ‫ دول‬düvel "devletler". şahs ‫" ﺷﺨﺺ‬şahs"  eşhâs ‫" اﺷﺨﺎص‬şahıslar". ‫ ﺣﻜﻤﺖ‬hikmet  ‫ ﺣﻜﻢ‬hikem "hikmetler" vs. sebeb ‫" ﺳﺒﺐ‬sebep"  esbâb ‫" اﺳﺒﺎب‬sebepler". Fi'âl ‫ ﻓﻌﺎل‬vezni: ‫ ﺟﺒﻞ‬cebel "dağ"  ‫ ﺟﺒﺎل‬cibâl "dağlar". Metinleri doğru okumak ve anlamlandırmak için bu yapıların arasındaki fark da bilinmelidir. bilimler". Fi'al ‫ ﻓﻌﻞ‬vezni: ‫ ﻧﻌﻤﺖ‬ni'met  ‫ ﻧﻌﻢ‬ni'am "nimetler". nehr ‫ﻧﻬﺮ‬ "nehir"  enhâr ‫" اﻧﻬﺎﺭ‬nehirler". ‫ ﻣﻠﺖ‬millet  ‫ ﻣﻠﻞ‬milel "milletler". ‫ ﳏﻨﺖ‬mihnet  ‫ ﳏﻦ‬mihen "mihnetler". melik ‫" ﻣﻠﻚ‬hükümdar"  mülûk ‫" ﻣﻠﻮك‬hükümdarlar". okuyuşta fu'ûl ‫ ﻓﻌﻮل‬vezniyle karıştırmayınız. fenn ‫" ﻓﻦ‬bilim. ‫ ﺑﻠﺪﻩ‬belde  ‫ ﺑﻼد‬bilâd "beldeler". emir"  umûr ‫" اﻣﻮر‬işler. bilgi"  fünûn ‫" ﻓﻨﻮن‬fenler. Fu'ul ‫ ﻓﻌﻞ‬vezni: ‫ ﻛﺘﺎب‬kitâb "kitap"  ‫ ﻛﺘﺐ‬kütüb "kitaplar". suretler" vs. ‫ ﻃﺮﻳﻖ‬tarîk "yol" ‫ ﺳﻔﻦ‬süfün "gemiler" vs.

‫وزﻳﺮ‬ vezîr  ‫ وزرا‬vüzerâ "vezirler". erdemler". uyruklar" vs. ‫ﺳﻔﲑ‬ sefîr "elçi"  ‫ ﺳﻔﺮا‬süferâ "elçiler". şakalar". ulu"  ‫ ﻋﻈﺎم‬izâm "büyükler.   18   . ‫ ﻋﻘﻴﺪﻩ‬akîde "inanç"  ‫ ﻋﻘﺎﺋﺪ‬akā'id "inançlar". ‫ ﺣﻘﻴﻘﺖ‬hakîkat  ‫ ﺣﻘﺎﺋﻖ‬hakā'ik "hakikatler". sonuçlar" vs. ‫ ﻛﺒﲑ‬kebîr "büyük"  ‫ ﻛﺒﺎر‬kibâr "büyükler". Veznin sonundaki hemze genellikle yazılmaz: ‫ ﻋﺎﱂ‬âlim  ‫ ﻋﻠﻤﺎ‬ulemâ "âlimler" . ‫ ﻓﻘﲑ‬fakîr  ‫ ﻓﻘﺮا‬fukarâ "fakirler". ‫ ﻧﺘﻴﺠﻪ‬netîce  ‫ ﻧﺘﺎﺋﺞ‬netâ'ic "neticeler. ‫ ﺳﺎﺣﻞ‬sâhil  ‫ ﺳﻮاﺣﻞ‬sevâhil "sâhiller". ‫ ﻋﺎﺟﺰ‬âciz "güçsüz"  ‫ﻋﺠﺰﻩ‬ aceze "güçsüzler". ‫ ﻃﺎﻟﺐ‬tâlib  ‫ ﻃﻼب‬tullâb "tâlipler. ‫ ﺟﺎﻫﻞ‬câhil  ‫ ﺟﻬﻠﻪ‬cehele "câhiller". Fevâ'il ‫ ﻓﻮاﻋﻞ‬vezni: ‫ ﺟﺎﻣﻊ‬câmi'  ‫ ﺟﻮاﻣﻊ‬cevâmi' "câmiler". ‫ وﻇﻴﻔﻪ‬vazîfe  ‫ وﻇﺎﺋﻒ‬vazâ'if "vazifeler. ‫ ﻓﺎﺿﻞ‬fâzıl  ‫ ﻓﻀﻼ‬fuzalâ "fazıllar. ‫ ﺷﻬﻴﺪ‬şehîd  ‫ ﺷﻬﺪا‬şühedâ "şehitler" vs. Fa'ale ‫ ﻓﻌﻠﺔ‬vezni: ‫ ﻓﺎﻋﻞ‬fâ'il veznindeki birçok kelimenin çokluğu bu vezinde olur: ‫ ﻃﺎﻟﺐ‬tâlib "öğrenci"  ‫ ﻃﻠﺒﻪ‬talebe "öğrenciler" . ‫ ﺷﺎﻋﺮ‬şâir  ‫ ﺷﻌﺮا‬şu'arâ "şairler". ‫ ﺟﺎﻫﻞ‬câhil  ‫ ﺟﻬﻼ‬cühelâ "câhiller". ‫ ﺗﺎﺑﻊ‬tâbi'  ‫ ﺗﻮاﺑﻊ‬tevâbi' "tâbi olanlar. ‫ ﻗﺎﻋﺪﻩ‬kā'ide  ‫ ﻗﻮاﻋﺪ‬kavâ'id "kaideler". ‫ رﺳﺎﻟﻪ‬risâle  ‫ رﺳﺎﺋﻞ‬resâ'il "risâleler". uyruklar" vs. ‫ ﺗﺎﺑﻊ‬tâbi' "bağlı"  ‫ ﺗﺒﻌﻪ‬tebe'a "bağlılar. erdemliler". ‫ ﺷﺎﻫﺪ‬şâhid  ‫ ﺷﻮاﻫﺪ‬şevâhid "şahitler". ‫" ﻟﻄﻴﻔﻪ‬latîfe"  ‫ ﻟﻄﺎﺋﻒ‬letâ'if "latifeler. Fe'â'il ‫ ﻓﻌﺎﺋﻞ‬vezni: ‫ ﺻﺤﻴﻔﻪ‬sahîfe "sayfa"  ‫ ﺻﺤﺎﺋﻒ‬sahâ'if "sayfalar". ‫ ﻓﻀﻴﻠﺖ‬fazîlet  ‫ ﻓﻀﺎﺋﻞ‬fazâ'il "faziletler. öğrenciler". ‫ ﺣﺎدﺛﻪ‬hâdise  ‫ ﺣﻮادث‬havâdis "hadiseler". ‫ ﻇﺎﱂ‬zâlim  ‫ﻇﻠﻤﻪ‬ zaleme "zâlimler". ‫ ﻋﺎﱂ‬âlem  ‫ ﻋﻮاﱂ‬avâlim "âlemler". ödevler". Fu'alâ ‫ ﻓﻌﻼء‬vezni: Fâ'il ‫ ﻓﺎﻋﻞ‬ve fa'îl ‫ ﻓﻌﻴﻞ‬veznindeki bazı kelimelerin çokluğu bu vezinde gelir."kullar". ‫ ﻋﻈﻴﻢ‬azîm "büyük. ‫ ﻛﺎﻓﺮ‬kâfir  ‫ ﻛﻔﺎر‬küffâr "kâfirler" vs. ‫ ﺗﺎﺟﺮ‬tâcir  ‫ ﲡﺎر‬tüccâr "tâcirler". Fu''âl ‫ ﻓﻌﺎل‬vezni: Fâ’il ‫ ﻓﺎﻋﻞ‬veznindeki bazı kelimelerin çokluğu bu vezinde olur: ‫ ﺣﺎﻛﻢ‬hâkim  ‫ ﺣﻜﺎم‬hükkâm "hâkimler". ulular" vs. ‫ ﻛﺎﺗﺐ‬kâtib  ‫ ﻛﺘﺎب‬küttâb "kâtipler".

‫ ﻣﻔﻌﻠﺔ‬mef'alet. ‫ ﺧﺎﻗﺎن‬hâkān  ‫ ﺧﻮاﻗﲔ‬havâkîn "hakanlar" vs. ‫ ﻣ ْﻨﺰل‬menzil  ‫ ﻣﻨﺎزل‬menâzil "menziller". Bu tür kelimelerin çokluğu ef'ilâ ‫ اﻓﻌﻼء‬veznindedir (Osmanlı Türkçesinde sondaki hemzeler düşürülür): ‫ﻧﱮ‬ nebî "peygamber"  ‫ اﻧﺒﻴﺎ‬enbiyâ "peygamberler". ‫ ﺳﻼح‬silâh  ‫ اﺳﻠﺤﻪ‬esliha "silahlar". alçaklar". ‫ ﻣﻘﺼﺪ‬maksad  ‫ ﻣﻘﺎﺻﺪ‬mekāsıd "maksatlar". ‫ ﻣﺼﺮف‬masraf  ‫ ﻣﺼﺎرف‬mesârif "masraflar". ‫ ﺗﺎرﻳﺦ‬târîh  ‫ ﺗﻮارﻳﺦ‬tevârîh "tarihler". ‫ﻣﺪرﺳﻪ‬ medrese  ‫ ﻣﺪارس‬medâris "medreseler". Ef'ile ‫ اﻓﻌﻠﺔ‬vezni: ‫ ﺟﻮاب‬cevâb  ‫ اﺟﻮﺑﻪ‬ecvibe "cevaplar". diller". ‫ ﻟﺴﺎن‬lisân  ‫ اﻟﺴﻨﻪ‬elsine "lisanlar. ‫ اﻗﺮب‬akreb "en yakın"  ‫ اﻗﺎرب‬ekārib "en yakınlar" vs. görüşler". ‫ ﻣﻨﻔﻌﺖ‬menfa'at  ‫ ﻣﻨﺎﻓﻊ‬menâfi' "menfaatler" vs. ‫ ذﻛﻰ‬zekî  ‫ اذﻛﻴﺎ‬ezkiyâ "zekiler" vs. Efâ'îl ‫ اﻓﺎﻋﻴﻞ‬vezni: ‫ اﻗﻠﻴﻢ‬iklîm "ülke. Mefâ'il ‫ ﻣﻔﺎﻋﻞ‬vezni: ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬mef'al. ulular". Efâ'il ‫ اﻓﺎﻋﻞ‬vezni: Daha çok ef'al ‫ اﻓﻌﻞ‬veznindeki kelimelerin çokluğunu yapmak için kullanılır: ‫ اﻛﱪ‬ekber "en büyük"  ‫ اﻛﺎﺑﺮ‬ekâbir "büyükler.Fevâ'îl ‫ ﻓﻮاﻋﻴﻞ‬vezni: ‫ ﻗﺎﻧﻮن‬kānûn  ‫ ﻗﻮاﻧﲔ‬kavânîn "kanunlar". ‫ ﳎﻠﺲ‬meclis  ‫ ﳎﺎﻟﺲ‬mecâlis "meclisler". mallar" vs. ‫ وﱃ‬velî  ‫ اوﻟﻴﺎ‬evliyâ "velîler". ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬mef'il. ‫ اﺳﺘﺎذ‬üstâz "üstâd"  ‫ اﺳﺎﺗﻴﺬ‬esâtîz "ustalar" vs. ‫ ﻣﻔﻌﻠﺔ‬mef'ilet veznindeki kelimelerin çokluğu bu vezinde yapılır: ‫ ﻣﻜﺘﺐ‬mekteb  ‫ ﻣﻜﺎﺗﺐ‬mekâtib "mektepler. ‫ زﻣﺎن‬zamân  ‫ ازﻣﻨﻪ‬ezmine "zamanlar". ‫ ﻣﺬﻫﺐ‬mezheb  ‫ ﻣﺬاﻫﺐ‬mezâhib "mezhepler. ‫ ارذل‬erzel "pek rezil"  ‫ اراذل‬erâzil "reziller. diyar"  ‫ اﻗﺎﻟﻴﻢ‬ekālîm "ülkeler". ulular". okullar". ‫ ﺣﺪﻳﺚ‬hadîs  ‫اﺣﺎدﻳﺚ‬ ehâdîs "hadisler". ‫ ﻣﺘﺎع‬metâ'  ‫ اﻣﺘﻌﻪ‬emti'a "metalar. ‫ ﻣﻌﺮﻓﺖ‬ma'rifet  ‫ ﻣﻌﺎرف‬me'ârif. ‫ اﻋﻈﻢ‬a'zam "en yüce"  ‫اﻋﺎﻇﻢ‬ e'āzım "yüceler.   19   . Ef'ilâ ‫ اﻓﻌﻼء‬vezni: Fa'îl ‫ ﻓﻌﻴﻞ‬vezninin nâkısı fa'î şeklini alır.

cemâdât ‫……………… ﲨﺎدات‬. ruhlar" vs.   20   . ‫ ﻃﺎﻟﺐ‬tâlib "isteyen. hukūk ‫ﺣﻘﻮق‬ ………………. ‫ ﺗﺮﻛﻴﺐ‬terkîb  ‫ﺗﺮاﻛﻴﺐ‬ terâkîb "terkibler". esbâb ‫اﺳﺒﺎب‬ ……………….Mefâ'îl ‫ ﻣﻔﺎﻋﻴﻞ‬vezni: ‫ ﻣﻔﻌﻮل‬mef'ûl . Osmanlı Türkçesi öğrenimimiz süresince kelimelerin hangi vezinlerde olduğunu bilmekten anlamlarını bilmek daha önemlidir. Tefâ'îl ‫ ﺗﻔﺎﻋﻴﻞ‬vezni: Bilhassa tef'îl ‫ ﺗﻔﻌﻴﻞ‬veznindeki pek çok kelimenin çokluğu bu vezinde gelir: ‫ ﺗﺼﻮﻳﺮ‬tasvîr  ‫ ﺗﺼﺎوﻳﺮ‬tesâvîr "tasvirler. Ef'ul ‫ اﻓﻌﻞ‬vezni: ‫ ﳒﻢ‬necm "yıldız"  ‫ اﳒﻢ‬encüm "yıldızlar".  Bazı kelimelerin birden fazla vezinde çokluk yapıldıkları görülür. hangi kelimenin çokluğu olduğunu ve anlamını bilmek daha önemlidir. can"  ‫ اﻧﻔﺲ‬enfüs ~ ‫ ﻧﻔﻮس‬nüfûs "ruhlar. harekât ‫ﺣﺮﻛﺎت‬ ………………. ‫ ﻣﻜﺘﻮب‬mektûb  ‫ﻣﻜﺎﺗﻴﺐ‬ mekâtîb "mektuplar". kelimelerin teklik şekillerini öğreniniz. Vezinler kimi zaman anlam farklılığına sebep olurken kimi zaman anlamda bir değişme olmaz. deliler". Alıştırma a. ‫آﻟﻴﺸﺪرﻣﻪ‬ 3. Çokluk kelimelerde de kelimenin veznini bilmesek de onun çokluk olduğunu. resimler". ‫ ﻣﻔﺘﺎح‬miftâh "anahtar"  ‫ ﻣﻔﺎﺗﻴﺢ‬mefâtîh "anahtarlar" vs. ‫ ﺗﻜﻠﻴﻒ‬teklîf  ‫ ﺗﻜﺎﻟﻴﻒ‬tekâlîf "yükümlülükler" vs. Aşağıdaki kelimelerin hangi cins çokluk olduğunu ve vezinlerini belirtiniz. ‫ ﻧﻔﺲ‬nefs  ‫ اﻧﻔﺲ‬enfüs "nefsler. ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬mef'al ve ‫ ﻣﻔﻌﺎل‬mif'âl veznindeki kimi kelimelerin çokluğu bu vezinde yapılır: ‫ ﳎﻨﻮن‬mecnûn  ‫ ﳎﺎﻧﲔ‬mecânîn "mecnunlar. şuhûd ‫ﺷﻬﻮد‬ ………………. canlar" her zaman birbirinin yerine kullanılamaz. ‫ﻛﺎﻓﺮ‬ kâfir  ‫ ﻛﻔﺮﻩ‬kefere ~ ‫ ﻛﻔﺎر‬küffâr "kâfirler" örnekleri birbiri yerine kul- lanılabilirken ‫ ﻧﻔﺲ‬nefs "ruh. öğrenci"  ‫ ﻃﻠﺒﻪ‬talebe ~ ‫ ﻃﻼب‬tullâb "öğrenciler" .

.................................................................. hükm ‫ﺣﻜﻢ‬ ……………….......................... ‫ ﻛﺘﺐ‬kütüb .... ‫ رﺳﺎﺋﻞ‬resâil ....................... ‫ ُﻛﺘﺎب‬küttâb .............. ‫ اﺳﺒﺎب‬esbâb .............b..... mevcûd ‫ﻣﻮﺟﻮد‬ ………………........................... ‫ ﻓﻀﻼ‬fuzalâ ............ ‫ ﺗﻮارﻳﺦ‬tevârîh .... ‫ﻧﻌﻢ‬ ............................ Aşağıdaki kelimeleri çokluk kategorisine çeviriniz......... alâmet ‫ﻋﻼﻣﺖ‬ ……………….. ‫ ﺟﻮاﻣﻊ‬cevâmi' ...................... veled ‫وﻟﺪ‬ ………………............................... c........................................ teşebbüs ‫ﺗﺸﺒﺚ‬ ……………….................... vasf ‫وﺻﻒ‬ ………………............................................ ‫ ﺟﺒﺎل‬cibâl ..... ‫ﺻ َﻮر‬ ُ suver . Aşağıdaki kelimelerin anlamlarını.................   21   .. ni'am ‫ ﺷﻮاﻫﺪ‬şevâhid . kelimelerin anlamını sözlükten bularak öğreniniz............. vezinlerini ve teklik şekillerini öğreniniz: ‫ﻋﻠﻮم‬ ulûm ...........................

3.   22   . Okuma Çalışması ‫اوﻗﻮﻣﻪ ﭼﺎﻟﻴﺸﻤﻪ ﺳﯽ‬ Aşağıdaki metni okuyunuz. 2. Bilmediğiniz kelimelerin anlamını öğreniniz.   ‫ﴰﺲ اﻟﺪﻳﻦ ﺳﺎﻣﯽ‬ 1. Metinde geçen bilmediğiniz kelimeleri Kamus-ı Türkî'den öğreniniz. Metindeki Arapça yapılı salim ve mükesser çoklukları tespit edip yapılışlarını ve anlamlarını öğreniniz.

ism-i tafdîl. ism-i mensûb olarak gruplara ayrılır. Ortaya çıkan kalıp   23   . sıfat-ı müşebbehe. ism-i zaman. mehmûz “aslî harflerinden biri hemze olan” kelimelere”. ism-i mensûb cinsinden kelimeler ise sıfattırlar. hemze olmayan veya içinde aynı cinsten iki harf bulunmayan kelimelere”. sıfat-ı müşebbehe. ‫ ع‬harfi ikinci aslî sesini. Örneklerden de anlaşılacağı gibi Arapça bir kelimenin veznini bulmak için önce kelimenin aslî harfleri tespit edilir. ism-i mef'ûl. Bu aslî harflerin yerine sırasıyla yine ‫ ف ع ل‬harflerini yazalım. ism-i tafdîl. Fiilden türemiş isimler (ism-i müştak) ise masdar isimleri. ism-i mef'ûl. yani kalıplara sahiptir. ism-i tafdîl. mübâlağa-i fâ'il.Özet kelimenin veznidir. zâid harfler aynen bırakılır. Bu kelimede ‫ ل‬٥ ‫ ج‬harfleri aslî harflerdir. muzâaf “aslî harflerinin son ikisi aynı olan kelimelere”. ism-i mekân. Bu kelime türleri hepsi farklı vezinlere. nâkıs. ‫ ع‬ve ‫ ل‬harfleri yazılır ve Arapça. Kelimenin kökünü oluşturan temel harflerin belli bir kalıba göre başına. Asıl isimler (ism-i câmid) grubuna giren kelimeler özel isimler. ism-i âlet gibi türlere ayrılırlar. İsm-i câmid grubuna giren bütün kelimeler. “bilmeme. bazan hepsine birden belli harflerin ilâvesiyle yeni kelimeler yapılır. bükünlü bir dildir. ism-i fâ'il. ism-i âlet. Aynı kökten gelen ‫ﺟﺎﻫﻞ‬ kelimesinin veznini de aynı şekilde bulabiliriz. Sahih kelimeler sâlim. ye. Bunun için. Zâid olabilecek harf eliftir. ism-i fâ’il. cahillik” kelimesinin veznini bulmak için önce kelimedeki aslî harflerin yerine sırasıyla ‫ ف‬. yeni kelimeler yapılmaktadır. yani bir kökten yeni kelimeler türetilirken başa ve sona ekler getirilmez. Arapça kelimeler kabaca iki gruba ayrılır: a) asıl isimler (=ism-i câmid). ism-i mekân. nâkıs “aslî harflerinden üçüncüsü illet harflerinden biri olan harflerine dayanan bir model geliştirilmiştir: ‫ ف‬harfi kelime kökünün birinci aslî sesini. mübalağa-i fâ’il. mübâlağa-i fâ’il. Mu'tell kelimeler misâl. sonuna veya ortasına. Şu hâlde ‫ َﺟﻬﻞ‬cehl kelimesi ‫ ﻓﻌﻞ‬fa'l ِ câhil veznindedir. Bu dilde kelimenin kök harfleri (aslî harfler) değişmeden birtakım ekleme harflerle (zâid harfler) belli kalıplara uyularak (vezin). ecvef. Bu kelimede dört harf olduğuna göre bunlardan biri zâid demektir. elif harfini de kelimedeki yerine ilâve edelim. ism-i âlet. Harflerinin Niteliklerine Göre Arapça Kelimelerin Ayrıldığı Kısımları (aksâm-ı seb'a) Tanımlamak. aslî harflerinde illet harfleri olarak nitelenen ‫ ا و ى‬harfleri bulunup bulunmadıklarına göre sahîh ve mu’tell olmak üzere iki gruba ayrılır. İsm-i fâ’il. muzâ'af olmak üzere üç kısma ayrılır. Sâlim “aslî harflerinden biri elif. masdarlar. ism-i mekân. ortaya çıkan ِ câhil kelimesinin harekele‫ ﻓﺎﻋﻞ‬kalıbı ‫ﺟﺎﻫﻞ‬ rine göre okuyalım: ‫ ﻓﺎﻋﻞ‬fâ’il. işlemek” fiilinin aslî sesleri olan ‫( ﻓﻌﻞ‬fe-ayın-lâm) Arapça kelimeler. ism-i zaman. ism-i tasgir cinsinden kelimeler isimdirler. Arapça kelimeler başlıca isim (ism-i câmid). ism-i tasgir. ism-i mef'ûl. vav. “yapmak. misâl “aslî harflerinden ilki vav veya ye olan kelimelere”. Arapça'nın "bükünlü" bir dil olduğunu gördük. Arapça Kelimelerde Vezin / Kalıp Kavramını Kavrayıp Bir Kelimenin Veznini Bulmak. Arapça dil bilgisinde bu kalıplar vezin adı verilen yapılarla öğretilir. lefîf olmak üzere dört kısımdır. ism-i tasgîr. ism-i zamân. b) türemiş isimler (=ism-i müştak). masdar. mehmûz. ecvef “aslî ikinci harfi vav veya ye olan kelimelere”. sıfat-ı müşebbehe. Sahîh kelimeler aslî harflerinde illet harfleri bulunmayan. Türkçede kullanılmayan fiil çekimlerini bir tarafa bırakırsak. bulunan vezin kelimenin harekesine göre okunur. sonra zaid harfler yerinde kalmak koşuluyla aslî harfler yerine ‫ ف ع ل‬harfleri getirilir ve bulunan kalıp kelimenin harekesiyle okunur. Böylece Arapça kelimeler aslî harflerinin niteliğine göre yedi kısma ayrılmış olur ki buna aksâm-ı seb'a (yedi kısım) denir. mu’tell kelimeler aslî harflerinde illet harfleri bulunan kelimelerdir. Buna göre ‫ َﺟﻬﻞ‬cehl Osmanlı Türkçesinde Kullanılan Arapça Kökenli Kelimelerin Yapısını Tanımak. ‫ ل‬harfi üçüncü aslî sesini temsil eder. cins isimleri ve sayı isimleridir.

ef'ilâ…   24   . çokluk (cem'). Mükesser çokluk. Hangi türden olursa olsun Arapça kelimelerde sayı kategorisi üç grupta ifade edilir: Teklik. muhâkeme  muhâkemât. fu'alâ. +în ve +ûn ile yapılan çokluklar müzekker (eril) çokluklardır. Çokluk (cem') ise nesnenin ikiden fazla oluşunu ifade eden sayı kategorisidir. Türkçedeki gibi eklerle yapılan çokluktur: +în. bükünlü bir çokluk türüdür. +ûn.kelimelere”. teşkîlât. Bazı mükesser çokluk vezinleri şunlardır: ef'âl. velî  evliyâ. fi'âl. kitâb  kütüb. fu'ul. ikilik (tesniye). âlim  ulemâ vs. devleteyn "iki devlet". +ât ekiyle teklik şekli müennes (dişil) olan kelimeler ve belli türdeki kelimeler çokluk yapılır ve bunlar müennes (dişil) çokluklar olur: muallime  muallimât. lefîf “aslî harflerinden herhangi ikisi illet harfi olan kelimelere” denir. Çokluk Kelimelerin Sıkça Kullanılan Kalıplarını Sıralamak. Sâlim çokluk. mü'minûn vs. me'mûrîn. ma'lûmât. 2. Mükesser çokluk. yani kelimer belli kalıplara girerek çokluk anlamı ifade ederler: şahs  eşhâs. +ât : müslimîn. İki türü vardır: 1. Sâlim çokluk. tâlib  talebe. kâfir  küffâr. Arapça Kelimelerde İkilik (tesniye) ve Çokluk (cem') Yapısını Ayırt Edebilmek. idhâlât vs. fu'ûl. İkilik (tesniye) Türkçede bulunmayan bir kelime türüdür. +eyn veya +ân ekiyle yapılır ve nesnenin iki oluşunu ifade eder: tarafeyn "iki taraf".

sahih kelimeler denir. Kamer 7. Bunlara zâid harfler denir. Şu’arâ e. Mevt d. Hâzırûn b. Zarar-karar-meyyâl c. aşağıdakilerden hangisi sâlim çokluk değildir? a. Mesken b. d. fâ’il c. Arapça kelimeler. Hikâyet-şikâyet-dirâyet 2. İsm-i mef’ûl d. Aynı vezinde olan kelimeler. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde mim harfi zâiddir? a. fi’l d. bazı istisnalar dışında en az üç harften oluşur. Umûr e. Kitabet e. Ulemâ b. nun e. mu’tel kelimeler denir. Hademe e. Masdar c. Arapça kelimeler aslî harflerin niteliğine göre kaç kısma ayrılır ve bunlara ne ad verilir? a. fa’îl b. Buna göre. Aşağıdaki türlerden hangisi sıfattır? a. Buna göre. Me’mûrîn   25   . Arapça kelimelerde çokluk katagorisi iki gruba ayrılır. fi’âl b. İsm-i mensûb b. aklâm-ı sitte denir. aşağıdaki kelimelerden hangisi kırık çokluk değildir? a. Dört kısma ayrılır. Bunlara sâlim ve mükesser denir. İsm-i fâ'il c. salim kelimeler denir. te c. fu’l c. Arapça kelimeler asıl isimler ve türemiş isimler olmak üzere kabaca iki gruba ayrılır. Hilm c. Mektup 6. Medd-hiss-zann 8. aşağıdakilerin hangisinde birlikte ve doğru olarak verilmiştir? a. Küttâb d. İsm-i tafdil e. İsm-i mensûb d. 4. Mu’allimîn c. e. aşağıdakilerden hangisi türemiş isimlerden biri değildir? a. Zarîf-halîm-sâbit d. zâid harflerden biri değildir? a.Kendimizi Sınayalım 1. Yedi kısma ayrılır. Tâlibîn 5. Temâyül c. Beş kısma ayrılır. İsm-i âlet b. “hitâb” kelimesinin vezni. mim d. 3. Sekiz kısma ayrılır. Teşkîlât d. aksâm-ı seb’a denir. İsm-i mekân b. c. Harf-i cer e. aşağıdakilerden hangisidir? a. Zulm 10. Altı kısma ayrılır. Garip e. Buna göre. Yeni kelimeler yapılırken bu harflere bazı harfler eklenir. Aşağıdaki türlerden hangisi isimdir? a. Mahkeme d. be b. Masdar b. aşağıdakilerden hangisi. elif 9. Duhûl-mürûr-hükm e. Buna göre. İsmin aslî harflerine çeşitli zâid harfler getirilerek belli vezinlere konulmasıyla yapılan çokluklara mükesser (kırık) çokluk denir.

“Arapça Kelimelerin Yapısı” kısmını yeniden okuyunuz. d Cevabınız doğru değilse. o kadar dakîk mütâla’âta girişmek değildir. fena âdet ve tabîatlerden men' etmek. İçerisinde kelime yapımı sırasında değişikliğe uğrayan illet harfleri olmayan sahih kelimeler salim. Yani Roma İmparatorluğunun inkırâzından İstanbul'un fethine kadar zamanda olan hürriyet efkârıdır. ecvef. Gerek devletine. maddiyyûn ve ma'neviyyûn gibi fırkalara tefrîk olunmuş ve bazısı bu iki şeyden birini takdîm ve takviye ile diğerini tezyîf ve hatta büsbütün inkâr etmeğe kadar varmışlardır.Okuma Çalışması . insânlara faideli adamlar yetiştirmektir. Sıra Sizde 2 Arapça kelimeler aslî harflerinin niteliklerine göre sahih ve mu'tell olmak üzere iki gruba ayrılır.2 Hukūk-ı Hürriyet Ulemâ-yı hukūk. b Cevabınız doğru değilse. Amerika'nın keşfi. Bu usûlün fenalığından bütün hayâtın menba'ları kurumuş ve harekât-ı akliyye ve saâdet ü selâmet kapıları hep kapanmış ve bütün Avrupa zulmet-i cehâlet içinde kalmış idi. Bir kelimenin kökünü oluşturan seslerin sırası değişmeden başa. “Arapçada Kelime Yapımı” kısmını yeniden okuyunuz. büyük zâtlar. hürriyeti üç zamana taksim ederler. e Cevabınız doğru değilse. biri madde. “Arapçada Kelime Yapımı” kısmını yeniden okuyunuz. “Arapça Kelimelerin Yapısı” kısmını yeniden okuyunuz. nâkıs. Mu'tell kelimeler ise misal. d Cevabınız doğru değilse. bazen birkaç yere birden. 2. a Cevabınız doğru değilse. “Arapça İsimlerde Çokluk” kısmını yeniden okuyunuz. d Cevabınız doğru değilse. 9. 6. Bu iki şey hakkında hükemâ-yı mütekaddimîn ve müteahhirîn pek çok efkâr sarf etmiş ve nice ihtilâfâta düşerek. vatanımızda maddiyyûnun fikr ve zehâbına tâbi' olmuş efrâd dahi tasavvur edemediğimizden cümlenin müsellemi olan bir mes'eleyi isbâta çalışmağa hâcet görmüyoruz. “Arapça İsimlerde Çokluk” kısmını yeniden okuyunuz. Şemseddin Sâmi   26   . ortaya veya sona. 4. O vakit hukūk-ı şahsiyye ve hürriyet hakkında hükûmetler tarafından cebr ü kahr ve tahakküm edilir idi. 10. b Cevabınız doğru değilse. kalbini doğruluğa alıştırmak. Yani hürriyete nazar olunursa üç nev'i görülür: Birincisi kurûn-ı vustâ hürriyetidir. lefîf olmak üzere dört gruptur. e Cevabınız doğru değilse. d Cevabınız doğru değilse. 7. barutun ve fenn-i tıbâ’atın icadı kurûn-ı ahîreye mebde' oldu. “Arapça Kelimelerin Yapısı” kısmı yeniden okuyunuz. kötü huylardan. 1. “Harflerine Göre Arapça Kelimeler” kısmını yeniden okuyunuz. 5. Kendimiz kuvvetin ehemmiyyet ve takaddümünü mukırr olduğumuz gibi. Bu gruplandırmaya aksâm-ı seb'a (yedi kısım) denir. “Arapça Kelimelerin Veznini Bulmak” kısmını yeniden okuyunuz. Okuma Çalışması . gerek milletine ve bulunduğu memleketin iyiliğine gerçekten çalışanlar en ziyâde terbiye görmüş olanlardır. Böylece Arapçanın kelimeleri aslî harflerinin niteliklerine göre yedi alt gruba ayrılmış olur. a Cevabınız doğru değilse.3 Kuvvet Kâinat iki şeyden mürekkebdir: Biri kuvvet. Okuma Çalışması . Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Münif Paşa Arapça yapı bakımından bükünlü bir dildir. Bizim burada maksadımız bu bâbda o kadar uzun. 3.1 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı Terbiye Terbiyeden Maksat Nedir? Terbiyeden maksat insanın fikrini. O zaman maksad-ı hükûmet ve herkes hükûmetin tervîc maksadına âlet ve vâsıta zannolunmuş ve hem de olmuş idi. “Arapça Kelimelerin Veznini Bulmak” kısmını yeniden okuyunuz. 8. bellik kalıplara göre harfler eklenerek yeni kelimeler yapılır. Nihâyet İstanbul'un fethi sırasında Avrupa'ya giden Şarklılar sayesinde ulûm ve ma’ârifin intişârı. mehmuz ve muzâaf olmak üzere üç gruptur.

Sıra Sizde 3 Arapçada kelimeler isim. 1. mübâlağa-i fâ’il. Alıştırma ‫ﻃﻮل‬ tûl  ecvef ‫ﻋﻔﻮ‬ afv  nâkıs ‫ﳝﻦ‬ yümn  misâl ‫ﻋﻠﻢ‬ ilm  sâlim ‫ورد‬ vird  misâl alâmet ‫ﻋﻼﻣﺖ‬ alâmât ‫ﻋﻼﻣﺎت‬ mevcûd ‫ﻣﻮﺟﻮد‬ mevcûdât ‫ﻣﻮﺟﻮدات‬ hükm ‫ﺣﻜﻢ‬ ahkâm ‫اﺣﮑﺎم‬ veled ‫وﻟﺪ‬ evlâd ‫اوﻻد‬ teşebbüsât ‫ﺗﺸﺒﺜﺎت‬ evsâf ‫اوﺻﺎف‬ teşebbüs ‫ﺗﺸﺒﺚ‬ vasf   27   ‫ ﺣﻘﻮق‬Mükesser çoğul. Alıştırma ‫ﺷﻬﻮد‬ Mükesser çoğul. Alıştırma ‫ﻛﱪ‬ kibr  sâlim ‫ﺣﺲ‬ hiss  muzâaf ‫ﻣﺮض‬ maraz  sâlim ‫وﻓﺎء‬ vefâ  lefîf ‫ﺿﺮر‬ zarar  muzâaf ‫وﺟﻮد‬ vücûd  misâl ‫ﻋﻤﻰ‬ amâ  nâkıs ‫ذﻛﺎء‬ zekâ  nâkıs ‫وﺟﻊ‬ veca'  misâl ‫ذوق‬ zevk  fa'l ‫ﺻﻠﺢ‬ ُ sulh  fu'l ‫ﻏُ ُﺮوب‬ gurûb  fu'ûl ‫ِﺧﻄﺎب‬ hitâb  fi'âl ‫ِﺣﻠﻢ‬ hilm  fi'l mürûr  muzâaf ‫ﺿ َﺮر‬ َ zarar  ‫ﻣﺮور‬ fa'al rızâ  nâkıs ‫ُدﺧﻮل‬ duhûl  ‫رﺿﺎء‬ fu'ûl gınâ  nâkıs ‫َﺷ َﺮف‬ şeref  ‫ﻏﻨﺎء‬ fa'al ulüvv  nâkıs ‫ِﻋ ْﺮﻓﺎن‬ ‫ﻋﻠﻮ‬ irfân  fi'lân ‫وﺻﻮل‬ vusûl  misâl ‫ُﻛ ْﻔﺮان‬ küfrân  fu'lân ‫ﺟﻨﻮن‬ cünûn  muzâaf ‫أدب‬ edeb  mehmûz ‫ِﺳ ْﺤﺮ‬ sihr  fi'l ‫َﻛ َﺮم‬ kerem  fa'al ‫َﺟﻮاب‬ cevâb  fa'âl a) ‫ﻃَﻠَﺐ‬ taleb  fa'al hukūk ‫ﻋُ ْﻤﺮ‬ ömr  fu'l şuhûd ‫اَ َدب‬ edeb  fa'al cemâdât ‫ ﲨﺎدات‬Sâlim çoğul. masdar. ism-i mekân. şâhid b) 2. ism-i mef'ûl. ef'âl. ism-i fâ’il. hareket ‫ﺻﺮف‬ َ sarf  fa'l esbâb ‫اﺳﺒﺎب‬ Mükesser çoğul. hakk ‫وﺻﻒ‬ . fu'ûl. ism-i tasgîr. ism-i mensûb gibi adlarla adlandırılmıştır. fu'ûl. cemâd ‫ِﺟﺴﻢ‬ cism  fi'l harekât ‫ﺣﺮﻛﺎت‬ Sâlim çoğul. Ünite Alıştırma Yanıt Anahtarı 1. fa'âl. fa'alet. sebeb 3.

fu''âl.c) ‫ﻋﻠﻮم‬ ulûm : ilimler. câmi' ‫ﺟﺒﺎل‬ cibâl : dağlar. (2008). risâle ‫ﺻ َﻮر‬ ُ suver : şekiller. fe'â'il. fevâ'il. İstanbul. târîh ‫ﻧﻌﻢ‬ ni'am : nimetler. fi'al. fu'ul. kâtib ‫رﺳﺎﺋﻞ‬ resâ'il : risaleler. Osmanlı Türkçesi Kılavuzu 12. ilm Yararlanılan Kaynak Develi. fu'alâ. şâhid fu'ûl. fevâ'îl. kitâb ‫ﺗﻮارﻳﺦ‬ tevârîh : târihler. ni'met ‫ﺷﻮاﻫﺪ‬ şevâhid : şâhitler. cebel ‫ُﻛﺘﺎب‬ küttâb : kâtipler. ‫اﺳﺒﺎب‬ esbâb : sebepler. sûret ‫ﻛﺘﺐ‬ kütüb : kitaplar. sebeb ‫ﻓﻀﻼ‬ fuzalâ : fâzıllar. fu'al. Kesit Yayınları   28   . fevâ'il. ef'âl. fâzıl ‫ﺟﻮاﻣﻊ‬ cevâmi' : câmiler. H. fi'âl.

  29   .

mec'ûl masdarları ve yapılarını tanıyabilecek.  İsm-i fâ'il ve ism-i mef'ûl kavramını tanımlayabilecek ve mücerred masdarların ism-i fâ'il ve ism-i mef'ûllerini bulabileceksiniz.                Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. mimli.  Arapça kelime türlerinden masdarların türlerini belirleyebilecek.   Anahtar Kavramlar  Masdar  Mücerred masdarlar  Mimli masdarlar  Mezîdünfîh masdarlar  Mec'ûl masdarlar  İsm-i fâ'il  İsm-i mef'ûl   İçerik Haritası  ARAPÇA MASDARLAR   İSM-İ FÂ'İL VE İSM-İ MEF'ÛL 30     .  Mücerred.

duyurma” vs. Türkçe dilbilgisinde masdar olarak -mak/-mek ve -ma/-me ekleriyle yapılan isimler öğretilmekteyse de Arapçanın dilbilgisinde “geliş. Dilimizde bu kökten türemiş kelimeler vardır. Buradaki örnekler mücerred (yalın) ve mezîdünfih (ilâveli) ayrımının anlaşılması için verilmiştir. teklik şahsındaki şekli fiilin en yalın hâlidir. Arapçanın dilbilgisinde fiilin görülen geçmiş zaman 3. ‫ اﻋﻼم‬i'lâm “bildirme. Çeşitli eklemelerle türlü kalıplarda kelimeler bu fiilden türetilir: ‫ ﮐﺘﺎﺑﺖ‬kitâbet "yazma işi. Bütün bu türetmeler belli kalıplar içerisinde olmaktadır. ‫ ﻋﻠﻢ‬ilm “ilim.Arapçada Kelime Yapımı: Mücerred Masdarlar. kabalık” anlamlarındaki isimler de masdar olarak adlandırılan kelime kategorilerinde üretilirler. ‫ ﻣﻌﻠﻮم‬ma'lûm “bilinen”. bu kökten türemiş kelimelerin en yalın şeklidir. yazı yazma”. ancak Arapça eklemeli değil. bilgi.     İsm-i Fâ'iller ve İsm-i   Mef'ûller        ARAPÇA MASDARLAR Masdar. Söz konusu fiil şekilleri. Bu kalıplara vezin denildiğini biliyorsunuz. bilgi”. Arapçada masdarlar. ‫ ﻓَـﺘَ َﺢ‬fetaha “açtı” fiil şeklinden türetilen bir masdar ‫ ﻓﺘﺢ‬feth “açma. ölüm. Meselâ: ‫ﺐ‬ َ َ‫ َﮐﺘ‬ketebe “yazdı” fiili. ilim”. ‫ ﻋﺎﱂ‬âlim “bilgin”. ‫ ﻣﻌﻠﻢ‬mu'allim “öğretmen”. Birinci Ünite'de yalın kökten yeni kelime yapmak için kullanılan seslerin neler olduğunu ve bunlara zâid harfler denildiğini öğrenmiştik. Meselâ ‫ ﻓﺘﺢ‬fetaha “açtı” 31     . şahıstaki çekimlerinde zâid harf bulunup bulunmamasına göre iki gruba ayrılır. alış. ahsene gibi çekimli şekiller Türkçede kullanılmazlar. alım. satım” anlamlarındaki isimlerin yanı sıra “güzellik. ‫ ﺗﻌﻠﻴﻢ‬ta'lîm “öğretme”. bükünlü bir dil olduğundan fiil kökünün başına-ortasına-sonuna kimi sesler getirilerek yeni kelimeler yapılır. Bu kelimelerin bir kısmı harf ilâvesiyle türetilmiştir: Arapçadaki hasene. türedikleri fiilerin teklik 3. incelik. yani kök hâlini gösterir. Türkçede nasıl fiil köklerine ekler getirerek yeni kelimeler yapıyorsak Arapçada da fiil köklerinden yeni kelimeler yapılır. ‫ َﻋﻠِ َﻢ‬alime “bildi” fiilini ele alalım. ‫ َﻋﻠِ َﻢ‬alime “bildi” fiil şeklinden türetilen bir masdar ‫ ﻋﻠﻢ‬ilm “bilme. fiilin en yalın şeklini. fetih”. fiillerden türemiş isim kategorisinde kelimelerdendir. Kelimenin kökünü oluşturanlar dışındaki harfler zâid'dir. ‫ ﺗﻌﻠﻢ‬ta'allüm “öğrenme”.

" cümlesinden öznenin öğretmen olduğunu anlarız. Yalın isim gibidir. Bunu bir örnekle görelim: ‫ ﻋﻠﻢ‬ilm “bilim” kelimesi semâî/mücerred bir masdardır.  Kıyâsî masdarların ise sözlüğe bakmadan önce sezilecek.  Kıyâsî masdarlar geçişlilik/geçişsizlik. Fiilin geçişli veya geçişsiz oluşu önemlidir. bilinecek bir anlam çerçevesi vardır. etkenlik-edilgenlik-dönüşlülükişteşlik çatılarını ürettikleri için anlam çerçevelerinin bilinmesi gerekir. Anlamı konusunda yapısından doğan herhangi bir sezgiye sahip olamayız. "Ben mektepte Fransızca ta'lîm ediyorum. fiilden türetilen bir ismin niçin bu vezinden türetildiğinin belli bir kuralı yoktur. ‫ﺴ َﻦ‬ ْ ‫ أ‬ahsene “iyilik etti” َ ‫َﺣ‬ fiilinde baştaki hemze zâiddir. ‫ ﺗﻌﻠﻢ‬ta'allüm “öğrenme” kelimesi de geçişlidir ancak çatı itibariyle “dönüşlü”dür. ikinci gruptaki fiillerden türetilen masdarlara mezîdünfih masdarlar (artırılmış. değiştirilemez anlamlar üretirler. Bir “şeyi” özne “kendisi” öğrenir. Kısaca özetlersek:  Semaî masdarların anlamlarını sözlükten bularak öğrenebiliriz. öğrenilir.   Masdarlardaki bu ayrımın Osmanlı Türkçesi metinlerini doğru anlamlandırmada önemli yeri vardır. Bir “şeyi” bir “kimseye” öğretiriz. Mezîdünfih masdarların üretildiği kalıplar ise belli. harflerin hepsi aslîdir. Özellikle kıyâsî masdarların üretimi doğrudan anlamla ilgili olduğu için bunların yapılarını iyi kavrarsak birçok kelimeyi daha doğru okur ve anlamlandırırız. ‫ ﳎﺎدﻟﻪ‬mücâdele kelimesinin üretildiği kalıbın işteşlik anlamını ürettiğini öğrenmişsek artık bu kelimenin anlamını bilmeden dahi bu anlamla ilgili bir 32     . Bu özellikleri dolayısıyla geçişlilik/geçişsizlik (yani fiilin nesne alıp almaması) açısından uygun olmak şartıyla bir fiil belli bir kalıba uygulandığında belli bir anlam üretilmiş olur. belli bir anlam üretmezler. Bu yüzden bunlara kıyâsî masdarlar (yani kıyaslamaya dayalı masdarlar) da denir. Mücerred (yalın) masdarların kalıpları. Toplumca o kelime üzerinde uzlaşılmıştır ve bu kelimeler dilin kullanımıyla edinilir. Birinci gruptaki fiillerden türetilen masdarlara mücerred masdarlar (yalın masdarlar). ‫ ﺗﻌﻠﻴﻢ‬ta'lîm “bildirme. Bu kelimenin anlamını bir kaynaktan öğrenmiş olmalıyız. Her fiil her kalıba getirilip yeni bir kelime üretilemez. Nasıl Türkçede +çı eki meslek ismi yapıyorsa ve biz bir kelime kökünden meslek ifade eden bir kelime yapmak istediğimizde bu eke başvuruyorsak Arapçanın mezîdünfih masdarları da benzer şekilde “önceden belirlenmiş” anlamları üretirler. "Ben mektepte Fransızca ta'allüm ediyorum. Bu yüzden bu gruba giren masdarlara semâî masdarlar (yani işitip öğrenmeye dayalı masdarlar) da denir. çünkü “öğreniyor”. öğretme” kelimesi geçişli ve etken bir masdardır." cümlesinden ise öznenin öğrenci olduğunu anlarız. Buna göre kalıplar etken-edilgen-dönüşlü-işteş çatılarda belli anlamları üretirler. çünkü birilerine “öğretiyor”.fiilinde zâid harf yoktur. harf ilâve edilmiş masdarlar) adı verilir.

Bu örnekleri. ‫ ذوق‬zevk. Kimi vezinlerin sonundaki yuvarlak te (‫ )ة‬Osmanlı Türkçesinde ya açık te (‫)ت‬ veya /e/ (٥) şeklinde yazılmıştır.   Mücerred masdarların üretildiği kalıplar belli bir anlam üretmezler. Aynı kalıpta olan ve ‫ ﺧﱪ‬haber kökünden türetilmiş ‫ﳐﺎﺑﺮﻩ‬ muhâbere kelimesinin de karşılıklı yapılan bir işi ifade ettiğini sezeriz: "haberleşme". vezinlerine göre okuyunuz ve anlamlarını öğreniniz. çeşitli isim ve sıfatlardan +iyyet son ekiyle yapılmış soyut isimlerdir: insâniyyet. Herhangi bir yalın fiilden herhangi bir mücerred masdar kalıbında kelime üretilmiş olması bir bakıma tesadüfîdir. hürriyyet vs. ‫ ذﻛﺮ‬zikr. başlarındaki mim harfi zâiddir: merhamet. Aslî harfleri dört olanlara rubâî mücerred masdarlar denir. Bunlara sülâsî mücerred masdarlar denilir. ‫ ﺷﺮك‬şirk. ‫ﻓَـ ْﻌﻞ‬ fa'l ‫ اﻣﺮ‬emr. ‫ ﺣﺴﻦ‬hüsn.önsezimiz olur. ‫ ﺟﻬﻞ‬cehl. Arapçada aslî harfî beş olan humâsî mücerred masdarlar da vardır. dilbilgisel anlamları bakımından mücerred masdarlara benzerler. ‫ ﻇﻠﻢ‬zulm. ‫ ﺷﻜﺮ‬şükr. ‫ﻋﻠﻢ‬ ilm. Dörtlü ve beşli masdar örnekleri dilimizde çok az kullanılmıştır. sonra da kıyâsî / mezîdünfih masdarların üretildiği kalıpları ve mec'ûl masdarları öğreneceğiz. ‫ ﻗﺘﻞ‬katl. Bu bakımdan mücerred masdarlar ile câmid (donuk) isimler birbirlerine benzerler ve birçok kalıpları ortaktır. ‫ ﺷﻌﺮ‬şi'r. meşgale vs. ‫ ﲞﻞ‬buhl. ‫ ﻧﺼﺢ‬nush vs. ‫ﻋﻤﺮ‬ ömr. ‫ ﻗﻄﻊ‬kat'. ‫ ﺣﻠﻢ‬hilm. ‫ ﻧﻬﻰ‬nehy. ‫ﻓَـ َﻌﻞ‬ fa'al ‫ ﺟﺪل‬،‫ ﻋﻤﻞ‬،‫ ﻛﺮم‬،‫ ﻃﻠﺐ‬،‫ ﻣﺮض‬،‫ ﺑﺼﺮ‬،‫ادب‬ ‫ﻓَـ ْﻌﻠَ ْﺔ‬ fa'let ‫ ﲪﻠﻪ‬،‫ ﺗﻮﺑﻪ‬،‫ ﺟﺬﺑﻪ‬،‫ ﻏﲑت‬،‫ ﺻﻨﻌﺖ‬،‫ ﻛﺜﺮت‬،‫رﲪﺖ‬ ‫ﻓِ ْﻌﻠَ ْﺔ‬ fi'let ‫ ﻓﻜﺮت‬،‫ ﺳﺮﻗﺖ‬،‫ ﺷﺮﻛﺖ‬،‫ ﻧﻌﻤﺖ‬،‫ ﺧﺬﻣﺖ‬،‫ﺣﻜﻤﺖ‬ ‫ﻓُـ ْﻌﻠَ ْﺔ‬ fu'let ‫ ﻧﺼﺮت‬،‫ ﺷﻬﺮت‬،‫ رﺣﺼﺖ‬،‫ ﺻﺤﺒﺖ‬،‫ ﻏﺮﺑﺖ‬،‫اﻟﻔﺖ‬ ‫ﻓُـﻌُﻮل‬ fu'ûl ‫ ﻇﻬﻮر‬،‫ ﻏﺮور‬،‫ رﻛﻮع‬،‫ ﻏﺮوب‬،‫ ﻃﻠﻮع‬،‫ ﺳﻘﻮط‬،‫ﺳﻜﻮت‬ 33     . Bundan sonraki bölümlerde önce semâî / mücerred masdarların üretildiği ve Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan bazı kalıpları ve mimli masdarları. beşeriyyet. maksad. ‫ﻓِ ْﻌﻞ‬ fi'l ‫ﻓُـ ْﻌﻞ‬ fu'l ‫ اذن‬izn. ‫ وﻋﻆ‬va'z vs. ‫ ﻛﻔﺮ‬küfr. Arapçada masdarlar kaç gruba ayrılır? Mücerred (Semâî) Masdarlar Mimli masdarlar. Semâî mücerred masdarların büyük kısmında aslî harflerin sayısı üçtür. ‫ ﻓﻜﺮ‬fikr vs. Bu kelimelerin anlamları hakkında dilbilgisine dayanan bir önsezimiz olmaz. Sülâsî Mücerred Masdarların Vezinleri Aşağıda Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan mücerred masdarların kalıplarını ve birkaç örneğini öğreneceğiz. ‫ رزق‬rızk. ‫ ﲝﺚ‬bahs. ‫ ﺣﻜﻢ‬hükm. Mec'ûl masdarlar.

rızk > rızık.   ‫اوﻗﻮﻣﻪ ﭼﺎﻟﻴﺸﻤﻪ ﺳﯽ‬ 1. Metinde geçen bilmediğiniz kelimeleri Kamus-ı Türkî'den öğreniniz. hüküm > hükmüne vs. şi'r > şiir. bu kelimelerin Arapçadaki orijinal imlâlarıyla yazıldıklarıdır. rızık > rızkını. Burada dikkat edilmesi gereken nokta. ‫ﺗﺮﻳﺎﮐﯽ ﺳﻮزﻟﺮی' ﻧﺪن‬ 1. Bu kelimeler görüldüğü gibi tek ünlülüdür ve birçoğunun ses yapıları Türkçenin ses yapısına uymaz. 2. Metinde geçen Arapça yapılı masdarları bulunuz. şükr > şükür gibi.‫ﻓُـﻌُﻮﻟَ ْﺔ‬ fu'ûlet ‫ ﺣﻜﻮﻣﺖ‬،‫ ﳓﻮﺳﺖ‬،‫ ﺑﺮودت‬،‫ ﺻﻌﻮﺑﺖ‬،‫ ﺧﺼﻮﻣﺖ‬،‫رﻃﻮﺑﺖ‬ ‫ﻓَﻌﺎل‬ fa'âl ‫ زوال‬،‫ ﻃﻌﺎم‬،‫ ﻗﺮار‬،‫ ﺛﻮاب‬،‫ ﺻﻮاب‬،‫ ﺣﻼل‬،‫ ﺣﺮام‬،‫ﲤﺎم‬ ‫ﻓِﻌﺎل‬ fi'âl ‫ ﺧﺘﺎم‬،‫ ﲰﺎع‬،‫ ﻓﺮار‬،‫ ﻧﻈﺎم‬،‫ ﺻﻴﺎم‬،‫ ﺧﻄﺎب‬،‫ﺣﺠﺎب‬ ‫ﻓَﻌﺎﻟَﺔ‬ fa'âlet ‫ رﺧﺎوت‬،‫ ﺷﻔﺎﻋﺖ‬،‫ ﺳﻌﺎدت‬،‫ ﺟﻬﺎﻟﺖ‬،‫ ﺳﻼﻣﺖ‬،‫ﺷﻬﺎدت‬ ‫ﻓِﻌﺎﻟَﺔ‬ fi'âlet ‫ وﻗﺎﻳﻪ‬،‫ ﺣﻜﺎﻳﻪ‬،‫ ﲪﺎﻳﻪ‬،‫ ﺧﻄﺎﺑﺖ‬،‫ ﺷﻜﺎﻳﺖ‬،‫ زﻳﺎرت‬،‫ﻋﺒﺎدت‬ ‫ﻓِ ْﻌﻼن‬ fi'lân ‫ رﺿﻮان‬،‫ ﻓﻘﺪان‬،‫ ﻋﺮﻓﺎن‬،‫ وﺟﺪان‬،‫ﻧﺴﻴﺎن‬ ‫ﻓُـ ْﻌﻼن‬ fu'lân ‫ ﻛﻔﺮان‬،‫ رﺟﺤﺎن‬،‫ ﻏﻔﺮان‬،‫ ﺧﺴﺮان‬،‫ ﻗﺮﺑﺎن‬،‫ﺷﻜﺮان‬ ‫ﻓَـ َﻌﻼن‬  fa'alân ‫ ﻓﻴﻀﺎن‬،‫ ﻓﻮران‬،‫ ﺧﻠﺠﺎن‬،‫ ﺟﺮﻳﺎن‬،‫دوران‬ ‫ﺗﻔﻌﺎل‬ tef'âl ‫ ﺗﻜﺮار‬،‫ ﺗﻌﺪاد‬،‫ ﺗﺴﻴﺎر‬،‫ﺗﺬﻛﺎر‬ Bilhassa fi'l ve fu'l ve fa'l veznindeki bazı kelimeler Türkçede kimi ses değişikliklerine uğramışlardır. Bu gibi kelimelerden yüksek bir kullanım sıklığına sahip olanların iç seste bir ünlü türemesiyle Türkçenin ses yapısına uydurulduklarını görürüz: fikr > fikir. Bilmediğiniz kelimelerin anlamını öğreniniz. 34     . Bu kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında türeyen bu ünlü düşer: fikir > fikrimiz. Okuma Çalışması Aşağıdaki metni okuyunuz. küfr > küfür.

‫رﺣﺼﺖ‬ ruhsat ………………………… ‫ذﻛﺮ‬ zikr ………………………… ‫ﺣﻜﻢ‬ hükm ………………………… ‫ﻏﺮور‬ gurûr ………………………… ‫ﺑﺮودت‬ bürûdet ………………………… ‫ﻗﺮار‬ karâr ………………………… ‫ﺧﺴﺮان‬ hüsrân ………………………… ‫ﺟﺮﻳﺎن‬ cereyân ………………………… ‫ﺷﺮﻛﺖ‬ şirket ………………………… b. cülûs ‫ﺟﻠﻮس‬ küfr ‫ﮐﻔﺮ‬ nusret ‫ﻧﺼﺮت‬ cihâd ‫ﺟﻬﺎد‬ vilâdet ‫وﻻدت‬ cehl ‫ﺟﻬﻞ‬ cehd ‫ﺟﻬﺪ‬ küfrân ‫ﮐﻔﺮان‬ nasr ‫ﻧﺼﺮ‬ celse ‫ﺟﻠﺴﻪ‬ veled ‫وﻟﺪ‬ vilâd ‫وﻻد‬                                               cehâlet ‫ﺟﻬﺎﻟﺖ‬  Rubâî Mücerred Masdarlar Dört aslî harften meydana gelen masdarların bir tek vezni vardır: fa'lelet ‫ﻓﻌﻠﻠﺔ‬. a/. Aşağıda verilen kelimelerden aynı kökten gelenleri bulup birbirine oklarla bağlayınız. bazen de te ‫ ت‬olarak okunur: 35     . Bu vezindeki ‫ ة‬Osmanlı Türkçesinde genellikle ٥ /e.Aşağıdaki kelimelerin hangi vezinlere ait olduklarını bulunuz.  ‫آﻟﻴﺸﺪرﻣﻪ‬ 1. Alıştırma a.

‫ ﺳﺆال‬su'âl  ‫ ﻣﺴﺌﻠﻪ‬mes'ele “sorulan şey” Mec'ûl Masdarlar Bazı sıfat ve isimlerin sonuna /iyyet/ ‫ ﻳﺖ‬eki getirilerek Türkçede +lık/+lik ekiyle karşıladığımız anlamlarda kelimeler yapılır. Böyle masdarlara mimli masdar denilir. ‫ ﳏﺠﻮب‬mahcûb  36     ‫ﳏﺠﻮﺑﻴﺖ‬ . Bu gibi kelimelere menhût ‫ ﻣﻨﺤﻮت‬denilir: ‫ﺑﺴﻤﻠﻪ‬ besmele "bismillahirrahmanirrahîm demek". bunların ortak özelliği başlarında ekleme bir mim ‫ م‬olmasıdır. câhil olma”. Mef'alet ‫ ﻣﻔﻌﻠﺔ‬vezni ‫ رﲪﺖ‬rahmet  ‫ ﻣﺮﲪﺖ‬merhamet. Mef'al ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬vezni ‫ ﻃﻠﺐ‬taleb  ‫ ﻣﻄﻠﺐ‬matlab “istek”. ism-i zaman ve ism-i âlet kategorilerinin vezinleriyle aynıdır. yapılarına bağlı olarak özel bir anlam ifade etmezler. insan olma”. ‫ ﻋﺮﺑﺪﻩ‬arbede "gürültü patırtı. ‫ ﺻﺮف‬sarf  ‫ ﻣﺼﺮف‬masraf.‫ ﺗﺮﲨﻪ‬terceme "tercüme". kavga". ‫ ﻓﺨﺮ‬fahr  ‫ ﻣﻔﺨﺮت‬mefharet “övünüş. Hz. Bazı cümle ve ibarelerin kısaltmasından oluşmuş kelimeler de fa'lelet ‫ﻓﻌﻠﻠﺔ‬ veznindedirler. bilgi". Bunların diğer semâi masdarlardan dilbilgisi açısından bir farkı yoktur. Başlıca dört vezinde olurlar. ‫ ﺟﺎﻫﻞ‬câhil  ‫ ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ‬câhiliyyet “cahillik. ‫ ﻏﻔﺮان‬gufrân  ‫ ﻣﻐﻔﺮت‬mağfiret "günahı bağışlama". Bu vezinlerin çoğu ileride göreceğimiz ism-i mekân. ‫ ﻓﺬﻟﻜﻪ‬fezleke "rapor". ‫ ﺻﻠﻮﻟﻪ‬salvele "Peygambere salât okuma" Mimli Masdarlar Semâî olan. yani bir kurala bağlı olarak üretilmeyen bazı masdarlar vardır ki. övünç”. ‫ وﻻدت‬vilâdet  ‫ ﻣﻮﻟﺪ‬mevlid “doğum. ‫ ﻗﺼﺪ‬kasd  ‫ ﻣﻘﺼﺪ‬maksad. türedikleri sülâsi masdarla aynı anlamdadırlar. nasihat" vs. Bu kategorideki kelimelere mec'ûl (yapma) masdarlar denilmektedir: ‫ اﻧﺴﺎن‬insân  ‫ اﻧﺴﺎﻧﻴﺖ‬insâniyyet “insanlık. ‫ ﺳﻠﻄﻨﺖ‬saltanat "sultanlık". Aralarındaki farkı ancak cümle içindeki anlamlarından ayırt edebiliriz: Mef'il ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬vezni ‫ وﻋﺪ‬va'd  ‫ ﻣﻮﻋﺪ‬mev'id “söz verme”. ‫ وﻋﻆ‬va'z  ‫ ﻣﻮﻋﻈﻪ‬mev'iza "öğüt. ‫ ﲪﺪﻟﻪ‬hamdele "elhamdülillâh demek". ‫ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬felsefe vs. Muhammed'in doğumu” Mef'ilet ‫ ﻣﻔﻌﻠﺔ‬vezni ‫ ﻋﺮﻓﺎن‬irfân  ‫ ﻣﻌﺮﻓﺖ‬ma'rifet "bilme.

kırıcı. ism-i mef'ûlü ‫ ﻣﻌﻠﻮم‬ma'lûm (bilinen)'dur. güvenlik”. ismi mef'ûllerde ise mim ve vav harflerinin zâid olduklarına dikkat edelim! Mücerred masdarların ism-i fâilleri ‫ ﻓﺎﻋﻞ‬fâ'il vezninde. fiilde belirtilen hareketi. ism-i mef'ûlü ‫ ﻣﻘﺘﻮل‬maktûl (öldürülen)'dür. yazar. İSM-İ FÂ'İL VE İSM-İ MEF'ÛL Masdarların hareket anlamı taşıyan. bozulmuş gibi kelimelerin ifade ettiği anlamlar ism-i mef'ûl kategorisini oluşturur. ancak Osmanlı Türkçesinde bu ek masdarlara da getirilerek Arapçada olmayan kelimeler türetilmiştir: ‫ اﻣﻦ‬emn  ‫ اﻣﻨﻴﺖ‬emniyyet “eminlik. ‫ ﻃﻠﺐ‬talebe “istedi. oluş veya kılışı yapanı ifade eden kelime türlerine verilen isimdir.mahcûbiyyet “mapcupluk. bilici). işlenmiş” mechûl “bilinmeyen” . çizer gibi kelimelerin ifade ettiği anlamlar ism-i fâ'il kategorisini oluşturur. Türkçede kırılmış. fiilden türeme kelimeler olduğunu görmüştük. ism-i mef'ûlü ‫ ﻣﻄﻠﻮب‬matlûb (istenilen)'dur. kırık. talep etti” fiil kökünün ism-i fâ'ili ‫ ﻃﺎﻟﺐ‬tâlib (isteyen). o kökte belirtilen hareketi yapan veya olanı ifade eden kelimeler de yapılır. bilgisizlik” İsm-i fâil ‫ﻋﺎﻣﻞ‬ âmil “iş işleyen. Arapçada masdarlara -iyyet eki getirilmez. Örnekleri gözden geçirelim: Masdar ‫ﻋﻤﻞ‬ amel “iş” ‫ﺟﻬﻞ‬ cehl bilmeme. Bunu birkaç örnekle görelim: ‫ ﻛﺘﺐ‬ketebe “yazdı” fiil kökünün ism-i fâ'ili ‫ ﻛﺎﺗﺐ‬kâtib (yazan. oluş ve kılışa maruz kalanı. Türkçede yazıcı. kıran. fiilde belirtilen hareket. ‫ ﻗﺘﻞ‬katele “öldürdü” fiil kökünün ism-i fâ'ili ‫ ﻗﺎﺗﻞ‬kātil (öldüren). yapan” ‫ ﻣﻌﻤﻮل‬ma'mûl ‫ﺟﺎﻫﻞ‬ câhil “bilmeyen” ‫ﳎﻬﻮل‬ 37     İsm-i mef'ûl “yapılmış. Mücerred Masdarların İsm-i Fâ'illeri ve İsm-i Mef'ûlleri İsm-i fâillerde elif. ‫ اﺳﻼم‬islâm  ‫اﺳﻼﻣﻴﺖ‬ islâmiyyet “İslâmlık” vs. ism-i mef'ûlü ‫ ﻣﻜﺘﻮب‬mektûb (yazılan şey)'dur. bu fiilden etkilenen varlık ise ism-i mef'ûl adını alan kelimelerle ifade edilir. Bu tür kelimelere ism-i fâ'il denir. kırgın. Fiil kökündeki harekete veya oluşa maruz kalan. mahcup olma”. Masdarların türediği fiil köklerinden. etkileneni ifade eden kelime türlerine verilen isimdir. İsm-i fâ'il. İsm-i mef'ûl. yazıcı). bozuk. ism-i mef'ûlleri ‫ﻣﻔﻌﻮل‬ mef’ûl vezninde olur. ‫ ﻋﻠﻢ‬alime “bildi” fiil kökünün ism-i fâ'ili ‫ ﻋﺎﱂ‬âlim (bilen. yazan. ‫ اﺑﺪ‬ebed  ‫ اﺑﺪﻳﺖ‬ebediyyet “sonsuzluk” vs.

tanık olma” zâkir “zikreden. 1. Metinde geçen bilmediğiniz kelimeleri Kamus-ı Türkî'den öğreniniz. görülmüş” İsm-i fâ'il ve ism-i mef'ûl ne demektir?   ‫اوﻗﻮﻣﻪ ﭼﺎﻟﻴﺸﻤﻪ ﺳﯽ‬ 2. 2. eziyet” abd “kul” şehâdet "görme. zikretme” ‫ذاﻛﺮ‬ ‫ﺳﺮﻗﺖ‬ sirkat “çalma. tanrı” meşhûd “görülen. Metinde geçen ism-i fâ'il ve ism-i mef'ûl türünden kelimeleri bulunuz. tanık” ‫ﻣﺸﻬﻮد‬ “zikredilen. Okuma Çalışması Aşağıdaki metni okuyunuz. Bilmediğiniz kelimelerin anlamını öğreniniz. anan” sârik “çalan.‫ذﻛﺮ‬ zikr “anma. hırsızlık” irfân ‫ﺳﺎرق‬ ‫ﻋﺮﻓﺎن‬ ‫ﻇﻠﻢ‬ ‫ﻋﺒﺪ‬ ‫ﺷﻬﺎدت‬ zulm “zulüm. hırsız” ‫ ﻣﺬﻛﻮر‬mezkûr ‫ﻣﺴﺮوق‬ ‫ﻋﺎرف‬ ârif “bilen” ‫ﻇﺎﱂ‬ zâlim “zulm eden” ‫ﻣﻈﻠﻮم‬ ‫ﻋﺎﺑﺪ‬ âbid “kulluk eden” ‫ﻣﻌﺒﻮد‬ ‫ﺷﺎﻫﺪ‬ şâhid “tanık olan. anılan” mesrûk “çalınan” ‫ ﻣﻌﺮوف‬ma'rûf “bilinen” mazlûm “zulme maruz kalan” ma'bûd “kendisine kulluk edilen. 38     .

/ ..................................................................................... / ............ / ..... / ............................................................. ‫ ﻋﻠﻢ‬ilm ‫ﻋﺎﱂ‬ / ‫ﻣﻌﻠﻮم‬ ma'lûm ‫ ﻛﺘﺎﺑﺖ‬kitâbet ......................................... / ............ ‫ ﻃﻠﺐ‬taleb .......... ‫ ﻋﺒﺎدت‬ibâdet .......................................................... / .. ‫ ﺟﻬﺎﻟﺖ‬cehâlet ................................................... / ....... ‫ ﻗﺪرت‬kudret ......................... ‫ أﻣﺮ‬emr .................................................................. / ........... / ........................................ ‫ ﺷﮑﺮان‬şükrân ......... ‫ ﲨﻊ‬cem' ........................ / .................. ‫ ﻧﻘﻞ‬nakl .......... / ....................................... Alıştırma Aşağıdaki kelimelerin ism-i fâ'illerini yazıp anlamlarını belirtiniz.......................................... ‫ دﻳﻦ‬deyn ‫ ﻋﺸﻖ‬aşk . / ........... ‫ ﻧﻈﺮ‬nazar ............... ‫ ﻏﻠﺒﻪ‬galebe ............  ‫آﻟﻴﺸﺪرﻣﻪ‬ 2............................................... ‫ ﺷﻬﻮد‬şühûd ........................................ ‫ رﺳﻢ‬resm ................... ‫ ذﻛﺮ‬zikr ............................. / ................... / ........................ / ............... ‫ وﺻﻠﺖ‬vuslat .......................... ‫ ﻋﺮﻓﺎن‬irfân ........................... .............................. / . ‫ ﺳﮑﻮﻧﺖ‬sükûnet .................................................................................................................. / ................................................ 39     âlim .................................... ‫ ﺳﺆال‬su'âl ................................................................... Bazı kelimelerin sadece ism-i fâ'illeri veya sadece ism-i mef'ûlleri kullanılıyor olabilir...................................................................... / ..................... / ......................................................................... / ...........

fi'let.Özet harfleri dört olanlara rubâî mücerred masdarlar denir. gelmek. İsm-i fâ'il. fa'alân. mecbûr  mecbûr-iyyet "mecbur olmaklık. İsm-i Fâ'il ve İsm-i Mef'ûl Kavramını Tanımlamak ve Mücerred Masdarların İsm-i Fâ'il ve İsm-i Mef'ûllerini Bulmak. Dörtlü ve beşli masdar örnekleri dilimizde çok az kullanılmıştır. Arapça Kelime Türlerinden Masdarların Türlerini Belirlemek. bozuk. kırâet gibi kelimelerin fa'l. yazan. Mezîdünfîh masdarlar ise bil. İsm-i mef'ûl. fa'let. fa'al. oluş veya kılışı yapanı ifade eden kelime türlerine verilen isimdir. Bu kelimelerin anlamları hakkında dilbilgisine dayanan bir önsezimiz olmaz. mimli masdarlar. kırık. Bu Arap dili konuşanlar arasında yüzlerce yıl önce oluşmuş bir sözleşmeye dayalı gibidir. dönüşlülük ifade eder. yazıcı). fu'let. Bu tür kelimelere ism-i fâ'il denir. tef'âl kalıplarıdır. Herhangi bir yalın fiilden herhangi bir mücerred masdar kalıbında kelime üretilmiş olması bir bakıma tesadüfîdir. Masdarların türediği fiil köklerinden. bazı isim ve sıfatlara +iyyet ekinin getirilmesiyle elde edilirler ve isimde veya sıfatta belirtilen soyut durumun somut isim durumunu ifade ederler. fi'âlet. o kökte belirtilen hareketi yapan veya olanı ifade eden kelimeler de yapılır. gelme. Sülâsî mücerred masdarların Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan kalıpları fa'l. Mec'ûl Masdarları ve Yapılarını Tanımak. Türkçede gelmek. Mec'ûl masdarlar ise. bozulmuş gibi kelimelerin ifade ettiği anlamlar ism-i mef'ûl kategorisini oluşturur. koşmak gibi fiilerin niçin bu sesleri taşıdığının bir açıklaması yoktur. bu fiilden etkilenen varlık ise ism-i mef'ûl adını alan kelimelerle ifade edilir. mezidünfih masdarlar. işteşlik ifade eder. 40     . fi'l. etkileneni ifade eden kelime türlerine verilen isimdir. tesellüm ise "bir şeyi teslim alma" anlamındadır. Arapçada aslî harfî beş olan humâsî mücerred masdarlar da vardır. fiilde belirtilen hareketi. fi'âlet kalıplarında olmasının özel bir anlamı yoktur. fi'lân. Mimli masdarların mim harfi ile başlayan mef’al. Semâî mücerred masdarların büyük kısmında aslî harflerin sayısı üçtür. fa'âl. Bunlara sülâsî mücerred masdarlar denilir. şi'r. fu'ûl. ism-i mef'ûlleri Mücerred. Masdarlar fiilden türemiş isim kategorisinde kelimelerdir. fa'al. fu'ûlet. mef’il. geliş gibi kelimelerde olduğu gibi fiillere –mAK. fa'âlet. kıran. Rubâî mücerred masdarların fa'lelet şeklinde bir kalıbı vardır. Türkçede de bil-mek. Meselâ teslîm kelimesi "bir şeyi teslim etme" anlamındadır. oluş ve kılışa maruz kalanı. insân  insân-iyyet "insan olmaklık. mef’alet ve mef’ilet şeklinde olmak üzere dört kalıbı bulunmaktadır. Meselâ feth. Mücerred masdarların ism-i fâ'illeri ‫ ﻓﺎﻋﻞ‬fâ'il vezninde. ‫ ﻣﻔﻌﻮل‬mef’ûl vezninde olur: ‫ ﻛﺘﺐ‬ketebe “yazdı” fiil kökünün ism-i fâ'ili ‫ ﻛﺎﺗﺐ‬kâtib Mücerred masdarların üretildiği kalıplar belli bir anlam üretmezler. Mec’ûl masdarlar ise bazı isim ve sıfatların sonuna –iyyet eki getirilerek yapılır. mecbur olma durumu" vs. -mA ve –Iş ekleri getirilerek yapılırlar. bu da Türkçe konuşanlar arasında yüzlerce yıl önce yapılmış bir sözleşmeye dayalı gibidir. geçişlilik ifade eder. Muhârebe kelimesi "karşılıklı haberleşme" anlamındadır. Mücerred ve mimli masdarlar dilbilgisel bir anlam taşımazlar. fi'âl. hükm. kırgın. fu'l. Aslî (yazan. fiilde belirtilen hareket. Mimli. yazar. fu'lân. Bu bakımdan mücerred masdarlar ile câmid (donuk) isimler birbirlerine benzerler ve birçok kalıpları ortaktır. Türkçede yazıcı. fi'l. çizer gibi kelimelerin ifade ettiği anlamlar ism-i fâ'il kategorisini oluşturur.> bil-in-mek > bil-dir-mek > bil-iş-mek kelimelerinde olduğu gibi özel anlamlar taşırlar. edeb. mec'ûl masdarlar. kırıcı. Türkçede kırılmış. Arapça dilbilgisinde ise dört tür masdar vadır: Mücerred masdarlar. insan olma durum". ism-i mef'ûlü ‫ ﻣﻜﺘﻮب‬mektûb (yazılan şey)'dur. Fiil kökündeki harekete veya oluşa maruz kalan.

‫ﺳﻜﻮت‬ d. Mezîdünfîh c. etkenlik-edilgenlik-dönüşlülük-işteşlik çatılarını ürettikleri için anlam çerçevelerinin bilinmesi gerekir.Kendimizi Sınayalım 1. -MA e. şahıstaki çekimlerinde zâid harf bulunup bulunmamasına göre hangi adla anılırlar? a. ‫ﻏﺮور‬ c. Kıyâsî masdarlar. ‫وﻟﺪ‬-‫وﻻد‬ 4. geçişlilik/geçişsizlik. “Haberleşme” anlamında bir kelimedir. ‫ﻓﻜﺮت‬ 2. Muzâaf d. -Iş 5. Arapça dilbilgisi kurallarına göre kök kelimelerden yeni kelimeler üretmek için kullanılır. Karşılıklı bir işi yapan işteş çatıda kurulmuştur. türedikleri fiilerin teklik 3. ‫ ﺧﱪ‬kökünden türetilmiştir. ‫ﻣﺴﻜﻦ‬ d. -LIK c. ‫ ﻣﻄﻠﻮب‬-‫ﻃﻠﺐ‬ d. Mücerred (semâî) masdarlar ile mezîdünfîh (kıyâsî) masdarlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. ‫ﻣﻮﻟﺪ‬ a. Semâî masdarlar. Yalın masdarlar – Birleşik masdarlar e. Kıyâsî masdarların sözlüğe bakmadan önce sezilecek. Türkçede aşağıdaki hangi eklerle karşılanmazlar? a. b. Semaî masdarların anlamları sözlükten bulunabilir. Kıyâsî masdarlar. c. ‫رﻛﻮع‬ d. Kıyâsî masdar kalıbına göre türetilmiş bir kelimedir. Sülâsî masdarlar – Humâsî masdarlar c. ‫ﻣﺮض‬ c. -MAK d. ‫ﺗﻌﻠﻢ‬ 7. Aşağıdaki kelime gruplarından farklı kökten türetilmiştir? a. ‫ﻣﻌﺮﻓﺖ‬ c. bilinecek bir anlam çerçevesi vardır. b. -AcAK b. Aşağıdakilerden hangisi. Aşağıdaki kelimelerden hangisinin vezni diğerlerinden farklıdır? a. b. Sülâsî masdarlar – Rubâî masdarlar b. ‫ ﺟﻬﺪ‬-‫ﺟﻬﺖ‬ c. Mimli b. Arapça dilbilgisinde masdar kategorisinde sayılmaz? a. Arapçada masdarlar. b. Mücerred masdarlar – Mezîdünfîh masdarlar 6. ‫ﺻﻮاب‬ e. ‫ ﻣﺸﻬﻮد‬-‫ﺷﺎﻫﺪ‬ c. e. Arapça dilbilgisinde masdarlar. daima üç harften oluşur. “‫ ”ﳐﺎﺑﺮﻩ‬kelimesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. ‫ ﻣﺴﺮوق‬-‫ﺳﺎرق‬ 41     hangisi. Aşağıdaki kelimelerden hangisi mücerred masdarlardan biri değildir? a. . ‫ ﺟﻬﺎﻟﺖ‬-‫ﺟﻬﻞ‬ 10. ‫ ﺟﻠﺴﻪ‬-‫ﺟﻠﻮس‬ d. ‫ ﳎﻬﻮل‬-‫ﺟﺎﻫﻞ‬ d. c. Aşağıdakilerden hangisi ism-i mef’ûl – ism-i fâ'il ikilisini oluşturmaz? a. Aşağıdakilerden hangisi mimli masdarlardan biri değildir? a. Geçişsiz masdarlar – Geçişli masdarlar d. Muhabir kelimesinin eşanlamlısıdır. e. Mücerred b. ‫ﻣﺴﺌﻠﻪ‬ e. ‫ ﮐﻔﺮان‬-‫ﮐﻔﺮ‬ e. ‫ﺳﻘﻮط‬ e. Mec’ûl e. ‫ﻣﺼﺮف‬ 9. ‫ﻋﺎﺑﺪ ﻣﻌﺒﻮد‬ e. ‫رﻃﻮﺑﺖ‬ 3. b. d. ‫ﻃﻠﻮع‬ 8.

İnkılâblar. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Ev Kadını İffet ve terbiye ile hüsn-i idâreye mâlik olan kadın. Ev kadınlarının vazifeleri hanenin nizam ve intizamına. Çekimlenme sırasında zâid harf getirilmeyen köklerden türemiş masdarlara mücerred (yalın) masdar denir: ‫ﺼ َﺮ‬ َ َ‫ ﻧ‬nasara  ‫ ﻧﺼﺮ‬nasr. akıllı adam tesâdüften hayır ummaz… 6. 9. “Mimli Masdarlar” kısmını yeniden okuyunuz. 7. “Arapça Masdarlar” kısmını yeniden okuyunuz. nâdir. 4. Bütün evin idaresi ev kadını üzerinde olup bir memleket müdürü ve hâkimi gibi hüküm ve idare edebilir. Mücâdele-i hayâtta ihrâz-ı galebe için sağlam kafa lâzımdır: İnsanlar da koçlar gibi kafa kafaya döğüşürler. faydalı tesâdüflerden bin kere daha çoktur. meşgale vs. “Arapça Masdarlar” kısmını yeniden okuyunuz. hâkim. 8. tâbi'. sâhib. 9. b Cevabınız doğru değilse. Ev halkı kendisinden memnun olur ise. kemâl-i nezâfet ve hüsn-i idaresine gayret ve dikkatten ibarettir. Sıra Sizde 2 İsm-i mef'ûl: memnûn İsm-i fâ'il. oluşma”. nâdir bulunan bir hazinedir. teklik şahıs çekimindeki durumlarına göre iki gruba ayrılır. Bilme hareketinin ism-i fâ'ili âlim "bilen" (‫)ﻋﺎﱂ‬. “Sülâsî Mücerred Masdarların Vezinleri” kısmını yeniden okuyunuz. olanı gösteren kelimedir. c Cevabınız doğru değilse.) vardır. ‫ ﻧﺼﺮت‬nusret vs. Hamâkat dâimâ nûr ile alevi karıştırır ve kendisini her yakanı bir güneş sanır. 2. 8. “Arapça Masdarlar” kısmını yeniden okuyunuz. e Cevabınız doğru değilse. 6. 10. 5. hakikati hayal ile katık ederek yaşar: Ayaklarımız yerde ise gözlerimiz semâdadır. “Arapça Masdarlar” kısmını yeniden okuyunuz. kini yarım ilimde ara. 5. d Cevabınız doğru değilse.2 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Muzır tesâdüfler.) ve mec'ûl masdarlar (insâniyyet. nümâyiş-i ahlâk… iğrenç! Cenap Şehabettin Okuma Çalışması . Ev onun hüküm ve iradesi ile idare olunur. 4. e Cevabınız doğru değilse. hürriyyet vs. ‫ﺗﺸﻜﻞ‬ teşekkül “şekillenme. Bunların dışında mimli masdarlar (merhamet. İsm-i Fâ'iller: mâlik. İnsan.Okuma Çalışması . ‫اﺧﺒﺎر‬ "haber verme". “Mücerred Masdarların İsm-i Fâilleri ve İsm-i Mef’ûlleri” kısmını yeniden okuyunuz. kâni: Sıra Sizde 1 Arapçada masdarlar fiil çekiminde görülen geçmiş zaman 3. öldürme hareketinin ism-i fâ'ili kātil "öldüren" (‫ )ﻗﺎﺗﻞ‬olur. kelimede bildirilen hareketi yapan. Her nümâyiş soğuktur. Âdî san'atkâr odur ki her eserinden hoşnut görünür. c Cevabınız doğru değilse. Öyle kadın dâimâ evin nizam ve intizam üzere hüsn-i idâresi ile meşgul olur. Zira bir evin hüsn-i idâresi ve çocukların hıfz-ı sıhhat ve talim ve terbiye ve bir ev sahibinin selâmet ve saâdeti hep ev kadınının iyi olmasına mütevakkıftır. 3. Çok bilen gibi hiç bilmeyen da afva mâyildir. a Cevabınız doğru değilse. Vakarlı rûhlara âharın merhameti de hasedi kadar girân gelir. ‫ ﲤﺎﻳﻞ‬temâyül “meyl etme” vs. a Cevabınız doğru değilse. 3. İsm-i mef'ûl ise kelimede bildirilen 42     ihbâr . eden veya eyleyeni. “Sülâsî Mücerred Masdarların Vezinleri” kısmını yeniden okuyunuz. ev kadını da hane halkının manevi surette büyüğü demek olup herkes hüsn-i rızası ile onun emir ve iradesine tâbi ve sözüne kāni' olur. çok büyük derslerdir: Her dimâğa sığmaz ve sığamadığı başları bî-huzûr eder. b Cevabınız doğru değilse. “Sülâsî Mücerred Masdarların Vezinleri” kısmını yeniden okuyunuz. a Cevabınız doğru değilse.1 Tiryaki Sözleri'nden 1. gibi. Çekimlenme sırasında zâid harf getirilen köklerden türemiş masdarlara mezîdünfih (artırılmış) masdar denir: ‫ ﺗﻌﻠﻴﻢ‬ta'lîm "öğretme". 2. “Arapça Masdarlar” kısmı yeniden okuyunuz. 7.

‫ﺳﮑﻮﻧﺖ‬ sükûnet. 2. ‫ ﺳﺎﺋﻞ‬sâ'il / ‫ ﻣﺴﺌﻮل‬mes'ûl ‫ ﺷﺎﻫﺪ‬şâhid / ‫ ﻣﺸﻬﻮد‬meşhûd 43     ‫ ﻣﻄﻠﻮب‬matlûb Develi. ‫ﻋﺎﺑﺪ‬ âbid / ‫ ﻣﻌﺒﻮد‬ma'bûd ‫ﻏﺮور‬ gurûr fu'ûl ‫ﻓﻌﻮل‬ ‫رﺳﻢ‬ resm. Bilme fiilinin ism-i mef'ûlü ma'lûm (‫)ﻣﻌﻠﻮم‬ 'bilinen". Osmanlı Türkçesi Kılavuzu 1-2. ‫ ﺟﺎﻫﻞ‬câhil / ‫ ﳎﻬﻮل‬mechûl ‫ﻋﺮﻓﺎن‬ irfân. H. oluşa maruz kalan. öldürme fiilinin ism-i mef'ûlü maktûl "öldürülen" (‫')ﻣﻘﺘﻮل‬dür.vilâd nasr – nusret cehl – cehâlet cehd – cihâd küfr – küfrân 2. ‫واﺻﻞ‬ vâsıl / ‫ ﻣﻮﺻﻮل‬mevsûl ‫دﻳﻦ‬ deyn. ‫ ذاﮐﺮ‬zâkir / ‫ ﻣﺬﮐﻮر‬mezkûr ‫ﺷﻬﻮد‬ şühûd.‫ﻗﺪرت‬ kudret. Kesit Yayınları. ‫ﻛﺘﺎﺑﺖ‬ ‫ﻃﺎﻟﺐ‬ . ‫داﻳﻦ‬ dâyin / ‫ ﻣﺪﻳﻮن‬medyûn 1. ‫ﻋﺎﺷﻖ‬ âşık / ‫ ﻣﻐﺸﻮق‬ma'şûk a. ‫ﺳﺆال‬ su'âl. ‫ذﻛﺮ‬ zikr fi'l ‫ﻓﻌﻞ‬ ‫ﺷﮑﺮان‬ şükrân. (2008). ‫ﺳﺎﮐﻦ‬ sâkin / ‫ ﻣﺴﮑﻮن‬meskûn harekete. Alıştırma ‫ﺟﻬﺎﻟﺖ‬ cehâlet. İstanbul. ‫ﻗﺎدر‬ ‫أﻣﺮ‬ emr. ‫ ﮐﺎﺗﺐ‬kâtib / ‫ ﻣﮑﺘﻮب‬mektûb tâlib / Yararlanılan Kaynak b. ‫ﻧﺎﻇﺮ‬ nâzır / ‫ ﻣﻨﻈﻮر‬manzûr ‫ﻗﺮار‬ karâr fa'âl ‫ﻓﻌﺎل‬ ‫ﻏﻠﺒﻪ‬ galebe. ‫ﺟﺎﻣﻊ‬ câmi' / ‫ ﳎﻤﻮع‬mecmû' ‫ﺟﺮﻳﺎن‬ cereyân fa'alân ‫ﻓﻌﻼن‬ ‫ﻧﻘﻞ‬ nakl. ondan etkilenendir. ‫راﺳﻢ‬ râsim / ‫ ﻣﺮﺳﻮم‬mersûm ‫ﺑﺮودت‬ bürûdet fu'ûlet ‫ﻓﻌﻮﻟﺖ‬ ‫ﻧﻈﺮ‬ nazar. ‫وﺻﻠﺖ‬ vuslat. Ünite Alıştırma Yanıt Anahtarı ‫آﻣﺮ‬ kādir / ‫ ﻣﻘﺪور‬makdûr âmir / ‫ ﻣﺄﻣﻮر‬me'mûr ‫رﺣﺼﺖ‬ ruhsat fu'let ‫ﻓﻌﻠﺖ‬ ‫ﻃﻠﺐ‬ taleb. ‫ﻧﺎﻗﻞ‬ nâkil / ‫ ﻣﻨﻘﻮل‬menkūl ‫ﺷﺮﻛﺖ‬ şirket fi'let ‫ﻓﻌﻠﺖ‬ vilâdet – veled . Alıştırma ‫ﻋﺸﻖ‬ aşk. ‫ﺷﺎﮐﺮ‬ şâkir / ‫ ﻣﺸﮑﻮر‬meşkûr ‫ﺣﻜﻢ‬ hükm fu'l ‫ﻓﻌﻞ‬ ‫ﻋﺒﺎدت‬ ibâdet. ‫ﻏﺎﻟﺐ‬ gâlib / ‫ ﻣﻐﻠﻮب‬mağlûb ‫ﺧﺴﺮان‬ hüsrân fu'lân ‫ﻓﻌﻼن‬ ‫ﲨﻊ‬ cem'. cülûs – celse kitâbet. ‫ ﻋﺎرف‬ârif / ‫ ﻣﻌﺮوف‬ma'rûf ‫ذﻛﺮ‬ zikr.

Anahtar Kavramlar  Mezîdünfîh Masdarlar  if'âl  tef'îl  tefa''ul  tefâ'ul  müfâ'alet  infi'âl  if'ilâl  ifti'âl  istif'âl  İsm-i fâ'il  İsm-i mef'ûl İçerik Haritası  MEZÎDÜNFİH MASDARLAR (KIYÂSÎ MASDARLAR)   44     .  Bu bâbların hangi anlamlarda masdar türettiğini açıklayabilecek.  Mezîdünfih masdarlarının ism-i fâ'il ve ism-i mef'ûlllerini tanıyıp sıralayabileceksiniz.            Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra.  Mezîdünfih masdarların bâblarını tanıyabilecek.

mücerred masdarlardan farklı olarak belli bir kalıp içinde belli bir anlam üretirler. Eğer bir kıyâsî masdarın geçişli/geçişsiz. kuralsız. Mezîdünfih masdarların Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan dokuz bâbı vardır: if'âl ‫اﻓﻌﺎل‬ tef'îl ‫ﺗﻔﻌﻴﻞ‬ tefa''ul ‫ﺗﻔﻌﻞ‬ tefâ'ul ‫ﺗﻔﺎﻋﻞ‬ müfâ'alet ‫ﻣﻔﺎﻋﻠﺔ‬ infi'âl ‫اﻧﻔﻌﺎل‬ ifti'âl ‫اﻓﺘﻌﺎل‬ if'ilâl ‫اﻓﻌﻼل‬ istif'âl ‫اﺳﺘﻔﻌﺎل‬ 45     . etken/edilgen. o yapıda üretilmiş bir kelimenin anlam dairesini belirleyebilirsiniz. Mücerred masdarlarda bunu bilebilmek mümkün değildir. Elbette her dilde -teorik açıdan mümkün bile olsa. düzensiz). Bundan dolayı mücerred masdarlar semâî (işitip öğrenmeye dayalı. dönüşlü veya işteş çatıda olduğunu biliyorsanız.    Arapçada Kelime Yapımı:   Mezîdünfih Masdarlar        (Kıyâsî Masdarlar) MEZÎDÜNFİH MASDARLAR (KIYÂSÎ MASDARLAR) Bu gruptaki masdarlar. Ancak biz bu kalıpların ne gibi anlamlar ürettiğini önceden bilebiliriz. mezîdünfih masdarlar ise kıyâsîdir (kurallı. Herhangi bir fiil kökünden mezîdünfih bir masdarın yapısına göre masdar üretmek mümkün gibi görünür. Bunlar toplumsal uzlaşmaya bağlı olarak kullanılır.her kelime köküne birtakım ekler getirilmez. düzenli). Mücerred masdarlarda ise bunu bilebilmek mümkün değildir. ancak sözlükler yardımıyla veya o dili iyi bilenlerden işiterek öğreniriz.

ikram edici” ‫ اﺳﻼم‬islâm  ‫ ﻣﺴﻠﻢ‬müslim “İslâm olan. ‫ اﻣﻜﺎن‬imkân “olabilir olma. içeriye sokma” ‫ﻓﻬﻢ‬ fehm “anlama”  ‫ اﻓﻬﺎم‬ifhâm “(bir şeyi) anlatma” ‫ ﺷﺮب‬şürb “içme”  ‫ اﺷﺮاب‬işrâb “(bir şeyi) içirme” Ancak bu bâbdâ kimi geçişsiz masdarlar da vardır: ‫ اﻧﺼﺎف‬insâf “adaletli olma”. İf'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili ِ ‫ ﻣ‬müf'il vezninde gelir: İf'âl bâbının ism-i fâ'ili ‫ﻔﻌﻞ‬ ُ ‫اﻛﺮام‬ ikrâm  ‫ ﻣﻜﺮم‬mükrim “ikram eden. ‫ اﺳﻼم‬islâm “müslüman olma”. kullanma”  ‫ اﺳﺮاف‬isrâf “boş yere kullanma” Bu bâbdaki masdarların çatısı geçişlidir. gibi. gösterme” ‫ ﺳﻘﻮط‬sukūt “düşme”  ‫ اﺳﻘﺎط‬iskāt “(bir şeyi) düşürme" ‫ ﺳﻜﻮت‬sükût “susma. müslüman” ‫ اﺳﺮاف‬isrâf  ‫ ﻣﺴﺮف‬müsrif “israf eden. israf edici” ‫ اﺧﺒﺎر‬ihbâr  ‫ ﳐﱪ‬muhbir “haber veren. Geçişsiz bir fiil bu bâba nakledildiği zaman geçişli olur ve nesne alır: ‫ﻋﻠﻢ‬ ilm  ‫ اﻋﻼم‬i'lâm “(bir şeyi) bildirme” ‫ ﻇﻬﻮر‬zuhûr “görünme”  ‫ اﻇﻬﺎر‬izhâr “(bir şeyi) meydana çıkarma. ihraç etme” ‫ ﺳﺮف‬sarf “harcama. özetlenmiş” 46     . olabilirlik” vs. yani nesne alır. ‫ﻛﺮم‬ kerem “cömertlik”  ‫ اﻛﺮام‬ikrâm “ağırlama” ‫ ﺧﺮوج‬hurûc “çıkma”  ‫ اﺧﺮاج‬ihrâc “çıkarma. haber verici” İf'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü İf'âl bâbının ism-i mef'ûlü ‫ﻔﻌﻞ‬ َ ‫ ُﻣ‬müf'al vezninde gelir: ‫اﺛﺒﺎت‬ isbât  ‫ ﻣﺜﺒﺖ‬müsbet “ispat olunmuş” ‫اﲨﺎل‬ icmâl “özetleme”  ‫ ﳎﻤﻞ‬mücmel “icmâl olunmuş.İf'âl ‫ اﻓﻌﺎل‬Bâbı Bu bâbda baştaki ve ortadaki elifler “‫ ”ا‬zâid. sessiz olma”  ‫ اﺳﻜﺎت‬iskât “(bir kimseyi) susturma” ‫ دﺧﻮل‬duhûl “girme”  ‫ ادﺧﺎل‬idhâl “(bir şeyi) dâhil etme. yani ekleme harflerdir.

..................................................................................................................................................................................................................................................................................... ‫ اﺣﺮاق‬ihrâk .......................... ‫ ﻛﺮاﻫﺖ‬kerâhet......... .......... ‫ﻓﻼح‬ felâh ........................................ ‫ﲦﺮﻩ‬ semere... 47     ............................................................................ ‫ اﻧﻜﺎر‬inkâr .............................................................................................................................. çıkmış” A) Aşağıdaki sülâsî masdarları if'âl bâbına naklediniz... ‫ رﺟﻮع‬rücû' ..................................... ‫ دﻫﺸﺖ‬dehşet ......................................... Bulduğunuz kelimelerin anlamlarını sözlükten öğreniniz: ‫ﻗﺮار‬ ‫اﻗﺮار‬ karâr ikrâr "söyleme" ‫ ﻓﺴﺎد‬fesâd .................................................................................................... yaratan” ‫ اﺑﻄﺎل‬ibtâl ........................................................ ‫ﺣﻖ‬ hakk .................... ‫ﺑﺪع‬ bed' ‫ﻧﻔﻘﻪ‬ nafaka ...................................................................... B) Aşağıdaki kelimelerin if'âl bâbından ism-i fâ'illerini ve anlamlarını yazınız: ‫اﺑﺪاع‬ ibdâ' ‫ﻣﺒﺪع‬ mübdi' “mucit........................ ‫ ﺣﺴﻦ‬hüsn ............. ‫ اﺟﺒﺎر‬icbâr ......................................................................... ‫ﻋﺪم‬ 'adem .......................................................... ‫ﺟﺮم‬ cürm .................. ‫ﺟﱪ‬ cebr ................................................................ ‫ ﺻﻌﻮد‬su'ûd ...‫اﻛﺮام‬ ikrâm  ‫ ﻣﻜﺮم‬mükrem “ikram olunmuş” ‫ اﺧﺮاج‬ihrâc  ‫ ﳐﺮج‬muhrec “çıkarılmış......................................................................................................................................................................................................... ‫ ﺣﻀﻮر‬huzûr ... ‫ اﺧﺒﺎر‬ihbâr ............................................. ‫ اﻣﻜﺎن‬imkân ................................................................................................................................

..................................... ‫اﻧﺰال‬ inzâl .............................. kurma” ‫ ﻗﺮب‬kurb “yakın olma”  ‫ ﺗﻘﺮﻳﺐ‬takrîb “yakınlaştırma” ‫ ﻛﺬب‬kizb “yalan”  ‫ ﺗﻜﺬﻳﺐ‬tekzîb “yalanlama” ‫ ﺻﺪق‬sıdk “doğru olma”  ‫ ﺗﺼﺪﻳﻖ‬tasdîk “doğrulama” ‫ ﺟﻬﻞ‬cehl “bilmeme”  ‫ ﲡﻬﻴﻞ‬techîl “cehaletle suçlama” ‫ ﻛﻔﺮ‬küfr “kâfir olma”  ‫ ﺗﻜﻔﲑ‬tekfîr “kâfirlikle suçlama” ‫ واﺣﺪ‬vâhid “bir”  ‫ ﺗﻮﺣﻴﺪ‬tevhîd “Allah'ı birleme” ‫ ﺛﻼﺛﻪ‬selâse “üç”  ‫ ﺗﺜﻠﻴﺚ‬teslîs “üçleme...........................C) Aşağıdaki kelimelerin if'âl bâbından ism-i mef'ûllerini yazınız ve bu kelimelerin anlamlarını öğreniniz.... yani nesne alan masdarlar kurar......... Sülâsî masdarlardan geçişli...................... ‫' ﻋﻠﻢ‬ilm “bilme...................................................................... ‫ اﻧﻜﺎر‬inkâr ................... ‫اﻟﻬﺎم‬ ilhâm ................................. öğretmen” ‫ ﺗﺴﻜﲔ‬teskîn “sakinleştirme” ‫ ﻣﺴﻜﻦ‬müsekkin “sakinleştirici” ‫ ﺗﻔﺴﲑ‬tefsîr “yorumlama”  ‫ ﻣﻔﺴﺮ‬müfessir “tefsir âlimi................................................... yorumlayıcı” 48     ............. ‫اﺑﻬﺎم‬ ‫ﻣﺒﻬﻢ‬ ibhâm mübhem ‫ اﺣﻜﺎم‬ihkâm ........................................ bilim”  ‫ ﺗﻌﻠﻴﻢ‬ta'lîm “öğretme” ‫ ﺷﻜﻞ‬şekl “şekil”  ‫ ﺗﺸﻜﻴﻞ‬teşkîl “şekil verme........ Hristiyan inancındaki üçlü Tanrı inancı” Tef'îl Bâbının İsm-i Fâ'ili Tef'îl bâbının ism-i fâ'ili müfa''il ‫ ﻣﻔ ﱢﻌﻞ‬vezninde gelir: ‫ ﺗﻌﻠﻴﻢ‬ta'lîm “öğretme”  ‫ ﻣﻌﻠﻢ‬mu'allim “öğretmen” ‫ ﺗﺪرﻳﺲ‬tedrîs “ders verme”  ‫ ﻣﺪرس‬müderris “ders veren....... Tef'îl ‫ ﺗﻔﻌﻴﻞ‬Bâbı Tef'îl vezninde baştaki te “‫ ”ت‬ile ortadaki ye “‫ ”ى‬harfleri eklemedir.. ‫اﻟﺰام‬ ilzâm ........................................................... ‫ ارﺳﺎل‬irsâl ...........

.......................... mu'abbir 49     ...................................................................................................................................................................... ‫ﻃﺒﻖ‬ tıbk .............................. ‫ﺟﺪﻳﺪ‬ cedîd .................................. ‫ﺗﻌﺬﻳﺐ‬ ta'zîb................................................. kurulmuş” ‫ ﺗﺜﻠﻴﺚ‬teslîs “üçleme”  ‫ ﻣﺜﻠﺚ‬müselles “üçgen” ‫ ﺗﺄﺟﻴﻞ‬te’cîl “erteleme”  ‫ ﻣﺆﺟﻞ‬mü’eccel “ertelenmiş” ‫ ﺗﺄدﻳﺐ‬te’dîb “edeblendirme”  ‫ ﻣﺆدب‬mü’eddeb “terbiye edilmiş” A) Aşağıdaki kelimelerden ‫ ﺗﻔﻌﻴﻞ‬tef'îl bâbında kelimeler türetip bunların anlamlarını öğreniniz: ‫ﻋﻘﺐ‬ 'akab ‫ﺗﻌﻘﻴﺐ‬ ta'kîb “takip etme” ‫ﻓﺼﻞ‬ fasl................................. ‫ﺣﻘﺎرت‬ hakāret…........... eğitilmiş” ‫ ﺗﺮﻛﻴﺐ‬terkîb “birleştirme”  ‫ ﻣﺮﻛﺐ‬mürekkeb “birleştirilmiş” ‫ ﺗﺄﺳﻴﺲ‬te’sîs “kurma”  ‫ ﻣﺆﺳﺲ‬mü’esses “kurulu...................................................................................................................................... ‫ﺻﺮف‬ sarf ..........................................................................  B) Aşağıdaki kelimelerin tef'îl bâbından ism-i fâ'illerini bulup anlamlarını öğreniniz: ‫ﺗﻌﺒﲑ‬ ta'bîr ‫ﻣﻌﱪ‬ ‫ﺗﻌﺮﻳﺾ‬ ta'rîz................................................................................. ‫ﲪﻞ‬ haml…....................................................‫ ﺗﺮﺗﻴﺐ‬tertîb “dizme”  ‫ ﻣﺮﺗﺐ‬mürettib “dizgici” ‫ ﺗﺄﻟﻴﻒ‬te’lîf “kitap yazma”  ‫ ﻣﺆﻟﻒ‬mü’ellif “kitap yazarı” ‫ ﺗﺄﺛﲑ‬te’sîr “dokunma”  ‫ ﻣﺆﺛﺮ‬mü’essir “dokunaklı” Tef'îl Bâbının İsm-i Mef'ûlü Tef'îl bâbındaki kelimelerin ism-i mef'ûlü müfa''al ‫ﻣﻔﻌﻞ‬ vezninde gelir: ‫ ﺗﺮﺗﻴﺐ‬tertîb “düzenleme”  ‫ ﻣﺮﺗﺐ‬müretteb “düzenlenmiş” ‫ ﺗﻌﻠﻴﻢ‬ta'lîm “öğretme”  ‫ ﻣﻌﻠﻢ‬mu'allem “öğretilmiş................ ‫ﺑﺪل‬ bedel ........................

......................... ‫ﺗﻜﻤﻴﻞ‬ tekmîl.......................................... ‫ﺗﻌﺮﻳﻒ‬ ta'rîf ............ harekete geçme” ‫ زوج‬zevc “eş”  ‫ ﺗﺰوج‬tezevvüc “evlenme” ‫ ﺟﻨﺖ‬cinnet  ‫ ﲡﻨﻦ‬tecennün “cinnet geçirme..... ‫ درس‬ders  ‫ ﺗﺪرس‬tederrüs “ders alma” ‫ ﲨﻊ‬cem' “toplama”  ‫ ﲡﻤﻊ‬tecemmu' “toplanma” ‫ ﻛﱪ‬kibr “büyüklük”  ‫ ﺗﻜﱪ‬tekebbür “büyüklenme.... tef'îl ‫ ﺗﻔﻌﻴﻞ‬bâbının dönüşlüsüdür ve genellikle geçişsiz masdarlar türetir... mu'accel ............................................................................................... ‫ﲤﺜﻴﻞ‬ temsîl .......................... C) Aşağıdaki kelimelerin tef'îl bâbından ism-i mef'ûllerini bulup anlamlarını öğreniniz: ‫ﺗﻌﺠﻴﻞ‬ ta'cîl ‫ﻣﻌﺠﻞ‬ ‫ﲣﻤﲔ‬ tahmîn ........... erişme”  ‫ ﺗﺒﻠﻎ‬tebelluğ “eriştirilen haberi alma” 50     ............................... ‫ﺗﻜﻠﻴﻒ‬ teklîf .................................... Tefa''ul ‫ ﺗﻔﻌﻞ‬Bâbı Bu vezinde baştaki te “‫ ”ت‬eklemedir...... delirme” ‫ ﺟﺴﻢ‬cism  ‫ ﲡﺴﻢ‬tecessüm “bir cisim hâlinde ortaya çıkma” Bu bâbdaki masdarlar arasında geçişli olanlar da vardır: ‫ ذﻛﺮ‬zikr “anma”  ‫ ﺗﺬﻛﺮ‬tezekkür “hatırlama............ kibirlenme” ‫ ﺷﻜﻞ‬şekl  ‫ ﺗﺸﻜﻞ‬teşekkül “şekillenme......... Bu ikisini karıştırmamak için yazılışta tefa''ul vezninin ye'siz olduğuna dikkat edilmelidir...................................................................... Tefa''ul ‫ ﺗﻔﻌﻞ‬bâbı............................. yani şeddeli okunur................. oluşma” ‫ ﺣﺮﻛﺖ‬hareket  ‫ ﲢﺮك‬taharrük “kımıldanma.......................‫ﺗﻔﺴﲑ‬ tefsîr.... ‫ﺗﻌﻄﻴﻞ‬ ta'tîl ‫ﺗﻔﺼﻴﻞ‬ tafsîl ...... düşünme.............................................. Ayın harfinin yerinde bulunan harf de tekrarlanır..... anma” ‫' ﻋﻠﻢ‬ilm  ‫ ﺗﻌﻠﻢ‬ta'allüm “öğrenme” ‫ ﺑﻠﻮغ‬bülûğ “yetişme.....................................................................................

............. ta'abbüd 51     ......................... ‫زوج‬ zevc ........ Tefa''ul Bâbının İsm-i Mef'ûlü Tefa''ul bâbının ism-i mef'ûlü mütefa''al ‫ ﻣﺘﻔﻌﻞ‬vezninde olur: ‫ ﺗﺸﺒﺚ‬teşebbüs “işe girişme”  ‫ ﻣﺘﺸﺒﺚ‬müteşebbes “teşebbüs olunan şey” ‫ ﺗﻴﻤﻦ‬teyemmün “uğurlu sayma”  ‫ ﻣﺘﻴﻤﻦ‬müteyemmen “uğurlu sayılan” ‫ ﺗﺄﺳﻒ‬te’essüf  ‫ ﻣﺘﺄﺳﻒ‬müte’essef “teessüf olunan. tereddütlü” ‫ ﺗﺄﺳﻒ‬te’essüf “kederlenme”  ‫ ﻣﺘﺄﺳﻒ‬müte’essif “kederlenen” ‫ ﺗﺄﻫﻞ‬te’ehhül “evlenme”  ‫ ﻣﺘﺄﻫﻞ‬müte’ehhil “evlenen........ tetikte olan” vs......................................Tefa''ul Bâbının İsm-i Fâ'ili Tefa''ul bâbının ism-i fâ'ili mütefa''il ‫ ﻣﺘﻔﻌﻞ‬vezninde olur: ‫ ﺗﻜﻠﻢ‬tekellüm “konuşma”  ‫ ﻣﺘﻜﻠﻢ‬mütekellim “konuşan” ‫ ﺗﻔﻜﺮ‬tefekkür “düşünme”  ‫ ﻣﺘﻔﻜﺮ‬mütefekkir “düşünen” ‫ ﺗﺒﺴﻢ‬tebessüm “gülümseme”  ‫ ﻣﺘﺒﺴﻢ‬mütebessim “gülümseyen” ‫ ﺗﺮدد‬tereddüd “kararsızlık”  ‫ ﻣﱰدد‬mütereddid “kararsız.................................................. ‫ﻋﻬﺪ‬ 'ahd .......... evli” ‫ ﺗﻴﻘﻆ‬teyakkuz “uyanık olma”  ‫ ﻣﺘﻴﻘﻆ‬müteyakkız “uyanık..... ‫ﻋﺠﺐ‬ 'aceb ..................... ‫ﻧﺰول‬ nüzûl ........................... A) Aşağıdaki kelimelerden tefa''ul ‫ ﺗﻔﻌﻞ‬bâbında masdarlar türetip anlamlarını öğreniniz: ‫ﻋﺒﺪ‬ 'abd ‫ﺗﻌﺒﺪ‬ ‫ﻋﻔﻮﻧﺖ‬ 'ufûnet .................................... ‫ﺻﺮف‬ sarf .... ‫ﲪﻞ‬ haml ......... kederlenilen” vs........... ‫ﺷﮑﺮ‬ şükr .............

........................   ‫اوﻗﻮﻣﻪ ﭼﺎﻟﻴﺸﻤﻪ ﺳﯽ‬ 1.... 2) Metinde geçen........ ‫ﲡﺮد‬ tecerrüd ................... C) Aşağıdaki kelimelerin ism-i mef'ûllerini bularak anlamlarını öğreniniz........................... Okuma Çalışması Aşağıdaki metni okuyunuz....................... 1) Metinde geçen bilmediğiniz kelimeleri Kāmus-ı Türkî’den öğreniniz............ ‫ﺗﻌﻠﻢ‬ ta'allüm ..... ‫ﺗﻮﻫﻢ‬ tevehhüm ...... 52     ................. yapısını öğrendiğimiz masdarlara ait kelimeleri tesbit edip vezinlerini bulunuz......................... ‫ﺗﺸﺒﺚ‬ teşebbüs ‫ ﻣﺘﺸﺒﺚ‬müteşebbis ‫ﺗﺮﺻﺪ‬ tarassud ................................................................ ‫ﺗﻌﻨﺪ‬ ta'annüd ................. ‫ﺗﺴﱰ‬ tesettür . ‫ﺗﺼﺪق‬ tasadduk ..... ‫ ﺗﺼﻮر‬tasavvur ‫ﻣﺘﺼﻮر‬ mutasavver ‫ ﺗﺸﺒﺚ‬teşebbüs .............................................. ‫ ﺗﺴﻠﻢ‬tesellüm ............................ ‫ﲤﻴﺰ‬ temeyyüz ........................................................................................B) Aşağıdaki kelimelerin ism-i fâ'illerini bulup anlamlarını öğreniniz..............................

‫ ﲡﺎﻫﻞ‬tecâhül “bilmez gibi davranma”. ‫ ﺗﻨﺎول‬tenâvül “yeme”. ‫ ﺗﻐﺎﻓﻞ‬tegâfül “bilmezlikten gelme. eksilme” c) Nesneleri açısından bu bâbdaki masdarlar genellikle geçişsizdir: ‫ ﻣﻴﻞ‬meyl “eğilim”  ‫ ﲤﺎﻳﻞ‬temâyül “meyl etme” ‫ ﻓﺨﺮ‬fahr “övünç”  ‫“ ﺗﻔﺎﺧﺮ‬övünme” ‫ ﻧﺴﺒﺖ‬nisbet  ‫ ﺗﻨﺎﺳﺐ‬tenâsüb “uygun olma. yani nesne alır : ‫ ﺗﺪارك‬tedârük “elde edip hazırlama”. çoğalma” ‫ ﻧﻘﺼﺎن‬noksân  ‫ ﺗﻨﺎﻗﺺ‬tenâkus “noksanlaşma. ‫ ﲤﺎرض‬temâruz “hasta olmadığı halde hastaymış gibi davranma”. d) Bu bâbdaki masdarlarda sıkça görülen bir anlam özelliği. ‫ ﲡﺎوز‬tecâvüz “haddini aşma. gerçekte olmayan bir hâli varmış gibi gösterme. Bu bâbdaki masdarların çatısı özneleri ve nesneleri açısından çeşitlilik gösterir: a) Bir kısım masdarlar özneleri açısından işteşlik ifade eder: ‫ ﺷﺮﻛﺖ‬şirket “ortaklık”  ‫ ﺗﺸﺎرك‬teşârük “ortaklaşma” ‫ ﺻﺪﻣﻪ‬sadme “çarpma”  ‫“ ﺗﺼﺎدم‬çarpışma” ‫ ' ﻋﻮن‬avn “yardım”  ‫ ﺗﻌﺎون‬te'âvün “yardımlaşma” b) Bir kısım masdarlar ise özneleri bakımından dönüşlüdür: ‫ ﻛﻤﺎل‬kemâl “olgunluk”  ‫ ﺗﻜﺎﻣﻞ‬tekâmül “olgunlaşma” ‫ زﻳﺎدﻩ‬ziyâde  ‫ ﺗﺰاﻳﺪ‬tezâyüd “artma. öteye geçme” vs.   Tefâ'ul Bâbının İsm-i Fâ'ili Tefâ’ül bâbının ism-i fâili. yapmacıklık ifadesidir: ‫ ﺗﺸﺎﻋﺮ‬teşâ'ür “şairlik taslama”. nispette olma” ç) Kimi örnekler geçişlidir. tanımıyormuş gibi davranma” vs.Tefâ'ul ‫ ﺗﻔﺎﻋﻞ‬Bâbı Bu vezinde baştaki te “‫ ”ت‬ve ortadaki elif “‫ ”ا‬harfleri eklemedir. mütefâ’il ‫ ﻣﺘﻔﺎﻋﻞ‬vezninde gelir: ‫ ﺗﺼﺎدف‬tesâdüf “rastlama”  ‫ ﻣﺘﺼﺎدف‬mütesâdif “rastlayan” ‫ ﺗﺸﺎﻋﺮ‬teşâ'ür “şairlik taslama”  ‫ ﻣﺘﺸﺎﻋﺮ‬müteşâ'ir “şairlik taslayan” ‫ ﲤﺎﻳﻞ‬temâyül “meyl etme”  ‫ ﻣﺘﻤﺎﻳﻞ‬mütemâyil “meyleden. eğilimli” 53     .

Tefâ’ul Bâbının İsm-i Mef'ûlü Tefâ’ül bâbının ism-i mef’ûlü. öznesi bakımından ise genellikle işteşlik ifade ederler: ‫' ﻋﻬﺪ‬ahd “söz verme”  ‫ ﻣﻌﺎﻫﺪﻩ‬mu'âhede “anlaşma” ‫ ﺧﱪ‬haber  ‫ ﳐﺎﺑﺮﻩ‬muhâbere “haberleşme. savaşçı” ‫ ﻣﺸﺎﻫﺪﻩ‬müşâhade “gözleme. e) şeklinde yazılır. Bu “‫”ة‬ Osmanlı Türkçesinde ya açık te “‫ ”ت‬veya “٥” (a. aşılan” ‫ ﺗﺪاول‬tedâvül “elden ele dolaşma”  ‫ ﻣﺘﺪاول‬mütedâvel “tedâvül olunan” Müfâ'alet ‫ ﻣﻔﺎﻋﻠﺔ‬Bâbı Bu bâbda baştaki mim “‫”م‬. devamlı” 54     . mütefâ'al ‫ ﻣﺘﻔﺎﻋﻞ‬vezninde gelir. göç” ‫' ﻋﻤﻞ‬amel “iş”  ‫ ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ‬mu'âmele “davranışta bulunma” Müfâ'alet Bâbının İsm-i Fâ'ili Müfâ'alet bâbının ism-i fâ'ili müfâ'il ‫ ﻣﻔﺎﻋﻞ‬vezninde gelir: ‫ ﳐﺎﺑﺮﻩ‬muhâbere “haberleşme”  ‫ ﳐﺎﺑﺮ‬muhâbir “haber veren” ‫ ﳏﺎرﺑﻪ‬muhârebe “savaşma”  ‫ ﳏﺎرب‬muhârib “savaşan. aynı”  ‫ ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ‬mutâbakat “uyuşma. nesnesi bakımından geçişli veya geçişsiz olabilir. gözlem”  ‫ ﻣﺸﺎﻫﺪ‬müşâhid “gözlemci” ‫ ﳏﺎﺳﺒﻪ‬muhâsebe  ‫ ﳏﺎﺳﺐ‬muhâsib “hesap yapan” ‫ ﻣﺪاوﻣﺖ‬müdâvemet “devam etme”  ‫ ﻣﺪاوم‬müdâvim “devam eden. ancak az kullanılan bir kelime kategorisidir: ‫ ﲡﺎوز‬tecâvüz “haddi aşma”  ‫ ﻣﺘﺠﺎوز‬mütecâvez “tecavüz edilen. Bu bâbdaki masdarların çatısı. ortadaki elif “‫ ”ا‬ve sondaki te “‫ ”ة‬eklemedir. uygun olma” Müfâ'alet bâbı her zaman işteşlik ifade etmez: ‫ دوام‬devâm  ‫ ﻣﺪاوﻣﺖ‬müdâvemet “devam etme” ‫ ﺣﻔﻆ‬hıfz “koruma”  ‫“ ﳏﺎﻓﻈﻪ‬koruma” ‫ ﻫﺠﺮت‬hicret “göç”  ‫“ ﻣﻬﺎﺟﺮت‬göç etme. iletişim” ‫ ﺣﺮب‬harb  ‫ ﳏﺎرﺑﻪ‬muhârebe “savaşma” ‫ ﺳﺒﻘﺖ‬sebkat “geçme”  ‫ ﻣﺴﺎﺑﻘﻪ‬müsâbaka “yarışma” ‫ ﻃﺒﻖ‬tıbk “uygun.

............................................... def' ‫دﻓﻊ‬ . tıbk ‫ﻃﺒﻖ‬ ..... hükm ‫ﺣﻜﻢ‬ ....... bülûğ ‫ ﺑﻠﻮغ‬........ ..................... C) Aşağıdaki kelimelerden müfâ'alet bâbının ism-i fâili olan kelimeler türetip anlamlarını öğreniniz ‫ ﻣﻐﺎﻳﺮت‬mugāyeret ‫ﻣﺒﺎدﻟﻪ‬ mübâdele ‫ ﻣﻐﺎﻳﺮ‬mugāyir ....................... Sohbet ‫ ﺻﺤﺒﺖ‬. 'aşk ‫ ﻋﺸﻖ‬............................ birbirini kutlama”  ‫ ﻣﺒﺎرك‬mübârek “kutlu................................... ....... sefer ‫ﺳﻔﺮ‬ ..................................................................................... cedel ‫ﺟﺪل‬ .............................. hitab edilen” ‫ ﻣﺒﺎرﻛﻪ‬mübâreke “tebrikleşme............................... uğurlu” ‫ ﻣﺸﺎﻫﺪﻩ‬müşâhede “gözleme”  ‫ ﻣﺸﺎﻫﺪ‬müşâhed “gözlenilmiş........................Müfâ'alet Bâbının İsm-i Mef'ûlü Müfâ'alet bâbının ism-i mef'ûlü müfâ'al ‫ ﻣﻔﺎﻋﻞ‬vezninde gelir: ‫ ﳐﺎﻃﺒﻪ‬muhâtaba “söyleşme”  ‫ ﳐﺎﻃﺐ‬muhâtab “söyleşilen............ ................................ 55     ......... beyn ‫ﺑﲔ‬ ‫ ﺗﺒﺎﻳﻦ‬tebâyün ‫ ﻣﺘﺒﺎﻳﻦ‬mütebâyin cesâret ‫ ﺟﺴﺎرت‬. duhûl ‫دﺧﻮل‬ ...... ....... .......................... Bu kelimelerin anlamlarını öğreniniz: 'adl ‫ﻋﺪل‬ ‫ ﻣﻌﺎدﻟﺖ‬mu'âdelet 'irfân ‫ ﻋﺮﻓﺎن‬................... B) Aşağıdaki sülâsî mücerred masdarları müfâ'alet ‫ ﻣﻔﺎﻋﻠﺔ‬bâbına naklediniz.......................... terk ‫ﺗﺮك‬ .................................... ............................. A) Aşağıdaki masdarlardan tefâ'ul ‫ ﺗﻔﺎﻋﻞ‬bâbında kelimeler yapıp bunların ism-i fâ'illerini bulunuz....... görülen” vs......... Bu kelimelerin anlamlarını yazılışlarıyla birlikte öğreniniz................... hilâf ‫ﺧﻼف‬ .............

. 2) Metindeki geçen... ‫ﻣﺸﺎﻫﺪﻩ‬ müşâhede ....................... 56     ............ ‫ ﳐﺎﺻﻤﺖ‬muhâsamet .......... ‫ﺑﻼﻏﺖ ﻋﺜﻤﺎﻧﻴﻪ'دن‬ 1) Metinde geçen bilmediğiniz kelimeleri Kāmus-ı Türkî'den öğreniniz............................................ Okuma Çalışması Aşağıdaki metni okuyunuz.... yapısını öğrendiğimiz masdarlara ait kelimeleri tespit edip vezinlerini bulunuz....‫ﳐﺎﻟﻔﺖ‬ muhâlefet .....   ‫اوﻗﻮﻣﻪ ﭼﺎﻟﻴﺸﻤﻪ ﺳﯽ‬ 2.......... ‫ﻣﻘﺎوﻣﺖ‬ mukāvemet ..................

İnfi'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü İnfi'âl bâbındaki kelimelerin ism-i mef'ûlü kullanılmaz. Anlam bakımından geçişsiz masdarlar türetir. nûn “‫ ”ن‬ve ortadaki elif “‫ ”ا‬eklemedir. değişen” ‫“ اﻧﻔﺴﺎخ‬bozulma. kesintiye uğrama” ‫ ﻛﺸﻒ‬keşf “açma”  ‫ اﻧﻜﺸﺎف‬inkişâf “açılma. gücenen” ‫ اﻧﻌﻜﺎس‬in'ikâs “yansıma. yani nesne almazlar. Bu kalıpla daha çok renk ve fizikî noksanlıkları ifade eden kelimeler türetilir: ‫' ﻋﻮج‬ivec “eğrilik”  ‫ اﻋﻮﺟﺎج‬i'vicâc “eğrilme” . ferahlanma” ‫ ﺟﺬب‬cezb “çekme”  ‫ اﳒﺬاب‬incizâb “çekilme. Nesneleri bakımından ise geçişsizdir. akseden” ‫ اﻧﻘﻼب‬inkılâb “dönme. ‫ ﺑﺴﻂ‬bast “açma”  ‫ اﻧﺒﺴﺎط‬inbisât “açılma. bazen de edilgendir. ‫ ﲪﺮت‬humret “kırmızılık”  ‫ اﲪﺮار‬ihmirâr “kızarma” ‫ ﺻﻔﺮت‬sufret “sarılık”  ‫ اﺻﻔﺮار‬ısfırâr “sararma” 57     . hükmü kalmama”  ‫ ﻣﻨﻔﺴﺦ‬münfesih “hükmü kalmayan” vs.İnfi'âl ‫ اﻧﻔﻌﺎل‬Bâbı Bu bâbda baştaki elif “‫”ا‬. Üçüncü aslî harf ise tekrarlanır. değişme”  ‫ ﻣﻨﻘﻠﺐ‬munkalib “dönen. aksetme” ‫ ﻗﻄﻊ‬kat' “kesme”  ‫ اﻧﻘﻄﺎع‬inkıtâ' “kesilme. meydana çıkma” İnfi'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili Bu bâbdaki masdarların ism-i fâ'illeri münfa'il ‫ ﻣﻨﻔﻌﻞ‬vezninde gelir: ‫ اﻧﻜﺴﺎر‬inkisâr “kırılma”  ‫ ﻣﻨﻜﺴﺮ‬münkesir “kırılan. ortadan kalkma” ‫ ﺿﻢ‬zamm “katma. İf'ilâl ‫ اﻓﻌﻼل‬Bâbı Bu bâbda başta ve ortadaki elifler “‫ ”ا‬eklemedir. Bu bâbdan türeyen masdarların çatıları özneleri bakımından genellikle dönüşlü. aksetme”  ‫ ﻣﻨﻌﻜﺲ‬mün'akis “yansıyan. ilâve etme”  ‫ اﻧﻀﻤﺎم‬inzimâm “ilâve olunma” ‫' ﻋﻜﺲ‬aks  ‫ اﻧﻌﻜﺎس‬in'ikâs “yansıma. çekim” ‫ ﺣﺼﺮ‬hasr “bir şeye mahsus kılma”  ‫“ اﳓﺼﺎر‬hasrolunma” ‫ دﻓﻊ‬def' “kovma”  ‫ اﻧﺪﻓﺎع‬indifâ' “defolma.

inanış” ‫ ﻧﻈﻢ‬nazm “dizme”  ‫ اﻧﺘﻈﺎم‬intizâm “düzene girme. İf'ilâl Bâbının İsm-i Mef'ûlü İf’ilâl bâbındaki kelimelerin ism-i mef’ûlü kullanılmaz. ‫ ﺻﻠﺢ‬sulh  ‫ اﺻﻄﻼح‬ıstılâh “barışma. gücenme” İf'ilâl Bâbının İsm-i Fâ'ili İf'ilâl bâbının ism-i fâ'ili müf'all ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬vezninde gelir: ‫ اﻏﱪار‬iğbirâr “gücenme”  ‫ ﻣﻐﱪ‬muğberr “gücenen” ‫ اﺳﻮداد‬isvidâd “kararma”  ‫ ﻣﺴﻮد‬müsvedd “kararan” vs. İfti'âl ‫ اﻓﺘﻌﺎل‬Bâbı Bu bâbda baştaki elif “‫ ”ا‬ile ortadaki te “‫ ”ت‬ve elif “‫ ”ا‬harfleri zâiddir. terim” vs. Bu bâbdan türetilen masdarların çatısı dönüşlü ve geçişsizdir: ‫ ﲨﻊ‬cem' “toplama”  ‫ اﺟﺘﻤﺎع‬ictimâ' “toplanma” ‫ ﻓﺨﺮ‬fahr “övünç”  ‫ اﻓﺘﺨﺎر‬iftihâr “övünme” ‫' ﻋﻘﺪ‬akd “bağlama”  ‫ اﻋﺘﻘﺎد‬i'tikad “bağlanış. bağ”  ‫ اﻧﺘﺴﺎب‬intisâb “bir yere bağlanma” ‫ ﻛﺴﺐ‬kesb “kazanç”  ‫ اﻛﺘﺴﺎب‬iktisâb “kazanma” ‫ ﺟﻬﺪ‬cehd “çalışma”  ‫ اﺟﺘﻬﺎد‬ictihâd “çalışma. düzenli olma” ‫ ﻧﺴﺒﺖ‬nisbet “ilgi. toz renkli olma. İslâm dîni kaynaklarından yeni hükümler çıkarma” ‫ ﺷﺮﻛﺖ‬şirket “ortaklık”  ‫ اﺷﱰاك‬iştirâk “ortak olma” ‫ ظ ط ض ص ز ذ د‬gibi dişsi ünsüzlerden biri ile başlayan sülâsî mücerredler ifti'âl ‫ اﻓﺘﻌﺎل‬bâbına nakledildiklerinde vezinde bazı değişiklikler olur:  Kelimenin aslî ilk harfi ‫ ض‬ve ‫ ص‬ise vezindeki ekleme te harfi tı'ya dönüşür: ‫ ﺿﺮب‬darb  ‫ اﺿﻄﺮاب‬ıztırâb “ıstırap”. 58     .‫ ﲰﺮت‬sumret “esmerlik”  ‫ اﲰﺮار‬ismirâr esmerleşme” ‫ ﻏﺒﺎر‬gubâr “toz”  ‫ اﻏﱪار‬iğbirâr “tozlanma. ‫ ﺿﺮورت‬zarûret  ‫اﺿﻄﺮار‬ ıztırâr “çaresiz ve muhtaç olma”.

.... kalb ‫ﻗﻠﺐ‬ .................. Kelimenin aslî ilk harfi ‫ ط‬ise vezindeki ekleme te harfi tı'ya dönüşür ve iki tı birleşir (idgam olur): ‫ ﻃﻠﻮع‬tulû' “doğma”  ‫ اﻃﻼع‬ıttılâ' “kişinin içine doğma”...... ............ ‫ ذﺧﲑﻩ‬zahire  ‫ ادﺧﺎر‬iddihâr “ilerisi için biriktirme” vs...... zabt ‫ ﺿﺒﻂ‬........ Bu bâbdaki masdarların ism-i fâ'ili müfta'il ‫ ﻣﻔﺘﻌﻞ‬vezninde gelir: ‫ اﻋﺘﺪال‬i'tidâl “ölçülü davranma”  ‫ ﻣﻌﺘﺪل‬mu'tedil “ölçülü davranan” ‫ اﻧﺘﺸﺎر‬intişâr “yayımlanma”  ‫ ﻣﻨﺘﺸﺮ‬münteşir “yayımlanan” ‫ اﻓﺘﺨﺎر‬iftihâr “övünme”  ‫ ﻣﻔﺘﺨﺮ‬müftehir “övünen” vs.. ‫ زﲪﺖ‬zahmet  ‫ ازدﺣﺎم‬izdihâm “kalabalıktan oluşan sıkışma” vs......... 59     ..... Ressâm ‫ رﺳﺎم‬kelimesi gibi.............. ‫ ﻃﺮد‬tard “kovma”  ‫ اﻃﺮاد‬ıttırâd “düzenli olarak olma” vs............................................................. ................................... İfti'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili İdgam: Arapça kelimelerde yan yana gelen aynı iki ünsüz harfin tek harfle yazılması işlemine denilir....  Kelimenin aslî ilk harfi ‫ ز‬ise vezindeki ekleme te harfi dal'a dönüşür: ‫زوج‬ zevc  ‫ ازدواج‬izdivâc “evlenme”........ hasr ‫ﺣﺼﺮ‬... kayd ‫ ﻗﻴﺪ‬..................................  Kelimenin aslî ilk harfi ‫ د‬veya ‫ ذ‬ise vezindeki ekleme te harfi dal'a dönüşür ve böylece oluşan iki dal harfi tek olarak yazılır (idgam olur): ‫ دﻋﻮى‬da'vâ  ‫ ادﻋﺎ‬iddi'â “iddia etme”........... İfti'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü İfti'al bâbındaki masdarların ism-i mef'ûlü müfta'al ‫ ﻣﻔﺘﻌﻞ‬vezninde gelir: ‫ اﻛﺘﺴﺎب‬iktisâb  ‫ ﻣﻜﺘﺴﺐ‬mükteseb “kazanılmış” ‫ اﺧﺘﺼﺎر‬ihtisâr “kısaltma”  ‫ ﳐﺘﺼﺮ‬muhtasar “kısaltılmış” ‫ اﻧﺘﺨﺎب‬intihâb “seçme”  ‫ ﻣﻨﺘﺨﺐ‬müntahab “seçilmiş” ‫ اﺷﱰاك‬iştirâk “ortak olma”  ‫ ﻣﺸﱰك‬müşterek “ortak olunmuş” A) Aşağıdaki kelimelerden infi'âl ‫ اﻧﻔﻌﺎل‬bâbında kelimeler türetip anlamlarını öğreniniz: fi'l ‫ﻓﻌﻞ‬ ‫ اﻧﻔﻌﺎل‬infi'âl fesh ‫ ﻓﺴﺦ‬..

B) İnfi'âl bâbında olan aşağıdaki masdarların ism-i fâ'illerini bulup anlamlarını
öğreniniz:
incimâd

‫ ﻣﻨﺠﻤﺪ اﳒﻤﺎد‬müncemid

indimâc

‫ اﻧﺪﻣﺎج‬..............................................

inhidâm ‫اﻧﻬﺪام‬ ..............................................
inhirâf

‫ اﳓﺮاف‬..............................................

inkıtâ'

‫ اﻧﻘﻄﺎع‬.............................................

inkisâr

‫ اﻧﻜﺴﺎر‬..............................................

C) Aşağıdaki kelimeleri ifti'âl ‫ اﻓﺘﻌﺎل‬bâbına naklediniz ve bulduğunuz
kelimelerin anlamlarını öğreniniz:
bed’

‫ﺑﺪء‬

‫ اﺑﺘﺪاء‬ibtidâ’

cem'

‫ﲨﻊ‬

.........................................

cesâret ‫ ﺟﺴﺎرت‬.........................................
husûs ‫ ﺧﺼﻮص‬.........................................
nakl

‫ﻧﻘﻞ‬

.........................................

neşr

‫ﻧﺸﺮ‬

.........................................

rabt

‫رﺑﻂ‬

.........................................

D) Aşağıdaki ifti'âl bâbından kelimelerin ism-i fâ'il veya ism-i mef'ûllerini
bulup anlamlarını öğreniniz.
İhtikâr

‫ ﳏﺘﮑﺮ اﺣﺘﻜﺎر‬muhtekir

ihtilâf

‫ اﺧﺘﻼف‬........................................

intisâb

‫ اﻧﺘﺴﺎب‬.........................................

irtifâ'

‫ ارﺗﻔﺎع‬.........................................

ihtimâl

‫ اﺣﺘﻤﺎل‬.........................................

ihtişam

‫ اﺣﺘﺸﺎم‬.........................................

iktibâs

‫ اﻗﺘﺒﺎس‬.........................................

intizâm

‫ اﻧﺘﻈﺎم‬.........................................

iştirâk

‫ اﺷﱰاك‬.........................................

ihtisâr

‫ اﺧﺘﺼﺎر‬......................................... 
60
 

 

İstif'âl ‫ اﺳﺘﻔﻌﺎل‬Bâbı
Bu bâbda elifler “‫”ا‬, sin “‫ ”س‬ve te “‫ ”ت‬harfleri eklemedir. Bu bâbda türetilen
masdarların anlamı genellikle geçişlidir, yani nesne alır:

‫ ﻣﻠﻚ‬mülk  ‫“ اﺳﺘﻤﻼك‬mülk edinme, mülk olarak alma”
‫ ﻗﺒﻞ‬kabl “ön, önce”  ‫ اﺳﺘﻘﺒﺎل‬istikbâl “gelecek; birini yola çıkıp karşılama”
‫ ﺧﺮوج‬hurûc “çıkma”  ‫ اﺳﺘﺨﺮاج‬istihrâc “çıkarma, meydana çıkarma” vs.
Bu bâbda geçişsiz örnekler de vardır:

‫ ﺣﻖ‬hakk  ‫ اﺳﺘﺤﻘﺎق‬istihkak “hak etme, hak edilen şey”
‫ ﻓﺎﺋﺪﻩ‬faide  ‫ اﺳﺘﻔﺎدﻩ‬istifâde “faydalanma”
Bu bâbdaki masdarların ürettiği şu iki anlama dikkat edilmelidir:
a) Bu bâbdaki kimi masdarlar “bir şey isteme, dileme” anlamını üretirler:

‫ اﺳﺘﻐﻔﺎر‬istiğfâr “mağfiret isteme”; ‫ اﺳﺘﻴﺬان‬istîzân “izin isteme”, ‫اﺳﺘﻤﺪاد‬
istimdâd “yardım isteme”,

‫ اﺳﱰﺣﺎم‬istirhâm “merhamet isteme, yalvarma”,

‫ اﺳﺘﻘﺮاض‬istikrâz “borç isteme, borçlanma” vs.
b) Bu bâbdaki kimi masdarlar “sayma, addetme” anlamını üretirler:

‫ اﺳﺘﺨﻔﺎف‬istihfâf “hafif sayma, küçümseme”, ‫ اﺳﺘﺤﻼل‬istihlâl “helâl sayma”,
‫ اﺳﺘﻜﺮاﻩ‬istikrâh “iğrenç görme” vs.
İstif'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili
İstif'âl bâbının ism-i fâili müstef'il ‫ ﻣﺴﺘﻔﻌﻞ‬vezninde gelir:

‫ اﺳﺘﺤﺼﺎل‬istihsâl “üretme”  ‫ ﻣﺴﺘﺤﺼﻞ‬müstahsil “üreten, üretici”
‫ اﺳﺘﻨﺴﺎخ‬istinsâh “bir eserin kopyasını yazma”  ‫ ﻣﺴﺘﻨﺴﺦ‬müstensih
“istinsah eden”

‫ اﺳﺘﺨﺪام‬istihdâm “bir işte çalıştırma”  ‫ ﻣﺴﺘﺨﺪم‬müstahdim “işveren”
İstif'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü
İstif'âl bâbının ism-i mef'ûlü müstef'al ‫ ﻣﺴﺘﻔﻌﻞ‬vezninde gelir:

‫ اﺳﺘﺨﺪام‬istihdâm  ‫ ﻣﺴﺘﺨﺪم‬müstahdem “hizmette kullanılan”
‫ اﺳﺘﻬﺠﺎن‬istihcân “çirkin görme”  ‫ ﻣﺴﺘﻬﺠﻦ‬müstehcen “çirkin görülen” vs.

61
 
 

Mezîdünfih masdarların birçok bâbının ism-i fâ'il ve ism-i mef'ûllerinin aynı
şekilde yazıldığını görmektesiniz. İkisi arasındaki fark, ism-i fâ'illerde sülâsî
mücerred kökün aslî ikinci harfine denk gelen ayın harfinin esreli; ism-i
mef'ûllerde ise üstünlü okunmasıdır. Kelimeyi doğru okumak için en iyi yol
her zaman bir sözlüğe bakmaktır.
A) Aşağıdaki kelimelerden istif'âl ‫ اﺳﺘﻔﻌﺎل‬bâbında kelimeler türetip anlamlarını
öğreniniz.
'acele

‫ﻋﺠﻠﻪ‬

‫ اﺳﺘﻌﺠﺎل‬isti'câl

delâlet

‫ دﻻﻟﺖ‬.................................................

fehm

‫ﻓﻬﻢ‬

.................................................

haber

‫ﺧﱪ‬

.................................................

gufrân

‫ ﻏﻔﺮان‬.................................................

lüzûm

‫ﻟﺰوم‬

nüsha

‫ ﻧﺴﺨﻪ‬.................................................

rahm

‫رﺣﻢ‬

.................................................

.................................................

B) Aşağıdaki kelimeleri ism-i mef'ûl hâline çevirip bu kelimelerin anlamlarını
öğreniniz
isti'mâl

‫اﺳﺘﻌﻤﺎل‬

‫ ﻣﺴﺘﻌﻤﻞ‬müsta'mel

istihdâm

‫اﺳﺘﺨﺪام‬

.........................................

istihkâm

‫ اﺳﺘﺤﻜﺎم‬.........................................

istihzâr

‫ اﺳﺘﺤﻀﺎر‬.........................................

istifhâm

‫اﺳﺘﻔﻬﺎم‬

.........................................

62
 
 

63     . Okuma Çalışması Aşağıdaki metni okuyunuz. ‫ﻧﺎﻣﻖ ﮐﻤﺎل‬ 1) Metinde geçen bilmediğiniz kelimeleri Kāmus-ı Türkî'den öğreniniz. 2) Metindeki geçen. yapısını öğrendiğimiz masdarlara ait kelimeleri tespit edip vezinlerini bulunuz.‫اوﻗﻮﻣﻪ ﭼﺎﻟﻴﺸﻤﻪ ﺳﯽ‬ 3.

Özet Mezîdünfih Masdarların Bablarını Tanımak. tef'îl. Bu anlamlar geçişlilik. ism-i mef'ûllerini aşağıdaki tabloda gösterebiliriz: Bâblarj İsm-i mef'ûl if'âl ‫اﻓﻌﺎل‬ müf'il müf'al tef'îl ‫ﺗﻔﻌﻴﻞ‬ müfa''il müfa''al tefa''ül ‫ﺗﻔﻌﻞ‬ mütefa''il mütefa''al Bu Babların Hangi Anlamlarda Masdar Türettiğini Açıklamak. istif'âl Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan dokuz mezîdünfih masdar kalıbını ve bunların ism-i fa'illerini. fiil köklerinden belli kalıplara göre türetilmiş masdarlardır. tefâ’ül bâbı çoğunlukla işteş. geçişsiz. bazen geçişli. tef’îl bâbı geçişli. geçişsiz. geçişsiz. ettirgenlik. işteşlik vs. Mezîdünfih masdarlar. bazen geçişli. müfâ'alet. tefa’’ül bâbı genellikle dönüşlü. infi'âl ‫اﻧﻔﻌﺎل‬ münfa'il ifti'âl ‫اﻓﺘﻌﺎل‬ müfta'il if'ilâl ‫اﻓﻌﻼل‬ müf'all istif'âl ‫اﺳﺘﻔﻌﺎل‬ müstef'il 64     İsm-i fâ’il müfta'al müstef'al . geçişsiz. Bunların mücerred masdarlardan farklı olarak bu kalıpları göre taşıdıkları dilbilgiel anlamlar vardır. Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan dokuz mezîdünfih masdar kalıbı şunlardır: if'âl. tefa''ul. istif’âl bâbı geçişli çatılarda masdarlar türetir. geçişli. tefâ'ul. if'ilâl. edilgen. geçişsiz. infi'âl. dönüşlü. tefâ'ül ‫ﺗﻔﺎﻋﻞ‬ mütefâ'il mütefâ'al müfâ'alet ‫ﻣﻔﺎﻋﻠﺔ‬ müfâ'il müfâ'al Mezîdünfih masdarlardan if’âl bâbı geçişli. müfâ’alet bâbı işteş. dilbilgisel görev anlamlarıdır. Mezîdünfih Masdarlarının İsm-i Fâ'il ve İsm-i Mef'ûlllerini Tanımak. ifti'âl. geçişsizlik. if’ilâl bâbı dönüşlü. if’ilâl bâbı geçişsiz. ifti’âl bâbı dönüşlü.

Mücerred masdarların anlamlarını kestirebilmek mümkün olduğu halde. teskîn. inkisâr. c. tekmîl. tahmîn. terbiye b. c. idhâl c. if’âl = müf’il = müf’al b. tef’îl = müfa’’il = müfa’’al c. mütehammil = mütefa’’il e. ikmâl e. ism-i fâ’il ve ism-i mef’ûl denkliği yanlıştır? a. mimli masdarlarla daha çok benzer yönleri vardır. istif’âl = müstef’il = müstef’al 7. tekebbür. izdivâc. dönüşlü veya işteş çatılarda yeni kelimeler türetirler. ihmirâr d. iftihâr. ism-i fâ’il. kıyasî masdarları –mak/mak ekli fiillerle karşılayabiliriz. tebrîk = mübârik = mübârek d. mu’allim = mufa’’il b. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde okunuş ve vezin denkleştirmesinde yanlışlık vardır? a. ‫ = ﻣﺴﺘﺨﺪم‬müstahdem = müstef’al e. teşekkür = tefa’’ul 3. isvidâd. ism-i mef’ûl sıralanışı yanlıştır? a. b. 6. Üç harfli fiil köküne belli zâid harfler eklenerek geçişli. Kıyasî masdarlar.Kendimizi Sınayalım 1. ‫ = ﺗﻔﻌﻴﻞ‬geçişli c. tefa’’ul = mütefa’’il = mütefa’’al d. Aşağıdakilerin hangisinde kıyasî masdarlardan olmayan kelime vardır? a. ‫ = ﻣﺴﺘﻌﻤﻞ‬müsta’mel = müfte’al d. 4. istikbâl = müstakbil = müstakbel e. Aşağıdakilerin hangisinde masdar. teşekkür. ta’zîm. infi’âl = münfa’il = münfa’al e. Kıyasî masdarlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. ‫ = ﺗﻔﻌﻞ‬işteş 5. e. İkrâm = mükrim = mükrem b. Aşağıdakilerin hangisinde masdarın çatı anlamı ile denklik yoktur? 2. Türkçede genel olarak -ma/-me. d. kelimelerin çatı anlamlarında değişmelere yol açarlar. Kıyasî masdarların ism-i fâ'il ve ism-i mef’ûl kalıpları her masdarın kendine mahsustur ve bir ünlü farkıyla birbirinden ayrılırlar. temsîl. icbâr. muhârib = mufâ’il d. tekâmül 8. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde vezin yanlıştır? a. aşağıdakilerden hangisidir? a. Kelimelerde şekil değişikliği olmadan farklı anlamlarda yeni kelimeler türetirler. ‫ = اﺳﺘﻔﻬﺎم‬istifhâm = istif’âl b. Kıyasî (mezîdünfîh) masdarların mücerred masdarlardan temel farkı. tahammül = mütehammil = mütehammel a. temsîl = mümessil = mümessel c. Mücerred masdarları Türkçe –ma/-me ekli fiillerle karşılayabildiğimiz halde. e. b. mükâleme. ‫ = اﻓﻌﺎل‬geçişli b. istimlâk = ifti’âl c. ‫ = ﻣﻔﺎﻋﻠﺔ‬işteş e. -mak/-mek ekli fiillerle karşılanırlar. d. Aşağıdakilerin hangisinde kelimelerin masdar. telezzüz. muharebe. istimlâk. Kıyasî masdarların Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan dokuz çeşidi vardır. ‫ = دﻻﻟﺖ‬delâlet = fe’âlet c. kıyasî masdarların anlamlarını ancak sözlük yardımıyla bilebiliriz. mücâdele. Osmanlı Türkçesinde mücerred masdarlara göre daha sık kullanılırlar. Kıyasî masdarların diğer masdar türlerine göre. istikbâl. Kıyasî masdarlar da diğer masdar türleri gibi. imkân. şikâyet. ‫ = ﺗﻔﺎﻋﻞ‬dönüşlü d. ‫ = ﺛﻘﻠﺖ‬siklet = fi’let 65     .

‫ = اﲪﺮار‬if'ilâl = ihmirâr = kızarma d. ‫ = ﻣﻌﻠﻢ‬mu’allim → ‫ = ﻣﻌﻠﻢ‬mu’allem 10. ‫ = ﻣﺆﺳﺲ‬müessis → ‫ = ﻣﺆﺳﺲ‬müesses d. ‫ = ﻣﺮﺗﺐ‬mürettib → ‫ = ﻣﺮﺗﺐ‬mertebe e.9. ‫ = ﻣﻜﺘﺴﺐ‬müfte'al = mükteseb = kazanılmış e.Aşağıdakilerin hangisinde okunuş. ‫ = اﺳﺘﻤﻼك‬istif’âl = mülk edinme. kalıp ve anlam denkleştirmesinde yanlışlık vardır? a. mülk olarak alma b. ‫ = ﻣﺴﺘﺤﺼﻞ‬müstahsil → ‫ = ﻣﺴﺘﺤﺼﻞ‬müstahsel b. ‫ = ﻣﺸﺎﻫﺪ‬müşâhid ‫ = ﻣﺸﺎﻫﺪ‬müşâhed c. ‫ = اﻓﺘﺨﺎر‬ifti'âl = iftihâr = övünme c. Aşağıdakilerin hangisinde ism-i fâ’il ve ism-i mef’ûl denkleştirmesinde yanlışlık vardır? a. ‫ = ﺗﺒﻠﻎ‬tef'îl = teblîğ = eriştirilen haberi alma 66     .

şâ'ir ise o mizâcda. “Mezîdünfih Masdarlar Kıyasî Masdarlar” kısmı yeniden okuyunuz. “Tefa’’ul Bâbı” ve “Tef’îl Bâbı” kısımları yeniden okuyunuz. a Cevabınız doğru değilse. sözün fasîh olmak şartıyla muktezâ-yı hâle mutâbık olmasıdır. d Cevabınız doğru değilse. “Mezîdünfih Masdarlar Kıyasî Masdarlar” kısmını yeniden okuyunuz. “Mezîdünfih Masdarlar Kıyasî Masdarlar” kısmını yeniden okuyunuz. 2. ya'nî telaffuz olunur iken ma'nâsı zihne mütebâdir olmaktır. 8. b Cevabınız doğru değilse. Bunun alâmeti dahı elfâzın kavâ'id-i lisâna muvâfık ve elsine-i üdebâda kesîrü'l-isti'mâl olmasıdır.2 Belâgat-ı Osmâniyye'den Fesâhat. 6. 4. “İstif’âl Bâbı” kısmını yeniden okuyunuz. 7. c Cevabınız doğru değilse. d Cevabınız doğru değilse. o fıtratta yaratılan bîçârelerdir. “İstif’âl Bâbının İsm-i Mef’ûlü” kısmını yeniden okuyunuz. Bu kadar tâkat gelmez ikdâm ile tâb ü tüvânı kesilince ya kafesde siyâh perdeler içinde mahpus olmuş bülbüllerin nağmesi kadar hazîn. “İnfi’âl Bâbının İsm-i Fâili” ve “İnfi’âl Bâbının İsm-i Mef’ûlü” kısımları yeniden okuyunuz. başka bir merkez-i kemâle götürmeye çalışır. e Cevabınız doğru değilse. 5. “Tef’îl Bâbının İsm-i Fâili” ve “Tef’îl Bâbının İsm-i Mef’ûlü” kısımları yeniden okuyunuz. “Tef’îl Bâbı”. a Cevabınız doğru değilse. “Tefa’’ül Bâbı” kısmını yeniden okuyunuz. 9.. Handelerinden – gülde şebnem gibi – girye eserleri. Belâgat ile yalnız kelâm ve mütekellim muttasıf olur. elfâzın telaffuz ve istimâ'ı tatlı ve ma'nâsı zâhir. İşte şi'ir o türlü feryâtlar.3 Kasîde Vücûdun kim hamîr-i mâyesi hâk-i vatandandır Ne gam râh-ı vatanda çâk olursa cevr ü mihnetten Mu'îni zâlimin dünyâda erbâb-ı denâ’ettir Köpektir zevk alan sayyâd-ı bî-insâfa hidmetten Heman bir feyz-i bâkî terk ider bir zevk-i fânîye Hayâtın kadrini âlî bilenler hüsn-i şöhretten Nedendir halkta bu tûl-i hayâta bunca rağbetler Nedir insâna bilmem menfa'at hıfz-ı emânetten Cihânda kendini her fertten alçak görür ol kim Utanmaz kendi nefsinden de 'âr eyler melâmetten Felekten intikām almak demektir ehl-i idrâke Edip tezyîd-i gayret müstefîd olmak nedâmetten Nâmık Kemâl Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1..1 Hakîr olduysa millet şânına noksân gelir sanma Şâ'ir Nedir? Tabî'atın en sevdâlı zamanlarındaki hazîn hazîn tebessümlerinden yaratılmış bir mahlûk!. giryelerinden – bulutta kavsıkuzah gibi – ibtisâm 'alâmetleri görünür. Tabî'ata her mahlûktan ziyâde esîr iken tabî'atın fevkine çıkmak ister. e Cevabınız doğru değilse. b Cevabınız doğru değilse. Yalnız on beş heceyi efâ'îl ve tefâ'île tevfîk etmeğe. 10. Fesâhat ile kelime ve kelâm ve mütekellim muttasıf olur. c Cevabınız doğru değilse.Okuma Çalışması . Ahmet Cevdet Paşa Okuma Çalışması . Çünki ehl-i lisân olan üdebâ lisânı ince elekten geçirip o misilli elfâzı taharrî ve intihâb ederler ve lisâna sakîl ve kulağa kerîh gelen ve ma'nâsını anlamak için lügat kitabına ve fikr ile zihnin it'âbına muhtâc olan elfâzın isti'mâlinden ictinâb ederler. “Tef’îl Bâbının İsm-i Fâili” ve “Tef’îl Bâbının İsm-i Mef’ûlü” kısımları yeniden okuyunuz. derler. “İnfi’âl Bâbı”. ya kürreden teneffüse kâfî hava bulunamayacak derecede ayrılıp da aşağı süzülen şahinlerin sadâsı kadar acı feryâtlara başlar. Ve kelâmın ahseni odur ki 'avâm onun ma'nâsını anlar ve havâs dahi fazl u meziyetini takdîr eyler. 3. Belâgat. Görüp hükkâm-ı 'asrı münharif sıdk u selâmetten Çekildik 'izzet ü ikbâl ile bâb-ı hükûmetten Usanmaz kendini insan bilenler halka hidmetten Mürüvvetmend olan mazlûma el çekmez i'ânetten 67     . Kendi vücûdunu lâyıkıyla idâreye muktedir değil iken kürre-i zemîni zayıf kollarıyla sürükleye sürükleye başka bir nokta-i feyze. yirmi sekiz kelimeyi birbirine kāfiye yapmağa muktedir olanlar değil… Nâmık Kemâl Yere düşmekle cevher sâkıt olmaz kadr u kıymetten Okuma Çalışması .

duhûl – ‫ ﺗﺪاﺧﻞ‬tedâhül – ‫ ﻣﺘﺪاﺧﻞ‬mütedâhil. tasadduk –‫ﻣﺘﺼﺪق‬ mutasaddık. haber – ‫ اﺳﺘﺨﺒﺎر‬istihbâr. irsâl – ‫ ﻣﺮﺳﻞ‬mürsel. müte'allem. ihtilâf – ‫ﳐﺘﻠﻒ‬ Sıra Sizde 3 a. felâh – ‫ اﻓﻼح‬iflâh. İstanbul. kayd – ‫ اﻧﻘﻴﺎد‬inkıyâd. cem' – ‫ اﺟﺘﻤﺎع‬ictimâ'. def' – ‫ﺗﺪاﻓﻊ‬ ‫ اﺣﻘﺎق‬ihkāk. istifhâm – ‫ ﻣﺴﺘﻔﻬﻢ‬müstefhem. intisâb – ‫ﻣﻨﺘﺴﺐ‬ müntesib. c. c. ihtişâm – ‫ ﳏﺘﺸﻢ‬muhteşem. sefer – ‫ ﻣﺴﺎﻓﺮت‬müsâferet. (2008). lüzûm – ‫ اﺳﺘﻠﺰام‬istilzâm. – ‫ ﻣﺘﺴﱰ‬mütesettir. b. muhtemel. Kesit Yayınları   68     . irtifâ' – ‫ ﻣﺮﺗﻔﻊ‬mürtefi'. husûs – ‫ اﺧﺘﺼﺎص‬ihtisâs. c. münhedim. ihbâr – ‫ ﳐﱪ‬muhbir. terk . hasr – ‫ اﳓﺼﺎر‬inhisâr. tarassud – ‫ ﻣﱰﺻﺪ‬mutarassıd. tıbk – ‫ ﺗﻄﺒﻴﻖ‬tatbîk. bülûğ – ‫ﻣﺒﺎﻟﻐﻪ‬ mübâlağa. rabt – ‫ ارﺗﺒﺎط‬irtibât. H. inhirâf – ‫ ﻣﻨﺤﺮف‬münharif. ‫ ﻣﻨﻘﻄﻊ‬munkatı'. huzûr – ‫اﺣﻀﺎر‬ ihzâr. ihtisâr – ‫ﳐﺘﺼﺮ‬ muhtasar. tesettür Sıra Sizde 6 a. b. sarf tecerrüd ‫ ﳏﺎﮐﻤﻪ‬muhâkeme. sarf – ‫ ﺗﺼﺮﻳﻒ‬tasrîf.‫ ﻣﻨﮑﺴﺮ‬münkesir. ismâr – ‫ ﻣﺜﻤﺮ‬müsmir. Osmanlı Türkçesi Kılavuzu 1-2. b. inzāl muhâsamet – ‫ ﳐﺎﺻﻢ‬muhâsım. fasl – ‫ ﺗﻔﺼﻴﻞ‬tafsîl. inkâr –‫ﻣﻨﮑﺮ‬ münkir. ihrâk – ‫ﳏﺮق‬ 'ahd – tecâsür – ‫ ﻣﺘﺠﺎﺳﺮ‬mütecâsir. müşâhede – – ‫ ﻣﻨﺰل‬münzel. hakāret – Sıra Sizde 5 a. ta'tîl – ‫ ﻣﻌﻄﻞ‬mu'attal. ilzâm – ‫ ﻣﻠﺰم‬mülzem. şükr – ‫ ﺗﺸﮑﺮ‬teşekkür. istihzâr – ‫ﻣﺴﺘﺤﻀﺮ‬ müstahzar. inkıtâ' – temsîl – ‫ ﳑﺜﻞ‬mümessil. bedel – ‫ ﺗﺒﺪﻳﻞ‬tebdîl. icbâr – mücâdele. Yararlanılan Kaynak   Develi. nüsha – ‫ اﺳﺘﻨﺴﺎخ‬istinsâh. istihkâm - tesellüm – ‫ ﻣﺘﺴﻠﻢ‬mütesellem. sohbet – ‫ ﻣﺼﺎﺣﺒﺖ‬musâhabe. – ‫ ﺗﺼﺮف‬tasarruf. haml – ‫ ﲢﻤﻴﻞ‬tahmîl. nakl – ‫ اﻧﺘﻘﺎل‬intikâl. Sıra Sizde 2 a. tahmîn – ‫ ﳏﻤﻦ‬muhammen. müdhiş. cesâret – ‫ﲡﺎﺳﺮ‬ Sıra Sizde 1 a. iktibâs - ‫ ﻣﻘﺘﺒﺲ‬muktebes. indimâc – ‫ ﻣﻨﺪﻣﺞ‬mündemic. ihtimâl – ‫ﳏﺘﻤﻞ‬ nüzûl – ‫ ﺗﻨﺰل‬tenezzül. fesâd – ‫ اﻓﺴﺎد‬ifsâd. 'ufûnet – ‫ ﺗﻌﻔﻦ‬ta'affün. b. hüsn – ‫ اﺣﺴﺎن‬ihsân. c. intizâm – ‫ ﻣﻨﺘﻈﻢ‬muntazam. fesh – ‫ اﻧﻔﺴﺎخ‬infisâh. ‫ ارﺟﺎع‬ircâ'. 'aceb – ‫ ﺗﻌﺠﺐ‬ta'accüb. istihdâm – ‫ ﻣﺴﺘﺨﺪم‬müstahdem. ibtâl – ‫ ﻣﺒﻄﻞ‬mübtil. tafsîl – ‫ ﻣﻔﺼﻞ‬mufassal. ‫ﻣﺴﺘﺤﮑﻢ‬ müstahkem. tekmîl – ‫ ﻣﮑﻤﻞ‬mükemmil. rücû' – – ‫ ﻣﺘﻄﺎﺑﻖ‬mütetâbık. inhidâm – ‫ﻣﻨﻬﺪم‬ tefsîr – ‫ ﻣﻔﺴﺮ‬müfessir. adem – ‫ اﻋﺪام‬i'dâm. c. neşr – ‫ اﻧﺘﺸﺎر‬intişâr.‫ ﻣﺘﺎرﮐﻪ‬mütâreke. b. inkâr – ‫ ﻣﻨﮑﺮ‬münker. 'irfân – b. cedîd –‫ﲡﺪﻳﺪ‬ – ‫ اﻧﻘﻼب‬inkılâb. ilhâm – ‫ ﻣﻠﻬﻢ‬mülhem. icrâm – ‫ ﳎﺮم‬mücrim. ‫ ﺗﻌﻬﺪ‬ta'ahhüd. kerâhet – ‫ اﮐﺮاﻩ‬ikrâh. ihkâm – ‫ ﳏﮑﻢ‬muhkem. delâlet – ‫ اﺳﺘﺪﻻل‬istidlâl. cesâret – ‫ اﺟﺘﺴﺎر‬ictisâr. mukāvemet – ‫ ﻣﻘﺎوم‬mukāvim. zabt – tecdîd. d.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 4 a. zevc – ‫ ﺗﺰوج‬tezevvüc. iştirâk – ‫ ﻣﺸﱰك‬müşterek. kalb ‫ ﲢﻘﲑ‬tahkîr. nafaka – ‫ اﻧﻔﺎق‬infâk. cebr – ‫ اﺟﺒﺎر‬icbâr. mübâdele – ‫ ﻣﺒﺎدل‬mübâdil. tıbk – ‫ ﺗﻄﺎﺑﻖ‬tetâbuk bed' – ‫ اﺑﺪاع‬ibdâ'. tevehhüm – ‫ﻣﺘﻮﻫﻢ‬ mütevehhem. teklîf – ‫ ﻣﮑﻠﻒ‬mükellef. ta'allüm – ‫ﻣﺘﻌﻠﻢ‬ – ‫ﻣﺘﺠﺮد‬ muhtelif. su'ûd – ‫ اﺻﻌﺎد‬is'âd. ta'rîf – ‫ ﻣﻌﺮف‬mu'arref. rahm – ‫ اﺳﱰﺣﺎم‬istirhâm. idhâş – ‫ﻣﺪﻫﺶ‬ 'aşk – ‫ ﻣﻌﺎﺷﻘﻪ‬mu'âşaka. haml – ‫ ﲢﻤﻞ‬tahammül. cedel – ‫ﳎﺎدﻟﻪ‬ ‫ ﳎﱪ‬mücbir. ‫ ﻣﻌﺎرﻓﻪ‬mu'ârefe. mütecerred. hakk – hilâf – ‫ ﲣﺎﻟﻒ‬tehâlüf – ‫ ﻣﺘﺨﺎﻟﻒ‬mütehâlif. ‫ اﻧﻀﺒﺎط‬inzibât. inkisâr . muhâlefet – ‫ﳐﺎﻟﻒ‬ muhâlif. ta'zîb – ‫ ﻣﻌﺬب‬mu'azzib. ta'annüd – ‫ ﻣﺘﻌﻨﺪ‬müte'annid. imkân – ‫ ﳑﮑﻦ‬mümkin. ‫ ﻣﺸﺎﻫﺪ‬müşâhid. teşebbüs – ‫ ﻣﺘﺸﺒﺚ‬müteşebbes. ta'rîz – ‫ ﻣﻌﺮض‬mu'arrız.‫ اﺳﺘﻐﻔﺎر‬istiğfâr. hükm – muhrik. temeyyüz – ‫ ﻣﺘﻤﻴﺰ‬mütemeyyiz. tedâfü' – ‫ ﻣﺘﺪاﻓﻊ‬mütedâfi'. gufrân .

  69     .

  Anahtar Kavramlar  Sıfat-ı müşebbehe  İsm-i tafdil  Mübâlağa-i fâ'il  İsm-i zamân  İsm-i mekân  İsm-i âlet  İsm-i tasgîr  İ'lâl   İçerik Haritası  ARAPÇA SIFATLAR  İSM-İ MEKÂN  İSM-İ ZAMÂN  İSM-İ ÂLET  İSM-İ TASGÎR  İ’LÂL 70     .                Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. mekan. hangi kelime kategorilerinden oluştuklarını  Arapçada sıfat yapan vezinleri sıralayabilecek. alet ve küçültme ismi yapan vezinleri listeyebilecek.  İ'lâl konusunu tanımlayabilecek ve i'lâle uğrayan vezinleri tanıyabileceksiniz.  Arapçadaki sıfatların tanıyabilecek.  Arapçada zaman.

sıfat-ı müşebbehenin belirttiği durum ve niteliğin sürekli. ism-i fâ'illerin belirttiği niteliğin geçici olması. yani kuralsızdır. Sıfat-ı müşebbehe kategorisindeki kelimelerin sık kullanılan vezinleri şunlardır:  Fa'îl ‫ ﻓﻌﻴﻞ‬: Bu vezinde ortadaki ye (‫ )ی‬harfi ekleme bir harftir: ‫ ﻟﻄﺎﻓﺖ‬letâfet  ‫ ﻟﻄﻴﻒ‬latîf “güzel. mübâlağa-i fâ'il ve ism-i mensûb olarak isimlendirilen kelime çeşitlerinin sıfat olarak değerlendirildiğini görmüştük. Mübâlağa-i Fâ'il. Bunlardan ism-i fâ'il ve ism-i mef'ûllerin yapılışı üzerinde 2. -kın/-kin (azgın. Bunlar ism-i fâ'illere benzedikleri için bu adı almışlardır. Ancak ism-i fâ'illerden başlıca farkı. Diğer Kelime     Türleri. ism-i zamân. ve 3. bedendeki kusur ve sakatlıkları bildiren sıfatlar türetir: 71     . dil kullanımı. Bir kelimenin sıfat-ı müşebbehe vezinlerinden hangisinden türetileceğini dilbilgisi kuralları değil.Arapça Kelime Yapımı: Sıfat-ı     Müşebbehe . Arapça Kelimelerde   Değişim: İ’lâl     ARAPÇA SIFATLAR Önceki ünitelerimizde Arapça kelime yapımını öğrenirken ism-i fâ'il. sıfat-ı müşebbehe. Sıfat-ı müşebbeheler ise semâîdir. pişkin. Renkleri. Türkçedeki -kan/-ken (çalışkan.   Sıfat-ı Müşebbehe Öznedeki değişmeyen bir durum ve niteliği bildiren kelimelere sıfat-ı müşebbehe denir. ünitelerde durulmuştu. İsm-i Tafdîl. İsm-i fâ'iller kıyâsîdir. ism-i âlet ve ism-i tasgîr olarak isimledirilen diğer kelime kategorileri hakkında bilgiler verilecektir. kalıcı olmasıdır. hoş” ‫ ﻛﺮم‬kerem “cömertlik”  ‫ ﻛﺮﱘ‬kerîm “cömert” ‫ ﻛﺜﺮت‬kesret “çokluk”  ‫ ﻛﺜﲑ‬kesîr “çok” ‫ رﲪﺖ‬rahmet “esirgeme”  ‫ رﺣﻴﻢ‬rahîm “esirgeyen”  Ef'al ‫ اﻓﻌﻞ‬: Bu vezinde baştaki elif (‫ )ا‬ekleme bir harftir. ism-i tafdîl. ism-i mef'ûl. Bu ünitede de Arapçada sıfat teşkil eden öteki kelime çeşitleri ile ism-i mekân. düşkün) ekleri Arapçadaki sıfat-ı müşebbehe kategorisine denk gelen kelimeler türetir. yani bir kurala göre türetilirler. girişken). o dili kullanan insanların uzlaşımları belirler.

72     . Bunların vezinleri aynı olmakla birlikte anlamlarının ve kategorilerinin tamamen farklı olduğuna dikkat edilmelidir: ‫ اﲪﻖ‬ahmak “aptal. ‫ ﺳﻜﺮان‬sekrân “sarhoş”. aptal” Sıfat-ı müşebbehe yapan başka vezinler de vardır: ‫ ﻓﻌﻼن‬fa'lân = ‫ ﻋﻄﺸﺎن‬atşân “susamış”.. ‫ ﻛﺴﻼن‬keslân “tembel”. ‫ اﻛﻤﻞ‬ekmel “daha olgun. İsm-i tafdîl kategorisinin bir tek vezni vardır:  Ef'al ‫ اﻓﻌﻞ‬: Bu vezinde de baştaki elif (‫ )ا‬harfi eklemedir. Bu kategoriyi Türkçede söz dizimi yoluyla büyük  daha büyük ~ en büyük şeklinde yapmaktayız.‫ ﲪﺮت‬humret “kırmızılık”  ‫ اﲪﺮ‬ahmer “kırmızı” ‫ ﺳﻮاد‬sevâd “karalık”  ‫ اﺳﻮد‬esved “kara” ‫ ﲰﺮت‬sumret “esmerlik”  ‫ اﲰﺮ‬esmer ‫ ﺑﻜﺎﻣﺖ‬bekâmet “dilsizlik”  ‫ اﺑﻜﻢ‬ebkem “dilsiz” ‫ ﻋﻤﻰ‬amâ “körlük”  ‫ اﻋﻤﻰ‬a'mâ “kör” ‫ ﺑﻼﻫﺖ‬belâhet “aptallık”  ‫ اﺑﻠﻪ‬ebleh “aptal”   ‫ ﲪﻖ‬humk “bönlük”  ‫ اﲪﻖ‬ahmak “bön. ulu”  ‫ اﻋﻈﻢ‬a'zam “en büyük”   ‫ ﻧﺎدر‬nâdir “seyrek”  ‫ اﻧﺪر‬ender “pek seyrek” İsm-i tafdîl kategorisindeki kelimeler ile sıfat-ı müşebbehenin renk ve sakatlıkları bildiren kelimeleri ef'al ‫ اﻓﻌﻞ‬veznindedir. ‫ ﻓﻌﻞ‬fa'al = ‫ ﺣﺴﻦ‬hasan “güzel” vs. ‫ اﲪﺮ‬ahmer “kırmızı” kelimeleri sıfat-ı müşebbehe. ‫ اﻟﺰم‬elzem “en lüzumlu”. ‫ ﻛﺒﲑ‬kebîr “büyük”  ‫ اﻛﱪ‬ekber “en büyük” ‫ ﺻﻐﲑ‬sagîr “küçük”  ‫ اﺻﻐﺮ‬asgar “en küçük” ‫ ﻋﻈﻴﻢ‬azîm “büyük. ‫ رﻃﺐ‬ratb “yaş” vs. en olgun” kelimeleri ism-i tafdîl kategorisine aittir. ifade ettikleri niteliğin öznede başkalarına göre daha çok veya en çok olduğunu ifade ederler. Günümüz Türkçesinde bu kategoriyi teşkil eden bir ek yoktur. Bunun için en kolay yol sözlükten kelimenin anlamını bulmaktır. ‫ ﻓﻌﻼن‬fu'lân = ‫ ﻋﺮﻳﺎن‬uryan “çıplak”. İki kategoriyi ayırmak için kelimenin sıfat değeri taşıyıp taşımadığını belirlemek gerekir. ‫ﺳﻬﻞ‬ sehl “kolay”.   İsm-i Tafdîl Bu kategorideki sıfatlar. bön”. Bu vezinlerin birçoğu sülâsî mücerred masdarların vezinleriyle aynıdır. ‫ ﻓﻌﻞ‬fa'l = ‫ ﺻﻌﺐ‬sa'b “güç”.

........................ ‫ ﺧﺒﺎﺛﺖ‬habâset ................... ‫ ادب‬edeb ............... ‫ ﻋﻈﻤﺖ‬azamet ........................... ‫ ﻧﻔﻴﺲ‬nefîs ................................. 73     ...... ‫ ﺑﻼﻏﺖ‬belâgat ........................................... ‫ ﲪﺪ‬hamd ................................................................................................................................................................................................ ‫ ﻏﺮﺑﺖ‬gurbet ................................... ‫ ﻓﺎﺿﻞ‬fâzıl ‫ اﻓﻀﻞ‬efdal ‫ ﻓﻬﻢ‬fehm ............................... ‫ راﺟﺢ‬râcih .. ‫ ﻗﺮب‬kurb .......................................................... ‫ ﺣﻠﻢ‬hilm ‫ﺣﻠﻴﻢ‬ halîm ‫ ﺣﺰن‬hüzn ....... ‫ ﲨﺎل‬cemâl .............. ‫ ﺳﻔﺎﻟﺖ‬sefâlet ................................................................. ‫ ﺳﻔﻴﻞ‬sefîl ............... ‫ اﱂ‬elem ........ ‫ اﻣﺎرت‬emâret ...................................  A) Aşağıdaki kelimelerden sıfat-ı müşebbehe kategorisinde kelimeler yapınız.............................................. B) Aşağıdaki kelimeleri ism-i tafdîl kategorisinden sıfat yapınız ve bulduğunuz kelimelerin anlamlarını öğreniniz............................................... ‫ ﳎﻴﺪ‬mecîd .............................................................................

  ‫اوﻗﻮﻣﻪ ﭼﺎﻟﻴﺸﻤﻪ ﺳﯽ‬

1. Okuma Çalışması

Aşağıdaki metni okuyunuz, bilmediğiniz kelimelerin anlamlarını öğreniniz.

Mübâlağa-i Fâ'il
Masdarın ifade ettiği işin çok yapıldığını, abartıyla yapıldığını veya daima
yapıldığını ifade eden kelimelere mübâlağa-i fâ'il denilmektedir. Bunlar fiilde
ifade edilen iş ve hareketin çok veya sıklıkla, mübâlağa ile, devamlı olarak
yapıldığını ifade etmektedirler. Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan vezinleri
aşağıda gösterilmiştir:
 Fa''âl ‫ ﻓﻌﺎل‬: Bu vezinde ortadaki elif (‫ )ا‬harfi ekleme harftir.

‫ ﺳﻴﺎﺣﺖ‬seyâhat  ‫ ﺳﻴﺎح‬seyyâh “çok gezen, gezgin”
‫ ﺧﻠﻖ‬halk “yaratma”  ‫ ﺧﻼق‬hallâk “daima yaratan, Allah”
‫ ﻣﻜﺮ‬mekr “hile”  ‫ ﻣﻜﺎر‬mekkâr “çok hileci”
‫ ﻛﺬب‬kizb “yalan”  ‫ ﻛﺬاب‬kezzâb “çok yalan söyleyen”
‫ رزق‬rızk “rızık”  ‫ رزاق‬rezzâk “devamlı rızık veren, Allah”

 

‫ ﻣﻮج‬mevc “dalga”  ‫ ﻣﻮاج‬mevvâc “çok dalgalı”

Bu vezindeki bazı kelimeler mübâlağa manası taşımayıp meslek isimleri
yaparlar. Türkçeye yerleşmiş olan bu gibi kelimelerden bazılarında çift
(şeddeli) ünsüzler tekleşir:
‫ ﲪﺎل‬hammâl “hamal”, ‫ ﻗﺼﺎب‬kassâb “kasap”, ‫ ﺑﻘﺎل‬bakkal, ‫ دﻻك‬dellâk “tellâk,
keseci”, ‫ ﺑﻮاب‬bevvâb “kapıcı”, ‫ ﻋﻄﺎر‬attâr “aktar”, ‫ ﺻﻴﺎد‬sayyâd “avcı”, ‫ﺣﻼق‬

hallâk “berber”, ‫ ﺟﺮاح‬cerrâh “operatör doktor” vs.

74  
 

 Fa'ûl ‫ ﻓﻌﻮل‬: Bu vezinde ortadaki vav (‫ )و‬harfi ekleme harftir.

‫ ﺟﺴﺎرت‬cesâret  ‫ ﺟﺴﻮر‬cesûr “çok cesaretli”;
‫ ﺻﱪ‬sabr  ‫ ﺻﺒﻮر‬sabûr “çok sabırlı”;
‫ ﺟﻬﺎﻟﺖ‬cehâlet  ‫ ﺟﻬﻮل‬cehûl “çok câhil”;
‫ وﻻدت‬vilâdet “doğum”  ‫ وﻟﻮد‬velûd “doğurgan, üretken”;

 

‫ ﻋﻨﺎد‬inâd  ‫ ﻋﻨﻮد‬anûd “çok inatçı”

İsm-i Mensûb
Bu kategorideki kelimeler aitlik, mensupluk anlamları veren sıfatlardır. Bir
şeye ait, bir şeye dair, bir şey ile ilgili vs. anlamlarındaki kelimeler bu
kategoride olur. Bu kelimeler kıyâsî, yani bir kurala bağlı olarak üretilir.
Bunların yapılışı Türkçedeki ekleme sistemine benzer: Kelimenin sonuna
Arapçada /iyyün/ şeklinde okunan bir ye (‫ )ی‬getirilir. Yani ye harfi şeddeli ve
tenvinlidir. Osmanlı Türkçesinde ise şedde ve tenvinin kaldırılmasıyla bu ek /î/
şeklinde okunur:
Ar. ‫ﻋﻠﻤﻰ‬
‫ ﱞ‬ilmiyyün  Tü. ‫ ﻋﻠﻤﻰ‬ilmî gibi.
Kelimeye getirilen bu eke nispet eki denir. Bu ekle türetilen kelimeleri
Türkçede +lı/+li, +ça/+çe, +sal/+sel gibi eklerle yapılan kelimeler karşılar:

‫ ﻓﻜﺮ‬fikr “fikir”  ‫ ﻓﻜﺮى‬fikrî
‫ دﻳﻦ‬dîn  ‫ دﻳﲎ‬dînî
‫ ﺻﻄﺢ‬sath “satıh, yüzey”  ‫ ﺻﻄﺤﻰ‬sathî “yüzeysel”
‫ ﺑﺸﺮ‬beşer “insanlık”  ‫ ﺑﺸﺮى‬beşerî
‫ ﺗﺮك‬Türk  ‫ ﺗﺮﻛﻰ‬Türkî “Türkçe”
‫ ﻋﺮب‬Arab  ‫ ﻋﺮﰉ‬Arabî “Arapça”
‫ اﺳﺘﺎﻧﺒﻮﱃ‬İstanbulî “İstanbullu”, ‫ ﻋﺸﺎﻗﻰ‬Uşşâkî “Uşaklı”
Bazı Arapça kelimeler, sonlarında bulunan harflerin özelliklerine göre
nisbet eki aldıklarında değişikliklere uğrarlar:
 Kelimenin sonunda zâid (ekleme) harflerden ‫ ت‬veya ٥ /e/ varsa bunlar
atılır ve nispet eki sondaki harfe eklenir:

‫ ادارﻩ‬idâre  ‫ ادارى‬idârî “yönetimle ilgili”
‫ ﲡﺎرت‬ticâret  ‫ ﲡﺎرى‬ticârî “ticaretle ilgili”
‫ ﺳﻨﺖ‬sünnet  ‫ ﺳﲎ‬sünnî
‫ ﻣﻜﻪ‬Mekke  ‫ ﻣﻜﻰ‬Mekkî “Mekkeli”
75  
 

 Sonu hâ’-i resmiyye ile biten kimi yer adlarına nispet eki -vî ‫ وى‬olarak
getirilir ve kelime sonundaki hâ’-i resmiyye yazılmaz:

‫ ادرﻧﻪ‬Edirne  ‫ ادرﻧﻮى‬Edirnevî “Edirneli”
‫ آﻧﻘﺮﻩ‬Ankara  ‫ آﻧﻘﺮوى‬Ankaravî “Ankaralı”
‫ ﺑﺮوﺳﻪ‬Burusa  ‫ ﺑﺮوﺳﻮى‬Burusevî “Bursalı” vs.
 Sonu çift ye harfi ile biten üç harfli kelimelerde ye harflerinden biri
düşer, ikincisi vav harfine dönüşür; bir önceki harfin harekesi de üstün
olur. Bunun sıkça kullanılan iki örneği şunlardır.

‫ ِﻧﱮ‬nebî (nebiyy)  ‫ ﻧﺒﻮى‬nebevî "Peygamberle ilgili"

 

‫ ﻋﻠﻰ‬Ali (Aliyy)  ‫ ﻋﻠﻮى‬Alevî "Hz. Ali'ye mensup, Hz. Ali taraftarı"

A) Aşağıdaki kelimelerden mübâlağa-i fâ'il kalıbından fa''âl ‫ ﻓﻌﺎل‬vezninde
kelimeler yapınız ve bu kelimelerin anlamlarını öğreniniz.

‫ ﻣﺪح‬medh

‫ ﻣﺪاح‬meddâh

‫ ﻣﻮج‬mevc

....................................................

‫ ﺟﱪ‬cebr

....................................................

‫ ﻏﻔﺮان‬gufrân

..................................................

‫ ﺳﱰ‬setr

....................................................

‫ ﺧﻠﻖ‬halk

....................................................

‫ ﺳﲑان‬seyerân

..................................................

‫ ﻣﻴﻞ‬meyl

....................................................

 ‫ ﺟﺮح‬cerh

....................................................

‫ ﺟﻮﻻن‬cevelân
‫ ﻋﻴﺶ‬ayş

‫ ﺳﺤﺮ‬sihr

.................................................

....................................................
....................................................

B) Aşağıdaki kelimelerden mübâlağa-i fâ'il kategorisinden fa'ûl ‫ ﻓﻌﻮل‬vezninde
kelimeler yapınız ve bu kelimelerin anlamlarını öğreniniz.
‫ ﻏﻔﺮان‬gufrân
‫ ﻏﻔﻮر‬gafûr

‫ ﺣﺴﺪ‬hased

....................................................

‫ ﺷﻜﺮ‬şükr

....................................................

‫ ﻏﲑت‬gayret
‫ ﻛﺘﻢ‬ketm

....................................................
....................................................

76  
 

bilmediğiniz kelimelerin anlamını öğreniniz. Dört vezinle türetilirler:  Mef'al ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬: Bu vezindeki baştaki mim (‫ )م‬harfi ekleme harftir.  ‫اوﻗﻮﻣﻪ ﭼﺎﻟﻴﺸﻤﻪ ﺳﯽ‬ 2. ‫ ﻛﺘﺎﺑﺖ‬kitâbet “yazma”  ‫ ﻣﻜﺘﺐ‬mekteb “yazı yazma yeri. okul” ‫ ﺳﻜﻮن‬sükûn “oturma”  ‫ ﻣﺴﻜﻦ‬mesken “oturma yeri” ‫ ﻋﺒﺎدت‬ibâdet “Allah'a kulluk etme”  ‫ ﻣﻌﺒﺪ‬ma'bed “ibadet yeri” 77     .   İSM-İ MEKÂN Bu kategorideki kelimeler. Okuma Çalışması Aşağıdaki metni okuyunuz. fiildeki iş ve hareketin gerçekleştiği. olduğu yeri gösterirler.

konak” ‫ وﻗﻒ‬vakf “durma”  ‫ ﻣﻮﻗﻒ‬mevkıf “durma yeri. basma”  ‫ ﻣﻄﺒﻌﻪ‬matba'a “basım yeri” ‫ درس‬ders  ‫ ﻣﺪرﺳﻪ‬medrese “ders verme yeri.  Mef'ilet ‫ ﻣﻔﻌﻠﺔ‬: Bu vezinde baştaki mim (‫ )م‬harfi ve sondaki (‫ )ة‬ekleme harftir. ‫ ﻣﺴﲑﻩ‬mesîre “gezinti yeri” vs. süprüntü”  ‫ ﻣﺰﺑﻠﻪ‬mezbele “çöplük” vs. fiilde ifade edilen hareketle ilgili oluş zamanını bildirirler. mescit”  Mef'alet ‫ ﻣﻔﻌﻠﺔ‬: Bu vezinde baştaki mim (‫ )م‬harfi ve sondaki (‫ )ة‬ekleme harftir. Muhammed'in doğum günü”       78     . Bu vezinde daha az kelime türetilmiştir: ‫ ﻣ ْﻨﺰﻟﺖ‬menzilet “inecek   yer. Mef'al ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬ve mef'il ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬olarak iki vezni vardır. mezar”  Mef'il ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬: Bu vezinde de baştaki mim (‫ )م‬harfi ekleme harftir. ‫ ﺟﻠﻮس‬cülûs “oturma”  ‫ ﳎﻠﺲ‬meclis “oturma yeri” ‫ ﻧﺰول‬nüzûl “inme”  ‫ ﻣ ْﻨﺰل‬menzil “inme yeri. Her iki vezinde de baştaki mimler (‫ )م‬ekleme harftir: ‫ ﺑﺪء‬bed' “başlama”  ‫ ﻣﺒﺪأ‬mebde' “başlangıç” ‫ وﻻدت‬vilâdet “doğum”  ‫ ﻣﻮﻟﺪ‬mevlid “doğum zamanı – Hz. rütbe”. okul” ‫ ذﺑﺢ‬zebh “hayvan kesme”  ‫ ﻣﺬﲝﻪ‬mezbaha “hayvan kesme yeri” Asıl isimlerden (câmid isimlerden) bu vezinde ism-i mekân yapıldığında Türkçede genellikle +lık/+lik ekiyle yapılan kelimeler türetilmiş olur: ‫ ﺷﺠﺮ‬şecer “ağaç”  ‫ ﻣﺸﺠﺮﻩ‬meşcere “ağaçlık” ‫ ﻣﻠﺢ‬milh “tuz”  ‫ ﳑﻠﺤﻪ‬memleha “tuzla” ‫ زﺑﻞ‬zibl “çöp.‫ ﻃﺒﺦ‬tabh “yemek pişirme”  ‫ ﻣﻄﺒﺦ‬matbah “yemek pişirme yeri” ‫ رﻗﻮد‬rukūd “uyuma”  ‫ ﻣﺮﻗﺪ‬merkad “uyuma yeri. durak” ‫ ﺳﺠﺪﻩ‬secde  ‫ ﻣﺴﺠﺪ‬mescid “secde etme yeri. İSM-İ ZAMAN Bu kategorideki kelimeler. Sondaki (‫ )ة‬harfi Osmanlı Türkçesinde açık te ‫ ت‬veya ٥ /e/ şeklinde yazılır ve okunur: ‫ ﻃﺒﻊ‬tab' “tabetme.

Bu kategoriyi Türkçede +cık/+cik.           ‫ ﺣﺴﻦ‬hasen “güzel”  ‫ ﺣﺴﲔ‬hüseyn “Hasancık” vs. ism-i zaman ve ism-i âlet kategorilerindeki vezinlerin çoğu aynıdır. +cığaz/+ciğez ekleriyle teşkil ederiz. İsm-i tasgîr kategorisini oluşturan vezinlerden fu'ayl ‫ ﻓﻌﻴﻞ‬vezni Osmanlı Türkçesinde daha sık kullanılmıştır. maşrapa”   ‫ ﻛﻨﺲ‬kens “süpürme”  ‫ ﻣﻜﻨﺴﻪ‬miknese “süpürge” İsm-i mekân. makas” ‫ ﻓﺘﺢ‬feth “açma”  ‫ ﻣﻔﺘﺎح‬miftâh “anahtar” ‫ ﺿﺮب‬darb “vurma”  ‫ ﻣﻀﺮاب‬mıdrâb “mızrap” ‫ ﻗﻴﺎس‬kıyâs “kıyaslama”  ‫ ﻣﻘﻴﺎس‬mikyâs “ölçek” ‫ ﻋﻴﺎر‬ayâr  ‫ ﻣﻌﻴﺎر‬mi'yâr “ölçme aleti. fiilden âlet. küçümseme. matkap” ‫ ﻗﻄﻊ‬kat' “kesme”  ‫ ﻣﻘﻄﻊ‬mikta' “kalem ucu kesme bıçağı”  Mif'âl ‫ ﻣﻔﻌﺎل‬: Bu vezinde baştaki mim (‫ )م‬ve ortadaki elif (‫ )ا‬harfi ekleme harftir: ‫ ﻗﺮض‬karz “kesme”  ‫ ﻣﻘﺮاض‬mikrâz “kesme âleti. Bir kelimenin bu kategorilerden hangisine ait olduğunu anlamak ve metindeki anlamına göre doğru okumak için sözlüğe bakmak lâzımdır. hakaret gibi anlamlar da içerirler. şefkat. ölçek”  Mif'ale ‫ ﻣﻔﻌﻠﺔ‬: Bu vezinde baştaki mim (‫ )م‬ve sondaki te (‫ )ة‬ekleme harflerdir: ‫ ﺷﺮب‬şürb “içme”  ‫ ﻣﺸﺮﺑﻪ‬mişrebe “içme kabı.İSM-İ ÂLET Bu kategorideki vezinlerle. 79     . kölecik”. araç ve gereç isimleri türetilir. Fu'ayl ‫ ﻓﻌﻴﻞ‬vezninde ortadaki ye (‫ )ی‬harfi ekleme harftir: ‫ ﻋﺒﺪ‬abd “kul”  ‫ ﻋﺒﻴﺪ‬ubeyd “kulcuğaz. Üç vezni vardır:  Mif'al ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬: Bu vezinde baştaki mim (‫ )م‬ekleme harftir: ‫ ﻏﻔﺮ‬gafr “örtme”  ‫ ﻣﻐﻔﺮ‬miğfer “başı örten başlık. tolga” ‫ ﺛﻘﺐ‬sakb “delme”  ‫ ﻣﺜﻘﺐ‬miskab “burgu. Bunlar aynı zamanda sevgi.   İSM-İ TASGÎR İsm-i tasgîr kategorisi isimlerde küçültme kategorisidir.

İ'LÂL
Birinci ünitede Arapçada kelimelerin aslî harflerin niteliklerine göre sahîh ve
mu’tell olarak ikiye ayrıldıklarını, ‫ ا و ى‬harflerinin illet harfleri olarak
isimlendirildiğini görmüştük.

Mehmûz: Asli
harflerinden biri
hemzeli olan kelime.
Muzâ'af: Asli
harflerinden ikisi aynı
cins ünsüz harften
oluşan kelime

Aslî harfleri içinde illet harfleri bulunan köklerde kelime türetimi sırasında
bazı değişiklikler meydana gelebilir. İllet harfleri nedeniyle meydana gelen bu
değişikliklere gramerde i’lâl adı verilir. Kelime türetimi sırasında meydana
gelen bu değişiklikler ya illet harflerinin kelimeden çıkarılması (hazf) ya da
illet harflerinin başka bir harfe dönüştürülmesi (kalb) şeklinde meydana gelir.
İçinde illet harfleri bulunmamasına rağmen mehmûz ve muzâ'af kelimelerin
vezinlerinde de bazı değişiklikler yapılabilir ve bunlar da i’lâl olarak değerlendirilir. Bu değişikleri birkaç örnekle şöyle gösterebiliriz:
Vücûd ‫ وﺟﻮد‬kelimesinin aslî harfleri içinde illet harflerinden vav ‫ و‬vardır.
Bu kelimeden if'âl ‫ اﻓﻌﺎل‬vezniyle türetilen îcâd ‫ اﳚﺎد‬kelimesinde illet harfi vav
ye ‫ ى‬harfine dönüşmüştür.

Hayr ‫ ﺧﲑ‬kelimesinin asli harflerinin biri illet harflerinden ‫ ى‬ye’dir. Bu

kelimeden istif'âl ‫ اﺳﺘﻔﻌﺎل‬vezniyle türetilen istihâre ‫ اﺳﺘﺨﺎرﻩ‬kelimesinde illet
harfi düşürülmüştür.

Hubb ‫( ﺣﺐ‬sevgi) kelimesi muzâ'af bir kelimedir. Bu kelimeden mef'alet

‫ ﻣﻔﻌﻠﺔ‬vezniyle türetilen mahabbet ‫ ﳏﺒﺖ‬kelimesinde vezin değişikliğe uğramıştır.
Şimdi Arapça kelime kategorilerinde görülen bazı i'lâlleri şöyle sırlayabiliriz:

 

Masdarlarda Yapılan İ'lâller

 

Sülâsî Mücerred Masdarlarda Yapılan İ'lâller
fa'l, ‫ ﻓَﻌﻞ‬fi'l ‫ ﻓِﻌﻞ‬ve fu’l ‫ ﻓُﻌﻞ‬vezinleri muzâ'af kelimelerde fa'' ‫ ﻓَ ّﻊ‬, fi'' ‫ ﻓِ ّﻊ‬ve
fu'' ‫ ﻓُ ّﻊ‬şekline dönüşür: medd ‫ﻣ ّﺪ‬, hiss ‫ﺣﺲ‬
ّ ...
ّ , hubb ‫ﺣﺐ‬

fa'âl ‫ﻓَﻌﺎل‬, fi'âl ‫ﻓِﻌﺎل‬, ve fu'âl ‫ ﻓُﻌﺎل‬vezinleri nâkıs kelimelerde fa'â' ‫ﻓَﻌﺎء‬, fi'â'

‫ﻓِﻌﺎء‬, ve fu'â' ‫ ﻓُﻌﺎء‬durumuna gelir ve Osmanlıcada kelime sonundaki hemzeler
genellikle yazılmaz: cezâ ‫ﺟﺰا‬, cilâ ‫ﺟﻼ‬, du'â ‫دﻋﺎ‬...

fi'le(t) ‫ ﻓﻌﻠﺔ‬vezni misâl kelimelerde ilk harf atılarak 'ile(t) ‫ ﻋﻠﺔ‬durumuna

gelir: vasl ‫وﺻﻞ‬, vasf ‫ وﺻﻒ‬gibi misâl kelimeler fi'let veznine girdiklerinde
vavlar atılarak sıla ‫ ﺻﻠﻪ‬ve sıfat ‫ ﺻﻔﺖ‬şeklini alırlar.

 

Kıyâsî Masdarlarda Yapılan İ'lâller
if'âl ‫ اﻓﻌﺎل‬bâbı ilk harfi hemzeli (mehmûz) ve misâl köklerde î'âl ‫اﻳﻌﺎل‬
durumuna gelir: emn ‫ →أﻣﻦ‬îmân ‫اﳝﺎن‬, vuzûh ‫ →وﺿﻮح‬îzâh ‫اﻳﻀﺎح‬...

80  
 

if'âl vezni ecveflerde illet harfinin atılması ve veznin sonuna bir zait te (‫)ة‬

harfi eklenmesiyle ifâle(t) ‫ اﻓﺎﻟﺔ‬durumuna gelir: devr ‫ → دور‬idâre ‫ادارﻩ‬, meyl ‫ﻣﻴﻞ‬
→imâle ‫اﻣﺎﻟﻪ‬, kıyâm ‫→ ﻗﻴﺎم‬ikāmet ‫ اﻗﺎﻣﺖ‬...
if'âl vezni nâkıslarda illet harfinin hemzeye dönüşmesiyle if'â' ‫اﻓﻌﺎء‬

durumuna gelir ve sondaki hemze Osmanlıcada okunmaz ve genellikle
yazılmaz: cereyân “akma” ‫→ ﺟﺮﻳﺎن‬icrâ “akıtma” ‫اﺟﺮا‬, ulüvv “yüce olma”‫ﻋﻠﻮ‬
→i'lâ “yüceltme” ‫ اﻋﻼ‬...
tef'îl ‫ ﺗﻔﻌﻴﻞ‬bâbı nâkıs ve son harfi hemzeli köklerde zaid olan ye (‫)ی‬

harfinin atılması ve sonuna zaid bir te (‫ )ة‬eklenmesiyle tef'ile(t) ‫ ﺗﻔﻌﻠﺔ‬veya son
harfi vav (‫ )و‬olan köklerde vavların ye harfine dönüşmesiyle tef'iye(t) ‫ﺗﻔﻌﻴﺔ‬

durumuna gelir: safâ ‫“ ﺻﻔﺎء‬saf oluş” → tasfiye ‫“ ﺗﺼﻔﻴﻪ‬temizleme”; semevv ‫ﲰﻮ‬
“ad koyma” →tesmiye ‫“ ﺗﺴﻤﻴﻪ‬adlandırma”; halâ' ‫“ ﺧﻼء‬boşluk, boş yer”

→tahliye ‫“ ﲣﻠﻴﻪ‬boşaltma”... Bazı sâlim kelimelerden de tef'ile(t) vezniyle
kelimeler yapılmıştır: zikr ‫ → ذﮐﺮ‬tezkire ‫ﺗﺬﮐﺮﻩ‬, fark ‫ → ﻓﺮق‬tefrika ‫ ﺗﻔﺮﻗﻪ‬...
tefa''ul ‫ ﺗﻔﻌﻞ‬bâbı nâkıs ve son harfi hemzeli olan mehmûz kelimelerde illet
harfinin ve hemzenin ye harfine dönüşmesiyle tefa''î ‫ﺗﻔﻌﯽ‬
ّ durumuna gelir: cilâ'

‫“ﺟﻼء‬parlatma” → tecellî ‫“ ﲡﻠﯽ‬görünme, belirme”; adâvet ‫“ ﻋﺪاوت‬düşmanlık”
→ te'addî ‫“ ﺗﻌﺪی‬saldırma, zulmetme”...
tefâ'ül ‫ ﺗﻔﺎﻋﻞ‬bâbı muzâ'af kelimelerde son iki harfinin aynı olması

nedeniyle idgam yapılarak tefâ'' ّ‫ ﺗﻔﺎع‬durumuna gelir: zıdd ‫ → ﺿ ّﺪ‬tezâdd ‫;ﺗﻀﺎ ّد‬

mess ‫ﻣﺲ‬
ّ “dokunma”...
ّ “değme yapışma” → temâss ‫ﲤﺎس‬

tefâ'ül bâbı nâkıs kelimelerde illet harfinin ye harfine dönüşmesiyle tefâ'î

‫ ﺗﻔﺎﻋﯽ‬durumuna gelir: ulüvv ‫ﻋﻠﻮ‬
ّ “yücelik → te'âlî ‫“ ﺗﻌﺎﻟﯽ‬yükselme”; devâ ‫→ دوا‬

tedâvî ‫ﺗﺪاوی‬...

müfâ'ale(t) ‫ ﻣﻔﺎﻋﻠﺔ‬bâbı nâkıs ve lefif kelimelerde illetli son harfin elife

dönüşmesiyle müfâ'ât ‫ ﻣﻔﺎﻋﺎت‬şekline girer: cezâ

‫ﺟﺰاء‬mücâzât “karşılık

vermek, ceza vermek”; necât ‫“ ﳒﺎت‬kurtuluş” → münâcât ‫“ ﻣﻨﺎﺟﺎت‬Allah’tan
kurtuluş isteme”...
infi'âl ‫ اﻧﻔﻌﺎل‬bâbı ecvef kelimelerde ortadaki illet harfinin ye harfine
dönüşmesiyle infiyâl ‫ اﻧﻔﻴﺎل‬durumuna gelir: sevk ‫ → ﺳﻮق‬insiyâk “sürülüp

gitme”; kavd ‫“ ﻗﻮد‬önden çekme” → inkıyâd ‫“ اﻧﻘﻴﺎد‬boyun eğerek tabi olma”...

81  
 

ifti'âl ‫ اﻓﺘﻌﺎل‬bâbı misâl kelimelerde illet harfinin te (‫ )ت‬harfine dönüşmesi

ve te harflerinin idgamıyla itti'âl ‫ اﺗّﻌﺎل‬şekline girer: vahdet ‫“ وﺣﺪت‬birlik” →
ittihâd ‫“ اﲢﺎد‬birleşme”; vefk ‫“ وﻓﻖ‬uygun görme” → ittifâk ‫“ اﺗﻔﺎق‬uyuşma”...

ifti'âl bâbı ecvef kelimelerde ortadaki illet harfinin ye harfine dönüşmesiyle
iftiyâl ‫ اﻓﺘﻴﺎل‬durumuna gelir: şevk ‫ → ﺷﻮق‬iştiyâk ‫“ اﺷﺘﻴﺎق‬arzulama”; âdet ‫ﻋﺎدت‬
→ i'tiyâd ‫“ اﻋﺘﻴﺎد‬âdet edinme”...

ifti'âl bâbı nâkıs kelimelerde illet harfinin hemze harfine dönüşmesiyle
ifti'â' ‫ اﻓﺘﻌﺎء‬durumuna gelir ve Osmanlıcada kelime sonundaki hemzeler

okunmaz ve genellikle yazılmaz: nihâyet ‫ → ﻧﻬﺎﻳﺖ‬intihâ ‫“ اﻧﺘﻬﺎ‬sona erme”;
ulüvv ‫ → ﻋﻠﻮ‬i'tilâ ‫“ اﻋﺘﻼ‬yükseğe çıkmak, yükselmek”...

istif'âl ‫ اﺳﺘﻔﻌﺎل‬bâbı misâllerde ve ilk harfi hemze olan mehmûzlarda ilk
harflerin ye harfine dönüşmesiyle istî'âl ‫ اﺳﺘﻴﻌﺎل‬durumuna gelir: izn ‫→ أذن‬
istîzân ‫“ اﺳﺘﻴﺬان‬izin isteme”; vuzûh ‫ → وﺿﻮح‬istîzâh ‫“ اﺳﺘﻴﻀﺎح‬izahat isteme”...

istif'âl bâbı ecveflerde illet harfinin atılması ve veznin sonuna zaid bir te
harfinin getirilmesiyle istifâle(t) ‫ اﺳﺘﻔﺎﻟﺔ‬durumuna gelir: kıyâm ‫→ ﻗﻴﺎم‬

istikāmet ‫ ;اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ‬şûrâ ‫ → ﺷﻮری‬istişâre ‫اﺳﺘﺸﺎرﻩ‬...

istif'âl bâbı nâkıs, lefif ve son harfi hemzeli kelimelerde son harflerin
hemzeye dönüşmesiyle istif'â' ‫ اﺳﺘﻔﻌﺎء‬durumuna gelir ve Osmanlıcada sondaki
hemzeler söylenmez ve genellikle yazılmaz: afv ‫ → ﻋﻔﻮ‬isti'fâ ‫ ;اﺳﺘﻌﻔﺎ‬du'â ‫→ دﻋﺎ‬
istid'â ‫“ اﺳﺘﺪﻋﺎ‬yalvararak dileme, dilekçe”...

 

İsm-i Fâ'il Vezinlerinde Yapılan İ'lâller
fâ'il ‫ ﻓﺎﻋﻞ‬vezni ilk harfi hemzeli kelimelerde â'il ‫ آﻋﻞ‬durumuna gelir: emr ‫أﻣﺮ‬
→ âmir ‫ ;آﻣﺮ‬ekl ‫“ أﮐﻞ‬yemek yemek” → âkil ‫“ آﮐﻞ‬yemek yiyen”...
fâ'il vezni ecvef kelimlerde illet harfinin hemzeye dönüşmesiyle fâ’il ‫ﻓﺎﺋﻞ‬
durumuna gelir: devr ‫ → دور‬dâ’ir ‫ ;داﺋﺮ‬meyl ‫ → ﻣﻴﻞ‬mâ’il ‫ﻣﺎﺋﻞ‬...
fâ'il vezni nâkıs kelimelerde illet harfinin ye harfine dönüşmesiyle fâ'î ‫ﻓﺎﻋﯽ‬
şekline girer: rızâ ‫ رﺿﺎ‬râzî ‫ ;راﺿﯽ‬himâye ‫ → ﲪﺎﻳﻪ‬hâmî ‫ﺣﺎﻣﯽ‬...
fâ'il vezni muzâ'af kelimelerde son iki harfinin aynı olması sebebiyle fâ''

‫ع‬
ّ “yol gösteren”; firâr ‫→ ﻓﺮار‬
ّ ‫ ﻓﺎ‬durumuna dönüşür: delâlet ‫ → دﻻﻟﺖ‬dâll ‫دال‬
fârr ‫ﻓﺎر‬
ّ “firar eden, kaçan”...
müf'il ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬vezni misâl ve ilk harfi hemzeli kelimelerde mû'il ‫ﻣﻮﻋﻞ‬
durumuna gelir: îcâd ‫ → اﳚﺎد‬mûcid ‫“ ﻣﻮﺟﺪ‬icat eden”; îrâs ‫“ اﻳﺮاث‬miras bırakma”

→ mûris ‫“ ﻣﻮرث‬miras bırakan”...

82  
 

müf'il vezni muzâ'aflarda son iki harfin idgamıyla müfi'' ‫ﻣﻔﻊ‬
ّ şeklini alır:

ızrâr ‫ → اﺿﺮار‬muzırr ‫ﻣﻀﺮ‬
ّ “zarar veren”; ısrâr ‫ → اﺻﺮار‬musırr ‫ﻣﺼﺮ‬
ّ “ısrar eden”...

müf'il vezni ecveflerde illet harfinin ye harfine dönüşmesiyle müfîl ‫ﻣﻔﻴﻞ‬

durumuna gelir: idâre ‫ → ادارﻩ‬müdîr ‫ ;ﻣﺪﻳﺮ‬ifâde ‫“ اﻓﺎدﻩ‬faydalı olma” → müfîd

‫“ ﻣﻔﻴﺪ‬faydalı”...
müf'il vezni nâkıs, lefif ve son harfi hemzeli kelimelerde son harfin ye
harfine dönüşmesiyle müf'î ‫ ﻣﻔﻌﯽ‬biçimine döner: ihyâ ‫ → اﺣﻴﺎ‬muhyî ‫ﳏﻴﯽ‬
“dirilten”; i'tâ ‫ → اﻋﻄﺎ‬mu'tî ‫“ ﻣﻌﻄﯽ‬veren”...
müfa''il ‫ﻣﻔﻌﻞ‬
ّ vezni nâkıs ve son harfi hemzeli kelimelerde son harfin ye

harfine dönüşmesiyle müfa''î ‫ﻣﻔﻌﯽ‬
ّ durumuna gelir: terbiye ‫ → ﺗﺮﺑﻴﻪ‬mürebbî ‫ﻣﺮﺑﯽ‬
“eğitmen”; tecziye ‫“ ﲡﺰﻳﻪ‬cezalandırma” → mücezzî ‫“ ﳎﺰی‬cezalandıran”...

mütefa''il ‫ﻣﺘﻔﻌﻞ‬
ّ vezni nâkıs, lefif ve son harfi hemzeli olan mehmûz

kelimelerde mütefa''î ‫ﻣﺘﻔﻌﯽ‬
ّ şekline girer: tecellî ‫ → ﲡﻠﯽ‬mütecellî ‫“ ﻣﺘﺠﻠﯽ‬tecelli

eden, görünen”; tesellî ‫ → ﺗﺴﻠﯽ‬mütesellî ‫“ ﻣﺘﺴﻠﯽ‬teselli eden”...

mütefâ'il ‫ ﻣﺘﻔﺎﻋﻞ‬vezni muzâ'aflarda son iki harfin idgamıyla mütefâ'' ّ‫ﻣﺘﻔﺎع‬

şekline girer: tezâdd ‫ → ﺗﻀﺎ ّد‬mütezâdd ‫“ ﻣﺘﻀﺎ ّد‬birbirine zıt olan”; temâss ‫ﲤﺎس‬
ّ →
mütemâss ‫ﻣﺘﻤﺎس‬
“temas eden”...
ّ

mütefâ'il vezni nâkıs ve lefif kelimelerde mütefâ'î ‫ ﻣﺘﻔﺎﻋﯽ‬durumuna gelir:
tedâvî ‫ → ﺗﺪاوی‬mütedâvî ‫ﻣﺘﺪاوی‬...
müfâ'il ‫ ﻣﻔﺎﻋﻞ‬vezni nâkıs kelimelerde müfâ'î ‫ ﻣﻔﺎﻋﯽ‬durumuna gelir:
müsâvât ‫ → ﻣﺴﺎوات‬müsâvî ‫“ ﻣﺴﺎوی‬eşit olan, denk”...
münfa'il ‫ ﻣﻨﻔﻌﻞ‬vezni muzâ'af kelimelerde aynı harflerin idgamıyla münfa''

‫ﻣﻨﻔﻊ‬
ّ “ayrılan,
ّ durumuna gelir: infikâk ‫“ اﻧﻔﮑﺎك‬ayrılma, çıkma” → münfekk ‫ﻣﻨﻔﻚ‬
çıkan”...

münfa'il vezni ecvef kelimelerde illet harfinin elife dönüşmesiyle münfâl

‫ ﻣﻨﻔﺎل‬şeklini alır: inkıyâd ‫“ اﻧﻘﻴﺎد‬boyun eğme” → münkād ‫“ ﻣﻨﻘﺎد‬boyun eğen”...
münfa'il vezni nâkıs ve lefif kelimelerde münfa'î ‫ ﻣﻨﻔﻌﯽ‬şeklinde gelir:
inzivâ ‫ → اﻧﺰوا‬münzevî ‫“ ﻣﻨﺰوی‬bir köşeye çekilen”...
müfte'il ‫ ﻣﻔﺘﻌﻞ‬vezni muzâ'af kelimelerde son iki harfin idgamıyla müfta''

‫ﻣﻔﺘﻊ‬
ّ şekline dönüşür: iştikāk ‫“ اﺷﺘﻘﺎق‬kelime türeme” → müştakk ‫“ ﻣﺸﺘ ّﻖ‬türemiş,
bir kelimenin türevi”; irtidâd ‫“ ارﺗﺪاد‬dinden dönme” → mürtedd ‫“ ﻣﺮﺗ ّﺪ‬dinden
dönmüş”...

83  
 

istifâde ‫→ اﺳﺘﻔﺎدﻩ‬ müstefîd ‫“ ﻣﺴﺘﻔﻴﺪ‬yararlanan”..müfte'il vezni ecvef kelimelerde illet harfinin elife dönüşmesiyle müftâl ‫ ﻣﻔﺘﺎل‬şekline dönüşür: ihtiyâc ‫ → اﺣﺘﻴﺎج‬muhtâc ‫ﳏﺘﺎج‬.. müf'al vezni nâkıs ve lefif kelimelerde müf'â ‫ ﻣﻔﻌﯽ‬durumuna gelir: i'tâ ‫اﻋﻄﺎ‬ “verme” → mu'tâ ‫“ ﻣﻌﻄﯽ‬verilmiş”... müf'al vezni misâl kelimelerde mû'al ‫ ﻣﻮﻋﻞ‬durumuna gelir: îsâl ‫اﻳﺼﺎل‬ “ulaştırma” → mûsal ‫“ ﻣﻮﺻﻞ‬ulaştırılmış”. lefif ve son harfi hemzeli mehmûz kelimelerde müfte'î ‫ ﻣﻔﺘﻌﯽ‬şekline girer: iştirâ ‫“ اﺷﱰا‬satın alma” → müşterî ‫ . ّ müf'al ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬vezni muzâ'af kelimelerde müfa'' ‫ﻣﻔﻊ‬ ّ şekline gelir: imdâd ‫اﻣﺪاد‬ “yardım etme” → mümedd ‫“ ﳑ ّﺪ‬yardım olunan”.. remy ‫رﻣﯽ‬ ّ “atma” → mermiyy ‫ → ﻣﺮﻣﯽ‬mermî “atılan şey”. lefif ve son harfi hemzeli mehmûz kelimelerde müstef'î şekline dönüşür: isti'fâ ‫ → اﺳﺘﻌﻔﺎ‬müsta'fî ‫“ ﻣﺴﺘﻌﻔﯽ‬istifa eden”. ّ müstef'il vezni ecvef kelimelerde müstefîl ‫ ﻣﺴﺘﻔﻴﻞ‬durumuna gelir: istikāmet ‫ → اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ‬müstakîm ‫“ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ‬doğru... mef'ûl vezni illet harfi vav olan nâkıs kelimelerde mef'uvv ‫ﻣﻔﻌﻮ‬ ّ (Osmanlıcada mef'û şeklinde de okunabilir).... korkunç”.. istikrâr ّ ّ ‫ → اﺳﺘﻘﺮار‬müstakırr ‫ﻣﺴﺘﻘﺮ‬ “istikrarlı”. müstef'il ‫ ﻣﺴﺘﻔﻌﻞ‬vezni muzâ'af kelimelerde son iki harfin idgamıyla müstefi'' ‫ﻣﺴﺘﻔﻊ‬ şekline dönüşür: istiklâl ‫ → اﺳﺘﻘﻼل‬müstakill ‫ﻣﺴﺘﻘﻞ‬ . illet harfi ye olan nâkıs kelimelerde mef'iyy ‫( ﻣﻔﻌﯽ‬Osmanlıcada mef'î şeklinde de okunabilir) durumuna ّ gelir: da'vet ‫ → دﻋﻮت‬med'üvv ‫ﻣﺪﻋﻮ‬ → med'û “davet edilmiş”... îmâ ‫ → اﳝﺎ‬mûmâ ‫“ ﻣﻮﻣﯽ‬ima edilen”.. illet harfi ye harfi olan ecvef kelimelerde mefîl ‫ ﻣﻔﻴﻞ‬durumuna gelir: havf ‫ﺧﻮف‬ “korku” → mahûf ‫“ ﳐﻮف‬korkulu... müfte'il vezni nâkıs. bey' ‫“ ﺑﻴﻊ‬satma” → mebî' ‫ﻣﺒﻴﻊ‬ “satılmış.   İsm-i Mef'ûl Vezinlerinde Yapılan İ'lâller mef'ûl ‫ ﻣﻔﻌﻮل‬vezni illet harfi vav harfi olan ecvef kelimelerde mefûl ‫ ﻣﻔﻮل‬. müf'al vezni ecvef kelimelerde müfâl ‫ ﻣﻔﺎل‬durumuna gelir: irâde ‫→ ارادﻩ‬ murâd ‫ ﻣﺮاد‬. istihzâ ‫“ اﺳﺘﻬﺰا‬alay etme” → müstehzî ‫“ ﻣﺴﺘﻬﺰی‬alay eden”.ﻣﺸﱰی‬iftirâ ‫→ اﻓﱰا‬ müfterî ‫“ ﻣﻔﱰی‬iftira eden”.... müstef'il vezni nâkıs. 84     ..... satılan şey”. doğruluk üzre olan”..

  Diğer Bazı Vezinlerinde Yapılan İ'lâller fa'îl ‫ ﻓﻌﻴﻞ‬vezni nâkıs ve sonu hemzeli mehmûz kelimelerde fa'iyy ‫ ﻓﻌﯽ‬şekline ّ dönüşür ve vezin Osmanlıcada genellikle fa'î şeklinde okunur: gınâ ‫ﻏﻨﺎ‬ “zenginlik” → ganî ‫“ ﻏﻨﯽ‬zengin”. müstef'al vezni nâkıs kelimelerde müstef'â ‫ ﻣﺴﺘﻔﻌﯽ‬durumuna girer: istisnâ ‫ → اﺳﺘﺜﻨﺎ‬müstesnâ ‫“ ﻣﺴﺘﺜﻨﯽ‬istisnâ edilmiş”. iddi'â ‫→ ا ّدﻋﺎ‬ müdde'â ‫“ ﻣ ّﺪﻋﯽ‬dava olunan. sahîh ‫ → ﺻﺤﻴﺢ‬esahh ‫اﺻﺢ‬ ّ “en doğru”.. lefif ve son harfi hemzeli mehmûz kelimelerde müfa''â ‫ﻣﻔﻌﯽ‬ ّ durumuna gelir: tesmiye ‫“ ﺗﺴﻤﻴﻪ‬isimlendirme” → müsemmâ ‫ﻣﺴﻤﯽ‬ ّ “isimlendirilmiş”. ‫ ﻏﻨﺎ‬gınâ....... davalı”. ‫ وﺟﻮد‬vücûd ve ‫ وﻟﯽ‬velî kelimelerinin köklerinden vezinleri ile birlikte i'lâle uğramış en az iki tane kelime türetiniz.. takma ad”.... müfte'al vezni nâkıs ve lefif kelimelerde müfte'â ‫ ﻣﻔﺘﻌﯽ‬durumuna gelir: ıstıfâ ‫“ اﺻﻄﻔﺎ‬seçme. müfte'al ‫ ﻣﻔﺘﻌﻞ‬vezninin muzâ'af ve ecvef kelimelerdeki i'lâli ism-i fâ'ili ile aynıdır.. mütefa''al ‫ﻣﺘﻔﻌﻞ‬ ّ vezni nâkıs kelimelerde mütefa''â ‫ﻣﺘﻔﻌﯽ‬ ّ durumuna gelir: teveffî “ölme” müteveffâ “ölen. ittifāk ‫ → اﺗّﻔﺎق‬müttefak ‫ﻣﺘّﻔﻖ‬ “birleşilmiş”.. müfte'al vezni misâl kelimelerde mütte'al ‫ ﻣﺘّﻌﻞ‬şekline dönüşür: ittihâm ‫“ اﺗﻬﺎم‬suçlandırma” → müttehem ‫“ ﻣﺘّﻬﻢ‬suçlanan”.. mef’al ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬vezni ecvef kelimelerde mefâl ‫ ﻣﻔﺎل‬biçimine dönüşür: ziyâret ‫ → زﻳﺎرت‬mezâr ‫ﻣﺰار‬.... ulüvv ‫ﻋﻠﻮ‬ ّ “yücelik” → 'alî ‫“ ﻋﻠﯽ‬yüce”. vefat eden”... 85     . müstef'al ‫ ﻣﺴﺘﻔﻌﻞ‬vezni muzâ'af kelimelerde müstefa'' ‫ﻣﺴﺘﻔﻊ‬ şekline ّ dönüşür: istihkāk ‫ → اﺳﺘﺤﻘﺎق‬müstehakk ‫“ ﻣﺴﺘﺤ ّﻖ‬hak edilen”.. mef'alet ‫ ﻣﻔﻌﻠﺔ‬vezni muzâ'af kelimelerde mefa''at ‫ﻣﻔﻌﻒ‬ ّ şekline girer: hubb ‫ﺣﺐ‬ ّ “sevme” → mahabbet ‫ﳏﺒّﺖ‬.müfa''al ‫ﻣﻔﻌﻞ‬ ّ vezni nâkıs. Bu kısımda verilen vezinlerin değişik kategorilerde kelimeler yapabildiklerini unutmayınız. ef'al vezni nâkıs ve lefif kelimelerde ef'â ‫ اﻓﻌﯽ‬şekline dönüşür: kavî ‫→ ﻗﻮی‬ akvâ ‫“ اﻗﻮی‬en güçlü”. ef'al ‫ اﻓﻌﻞ‬vezni muzâ'af kelimelerde efa'' ‫اﻓﻊ‬ ّ biçimindedir: lezîz ‫→ ﻟﺬﻳﺬ‬ elezz ‫“ اﻟ ّﺬ‬en lezzetli”..... takviye ‫ → ﺗﻘﻮﻳﻪ‬mukavvâ ‫ﻣﻘﻮی‬ ّ “kuvvetlendirilmiş” . müstef'al vezni ecvef kelimelerde müstefâl ‫ ﻣﺴﺘﻔﺎل‬şekline girer: isti'âre ‫“ اﺳﺘﻌﺎرﻩ‬eğretileme” → müste'âr ‫“ ﻣﺴﺘﻌﺎر‬eğreti alınan.. ayıklama” → mustafâ ‫“ ﻣﺼﻄﻔﯽ‬seçilmiş”.

-kın/-kin (azgın. fa'ûl ‫ ﻓﻌﻮل‬gibi vezinler kullanılır. mübâlağa ile. İllet harfleri nedeniyle meydana gelen bu değişikliklere gramerde i’lâl adı verilir. İçinde illet harfleri bulunmamasına rağmen mehmûz ve muzâ'af kelimelerin vezinlerinde de bazı değişiklikler yapılır. ünitelerde durulmuştu. ‫ ﻓﻌﻴﻞ‬vezni ile İ'lâl Konusunu Tanımlamak ve İ'lâle Uğrayan Vezinleri Tanımak. bunlar da i’lâl olarak değerlendirilir. Günümüz Türkçesinde bu kategoriyi teşkil eden bir ek yoktur. Alet ve Küçültme İsmi Yapan Vezinleri Listelemek.ﻣﻔﻌﻠﺔ‬ism-i tasgîr   kategorisinde de fu'ayl kelimeler türetilir. . Arapçada Zaman.ﻣﻔﻌﻞ‬ism-i âlet kategorisinde mif'al   ‫ﻣﻔﻌﻞ‬. Sıfat-ı müşebbehe. Mekan. Yani ye harfi şeddeli ve tenvinlidir. Bunlar ism-i fâ'illere benzedikleri için bu adı almışlardır. öznedeki değişmeyen bir durum ve niteliği bildiren kelimelere denir. Kelime türetimi sırasında meydana gelen bu değişiklikler ya illet harflerinin kelimeden çıkarılması (hazf) ya da illet harflerinin başka bir harfe dönüştürülmesi (kalb) şeklinde meydana gelir. Bir şeye ait. abartıyla yapıldığını veya daima yapıldığını ifade eden kelimelere mübâlağa-i fâ'il denilmektedir.اﻓﻌﻞ‬ mübâlağa-i fâ'il kategorisinde fa''âl ‫ﻓﻌﺎل‬. Arapçadaki Sıfatların Hangi Kelime Kategorilerinden Oluştuklarını Tanımak. bir şey ile ilgili vs. yani bir kurala bağlı olarak üretilir.                             86     Sıfat-ı müşebbehe kategorisindeki fa'îl ‫ﻓﻌﻴﻞ‬. mübâlağa-i fâ'il ve ism-i mensûb olarak isimlendirilen kelime çeşitlerinin sıfat olarak değerlendirilir. İsm-i tafdîl. devamlı olarak yapıldığını ifade etmektedirler. İsm-i mensûb kategorisinde ise vezin kullanılmaz. Masdarın ifade ettiği işin çok yapıldığını. İsm-i mensûb kategorisindeki kelimeler aitlik. kategorisindeki sıfatlar. sıfat-ı müşebbehenin belirttiği durum ve niteliğin sürekli. Türkçedeki -kan/ken (çalışkan. Bunların yapılışı Türkçedeki ekleme sistemine benzer: Kelimenin sonuna Arapçada /iyyün/ şeklinde okunan bir ye (‫ )ی‬getirilir. mef'ilet ‫.     Arapçada ism-i mekan kategorisinde mef'al ‫ﻣﻔﻌﻞ‬. ve 3. ism-i tafdîl. Osmanlı Türkçesinde ise şedde ve tenvinin kaldırılmasıyla bu ek /î/ şeklinde okunur:                                                             ef'al. pişkin. mef'il ‫ﻣﻔﻌﻞ‬.ﻣﻔﻌﻠﺔ‬ ism-i zaman kategorisinde mef'al ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬ve   mef'il ‫ . ism-i mef'ûl. sıfat-ı müşebbehe. ism-i fâ'illerin belirttiği niteliğin geçici olması.Özet Arapçada Sıfat Yapan Vezinleri Sıralamak. Arapça kelime grupları içinde ism-i fâ'il. kalıcı olmasıdır. ism-i tafdîl kategorisinde ef'al ‫. Mif'ale ‫ . mif'âl ‫ﻣﻔﻌﺎل‬. anlamlarındaki kelimeler bu kategoride olur. bir şeye dair. Bunlar fiilde ifade edilen iş ve hareketin çok veya sıklıkla. Ancak ism-i fâ'illerden başlıca farkı. Bu kategoriyi Türkçede söz dizimi yoluyla büyük  daha büyük ~ en büyük şeklinde yapmaktayız. mef'alet ‫ﻣﻔﻌﻠﺔ‬. Vezin yerine kelimelerin sonuna nisbet eki olan ye harfi getirilir: ‫ ﺳﻨﺖ‬sünnet  ‫ ﺳﲎ‬sünnî gibi. Aslî harfleri içinde illet harfleri bulunan köklerde kelime türetimi sırasında bazı değişiklik meydana gelebilir. ifade ettikleri niteliğin öznede başkalarına göre daha çok veya en çok olduğunu ifade ederler. düşkün) ekleri Arapçadaki sıfat-ı müşebbehe kategorisine denk gelen kelimeler türetir. Bunlardan ismi fâ'il ve ism-i mef'ûllerin yapılışı üzerinde 2. mensupluk anlamları veren sıfatlardır. Bu kelimeler kıyâsî. girişken).

Aşağıdakilerin hangisinde sıfat-ı müşebbehe. Aşağıdaki sıfatın hangisinde okunuş ve anlam denkleştirmesi yanlıştır? a. ‫ رﺣﻴﻢ‬rahîm = ‫ اﻓﻀﻞ‬efdal = ‫ ﻣﻜﺎر‬mekkâr = merhametli. en büyük. en büyük c. çok yalancı d. ‫ﻣﻮاج = اﻧﺪر = اﺑﻜﻢ‬ e.‫ ﳏﺮاب‬mihrâb c. ism-i mensûb b. ‫ ﮐﺒﲑ‬kebîr = fa’îl = sıfat-ı müşebbehe b. çok rızık verici 7. ‫ اﺑﻜﻢ‬ebkem = ‫ اﻧﺪر‬ender = ‫ ﻣﻮاج‬mevvâc = suskun. ism-i mensûb. sıfat-ı müşebbehe. Aşağıdaki ifadelerden hangisi sıfat-ı müşebbeheler ile ism-i fâ’iller arasındaki temel farkı açıklamaktadır? a. çok hilekâr b. c. ‫ = ﺻﻐﲑ‬sugayr = küçük c. ‫ ﻣﺴﻄﺮ‬mıstar c. Türkçeye geçmiş Arapça sıfatların tamamı sıfat-ı müşebbehe kalıbında türetilmiş kelimelerden oluşur. ism-i tafdîl d. . ism-i fâ’il. sıfat-ı müşebbeheler ise kalıcı vasıflar bildiren kelimeler türetirler. mübâlağa-i fâ’il 2. ‫ﻛﺬاب = اﺻﻐﺮ = اﲪﺮ‬ d. ism-i mef’ûl. İsm-i fâ'il kalıpları isim. 3. Sıfat-ı müşebbehe kalıpları ism-i fâ’il kalıplarına göre daha çoktur. ism-i tafdîl. Aşağıdakilerin hangisinde kelimenin vezni ve ait olduğu grup yanlış verilmiştir? a. en faziletli. ‫اﲪﻖ = اﻋﻈﻢ = رزاق‬ 6. ‫ اﲪﻖ‬ahmak = ‫ اﻋﻈﻢ‬a’zam = ‫ رزاق‬rezzâk = ahmak. ‫ ﺟﺴﻮر‬cesûr . . sıfat-ı müşebbehe kalıpları ise sıfat türünde kelimeler türetirler. cömert. d. ‫ ﻣﺴﻮاك‬misvâk d. e. ‫ ﻣﻮﻟﺪ‬mevlid e.‫ ﻣﺸﺮﺑﻪ‬maşraba 5. ‫ ﻋﺒﻴﺪ‬ubeyd = fu’ayl = ism-i tasgîr 87     . ‫ ﳎﻠﺲ‬meclis = mef’il = ism-i zaman d. ism-i fâ’il. ‫ ﺣﲑان‬hayrân . ‫ ﺳﻴﺎح‬siyâh = ‫ ﻛﺮﱘ‬kerîm = ‫ اﻛﱪ‬ekber = siyah. Aşağıdakilerden hangisi ism-i âlet grubundan bir kelime değildir? a. ism-i mensûb c. Aşağıdakilerin hangisinde kelimelerin okunuş ve anlam denkleştirmesi yanlıştır? a. ism-i tafdîl ve mübâlaga-i fâ’il sıralamasına uyulmuştur? a.‫ ﳏﮑﻤﻪ‬mahkeme d. İsm-i fâ’iller geçici. ‫ ﺟﻨﻴﺪ‬cüneyd . sıfat-ı müşebbehe e.‫ ﻣﻄﺒﻌﻪ‬matba’a e. ‫ ﲪﺎل‬hammâl . ‫ اﺻﻐﺮ‬asgar = ef’al = ism-i tafdîl c. b. ‫اﻛﱪ = ﻛﺮﱘ = ﺳﻴﺎح‬ b. acıyan d. ‫ = ﻋﻈﻴﻢ‬azîm = büyük e. ‫ ﻣﻔﺘﺎح‬miftâh b. ‫ ﻣﻨﱪ‬minber b. ‫ﻣﻜﺎر = اﻓﻀﻞ = رﺣﻴﻢ‬ c. ‫ اﲪﺮ‬ahmer = ‫ اﺻﻐﺮ‬asgar = ‫ ﻛﺬاب‬kezzâb = kızıl. hoş 8. ism-i tafdîl. ‫ = ﻟﻄﻴﻒ‬latîf = güzel. sıfat-ı müşebbehe. ‫ ﻣﻴﺰان‬mîzân = mif’âl = ism-i âlet e. Aşağıdakilerin hangisinde sıfat-ı müşebbehe ve ism-i mekân kelimeleri birlikte ve doğru olarak verilmiştir? a. ism-i mekân. ism-i mef’ûl. en az bulunan. en küçük. ‫ = ﻛﺜﲑ‬kesîr = çok b. Aşağıdakilerin hangisinde sadece sıfat türünde kelimeler türeten yapılar yer almamıştır? a. ‫ اﻟﺰم‬elzem . ‫ = رﺣﻴﻢ‬rahîm = rahmetli.Kendimizi Sınayalım 1. Sıfat-ı müşebbehe kalıpları ism-i fâ'il kalıplarına göre Osmanlı Türkçesi metinlerinde daha sık kullanılmıştır.‫ ﻣﻨﺰل‬menzil 4. çok dalgalı e.

9. ‫ ﻃﻼب‬tullâb .‫ ﺗﻼﻓﯽ‬telâfî 10. Aşağıdakilerin hangisinde i’lâle uğramış bir kelime vardır? a. Aşağıdaki kelimelerin hangisinin nisbet eki yoktur? a.‫ ﺣﺮﻣﺖ‬hürmet e. ‫ ازدواج‬izdivâc . ‫ ﻣﺘﻔﻜﺮ‬mütefekkir . ‫ واﻟﯽ‬vâlî c. ‫ ﲡﺎری‬ticârî 88     . ‫ اﺣﱰام‬ihtirâm .‫ وﺣﺪت‬vahdet d. ‫ ﻣﺴﻜﻦ‬mesken . ‫ ﻣﻠﯽ‬millî d. ‫ ﺳﻨﯽ‬sünnî b. ‫ ﻋﻠﻮی‬Alevî e.‫ ﺻﻴﺎد‬sayyâd c.‫ اﻧﺪر‬ender b.

2 Resm-i Küşâd Nutukları I Mü'essislerden Doktor Es'ad Paşa tarafından: Huzzâr-ı kirâm! Cem'iyyetimizin küşâd merâsimine vâki' olan icâbetinizden dolayı cem'iyyet nâmına arz-ı teşekkür ile maksad-ı te'sîs hakkında mücmelen birkaç söz söylemek isterim. hayât ve hakîkat ta'mîm-i ma'ârif noktalarında toplanarak mu'âsır terbiyelerin müşterek seciyelerini gösteriyor.1 Mu'allim Mecmû'ası: Bu unvân ile ve 15 Temmûz târîhiyle İstanbul’da bir mecmû'a neşr edildi. inkılâblarını yaptılar. Ertesi gün Tercümân’ın edebî sütûnunda bizim yazı altında Naci Efendi’nin bir satırlık medhiyyesiyle intişâr etmiş. Ziyâ Bey. müteşebbis uzuvlar yetiştirmek ve bu gâyeyi teşmîl ederek millette bir “millî vahdet” görmek diğer milletlerde olduğu   gibi Türk milletinin de ilmî. edebî muharirliğini idâre ederdi. millî bir gâye te'sîs etmek vücûdu. Mukaddimesine nazaran. Sâha-i terakkiyyâtda o kadar ileri gittiler ki aramızda hiç bir nisbet ve tevâzün kalmadı. Bu gâyeleri: İstihsâl. Okuma Parçası Geçmiş Günler’den Cenâb Şehâbeddîn Bey Romancılık bizi “Edebiyyât-ı Cedîde bahsine götürdü. ferdiyyet. her nereden gelirse gelsin kendine mâl ederek bir kisve-i milliyyeye bürümesini te'mîn etmek: el-hâsıl dindâr bir Türk vicdânı uyandırmak. “Mu'allim” tedrîsât mecmû'ası gibi mu'allimlik mesleğine â'id mecmû'adır. azmkâr. bendeniz yalnız hey’et-i umûmiyyesinden bahs edeceğim. Bu hepimizi pek derin düşündürecek kadar elîmdir. Okuma Çalışması . İkincisi: Îzâhına lüzûm görmediğim bir çok avâmil taht-ı te'sîrinde ihtiyâcât-ı milliyyemizi te'mîn edemeyerek ez-her cihet sâha-i terakkîde çok geri kaldık. Sözümü ciddiyetle telakkî ediniz! Fikret olmasaydı Edebiyyât-ı Cedîde meydâna gelmezdi demeyeyim. İşte cem'iyyetimizin makāsıd-ı esâsiyyesinden biri ve en mühimmi. daha başka ta’bîrle. Ma'a-hâzâ ne kadar çok ve uzun olursa olsun bu mesâfeyi kat' etmek onlara yetişmek lâzım ve bu da mümkündür. Cem'iyyetimizin mühim bir maksad ve gâyesi vardır. İsmâ'îl Hakkı Bey.Okuma Çalışması . Tevfik Fikret Bey’dir. fakat her hâlde daha revnaksız. “Mu'allim”in “Terbiye ve Milliyyet” adlı ilk makālesi Ziyâ Gökalp Bey’indir. ben de o kafiledendim. “Hâlid Ziyâ’ya. İşte başlayışım bu sûretledir. Bilirsiniz ki mekteblerde bazı kitâbeti düzgünce çocuklar vardır ve rüfekâ arasında şâir. Mecmû'a daha bir iki makāle ile ma'ârif hayâtına dâ'ir fıkraları ihtivâ ediyor. dimâğı ve ahlakı sağlam. Osmânlı Türklerinde millî harsın ictimâ'î devrelerini ta'dâd ve tavsîf ediyor ve milletimizin beyne’l-milel terbiyeden millî terbiyeye atlaması için millî harsın ilm-i ictimâ' usûlleriyle keşfini tavsiye ediyor. dindâr. tamâmiyyet. bu makālesinde millletlerin cem'iyyetlerine göre derecesi nasıl değiştiğini gösterdikten sonra. Ben tıbbiyede iken Nâcî edebiyâtı zafer günlerini yaşıyordu. Israra dayanamayarak bir şey de ben yazıp gönderiverdim. Ümîd ederiz ki bu risâle başlangıçta va'd ettiği niyyetlere sâdık kalarak hey'et-i ta'lîmiyyemiz için bir müdâvele-i efkâr vâsıtası olmak hidmetini unutmayacaktır. Şimdiye kadar her nasılsa bir çok esbâb taht-ı te'sîrinde memleketimizde te'essüs edemeyen millî bir terbiye. Bu husûsta ibtidâ nevâkıs-ı milliyyeyi idrâk ve onları itmâm için ne gibi bir hatt-ı hareket ta'yîn etmek lâzım olduğunu düşünerek bir program çizeceğiz. “Asrımızın Terbiye Gâyeleri” adlı makālesinde yirminci asrın terbiyesinin beyne’l-milel ve müşterek olan gâyelerinden bahsediyor. Şimdi ismini bile hatırlayamadım. daha nâkıs bir şekilde tecelli ederdi. münşî nazarıyla görülürler. O vakit muallim-i merhûm Tercümân-ı Hakîkat gazetesinin ser-muharrirliğini. Cenâb’ın memleketimizde hüviyyet-i edebiyyesine en azîm bir hürmetle merbût olduğu şâir. Avrupalılar ise bi’l-'aks ihtiyâcât-ı milliyyelerini zamanında idrâk ettiler. millî bir mefkûre. bu mecmû'anın niyyeti mu'allimlerin usûl-i terbiye ve tedrîs hakkındaki fikirlerini teşhîre ve bunları mütecânis kılmağa bir vâsıta olmak ve bir taraftan da bu zeminlere â'id hâdiseleri toplamaktır. Gâyemizin teferru'âtını refîk-i muhteremlerim arz ve îzâh edecekler. O mektebin rûhu odur! Her memlekette ta’zîz edilebilecek kadar yüksektir!” dedi.” Rûşen Eşref 89     . Mu'allim Mecmû'ası’nın belli başlı kusûru kabıdır. Teşebbüsü takdîr ve bütün ma'ârif adamlarını bu mecmû'ayı almak ve okumak husûsuna teşvîk bir vazîfedir. Arkadaşlarımdan bu gazeteye yazı gönderenler bulunuyordu. romanlarını yazdırmak husûsunda teşvîkâtta bulunan odur. Ben bahsin bu vadiye dökülmesinden cesâret aldım. Kendisinin edebiyyâta nasıl başladığını ve ilk yazısını sordum. “O da pek garîbdir.

kitabınızın “Sıfat-ı Müşebbehe” ve “İsm-i Tasgîr” kısımlarını yeniden okuyunuz. H. Osmanlı Türkçesi Kılavuzu 1-2. b Cevabınız doğru değilse. 6. 8. kitabınızın “Sıfat-ı Müşebbehe”. b Cevabınız doğru değilse. c Cevabınız doğru değilse. kitabınızın “Sıfat-ı Müşebbehe” kısmını yeniden okuyunuz. kitabınızın “İsm-i Mensûb” kısmını yeniden okuyunuz. 9. kitabınızın “Sıfat-ı Müşebbehe” ve “İsm-i Mekân” kısımlarını yeniden okuyunuz. ‫ﻓﻬﻢ‬ fehm ‫اﻓﻬﻢ‬ efhem ‫ﻗﺮب‬ kurb ‫اﻗﺮب‬ akreb ‫ﳎﻴﺪ‬ mecîd ‫اﳎﺪ‬ emced ‫ﻧﻔﻴﺲ‬ nefîs ‫اﻧﻔﺲ‬ enfes ‫راﺟﺢ‬ râcih ‫ارﺟﺢ‬ ercah ‫ﺳﻔﻴﻞ‬ sefîl ‫اﺳﻔﻞ‬ esfel Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 A) ‫ﺣﺰن‬ hüzn ‫ﺣﺰﻳﻦ‬ hazîn ‫ﻋﻈﻤﺖ‬ azamet ‫ﻋﻈﻴﻢ‬ azîm ‫ﺑﻼﻏﺖ‬ belâgat ‫ﺑﻠﻴﻎ‬ belîg ‫ﲨﺎل‬ cemâl ‫ﲨﻴﻞ‬ cemîl ‫ادب‬ edeb ‫ادﻳﺐ‬ edîb ‫اﱂ‬ elem ‫اﻟﻴﻢ‬ elîm ‫اﻣﺎرت‬ emâret ‫اﻣﲑ‬ emîr ‫ﻏﺮﺑﺖ‬ gurbet ‫ﻏﺮﻳﺐ‬ garîb ‫ﺧﺒﺎﺛﺖ‬ habâset ‫ﺧﺒﻴﺚ‬ habîs ‫ﲪﺪ‬ hamd ‫ﲪﻴﺪ‬ hamîd ‫ﺳﻔﺎﻟﺖ‬ sefâlet ‫ﺳﻔﻴﻞ‬ sefîl Sıra Sizde 2 A) ‫ﻣﻮج‬ mevc ‫ﻣﻮاج‬ mevvâc ‫ﻏﻔﺮان‬ gufrân ‫ﻏﻔﺎر‬ gaffâr ‫ﺟﱪ‬ cebr ‫ﺟﺒﺎر‬ cebbâr ‫ﺳﱰ‬ setr ‫ﺳﺘﺎر‬ settâr ‫ﺧﻠﻖ‬ halk ‫ﺧﻼق‬ hallāk ‫ﺟﻮﻻن‬ cevelân ‫ﺟﻮال‬ cevvâl ‫ﺳﲑان‬ seyerân ‫ﺳﻴﺎر‬ seyyâr ‫ﻋﻴﺶ‬ ayş ‫ﻋﻴﺎش‬ ayyâş ‫ﻣﻴﻞ‬ meyl ‫ﻣﻴﺎل‬ meyyâl ‫ﺳﺤﺮ‬ sihr ‫ﺳﺤﺎر‬ sehhâr ‫ﺟﺮح‬ cerh ‫ﺟﺮاح‬ cerrâh B) ‫ﺣﺴﺪ‬ hased ‫ﺣﺴﻮد‬ hasûd ‫ﻏﲑت‬ gayret ‫ﻏﻴﻮر‬ gayûr ‫ﺷﻜﺮ‬ şükr ‫ﺷﮑﻮر‬ şekûr ‫ﻛﺘﻢ‬ ketm ‫ﮐﺘﻮم‬ ketûm Sıra Sizde 3 ‫ ﻏﻨﺎ‬gınâ → ‫ ﻏﻨﯽ‬ganî (fa'îl vezninde) → ‫ﻣﺴﺘﻐﻨﯽ‬ müstagnî (müstef'il vezninde). ‫ وﺟﻮد‬vücûd → ‫ اﳚﺎد‬îcâd (if'âl vezninde) → ‫ﻣﻮﺟﺪ‬ mûcid (müf'il vezninde) ‫ وﻟﯽ‬velî → ‫ اﺳﺘﻴﻼ‬istîlâ (istif'âl vezninde) → ‫ﻣﺴﺘﻮﻟﯽ‬ müstevlî (müstef'il vezninde) Yararlanılan Kaynak Develi. e Cevabınız doğru değilse. c Cevabınız doğru değilse. e Cevabınız doğru değilse. d Cevabınız doğru değilse. kitabınızın “İsm-i Âlet” kısmını yeniden okuyunuz. c Cevabınız doğru değilse. 90     . 3. 10. “İsm-i Tafdîl” ve “Mübâlağa-i Fâ’il” kısımlarını yeniden okuyunuz. “İsm-i Tafdîl” ve “Mübâlağa-i Fâ’il” kısımlarını yeniden okuyunuz. kitabınızın “Arapça Sıfatlar” kısmını yeniden okuyunuz. 5. kitabınızın “Sıfat-ı Müşebbehe”.Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı B) 1. 4. kitabınızın “İ’lâl” bölümünü yeniden okuyunuz. kitabınızın “İsm-i Mekân” ve “İsm-i Zamân” kısımlarını yeniden okuyunuz. e Cevabınız doğru değilse. Kesit Yayınları. (2008). b Cevabınız doğru değilse. 2. 7. İstanbul.

91     .

 Arapça lafzî tamlamaları tanımlayabileceksiniz.  Arapça ön edatları sıralayabilecek.                    Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Anahtar Kavramlar  Arapça tamlama  Harf-i ta’rîf  Hurûfu’ş-şemsiyye  Hurûfu’l-kameriyye  Lafzî izafet İçerik Haritası  ARAPÇA YAPILI TAMLAMALAR  ARAPÇA YAPILI İSİM TAMLAMALARI  ARAPÇA YAPILI SIFAT TAMLAMALARI  ARAPÇA ÖN EDATLAR  ARAPÇA TAMLAMALARDAKİ DEĞİŞİKLİKLER  ARAPÇA BİRLEŞİK SIFATLAR: LAFZÎ İZAFET     92   .  Arapça tamlama yapısını tanıyabilecek.  Arapça tamlamalardaki farklı okunuşları ayırt edebilecek.

Edatlar ARAPÇA YAPILI TAMLAMALAR Bundan önceki ünitelerde Arapça kelimelerin yapıları hakkında bilgiler öğrendik. harf-i ta’rîf ve hurûfü’ş-şemsiyye ve’l-kameriye konularıdır: Harf-i Ta’rîf Türkçe ve Fasçadan farklı olarak Arapça kelimelerde ayrı bir belirlilik kategorisi vardır. Elif+lâm ‫ اَ ْل‬şeklinde yazılan bu ön ek. (Hangi bisiklet olduğu açık değil. Arapçada kelimeyi belirli hâle getiren morfolojik unsur. (Hangi cam olduğu bilinmiyor. Ancak bir kısım harfler vardır ki. kelime başında olduğunda bazı kelimelerde el-. Bunlara şemsî harfler de denir:   93   . Türkçede iyelik ekleri ve bazı hâl ekleri kelimeleri belirli yapar: Çocuk cam kırdı.) İngilizcede a pencil “herhangi bir kalem” ile the pencil “belli bir kalem” arasında da belirlilik belirsizlik farkı vardır.) Bisiklet çok güzel. Ancak tamlamaların yapılarını anlatmaya geçmeden önce. (Hangi cam olduğu biliniyor. Güneş harfleri (hurûfu’ş-şemsiyye) denilen bu harfler şunlardır. el-kitâb şeklinde okunur. Bunlar.) Çocuk camı kırdı. Arapça tamlamaların doğru okunabilmeleri için oldukça önemli olan iki konuyu öğrenmemiz gerekiyor. bazı kelimelerde ise kelimenin ilk harfi şeddeli olacak şekilde okunur: ‫ اﻟﻮﻃﻦ‬el-vatan ‫ اﻟﺰﻣﺎن‬ez-zamân Güneş harfleri (Hurûfu’ş-şemsiyye) Harf-i ta’rîf alan bir kelime el-beyt. Osmanlı Türkçesinde Arapça kelimeler yanında Arapça yapılı tamlamalar da kullanılmıştır. kelime bu harflerle başladığı zaman harf-i ta’rîfin lâm’ını kendisine benzeştirir. el-bint.) Bisikletiniz çok güzel. harf-i ta’rîf denilen bir ön ektir. (Hangi bisiklet olduğu belli.                  Arapça Kelime Grupları: İsim ve Sıfat Tamlamaları. el-veled. Bu ünitede Arapça yapılı tamlamaların Osmanlı Türkçesinde kullanılan şekillerini öğreneceğiz. the edatı kelimeyi belirli hâle getirmektedir. Türkçede belirlilik özel eklerle teşkil edilen bir kategori teşkil etmez.

Harf-i ta’rîfin elif’i hiçbir zaman okunmaz: ‫ﺑﺎب اﻟْﺒﻴﺖ‬ ُ ty bâbü’l-beyt ‘evin kapısı’ tn   94   . “el-insaf”. ARAPÇA YAPILI İSİM TAMLAMALARI Şimdi Arapça isim ve sıfat tamlamalarının kuruluşunu görelim: Arapçada da.‫ن‬،‫ل‬،‫ظ‬،‫ط‬،‫ض‬،‫ص‬،‫ش‬،‫س‬،‫ز‬،‫ر‬،‫ذ‬،‫د‬،‫ث‬،‫ت‬ Diğer harfler ise ay harfleri (hurûfu’l-kameriyye) adını alır. Tamlanan (muzâf) kelimenin son harfi. sonra tamlayan (muzâfun ileyh / sıfat) gelir. “el-hak”.şeklinde okunur: el-beyt. Tamlayan kelimenin başında harf-i tarif (‫ ال‬el. Bu özellik. ‫ﺑﻴﺖ‬ beyt ‘ev’ ‫اﻟﺒﻴﺖ‬ el-beyt ‫ﻛﺘﺎب‬ kitâb ‫اﻟﻜﺘﺎب‬ el-kitâb ‫وﻟﺪ‬ veled ‘çocuk’ ‫اﻟﻮﻟﺪ‬ el-veled ‫ﺑﻨﺖ‬ bint ‘kız’ ‫اﻟﺒﻨﺖ‬ el-bint “eş-şeyh”. Bu harflerden biriyle başlayan kelimelerde harf-i ta’rîfte herhangi bir değişiklik olmaz ve el. “el-veda” kelimelerini Arap harfleri ile yazınız.şemsiyye ile başlayan harf-i ta’rîfli kelimelerden örnekler: ‫اﻟﺸﻤﺲ‬ eş-şems “güneş” el-şems değil! ‫اﻟﺪﻫﺮ‬ ed-dehr “dünya” el-dehr değil! ‫اﻟﺰﻣﺎن‬ ez-zamân “zaman” el-zamân değil ‫اﻟﺮﻣﻀﺎن‬ er-Ramazân “Ramazan” el-Ramazân değil! ‫اﻟﻨﺠﺎت‬ en-necât “kurtuluş” el-necât değil! ‫اﻟﻈﻬﺮ‬ ez-zuhr “öğle vakti” el-zuhr değil! Örneklerde görüldüğü gibi. bazı istisnalar dışında ötreli okunur. Bunlara kamerî harfler de denir. “el-hâc”. elhakk. el-yevm ‘gün’vs. şemsî (güneş) harflerden biri ile başlayan kelimelerde harf-i ta’rîfin lâm’ı kelimenin ilk harfi gibi okunmaktadır. Ay Harfleri (Hurûfü’l-kameriyye) Yukarıda öğrendiğimiz güneş harfleri dışındaki harfler ise ay harfleridir.) olur. Arapça tamlamaların doğru okunuşunda önemlidir. Farsçada olduğu gibi tamlamadaki kelime sırası Türkçedekinden farklıdır ve önce tamlanan (muzâf /mevsuf). Hurûfu’ş.

  95   . Arapça Tamlamaların Okunuşu Arapça tamlamaların okunuşunda tamlayanı (muzâfun ileyhi) güneş harfleriyle (şemsî harflerle) başlayan kelimelere dikkat etmek gerekir. tek fark ikinci kelimenin başındaki harf-i ta’rîf dediğimiz ön ek ve bunun okunuşudur. zira bu durumda harf-i ta’rîfin lâm’ı tamlayanın ilk harfiyle aynı okunur: ‫ﻓﻘﺮ اﻟﺪم‬ fakrü’d-dem “kansızlık” ‫ﻓﺎﻃﺮ اﻟﺴﻤﺎوات‬ fâtıru’s-semâvât “göklerin yaratıcısı” ‫دار اﻟﺪﻧﻴﺎ‬ dârü’d-dünyâ “dünya evi” ‫اﻋﺼﺎر اﻟﺴﺎﻟﻔﻪ‬ a’sâru’s-sâlife “geçmiş asırlar” ‫ﺳﻠﺴﻠﺔ اﻟﺰﻫﺐ‬ silsiletü’z-zeheb “altın zincir” ‫ﺑﻘﻴﺔ اﻟﺴﻴﻒ‬ bakiyyetü’s-seyf “kılıç artığı (savaşta ölmeyenler)” Tamlanan (muzâf) kelime ekleme harflerden ‫ ە‬veya ‫ ت‬ile bitiyorsa bu harfler ‫ ة‬ile yazılır.Görüldüğü gibi bu tamlamada unsurların dizilişi Farsça ‫ ﺑﺎب ﺑﻴﺖ‬bâb-ı beyt tamlaması ile aynıdır. Hâlıku'l-arz  Hâlık-ı arz vs. Meselâ dînü'l-İslâm  dîn-i İslâm. bâb-ı beyt tn bâbü'l-beyt ty tn Farsça tamlama ty Arapça tamlama Şimdi aşağıdaki Arapça yapılı tamlamaların yapılarını ve anlamlarını inceleyelim: ‫دﻳﻦ اﻻﺳﻼم‬ dînü’l-İslâm “İslâm dini” ‫ﺧﺎﻟﻖ اﻻرض‬ Hâliku’l-arz “arzın yaratıcısı” ‫دار اﻟﻔﻨﻮن‬ dârü’l-fünûn “fenler evi” ‫ﴰﺲ اﻟﻌﺮﻓﺎن‬ şemsü’l-irfân “irfan güneşi” ‫ﺣﺐ اﻟﻮﻃﻦ‬ hubbü’l-vatan “vatan sevgisi” ‫اﻣﲑ اﳌﺆﻣﻨﲔ‬ emîrü’l-müminîn “mü’minlerin emîri” ‫ﻛﻠﻴﺪ اﻟﺒﺤﺮﻳﻦ‬ kilîdü’l-bahreyn “iki denizin kilidi” ‫ﻣﺎﻟﻚ اﳌﻠﻚ‬ mâlikü’l-mülk “mülkün sahibi” Bu tamlamaları ‫ ال‬el- takısını kaldırarak ve izafet kesresi koyarak kolaylıkla Farsça yapılı tamlamalar hâline dönüştürmek mümkündür. ٥ olarak okunur. Dilimizde ‫ ت‬ile biten bazı kelimeler tamlayan (muzâfun ileyh) oldukları zaman bu ‫ ت‬.

‫ ذات اﻟﻌﻈﻢ‬zâtü'l-azm "kemik dokusu iltihabı". ‫ﺗﺬﻛﺮة اﻟﺸﻌﺮا‬ Tezkiretü'ş-şuarâ. ‫ ﳎﻤﻮﻋﺔ اﻟﻨﻈﺎﺋﺮ‬Mecmû’atü'n-nezâir. ‫رﺋﻴﺲ‬ ‫ اﻻﻃﺒﺎ‬re’îsü’l-etibbâ “tabiblerin başı”. ‫ زﺑﺪة اﻟﺘﻮارﻳﺦ‬Zübdetü'-tevârîh. ‫ داء اﻟﻜﻠﺐ‬dâ’ü'l-kelb "kuduz". ‫ ذات اﳊﺮﻛﻪ‬zâtü'l-hareke "otomatik". kimi dinî tabirlerde ve bilhassa bilimsel terminolojide karşımıza çıkar. ‫ ﻣﺼﻞ اﻟﺪم‬maslü'd-dem "serum" vs. ‫ ﳏﺎﺳﻦ اﻵﺛﺎر و ﺣﻘﺎﺋﻖ اﻻﺧﺒﺎر‬Mehâsinü'l-âsâr ve Hakā’iku'l-ahbâr. ‫ ﺣﺪﻳﻘﺔ اﻟﻮزرا‬Hadîkatü'l-vüzera. Makam ve Mevki İsimleri ‫ اﻣﲑاﻻﻣﺮا‬emîrü’l-ümerâ “beylerbeyi”.  Bunların dışında bilhassa ‫ اﷲ‬Allah kelimesiyle yapılan tamlamalar çok kullanılmıştır:   96   . termometre". ‫ دار اﻟﺴﻠﻄﻨﻪ‬Dârü’s-saltana “saltanat evi. dışişleri bakanı”. ‫ دار اﻟﺴﻌﺎدﻩ‬Dârü’s-sa’âde “Saadet evi. ‫ﺗﺬﻛﺮة اﻻوﻟﻴﺎ‬ Tezkiretü'l-evliyâ. ‫ﻧﻘﻴﺐ اﻻﺷﺮاف‬ nakîbü’l-eşrâf “eşrâfın reisi” vs. ‫ ﻗﺼﲑاﻟﺒﺼﺮ‬kasîrü'l-basar "miyop". kitap isimlerinde. ‫ داء اﻻﻓﺮﻧﺞ‬dâ’ü'l-efrenc "Frengi hastalığı". ‫ ﻣﺮآة اﳌﻤﺎﻟﻚ‬Mir’âtü'l-memâlik. ‫ ﻣﺪﻳﺪاﻟﺒﺼﺮ‬medîdü'l-basar "hipermetrop". ‫ اﻣﲑاﳊﺞ‬emîrü’l-hac “hac emîri”. İstanbul”. İstanbul”. ‫" ﻣﻴﺰان اﳊﺮارﻩ‬ısı ölçer. anemi". ‫ ﺷﻴﺦ اﻻﺳﻼم‬şeyhu’l-islâm “Din işleri reisi”. ‫ﺑﺎب اﻟﺴﻌﺎدﻩ‬ Bâbü’s-sa’âde “Saadet kapısı. Bunların büyük bir kısmı makam ve mevki isimlerinde. ‫ رﺋﻴﺲ اﻟﻜﺘﺎب‬re’îsü’l-küttâb “Kâtiplerin reisi. Bilimsel Terimler ‫ ذات اﳉﻨﺐ‬zâtü'l-cenb "akciğer örtüsü iltihabı". ‫ ﺣﺎﻣﻠﺔ اﻟﺴﭙﻮر‬hâmiletü's-spor "spor taşıyan yaprak". ‫ دار اﳋﻼﻓﻪ‬Dâru’l-hilâfe “Halifelik evi. ‫ ﻧﻬﺞ اﻟﻔﺮادﻳﺲ‬Nehcü'l-Ferâdîs vs. ‫ ﻓﻘﺮاﻟﺪم‬fakrü'd-dem "kansızlık.‫ﺣﺴﺮت‬  ‫ﺣﺴﺮة اﳌﻠﻮك‬ hasretü’l-mülûk ‘meliklerin hasreti(ni çektiği yer) ‫ﻟﻴﻠﻪ‬  ‫ﻟﻴﻠﺔ اﻟﻘﺪر‬ leyletü’l-Kadr ‘Kadir gecesi’ ‫ﺗﺬﻛﺮﻩ‬  ‫ﺗﺬﻛﺮة اﻻوﻟﻴﺎ‬ tezkiretü’l-evliyâ ‘evliyalar tezkiresi’ ‫ﻗﻴﺎﻣﺖ‬  ‫ﻳﻮم اﻟﻘﻴﺎﻣﻪ‬ yevmü’l-kıyâme ‘kıyamet günü’ ‫ ﺳﻌﺎدت‬ ‫دار اﻟﺴﻌﺎدﻩ‬ ‫ﺻﺤﺖ‬  dârü’s-saâde ‘mutluluk evi’ ‫ ﺣﻔﻆ اﻟﺼﺤﻪ‬hıfzu’s-sıhha ‘sağlık koruma’ Arapça yapılı tamlamalar Farsça yapılı olanlara nispetle Osmanlı Türkçesinde daha az kullanılmışlardır. ‫ ﳏﺐ اﻟﻜﻠﺲ‬muhibbü'l-kils "kireççil". Kitap İsimleri ‫ﲢﻔﺔ اﳊﺮﻣﲔ‬ Tuhfetü'l-haremeyn. İstanbul”. İstanbul”. ‫ ﺑﻴﺖ اﳌﺎل‬beytü’l-mâl “devlet hazinesi”.

........................ ‫ ﻧﺼﺮاﷲ‬Nasrullâh....... ‫ﺳﻠﻄﺎن اﻻوﻟﻴﺎ‬ ......................................... ‫ﺑﺪراﻟﺪﻳﻦ‬ Bedre’d-dîn................................. ‫رب اﻟﻌﺎﳌﲔ‬ rabbü'l-âlemîn “âlemlerin Rabbi” ‫ﺑﻴﺖ اﳌﺎل‬ ..................... ‫ ﻟﻄﻒ اﷲ‬Lütfullâh vs............................................... ‫داراﻟﻀﻴﺎﻓﻪ‬ ........ ‫رﺳﻮل اﻟﺜﻘﻠﲔ‬ ..... ARAPÇA YAPILI SIFAT TAMLAMASI Osmanlı Türkçesinde kullanılan Arapça sıfat tamlaması yapısı da isim tamlaması yapısıyla aynıdır.............................................................................................................................. ‫رﺋﻴﺲ اﻟﻜﺘﺎب‬ ....................................................... ‫ ﺳﻴﻒ اﻟﺪﻳﻦ‬Seyfe’d-dîn......... ‫ﻋﻤﺎد اﻟﺪﻳﻦ‬ ..... ‫ﺣﺴﺮة اﳌﻠﻮك‬ ........................ ‫ﻳﻮم اﻟﻘﻴﺎﻣﻪ‬ ...............................................................  ‫ دﻳﻦ‬dîn kelimesiyle yapılan Arapça tamlamaların da şahıs ismi olarak sık kullanıldığı görülür............... sıfatsa sıfat tamlaması olur:   97   ............... ‫ ﺑﻴﺖ اﷲ‬Beytullâh........................... ‫ﺷﻴﺦ اﻻﺳﻼم‬ .................................................................................. Aşağıdaki Arapça yapılı tamlamaları Türkçeye çeviriniz..................... İsim ve sıfat tamlamasını yalnızca tamlayan kelimenin niteliğinden ayırt ederiz. ‫ﺻﺎﺣﺒﺔ اﻟﺒﻴﺖ‬ ......... ‫ﻣﻔﺨﺮ اﳌﻮﺟﻮدات‬ ........................................................... ‫ﺻﺎﺣﺐ اﳋﺮوج‬ ............ Ancak bu gibi tamlamaların tamlanan unsuru (muzâf) Osmanlı Türkçesinde ötreli değil üstünlü okunur: ‫= ﳒﻢ اﻟﺪﻳﻦ‬ Necmü’d-dîn değil Necme’d-dîn: ‫ ﻧﻮراﻟﺪﻳﻦ‬Nûre’d-dîn......... tamlayan isimse isim tamlaması................... ‫ﺣﺒﻴﺐ اﷲ‬ Habîbullâh.......... ‫ ﻓﻀﻞ اﷲ‬Fazlullâh. ‫ رﺳﻮل اﷲ‬Resûlullâh................... ‫ ﴰﺲ اﻟﺪﻳﻦ‬Şemse’d-dîn............................................................... ‫ﻣﺎء اﳊﻴﺎت‬ ........................................... anlamlarını sözlüklerden öğreniniz........ ‫ﺳﻴﺪاﳌﺮﺳﻠﲔ‬ ..... ‫ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺴﻴﻒ و اﻟﻘﻠﻢ‬ ... ‫ ﺟﻼل اﻟﺪﻳﻦ‬Celâle’d-dîn.............................. ‫داراﻟﻌﺠﺰﻩ‬ .............. ‫ ﻏﻴﺎث اﻟﺪﻳﻦ‬Gıyâse’d-dîn vs........................................................................‫ ﻋﺒﺪاﷲ‬Abdullâh.......................

  ‫ﻋﻼم‬ ‫اﻟﻐﻴﻮب‬  “‘allâmü’l-guyûb”. Farsça ön edatlarda olduğu gibi. yürekten”.müzekker) b) sayı (teklik. ‫ ب‬bi: Türkçede +a/+e. Örnekler:      ‫ﳎﺎﻟﺲ اﻟﻨﻔﺎﺋﺲ‬    “Mecâlisü’n-nefâ’is”. Bu edatlar bir tamlamanın başına geldiğinde tamlanan kelimenin sonu ötreli değil esreli okunur: ‫ ﻋﻦ ﻗﺮﻳﺐ اﻟﺰﻣﺎن‬an-karîbü'z-zamân değil an-karîbi'z-zamân gibi. ‫ ﺑﺎﳌﻘﺎﺑﻠﻪ‬bi’l- mukābele “karşılık olarak”. ‫ ﺑﺎﻟﻀﺮورﻩ‬bi'zzarûre "zorunlu olarak" vs. Harf-i ta’rîfli kelimelerden önce geldiğinde hemzeyle bitişik yazılır ve kendisinden sonra gelen kelimenin niteliğine göre bi’l-. yakında”. ‫ ﺑﺎﻟﻮاﺳﻄﻪ‬bi’l-vâsıta “aracı ile”.  ‫ﺣﺪﻳﻘﺔ اﻟﻮزرا‬ “Hadîkatü’l-vüzerâ”. kimi Türkçe hâl eklerine ve son çekim edatlarına karşılık gelir.   98   . şeklinde okunur: ‫ ﺑﺴﻢ اﷲ‬bismillâh “Allahın adıyla”. ‫ ﺑﺎذن اﷲ ﺗﻌﺎﱃ‬bi-iznillâhi te’âlâ “yüce Allahın izniyle”. çokluk) açısından denklik aranır.‫دول اﳌﻌﻈﻤﻪ‬ düvelü’l-muazzama “büyük devletler” ‫ﻣﻠﻚ اﳌﻈﻔﺮ‬ melikü’l-muzaffer “muzaffer hükümdar” ‫رﻣﻀﺎن اﳌﺒﺎرك‬ ramazânu’l-mübârek “mübarek Ramazan” ‫ﺑﺪاﻳﻊ اﻻدﺑﻴﻪ‬ bedâyi’ü’l-edebiyye “edebî bedîalar” Arapça Sıfat Tamlamalarında Uyum Arapça yapılı sıfat tamlamasında tamlanan ve tamlayan unsurlar (mevsûf ve sıfat) arasında a) cinsiyet (müennes .    ‫ﺣﺪاﺋﻖ اﳊﻘﺎﺋﻖ‬  “Hadâ’ıku’l-hakâ’ık”. ‫ ﺑﺎﻟﻨﺘﻴﺠﻪ‬bi’n-netîce “neticede. ‫ﻋﻦ ﺟﻬﻞ‬ an-cehlin “bilmeyerek.vs. ‫ﺣﺮﻣﲔ اﻟﺸﺮﻳﻔﲔ‬  “Haremeynü’ş-şerîfeyn”. sonuçta”. ‫ ﻋﻦ‬an: Türkçede +dan/+den hâl ekleriyle ve kimi edatlarla karşılanabilir. +da/+de.   ‫ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺸﻌﺮا‬  “Tezkiretü’ş-şu’arâ”. ‫ ﻋﻦ ﺻﻤﻴﻢ اﻟﻘﻠﺐ‬an-samîmi’l-kalb “yüreğin içinden. ‫ ﺑﺎﻟﻔﻌﻞ‬bi’l-fiil “fiil ile. Bu edattan sonraki kelime tamlama hâlinde olmayan tek bir kelime ise kelimenin sonu -ın/-in tenviniyle okunur: ‫ ﻋﻦ ﻗﺮﻳﺐ‬an-karîb “çok geçmeden..    ‫ﳎﻤﻮﻋﺔ اﻟﮑﻤﺎل‬    “Mecmû’atü’l-kemâl”. gerçekten”. ‫ ﺑﺎﻣﺮاﷲ‬bi-emrillâh “Allahın emriyle”. bi'n-. tesniye. ‫ ﻋﻦ ﻗﺮﻳﺐ اﻟﺰﻣﺎن‬an-karîbi’zzamân “yakın zamanda”. ile ek ve edatlarının anlamını karşılar. bi'z. sıfat bu özellikler bakımından mevsûf olan birinci kelimeye uygun hâle getirilir. bile bile”. cahillikten” vs. ‫ ﻋﻦ ﻗﺼﺪ‬an-kasdin “kasıtlı olarak..  ARAPÇA ÖN EDATLAR (HARF-İ CERR'LER) Dil bilgisinde harf-i cerr adı verilen Arapça ön edatlar.

‫ ﺑﲔ‬beyn “ara”.. üstünlü okunur: ‫ﺑﻌﺪاﻟﺰوال‬ ba’de’z-zevâl ‘öğleden sonra’. Elif-i maksûre (yani ‫ ى‬harfi) ile biten kelimeler tamlanan olduğunda elif-i maksûre okunmaz. bundan önceki harf üstünlü okunur:   99   . ‫ ﰱ اﻣﺎن اﷲ‬fî-emânillâh “Allahın korumasında. ‫ ﻓﻮق اﻟﻌﺎدﻩ‬fevka’l-âde ‘olağan üstü’. ‫ ﺣﺴﺐ‬hasb “göre. ‫ ﻣﻦ اﻟﻘﺪﱘ‬mine’l-kadîm “eskiden beri”. ‫ ﻛﺬﻟﻚ‬ke-zâlik “böylece. ‫ ل‬li. ‫ ﰱ زﻣﺎﻧﻨﺎ‬fî-zamâninâ “zamanımızda”. yüzünden. ‫ ﻣﻦ‬min: Türkçede +dan/+den.. tamlanan (muzâf) olan kelimenin sonu ötreli okunmaktadır. dolayı. hakikaten”. Allah'a emanet olun” vs. ‫ ﲢﺖ‬taht “alt”.. içinde anlamlarını verir : ‫ ﰱ اﳊﻘﻴﻘﻪ‬fi’l-hakîka “gerçekte. Bu edatın tarih konulurken “. hakikaten”. bunun gibi”.. ‫ ﻣﻦ اﻻزل‬mine’l-ezel “ezelden” vs. ‫ ﳌﱰﲨﻪ‬li-mütercimihi “mütercimi tarafından”. ‫ ﺣﺴﺐ اﻟﻘﺪر‬hasbe’l-kader ‘kader gereği’ ‫ﻋﻨﺪ اﻟﺒﻌﺾ‬  ‘inde’l-ba’z ‘bazılarına göre’. ‫ ﻓﻮق‬fevk “üst”. ‫ ك‬ke-: Türkçede "gibi. Kimi durumlarda ise bu hareke değişebilir. yani bu harf üstünlü (fethalı) veya esreli (kesreli) okunabilir.: Türkçede "için. ‫ ﻗﺒﻞ اﻟﻄﻮﻓﺎن‬kable’t-tûfân ‘Tufan'dan önce’. ‫ﻛﺄن‬ ke-enne “sanki. tarihinde” anlamlarında kullanıldığını hatırlayalım: ‫ ﰱ ﺷﻮال‬fî-Şevvâl. ‫ﺑﲔ‬ ‫ اﳌﻠﻞ‬beyne’l-milel ‘milletler arası’. ‫ ﻻﺟﻞ اﳌﺼﻠﺤﻪ‬li-ecli'l-maslaha “iş için” vs. nazaran” ‫ﻋﻨﺪ‬  ‘ind “yan. sebebinden anlamlarını verir: ‫ﻣﻦ ﺑﻌﺪ‬ min-ba’d “bundan sonra”.. ‫ﲢﺖ‬ ‫ اﻟﻌﺮض‬tahte’l-arz ‘yer altı’. İsimlerle ve bazı zamirlerle birlikte kullanılmaktadır: ‫ ِﳍﺬا‬li-hâzâ “bunun için”. gûyâ” vs.  ‫ ﻣﻦ‬min edatı da tamlayanın (muzâfun ileyhin) harf-i ta’rîfli olduğu bir tamlamada üstünlü okunur: ‫ ﻣﻦ اﻟﻘﺪﱘ‬mine'l-kadîm "eskiden beri". ‫ ﰱ اﻻﺻﻞ‬fi’l-asl “aslında”. sanki" anlamlarını verir. Tamlananın Üstünlü Okunması Tamlanan kelime ‫ ﺑﻌﺪ‬ba’d “sonra”.. ‫ ﻟﺬاﺗﻪ‬li-zâtihi “kendiliğinden”. Buna göre. dolayı.‫ ﰱ‬fî : Türkçede +da/+de. Benzerlik ifade eder: ‫ ﻛﺎﻻول‬ke’l-evvel “eskisi gibi”. ‫ ﻗﺒﻞ‬kabl “önce”. ‫ ﳌﺆﻟﻔﻪ‬li-mü’ellifihi “müellifi tarafından”. yanında göre” kelimelerinden biriyse bu kelimelerin sonu ötreli değil. Bunları aşağıda göstereceğiz. tarafından" anlamlarını verir.yılında. ‫ﻣﻦ اﻻزل‬ mine'l-ezel "ezelden beri" vs. ‫ﻣﻦ ﻃﺮف‬ ‫ اﷲ‬min-tarafi’llâh “Allah tarafından”. ‫ﻻﺟﻞ اﻟﺘﺤﺼﻴﻞ‬ li-ecli’t-tahsîl “eğitim için”. ‫ﰱ ﺳﺒﻴﻞ اﷲ‬ fî-sebîlillâh “Allah yolunda”. ‫ﰱ اﻟﻮاﻗﻊ‬ fi’l-vâki’ “gerçekten. ARAPÇA TAMLAMALARDAKİ DEĞİŞİKLİKLER Şimdiye kadar Arapça yapılı isim ve sıfat tamlamalarının kuruluşunu öğrenmiş olduk.

‫ ﻣﻔﱴ اﻻﻧﺎم‬müfti’l-enâm ‘halkın müftüsü. ‫ﻋﻦ ﺻﻤﻴﻢ اﻟﻘﻠﺐ‬ an-samîmi'l-kalb ‘kalbin içinden. ‫ اﱃ ﻳﻮم اﻟﻘﻴﺎﻣﻪ‬ilâ-yevmi'l-kıyâme ‘kıyamet gününe kadar’. ‫ ﺑﺎﱏ اﻟﺪوﻟﻪ‬bâni’ddevle ‘devletin kurucusu’ vs. ‫ اﻗﺼﻰ‬aksâ. ‫ ﻗﺎﺿﻰ‬kādî gibi sonu tek ‫ ى‬ile biten kelimeler tamlanan (muzaf) olduğunda sondaki ye harfi okunmaz. ‫ ﰱ ﺳﺒﻴﻞ اﷲ‬fîsebîl’illâh (fi-sebîlullah değil) ‘Allah yolunda’. ‫ ﻻﺟﻞ اﻟﺘﺤﺼﻴﻞ‬li-ecli't-tahsîl ‘eğitim için’ vs. ‫ ﻣﻌﲎ‬ma'nâ gibi kelimelerde de aynı özellik söz konusudur: ‫ﻣﻌﲎ‬ ‫ اﻟﺸﻌﺮ‬ma’ne’ş-şi’ir “şiirin manası”. bu gibi yapılar Osmanlı Türkçesinde farklı okunmuşlardır. Allah’. samimiyetle’. Tamlananın Esreli Okunması Yukarıda harf-i cerr denilen Arapça ön edatları görmüştük. ‫ ﻣﻦ ﻃﺮف اﷲ‬min-tarafi'llâh ‘Allah tarafından’. ikinci kelimenin sonu ise ötreli değil esreli okunur: ِ ‫ﻣﻔﺘﺎح‬ ‫ﺑﺎب اﻟْﺒﻴﺖ‬ miftâhu bâbi'l-beyti "evin kapısının anahtarı" ُ ِ ‫ ﻗﻠﻢ‬kalemu hâdimi'r-raculi "adamın hizmetcisinin kalemi" ‫ﺧﺎدم اﻟْﺮﺟﻞ‬ ُ Ancak. özellikle’. ‫ رﺳﻮل اﷲ‬Resûlullâh  ‫ ﻳﺎ رﺳﻮل اﷲ‬yâ Resûlallah vs. Verdiğimiz örneklerde de görüleceği gibi bu edatlar bir tamlamanın önüne geldiğinde tamlananı esreli okuturlar: ‫ ﺑﺎذن اﷲ‬bi-izni’llâh (bi-iznullah değil!) ‘Allahın izniyle’. ‫ اﻗﺼﻰ اﻟﻐﺎﻳﺎت‬akse’l-gâyât “gayelerin en uzağı” gibi. şeyhülislâm’. ‫ ﻋﻠﻰ اﻟﻌﺎدﻩ‬ale’l-âde ‘alışıldık şekilde’ ‫ اﱃ‬ilâ: ‫ اﱃ اﻻﺑﺪ‬ile’l-ebed ‘ebede kadar’. bundan önceki harf esreli okunur: ‫ ﻗﺎﺿﻰ اﳋﺎﺟﺎت‬kâdi’l-hâcât ‘istekleri yerine getiren. Şöyle ki: Bu gibi tamlamalarda ikinci ve üçüncü kelimeler Arapça yapılı bir tamlama gibi değerlendirilir ve her zaman tamlayan (muzâfunileyh) olarak birinci   100   . ‫ اﱃ اﻟﻨﻬﺎﻳﻪ‬ile’n-nihâye ‘sonuna kadar’ vs. ‫ ﺑﺎ اﻣﺮاﷲ‬bi-emri'llâh ‘Allah'ın emriyle’. Bu yapı Türkçede çok kullanılmamıştır: Divânu Lugāti't-Türk. Kitâbu Evsâfi'l-Mesâcidi'ş-Şerîfe gibi. Arapça dil bilgisinde zincirleme tamlamalarda ikinci kelimelerin sonu da esreli okunur. ‫ ﻣﻔﱴ‬müftî. ‫ ﻋﻠﻰ ﻃﺮﻳﻖ اﻟﻘﻴﺎس‬alâ-tarîki’l-kıyâs (alâ-tarîkü’l-kıyâs değil!) ‘karşılaştırma yoluyla’ vs. Üç kelimeden oluşan Arapça tamlamalarda yalnızca sondaki kelime harf-i ta’rîfli olur. Bunların dışında ‫ ﺑﺎﱏ‬bânî. Birinci kelimenin sonu ötreli. ‫ ﻳﺎ‬yâ ünleme edatı bir tamlamanın başına gelirse tamlanan kelimenin sonu üstünlü okunur: ‫ رب اﻟﻌﺎﳌﲔ‬rabbü'l-âlemîn  ‫ ﻳﺎ رب اﻟﻌﺎﳌﲔ‬yâ Rabbe'lâlemîn.‫ ﻋﻠﻰ‬alâ: ‫ ﻋﻠﻰ اﳋﺼﻮص‬ale’l-husûs ‘hususiyle.

........................................................................ ‫رب اﻟﺪار‬ ................... ‫ﺷﻴﺦ اﻻﻛﱪ‬ .................. ‫ﻳﻮم اﻟﺪﻳﻦ‬ ........ ‫ﺳﺪرة اﳌﻨﺘﻬﺎ‬ ........ ‫روح اﻻﻣﲔ‬ ...... Şu hususa özellikle dikkat etmeliyiz: Bilhassa kitap adlarında Arapça yapılı tamlama kullanımı yaygındır................................................................... ‫داراﻟﺸﻔﺎ‬ ..... ‫ﻓﻠﻚ اﻻﻋﻈﻢ‬ ............... Aşağıdaki tamlamaları okuyunuz... ‫ﲢﺖ اﻟﺒﺤﺮ‬ ............................................ Bu yüzden.................... ‫داراﳌﻠﻚ‬ ........................... olmaktadır................................................... ‫ﻛﺘﺎب‬ ُ ِ ِ ‫اﳌﺴﺎﺟﺪ اﻟﺸﺮﻳﻔﻪ‬ ‫اوﺻﺎف‬ Kitâbu Evsâfi'l-Mesâcidi'ş-Şerîfe............................................................................................. ‫ﻳﻮم اﳉﺰا‬ .......................................................... bu gibi tamlamaları Farsça yapılı kabul edip birinci kelime (muzâf) ile Arapça bir tamlama yapısında olan diğer iki kelimeyi (muzâfunileyh) birbirine izafet kesresi ile bağlarız: ِ derûn-ı Bâbü's-selâm "Babüsselâm'ın içi" ‫درون ﺑﺎب اﻟﺴﻼم‬ ِ ‫ﺣﺪود ﺑﻴﺖ اﳊﺮام‬ hudûd-ı Beytü'l-harâm "Beytülharâm'ın hududu" ِ ‫ﺣﻀﺮت رب اﻟﻌﺎﳌﲔ‬ hazret-i Rabbü'l-âlemîn "Âlemlerin rabbi hazretleri" Bu gibi tamlamalarda tamlayan unsur çoğu zaman kalıplaşmış ibareler veya birleşik isimler................. Böylece tamlayanı Arapça yapılı bir tamlamadan ibaret olan Farsça yapılı bir tamlama teşekkül etmiş olur................................................ ‫داء اﻟﺼﻠﻪ‬ .. ‫ﻣﺴﺒﺐ اﻻﺳﺒﺎب‬ ........................... yer adları vs................. Buna tanınmış kitap isimlerinden bazı örnekler verelim: ‫ دﻳﻮا ُن ﻟﻐﺎت اﻟﱰك‬Dîvânu Lugāti't-Türk...... ‫ﺷﻘﺎﺋﻖ اﻟﻨﻌﻤﺎﻧﻴﻪ‬ ... ‫ ام اﻟﻜﺘﺎب‬ümmü'l-kitâb kitabın anası "Fatiha suresi" ‫ﺑﻘﻴﺔ اﻟﺴﻴﻮف‬ . tamlamaların Türkçe karşılıklarını yazınız.................................... ‫ﺑﲔ اﻟﺪول‬ . ‫ﺳﻠﺴﻠﺔ اﻟﺬﻫﺐ‬ ...................kelimeyi (muzâf) tamlarlar............   101   .......... ‫ﻳﺘﻴﻢ اﻟﻄﺮﻓﲔ‬ ............. Buralarda üç kelimeden oluşan tamlamaları Arapçanın sözdizimi kurallarına göre okumamız gerekir..................

ancak anlam bakımından iki kelime arasında herhangi bir tamlama ilgisi kurulmaz. ism-i mef'ûl. Lafzî izafetlerin en önemli özelliği. ‫ﺳﺮﻳﻊ اﳍَﻀﻢ‬ serî'ü'l-hazm çabuk hazmlı. kılıcı kınından çıkmış   102   . Farsça birleşik sıfatlar gibi. sıfat olan birinci kelime kendisinden sonra gelen kelimeyi değil. Ancak isim gibi kullanılmaları da mümkündür. Türkçeye isnat grubu. boyu kısa (olan) ‫ﻛﺜﲑاﻟﺘﻘﺼﲑ‬ kesîrü't-taksîr çok kusurlu. kusuru çok (olan) ‫ﳎﺮوح اﻟﻔﺆاد‬ mecrûhü'l-fu'âd yaralı gönüllü. ikisi birlikte başka bir özneyi nitelemektedirler. Şu iki Arapça tamlamayı ele alalım: a) ‫ ﺑﻘﻴﺔ اﻟﺴﻴﻒ‬bakiyyetü's-seyf ‘kılıç artığı’ b) ‫ ﻗﺎﻣﺔ اﻟﻘﺼﲑ‬kāmetü'l-kasîr ‘kısa boy’ Birinci tamlama bir isim tamlamasıdır. sıfat anlamı taşıdıkları sürece. Şimdi aşağıdaki tamlamayı inceleyelim: ‫ ﻗﺼﲑاﻟﻘﺎﻣﻪ‬kasîrü'l-kāme ‘kısa boylu’. İkinci kelime ‘kasîr (kısa)’ birinci kelimeyi tavsif etmektedir. birinci kelimenin sıfat fonksiyonunda olmasıdır. Bu durumda bu iki kelimenin oluşturduğu kelime grubu bir birleşik sıfat olur. ‘boyun kısası’ değil! Bu tamlamada ise iki kelime arasında bir aitlik ilgisi olmadığı gibi. Birinci kelimelerin cinslerini belirleyerek bu örnekleri inceleyiniz. Lafzî izafetlerin teşkilinde şekilce dikkat çeken en önemli unsur. Bundan dolayı daha çok sıfat tamlamalarının sıfatı olarak kullanılırlar. hazmı çabuk (olan) ‫ﻃﻮﻳﻞ اﻟﻘﺪ‬ tavîlü'l-kadd uzun boylu. Aşağıda lafzî izafetlere bazı örnekler verilmiştir. ortaya çıkan kelime grubu lafzî izafet olur. İkinci tamlama ise bir sıfat tamlamasıdır. Arapçada sıfat fonksiyonunda olan kelimeleri ilk ünitede görmüştük. yüzü çirkin (olan) ‫ﻗﺼﲑ اﻟﻘﺎﻣﻪ‬ kasîrü'l-kāme kısa boylu. Arapçanın lafzî izafetleri de. Onlara lafzî izafet (sözde tamlama) denilmesi bu yüzdendir. boyu uzun (olan) ‫ﻋﻈﻴﻢ اﻟﺸﺎن‬ azîmü'ş-şân yüce şanlı. sıfat-ı müşebbehe ve ism-i mensûb kategorilerine ait kelimeler tamlamanın birinci kelimesi olurlarsa. İki kelime arasında bir aitlik ilgisi vardır. Lafzi izafetler.ARAPÇA BİRLEŞİK SIFATLAR: LAFZÎ İZÂFET Arapça birleşik sıfatlar (lafzî izafetler). gönlü yaralı (olan) ‫ﻣﺴﺘﺠﺎب اﻟﺪﻋﻮﻩ‬ müstecâbü'd-da've müstecab dualı. sıfat tamlaması+lı kalıbı veya sıfat-fiil grubu şeklinde aktarılabilir. Şekil olarak isim veya sıfat tamlamaları gibi kurulsa da anlam ve fonksiyon itibariyle bunlardan tamamen farklıdırlar. şanı yüce (olan) ‫ﻗﺒﻴﺢ اﻟﻮﺟﻪ‬ kabîhü'l-vech çirkin yüzlü. böylece bir isim tamlaması teşkil etmeyip bir birleşik sıfat teşkil etmeleridir. duâsı müstecab (olan) ‫ﻣﺴﻠﻮﻟﺔ اﻟﺴﻴﻮف‬ meslûletü's-süyûf kılıcı çekilmiş. Farsçanın birleşik sıfatlarına karşılık gelen Arapça kelime gruplarıdır. iki kelime arasında bir aitlik ilgisi kurmamaları. Bunlardan bilhassa ism-i fâ'il. dış yapı itibariyle Arapça isim ve sıfat tamlamalarına benzerler.

‫ﻣﻮﺟﺐ اﻟﻐﻀﺐ‬ mûcibü'l-gazab gazabı mucib (olan) ‫واﺟﺐ اﻟﺴﲑ‬ vâcibü's-seyr seyri vâcib (olan) ‫واﺟﺐ اﻟﻮﺟﻮد‬ vâcibü'l-vücûd var oluşu vâcib olan. Şimdi de sizler aşağıdaki lafzî izafetlerin anlamlarını sözlüklerden bulunuz ve Arap harfleri ile yazımını öğreniniz: “selîsü’l-kelâm”. gerçek birer isim veya sıfat tamlaması teşkil etmiş olurlar: ‫ ﺣﺎرس اﳌﻠﻚ‬hârisü'l-mülk ‘mülkün koruyucusu’. ‫ اﺳﲑاﻟﺒﻄﻦ‬esîrü'l-batn ‘midenin esiri. insafsız (olan) ‫ﻋﺮﰉ اﻟﻌﺒﺎرﻩ‬ Arabiyyü'l-ibâre Arapça ibâreli. açgözlü’. “sâbıku’z-zikr”. Arapça Dil bilgisinde sıfat kategorisinde yer alan kimi Arapça kelimeler.. Lafzî İzafetlerin Kullanılışı  Lafzî izafetler. Böyle kelimeler lafzî izafet değil. isim fonksiyonunda kullanılabilirler. Bu yapılarıyla basit sıfatlardan bir farkları yoktur. Allah ‫ﻇﺎﻫﺮاﻟﺸﺮف‬ zâhirü’ş-şeref şerefi zâhir (olan) ‫ﲪﻴﺪاﳋﺼﺎل‬ hamîdü’l-hısâl ahlâkı övülmüş (olan) ‫ﳐﺘﻠﻔﺔ اﻟﺸﺆن‬ muhtelifetü'ş-şu'ûn olayları muhtelif (olan) ‫ﻗﻠﻴﻞ اﻟﺒﻀﺎﻋﻪ‬ kalîlü'l-bizâ'e sermayesi az (olan).. ‫ﻓﺎﺗﺢ‬ ‫ اﻻﺑﻮاب‬fâtihü'l-ebvâb ‘kapıların açıcısı’. ‫ ﺧﺎﻟﻖ اﻻﻣﻢ‬hâlıku'l-ümem ‘ümmetlerin (insanların) yaratıcısı’. nasibi az (olan) ‫ﻋﺪﳝﺔ اﻻﻧﺼﺎف‬ adîmetü'l-insâf insafı yok. “‘amîmü’l-ihsân”.. “vâfirü’l-kemâl”. “mesrûrü’l-fu’âd”. Lafzî izafetin tamlayan olarak katıldığı bir tamlama sıfat tamlaması olur: ‫ ﻇﻠﻤﻪء ﻋﺪﳝﺔ اﻻﻧﺼﺎف‬zaleme-i adîmetü'l-insâf ‘insafsız zalimler’ ‫ ذات ﲪﻴﺪاﳋﺼﺎﻟﻠﺮﻧﺪﻩ‬zât-ı hamîdü'l-hısâllerinde ‘övülmüş huylu zâtlarında’ ‫ ﺳﻠﻄﺎن ﻋﻈﻴﻢ اﻟﺸﺎن‬sultân-ı azîmü'ş-şân ‘yüce şanlı sultan’ ‫ ﻟﺴﺎن ﺑﻠﻴﻎ اﻟﺒﻴﺎن‬lisân-ı belîğü'l-beyân ‘beyanı belîğ (olan) lisan’ ‫ ﻛﺘﺎب ﺟﻠﻴﻞ اﻟﻘﺪر‬kitâb-ı celîlü'l-kadr ‘değeri yüce (olan) kitap’ ‫ دوﻟﺖ ﻗﻮى اﻻرﻛﺎن‬devlet-i kaviyyü'l-erkân ‘temelleri sağlam (olan) devlet’ ‫ ﺣﻘﲑ ﻛﺜﲑاﻟﺘﻘﺼﲑ‬hakîr-i kesîrü't-taksîr ‘kusuru çok (olan) hakir (ben)’ ‫ ﺣﻘﲑ ﻗﻠﻴﻞ اﻟﺒﻀﺎﻋﻪ‬hakîr-i kalîlü'l-bidâ'e ‘sermayesi az (olan) hakir (ben)’ ‫ ﻛﻨﻴﺴﻪء ﻧﺎدراﳌﺜﻞ‬kenîse-i nâdirü'l-misl ‘benzeri nâdir (olan) kilise’ ‫ ﻣﺜﻠﺚ ﻗﺎﺋﻢ اﻟﺰاوﻳﻪ‬müselles-i kāimü'z-zâviye ‘dik açılı üçgen’ ‫ ﭘﺎدﺷﺎﻩ ﺳﺎﻟﻒ اﻟﺬﻛﺮ‬pâdişâh-ı sâlifü'z-zikr ‘zikri geçen padişah’   103   . “kesîrü’nnevâl”. esas olarak birleşik sıfat anlamı taşıdıkları için söz diziminde sıfat fonksiyonunda kullanılırlar. “serî‘ü’l-intikâl”.

...herhangi bir isim unsuru fonksiyonuyla da kullanılabilir: ‫اﲪﺪ واﺻﻒ ﻫﺮ ﻧﻪ ﻗﺪر ﻗﻠﻴﻞ اﻟﺒﻀﺎﻋﻪ و ﻋﺪﱘ اﻻﺳﺘﻄﺎﻋﻪ اﻳﺴﻪ دﺧﻰ‬... ‫ ﰱ اﳉﻤﻠﻪ ﻣﻌﻤﻮرة اﻻﻃﺮاف اوﻻن اوﻗﺎف ﻏﺎﻣﺮ و وﻳﺮان اوﻟﻮب‬fi'l-cümle ma'mûretü'letrâf olan evkaf gāmir ü vîrân olup.. Ahmed Vâsıf her ne kadar kalîlü'l-bidâ'e ve adîmü'l-istitâ'a ise dahi. Lafzî izafet birden fazla kelimeyle kurulmuş bir tamlamada da yer alabilir. ‫ اﺣﻮال ﺳﺮﺣﺪات و ﺛﻐﻮر ﻣﺘﺰﻟﺰل اﻻرﻛﺎن اوﻟﻮب‬ahvâl-i ser-haddât ve suğûr mütezelzilü'l-erkân olup. Muhammed'in) muciz beyanlı hadisi’  Lafzî izafet yapısındaki kelime söz diziminde -bir tamlamaya dâhil olmadan.   104   .  Lafzî izafetler Türkçe sıfat tamlamasında tamlayan (sıfat) olarak da kullanılabilirler: ‫ﲣﻠﻴﺺ اوﻟﻨﻤﻖ ﺑﺎﺑﻨﺪﻩ ﻗﻄﻌﻰ اﳌﺪﻟﻮل ﺧﻂ ﳘﺎﻳﻮن ﺷﺮﻓﺮﻳﺰ ﺻﺪور اوﻟﻮب‬. Bu gibi yapılarda lafzî izafet tek kelimelik bir unsur değerindedir: ‫ ﻣﻌﻠﻮم ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﺎﻣﻞ اﻟﺸﻌﻮر اوﻟﺪﻗﺪﻩ‬ma'lûm-ı Hudâvend-i kâmilü'ş-şu'ûr oldukda ‘çok akıllı padişahın malumu olunca’ ‫ ﻣﻠﻮك ﳑﺪوح اﻟﺴﻠﻮك ﻣﺼﺮﻳﻪ‬Mülûk-ı memdûhü's-sülûk-ı Mısriyye ‘Mısır'ın yolları övülmüş padişahları’ ‫ﻃﺮف ﻇﺎﻫﺮاﻟﺸﺮف ﺣﻀﺮت ﺷﻬﺮﻳﺎرﻳﺪن‬ taraf-ı zâhirü'ş-şeref-i hazret-i şehriyârîden ‘Padişah hazretlerinin şerefi zahir (olan) taraflarından’ ‫ ﺣﻀﺮت وﻫﺎب ﻋﻤﻴﻢ اﻟﺮﲪﺖ‬hazret-i Vehhâb-ı amîmü'r-rahmet ‘rahmeti geniş (olan) Allah hazretleri’ ‫ ﺟﻨﺎب وﻫﺎب ﺧﻔﻰ اﳊﻜﻤﺖ‬cenâb-ı Vehhâb-ı hafiyyü'l-hikmet ‘hikmeti gizli (olan) Allah cenâbları’ ‫ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻌﺠﺰ اﻟﺒﻴﺎن ﺳﻠﻄﺎن ﲣﺘﻜﺎﻩ ﻟﻮﻻك‬hadîs-i mu'cizü'l-beyân-ı sultân-ı tahtgâh-ı Levlâk ‘Levlâk tahtı Sultanının (Hz.tahlîs olunmak bâbında kat'iyyü'l-medlûl hatt-ı hümâyûn şeref-rîz-i sudûr olup. ‫ اﺑﻨﺎى زﻣﺎﱏ آﺳﻮدﻩ ﺣﺎل و ﻣﺮﻓﻪ اﻟﺒﺎل اﻳﺘﻤﺸﺪر‬ebnâ-yı zamânı âsûde-hâl ve müreffehü'l-bâl itmişdür.

anonim bir hikâye olan Elfun-nehar ve nehâr (Bin Bir Gündüz)'dan alınmıştır. Metinde geçen Arapça tamlamaları ve harf-i cerle oluşturulmuş yapıları tespit ediniz. Metni okuyup bilmediğiniz kelimeleri sözlükten öğreniniz.   105   .‫اوﻗﻮﻣﻪ ﭼﺎﻟﻴﺸﻤﻪ ﺳﯽ‬ Okuma Çalışması Aşağıdaki metin.

  106   .

bazı kelimelerde ise kelimenin ilk harfi şeddeli olacak şekilde okunur: ‫ اﻟﻮﻃﻦ‬el-vatan. ٥ olarak okunur: ‫ ﺣﺴﺮة اﳌﻠﻮك‬hasretü’l- Arapça tamlamaların doğru okunabilmeleri için oldukça önemli olan iki konuyu öğrenmemiz gerekiyor. benzerlik ifade eder. Tamlanan (muzâf) kelime ٥ veya ‫ ت‬ile bitiyorsa bu harfler ‫ ة‬ile yazılır. Dilimizde ‫ ت‬ile biten bazı kelimeler tamlayan (muzâfun ileyh) oldukları zaman   107   . fakrü’d-dem. Dil bilgisinde harf-i cerr adı verilen Arapça ön edatlar. ‫ ﻣﻦ‬min: Türkçede +dan/+den. sayı (teklik. yüzünden. Bu durumu lâm harfinden sonra gelen kelimenin ilk harfi belirler. Harf-i ta’rîfli kelimelerden önce geldiğinde hemzeyle bitişik yazılır. harf-i ta’rîf ve hurûfü’ş-şemsiyye ve’l-kameriye konularıdır. sıfatsa sıfat tamlaması olur: ‫ دول اﳌﻌﻈﻤﻪ‬düvelü’l-muazzama “büyük devletler”.. ‫ اﳊﻖ‬el-hakk. İsim ve sıfat tamlamasını yalnızca tamlayan kelimenin niteliğinden ayırt ederiz. Arapça yapılı sıfat tamlamasında tamlanan ve tamlayan unsurlar (mevsûf ve sıfat) arasında cinsiyet (müennes .Özet Arapça Tamlama Yapısını Tanımak. Bunların büyük bir kısmı makam ve mevki isimlerinde. ‫ ﻳﻮم اﻟﻘﻴﺎﻣﻪ‬yevmü’l-kıyâme. Arapça yapılı tamlamalar Farsça yapılı olanlara nispetle Osmanlı Türkçesinde daha az kullanılmışlardır. Harf-i ta’rîf kelime başına veya Arapça tamlamada ikinci kelimenin başına getirilen elif+lâm ‫ اَ ْل‬şeklinde yazılan bir ön ektir. dolayı. sonra tamlayan (muzâfun ileyh / sıfat) gelir. onun yerine kelimenin ilk harfi şeddeli okunur. içinde anlamlarını verir.müzekker). Tamlanan (muzâf) kelimenin son harfi. kimi dinî tabirlerde ve bilhassa bilimsel terminolojide karşımıza çıkar. Farsçada olduğu gibi tamlamadaki kelime sırası Türkçedekinden farklıdır ve önce tamlanan (muzâf /mevsuf). Arapçada da. Bu edatın tarih konulurken “.yılında. tarafından" anlamlarını verir. Bu “el-“ harfi tek kelimenin başına gelirse o kelimeyi belirli bir kelime durumuna getirir. Harf-i ta’rîf bazı kelimelerde el-. Eğer lâmdan sonraki harf güneş harfleri olarak adlandırılan ، ‫ ص‬، ‫ ش‬، ‫ س‬، ‫ ز‬، ‫ ر‬، ‫ ذ‬، ‫ د‬، ‫ ث‬، ‫ت‬ mülûk. isimlerle ve bazı zamirlerle birlikte kullanılmaktadır. Bunlar.) olur. çokluk açısından denklik aranır. sebebinden anlamlarını verir. Bu edattan sonraki kelime tamlama halinde olmayan tek bir kelime ise sonu -ın/-in tenviniyle okunur. Arapça tamlamaların okunuşunda tamlayanı (muzâfun ileyhi) güneş harfleriyle (şemsî harflerle) başlayan kelimelere dikkat etmek gerekir. dolayı. sıfat. tamlayan isimse isim tamlaması.. tesniye. Osmanlı Türkçesinde kullanılan Arapça sıfat tamlaması yapısı da isim tamlaması yapısıyla aynıdır.. kitap isimlerinde. ‫ ك‬ke-: Türkçede "gibi. Güneş harfleri dışında kalan diğer harflere ise kamerî harfler denir ve kamerî harfle başlayan bir kelimeye harf-i ta’rîf gelirse lâm okunur: ‫ اﻟﺸﻤﺲ‬eş-şems. ‫ ﻋﻦ‬an: Türkçede +dan/+den hâl ekleriyle ve kimi edatlarla karşılanabilir. bazı istisnalar dışında ötreli okunur. Farsça ön edatlarda olduğu gibi. Tamlayan kelimenin başında harf-i tarif (‫ ال‬el. Harf-i ta’rîfin elif’i hiçbir zaman okunmaz: ‫ﺑﺎب اﻟْﺒﻴﺖ‬ ُ bâbü’l-beyt ‘evin kapısı’. ile ek ve edatlarının anlamını karşılar. +da/+de. Güneş ve kamerî harflere dikkat etmek Arapça tamlamayı doğru okumamızı sağlar.. ‫اﻟﺰﻣﺎن‬ ez-zamân.. bu özellikler bakımından mevsûf olan birinci kelimeye uygun hâle getirilir. zira bu durumda harf-i ta’rîfin lâm’ı tamlayanın ilk harfiyle aynı okunur: ‫ﻓﻘﺮ اﻟﺪم‬ Arapça Ön Edatları Sıralamak. ‫ ن‬، ‫ ل‬، ‫ ظ‬، ‫ ط‬، ‫ ض‬harflerinden biriyse lâm okunmaz. kimi Türkçe hâl eklerine ve son çekim edatlarına karşılık gelir. ‫ ل‬li. Bu nedenle Arapça tamlamanın tanınması daha kolaydır. bu ‫ ت‬. Bu edatlar bir tamlamanın başına geldiğinde tamlanan kelimenin sonu ötreli değil esreli okutur. Bu ön ek Arapça tamlamalarda birinci ve ikinci kelimenin arasında da bulunur.: Türkçede "için. ‫ ﰱ‬fî : Türkçede +da/+de. tarihinde” anlamlarında da kullanılır. sanki" anlamlarını verir.. Bu ön ekler şunlardır: ‫ ب‬bi: Türkçede +a/+e.

Şekil olarak isim veya sıfat tamlamaları gibi kurulsa da anlam ve fonksiyon itibariyle bunlardan tamamen farklıdırlar. ‫ ﻗﺎﺿﻰ‬kādî gibi sonu tek ‫ ى‬ile biten kelimeler tamlanan (muzaf) olduğunda sondaki ye harfi okunmaz. ‫ اﱃ‬ilâ. Arapça tamlamalar şu durumlarda farklı okunur: Tamlanan kelime ‫ ﺑﻌﺪ‬ba’d “sonra”. ‫ ﰱ ﺳﺒﻴﻞ اﷲ‬fî- sebîl’illâh ‘Allah yolunda’. ‫ ﺑﲔ‬beyn “ara”. iki kelime arasında bir aitlik ilgisi kurmamaları. ‫ ﻗﺒﻞ‬kabl “önce”. bundan önceki harf esreli okunur: ‫ ﻗﺎﺿﻰ اﳋﺎﺟﺎت‬kâdi’l-hâcât ‘istekleri yerine getiren. yanında göre” kelimelerinden biriyse bu kelimelerin sonu ötreli değil. Lafzî izafetlerin en önemli özelliği. Lafzî izafetlerin teşkilinde şekilce dikkat çeken en önemli unsur. ‫ﻋﻠﻰ ﻃﺮﻳﻖ اﻟﻘﻴﺎس‬ alâ-tarîki’l-kıyâs ‘karşılaştırma yoluyla’ vs. Arapçanın lafzî izafetleri de. ‫ ﻓﻮق‬fevk “üst”. birinci kelimenin sıfat fonksiyonunda olmasıdır. sıfat-ı müşebbehe ve ism-i mensûb kategorilerine ait kelimeler tamlamanın birinci kelimesi olurlarsa. Bu durumda bu iki kelimenin oluşturduğu kelime grubu bir birleşik sıfat olur. bundan önceki harf üstünlü okunur: Elif-i maksûre ile biten bazı kelimeler şunlardır: ‫ ﻋﻠﻰ‬alâ. sıfat anlamı taşıdıkları sürece. ‫ ﺣﺴﺐ‬hasb “göre. Bunlardan bilhassa ism-i fâ'il.Arapça Tamlamalardaki Farklı Okunuşları Ayırt Etmek. ‫ﻳﺎ‬ yâ ünleme edatı bir tamlamanın başına gelirse tamlanan kelimenin sonu üstünlü okutur: ‫ ﻳﺎ رب اﻟﻌﺎﳌﲔ‬yâ Rabbe'l-âlemîn. böylece bir isim tamlaması teşkil etmeyip bir birleşik sıfat teşkil etmeleridir. bunların dışında ‫ ﺑﺎﱏ‬bânî. ism-i mef'ûl. Elif-i maksûre (yani ‫ ى‬harfi) ile biten kelimeler tamlanan olduğunda elif-i maksûre okunmaz. ‫ ﻣﻦ‬min edatı da tamlayanın (muzâfun ileyhin) harf-i ta’rîfli olduğu bir tamlamada üstünlü okutur: ‫ ﻣﻦ اﻟﻘﺪﱘ‬mine'l-kadîm "eskiden beri". Onlara lafzî izafet (sözde tamlama) denilmesi bu yüzdendir: ‫ ﻗﺼﲑاﻟﻘﺎﻣﻪ‬kasîrü'l-kāme ‘kısa boylu’. Arapça Lafzî Tamlamaları Tanımlamak. ikisi birlikte başka bir özneyi nitelemektedirler. tamlamasında iki kelime arasında bir aitlik ilgisi olmadığı gibi. Farsça birleşik sıfatlar gibi. Türkçeye isnat grubu. ancak anlam bakımından iki kelime arasında herhangi bir tamlama ilgisi kurulmaz. Lafzî izafetler. ortaya çıkan kelime grubu lafzî izafet olur. ‫ﻣﻔﱴ‬ müftî. sıfat tamlaması+lı kalıbı veya sıfat-fiil grubu şeklinde aktarılabilir. Kitâbu Evsâfi'l-Mesâcidi'şŞerîfe gibi. Bundan dolayı daha çok sıfat tamlamalarının sıfatı olarak kullanılırlar. ‫ ﻣﻌﲎ‬ma'nâ: ‫ ﻣﻌﲎ اﻟﺸﻌﺮ‬ma’ne’ş-şi’ir. ‫ ﻣﻦ ﻃﺮف اﷲ‬min-tarafi'llâh ‘Allah tarafından’. üstünlü okunur: ‫ﺑﻌﺪاﻟﺰوال‬ ba’de’z-zevâl ‘öğleden sonra’. Tamlamanın başına harf-i cer geldiğinde ise tamlamalar esreli okunur: ‫ ﺑﺎذن اﷲ‬biizni’llâh ‘Allahın izniyle’.   108   . dış yapı itibariyle Arapça isim ve sıfat tamlamalarına benzerler. ‫اﻗﺼﻰ‬ aksâ. nazaran” ‫‘ ﻋﻨﺪ‬ind “yan. sıfat olan birinci kelime kendisinden sonra gelen kelimeyi değil. ‫ ﲢﺖ‬taht “alt”. Ancak isim gibi kullanılmaları da mümkündür. Arapça dil bilgisinde zincirleme tamlamalarda ikinci kelimelerin sonu da esreli okunur: Bu yapı Türkçede çok kullanılmamıştır: Divânu Lugāti't-Türk.

‫اﻣﲑ اﳌﺆﻣﻨﲔ‬ e. “Fenler evi” anlamındaki tamlama aşağıdakilerden hangisidir? a. ‫اﻣﲑاﻻﻣﺮا‬ hangisi . ‫ ش‬. Aşağıdaki tamlamalardan hangisi lafzî izafet değildir? a. Aşağıdaki tamlamaların hangisi yanlış okunmuştur? a. ‫رﻣﻀﺎن اﳌﺒﺎرك‬ 2. Aşağıdaki harf grupların hangisinde kamerî harf vardır? 6. Aşağıdaki tamlamalardan tamlamasıdır? a. Aşağıdakilerden hangisi makam ve mevki ismidir? e.‫ظ‬ a. ‫ﻋﻤﺎد اﻟﺪﻳﻦ‬ b. ‫“ ﻧﻘﻴﺐ اﻻﺷﺮاف‬nakîbü’l-eşrâf” 5. Tamlamada ikinci kelimenin isim olması 10. ‫ﻣﻔﺨﺮ اﳌﻮﺟﻮدات‬ c. tarafından" e. ‫ﺣﺴﺮة اﳌﻠﻮك‬ e. ‫“ ﺣﺐ اﻟﻮﻃﻦ‬hubbü’l-vatan” c. ‫ ﰱ‬fî : Türkçede +da/+de ‫ ل‬li. ‫ﻣﻴﺰان اﳊﺮارﻩ‬   109   sıfat 7.‫ز‬ c. ‫ﺣﺪﻳﻘﺔ اﻟﻮزرا‬ d. Arapça yapılı tamlamalarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. ‫ﳑﺪوح اﻟﺴﻠﻮك‬ ‫رﺋﻴﺲ اﻟﻜﺘﺎب‬ e. e. ‫“ ﻛﻠﻴﺪ اﻟﺒﺤﺮﻳﻦ‬kilîdü’l-bahreyn” b.‫ س‬. tamlama sıfat tamlaması ismini alır. ‫ د‬. sanki" d.‫ ر‬. ‫دار اﻟﻔﻨﻮن‬ c. Tamlamada birinci kelimenin sıfat fonksiyonunda olması c. b. Harf-i ta’rîfin elifi hiçbir zaman okunmaz. ‫“ ﻓﺎﻃﺮ اﻟﺴﻤﺎوات‬fâtırü’l-semâvât” d. ‫ ب‬.‫ت‬ d. ‫ ﻳﺎ رﺳﻮل اﷲ‬yâ Resûlu’llah 9. Tamlamada birinci kelimenin isim fonksiyonunda olması b. ‫ﺷﻴﺦ اﻻﺳﻼم‬ d.‫ ض‬. ‫ﴰﺲ اﻟﻌﺮﻓﺎن‬ d. bazı istisnalar dışında ötreli okunur.: Türkçede "için. 3. ‫ﻳﻮم اﳉﺰا‬ b. ‫ ن‬. ‫ﺧﻔﻰ اﳊﻜﻤﺖ‬ a. ‫ ﻗﺒﻞ اﻟﻄﻮﻓﺎن‬kable’t-tûfân b. Tamlamanın harf-i cerr alması d. ‫ ب‬bi: Türkçede +a/+e b. ‫ ﻋﻦ‬an: Türkçede “ile. ‫ﺑﺎب اﻟﺴﻌﺎدﻩ‬ 4. ‫ ك‬ke-: Türkçede "gibi. Lafzî izafetlerin şekilce dikkat çeken en önemli unsuru aşağıdakilerden hangisidir? a. Tamlamada ikinci kelimenin sıfat olması e. ‫ ط‬. ‫ﺳﺎﻟﻒ اﻟﺬﻛﺮ‬ c. 8. Tamlamada ikinci kelime sıfat ise. Tamlayan önce tamlanan sonra gelir. Tamlanan kelimenin son harfi.‫ذ‬ e.‫ ث‬. Aşağıdaki tamlamalardan hangisinin okunuşu yanlıştır? a. c. d. dolayı. İki kelime arasına “el” harf-i ta’rifi konulur. ‫ﻋﻤﻴﻢ اﻟﺮﲪﺖ‬ b. ‫ اﱃ اﻻﺑﺪ‬ile’l-ebed d.‫ ل‬. ‫“ ﺳﻠﺴﻠﺔ اﻟﺰﻫﺐ‬silsiletü’z-zeheb” e.Kendimizi Sınayalım 1. ‫ ﲢﺖ اﻟﻌﺮض‬tahte’l-arz c.‫ص‬ b. e. Aşağıdaki ön edatlardan hangisinin Türkçe karşılığında bir yanlışlık yapılmıştır? a. yüzünden. ‫ﲢﻔﺔ اﳊﺮﻣﲔ‬ d. ‫ﻧﻬﺞ اﻟﻔﺮادﻳﺲ‬ c. dolayısıyla” c. ‫ ﺑﲔ اﳌﻠﻞ‬beyne’l-milel b.

Cevârî-i mezbûre her ne kadar birbirinden hüsn-dâr ise de nücûm içinde mâh-ı münîr gibi bunlar ortasında Ferah-nâz’ın hüsn ü edâsı âlemin nazarını başkaca kendiye celb eylediğinden ne bunların etrâfını kuşatmış olan perçem-i gafîr ve ne de rikâbında giden asâkir-i meslûletü’s-seyf temâşâda olan halkın men’ine kâdir olamamalarıyla ziyâdece yanaşan bahtsızları cerh ve telef etmeğe me’zûniyetleri olduğu hâlde Ferah-nâz her ne vakit şikâra çıkmış olsa halk başlarına gelen şu felâketlerden aslâ mütenebbih olmayıp bi’l-akis onun nazargâh-ı dilberânesinde fedâ-yı cân ve bastığı türâb üzerinde nefslerini kurbân ederek demlerini seyl misâli akıtmağa kemâl-i şevk ve meserretle muntazır ve bunun vukû’uyla müftehir bulunduklarından ve halkı şu hâlden men etmek mümkün olamadığından pederi Turan Bey kerîmesi Ferah-nâz sultânın hüsn-i hunrîzinin bâ’is olduğu felâketlerden halkın muhâfazası için artık gözlerinden nihân ederek kerîmesinin sarâydan taşra çıkmasını men ve yasak eylemiş ve vâkı’â ehâlî şu belâ-yı hasret-i dil-dâr ile daha beter mecrûhü’l-fu’âd olarak zarûrî katlanmış ise de Ferah-nâz’ın âvâze-i hüsn ü ânı bütün memâliki şarkiyyeye aks ettiğinden vasfını işiden hükmdârân-ı şarkiyye gıyâben ta’aşşuk ederek bunlardan her biri Ferah-nâz’ı gönül tahtına iclâs etmek efkârıyla müstakilen birer elçi çıkartmış oldukları Keşmîr hükûmetinde gereği gibi şüyû bulmağa başlamış idi. Metinde Geçen Arapça Tamlamalar ve Harf-i cerli Yapılar: nâdirü’z-zamân. meslûletü’s-seyf. kitabınızın “Ay Harfleri (Hurûfü’l-kameriyye)” kısmını yeniden okuyunuz. kitabınızın “Arapça Birleşik Sıfatlar: Lafzî İzâfet” bölümünü yeniden okuyunuz. dârü'l-aceze “âcizler evi”. 4. beytü'l-mâl “mal evi. e Cevabınız doğru değilse. kitabınızın “Makam ve Mevki İsimleri” kısmını yeniden okuyunuz. Fi’l-hakîka Ferah-nâz hüsn-i âlem-behâsından başka nihâyet derecede câzibe sâhibesi olduğundan cemâl-i hûrî-misâline atf-ı nazar edenler ez-dil ü cân kendisine hayrân ve musahhar olarak nâ’il-i visâl olmaları emr-i muhâl olmağla encâm-ı kâr te’essür-i derd-i aşkıyla ya Mecnûn gibi serserî veyahut esîr-i firâş olarak bi’l-âhire hayâttan berî olurlardı. bi’lâhire.Okuma Çalışması Zamân-ı kadîmde Keşmîr memleketinin hâkimi Turan Bey’in hayret-bahş-ı cihân Ferruh-rûz isminde bir erkek ve Ferah-nâz nâmıyla bir de kız evlâdı olup şeh-zâde-i civân-baht envâ’-ı fezâ’il ve kemâlât-ı insâniyye ile muttasıf genç bir kahramân-ı nâdirü’z-zamân ve hem-şîresi Ferahnâz dahi mâlike-i lutf u cemâl ve sâhibe-i hüsnhısâl bir âfet-i devrân idi. mecrûhü’lfu’âd. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. 7. hazine”. d Cevabınız doğru değilse. 8. Muhammed”. hasretü'l-mülûk “padişahların hasreti”. kitabınızın “Arapça Yapılı İsim Tamlamaları” bölümünü yeniden okuyunuz. b Cevabınız doğru değilse. kitabınızın “Arapça Tamlamalardaki Değişiklikler” bölümünü yeniden okuyunuz. 2. kitabınızın “Lafzî İzafetlerin Kullanılışı” kısmını yeniden okuyunuz. sultânü'l-evliyâ “velilerin sultanı”. kitabınızın “Arapça Tamlamaların Okunuşu” kısmını yeniden okuyunuz. re’îsü'l-küttâb “katiplerin reisi. dârü'z-ziyâfe “ziyafet evi”. 3. Ferah-nâz sarâyından çıkıp azm-i şikâr eyledikte temâşâ-yı ruhsâr-ı dil-ârâ-yı nâzükânesiyle tenvîr-i uyûn-ı hasret etmek üzere rehgüzârında saf-beste-i selâm ve intizâm olan ehâlî-i memleket Ferah-nâz’ı elbise-i nefîse giymiş ve tâc-ı hemâlânesi bir tarafa eğmiş olduğu ve esb-i sabâ-reftârını yüz beyâz câriye tîr-i nazardan siperlercesine ihâta eyledikleri hâlde mütehassirîne misâl-i âfitâb arz-ı dîdâr eyleyince ehâlî-i deryâhurûş tarafından yâd olan âvâze-i mâşallâh vâsıl-ı küngüre-i âsmân olur idi. a Cevabınız doğru değilse. 9. bi’l-akis. fi’l-hakîka. b Cevabınız doğru değilse. e Cevabınız doğru değilse. 10. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 ‫اﻟﺸﻴﺦ اﳊﺎج اﳊﻖ اﻻﻧﺼﺎف اﻟﻮداع‬ Sıra Sizde 2 rabbü'l-âlemîn “âlemlerin Rabbi”. dış işleri bakanı”. c Cevabınız doğru değilse. seyyidü'l-mürselîn   110   . kitabınızın “Arapça Ön Edatlar” bölümünü yeniden okuyunuz. Hz. e Cevabınız doğru değilse. kitabınızın “Arapça Yapılı Sıfat Tamlaması” bölümünü yeniden okuyunuz. 5. 6. c Cevabınız doğru değilse. kitabınızın “Arapça Yapılı İsim Tamlamaları” bölümü yeniden okuyunuz. resûlü's-sakaleyn “insan ve cinlerin peygamberi. b Cevabınız doğru değilse.

sâhibü'l-hurûc “isyan eden. Hz. rûhü'l-emîn “Cebrail”. Muhammed”. felekü'l-a'zam “eski astronomi bilgisine göre dokuzuncu kat gök”. dâ’ü'ssıla “vatan özlemi”. Hz. yetîmü't-tarafeyn “iki tarafın yetimi. silsiletü'z-zeheb “altın zincir”. Muhammed”. müsebbibü'lesbâb “Allah”. diyanet işleri başkanı”. mâ’ü'l-hayât “hayat suyu”. Muhammed”. sidretü'l-müntehâ “arşın en üst noktasında var olduğu kabul edilen bir ağaç”. mefharü'lmevcûdât “varlıkların övüncü. dârü'l-mülk “başkent”. yevmü'l-kıyâme “kıyamet günü”. dârü'ş-şifâ “şifa evi. tahte'l-bahr “deniz altı”. yevmü'l-cezâ “ceza günü”. H.“peygamberlerin efendisi. asi”. rabbü'd-dâr “ev sahibi”. Osmanlı Türkçesi Klavuzu 12. şakā’iku'nnu'mâniyye “bir çeşit dağ gelinciği”. İstanbul. Kesit Yayınları Sıra Sizde 3 bakiyyetü's-süyûf “kılıç artığı”. imâdü'd-dîn “dinin direği”.   111   . şeyhu'l-İslâm “din işleri reisi. Hz. hastane”. sâhibetü'l-beyt “ev sahibi”. beyne'd-düvel “devletler arası”. Yararlanılan Kaynak Develi. (2008). şeyhü'l-ekber “en büyük şeyh”. sâhibü's-seyf ve'l-kalem “kalem ve kılıç sahibi”. yevmü'd-dîn “kıyamet günü”.

Bu durum doğal olarak metinlerin anlaşılmasını güçleştirmiştir. 112     . Osmanlı Devleti’nin gelişmesine bağlı olarak Osmanlı Türkçesi de Farsça ve Arapçanın etkisinde kalarak gelişimini sürdürmüş. Metinlere başlamadan önce Osmanlı Türkçesine Giriş kitabınızdaki bilgiler ile kelimelerin. Bu güçlüğü yenmek için sözlük kullanmalısınız. Kullandığınız sözlük öncelikle Arap harfli Türkçe sözlük olmalıdır. Ayrıca buradaki metinlere baktığınızda bunların günümüz Türkçesinde kullanılmayan birçok kelime ve Arapça Farsça unsurları içerdiğini göreceksiniz. Osmanlı Türkçesi Türkiye Türkçesinin 15-20. Burada değişik konulardan metinler. bunları burada öğrendiğiniz bilgilerle harmanlamanız gerekmektedir. Konular doğrultusunda ve konuları daha iyi kavramanız için bu tür metinler seçildiğini unutmayınız. Öğrendiğiniz teorik bilgileri bu metinleri okuyarak kalıcı hâle getirebilirsiniz. eklerin nasıl yazıldıkları ve okunduklarını hatırlamanız. Çünkü Osmanlı Türkçesi bilginizin gelişmesi için bol bol metin okumanız gerekmektedir. yüzyıllar arasındaki dönemine verilen bir isimdir. Elinizdeki kitap Osmanlı Türkçesindeki Arapça ve Farsça unsurların tanınmasına yönelik hazırlanmıştır. bu dillerden kelime ve kavramlar ödünç almıştır. sizlerin istifadesine sunulmaya çalışılmıştır. Metinlere baktığınızda bunların geçen sene okuduğunuz metinlere göre daha zor olduklarını göreceksiniz. Bu bölümde başta teorik olarak verilen bilgileri pekiştirmeniz ve uygulamalar yapabilmeniz için konulara uygun metinlere yer verilmiştir. Kelimeyi okuduktan sonra isterseniz diğer sözlüklerden de faydalanabilirsiniz.        Metinler     Sevgili öğrenciler.

113     .

114     .

115     .

116     .

117     .

118     .

119     .

120     .

121     .

122     .

123     .

124     .

125     .

126     .

127     .

128     .

129     .

130     .

131     .

132     .

133     .

134     .

135     .

136     .

137     .

138     .

139     .

140     .

141     .

142     .

143     .

144     .

145     .

146     .

147     .

148     .

149     .

150     .

151     .

152     .

153     .

154     .

155     .

156     .

157     .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful