You are on page 1of 1789

TRKLER

CLT 1
LK A

YEN TRKYE YAYINLARI 2002 ANKARA

YAYIN KURULU

DANIMA KURULU

KISALTMALAR

NDEKLER (LNKLENDRLM)

TRKLER................................................................................................................................ 1
YAYIN KURULU ......................................................................................................................................................2 DANIMA KURULU ................................................................................................................................................3 KISALTMALAR .......................................................................................................................................................4

BRNC BLM, TRK TARH ZERNE ALIMALAR VE GENEL DEERLENDRMELER .......................................................................................................... 8


Trk Tarihi zerinde almalar / Prof. Dr. Yusuf Halaolu [s.55-60] .......................................................................... 8 Trk Tarihi Kronolojisi / evket Kosoy [s.73-188] .......................................................................................................... 34 Trk Tarihi ve Sosyolojimiz / Prof. Dr. Baykan Sezer [s.189-194] ................................................................................ 249 Trk Tarihine Bakmz Nasl Olmaldr? / Nihal Atsz [s.195-201] ............................................................................. 256

KNC BLM TRKLERN CORAFYASI, NFUSU, SOY KT VE KURDUKLARI DEVLETLER ....................................................................................................................... 268
Trklerin Demografisi (1950-2025) / Do. Dr. Zakir B. Avar - Ferruh Solak - Selma Tosun [s.205-241] ................ 268 Trk Dnyas'nn Corafyas / Prof. Dr. brahim Atalay [s.242-259] ........................................................................... 319 Tarihte Trk Devletleri ve Hkimiyet Alanlar / Prof. Dr. Ramazan zey [s.266-276] ............................................... 349 Trkln En Eski Zamanlar / Prof. Dr. Tuncer Baykara [s.277-307]........................................................................ 368 Tarihte "Trk" Ad / Prof. Dr. brahim Kafesolu [s.308-315] ..................................................................................... 422 Etnolojiye Dayanan Cihan Tarihinin I Altnda lk Trklk ve lk ndo-Germenlik / Prof. Dr. Wilhelm Koppers [s.316-334]............................................................................................................................................................................ 438 Toplum-Devlet lks Olarak Tarihte Trkln Olumas / Prof. Dr. aban Teoman Dural [s.335-349] ............ 469 Tarihte Trklk / Prof. Dr. Lszl Rsonyi [s.350-377] .................................................................................................. 494 Trkln Eski a / Prof. Dr. Gyula Nmeth [s.378-387] ........................................................................................... 541 Ortaa Orta Asyas'nda Trkistan ve Turan / Yrd. Do. Dr. Scott Levi [s.388-392] ................................................. 557 Ural-Altay ve Altay Dil Teorisi / Do. Dr. Emine Ylmaz - Do. Dr. Nurettin Demir [s.393-401] ............................... 566 Avrasya ve Trke Konuan Halklarn Tarihleri / Do. Dr. David Christian [s.402-408] ...................................... 581 Trk Tarih Tezleri / Ord. Prof. Dr. Reha Ouz Trkkan [s.409-423] ........................................................................... 591 n ve Orta Asya, Kafkasya, Karadeniz'in Kuzeyi, dil-Ural ve Bat Sibirya'daki Eski Trkler / Prof. Dr. Mir Fatih Zekiyev [s.424-431] ............................................................................................................................................................. 619

Hititler Trk Mdr, Deil Midir? / Ord. Prof. Dr. Sedat Alp [s.432-434]................................................................... 631 Ortadou'da Trklerin Varl Tartmalar / Prof. Dr. Ekrem Memi [s.435-450] ................................................... 635 Mezopotamya ve Anadolu Medeniyetleri le likiler / Prof. Dr. Hseyin Sever [s.451-456]....................................... 664 Smerce le Trk Dilinin Tarihi likisi / Prof. Dr. Grer Glsevin [s.457-459] .......................................................... 673

NC BLM ORTA ASYA'NIN EN ESK KLTRLER / N MEDENYET LE LKLER ........................................................................................................................... 678


Orta Asya'nn En Eski Kltrleri ve in Medeniyeti le likiler / Prof. Dr. zkan zgi [s.463-477] ........................ 678 Orta Asya'nn Paleocorafik Evrimi ve nsan Topluluklarna Etkisi / Prof. Dr. Mmin Kksoy [s.478-485] ........... 705 Orta Asya'nn Tarih ncesi: Alt, Orta ve st Yontma Ta a / Prof. Dr. Leonid B. Vishnyatsky [s.486-493] ...... 717 Asya'da Milattan nceki Binylda Trklerin Atalarna Atfedilen Kltrler / Prof. Dr. Emel Esin [s.494-517] ... 726 Tagar Kltr / Prof. Dr. Nikolai Bokovenko [s.518-525] .............................................................................................. 767 M.. IX-VII. Yzyllarda Sayan-Altay Gebeleri / Prof. Dr. Leonid Marsadolov [s.526-532].................................. 782 Eski in Kltr ve Trkler / Prof. Dr. Wolfram Eberhard [s.533-539] ...................................................................... 792 Sincan ve in'deki Kazaklarn Fiziksel Antropolojileri le lgili Yeni Veriler / Dr. Gyula Henkey - Izabella Horvath [s.540-543]............................................................................................................................................................................ 802 Erken Trk Kalntlar in Bir Aratrma: Sincan'n Tiyan an Blgesindeki Yeni Arkeolojik Keifler / Dr. Sergei V. Alkin [s.544-553] ............................................................................................................................................................ 809 in'in Resmi Hanedanlk Kaytlarnda Trk Kavimlerine Ait Monografiler / Prof. Dr. Dr. Sema Orsoy [s.554-572] .............................................................................................................................................................................................. 825

DRDNC BLM BOZKIRIN ESK TOPLULUKLARI: AVRASYA'DA SAKA AI ... 861


skitler / Prof. Dr. Abdlhaluk ay - Do. Dr. lhami Durmu [s.575-596] .................................................................. 861 n Asya Dnyasnda lk Trkler: Kimmerler ve skitler / Prof. Dr. M. Taner Tarhan [s.597-610] .......................... 904 Sakalar / Prof. Dr. Igor Vasilyevi Pyankov [s.611-619] ................................................................................................ 922 skitlerin Kimlii / Do. Dr. lhami Durmu [s.620-627] ................................................................................................. 940 Yesi ve evresinde Sakalar / Do. Dr. Muhammet Beir Aan [s.628-631] ................................................................... 956 Massagetler Hakkndaki Eski Kaynaklar / Dr. Abdlhalk Aytbayev [s.632-636] ....................................................... 963 Sarmatlar / Do. Dr. lhami Durmu [s.637-647] ............................................................................................................. 972

BENC BLM TRKLERN GLER VE YAYILMALARI ........................................ 992


Trklerin Gleri ve Yaylmalar / Prof. Dr. Salim Koca [s.651-663]............................................................................ 992 lk Orta Asya Sakinlerinin G Sreleri / Dr. Abdlhalk Aytbayev [s.664-671] ..................................................... 1015 Bilinmeyen -Asya / Prof. Dr. Lajos Ligeti [s.672-683] ................................................................................................ 1029

ALTINCI BLM ASYA HUNLARI................................................................................. 1047


Byk Hun Devleti / Prof. Dr. Salim Koca [s.687-708] ................................................................................................. 1047 Hun mparatorluu'nun Kuruluu ve Ykselii / Yrd. Do. Dr. Nicola Di Cosmo [s.709-719] ................................. 1083 Yenisey'in Batsndaki Hun Arkeolojik Kalntlar / Dr. Mikls rdy [s.720-728] ..................................................... 1101 I- Chih- / I--Fa- ve "Be Tuzak" (inlilerin Hunlar Ykmak in Uyguladklar Temel Stratejiler) / Yrd. Do. Dr. Mehmet Tezcan [s.729-742] ....................................................................................................................................... 1116 Hun mparatorluu le in'in Dou Trkistan Mcadelesi / Prof. Dr. Risalet Kerimova [s.743-748] ..................... 1143 Hun Konfederasyonunun Blnmesi ve Yklmas / Prof. Dr. Richard R. Crespigny [s.749-757] ............................ 1153 Kuzey Liang Hun Devleti / Tilla Deniz Baykuzu [s.758-762] ........................................................................................ 1166 Chang-Chien'in Seyahat Raporuna Gre Hunlar Dnemindeki Orta Asya / Dr. Nuraniye Hidayet Ekrem [s.763775] ..................................................................................................................................................................................... 1175 Vusunlar / Prof. Dr. Sergei Yatsenko [s.776-781] .......................................................................................................... 1205 Vusunlar / Do. Dr. lhami Durmu [s.782-788] ............................................................................................................ 1215 Kuanlarn Menei / Yrd. Do. Dr. Mehmet Tezcan [s.789-814] .................................................................................. 1228 Hindistan'da lk Trk Hakimiyeti: Kuanlar ve Akhunlar / Prof. Dr. Salim Chce [s.815-820] .............................. 1286 Kuan Devleti / Prof. Dr. Awadh Kishore Narain [s.821-826] ...................................................................................... 1300 Akhunlar / Prof. Dr. Enver Konukcu [s.827-830] .......................................................................................................... 1310 Akhunlar (Kionit / Hyon) ve Eftalitler anda Maverannehir ve Horasan'da Trkler / Prof. Dr. Dursun Ali Akbulut [s.831-844]........................................................................................................................................................... 1318 Akhunlularn Kalnts Olarak Kalalar (Halalar) / Prof. Dr. Enver Konukcu [s.845-849] .................................... 1348

YEDNC BLM AVRUPA HUNLARI ............................................................................. 1356


Avrupa Hunlar / Prof. Dr. erif Batav [s.853-886] ..................................................................................................... 1356 Atilla ve Hunlar / Prof. Dr. Gyula Nmeth [s.887-901] ................................................................................................ 1406 Byk Hun Hkmdar Atilla / Yrd. Do. Dr. Ali Ahmetbeyolu [s.902-920]............................................................ 1429 Kafkasya'da Hunlar / Do. Dr. Tark Dostiyev [s.921-927] .......................................................................................... 1468 Hsiung-Nu ve Hunlar Arasnda Arkeolojik Balant / Dr. Mikls rdy [s.928-941] ............................................ 1482

NDEKS ............................................................................................................................. 1506

BRNC BLM, TRK TARH ZERNE ALIMALAR VE GENEL DEERLENDRMELER Trk Tarihi zerinde almalar / Prof. Dr. Yusuf Halaolu [s.55-60]
Trk Tarih Kurumu Bakan / Trkiye Giri Trklerin drtbin yllk bilinen tarihlerinde, bata Asya, daha sonra da Avrupa ve Afrika ktalarnda ok deiik corafyalarda devlet kurmalar ve yaamalar, her zaman dnyann ilgisi ekmitir. Zira drtbin yllk bu uzun dnemde, in, Hint, Fars, Bizans, Arap ve nihayet Bat kltr ile kar karya gelen ve i ie yaayan Trklerin, benliklerini kaybetmemeleri, sahip olduklar z kltrlerini devam ettirmeleri, kendilerinin de ne denli salam bir kltre sahip olduklarn ispat ederken bu medeniyetler arasnda etkileimin ls hep merak edilmitir. Bilhassa Karadenizin Kuzeyinden Dou Avrupaya, oradan da talya ve Fransa ilerine kadar ilerleyen eitli Trk kavimlerinin braktklar etkiler ve daha sonra Balkanlarda oluan Trk asll devletler bu ilgiyi daha da artrmtr. Nihayet dou-bat ticareti ve slm dnyasna hakim olan Trklerin ulatklar medeniyetin Bat zerindeki tesiri, Batl msteriklerin ve seyyahlarn eserlerine konu olmutur. Genel olarak Trk tarihinin temel kaynaklar arasnda in mparator gnlkleri, Arap ve Fars kaynaklar, resim, ekil ve damgalar, yaztlar ve arkeolojik buluntular en nemlileri olarak yer almaktadr. te Trk tarihine ait almalar da bu kaynaklara dayanmtr. zellikle in mparator gnlkleri ngilizceye evrilirken, arlkl olarak Ruslar tarafndan gerekletirilen arkeolojik kazlarda elde edilen deerli buluntular, Trk tarihinin salam kaynaklarn oluturmutur. Daha 1675 ylnda ine gnderilen Rus elisi Nicolaie Milescu tarafndan Yeniseyde grlen yaztlar, sveli Yzba Johann Philipp Tabbertin Das nord-und stliche Teil von Europa und Asia (Avrupa ve Asyann Kuzey ve Dou Blm) adyla Stockholmde 1730 ylnda yaymlad kitabyla ilim lemine tantlmt. Buna karlk Orhun yaztlar, Nikolay Mihaylovi Yadrintsevin bakanlndaki Rus heyeti tarafndan 18 Temmuz 1889 tarihinde bulunmutur. lk tantm Ruslar tarafndan yaplmsa da, bilim dnyasna geni ekilde duyurulmas Fin Arkeoloji cemiyetince gerekletirilmitir.1 Buna karlk yaztlar Rus bilim adam Wilhelm Radloff tarafndan okunmaya allmtr.2 Radloffa gelinceye kadar eski Trk Tarihi ve diliyle ilgili almalar neredeyse yok denecek sayda olmas sebebiyle daha ok nazariyata bal kalm, Finlandiyal M.A.Castrnin ve Macar H. Vmbrynin aratrmalar nda yrtlmtr. Radloff tarafndan doldurulan bu boluk, hakl olarak Onun Trkolojinin kurucusu nvann kazanmasna yol am, Trkoloji bir ilim dal olarak Onunla bugnk ilerlemesine ulaabilmitir. Radloffun okumaya alt Orhun kitabelerini okumak, Onun ada ve arkada olan Danimarkal Vilhelm Thomsene nasip oldu.3 Thomsen, Radloffun tesbit ettii yaztlar okumak suretiyle, Trk dili ve tarihine paha biilmez bir hizmette bulunmutur. Orhun yaztlarnn okunmas,

Trk tarih aratrmalarnda milat olarak deerlendirilebilir. Esasen btn mrn buna veren Radloffun, Trkolojiyi, yani Trklerin manev ve madd kltrn Dnyada tantmas, Batl ilim dnyasnn ilgisini Trk dili ve tarihine yneltmitir.4 Nitekim 1889da Kl Tigin ve Bilge Kaan beng talarnn bulunmasndan hemen sonra 1893te Gktrk yazsnn zlmesi, 1897de Tonyukuk antnn kefi, ayn yl Kutadgu Biligin Msr nshasnn bulunmas, 1898-1914 arasnda Dou Trkistanda pek ok Eski Uygur Trkesi metin ve kitaplarn ortaya karlmas,5 1906da AtabetlHakaykn, 1915te Dvn Lgatit-Trkn kefi bunun bir sonucudur. Asya ve Moolistanda gerekletirilen keifler sonucu ortaya kan olaanst medeniyet kalntlar, Orta Asyada arkeolojik almalar hzlandrmtr. zellikle Rus arkeologlarndan M.A. Masson, M. Voronets, G.V. Grigoryev, V.A. ikin, A.A. Freiman, A.. Vasilyev, V. A. Vorobyev ve A.N. Bernstam gibi arkeologlar nemli buluntular elde etmilerdir.6 Bu buluntular arasnda skit tipinde oklar, ok ve kam saplar, silahlar, altn kpe, gerdanlk, yzk, toka gibi ss eyalar, maden aynalar, eitli hayvan tasvirleri v.s. saylabilir. zellikle Rudenko asistan Griaznovla birlikte Altay dalarnda ulman sradalarnn Pazrk vdisindeki Hun kurganlarnda gerekletirdikleri kazlarda, M.. V il III. yzyl arasna ait araba paralar, at kadavras, kee yayg-duvar rts, adr direkleri merdiven, masa ayaklar, kadn ba taks ve hal bulunmutur.7 Dnyann ilk dml hals olarak bilinen Pazrk hals, gerek motifleri, gerekse ince sanat uslbu bakmndan dikkate ayan bir zellik gstermektedir. Keza Kazakistanda bulunan Alma-at ehrinin 50 km. dousunda Yesik=Eik Kurganda yaplan kazlarda da, M.. V-IV. yzyldan kald sanlan mezarda drt bine yakn altn eya gn yzne kt gibi, zeri batan baa altn plkalar ve aplikasyonla kaplanm gen bir adamn cesedi de bulunmutur. Bu Altn Elbiseli Adamn bandaki brkn ve elbiselerinin batanbaa altnla donatlmas ve bu altn plkalar zerinde pars, at, da koyunu, da keisi, sr figrlerinin ilenmesi, Hunlarn faunasnda bulunan ve plstik sanatlarnda uyguladklar ayn hayvan cinslerini hatrlatmaktadr8 Ayrca bu kazda Altn Elbiseli Adamla birlikte Gktrk harflerinin en eski ekli olduu sanlan bir yazya da rastlanmtr. Bu bulu Trk yazsnn Milattan nce teekkl etmi olabileceini gsterdii gibi, bulunan altn eyalardaki yksek sanat uslbu Trklerin sanat seviyesini ortaya koymaktadr. Bunun yansra A.Y. Yakuboskiy9 ve Wilhelm Bartold10 gibi baz aratrclar, Orta Asyann bu en bilinmez tarihinin Avrupada tannmasnda birinci derecede rol oynamlardr. Eserini daha 1826 ylnda yaymlayan Alman Heinrich Julius von Klaproth, Trklerin anayurdunun Altay evresinde olduunu yazmt.11 Onu Hermann Vmbry,12 D. Rasovskiy, Gyrgy Almssy, M.A. Czaplicka, G. J. Ramstedt, A. Zeki Velid Togan ve nl Macar Trkolou Gyula Nmeth13 takip etmitir. 1799dan 1806 ylna kadar stanbulda yaayan Avusturyal arkyat J. Freiherr von Hammer14 ise Osmanl tarihi hakknda eser verenlerin en nnde gelmektedir.15 Yeni kuak Trk tarihiliinin nde gelen simalar ierisinde ise Bernard Lewis,16 Alman arkyats ve Trkolog Carl Brockelmann,17 Fransz tarihi Fernand Braudel,18 Geza Feher,19

Rn Grousset,20 Claude Cahen,21 Robert Mantran,22 Gyula Kaldy-Nagy,23 Stanford Showun24 yansra Ziya Gkalp,25 Fuad Kprl,26 . Lutfi Barkan, Yusuf Akura,27 Zeki Velid Togan,28 Halil nalck,29 Kemal Karpat,30 Osman Turan,31 smail Hakk Uzunarl,32 Cengiz Orhonlu,33 Akdes Nimet Kurat,34 E. Ziya Karal,35 Mehmet A. Kymen3,6 Bahaeddin gel,37 brahim Kafesolu,38 Mkrimin Halil Yinan,39 Emel Esin,40 Aydn Sayl,41 Ahmet Temir,42 Oktay Aslanapa43 gibi Trk limleri, Trk tarihini yeni bir anlayla ele almladr. Trkiye Cumhuriyetinin kurulmasndan sonra Trk tarihilii ve Trkoloji alannda nemli gelimeler olmutur. 1931 ylnda Atatrk tarafndan Trk Tarih Kurumunun kurulmas, bu hususta atlan en nemli admdr. Bundan nceki dnemlerde Trkler tarafndan Trk tarihi, hanedanlara dayal bir anlayla ele alnr ve yazlrken, bu tarihten sonra, tarihi bir btn olarak deerlendiren yeni bir yaklam arlk kazanmtr. Zira Trk tarihi binlerce yl geriye giden engin ve bir byk kltrn eseriydi. Bu kltrn ve tarihin aratrlmas, milleti millet yapan ortak deerleri ortaya karacak ve mill birliin temeli atlacakt. Nitekim Atatrkn bu konudaki gr, Trk tarih tezini tekil etmitir. Atatrk: Byk ve haysiyetli bir millet olan Trklerin tarihi insanlk kadar eskidir. Osmanllar ve Seluklulardan nce de Trkler, dnyann drt bucanda devletler, imparatorluklar vcuda getirmilerdir. Nerede bir Trk devleti batm ise, bunun ykntlar zerinde daima yeni yeni devletler kurmulardr. imdi de byle bir tarih an gelmi atmtr. Osmanl Devleti kmtr, fakat tarih zincir kopmayacaktr44 szyle bu konuda alanlar ynlendirmitir. Nitekim Trk Tarih Kurumunun ilk yaynlad eser Trk Tarihinin Ana Hatlar ile Trklerin Medeniyete Hizmetleri, ikincisi ise Pir Reis Haritas olmutur. Bu akm, uzun mddet Trk Tarih Kurumunun nclnde yrtlm, gerek ders kitaplarnn hazrlanmas, gerekse bini geen ilm yayn bu ekilde tarih ilmine kazandrlmtr. Nitekim uluslararas olarak dzenlenen ve 1999 ylnda Osmanl Devletinin 700. kurulu yl mnsebetiyle XIII. s gerekletirilen kongreler, dnyann eitli lkelerindeki Trk tarihinin tannm ilim adamlarn misafir etmitir. Kongreler sonucu baslan bildiriler ise otuzbe cilde ulamtr. Trk Tarih Kurumu tarafndan daha sonraki yllarda da Trk tarihi ile ilgili pek ok kaynak ve aratrma yaymlanmtr. Ayrca 1991den sonra Sovyetler Birliinin dalmasyla, 1995 ylndan itibaren Tanr dalarnda ve Krm taraflarnda arkeolojik kazlar balatlmtr.45 Keza Trk birlii ve Kalknma Ajansnn (TKA) yrtclnde Moolistanda Orhun yaztlarnn bulunduu alanda balatlan kazlar ve bidelerin kurtarlmas ve eski haline getirilmesi almalar da dikkate deer niteliktedir.46 Trk Tarihinin Genel Deerlendirmesi in kaynaklarna gre Trklerin tarih sahnesine ilk klar Asyada Kmen Dalarnda idi. Modern tarihilerin aratrmalar da bu efsaneyi dorulamaktadr. Nitekim en eski kalntlara Kmen dalarnda rastlanmtr. Kmen dalarnn kuzey eteklerinde Trke ad Kem olan Yenisey rmandaki Tagar Adasnda kalntlar ilk defa bulunan ve M.. VII. yzylda balayan Tagar adn alan kltr en eski Trklere atf edilmektedir. Tagar kltr Karasuk kltr denilen ve M.. II. bine

10

kadar uzanan ayn kylarda gelimi eski bir kltre dayanmaktayd. Tagar kltrnn verdii tesirler, douya, Gktrk kitabelerinin tken Y dedii Hangay dalar silsilesi ve Orkun rma kylarnda Yass Talar kltrne ve inin kuzey snrna, Ordos, yani Ordular denen blgeye, Trke Yal gz denen Hoang-ho (Sar Su) nehrine varmakta idi. Douda Trklerin youn yaadklar sahalarn sonunda, Sar Denize doru Tunguzlar, onlarn gneyinde Mongoloid rklardan inliler ve Tibetliler ile kark olarak, yine proto-Trkler ve Trkler yayordu. inlilerin Chou adn verdii, Trk olmas muhtemel bir boy, bugnk inin kuzeyinde bir devlet kurmutu (M.. 1050-249). Batda ise Tagar kltrnn ilikileri, Trke ad Altn Y olan Altay blgesi ve Altayn Mayemir kltr blgesi ile balyordu. Oradan da Kama ve til rmaklar kylarna ve Hazar Denizine uzanyordu. Trk boylarnn yaylma blgesinin batsnda, ranllarla kark, fakat Trkler ve Dou ile de ilgileri olan Saka (skit) gebeleri bulunuyordu. Tagar kltrnn yayld geni blgelerde, in tarihlerinde ad Tegreg veya Tlis olan Kagnl Trkleri yaad iin Tagar kltr onlara atf edilmektedir. Tegreg sz (tekerlek mnsna) bugn kan dediimiz byk tekerlekli arabalarn ad sanlmaktadr. Tegreg Trkleri, kubbeli ve knbed biiminde olan adrlarn kan zerine kurar ve yle g ederlerdi. Bugnk Kazakistanda bulunan Alma-at ehrinin 50 km. dousunda Yesik Kurganda yaplan kazlarda, M.. V. veya IV. yzyldan kald sanlan mezarda ortaya karlan ve Gktrk harflerinin en eski ekli olduu sanlan bir yaz bulunmutur. Bu bulu Trk yazsnn Milattan nce teekkl etmi olabileceini gsterdii gibi, bulunan altn eyalardaki yksek sanat uslbu Trklerin sanat seviyesini ortaya koymaktadr. Buna benzer olarak Altay dalarnda (Altn Y), en eski mezarlardan olan Pazrkta kan nl sanat eserleri, tun ve altn levhalar, tokalar, tahta oymalar, at koumlar, geyik maskeleri, renkli keelerdeki resimli rtler, kan zerine oturtulmu adrlar ve dnyann en eski dml hals, yine Trk medeniyetinin ve sanatnn seviyesini ortaya koymaktadr. Orta Asyadan g eden Trk kavimleri hari dier Trk topluluklarnda kltr ve medeniyet gelierek, fakat bir btnlk iinde slm dneme kadar birbirinin devam niteliinde gelmitir. Nitekim Douya Manurya ve Koreye giden Trk kavimleri kltr ve sanat tarihine yenilikler getirdiler. Burada maden ileri ve duvar resimleri ile kendini gsteren bir sanat ortaya kt. Avrupa ynne gidenler ise, gerek dier Trk kavimleriyle birlemeleri ve gerekse gittikleri yrelerdeki Sarmat ve Goth gibi boylarla karmalar ve Bizansn etkisiyle baz ayr tarzlara da sahip oldular. Buna bal ola-rak Trkler, temasta bulunduklar deiik din mensuplarnn etkisiyle amanizm, Budizm, Maniheizm, Yahudilik, Hristiyanlk ve Mslmanlk gibi farkl dinlere girdiler. Bu suretle de farkl kltr yaplar olarak tapnaklar, mezarlar, balballar ve bideler ortaya koydular. Bu farkl din yaplanma, Trk medeniyet ve sanatnn iki ayr ynn ortaya kard Bunlardan biri, yukarda belirtilen Mslman olmayan Trklerin sanat, dieri de aada anlatlacak olan Mslman Trklerin sanat. slmiyetin Trkler arasnda yaylmasyla Trk kltr ve medeniyetinde de deiiklikler meydana

11

gelmitir. zellikle IX. yzylda ilk slm Trk eserlerinin belirmesi ile sanat tarihimizde bir dnm noktasna varlmtr. zellikle din bidelerde Mslmanlk ncesiyle almaz ifade farklar ortaya kmtr. slm olmayan tapnaklarda mbud heykelleri ve resimleri bulunuyordu. slmda ise dn sanat, maddeden arnm, manev anlay ortaya koyan timsaller ve yaz ile ifade ediliyordu. IX-X. yzyllarda slmiyete girmi illerden Yin-gz kylarnda Stkent ile Buhara yaknnda Trk Melikinin ehri Kkibagandaki ribat, mescid ve mezarlk kalntlar muhafaza edilmi en eski slm Trk bidelerindendir. 926 yl civarnda Kgar Trk hakanlar sllesinden Satuk Bura Hann slmiyeti kabul ile burada Mslman Trk sanat balam oldu. Kgarda X. yzylda Budist bidelerin slmiyete vakf edildii ve bylece Budist Trk sanatnn, balangtan beri slm sanatna tesir ettii muhakkaktr. Nitekim X. il XIII. yzyllarn ilk devre Mslman Trk sanatnn zellikleri, ayn devirdeki Trk Budist sanat ile byk yaknlk gstermektedir. Eski Buyan yaps tekke, han, medrese, mescid ve klliyeye; stpalar trbeye; ediz evler minreye evrilmiti. Keza Mslman olmayan Trk hakanlarnn ongunlarndan kartal ve arslan, Karahanl devrinde slm sanata girmiti. Bu motifler Arapa ibareler ile birlikte kartrlarak, slm sanat iinde yer ald; hayvan ekilleri gittike geometrik veya bitki tr motiflere benzetildi. Bu suretle Karahanl sanat, gemi Trk medeniyetinin temellerine dayanarak, kendine has bir slm sluba varp, yksek bir noktaya ulat iin, daha sonraki Mslman Trk sanatnn slubunu tayin etmitir. Gerekten de daha sonraki gelimi Seluklu ve Harezmahlar gibi Mslman Trk devletlerine bakldnda, bu devir sanatna kadar uzanan kkleri olduu grlmektedir. slmn kltr ve sanata getirdii en nemli yenilik, din binalardan madd dnyay hatrlatan ekillerin silinmesiydi. slm Allah her trl ekil ve tasavvurdan te ve her eyden arndrlm bildii iin heykellere ve resimlere tapmay putperestlik saymtr. Bu nedenle heykel ve resimlerin din binalardan yok olmas neticesinde, geometrik ve tabi dekor ve bilhassa Kurn yazs ile olan yaz sanat gelimitir. Bununla beraber Akkoyunlu Devleti gibi baz devletlerde mezar talarnn koyun suretinde bulunduu, Seluklularda bir ksm hayvan resimlerinin ta oymaclnda kullanld grlmektedir. Kervansaraylardaki ve medreselerdeki mimar slup ise Seluklu sanatnn zirvesini tekil eder. slm Trk sanatn en gelimi olduu dnem ise, btn slm ve byk apta Trk dnyasn birletiren Osmanl Devleti zamannda olmutur. zellikle mbedler, zamanlarnn en mkemmel mimarisini yatstmtr. Bilhassa din yaplarn zerindeki Osmanl hat sanat, slm Trk sanatnn heserleri olarak grlrler. Seluklularda olduu gibi, Osmanllarda da eski Trk mezar gelenei olan trbe mimarsi nemli yer tutmutur. Keza cilt, ini, mzehhiblik gibi geleneksel sanat dallarnda da paha biilmez derecede eserler ortaya konulmutur. Asyada kurulan Hun, Gktrk, Sar Trgi ve Uygur devletlerinden ayr olarak Bat Trkleri olarak niteleyebileceimiz Avrupa Hunlar, Bulgarlar, Avarlar, Hazarlar, Peenekler ve Kumanlar

12

Kafkasya, Karadenizin kuzey ksmlar, Balkanlar ve Dou Avrupada V. yzyldan XI. yzyla kadar varlk gstermilerdi. Asyann daha gneyinde Karahanl, Gazneli ve Seluklu devletleri ile Msrdaki Tolunoullar ve Ihidliler slm dnem Trk devletleri olarak IX. yzyldan XII. yzyla kadar varlklarn devam ettirmilerdi. te, Trklerin ran ve Ortadou topraklarna gelileri, gerek Trk tarihinde, gerekse slm ve Avrupa tarihinde ilgin oluumlarn balangc olacaktr. Zira Hristiyan dnyasnn Hal seferleri dzenlemek suretiyle balatt hill-ha atmasnda slmn koruyuculuunu da stlenen Trklerin, Anadolu ve Rumeliye bir daha ayrlmamak zere girmeleri ve bu topraklar vatan haline getirmeleri, bu tarihten sonra hz kazanacaktr. Tarih kaynaklarna gre, Trklerin Anadolu topraklarna ilk gelileri V. yzyllara kadar uzanmaktadr. Ancak, kkl ve devaml kalmak iin gelmeleri XI. yzyldr. nce Seluklular, ardndan da Osmanl Devletinin kurulmasyla sonulanan bu siyas oluum, dnya tarihini etkileyen en nemli olaylardan biri olmutur. Geni bir pencereden bakldnda, Trkiye Seluklularnn Osmanl Devletinin kuruluunu hzlandran ve ona salam bir zemin hazrlayan bir grevi yerine getirdii grlr. te yandan Osmanl Devletinin kurulmasyla, bir yerde Avrupa tarihinin de yeni bir mecraya girmesine ve hatt bugnk Avrupann ekillenmesine yol at sylenebilir. Zira Osmanl Trklerinin Rumeliye geileri, stanbulu alarak Dou Romaya son vermeleri, Hristi-yan dnyasnn yeni bir biim ve anlam kazanmasna, kendilerine rakip ve en byk dmanlar olan bu devletin, ticar yollara sahip olmak suretiyle ekonomik stnlk kurmas, coraf keiflerin gereklemesine ve Avrupann Trklerle olan mcadelesinin farkl bir boyut kazanmasna yol amtr. Dier bir deyimle Avrupa, bu sayede Avrupa olmutur. Trkiye Seluklu Devletinin zayflamasndan sonra Anadoluda eitli Trk boylarna mensup pek ok beylik ortaya kmt. Bu beylikler ierisinde Kay boyuna mensup olup St-YeniehirBilecik blgesinde Osmanl Beylii teekkl etmiti. Bu beylik ksa zamanda Anadoludaki beylikleri birletirerek Trk birliini kurmutu. Osmanllarn Trkleri birletirmelerinin yannda, komular Bizansla da mcadele ettikleri grlmtr. Nitekim, stanbul ve civarna skp kalan Bizans, bu kk Trk beyliiyle mcadelede ciz kalmtr. Bu sebeple Osmanllar nce Rumeliye gemiler, daha sonra da stanbulu alarak, Anadolu ve Rumelide geni topraklara sahip bir devlet haline gelmilerdir. Osmanl Devleti, Rumeliye geince Srplar, Bulgarlar, Macarlar, Venedikliler, AvusturyaAlman mparatorluu, ngiltere, Papalk, spanyollar, zaman zaman Fransa ve Rusyayla mcadele etmitir. Dou ve Gneyde ise her biri birer Trk devleti olan Akkoyunlular, Timurlular, Memlkler, Safevler ve Karamanoullar devletleriyle rekabete girmitir. Sistemli bir devlet tekiltna, kuvvetli bir orduya ve maliyeye sahip Osmanl Devleti, Douda, Batda, Kuzeyde ve Gneyde nemli topraklar elde etmi, devletin snrlar Kuzeyde Krmdan Gneyde Sudan ve Yemene, Douda ran ilerinden ve Hazar Denizinden Batda Viyana ve Fasa kadar uzanmtr. Ancak XVI. yzyldan itibaren coraf keiflerle gelien Avrupaya kar teknik, mal ve asker stnln kaybeden Osmanl Devleti, yeni gelimelere ayak uyduramam ve bu yzyldan itibaren dengeler Avrupa devletleri lehine gelimitir. XIX. yzylda balayan milliyetilik akmlar ve Rusya ile Avrupa devletlerinin Balkanlardaki milletleri tekiltlandrmalar, Osmanl Devletinin byk topraklar

13

kaybetmesine ve Osmanl topraklarnda bamsz devletler olumasna sebep oldu. Devletin yklnda, tedenberi bir hal anlayyla hareket eden Batl devletlerin Osmanl Devletinin paylalmas demek olan ark meselesini yrrle koymalarnn rol byktr. Birinci Dnya Savanda Almanlarn yannda yer alan Osmanl Devletinin topraklar, bu devletin yenilmesi zerine ngiltere, Fransa, talya, Rusya ve Yunanistann igaline urad. Ancak Trk milleti btn olumsuz artlara ve yoklua ramen dman topraklarndan att. Osmanl Devletinin yerine, Trk kurtulu mcadelesinin lideri ve sekin simas Mustafa Kemal Atatrk tarafndan Trkiye Cumhuriyeti kuruldu. Osmanl Devleti, Ortaa ve Yenia boyunca devrinin en hogrl ynetimini salayan bir devlet hviyeti tamaktadr. Gerekten de beyz yl idaresinde bulunan farkl dinlerden ve rklardan insanlar bir arada tutabilmi, din ve vicdan hrriyeti salamak suretiyle, bnyesindeki milletlerin kltr ve dillerinin muhafazasnda nemli bir rol slenmitir. Bunda, bir hukuk devleti olmas ve ynetimde kat bir mutlakiyet idaresi yerine, yasama ve yrtmenin meclise dayal bir hviyet tamas nemlidir. Osmanl Devleti, kendisinden nce yaam btn Trk devletlerinin kltr, bilim, sanat ve devlet ynetimi birikimine sahip bir devlet olarak, dnya insanlk tarihine bilimsel ynden olduu gibi, kltr eserleriyle de nemli katklarda bulunmutur. Kendisine has mimarsi, hat sanat, ciltcilik, ta oymacl, inicilik, ssleme, minyatr gibi sanat alanlarnda nadide eserler vcuda getirmi, te yandan dnya siyasetinde yzyllarca etkili olmutur. te yakn tarihimiz olan Osmanl tarihi, bugn Trkiyede Trk halknn en ok rendii ve onunla millet uuruna ulat bir tarihtir. Aslnda Trk tarihi sadece Osmanl tarihi olmamakla beraber, Bat Trklerinin, Avrupa ile gizliden gizliye olan rekabetinde Osmanl tarihinin n plna kt bir anlay sergilemektedir. Buna karlk Avrupa da, Trk tarihinin, Viyana nlerine kadar gelen ve belki de Avrupada en byk istily gerekletiren Osmanl blmyle bu sebeple yakndan ilgilenmektedir ve Trk imajn Osmanl ile ifade etmektedir. Nitekim bugn, Avrupa devletlerinin Trkiye Cumhuriyetine kar yrttkleri politikalar da byk apta buna bal olarak tayin edilmektedir. Ancak 1990l yllarn ba, Trk tarihi asndan yeni bir dnm noktas olarak tarihe gemitir. Zira, Sovyetler Birliinin kyle, eski Trk corafyas yeniden ekillenmi, dnya siyasetine yeni Trk devletleri dahil olmutur.

Inscriptions de lOrkhon recuellies par lexpdition Finnoise 1890 et publies par la

Socit Finno-Ougrienne, Helsingfors 1892. 2 3 F. Wilhelm Radloff, Atlas der Alterthmer der Mongolei, St. Petersburg 1892. Inscriptions de lOrkhon dchiffres, Helsingfors 1894-96; Dechiffrement des Inscriptions

oe lOrkhon et de lIenissei, Kopenhag 1894. 4 Bkz. Sibiryadan Semeler, trc. Ahmet Temir, Ankara 1986 (Aus Sibirien adl eserinden).

14

1933 ylnda Tacikistanda Hayrbd kynden 3 km. mesafede Zerefan Irmann sol

kysnda, Mug danda A. A. Freiman, A. I. Vasilyev ve V. A. Vorobyev tarafndan yaplan kazda, 81 adet yazl vesika bulunmutur (V. I. Avdiyev, Orta Asyada Tarih ve Arkeoloji Tetkikleri, trc. Abdlkadir nan, TTK, tercme eserler, nr. 40/102, s. 23). 6 V. I. Avdiyev, Orta Asyada Tarih ve Arkeoloji Tetkikleri, ev. Abdlkadir nan, TTK,

tercme eserler, nr. 40/102. 7 8 E. Fuat Teke, Pazrk, Altaylardan bir Halnn yks, Ankara 1993. Bkz. Nejat Diyarbekirli, Hun Sanat, stanbul 1972; Ayr. Hasan Oraltay, Altn Elbiseli

Adam, Trk Kltr, Say 100 (Ankara 1971), 303-305. 9 10 11 12 13 14 Razvalini Urgenca (rgen Harabeleri), Leningrad 1930. Orta Asya Trk Tarihi Hakknda Dersler, stanbul 1927. Tableaux historiques de lAsie, I-II, Paris 1826. Das Trkenvolkin Seinen Ethnologishen und Etnographischen, Leipzig 1885. Attila ve Hunlar, ev. erif Batav, Ankara 1982. Hammer hakknda daha geni bilgi iin bkz. lber Ortayl, Hammer-Purgstall, Trkiye

Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi, C. XV (stanbul 1997), 491-494. 15 Geschichte der Osmanischen Reiches (trc. Mehmed At, Devlet-i Osmaniyye Tarihi, -X,

stanbul 1329-1337), -X, Pesth 1827-1835. 16 17 Modern Trkiyenin Douu, ev. Metin Kratl, Ankara 1970. Hayat ve eserleri hakknda bkz. Nuri Yce, Brockelmann, Carl, Trkiye Diyanet Vakf

slm Ansiklopedisi, VI (stanbul 1992), 335-336. 18 La Mditerrane et le mond mditerrann lpoque de Philippe II., Paris 1949 (Eserin

Trke ev. Akdeniz ve Akdeniz Dnyas, ev. Mehmet Ali Klbay, I-II, stanbul 1989-1990). 19 20 21 22 23 Bulgarlarn Tarihi, Ankara 1984. Histoire de lAsie, Paris 1966. lIslam des origines au dbut de lempire Dttoman, Paris 1970. Histoire de la Turquie, Paris 1961. Budai Trk Szamadasknyvek 1550-1580, Budapest 1962.

15

24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 1991. 38 39 40 41 42 1948. 43 44 45

The Turkish War of National Liberation (1918-1923, I-VI, Ankara 2000-2001. Trk Medeniyeti Tarihi, stanbul 1926. Trk Edebiyat Tarihi, stanbul 1928. Trk, Cermen ve Islavlarn Mnesabt- Tarihiyeleri, stanbul 1330. Umum Trk Tarihine Giri, stanbul 1970. Studies in Ottoman Social and Economic History, London 1985. Ottoman Population 1830-1914. Demographic and Social Character, London 1985. Seluklu Tarihi ve Trk-slm Medeniyeti, stanbul 1966. Osmanl Tarihi, I-IV, Ankara 1995. Osmanl mparatorluunun Gney Siyaseti, Habe Eyleti, Ankara 1996. Rusya Tarihi, Balangcndan 1917ye kadar, Ankara 1993. Osmanl Tarihi, V-IX, Ankara 1994-1996. Byk Seluklu mparatorluu Tarihi, I, III, V, Ankara 1991-1993. slmiyetten nce Trk Kltr Tarihi, Orta Asya Kaynak ve Buluntularna Gre, Ankara

Trk Mill Kltr, stanbul 1984; Harezmahlar Devleti, Ankara 1992. Trkiye Tarihi. Seluklular Devri, Anadolunun Fethi, stanbul 1944. slmiyetten nce ki Trk Kltr Tarihi ve slma Giri, stanbul 1978. The Observatory in Islam and Its Place in the General History, Ankara 1960. Trk-Mool mparatorluklar ve devam, stanbul 1976; ayr. Moollarn Gizli Tarihi, Ankara

Trk Sanat, I-II, Ankara 1972-1973. Bekir Stk Baykal, Atatrk ve Tarih, Belleten, XXXV/140 (Ankara 1971), 539. Krgz arkeoloji uzmanlarndan Do. Dr. Kubat Tabaldiyev ile Trk uzman Yrd. Do. Dr.

Rstem Bozer bakanlnda ilk olarak Tanr dalarnn Son-Kl blgesinde alan kurganlarda bata skit dnemi olmak zere Hun ve Gktrklere ait iskelet, seramik ve at iskeletleriyle koumlarna ait

16

buluntular elde edilmitir. Prof. Dr. Bozkurt Ersoy bakanlnda, Ukraynann zi ve Akkerman yresinde yaplan kazlarda da iniler, lleler, seramikler v. s. buluntular elde edilmi olup, Trk Tarih Kurumunca yaynlanmak zere hazrlanmaktadr. 46 1999 ylndan itibaren srdrlen almalarda, zellikle 2000 ve 2001 yllarnda nemli

buluntular elde edilmitir ki, bunlardan Bilge Kaan hazinesi birinci derecede nem tamaktadr.

17

Osmanl Tarihinde Dnemler / Prof. Dr. Halil nalck [s.61-72]


Chcago niversitesi / A.B.D. Bilkent niversitesi ktisadi ve dari Bilimler Fakltesi / Trkiye nsanolu, evrendeki milyonlarca karmak olay, zihninde gelitirdii birtakm ereve ve r nee gre biraraya getirip manalandrmak ihtiyacndadr. Bulutlara bakp onlar zihnindeki belli ekillere benzeten bir kimsenin fantezisi gibi. nsanolu, zaman ve mekn oluumu iinde iz brakm milyonlarca toplumsal olay da, ayn biimde belli ereveler iine koyup manalandrmay ve kavramay dener. Toplum birimi, aile, kabile, kavim, devlet, millet ve nihayet tm insanlk olabilir. Olaylar ynna, kafasndaki rnek ve erevelere gre bir ekil ve anlam vermeye alr. Gemiteki olaylar biraraya getirip manalandran bu ereveler, tarih dnemleri eklinde bir grne brnr. Bu ereveleri, onun fantazileri, hayat gr, iinde yaad toplum biriminin inan ve beklentileri yahut da belli bir sosyolojik forml/teori ekillendirir. Gemii kadrolayan bu ereveler kiiden kiiye, toplumdan topluma deiir; belli bir tarih gr ve nmze belli bir tarih tablo koyar. Derin deiim noktalarnn tespitini de, nceden edinilmi inanlar belirler. Bir kelime ile, tarihte yorum ve nerilen dnemler, ocuun bulutlar ekillendiren bakndan pek de farkl deildir. nsanlk tarihine bir yorum, nesnel (objektif) bir metodoloji getirme abas, Vico, Hegel, Spengler, Dilthey, Toynbee ve Braudel gibi birok byk dnr ve tarihiyi uratrmtr. Temel sorun udur. Acaba tarihi olaylar ynna nesnel bir ereve vermekte birtakm nesnel (objektif) ltleri esas almak, bylece olabildiince bir nesnel tarihe varmak mmkn mdr? Dnemlerin hareket noktas kkten deiim tarihlerinin tespitinde ltlerimiz; bir myth (efsane), bir din sistem veya grup dayanm yahut belli siyasi bir ideoloji olabilir. Yahut o tarih, kendi i geliimi bakmndan veya dnya tarihi erevesinde ele alnabilir. Bir toplumu her ynyle ekillendiren, ona dayanm prensibini, tm hareket ve yaratcln veren temel ge veya geleri tespit etmeden deime noktalarn tanmak gtr. Osmanl tarihinde slam ve gaza prensibi byle bir ilev gryordu. Son kez Fransz Annales mektebinin baz nesnel ltlere (coraf koullar, nfusta, ekonomide deimeler) gre nesnel bir geliim yorumu ve dnemler tespiti nerisi tarihilerce kabul grmtr. Fernand Braudelin uzun sre (longue dure) teorisi, byle bir yaklamn meyvesidir. Braudel her toplumun -drt kuak iinde yapsal deiiklie urayabilecei varsaymndan yola kar. Ama bu yaklam da tarihi geliimi anlamak iin yetersiz grlmtr. Bu yaklam, insan iradesini ve zihniyetini (mentalit) darda brakan, insanlk tarihini tmyle insan dnda faktrlere indiren abartl bir mekanik determinizm iermiyor mu? br yandan Annales mektebinin etkisiyle gerek tarihin, devletler tarihi olmaktan ziyade toplumlar tarihi, halk kitlelerinin yaam tarihi olmas gerektii gr ar basm, toplum iinde insan ele alm, ve sonuta sosyolojik kavramlar gittike daha ok tarih aratrmalarna yn vermeye balamtr. Trkiyede, zellikle F. Kprl, . L. Barkan ve bakalarnn r aan faaliyetiyle byle bir dorultuda son yarm yzylda byk mesafe alnmtr. Bu retgencilikte muazzam ariv olanaklarnn katks byktr. Biz, aada i dinamikleri esas alan bir geliim ve dnemler denemesi sunmak abasndayz.

18

*** ncelikle, Osmanllarn bizzat kendilerinin tarihlerini dnemlere blp blmediklerini, yaadklar a ile nceki alar arasnda bir ayrmn bilincinde olup olmadklarn ve tarihte devirler hakknda ne gibi fikirlere sahip bulunduklarn gzden geirelim. II. Bayezidin emriyle yazd zenle hazrlanm tarihinin mukaddimesinde Kemalpaazde, Osmanl tarihini daha nceki Mslman hanedanlarla karlatrr ve Osmanl hanedannn stnlnn sebeplerini (vch-i rchan) balk halinde toplar.1 Byk bilgin ilk olarak, dier Mslman hanedanlarn aksine Osmanllarn, slm dnyasnda daha nceki Mslman devletleri zorla istil ederek deil ve fakat Drl-Harbe ait topraklarn fethi yoluyla devletlerini kurduklarn belirtir. kinci olarak, Osmanl Devletinde hkmdarn otoritesi ve kanunlarn geerlilii tam ve mutlaktr. nc olarak da, Osmanl Devleti btn tekilerden daha zengin, daha ok nfusa sahip ve lke bakmndan daha genitir. Hibir devlet Osmanllarn asker gcne sahip deildir; yalnz Osmanl Devleti byk bir deniz gcne sahip olmutur. Osmanl sultanlarnn amac, tedbr-i imret-i ry- zemin, yani yeryzn mamur hale getirmek, hak dininin dmanlarn yok etmek ve Kutsal Kanunu (erat) desteklemektir. kpaazdenin derleme tarihi (kompilasyonu) ve anonim Tevrih-i l-i Osmn gibi popler eserlerde, farkl dnemlere dair fikirlerin daha znel bir biimde ifade edildiini grmekteyiz. Mesel, Anonim Tevrihlerden,2 I. Bayezd saltanatnda (1389-1402), Uc beylii geleneklerini savunan evrelerin, Sultann emperyal-merkeziyeti politikasna kar tepkisinin epeyce iddetli bir ifadesini bulmaktayz. Bu kronikler, I. Bayezidin hkmdarlk dneminde meydana gelen saray hayatnn kul sistemi ve iret meclisler ile debdebeli bir hal almas, merkezilemi bir brokrasi ve maliye ynetimlerinin denetimi ve eitli Frenk detlerinin benimsenmesi hakknda keskin eletiriler ierir. Bu eletiriler, yeni dnemin ondan nceki dnem ile keskin bir ekilde tezat halinde bulunduunu ileri srer. Aslnda bu eletiriler, merkeziyeti imparatorluk dnemine geildiinin bilincini gsterir. II. Bayezidin saltanat dneminde yazlan eserlerde de, II. Mehmed devrinde meydana gelen kapsaml gelimeler hakknda benzer eletirilere rastlyoruz. Kukusuz, stanbul Ftihi, Osmanl Devletini her bakmdan bir imparatorluk durumuna getiren ve kiiliinde klasik mutlak otorite sahibi padiah yaratm bir sultandr. O, her bakmdan Osmanl tarihinde yeni bir devir amtr. 16. yzyln sonlarna doru, tahta k vesilesiyle iln ettii mehur Adletnmede ynetimdeki yolsuzluklar sralarken III. Mehmed (1595-1603) Sleymann saltanat dnemini ideal bir dnem olarak gsteriyor ve o dnemin kanun ve ilkelerine dnmeyi talep ediyordu.3 Ne var ki, onun hkmdarlk dneminde siyas, mal ve askeri bunalm daha da arlat ve imparatorluu yarm yz yllk tam bir dzensizlik ve bozulmann iine soktu. te bu dnemde, Osmanl devlet adamlar ve yazarlar, nceki Altn a4 ile kendilerinin yaadklar tagayyur ve fesad devri arasndaki ayrmn keskin bir biimde farkna vardlar ve eski nasihatnmeler tarznda yazdklar lyihalarda

19

(memorandumlar) Osmanl idaresindeki kusurlara dair gereki gzlem ve eletiriler ortaya attlar. Bu tarzn en iyi bilinen yazar Koi Beydir. Ama, ondan nce 16. yzyln sonlar ve 17. yzyln balarnda bu vadide yazm bakalar vardr ve aslnda Koi Bey birok gzlemi onlardan, zellikle Kitab-i Mustatabdan aktarmtr.5 16. yzyln sonuna doru Selnik ve Nushats-Seltininde Mustafa l,6 ve nihayet 17. yzyl banda Ayn-i Ali ve Kitb- Mustatab yazar7 kanunlarn ve dzenin bozulmas (tagayyur ve fesad) zerinde ayrntl gzlem ve analizler yaparlar. Gerekte onlarn devlet felsefesi ve eletirileri geleneksel nashatnmeler erevesinden ayrlmaz. Sfiyne, nceki devirlerde ilerin iyi gittii ve gerei gibi dzenli olduunda srar ederler. Bunlar bozulmann kkenini, 16. yzyln son eyreinde III. Murad (1574-1595) ve III. Mehmed (1595-1603)in hkmdarlk dnemlerinde bulurlar ve genelde Sleyman dnemini izlenecek rnek olarak gsterirler. Bu zamandan 20. yzyla kadar Osmanllar arasnda, imparatorluun k ve bunu durdurmak iin ihtiya duyulan slahat hakknda ou zaman birbirini izleyen fikirler ortaya atlmtr. Bylece, tarih gelimenin kanunlar ve dnemler anlay zerine (Ktib elebi) ilgin fikirler ileri srlmtr. Osmanl yazarlar genelde Gazal, Frb, Nasreddn Ts, Devvan ve zellikle bn Haldunun siyaset teorilerinden esinlenmilerdir.8 Bunlarn arasnda Ktib elebi ve Nam zel bir yer tutar. Dstrl-amel9 adl rislesinde Ktib elebi toplumlarn nitelii ve gelimesiyle insann doas ve gelimesi arasnda tam bir paralellik (anthropomorfism) ngrmtr. nsanlar gibi toplumlar da, ilki byme dnemi, ikincisi istikrarl olgunluk dnemi ve ncs de zeval dnemi olmak zere, dnemden geerler. Ancak salam bir yaps bulunan toplumlarda k, ge ortaya kar ve uygun nlemler alarak k ertelemek mmkndr. Bununla birlikte, kanlmaz sondan kurtulmak imknszdr. Srasyla, temel reticiler olan kylleri, asker snflar ve devletin mal idaresini gz nne alarak Ktib elebi, bunlarn her birinde zaaf ve zlmenin ne zaman belirmeye baladn tespit etmeye alr. Onun balang noktas, eski nasihatnmelerinkinin aynsdr; yani, hkmdar orduya, ordu servete (mala), servet reynn refahna ve reynn refah da adalete baldr (daire-i adalet).10 Ktib elebinin kn sebeplerini belirlemek iin toplumdaki zel snflar incelemeye girimesi ilgintir. O, olgunluk dneminin, 1593de Celllerin ortaya kna kadar srd inancndadr; lkenin ve devlet hazinesinin gerek mal destei kyldr. Ktib elebi, Osmanl lkesindeki kyl snfnn; ar vergilendirme, yneticilerin yolsuzluklar ve rvet ve vergilerin mltezimlerin eline braklmas yznden harap olduunu ne srer. O da, Sleyman an, devleti oluturan ana snflarn denge iinde bulunduu mutlu bir dnem sayar. Tarihinin giriinde Nam,11 Mustafa l, Ktib elebi, Knalzde ve zellikle en byk tarihi olarak grd bn Haldun tarafndan ifade edilmi olan toplum ve tarih hakkndaki teorileri zetler. bn Haldunu izliyen Nam, devletlerin ve medeniyetlerin gelimesine yn veren eitli ilke ve etkenleri akladktan sonra bn Haldunun be dnem teorisini zetler. Bu emay Osmanl tarihine uyarlama abasnda Nam, 1683deki Viyana bozgununu izleyen yenilgiler ardndan gelen bar politikay drdnc dnemin balangc sayar; yani nceki dnemin ilke ve kanunlarnn izlendii ve devletin olabildiince komularyla bar iinde yaamaya alt bir kanaat ve sknet dneminin belirtisi olarak yorumlar.

20

Namdan sonra, bn Haldunun teorisi, Osmanl tarihinin seyrini aklayan k devri tarihileri tarafndan giderek daha fazla benimsendi. Gerekten de, bn Haldunun fikirlerinin etkisini, 1700den sonra Amcazde Hseyin Paa ve daha sonra Ragp Paann, imparatorluu lmcl bir alkantdan kurtarmak midiyle bar bir siyasete sk skya balanmalarnda grmekteyiz. Namnn, tarihini Amcazde Hseyin Paa iin yazdn ve ayn dnemde bn Haldunun Mukaddimesinin Trkeye evrildiini12 de hatrlayalm. Osmanl tarihini slm siyaset ve ahlk felsefesine gre sistemli biimde dnemlere ayrmaya alan Osmanl tarihileri, 19. yzylda Ahmed Cevdet Paa13 ve Mustafa Nuri Paa14 izledi. Ktib elebi gibi onlar da, Osmanl tarihini balca ana dneme ayryorlard: genlik, yani byme; orta ya yani istikrarl olgunluk a; ve yallk yani k dnemi. Bundan sonra her dnemi alt aamalara ayrrlar. Mustafa Nuri Paann nemli zellii, Osmanl tarihinin dnemlerini belirlemeye alrken, sadece siyas tarih ltlerini deil, fakat ayn zamanda kurumlar tarihi ve kltrel gelimeler ltlerini de kullanmasdr. Ona gre, nc aama srasnda (yani genel olarak 16. yzylda), lkse duyulan eilim artm, ahlk lleri kaybolmu ve zlmenin ilk iaretleri grnmeye balamtr. Fakat, eer gerek k 1683de Viyana nndeki bozgundan sonra baladysa, 1595den 1683e kadarki safha olgunluk dnemi iinde saylmaldr. Osmanl tarihinin, byme, olgunluk ve k olarak, anthropomorfist biimde dneme ayrlmas teorisi, Trkiye okul kitaplarmzn dayand klasik blmlenme olarak Abdurrahman eref ve Yusuf Akura yoluyla gnmze kadar gelmitir. *** Belli bir tarih srecini dnemlere ayrmaya alrken, nceden tasarlanm bir tarih kuramna dayal kat bir ereve gerekmez ve bunun gerek bir bilimsel metodoloji olmad Leopold von Rankeden beri anlalmtr. Tarihi gelimeyi, belgelere dayanan inceleme ve olaylar sebepler zinciri (causalit) iinde aklama metodu o zamandan beri tarihinin atlyesine egemen olmutur. Biz burada gelimeyi, devlet ve toplumun denge aryan faaliyeti ve bu dengeyi bulduu dnemler eklinde bir ereve ile yorumlamaya alacaz. Tarihi sre balca u temel cepheleriyle ele alnmaldr. lk olarak, yzyllar boyunca Osmanl mparatorluu ve yabanc gler arasnda kurulan deien denge, sonra imparatorluk iinde hkmdarn deien siyasi otoritesi sorunu ve bunun imparatorluk iindeki teki kuvvetler karsnda denge durumu ve nihayet devletin asker, mal ve toplumsal kurumlarnn dayand toprak tasarrufu ve ilenmesi sisteminin geirdii aamalar asndan incelemek gerektiine inanyoruz (ift-hane). Bu bize tarihi realiteye en yakn yorumlama biimi olarak grnmektedir. Cihad veya gaz, yani slm Kutsal Sava, 17. yzyln sonuna kadar Osmanl Devletinin dinamik hareket ilkesi olarak devam etmitir. 1354 itibariyle znikli Mslmanlar, esirleri olan Selanik Bapiskoposu Gregory Palamas ile tartmalarnda, Hristiyan Batnn istilsnn kanlmaz

21

olduundan bahsetmekteydiler13 ve 1333e kadar inen erken bir tarihten itibaren Bizans imparatorlar, Osmanl tehlikesine kar Kiliselerin Birliini nererek yardm iin papaya bavurmaya baladlar. Bununla birlikte, gaznn sadece Bizans mparatorluu ile Balkan lkelerini kayglandrmaktan kp bir Avrupa sorunu haline gelii, ancak I. Bayezid (1389-1402) zamannda gereklemitir. Osmanllarn 1393 ile 1396 arasndaki yllarda, bir dorultuda Adriyatik ve Moraya, br yandan Tuna kylarna ulamasndan sonradr ki, Macaristan ve Venedik kesin bir kararla eyleme gemi ve bir Hal seferi iin Bat Hristiyan dnyasn harekete geirebilmitir.16 Buradaki gerek sorun, bir yanda Macaristan ve Venedik, te yanda bu devletlerle Osmanl mparatorluu arasnda Konstantinopolis ve Balkanlara kimin sahip olaca sorunu idi; siyasi bir g karlamas idi. Gaza siyasetinin en yksek noktasn II. Mehmed temsil etmi ve sorunu Osmanllar lehine zmle bir dengeye ulatrmtr. Bununla beraber, Ftih, Akdenizin ve Orta Avrupann kaplar saylan Rodos ve Belgradda durdurulmutur. Osmanl iin gaz ve yaylma (buna Osmanl emperyalizmi de deniyor) devlet, asker ve halk iin kanlmaz bir hareket, yaam ve denge prensibi idi. Batya yaylma politikasn ele alan Sleyman (1520-1566), 1521de Belgradn ve 1522de de Rodosun fethiyle Dou-Bat ilikilerinde yeni bir aamay gerekletirdi. Bu dnemde Osmanllarn cihada kar tavrnda, daha dorusu devletin yapsnda nemli bir deiiklik meydana gelmitir. Osmanl Devleti, artk slm dnyasnn snrlarnda gazilerin bir u devleti deildir: imdi o Mslman dnyasnn tarih lkelerini, Mekke ve Medine dahil Arap lkelerini snrlar iine katm, gerekte slm bir Hilfet haline gelmitir. stanbulun fethinden sonra Memluk Sultanna gnderdii mektupta gl Osmanl Sultan Fatih Sultan Mehmed (1451-1481) dahi, Memluk Sultannn haccn ifasn kolaylatrmak zere Mekkenin koruyucusu sfatn tanm, kendisi iin gazay ve gazileri desteklemek grevine sahip kmt.17 Ondan sonra, I. Selim (1512-1520) ile Kanun Sultan Sleyman (1520-1566) zamanna gelince Osmanl Sultan her iki ykmll de zerine almtr. Sleyman, Akdeniz ve Orta Avrupada Habsburglara kar iddetli bir mcadeleyi srdrrken, br yandan, Portekizlilere kar Sumatradaki Ae Sultanna ve Hindistandaki Gcerat hkmdarna asker yardm gnderiyordu.18 Onaltnc yzyln ortalarnda cihadn artk evrensel hale geldiini ve Mslman dnyasnn hmisi olarak Osmanl Devletinin her cephede aktif duruma getiini grmekteyiz. Bu, Osmanl tarihinde yeni bir dnem ayor, bunda baar kazanarak yeni bir dengeye, dneme ulayordu. Bu noktada, Osmanl siyasetini ynlendiren temel diplomatik ilkenin, Hristiyan dnyasn blnm halde tutmak olduunu vurgulamalyz. Sleymann seferlerini yazan Matrakc Nash, Fransay destekleme politikasn (1526 Macaristan seferi bunun iin yaplmtr) aklarken, bunda Avrupay paralanm halde tutmann esas olduunu belirtmitir. 16. yzylda Osmanllar, hal seferi bahanesiyle Avrupay kendi egemenlikleri altnda birletirmeye alan Habsburglarla Papal uzlalamaz iki dman olarak kabul ediyor ve Avrupada onlara kar ortaya kan her eylemi destekliyordu. Osmanllarn, 1525den itibaren Fransa ile ittifak ve Akdenizde birlikte deniz harektnda bulunmalar Avrupa ve Osmanl iin tarih bir gelimedir. Bu erevede Sleymann protestanlar destekleme politikas yaknlarda baz Bat tarihcilerinin (Fisher-Galati,

22

Kortepeter, Setton) dikkatini ekmitir. Nianc Feridunun devlet belgeleri derlemesinde Sleymann 1552de Almanyann Lutherci prenslerine gnderdii mektubu bu bakmdan zel bir nem tar.19 Burada Sleyman, mttefiki olan Fransa ile ibirlii ettikleri srece protestanlara saldrmayacana dair sz veriyordu. Osmanllar btn Avrupada Papaya kar tm din reformcular tevik ettiler ve desteklediler. II. Filipe (1556-1598) kar isyan halinde bulunan Hollandallara gnderilen tevik mektubu da yine Feridun Beyin mecmuasnda bulunmaktadr. Sultan, spanyada isyana hazrlanan Mslmanlarn (Moriskolarn) Hollanda sileriyle ilikiye geip ayn zamanda ba kaldrmalarn neriyordu. Osmanllar, Papa ve Habsburglu spanya Kralna kar, Kralie II. Elizabeth ile dostane ilikiler kurmaya nem verdiler, 1580de Kralieye kapitlasyon baladlar ve Levant ticaretinde, Katolik siyasetine uymu olan Fransann yerine ngilizleri destekleme politikasna nem verdiler.20 Macaristandaki Kalvinistleri her zaman kuvvetle desteklemeleri de ayn politikann baka bir ynn oluturuyordu. Sleyman dneminde Fransa ve Protestan politikasyla Osmanl Devleti Avrupa devletler sisteminin kanlmaz bir gesi oluyor; bylece gaz politikas pratik bir g denge politikasyla badatrlyordu. Bu dnem 1683 Viyana kuatmasyla inkr edilmi oldu. 1683de kendisine ar gvenen ve Viyanay kuatan Kara Mustafa, Avrupal glerin birleerek toptan drt cephede saldrya gemelerine sebep oldu. O zaman Fransa bile Osmanly desteklemekten vazgeti. Bata papa olmak zere Habsburglar, Venedik ve Lehistan bir Kutsal Liga kurdular. 1686da Rusya bu ittifaka katld. Bundan sonra, Osmanlya kar emperyalist tutumunu Avrupa Hristiyan dnyasn ve medeniyetini himaye maskesi altnda saklama imknna kavutu. Btn cephelerde onalt yl ypratc savalardan ve ykmn kenarna geldikten sonra Osmanllar nihayet yenilgiyi kabul ettiler (Karlofa Antlamas, 1699). Macaristann terki ile ilk paralanma gerekleti. Artk Cihad tamamiyle terk edilmiti. Namnn bu yeni bar politika hakkndaki samimi ifadesini grdk. 18. yzylda iki byk askeri emperyalist devlet, Avusturya ile Rusya saldry devam ettirdiler. Batl devletler ise, ticari karlar nedeniyle Osmanly desteklediler. Karlofa grmelerinde Avusturya, onlarn basks sonucu bara yanat. Bu dnemde Fransa ticaretinin yars Levant pazarlarna baml idi ve ayrca Habsburglara kar Avrupa denge politikasnda Osmanl daima deerli bir mttefik idi. Bu noktada, 1700-1914 arasndaki dnemde, srekli olarak Osmanl mparatorluu ile Avrupa arasndaki ilikileri ynlendiren ark Meselesi ortaya kmtr. Osmanl mparatorluunun lke btnl iin Bat devletlerinin destei zorunlu hale geldi. Kanun dneminde Osmanl stn gc, Avrupada yeni mill devletlerin koruyucusu roln benimsemi, Avrupa devletler g dengesinde balca rol sahibi olmutu. 1699dan sonra ise, Bat devletlerinin destei Osmanl iin kanlmaz bir denge unsuru olmutur. Osmanl mparatorluu Bizans ile birlikte 1500 yllk bir tarih blge geleneini temsil eder. Fatih Sultan Mehmed (1451-1481) zamanndan itibaren Osmanl sultanlar, ki Ktann Sultan ve ki Denizin Hkmdar [Sultanl-berreyn ve Hakanul-bahreyn] unvann kullandlar. Bat istikametinde Balkanlara ve dou ynnde ise Kk Asyaya doru genileyerek, Osmanl mparatorluu bu iki blgeyi Dou Roma zamanndaki gibi Boazlar merkezi etrafnda birleik bir imparatorluk ekline soktu. Bu, 1000 yl sren bir tarih geopolitik devamll temsil ediyordu. stanbulda Patrik ve

23

eyhlislam bu geopolitik gerein timsali idiler. Osmanllar, Balkanlarda uzun bir mcadeleye balamak zorunda kaldklar srada, Kk Asyada da yzyllarca devam eden geleneksel bir siyas durumla uramak mecburiyetinde kalyordu. Rum (Anadolu) Seluklu Sultanl 12. yzylda, rana hkmeden Byk Seluklu mparatorluunun bir u eyaleti saylyordu. 13. yzylda ran lhanl Devleti bu durumu yineledi. Osmanl Beylii dahil tm beylikler, lhanl maliye defterlerinde bu imparatorluun Ucat eyaletleri olarak kaydedilmitir. Ancak I. Bayezidin (1389-1402) saltanatnda Osmanl hkmdar kendini Rum Seluklu sultanlarnn mirascs, Anadolunun mer efendisi olarak grmeye balad. Bayezd, Anadolu Seluklu sultanlarnn tad Sultanr-Rm unvannn kendisine tevcih etmesi iin Msrdaki Halifeye ba vurdu;21 fakat o srada douda, eski Mool mparatorluunu slm bir kisve altnda canlandrmak dncesiyle Timur ortaya kmt. Timur, tm Anadolu zerinde hkmranlk iddiasnda bulundu ve Bayezidden kendisini metbu tanmasn istedi. 1402de Ankara yaknlarnda ubuk ovasnda Bayezidi esir ald ve Anadolu beyliklerini kendisine baml devletler olarak yeniden canlandrd. Osmanl lkesini de dier beylikler gibi baml bir devlet durumuna soktu (elebi Mehmedin Timurun adn tayan sikkeleri vardr). Hkmdarlklar boyunca, yani yaklak yarm yzyl, I. Mehmed (1413-1421) ve II. Murad (1421-1451) zerinde Timurlular metbuluk iddiasnda bulundular. Timurun olu ahruh babasnn Kk Asyada kurduu dzeni devam ettirmekte azimli idi. I. Mehmede gnderdii bir mektupta ahruh, onun kardelerini bertaraf edip Timurun bahettii topraklar birletirmesi eylemini onaylamadn yazmakta idi. 1441de ahruha yazd mektupta II. Murad, ona baml bir hkmdarn hitabna uygun ifadelerle hitap etmekte ve Osmanllarn yakn gemite Karamanllardan aldklar topraklarn Timur tarafndan ihsan edilmi topraklar olduunu belirtmeye almakta idi.20 O halde, zetle, 1441 gibi ge bir dnemde bile Timurlular hl Timurun Anadoluda kurduu dzeni ayakta tutmaya alyorlard. Osmanllar buna kar polemike bavurdular. Timurlularla rekabet iin Ouz Hann olu Gnhann olu Kaynn soyundan geldikleri hakknda Osmanl iddialar da tam bu dnemde kuvvetle benimsendi. II. Mehmedin 1461den itibaren Anadolu beyliklerini ele geirmeye balad srada, Dou Anadolu ve rann efendisi olan Uzun Hasan da, Timur gibi, tm Anadolu zerinde hkmranlk iddiasnda bulunuyordu. Bu Trkmen hkmdar, kovulmu beyleri himayesine alp Osmanl Sultanna meydan okudu. 1472de Karaman beyine destek iin gnderdii askerler Osmanl memleketinin tam kalbine kadar szd, Akehire geldi. Bu defa, Osmanl Sultan doudaki rakibini yenecek gteydi (Bakent Sava 1473) ve Anadolu bu kez kesin biimde Konstantinopolisin efendisinin hkm altna girdi.23 Bylece, Kk Asyada drt yzyl sren bir siyas durum, yani Anadolunun doudaki byk komularndan birine bamll sona erdi. Bununla birlikte, Safevler, 16. yzyln banda randa iktidara geldiklerinde, onlardan ah smail alevi Kzlbalarn piri ve hkmdar sfatyla Osmanllarn Anadoludaki hkmranln yeniden ciddi biimde tehdit etti. 1514de, ateli silahlar ile I. Selim, ahn Trkmen zrhl svarilerini datt ve Safev iddialarna kesin bir darbe indirmeyi baard. Dou Anadoluyu stanbula balyarak tehlikeyi uzun yzyllar iin bertaraf etti. ran ile mcadele 16. ve 17. yzyllarda Dou Anadolu tesinde Kafkaslar, Azerbaycan ve Irakta srdrld.24 Bylece

24

Osmanllar Balkanlarda olduu gibi Anadoluda tam egemenliklerini kurmu, Boazlar ekseninde bin yllk imparatorluk geleneini ihya etmi oluyorlard. Burada Osmanllara kar Batl ve Doulu hasmlarnn birbirleriyle diplomatik temaslar kurduunu, Osmanl lkesini aralarnda paylamak iin planlar yaptklarn vurgulamalyz. Osmanllar zerindeki planlar iin Timur Fransz sarayna mektuplar yollam, Uzun Hasan Venedikle ittifak yapm ve Safevler de Almanya ve spanya Habsburglarna eliler gndermitir. Anadolu ve Rumelide imparatorluu korumak kolay olmamtr. Osmanllar, iki cephede ayn anda savamak zorunda kalmaktan daima kanmlardr. Bu amala, douda ve batda mnavebeli bir sava ve bar siyaseti izlemekte dikkatli davranmlardr. Kanun, rana sefer yapmak iin mparator arlken ile 1547de bar anlamasn imzalamtr. Fakat, 1593-1606 yllarnda Habsburglara kar yrtlen Uzun Sava srasnda ah Abbasn Azerbaycanda saldrya gemesi, Osmanllar ayn anda iki cephede birden savamaya zorlam ve bu savalar ykc etkiler yapmtr. Buraya kadar Osmanl devletinin dnya gleri karsnda her dnemde gerekletirmeye alt denge politikasn inceledik. imdi Osmanl Devletinin i yapsndaki devir aan deimelere bir gz atalm. Hem Douda hem de Batda dnya lsnde bir mcadeleyi yerine getirmek iin Osmanllar, btn kaynaklarn srekli hazrlk halinde ve tek bir iradenin emrinde tutmak zorundaydlar. Bylece Osmanl devleti, merkeziletirici mutlak bir tek otorite altnda klasik Osmanl padiahln kuracaktr. Bu siyasi dengeyi Osmanllar II. Mehmed dneminde gerekletirdikleri zaman Avrupada mutlakiyeti idare kuramclar (Machiavelli, Postel, Bodin) Osmanly bir model olarak ele almaya baladlar. Fatihe kadar ilk dnemlerde Osmanl Beyinin merkez otoritesine kar en byk kartlk serhad blgeleri Uclardan gelmekteydi.25 Osmanl hkmdarlarnn i siyasette aradklar denge, bilinli olarak merkez hkmet denetiminin korunmas ve glendirilmesidir. Bylece, Uc beylerinin yeni fethedilmi topraklarda, bamsz beylikler kurmalar engelleniyordu. Daha ilk dnemde zmit snr blgesini kontrol eden bey, Osman Gazinin yolda Aka-Koca idi. Aka-Kocann lm zerine Orhan, bu blgeyi idare etmek zere byk olu Sleyman atad. Sleyman daha sonra, 1340larda Rumeli karsnda yeni fethedilen, en nemli Uc blgesi olan Karesi sancak beyliine gnderildi ve merkezini Bigaya tad. Sleyman, daha sonra 1352 de Avrupa topranda Gelibolu Ucunu feth etmek zere anakkale Boazn geti, Trakyada yerleti. Sleyman, dnemin en gl Uc beyi oldu. Babasndan nce, 1357de lmeseydi, Osmanl tahtnn doal sahibi olurdu. I. Murad (1362-1389) tahta ktnda, Rumelideki Uc kuvvetlerinin bana, en gvendii komutan olan lalas ahini, beylerbeyi veya Avrupadaki Osmanl kuvvetlerinin kumandan olarak yerletirdi. Lala ahin Meri vadisinde, OrtaKolda Edirneden sonra merkezi Filibe olarak Rumeliyi sultann kontrolu altna ald. Sol Kolda Evrenuz, Sa Kolda Mihal-oullar Beylerbeyine tbi idiler. Fakat, Beylerbeyi ile Uc-beyleri arasndaki rekabet kanlmazd. Uc beylerinin Rumelide, 1373de ehzade Savcnn isyannda nemli bir rol

25

oynadklar anlalmaktadr. I. Bayezidin 1402deki dn izleyen i sava dneminde Uc beyleri bir derece bamszlk kazandlar ve kimin Osmanl tahtna geecei byk lde onlarn elinde kald. Kendilerine dorudan baml olan aknclar, yrkler ve Uc tmarl sipahileri onlarn dorudan doruya emirleri altnda idi. Srasyla, Serez-Selanik-Teselya-Arnavutluk snr blgesinde Evrenuzoullar, skpte shak, sonra Paa Yiit ve oullar, Tuna Bulgaristannda Mihaloullar ile Kmloullar pratikte egemen feodal aileler durumunda olup Uc sancan babadan oula tevrs ediyorlar, tmarlara kendi adamlarn getiriyorlard. II. Muradn hkmdarlk dneminde skp Uc-beyi sa Beyin denetimindeki blgedeki 189 tmarlnn 160 kadar kendi kullar, kleleri ve kap halk idi.26 Uc-beyleri bamsz beyler gibi komu yabanc devletlerle antlamalar yapyor ve onlardan hara alyorlard. Bununla beraber, II. Mehmedin (1451-1481) gazi kiilii ve gl merkeziyetilik siyaseti karsnda Uc beyleri eski bamsz durumlarn korumay baaramadlar. II. Mehmed zellikle Mihaloullarn denetimi altna almay baard, Rumelide sultann merkeziyeti otoritesini kurdu, bylece merkezilemede yeni bir dengeye, yeni bir dneme ulalm oldu. II. Mehmed dneminde devlet iinde sz gtrmez iktidar, Uclarda deil, merkezde-Kapkulu kuvvetlerine dayanan Sultanda idi. Kul sistemi,27 yani asker ve sivil idareyi sultann kullar ile yrtme sistemi, lkenin her yannda Sultann merkez ve mutlak otoritesini garanti altna alyordu. Saray kul sistemi Orhan hatta Osman zamanndan beri mevcut grnmektedir. 1361i izliyen yllarda byk lde genileyen devletin gereklerini karlamak zere merkez bir brokrasi ve tmar sistemi tekil edildii zaman, kul sistemi esas kabul edildi; ve dorudan Sultana bal kullardan oluan cretli daim ordu, Yenieri Oca kuruldu. Bu ordu, ilk kurulduu srada 1,000 kii, I. Bayezid (1389-1402) dneminde 6-7,000, II. Murad devrinde 4-5,000 kii idi. II. Mehmedin saltanatnda (1451-1481) ise mevcudu 8-10,000e karld. Bu merkezi asker g sayesinde Osmanl sultanlar Uc beylerinden daha kuvvetli duruma geldi. stelik, snr blgeleri her ne zaman gl dmanlarn saldrsna urarsa, [mesel Kosova (1389) ve Nibolu (1396) savalarnda olduu gibi] sultan, derhal harekete geip kesin darbeyi indirebiliyordu. Kapkullar, ayn zamanda Sultann emir ve yasaklarn eyaletlerde uygulamak zere yasak kulu ad altna grev yapmaktaydlar.28 Yenieri Oca, Kapkullarnn yalnzca bir kesimini oluturmaktayd. Daha 14. yzylda bile Sultann kullar sadece merkezdeki asker gc deil, fakat ayn zamanda taradaki tmarl sipahilerin nemli bir blmn de ieriyordu. Sarayda ve tarada bir sre hizmet grdkten sonra kullar imparatorluun her kesine, tmarl, suba, sancak beyi veya beylerbeyleri olarak gnderiliyor, bylece Sultann siyas ve icra otoritesini temsil eden asker-idareciler olarak hizmet gryorlard.29 Kullarn imparatorluk ynetiminde yaygn ekilde kullanm, I. Bayezid devrinde balamtr. O, Anadoluda feth ettii beyliklerde yerli aristokratik aileler yerine kendi kullarn getirmekte idi. II. Mehmed, en yksek siyasi-idari mevki olan vezirizaml, andarl ailesi yerine kendi kullarna bahettiinde kul sistemi tamamlanm oldu. Ksacas, sultann merkez ve mutlak otoritesinin glenmesi, kul sisteminin gelimesiyle el ele gitti. Bylece devlet idaresinde yeni bir dengeye veya dneme ulalm oldu. Osmanl Sultannn teki Mslman hkmdarlar zerindeki stnlk sebeplerini sralarken Kemalpaazde, Osmanl sultanlarnn kullar sayesinde emirlerini her yerde

26

kesinlikle uygulamaya muktedir olduunu vurgular. Eyalet idaresine atanan hibir kul, halk zerinde imtiyazl bir mevkie ulama ve bakaldrma imknn bulamazd. Osmanl sultanlar, zellikle I. Bayezid ve II. Mehmed dneminde tm blgelerde yerel hanedanlar ve feodal beyleri ortadan kaldrmaya ve btn yerel ayrcalklar bertaraf etmeye zen gsterdiler.30 Balkanlarda, kk prens ve senyrler ortadan kaldrlm veya Osmanl timar kadrolarna alnmt. Balkan kyls kendilerini koruyamayan eski efendileriyle artk ibirlii yapmyor, zimm stats ierisinde Osmanl tebaas olarak devletin himayesi altna girmi bulunuyordu. Daha nceki asker snflar ile kilise ve manastrlar da, ellerinde bulundurduklar pronoa ve charistialar zerindeki haklarn teminat altna alan, yeni merkezilemi sisteme balanmay daha gvenli buldular. zetle, merkez Osmanl hkmeti, eski Bizans imparatorluk geleneklerini canlandrdklar Balkanlarda, bir iktidar ve gven kayna olarak hareket ediyordu. Anadoludan koup gelerek ganimet aryan gaziler, ulema ve topraa a kyller, srekli artan saylarda bu gvenilir imparatorluun hizmetine girmek iin Avrupada feth edilen topraklara g etmekte idiler. Bunun yannda, devleti sk sk i savaa srkliyen ve halk bezdiren saltanat mddeilerini bertaraf etmek iin de, zalim fakat zorunlu bir zm bulundu. II. Mehmed, karde katli geleneini kanunnmesine bir madde olarak koydu. ok sonra 16. yzyl sonlarnda ehzadelerin sancaa vali gnderilmesi deti de kaldrld. Bylece mutlak merkez otoritenin sreklilii yolunda kesin admlar atlm oldu. Hkmranln ynetici ailenin btn bireylerine ortaklaa ait olduu eski Trk geleneine bu suretle son verilmi, kadim Dounun tek mutlak hkmdarn ahsnda temsil edilen blnmez ve kutsal otorite fikri benimsenmi oldu.31 ehzadeler arasnda, ykc i savalar dnemi bylece kaldrlm, yeni bir denge ve dzen yerlemi oldu. Fakat, 16. yzyln sonunlarndan itibaren sultann dayand g, yani saray halk ve Yenieri ve br Kapkullar, onun adna devleti kendi denetimleri altna sokacak kadar g ve nfuz kazandlar. Onlar dengeleyecek bir g kalmad. 1600e doru Yenierilerin says 35-50 bine vard; onlar 1622de Sultan II. Osman tahttan indirip katledecek kadar ileri gittiler. Kapkullar, devlette tm iktidar elde edip eyaletlerde otoriteyi ve gelir kaynaklarn da ele geirdiler. Evliya elebi (17. yzyl ikinci yars) ehirlerde Yenieri serdar, avu ve kethda-yeri sfatyla heryerde onlarn egemen olduunu tespi edecektir. 17. yzyla ait stanbuldaki tm esnaf ve dkknlarn tespit eden bir ihtisab defterinde, dkkan sahipleri tmyle saray halk, kapkullar, beyler ve paalar olarak grnmektedir. O zaman eyaletlerde cretli menei kyl askerler, Sekbanlar onlara kar direnie getiler. 16251628de Abaza Mehmed Paa32 komutasnda birleip Anadolunun denetimini ellerine geirdiler. Bu otorite bunalm, Kprl Mehmedin 1656da diktatr yetkileriyle durumu kontrol altna almasna kadar srd. Daha sonra Yenieriler, yalnz belli gruplarn tepkisini deil, halk protesto hareketlerini de temsil eder oldular. Merkezde ve eyaletlerde ehirlerde saylar kontrolsuz artan ve artk bir eit milis haline gelen Yenieriler halkn nne dp, IV. Mehmedi (1687) ve III. Ahmedi (1730) tahttan indirdiler. Padiah ve saray, devlet ileri zerinde mutlak otoritesini, ancak 1826da Yenierileri

27

ortadan kaldrdktan sonra yeniden kurabildi. Yalnz Yenieri Oca deil, fakat kul kurumunu oluturan br resm rgtler de 17. yzylda asl niteliklerini deitirmilerdi.33 Devletin zlmesi ve genel kargaann sebeplerini aratrrken 17. yzyl ortasnda Koi Bey listenin bana kul sisteminin bozulmasn koyar. zetle, siyasi g temsil eden gruplar arasndaki atmalar ve varlan yeni dengeler, Osmanl tarihinde i siyaset dinamiini anlamak iin nemlidir. Son olarak toprak tasarrufu sistemini ele almamz gerekiyor. Yakn Dounun gemiteki teki imparatorluklarnda olduu gibi, Osmanl mparatorluunda da merkezilemi rejimin toplumsal ve iktisad temeli, toprak tasarrufu ve gelirlerinin devlet tarafndan sk denetimini salayan zgn bir sistemdir.34 Kapkullarnn zellikle Anadolu ehirlerinde kontrollarna yol aan neden 1593-1610 Celli anarisidir. zetle lkede eski gler dengesi bozuldu. Islhat Lyihas yazarlarnn dedii gibi, klasik Osmanl idaresinde Kapkuluna kar eyalet tmarl ordusu bir denge oluturuyordu. Toprak mlkiyetinin devlete ait oluu, daha dorusu rakabe, kontrol hakknn merkez hkmetin elinde olmas, devlet politikasnn amalaryla uyumlu olarak toplum dzenini denetlemesini ve gelirleri bu amalara ve zamann ihtiyalarna gre tahsis etmesini mmkn klmaktayd. Osmanllardan nceki devirlerde, Seluklularda ve Bizans mparatorluunda da, devletin toprak zerindeki denetimi imparatorluun siyasal, toplumsal ve ekonomik yapsn belirlemiti. Bu imparatorluklarn k dnemlerinde hem toprak hem de kyl yerel grevlilerle ynn kontrolne geecektir. Osmanl mparatorluu, yaylmac bir g olarak genileme gnlerinde, tarm arazisinin devlet kontrolu altnda olmas ilkesini genel olarak uygulama gcne sahipti. Kural olarak, Osmanl rejimi, -hem dnyev hem de din alanda- eski toprak sahiplerinin mlk haklarn kaldrm ve fethedilen blgeler ve de sonradan tarma elverili hale getirilen topraklar devlet denetimine alnmtr. Hkmdar, nadiren toprak zerinde mutlak mlkiyet haklarn ahsa zel bir ba belgesi ile, temliknme ile devredebilirdi. Gerekte bu katmanl bir toprak tasarrufu sistemiydi: topran mutlak rakabe hakk devlet elinde idi; kyl tasarruf hakkna, yani srekli kirac olarak topra kullanma hakkna devlete bir tapu resmi diyerek bir szleme ile sahip olurdu. Bu ikisi arasnda tmar sahibi sipahiye veya devletin temsilcisi olarak birine, devlete ait haklarn inenmemesi iin gzetim yetkisi verilirdi. Balca toprak vergilerini toplayp topran bo braklmasn nlemek zere konulan kanunlar o uygulard. Sipahi devlete kar belirli asker grevleri yerine getirmekle ykmlyd ve toplad belirli vergileri de maa olarak alrd. Btn bu hususlar Kanunnamelerde tespit edilmiti. Para ekonomisinin tam olarak gelimedii devletlerde devletin temel gelir kaynan oluturan toprak vergileri iltizam yoluyla da toplanabilirdi: vergilerin merkez hazineye nakit olarak girmesini salayan iltizam sistemi idi. Byk sayda askere ihtiyac olan Osmanl mparatorluunda, bu ayn vergiler ounlukla kylerde yerletirilen sipahileri desteklemek zere tmar olarak datlmtr. Bylece, Osmanl dneminde toprak tasarrufu sistemi, vergi sistemi ve eyalet asker tekilat bir btnnn tamamlayc geleri olarak blnmez bir sistem oluturuyordu. Osmanlnn bu sistemi, fethettikleri blgelerde, yani Bizans mparatorluu ve Balkan

28

devletlerinden aldklar topraklarda uygulamaya koymas zor olmad. nk slm hukukuna gre savala alnan topraklar devlete ait saylrd. Hatta vakf haline getirilse bile, devlet gerekirse vakfiyetini kaldrabilirdi (Ftih vakf ve mlklerin devlete mal edilmesi kararnda bu prensibe dayanmtr). Fakat, Osmanl igalinden nce Anadoluda, birok arazi, mlk ve vakf olarak devredilmi ve bu durum eriata uygun olarak tertip edilen senetlerle tasdik edilmi bulunuyordu, bu yzden eski Seluklu Devleti topraklarnda eitli uzlamalara varlmak gerekmitir.35 Mesel toprak sahipleri, ekinci sistemi yoluyla devlete asker salamakla ykml klnmtr. I. Bayezidin saltanat srasnda (1389-1402) bu gibi topraklar zerinde devlet kontrol geniletildi: Bu politika Bayezide kar Anadoluda kartlarn ortaya knn sebeplerinden biridir. Onun saltanat dneminden II. Mehmed dnemine kadar bu adan bir uzlama ve hogrme politikas izlenmitir. Fetret ve i bunalmlar merkez hkmeti, Rumeli ve Anadoludaki nfuzlu kiilere byk mlk topraklar balamay zorunlu klmtr. Bu gibi toprak mlkleri, devletin el koymas ihtimaline kar bir tedbir olarak, sahipleri tarafndan genellikle aile vakfna dntrld. Fakat, seferleri iin fazla asker ihtiyac karsnda, Fatih Sultan Mehmed (1451-1481) bu topraklarn nemli bir blmn 1476 civarnda tekrar devlet mlkiyeti altna ald. Vakfn gerek amalarn yerine getiremeyen, binas yklm veya hkmdarlarndan berat almam vakflar ilga etti. Bunlar mr iin msadere edip tmar olarak askeri snf mensuplar arasnda datt. Bu reform sonucunda bu ite alm olan tarihi Tursun Beyin ifadesiyle 20 bin (?) ky ve iftlik devlete mal edildi.34 Bu eylem, zellikle vakflardan yararlanan din gruplarn ulema, zaviyedar eyh ve dervilerin Sultana kar tavr almalarna sebep oldu. Ftihin lmnden sonra iddetli bir tepki kendini gsterdi ve msadere edilen topraklarn byk bir ksm eski sahiplerine ve vakflara geri verildi. Fakat yeniden eski istikamete dnlmesi iin ok zaman gemedi: I. Sleymann byk seferleri iin asker ihtiyac, nfustaki art ve yeni topraklarn tarma almas mr topraklarda byk bir arta yol at. frazat adyla anlan bu yeni mr topraklara ait kaytlar dnemin defterlerini doldurmaktadr. 16. yzyl sonundan itibaren krsal blgelerde, hem tarmda, hem de toprak tasarrufu sisteminde ar bir buhran ortaya kt. Bunun temel sebepleri arasnda ncelikle, 1580lerden itibaren Bat Avrupadan ucuz gm ve gm para ak ve, bunun ardndan, Osmanl maliyesini, imparatorluk ekonomisini ve ynetim mekanizmasn kargaaya sokan enflasyondur. Tarihi Selniki, yzde yz bir enflasyonun herkesi zellikle askeri fakirletirdiini ve genel bir honutsuzluun ortaya kna neden olduunu tarihinde vurgulamtr.37 Tmarlarn deeri aniden dnce tmar sahipleri seferden kamaya, eitli yollarla kyllerden daha fazla gelir szdrmaya altlar. kinci olarak, bu dnemde yeni fetihlerin durmas tmara atanmak iin elinde pdiah emriyle bekleyen adaylar saysnda byk bir arta neden oldu ve timar elde etmek isteyenler arasnda sert bir rekabete yol at. Yolsuzluklar ald yrd, asker isyanlara katlmaktan geri kalmad. nc olarak, Kapkullar bata saray halk, avular tmar topraklarn her yerde ele geirmeyi baaryor ve dolaysyla tmar an daha da iddetli hale getiriyorlard. Sonu olarak, ok sayda topraksz asker ve isiz cretli asker gruplar (yevmliler, sekban ve sarcalar) ekya eteleri halinde ky ve kasabalar basp yamaya baladlar; daha sonralar bunlar byk gce sahip nderler ve si paalar (Karayazc, Canpulad-olu, Varvar Ali, Abaza Mehmet) etrafnda toplandlar ve zerlerine gnderilen hkmet kuvvetlerini pskrtecek

29

bir g oluturdular. syanclar Cell genel adyla bilinmektedir.38 Onlarla uramak zere gnderilen Kapkullar da, kyllerin bana bela olup onlar soyan bir baka apulcu gc oluturdular. Eyaletlerde kaplarnda cretli sekban ve sarca askeri toplyan paalar u veya bu bahane ile isyan etmek imknn buldu. Anadoluda bu dnemde ekya banda si paalar gryoruz. stanbulda merkezde yenieri zorbalar gibi bu dnemde Anadoluda sekban ve sarcalar banda si paalar lkeyi tam bir anari iine srklediler. Bu dnem 1590-1656 tarihlerini kapsar. Merkeziyeti kontrol ancak Kprl Mehmed Paa ile gerekleecektir. Bu dnem ayn zamanda derin ekonomik ve sosyal alkant dnemi olup kargaaln altnda bu ekonomik sarsnty hesaba katmak gerekir. Bu dnemde devam eden uzun savalar (1593-1606 Avusturya, 1603-1612 ran savalar) ve enflasyon devleti, avrz ykmllklerini olaan ve ar bir nakd vergi haline getirmeye mecbur etti. Btn bu koullar, zellikle Anadoludaki kylleri toptan topraklarn terk edip berkitilmi ehirlere kamaya veya ekya etelerine katlmaya sevk etti. zellikle 1595ten 1607ye kadar sren dnemde Anadoluda anari ve halkn kitle halinde ka Osmanl tarihinde Byk Kagun olarak bilinir. Kanun dneminde yeni topraklarn tarma almas, yzde altma varan nfus patlamas, bu anari dneminde Anadolunun bir daha kalknamayaca bir ykm dnemine yerini brakmtr. Ayn yllarda Rumelideki Hristiyan kyller arasnda ilk ciddi isyan giriimleri vuku bulmutur.39 Bu byk ekonomik-siyasi-sosyal bunalm srasnda, kap halk geimini salamak iin ekiyala baladlar. Devletin temel kurumlar, kul sistemi, tmar sistemi ve toprak tasarrufu dzeni perian oldu. Bu yllar yaayan Koi Bey erbab- tmar ve zeamet bilklliye yok olduulfeli kul dnyay tuttu ve sipahi gruhunu bastrd demektedir. Devlet, eyaletlerdeki topraklar stndeki denetimini kaybetti; toprak gelirleri, byk lde Kapkullarnn ve asker snfla balantl nfuz sahibi yerel kiilerin, yann eline geti. Klasik Osmanl rejimi tamamiyle kt. Bu nedenle biz bu tarihe kadar Osmanl tarihini Klasik Dnem diye ayrd ediyoruz. 1683-1699 sava dnemi derin deiikliklere yol am, yan rejimini hazrlamtr. mparatorluk topraklarnn yarsn oluturan Padiah haslar, daha dorusu merkez hazine kontrolundaki topraklar, genellikle eskiden beri mukataa adyla szleme ile zel kiilere iltizama verilirdi. Bu mukataalarn byk ksm asker snf mensuplarnn eline geti. 17. yzyl sonlarnda mukataa iltizam yoluyla devlet topraklar zerinde denetim kuran bu snf, kyller zerinde fiilen ynetici durumuna geldi ve aynn douuna yol at.40 Devlet toprak zerinde denetimini salyan eski dzenli tahrirleri artk yerine getiremiyordu. Topran gerek kontrolunu ele geiren nfuzlu ynlar, kendilerine ahsen bal cretli asker kuvvetler beslemeye balad. Dzenli tmarl asker ilevini kaybettiinden devlet yn bu yerel askeriyle imparatorluk ordusuna katlmaya tevik edip pek ouna mrmran veya paa rtbesi tevcih etmeye balad. Kazalarda yerel otoriteyi temsil eden yan yannda 18. yzyl ikinci yarsnda eyaletlerde byk mukataa topraklarn kontrolu altna geiren ve zel ordular bulunan gl yerel hanedanlar ortaya kp glendi. 1683-1699 felketli sava yllarnda, mukataa iltizamlarn malikne adyla eyaletlerde zengin ve nfuzlu kiiler hayatlar boyunca, hatta aileleri iin salamlard. Bylece toprak ve vergiler zerinde kontrolunu kaybeden devlet, eyaletlerde temel fonksiyonlarn yerel yan ve hanedana devretmi bulunuyordu. Bu

30

dnemde, Avrupada grlene benzer bir ekilde, imparatorluun feodallemesinden bahsedebiliriz. 18. yzyln sonunda merkeziyeti imparatorluk artk mevcut deildi. II. Mahmudun yeni bir ordu kurup gl aynlar ve hanedanlar (Pozvant-olu, Tepedelenli, Karaosmanoullar, apan-oullar) teker teker ortadan kaldrmasna kadar, Anadolu ve Rumelide, merkez bir hkmetin otoritesini tanyan bir imparatorluu yeniden kurmak mmkn olmad. Uzak eyaletlerde, Suriye, Msr, Badatta Osmanl Sultannn temel egemenlik haklarn fiilen ele geiren Memluk beyleri (Msrda), Yenieri garnizonlarna dayanan yerel hanedanlar ykseldi. Bu gelime, daha nce 16. yzyl sonlarnda Garp Ocaklarnda, Tunus, Cezyir ve Trablusta gereklemi bulunuyordu. Buraya kadar Osmanl tarihinin yapsnda ve temel kurumlarnda yeni bir dnem aan deimeleri gzden geirdik. Osmanl tarihinde dnemleri bu ampirik gzlemler erevesinde saptamak gerektiine inanyoruz.

Kemalpaazde, Tevrih-i l-i Osmn, Defter I, haz. erafettin Turan, Ankara 1976;

Ruhye ait olduu sylenen kronikte de (Oxford Bodleian Library, Marsh 313) benzer fikirler ileri srlmtr. 2 Tewarikh-i l-i Osman (Die altosmanischen anonymen Chroniken), ed. F. Giese, Breslau

1922, 30; daha tam bir metin: Topkap Saray Mzesi Ktphanesi, ? 700. 3 4 H. nalck, Adletnmeler, Belgeler (Trk Tarih Kurumu), II/3-4, 105. Sleymann saltanat dneminin Altn a saylmas hakknda bkz. H. nalck, Sleyman

the Man and the Statesman, ed. G. Veinstein, Soliman Le Magnifique et sgn temps, Paris 1992. 5 Osmanl layiha yazarlar iin bkz. H. nalck, Military and Fiscal Transformation in the

Ottoman Empire, 1600-1800, Archivum Ottomanicum, VI (1980); The Ruznme Registers, Turcica, XX (1988), 256. 6 A. Tietzenin neir ve evirisine bkz: Mustafa ls Counsel for Sultans of 1581, I, Metin, II,

eviri, Viyana 1979-1982. 7 Ayn Ali, Kavnin-i l-i Osman der Hulsa-i Mezmin-i Defter-i Divan, stanbul 1280 H.; bu

basm popler bir basm olup tenkitli yeni bir basm Douglas Howard tarafndan hazrlanmtr; Kitb- Mustatab iin bkz. Y. Ycel, Osmanl Devlet Tekiltna Dair Kaynaklar; Kitb- Mstetb, Kitbu Meslihil-Mslimn ve Menfiil-Mminn, Hrzl-Mlk, Ankara, 1988. 8 Bkz. C. Fleischer, Royal Authority, Dynastic Cyclism, and Ibn Khaldunism in Sixteenth-

Century Ottoman Letters, Journal of Asian and African Studies, XVII (1983), 198-220; Frb, Ts ve

31

Devvnnin etkileri iin bkz. Knalzde Alaeddin Ali, Ahlk- Al, Bulak 1248 H., II, 5, 105-112. 9 Hac Halife veya Ktib elebi olarak bilinen Mustafa b. Abdullah, Dstrl-amel li islhil-

halel, stanbul, 1280 H.; Almanca evirisi: W.F.A. Behrnauer, ZDMG, X (1857), III-132. 10 Bkz. H. nalck, Kutadgu Biligde Trk ve ran Siyaset Nazariyeleri ve Gelenekleri, Reit

Rahmeti Arat in, 1966, 259-275. 11 12 Mustafa Nam, Trih-i Nam, I-VI, stanbul, 1280 H.: I. Ciltteki giri. eviren Pirzde Mehmed Saib, Mukaddime-i bn Haldun, I-II, stanbul 1275 H.; Tanzimat

dnemi tarihcisi ve devlet adam Ahmed Cevdet Paa tarafndan tamamlanmtr: stanbul 1277 H. 13 14 15 A. Cevdet (Paa), Vekyi-i Devlet-i Aliyye (Trih-i Cevdet), stanbul 1271-1301. Neticl-Vukut, I-IV, stanbul 1294-1327 H. G.G. Arnakis, Gregory Palamas among the Turks and Documents of His Captivity as

Historical Sources, Speculum, XXVI (1951), 104-118. 16 Yeni bir yorum iin bkz. H. nalck, The Ottoman Turks and the Crusades, 1329-1522, A

History of the Crusades, genel yayn ynetmeni, K. M. Setton, c. VI: The Impact of the Crusades on Europe Hal Seferlerinin Avrupa zerindeki Tesiri, haz. H. W. Hazard ve N. P. Zacour, Madison, 1993, 221-353. 17 18 Bkz. A. Feridun, Mneats-Seltin, I, stanbul 1275 H., 236. Bkz. H. nalck, The Rise of the Ottoman Empire, Cambridge History of Islam, haz. Holt,

Lambton ve Lewis, Cambridge 1970, 320-323; H. nalck, An Economic and Social History of the Ottoman Empire, Cambridge 1994, 327-331. 19 20 21 22 23 24 25 A. Feridun, a.g.e., II, 542-544. H. nalck, haz. 16. notta zikredilen An Economic and Social History, 367-372. Bkz. Bayazd I, Encyclopaedia of Islam, 2. bs. (EI2). I. Mehmed ve II.Muradn mektuplamalar iin bkz. Feridun, I, 150-152, 177-178. Bkz. Mehmed II, slm Ansiklopedisi (A), 523-527. imdi bkz. Selim I, EI2. U beylerinin Fatih Sultan Mehmed zamanna kadar oynadklar hayat rol iin bkz.

Gazavt- Sultan Murad Han, haz. H. nalck ve M. Ouz; Mehmed I, EI 2, Murad II, A.

32

26 27 28

H. nalck, Fatih Devri zerinde Tetkikler ve Vesikalar, Ankara 1954, 149-150. Bkz. Ghulam, EI 2. Bkz. Knnnme-i Sultan ber Mceb-i rf-i Osmn, Ankara 1956, notlar 2-5, 8-12, 20-

24, 30, 32, 36, 39, 40, 45. 29 Bkz. H. nalck, The Ottoman Empire: The Classical Age 1300-1600, kinci basm, London:

Phoenix, 1995, 76-118; Timar, EI2. 30 295-303. 31 H. nalck, The Ottoman Succession and its relation to the Turkish Concept of State, The H. nalck, LEmpire Ottoman, Studies in Ottoman Social and Economic History, London:

Variorum II, 1985, 85-87; H. nalck, The Rise of the Ottoman Empire, Cambridge History of Islam, I,

Middle east and the Balkans under the Ottoman Empire: Essays on Economy and Society, Bloomington 1993, 60-61. 32 33 34 35 36 37 Bkz. Mehmed Paa, Abaza, A. Bkz. 5. notta zikredilen: H. nalck, Military and Fiscal Transformation. Bkz. 17. notta bahsedilen An Economic and Social History, 103-154. A.g.e., 126-131. Mehmed II, A, Cz, 53. H. nalck, Osmanl mparatorluunun Kurulu ve nkiaf Devrinde Trkiyenin ktisadi

Vaziyeti, Belleten, XV (1951), 629-690. 38 Celller iin bkz. M. Akda, Cell syanlar, Ankara 1963; kr. H. nalck, Military and

Fiscal Transformation. 39 Bkz. I. Khassiotis, Sull organisazione, incorporazione Sociale e ideologia politica dei

Greci a Napoli, dal XV alla met del XIX sec., Epistimoniki Epetiris is Philosofikis scholis tou Aristoteliou Pamepistimiou, Thessalonikis, 20 (1981); ayn yazar, The European Powers and the Problem of Greek Independence from the Mid-fifteenth through the Early Nineteenth Century, Ellada: Istoria kai politismos, Salonica 1981. 40 Bkz. H. nalck, Centralization and Decentralization in Ottoman Administration, Studies in

Eighteenth Century Islamic History, ed. T. Naff ve R. Owen, London 1977, 27-52.

33

Trk Tarihi Kronolojisi / evket Kosoy [s.73-188]


Karadeniz Teknik niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi / Trkiye Milattan nce 20000-10000 Yakutistan arazisinde en eski insan izlerinin ait olduu dnem. 4000-1000 Anav Kltr: Trkmenistanda Akabat yaknlarndaki Anavda bulunmutur. Anav yaknlarnda buna benzer ve daha sonraki (m.. 2500) yllara ait bir baka kltr evresi ve rnlerine ise Namazgh-tepede rastlanmtr (dibekler ve bakrdan ss eyalar). Anav kltrn yaratanlarn milliyetleri kesin olarak tesbit edilememi olmakla birlikte, bu kltr yaratanlarn proto-Trkler olma ihtimali yksektir. Bunun nemli bir gstergesi Trk kltrnn nemli bir unsuru olan Atn ilk defa Anav kltrnde grlm olmasdr. Anav rnlerinden baz rnekler: Gnete kurutulmu tula evler; at, koyun, sr besicilii; iftilk. 3000 Kelteminar Kltr: Aral gl evresinde ayn adl yerde tesbit edilmitir. rnlerinden baz rnekler: Geni azl, dz tabanl, kulpsuz, ince izgili ve desenli mlekler. 2500-1700 Afanasyevo Kltr: Trk ana yurdunda grlen en eski kltr evresi. Abakan bozkrlarnda grld iin Abakan veya buluntu yerine izafeten Afanesyevo adyla tannan bu kltr burasyla snrl kalmayp Altay dalarndan dil/Volga nehrine kadar uzanan geni bozkrda tesirli olmutur. rnlerinden baz rnekler: Kemik ineler; akmak tandan ok ular; bakrdan bak ve kpeler; basit mlekler; eitli maden ilemeli aletler yapp kullanmlar; at ve koyun beslemeye de balamlardr. 1700-1200 Afanasyevo Kltrnn devam ve daha gelimi ekli olan Andronovo kltr: Altay ve Tanr dalar ile Yayk nehri arasndaki btn bozkr sahay tamamen iine almtr (Douda Baykal gl ve Selenga kylarna; gneyde Tanr dalarna; gneybatda Kazakistana ve Harezmin gneyine; batda Sibirya zerinden Don nehrine kadar yaylm). Her iki kltr evresi de Trk soyunun proto tipi brakisefal atl sava beyaz rk, yani Trklerin atalar tarfndan meydana getirilmitir. rnlerinden baz rnekler: mlekler, ke veya meander ekilindeki basma desenlerle sslenmi keramikler, ta kaklar; kemikten ine, ok ular, baltalar, hanerler; inci kpe ve ss eyalar; tun ve altndan eyalar. At ve koyun dnda deve ve sr da beslemeye balamlardr. 1200-700 Karasuk Kltr: Yeniseyin kollarndan Karasuk rma civarnda raslanmtr (gney Sibirya, Baykal blgesi, Moolistan, Yedisu havzas etki sahasdr). Andronovonun devam olmakla birlikte demir madeninin bulunmas ve ilenmesi ayrt edici zelliidir. rnlerinden baz rnekler: Drt tekerlekli araba, kee adr, koyun ynnden kuma ve elbise. 1200 Kimmerler, Gney Rus Steplerini igale baladlar. 1050-256 Chou devleti: Trklerin ve Trk kltrnn tesiriyle meydana gelmi olan Yang-

34

shao/yeni kltr ve bunun siys grnts olan Chou devleti. at besleme, gk klt, gelimi asker karakter, hayvan slbu vb. gibi asl Trk unsurlarn tayan Chou devleti, sonraki in kaytlarnda Hiung-nu ad ile gsterilen Asya Hun (Trk) ktlesinin ekirdei, ncl durumundadr. 1000 Hz. Davud, Filistinde Birleik srail Kralln kurdu. 922 Kral Hz. Sleymandan sonra srail Krall ikiye blnd. Kuzeyde srail Krall ve Gneyde Judah Krall. VIII - II. skitler/Sakalar: Bulunduklar Orta Asya (XI.-IX. asrlar) corafyasndan VIII. yzylda Karadenizin kuzeyine ynelen Saka Trkleri, buradaki Kimmerleri gneye, Anadoluya srerek yerlerini aldlar. VIII.-II. yzylda Tanr dalarndan Tuna nehrine, rann bat snrlarndan balayp Suriye ve Filistini de iine alarak Msra kadar uzanan bir kabile birlii kurdular. rana egemen olan Med saldrlar karsnda Anadoluyu brakarak ran snrndan balayp kuzeyde Kuban iine alan ve Rusyann gneyine uzanan blgeye ekildiler. IV.-II. yzyllarda Sarmatlarn hakimiyeti altna girdiler. Sarmatlar ve Gotlar tarafndan ortadan kaldrldlar. i.. 2. yzylda skitler daldnda son hkmdar Palakusun ardndan, Krmda bulunan skit/Saka Trkleri m.s. 200e kadar varlklarn devam ettirmilerdir. 700-100 Tagar ve Tatk Kltr: Abakan ve yukar Yenisey Minusinsk blgesinde Karasuk kltrnn takipisi Tagar ve Tatk kltrdr. Bir birinin ardl olan Trk kltrlerinin gelinen tarihte en gelimi ekli bu Tagar ve Tatk kltrdr. rnlerinden baz rnekler: Tun bak, haner, ok ular; ota eklinde aa evler; tuntan kk hayvan heykelleri ve eitli hayvan tasvirleri Trk kltrnn btn zelliklerini yanstr. 700 Saka Trkleri/skitler, Step Blgesinde Kimmerlerin yerini aldlar. 700-330 Persler: Bir grup ranl halk, batdan gelip Basra Krfezinin kuzeyine yerletiler imparatorluun temellerini attlar, ran ulusunu oluturdular ve o gne kadar ayr olan halklar birletirdiler. En son Pers krallar kral III. Darius Kondoman, skendere kere, Issos, Gaugamela ve Hemedanda yenilmi olmasndan dolay onu affedemeyenlerce ldrld (330). 624-543 Buda. din ve felsefi sistem kurucusu. Budizimin kurucusu. 6. yzyl Maverannehirin Darius I ve Sirus zamannda ranl Aamenidler tarafndan istilas. 586 Babilliler, Judah igal etti. Kuds harab edildi, pek ok yahudi de Babile esir/srgn olarak gtrld. 539 Filistin, Pers mparatorluunun bir paras oldu. 4. yzyl Sarmatlar, skitleri hakimiyetleri altna almaya baladlar. 332 Byk skender Kuds ald.

35

329-328 Byk skender zamannda Maverannehirin istilas ve Semerkantn zapt. Bu gelime Baktria ve Sogdun Yunanl Selusidlerin hakimiyeti altna girmesi ile sonuland. 325-297 Hindistanda Mauryan imparatorluunun kurucusu Chandragupta Mauryann saltanat. 325-187/185 Hindistanda Maurya mparatorluunn kuruluu. Kurucusu andragupta. 318 M.. - 216 M.S. Hiyong-nular/Asya Hunlar. 305 Seleukos hanedannn kurucusu 305te kendini kral ilan eder ve bakent olarak Antakyay seer. 3. M..-7. M.S. Ogurlar/Bulgarlar: Bulgarlarn atalar olan Ogurlar, Ouzlarla karde olup, ok erken dnemde ayrlm olduklarndan, dillerinde de baz fonotik deiiklikler olmutur; Ouz=Ogur z,r deimesi ve Ylan=Dilom y,d deimesi gibi. Belgelerden m.s. 2. y.ylda Bat Sibiryada dil (Volga)e doru uzanan bozkrlarda yaadklar anlalmaktadr. 250 Partlar, Sogd lkesini Yunanllardan aldlar. Greklerin elinde sadece Baktria blgesinin ynetimi kald. 221-210 in Si Huang Ti (e Huang Ti): in Seddini yaptrmtr. inin gerek gcn oluturan, hatta tarihi ini yaratan kii 210-174 Hunlar (Hunlar)n inin bat snrlarnda belirmesi. Hun siyasi birliinin kuruluu ilk ve en byk hakan: Teoman ve olu Mete, kendilerine katlan kavimleri rgtler. Daha sonra det olduu zere bunlar ikiye ayrrlar: Dou kanadnn ynetimi Solun Bilge Kralna, yani dounun kralna, veliahta verilir. Zira gne lkeye doudan doar, dounun gnein batt bat zerinde hkm vardr. Dou blgeleri yaklak olarak yukar Kerlen blgeleridir. Bat kavimlerinin, yani Kangay lkelerinin ynetimi San Bilge Kralna, yani batnn kralna verilir. Ordularn binlik, yzlk ve onluk blklere ayrrlar, daha sonra ardllar da ayn dzeni uygulayacaktr. Artk inlilere kar byk bir saldr balatmak iin her ynden hazrdrlar. 206 inde Han Hnedanl kuruldu. Metenin Hun tahtna kt tarihlerde inde de Tsinlerin (Kinler) ksa sreli hanedanl son bulmu ve Hanlar (m.. 206-m.s. 230) egemenliklerini henz yeni kurmulardr. 201-199 Metenin Bozkr blgelerinde in hakimiyetine son verii: ine ynelen Mete, ansiye (Shanxi) girer, yl iinde, Ma-i, Tai-yuan blgelerini zapt ile Han slalesinden Kao-tiyi bozguna uratp yaplan bir andlama (m.. 201) ile Bozkr blgelerinde in hkimiyetine son verdi. Devamla Baykaldan balayarak rti yatana kadar olan bozkrlar, daha batdaki Ting-lingleri, baz Ogur kollarnn bulunduu arazileri, kuzey Trkistan ve oradaki Vu-sunlar zapt ile himayasine ald. Byk Hun (Trk) hkmdar, salnda Asya ktasnda yayan Trk soyundan hemen btn topluluklar kendi idaresinde tek bayrak altnda toplad. mparatorluk snrlarnn douda Koreye, kuzeyde Baykal

36

gl ve Obi, rti, im nehirlerine, batda Aral glne, gneyde inde Wei rma-Tibet yaylasKarakurum dalar hattna ulat bu tarihlerde Hunlara tb olanlar arasnda Moollar, Tibetliler, Tunguzlar ve inliler de vard. Mo-tun tarafndan in hkmetine gnderilen m.. 176 tarihli mektuptan anlaldna gre, yalnz i Asyada Trk devletine bal kavim ve ehir-devletiklerinin says 26 idi ve hepsi, Tanhunun ifadesi ile yay gerenlerle tek bir ile hlinde birlemilerdi. Mete zamannda kesin eklini alm olan Byk Hun devleti, etnik ynden ve hkimiyet anlay, sosyal yaps, idar ve asker kurulular (sosyo-politik niteler, devlet meclisi=toy, sa-sol tekilt, bilge eligler vb.), dini ve dnya gr ile, Trk milletinin tarih ve kltrnde feyizli etkilerini iki bin yl srdren bir ana kaynak durumundadr. Bu itibarla, Trk ve dnya tarihinde ok byk nem tar. 187-185 Son Mauryan imparatoru Brihadrathann saltanat ve lm. 177-176 Hunlar, Kansuda (Gansu), in snrnda, inlilerin ve Batllarn daha sonra belirsiz bir tanmla Hint-skitler (veya Toharistanllar) olarak adlandrdklar olduka gizemli bir halk olan Yueilere (Yuezhi) saldrs ve onlar Kansudan karmalar/srmeleri. Yeilerin egemenliinden kurtulan Kansu, Hunlarn egemenliine girer ve Hunlar Kansuyla birlikte daha batda bulunan topraklarn bir ksmnn, Balka Glne, belki de Aral Glnn kuzeyine kadar uzanan tm bozkrlarn, hakimi olurlar. Bylece Hunlar Tarm Havzas, hatta Sogdiyanan kuzeyindeki byk vahalarn snrlarna dayanmlardr ve bu topraklara girme isteine daha fazla kar koyamazlar. Askerlerini bu topraklara srerken hibir yardma ihtiya duymazlar. Yalnzca varlklar korku salmaya yeter ve Turfanllar ve Kuanlar boyunduruklar altna girer. Bylece Hunlarn saygnlklar artar, hatta bu durumdan yararlanrlar. Bu topraklarda refahlarnn gerek kaynaklarn bulduklar aktr ve in bunu fark etmekte gecikmez. 174-161/160 Metenin olu ve ardl Ki-ok (Lao-ang) dnemi. 167-105 Hunlarn Yeileri bertaraf ve ardndan genilemeleri ini tedirgin etmi ve artk bar dnemi geride kalmtr. Yeniden sava balar. II. yzyln ortalarndan I. yzyln balarna kadar srekli savalr. Hunlar nceleri saldran taraftr. 167de ansiye (Shaarud) girerler; 158de angana (Tchang-ngan, Singan, Xian) saldrrlar; 144le 142de Ta-tong (Datong) yaknlarnda in Seddine saldrrlar; 129da Pekinin kuzeyindeki blgeye girerler. Bu son byk zaferleri olur. 129 ylnda Hunlar son seferlerini yaparlar ve inliler savata stn duruma gemeye balarlar. Vu-ti (Vudi) (140-87) Hunlarn yenilmez rakibi olacaktr. Vuti, byk bir sefer dzenleyerek Gobiyi geer, Orhona varr ve jan-jyunun lkesinin kalbine iner. On yl sonra bu kez iki orduyla yola kar. Bir tanesi an-sinin kuzeyinden yola kar ve Ongine varr; teki Pekinden yola kar, Orhon ve Selenga rmaklarna varr. Kskaca alnan Hunlar byk bir yenilgiye urar ve sava alannda ordu komutanlarndan pek ounu brakarak geri ekilirler. Kansuyu terk etmek zorunda kalrlar. Dertler hep st ste geldiinden savalar srasnda zaten ok ypranan srleri, doal afetler ya da salgn hastalklar sonucunda telef olur (105). 160-126 Ki-okun olu Kn-in dnemi. Bunlarn inli prenseslerle evlenmeleri ve in hediyeleri

37

ile kandrlmalar vb. sebeplerle in hileleri neticesi Hun devleti gittike gten dmeye balad. 141-128 Hunlardan kaan Yeilerin Grek-Baktria Kralln istilas ve buraya Toharistan adnn verilmesi. 138 Chang Chien bakanlndaki ilk in Diplomatik heyeti, Fergana Vadisine gitti. 126 Vu-ti (141-87), Hun merkezi Kansuyu igal etti ve pek ok ehre garnizon kurdu. Artk buradan ok byk kayplar vermeden Tarm igal edip Pamire geebilir ve Ferganaya girebilir. Hun hakimiyetini ykmak, pek yolunu ele geirmek iin propaganda ve eitli planlar tatbike balad. Bu amala bir eli/casus heyetine hazrlattrlan rapor, daha sonraki in siyasetine temel rehber vazifesi grd. Sin-kiang, Yeni lke ad verilen Dou Trkistan topraklarnn igali ve Hunlarla aralarndaki sava iki yzyl boyunca in d politikasnn en nemli konusu olur. Fakat bu igal ar bedeller sonucunda, uzun ve zorlu bir sreten sonra gerekleir. Kahramanlklar ve ender grlen bir direni gerektirir, nk her ey yolunda gitmez ve igal popler olmaz. Bilinen idealist bar yaklamlaryla pek ok inli aydn, entelektel bu igale kar dmanca tavr sergiler. Bu igalin para ve insan hayat asndan pahalya patlayacan bouna anlatmaya alrlar. Ama inin yaylmac politikasnn gerek zanaatkarlar askerlerin iradelerini sarsmay baaramaz; askerler byk imparatorluk idealini dnmektedir, zararl bulduklarnda ve eserlerini tehlikeye dreceini dndklerinde emirlere kar gelmekten ekinmezler. in ordusunda ayn zamanda ok iyi politikaclar olan byk komutanlar, inin daha nce hi grmedii yetenekte askerler vardr. 126-117 Ordularn da Trk usulne gre yeniden dzenleyen inliler karsnda baarsz olan Hunlar, Kansuu kaybedince arlk merkezlerini Gbiden, Orhun nehri blgesine kaydrdlar (m.. 126-117). Artk inliler karsnda gerileyi ve i huzursuzluk giderek artmaya balamtr. 121 General Ho Chu-ping komutasndaki inliler, Hunlar yendi. 119 201de Mete tarafndan yenilgiye uratlan Tang-hunun soyundan gelen Vuhuanlar, Vutinin kazand byk zaferlerden sonra Hunlarn egemenliinden in egemenliine getiler. Yeni efendileri tarafndan yerleri deitirilir ve Hunlar kollamakla grevlendirirler. Hkmdarlar ylda bir kere in sarayna rapor verir. Gn Olunun emirlerine hi olmadklar kadar saygl olan Vuhuanlar bu sralarda ynetimlerinde neredeyse tamamen bamszdrlar; belki Siuan-ti (Xuandi, 73-49) dnemini bunun dnda tutmak gerekir, nk bu dnemde hareketleri kstlanr. Yllklar, daha sonra olduu gibi bu dnemde de, Vuhuanlardan sadk halklar ve snrlarn fedakr koruyucular olarak sz ederler. 106 inliler ve ranllar arasnda diplomatik ilikilerin kurulmas. 102 inlilerin Hokand zapt. 2. yzyl sonu Saka Trkleri/Doulu skitlernin Baktraya gelii (2. yzyl sonu): Seleukoslarn igali karsnda Part kral II. Phratonun (137-128) Sakalardan yardm istei zerine Baktraya gelen

38

Sakalar, tm ran Platosunu igal ederler. Fakat tm siperlerinde saldrya urayan Sakalar geri ekilmek zorunda kalr. Hilment Nehri boyunca inip Afganistann gneyine, antik Dran-jiyanaya snrlar. Bu topraklar o kadar benimserler ki bu tarihten sonra buralar Sakalarn yurdu anlamnda Sakaistan olarak adlandrlr, bu ad daha sonra deiime urayarak Seistan ya da Sistan olacaktr. Mithridatee yenilen Sakalar glerinden ve saldrganlklarndan bir ey kaybetmezler. Yeni yurtlarna henz almken tekrar macera aramaya karlar. 110lara doru Arahosya ve Sindin efendisi olurlar. Mauesin hkmranlnda (90-53) Pencap, Kandehar ve bir olaslkla Kapisay igal ederler, sonra Azesin hkmranlnda (30-10) Matu-raya kadar yaylrlar. Hindistan krallar olan Sakalar, ran prensleri, hatta Helen uygarlyla btnlemi ran prensleri olarak kalmay srdrmlerdir. ran ve Yunan kltrnden etkilenirler ve paralarnn zerine Yunan tanr ve tanralarnn tasvirlerini bastrrlar. Genel inana gre Aziz Thomas, Gondopharesin saraynda (19-45) yaar ve onu Hristiyan olmaya ikna eder. 63 Filistin Roma mparatorluunun eline geti.

55-48 Hun (Hiyongnu) Tahtnda kriz ve Hunlarn ikiye bln: Hu-han-ye ve i-i, len anynun yerini almak iin kyasya mcadeleye giriirler. i-inin daha fazla ans olduu dnldnden, Hu-han-ye inlilerin desteini alr ve saraya gider. 48de rakibini saf d edip kendini in desteinde resmi olarak hkmdar ilan eder. ine tabi olarak 43te Tola, Ping-u ve Orhon blgelerine yerleir. Dou Hunlar, Hu-han-yenin 31 ylnda lmnden sonra da ine tabiiyetini srdrd. Taki Yu Tanhu (m.s. 18-46) zamannda ine kar istikllini yeniden kazanana dek. 46 (51) in saldr ve istilalar sonucu Hunlar zayflaynca Vuhuanlar, eski dmanlklarn yeniden hatrladlar ve onlara saldrrlar. m.. 46da Hunlara korkun bir darbe vurarak en byk baarlarn kazandlar. in sarayna, dmanlarndan edindikleri ganimetleri, kzlar, srlar, atlar, kaplan, leopar ve samur krklerini sunmaktan da byk bir onur duyarlar. Bu darbenin ardndan Hunlar iki Orduya blnd. Doudakiler ine tabi oldular. 36 Bat Hun lideri i-inin lm: i-i, hkmranln tanyan ve kendisine sadk kalanlarla

batya ekilir. Yolda Vusunlar yener, u ve Talas blgelerine yerleir (41). Blge krallarna kar parlak zaferler kazanr, Sogdiyanaya girer ve Fergane, Baktria (Belh) havalisini kendine baladktan sonra, in kaynaklarna gre, An-si blgesini yni gney-bat snrlar t Anadoluya kadar uzanan Part imparatorluunun kuzey-dou ksmn zapt etmek iin plnlara balad. Fakat i-i bunu gerekletiremedi, zira Vu-sun ve Kang-k devletinin desteindeki in ordusu Hun merkezine saldrarak, bakenti tamamen tahrip etti (m.. 36) i-inin batda byk bir Hun imparatorluu kurma dncesi 36da inlilerin eline dep, hapis ve arkasndan da idam edilmesiyle suya dt. i-i ulusu buradan hareketle srekli kuzeye ve oradan da batya giderek drtyz yl sonra, m.s. 374te Balamir Han komutasnda tarih sahnesine yeniden kacaklardr (Avrupa Hunlar). Don ve Tuna rman geecekler, Gotlar ve Alanlar sktrarak Batda byk Kavimler Gne neden olacaklardr.

39

Milattan Sonra I. yzyl I-XI. Asrlar Miladdan sonraki dnemde Trk Gleri: Trk glerine katlan boylar ve g zamanlar u ekildedir: Hunlar, Orhun blgesinden gney Kazakistan bozkrlarna, Trkistana (1. yzyl sonlar, 2. yzyl ortalar) ve Avrupaya (375 ve mteakip yllarda); Uar-hunlar, 350lerde, Afganistan ve kuzey Hindistana (Ak-Hun Eftlitler); Ogurlar, gneybat Sibiryadan gney Rusyaya (461-465 yllar); Ouzlar, Orhun blgesinden Seyhun nehri kenarlarna (10. asr), ve sonra Maverannehir zerinden rana ve Anadoluya (11. asr); Avarlar, bat Trkistandan Orta Avrupaya (6. yzyl ortas); Bulgarlar, Karadeniz kuzeyi zerinden Balkanlara ve Volga nehri kylarna (668den sonraki yllarda); Macarlarla birlikte baz Trk boylar, Kafkaslarn kuzeyinden Orta Avrupaya (830dan sonra); Sabarlar, Araln kuzeyinden Kafkaslara (5. asrn ikinci yars); Uygurlar, Orhun nehri blgesinden Asyaya (840 tkip eden yllarda); Peenek, Kuman (Kpak) ve Uzlar (Ouzlardan bir kol), Hazar denizi kuzeyinden Dou Avrupa ve Balkanlara (9.-11. asr) g etmilerdir. Bunlardan zellikle Hun ve Ouz gleri, hem uzun mesafeler katetmek suretiyle yaplm, hem de ok nemli tarih sonular vermitir. 18-46 Orhun blgesindeki Dou Hunlar Yu Tanhu (18-46) zamannda ine kar istikllini yeniden kazand. Yunun nderliinde douda Manuryaya, batda da Kagara kadar olan blgeyi tekrar idareleri altna alan Hunlar, onun lmyle tekrar i karklklara srklendiler. Yunun olu olan Tanhu Pu-nuya kar mcadele balatarak kuzeydeki Hun kabileleri arasna ekilen Pinin kendini Tanhu iln etmesi, Hunlar yeniden ve bu kez bir daha birlememeksizin kesin olarak ikiye bld (48); D Moolistanda Kuzey ve Moolistanda Gney Hun devletleri. 48-155 Kuzey Hunlar: Kuzey/D Moolistanda. Yklna kadar istikllini daima korumutur. Gney Sibirya, Cungarya tesine kadar Bat ve Asyadaki nemli ehir devletleri Kuzey Hun Devletinin elinde olduundan buralar in hcumlarnn hedefini tekil etmekteydi. Bu blnten itibaren inliler i karklklar kararak ve saldrlar ile Asyada Kuzey Hun hkimiyetine son verdiler (91). Douda da, inlilerin de destek verdii Sien-pi hcumlarna maruz kalnd. Hakimiyetlerini Cungarya ve Gney Sibiryaya kadar genileten Sien-piler son darbeyi hkmdarlar Tan-shih-huai (147-156) zamannda vurdular ve Kuzey Hun topraklar dman kabilelerin istilasna urad. Hunlar 91de byk ktleler halinde balayan glerine 155 ylnda da devam ederek imdiki Kazakistan blgesinde bulunan i-i dneminden kalan soydalarna katldlar. 48-216 Gney Hunlar: Gney/ Moolistanda. Yklna kadar daima in tbiiyetinde kalmtr. inin kuklas durumundaki bu Gney Hun Devleti de 177 ylndan itibaren Sien-pilerin tehdid alanna girmeye balad. 188 ylnda inin atad Tanhunun ine tam teslimiyet politikasna kar kan Hun kabileleri, Tanhuyu ldrerek, tamamen bassz ekilde ayr kabile hayat yaamaya baladlar. Otoritesiz son Tanhunun hapsedilmesi ve lkenin 5 eyalete blnerek (216) inli asker valilerle ynetilmeye balanmasyla Gney Hun Devleti de sona erdi.

40

50

Kujula Kadphises, randan Maverannehir ve Yukar ndusa kadar yaylan Kuan

(Kuan) mparatorluunu (Afganistan, Kuzey Hindistanda) kurdu. Hunlardan kaarak blgeye gelen Yeh-chiler de Kuan mparatorluunun hakimiyeti altna girdiler. Kujula Kadfises, Hinduku Dalarn aar ve bir kez Kapisaya yerleince (50ye doru Kabili alr) Hindistana doru inmeye balar. 60a doru Pencap ve pek ok kez el deitirmi ve ok ac ekmi bakent Taksilay igal eder. Krall bylece Mervden Indse kadar uzanr. Kujulann olu Olu Vima da fetihlere devam eder (3-176/50-4. yzyl ba). 70 Romallar Kuds yamalayp yktlar, harap ettiler.

78-144 Vimadan sonra Kuan tahtna byk bir prens kar Kanika: O, tarihe mal olduu kadar destanlara da gemitir. zellikle Budizm geleneinde, Kanika yasann koruyucularndandr ve tahta gei tarihinde yarm yzyllk bir belirsizlik vardr. Uzmanlarn ou tahta gei tarihi olarak 78i vermektedir, bunun nedeni Hint tarihyazmnda bu yln Saka dneminin balangc olarak seilmi olmasdr. (Tarm Havzasn da ieren geni bir corafyaya sahip) Kuan Devletinde Kral Kanika saltanatla birlikte, Budizmi de hakim din olarak benimser. Kanika dneminde Kuan imparatorluu dorua ular. Mervden Hoten ve Sarnatha, Sirderyadan Sogdiyana ve Kemir de dahil olmak zere Umman Denizine kadar uzanr. Ondan sonra Huvika gibi iki prens imparatorluu geniletir, ama bu devirde Budizm ok etkilidir, Sasanilerin ynetimindeki rann basks giderek artmaktadr. Kuan Krall byk bir kargaann iine der. IV. yzyl balarnda, giderek paralanan devletin son hkmdarlar batda ran ahlarn, douda Hindistanda Gupta hanedan krallarn tanmak zorunda kalmlardr. Kuan imparatorluu, tarihte yerini siyasal gcyle deil, dorua varan refah dnemine bal entelektel geliimiyle alr. Krallklarnn nfuzu Tarm Havzasndan Gcerat ve Maharaana kadar uzanr. Bu dnem, inlilerin ve Yunan-Roma kltrlerinin giriimlerinin de katklaryla, Bat, Hindistan ve in arasndaki ticaretin en youn olduu dnemdir. Ylda iki kez g etme alkanln kaybetmeyen Kuanlarn yazlk ve klk olmak zere iki bakenti vard: lki Kabilin kuzeyine 60 km uzaklktaki, daha ok Begram adyla tannan Kapisa. kincisi ise Hayber Geitinin Hint knda bulunan Peaver. 97 in ordusu, Hazar Denizine kadar ulat.

II. yzyl 180-589 in Birliinin Paralan ve inde Trk devletlerinin hakimiyetleri dnemi. Sien-pi basksndan kaan ve inin i blgelerine doru ekilen Gney Hun Devleti dahilindeki, benliklerini koruyan Hun kabileleri, m.s. 180den itibaren balayan inli generallerin mcadeleleri sonunda Han slalesinin zayflamas (ykl 220) ve arkasndan in Devletinin 16 devlete blnmesi zerine, Sui hnedannn tekrar in birliini salad 589 ylna kadar eitli mstakil devletler kurmay baarmlardr. inde devlet kuran bu Trk kabileleri unlardr: Tabgalar (Tabga/To-pa/Wei slalesi) (386-556); Tu-kular (1. Chao: 304-329, Tu-ku, Tu-ko slalesi). Kurucusu Tu-ku babuu Liu Yan olan devletin merkezi in blgesindeki Ping eng idi. dare dier babu slaleleri/aileleri

41

arasnda el deitirmise de, gelien siyas hkimiyet uuru devam etmitir. 2. Chao (329-351) slalesi; Hsia (407-431); Kuzey Liang krall (401-439); Lou-lan krall (442-460); Kuzey Li-ang krall (Ts-k/Chu-ch Mengsn tarafndan kurulmu, Tabgalar tarafndan bakent Gu-tsangn igali ile 439 ylnda yklmtr). Bu son Hun Devletinin Tabgalar tarafndan yklmas zerine buradan kaan Trk Aina ilesince temsil edilen, ayn Trk siys hkimiyet uuru, Gktrk hkanlna kadar ulamtr. III. yzyl 3. yzyl Kuan imparatorluu ve Part imparatorluunun k ardndan Sogd ile Baktriann birletirilerek Sasani Hanedan ynetimindeki rana dahil edilii. 3-17. yzyl aras Futhark veya Rnik alfabesi: Kuzey Avrupa Germen halklar arasnda (sve, Norve, Danimarka) kullanlan bir alfabedir.Younluu sve ve Norvede olmak zere Avrupa da 3500 kaya yaztnn, bu alfabe ile yazld kabul edilmitir. Gerek Gktrk diye anlan Trk kavmi, gerekse de Kuzey Avrupa Germen kavimleri bu temel alfabeden yararlanarak kendi yaz sistemlerini kurmulardr. Bu alfabenin Gktrk alfabesi ile ayn temelden kaynakland ispat edilmitir (3.-17. yzyl aras). 220 inde Han Hnedanlnn sona erii. 224-642 randa Sasani egemenlii: I. Ardeir (224-241) Sasani mparatorluunu kurudu. 226 Sasanilerin randa Partlar devirmesi. IV. yzyl 4. yzyl Mool Yuan-yuan Devletinin Moolistanda kuruluu. 304-351 Tu-kular (1. Chao: 304-329, Tu-ku, Tu-ko slalesi). Kurucusu Tu-ku babuu Liu Yan olan devletin merkezi in blgesindeki Ping eng idi. dare dier babu slaleleri/aileleri arasnda el deitirmise de, gelien siyas hkimiyet uuru devam etmitir. 2. Chao: (329-351/2) slalesi. 304-329 Han Krall: Pinyang (in)da kurulmutur. 315-557/386-534 Tabgalar ve Tabga/Topa Devleti: Tabgalar (Tabga/To-pa/Wei slalesi). Kuzey ansi (Kuzey in)de, a-mo han tarafndan kurulmu bir Trk devletidir. 4. yzyl sonlarna doru Kuzey in (an-sinin kuzeyi)de kudretli bir siyas teekkl meydana getiren, inlilerin To-ba (To-pa) dedikleri topluluu Trkler Tabga=ulu, muhterem, saygdeer diye anmlardr. Bilindii gibi, sonra bz Kara-Hanl hkmdarlar tarafndan unvan olarak (Tafga, Tamga) kullanlmtr. Kagarl Mahmudun, Trklerden bir blk olduunu naklettii Tabgalar, in yllklarna gre Asya Hunlarndan bir ksmdr ve sllenin resm tarihinde (Wei-shu) Mo-tun, eski To-pa (Tabga) hkmdar olarak gsterilmitir. nce Kuzey an-side Tai bakent olmak zere kk Tai veya I.

42

To-pa devletini (315-376) kuran Tabgalar, daha ilk babular olarak bilinen a-mo-han (lm. 277)dan itibaren dier kk Hun devletleri ve Sien-pi ktleleri ile mcadeleye giritiler ve nihayet Chin devleti bandaki, Tibet meneli Fu-Chien iktidarnn kmesi (384) zerine etraftaki (16 kadar) mahall hkmetikleri idareleri altna alarak byk bir devlet hline geldiler. Bakenti Ping-eng (Tai/Ping-loy) ehri idi. Az sonra devletin nfuzu, bir yandan Pekin yaknlarna, bir yandan Huang-ho ehri dirseine kadar uzanmt. Budizimin de tesiriyle zamanla inlilemiler ve Wei adn almlardr. 320-350 Hindistanda Gupta imparatorluunun kurucusu I. Chandraguptann saltanat. 320-550 Hindistanda Gupta mparatorluu. 329-352 Chao Hun Devleti: Orta Asyada kurulmutur. 329-352 Yeni Chao Krall: Peeli (in)de kurulmutur. 337-370 Eski Yen Krall: Gney Manuryada kurulmutur. 350/457-557 Ak Hun/Eftalitlerin bir g olarak belirmesi: Tarihi kaytlarda Uar-Hunlar/Ak Hunlar/Eftalitler olarak yer alan bu Hun zmresi 350 yllarnda Altaylar havalisinden batya doru cereyan eden byk g hareketi ile ilgilidir. Asyada Hun idaresinden iktidara gelen Sien-pilerin yerine kurulan byk Juan-juan Devletinde Uar ve Hun adlarnda iki kabile grubu 350lerde bilinmeyen bir sebeple o devletten ayrlarak bugnk Gney Kazakistan bozkrna gelmi, burann eski Hun halkn Volgaya doru ittikten (Avrupa Hunlar) az sonra gneye ynelerek Afganistann Toharistan blgesine inmiti. 367ye doru, buradaki eski Kuan (Byk Ye-i) lkesine hkmeden Kidarita hnedann da Baktria (Belh havalisi)ya sren bu Asyal ktle, sylendii gibi Uar (Avar) ve Hun kabileler birlii idi. Bu birlik daha sonra Kang-k (u-Maverannehir) ve Sogd (Semerkant ve havalisi)un hkimleri olarak (incedeki Hiung-nu ve Avrupa dillerindeki Hun ekilleri arasnda mahall sylenilere gre baz ufak deiiklikler gsteren) yukarda sraladmz [Ak-Hun/Eftalit] adlar altnda anlmtr. Hkimiyetini batda Hirkania (Gurgan. Hazar denizinin gneyi)ya kadar genileten bu devlet 5. asr ortalarndan itibaren Heftal adnda yeni bir hkmdar ilesine ship olmu (bu ad ilk defa 457de grlyor) ve ykld 557 ylna kadar hem slle, hem kavim olarak (teki adlar ve Ak Hun ad ile birlikte) bu ad tamtr. Ak Hun/Eftalit Devletinin hakimiyet sahas Hazar kylarndan Kuzey Hindistana, Afganistana, Asyaya kadar uzanmtr (a.bkz.: 420-562). 370 Bat (Avrupa) Hunlar (370-469)nn siyasi bir g olarak belirmeleri: Orta Asya steplerinden gelen Hunlar, kurucu babu Balamir nderliinde Dou Avrupay ve Bat Avrupann byk bir ksmn ele geirdiler. Avrupa Hunlarnn kimlikleri hakknda ileri srlen -Mool, slv, Germen meneli veya Trk-Mool, Trk-Mool-Manu, Fin-Ugor karm yada Kafkas kavimlerinden bir kol- eklindeki iddialar, son dnemde yaplm aratrmalarla daha da netleerek onlarn Asya Hunlarna dayand anlalmtr. in sahasnda Hun ad altndaki siyas hayatlar (Hiung-nu/Asya Hunlar) tarihe kavumakla beraber, m.. 1. asrda i-i iktidarnn yklmas neticesinde, etrafa

43

dalm olarak Sogdiyana (Seyhun-tesi)nn dousunda, Kafkaslarn kuzeyinde, hatt Dinyeper nehri civarnda ve bilhassa Aral glnn dou bozkrlarnda varlklarn devam ettiren Trk ktleleri, oradaki dier Trk zmreleri ve 1. asr sonlarndan 2. asrn 2. yarsna kadar doudan gelen Hun kalntlar ile oalmlar ve uzunca bir mddet skin bir hayat yaamak suretiyle glerini artrmlardr. Bunlarn, byk ihtimalle iklim deiiklii yznden veya son yllarda gelien yeni bir gre gre, 350 yllarnda doudan gelen Uar-hun basks karsnda batya yneldikleri ve sonra Avrupa Hun imparatorluunu kurduklar anlalmtr. Attil zamannda btn Avrupada Trk hkimiyetini gerekletirenlerin bu Asya Hunlar neslinden olduklar eitli vesikalarla belgelenmektedir. 370-378 Hun babuu Balamir ve Tarihi Kavimler Gnn balamas: 4. asr ortalarndan itibaren ilk olarak Volga ve Don rmaklan arasndaki ovalarda yaayan Alan lkesini ele geiren Hunlar, ksa srede Volga kylarnda grnmeye baladlar. Bu srada Gotlarn igali altndaki Karadenizin kuzeyinde; Don-Dinyeper aras Dou Gotlar (Ostrogot) bunun bats ise Bat Gotlar (Vizigot) hkm srmekte idi. Daha batda ise Transilvanya ve Galiyada Gepidler, gnmzdeki Macaristan corafyasndaki Tisza nehri havalisinde Vandallar vard. Bu Germen kavimleri yannda blgede daha kk Germen kavimleri ve rn, slv topluluklar da bulunmakta idi. Hun babuu Balamir, nce ksa sren arpmalarn ardndan Don ve Dinyester rmaklar arasndaki Ostrogot Devletini ykt. Hun taarruzunun iddeti yaklak bugnk Romanya topraklarnn bir blmnde yaayan Vizigotlar (Bat Gotlar) zerinde de etkili oldu ve kral Atanarikh, kalabalk Got ktlesiyle batya doru kat (375/376). Dou ve Bat Gotlar bertaraf eden Hunlar ksa srede Roma Imparatorluunun Tuna snrna ulatlar. stn Hun asker gcnn tazyiki ile balayan ve kavimlerin birbirlerini yurtlarndan srmesi ile devam eden bu g dalgas, Roma imparatorluunun kuzey eyaletlerini alt-st ederek t spanyaya kadar uzand, Avrupann etnik ehresini deitiren tarih Kavimler Gn balatm oldu. Got, Alan ve Germenlerden de yardmc kuvvetler tekil eden Hunlar, ilk defa 378 yl baharnda Tunay geerek nc kuvvet mahiyetinde Trakyaya kadar ilerlediler. 376-431 Bat Tsin Devleti: Dou Kansu (in)da kurulmutur. 384-409 Yeni Yen Krall: Hopei (in)de kurulmutur. 385-394 Bat Yen Devleti: anggan (in)da kurulmutur. 385-403 Yeni Leang Devleti: Dou Trkistanda kurulmutur. 386-556 Tabgalar (Tabga/To-pa/Wei slalesi) ve Tabga Devleti: Kuzey inde, a-mo han tarafndan kurulmu bir Trk devletidir (a.bkz.: 315-557). 394-414 Gney Leang Devleti: Dou Kansu (in)da kurulmutur. 395-396 Hunlarn Anadoluya aknlar: Roma imparatoru Theodosiosun lm (395) zerine

44

yeniden harekete geen Hunlar iki koldan Roma topraklarnda ilerlemeye baladlar. Bir kol Balkanlardan Trakya istikametine ilerlerken dier bir kol da Kafkaslardan Anadolu istikmetine yneldi. Hunlarn Don havalisindeki dou kanad tarafndan yrtlen Anadolu akn Kafkaslar geerek Erzurum, Karasu, Frat vadileri, Melitene/Malatya, Kilikia/ukurova, Edessa/Urfa ve Antakya zerinden Suriyeye inerek Kudse ynelmi, sonbahara doru ise dnerek Orta Anadoluya, Kappadokia-Galatia (Kayseri-Ankara havalisi)ya ulam, oradan da Azerbaycan-Baku zerinden merkeze dnle sona ermitir. 395-410 Hunlarn Trakyaya aknlar ve Kavimler Gnn kinci byk dalgas: Batya, Balkanlar zerinden Trakya istikmetine yaplan Hun aknlar ise, 400 ylna doru artk iyice hissedilmeye baland ki, bu aknlarn banda, ayn zamanda Attilya kadar devam edecek Hun d siyasetinin esaslarn tesbit eden Uldz bulunmaktayd. Bu siyasetin temeli; Dou Roma/Bizansnn daima bask altnda tutulmas ve Bat Roma ile iyi mnasebetlerin devam ettirilmisi idi. lk nfuz sahas olarak Bizansn seilmesi, buna karn Bat Roma ile iyi ilikilerin devam ettirilmesinin sebebi; Barbar kavimlerin Bat Romallar iin olduu kadar Hunlar iin de dman olmas ve onlara kar mterek hareket etme mecburiyetidir. Uldzn bu siyasetini icraya balamas ve Tunada grnmesi ile Kavimler Gnn ikinci byk dalgas balam oldu. Uldzn nndan kaan Asding Vandallar ve Alarikh idaresindeki Vizigotlar talya topraklarna doru ekildi. Romallar bu ilk dalgay Nisan 402de durdurabildiyse de, arkasndan gelen daha byk Barbar akn karsnda Hunlardan yardm istemek zorunda kald. Vandal, Sueb, Kuad, Burgond, Sakson, Alaman vb. barbar kavimlerinin desteinde Roma zerine yryen Radagais, blgede byk tahribat yapt. Byk Feasulae/Fiesole (Floransann gneyinde) muharebesinde, Uldz komutasndaki Romal kuvvetlerle takviyeli Hun ordusu, barbar ordusunu malup etti, Radagais yakaland ve idam edildi (Austos 406). Bu savala aresiz kalan Roma kurtarlrken, Hunlar iin Bat istikametinde birer engel olarak grlen Vandal, Alan, Seb, Sarmat, Kelt vb. barbar ktleleri Renin tesine, Galyaya atld. Hunlar iin blgede rahat hareket imkan dodu. 397-439 Kuzey Leang Devleti: Dou Trkistanda kurulmutur. V. yzyl 401-439 Kuzey Liang: inde kurulmu Hun bakiyyesi bir Trk devletidir. 407-431 Hsia/Hia Hun Devleti: ansi (in)de kurulmu Hun bakiyyesi bir Trk devletidir. 410 404-409 arasnda Tunay geerek Bizansa ait baz kpr balarn zapt edip, Bizans tehdit ile bara zorlam olan Hun babuu ve kumandan Uldz ld. 410-422 Uldzn ardndan Bat Avrupa Hunlarnn bana Karaton geti. 420-562 Ak Hunlar/Eftlitler (Orta Dou Hunlar) devleti (a.bkz.: 350/457-557). 422-434 Hun imparatorluunun bana geen Rua, blgede Bizans entrikalarn bertaraf iin

45

kt Balkan seferi sonunda Bizans yllk vergiye balamtr (422). Bat Roma tahtna henz 4 yandaki Valentinianus IIIn getirilmesini kabul etmeyen Bizans imparatoru Theodosios IInin 423 ylnda talya zerine ordu ve donanmasn sevketmesi Hun-Roma yaknlamasn daha da arttrd. 60 bin kiilik Hun svarisinin talyaya yardm iin ynelmesi, Bizansn derhal savamadan ekilmesi ile neticelendi. stelik Hunlara arca bir harp tazminat da demek zorunda kaldlar. Grld zere Ruann kuvvetli ahsiyeti ile blgede ksa srede belirleyici g durumuna ykselen Hunlar, Her iki Roma Devletinin i ve d siyasetine yn vermeye baladlar. Yine Hunlara tb barbar kavimleri de ne Roma, ne de Bizansa gvenerek kalkma gcnden mahrum kaldlar. Hunlar, Vizigotlarn yenilgisinden sonraki yarm yzyl iinde Orta Avrupadaki Germen kkenli halklann ounu egemenlik altna alarak Romallar adna savamaya baladlar. 432ye gelindiinde eitli Hun gruplarnn nderleri, Rua (Rugila) adl tek bir hkmdarn ynetiminde birlemi bulunuyordu. 424-452 mparator Tai-wu ve Trk Tabga Devletinin altn yllar: inin nemli bakentlerini ele geirerek hkimiyetini Sar-nehir blgelerine yayan ve btn Kuzey ini tek idarede birletiren byk imparator Tai-wu devrinde (424-452) Tabga devleti en parlak an yaad. Srasyla nce 2. Tsin, Hun Hsia, Moolistandaki Juan-juan, Asyadaki Vu-sun, Yue-pan devletlerini ve Kua, Kgar, Karaar, Turfan bata olmak zere 30 kadar ehir-devletik-leri idaresine balayan Tai-wu, 439da da Kansudaki Kuzey-Liang Hun devletini ortadan kaldrm, bylece de nl pek Yolu gzergahn tekrar Trk hkimiyet sahasna dahil etmitir. mparatorluk merkezini bozkr blgesinde (Kuzey an-si) tutan Tai-wu, o sralarda inde yaylmakta olan Budizmin Trkler arasna nfuzunu nlemee alyor, idaresi altndaki in topraklarnda bile Budistlerin faaliyetlerini kontrol ediyordu. Tapnaklarda yinler dnda din propagandasn yasaklayan bir emirnme karm (438) ve 446da emre riyet etmeyenlerin iddetle takibini emretmiti. Tai-wunun, Trk bnyesi ve seciyesini Budizmin bozucu tesirinden korumak maksadn gden bu tutumunun mna ve deeri ok sonra anlalmtr. Tedbirlerin ehemmiyetini farkedemeyen halefleri zamannda gittike gelien Budizmin yayl, sonra bsbtn hzlanarak, Tabga topluluunun inlilemesine zemin hazrlad. 434-445 Attilnn Bleda ile ortaklaa Hun tahtna oturmas (tek bana hakimiyeti ise 445-453 yllar arasndadr): Atilla ile aabeyi Bledann devrald imparatorluun snrlan, batda Alp Dalar ve Baltk Denizinden douda Hazar Denizi yaknlarna kadar uzanyordu. Taht orta kardei Bleda/Buda elenceye dkn ve ynetim kaabiliyeti olmadndan 445de eceli ile lene kadar devleti neredeyse Attil tek bana idare etti. 434 Margos Bar: ki kardein hkmdarl ortaklaa stlendikten sonra yaptklaryla ilgili olarak bilinen ilk olay, Margus (Pozarevac) kentinde Bizans mparatorluu ile imzaladktar ban antlamasdr. Attilnn bar artlarn adet dikte ettirdii bu antlamayla Romallar, Hunlara verdikleri vergi/harac iki katna karacak ve ileride her yl 300 kg altn deyecekler, bundan byle Hunlara bal kavimlerle mzakere edemeyecek, ittifaklara giremeyecek, Hunlardan kaanlara (bunlar bizans tebas olsa da) snma hakk tanmayacaklardr. 435 Margus bar ile batda hkimiyeti pekitiren ve douya ynelen Attil, dil/Volga

46

kylarndaki aragur (Ak-Ogur) larn ayaklanma teebbsn bastrd. 439 Kuzey Li-ang (Pei-Liang) krallnn ykl: (Ts-k/Chu-ch Mengsn tarafndan Kansuda kurulmu, Tabgalar tarafndan bakent Gu-tsangn igali ile 439 ylnda yklmtr). Bu Hun Devletinin Tabgalar tarafndan yklmas zerine buradan kaan Trk Aina ilesince temsil edilen, Trk siys hkimiyet uuru, Gktrk hkanlna kadar ulamtr. 440 Eftalitler (sonralar Batda Avarlar olarak bilinecek olan Ak Hunlar), Maverannehir, Baktria, Horasan ve Dou ran igal iin, Altay blgesinden gneye indiler. 441-442 Atillann Birinci Balkan Seferi: Bizansn 434 tarihli anlama artlarn yerine getirmede gevek davranmas, Attilnn 440dan itibaren Bizansa ynelmesini gerektirdi. Dzenlenen Birinci Balkan seferi (441-442) Tuna boylarndaki mstahkem mevki ve kalelerin ele geiiyle Trakya istikametinde ilerledi. Bizansn, Bat Romann araclyla bar artlarna riayeti garanti etmesi zerine sefer sona erdi. Artk Balkanlar blgesinde Hunlara kar durabilecek bir kuvvet kalmam oluyordu. 442-460 Lou-Lan Hun krall/devleti: in/Orta Asyada kurulmu Hun bakiyyesi bir Trk devletidir. 445-453 Attil tek bana Hun tahtnn temsilcisi. Kardei Bledann 445te lm ardndan Atilla, 453 ylnda lene kadar tek bana devleti idare edecek ve Avrupada tam bir Hun stnl yaanacaktr. 447 Atillann kinci Balkan Seferi: 445de kardei Bledann lmyle devlete tek bana hkim olan Attil gcnn zirvesine ulamt. Avrupada: Sava tanrs Aresin klcnn Attilnn eline verildii, dolaysyla da yeryzne hkmetme yetkisinin tanr tarafndan Attiya verildii inanc dalga dalga yayld. Bizansn yine bar artlarn uygulamadaki isteksiz tutumu kinci Balkan Seferi (447)ne sebeb oldu. Bizans bakentini kuatmak zere Byk ekmeceye kadar gelen Hun kuvvetleri karsnda aman dileyen mparaor Theosiosla artlar daha da arlatrlan yeni bir andlama yapld (Anatolios Bar). Fakat hal uslanmayan Bizans imparatoru, elilik heyeti klfnda Attilya kar bir suikast teebbsnde bulundu. Fakat bu teebbsten haberdar alan Attil, suikastlarn da arasnda bulunduu Bizans heyetine dokunmad. Onu teskin iin gnderilen yeni elilik heyeti de Attily skin ve yumuak buldu. Zira Attil artk d siyasetini deitirmi, Bat Romaya ynelme zamannn geldiine karar vermiti. 448-451 Atillann Bat Roma Seferi: Atillaya verdisini vermeye devam eden ve bu srada kyl isyanlaryla uraan Bat roma, ayn zamanda muhtemel bir karlama iin askeri hazrlklar yapmaktayd. Bu faaliyetlerden haberdar olan Atilla da 448den itibaren iki yl siyas ve asker hazrlklarn ardndan diplomatik taarruza karar verdi. Daha nce evlenme teklifinde bulunan, mparator Valentinianus IIIn kz kardei Honoriann teklifini kabul ettiini ve de eyiz olarak Honoriann hissesine den Roma imp.nun ynetimine itirak hakknn tannmas isteini bildirdi.

47

Teklifinin reddi zerine Attil, yarya yakn Trklerden oluan Germen ve slv yardmc kuvvetlerinin bulunduu 200 bin kiilik ordusuyla, Orta Macaristandan hareketle Roma zerine yrd (451). 20 Haziran 451 tarihinde Katalaunum (Troyes ehrinin batsndaki Champagne ovasna doru)da iki ordu karlat (Catalauni Ovas arpmas). 24 saat sren sava sonunda Attil, Roma ordusunu tam bir imha ile yok etmeden ordusunu sava meydanndan ekti. Roma ordusu dalm, Bat Gotlar ve Frank kuvvetleri de sava meydanndan ekilmilerdi. stelik Roma bakumandan Aetius bir ara yanllkla Hun kuvvetleri arasna dm, daha sonra kurtulmutu. Attilnn ekilmesinin sebebi; Romann insan ve asker deposu olan Galya barbarlarn safd brakt ve Roma mttefiklerinin sava gcn krd dncesi olsa gerektir. Gerekten de Roma desteksiz braklm, Aetius da gzden dmtr. 452 Atillann kinci Bat Roma Seferi: 451de Galyadaki Catalauni Ovas arpmasnda Roma ve Vizigot kuvvetleri karsnda neticesiz savan ardndan Attil, 452 baharnda 100 bin kiilik bir ordu ile yeniden talya seferine ktnda, Romann Hunlara kar karacak kuvveti kalmad ortaya kt. Attil, Julia Alplerinden inip Po ovasna girdi. Amelia blgesini igale balamasyla mparatorluun o sradaki bakenti olan Ravennann Hun tehdidi ile kar karya kalmas, Roma sarayn, halkn ve bar yapma taraftar olan Senatoyu endie ve korkuya gark etti. Kilise de bartan yana idi. Papa Leo I. bakanlndaki Roma bar heyeti, Attildan Romay esirgemesi ricasnda bulundu (Temmuz ortas 452). Ktlk ve salgn hastalklarn da zorlamasyla bu emn kabul eden Attil, byk bir yanlgyla Bizans gibi Bat Romann da kendi irdesine baland inancyla merkeze dnd. 453 Atilla ld: kinci Bat Roma/talya seferinin ardndan Atilla, imdi srann Dnya hkimiyetinin gerekleebilmesi iin, Orta Doudaki Sasanilerin itaat altna alnmasnda olduu inancnda idi. Fakat O, talya seferinden dnte, zifaf gecesinde kan kusarak, 60 yanda ld (453). 453-469 Avrupa/Bat Hunlarnn siyasi tarihinin sona ermesi: Yerine Hun tahtna geen oullar (srasyla; lek (453-454), Dengizik (454-469), rnek (469) babalarnn yerini tutamadlar. Germen kavimlerine kar yapt savata lekin lm ardndan, Dengizik de yeniden hakimiyet ve birlik urunda Bizans karsnda can verdi. Ardndan Hun tahtna oturan rnek (469)in ise artk Orta Avrupada tutunamayaca inancyla, kendisine bal Hun ktleleriyle Karadenizin bat kylarna dn Avrupa Hun mparatorluunun tarihe intikali anlamna gelmekteydi. Bat kanadnn merkezi Tuna, dou kanadnn ise Dinyeper havalisi olan Hun imparatorluunun hkimiyet sahas iinde (370453 tarihleri arasnda Dou Avrupa, Bat Avrupa ve dier corafyalarda yaplan aknlar, savalar neticesinde) balca u topluluklar/kavimler bulunmaktayd: Germenler (doudan batya): Dou Got, Gepid, Turciling, Sueb, Markoman, Kuad, Herul, Rugi, Skir. slvlar (Orta ve Bat Rusyada): Veneda, Ant, Sklaven. ranllar (Kafkaslardan Tunaya kadar dank halde): Alan, Sarmat, Batarna, Neur, Roxolan. Fin-Ugorlar (Uraldan Baltka kadar): eremis, Mordvin, Merya, Vei, ud, Est, Vidivari. Trkler: mparatorluun her tarafna yaylm olarak Hunlar, Karadenizin kuzey dzlklerinde Volgaya kadar Be-ogur, On-ogur, aragur, Azakn batsnda Akatir, Volgann dousunda Sabar ve baka Trk ktleleri. Saylar 45e ulaan bu kavimler/topluluklar/zmreler, yalnz reisleri, efleri veya

48

krallarnn devlete ballndan olumu olan bir siyas birliin yesi idiler. Hun devleti dahilinde umumiyetle sulh ve skun hkm srerken, Roma imp. sk sk tb kavimlerin isyanlaryla alkalanmaktayd. Bat Roma bu isyanlarla ancak Hunlarn yardmlaryla baedebilmekteydi. Hunlarn bu isyanlara kar Romaya destei, ayn zamanda 436dan itibaren btn Germaniann Trk idaresine gemesi neticesini verdi. Bu vesileyle u kavimler de Hun himiyet sahasna dahil edildi: Burgondlar, Bayavurlar, Yuthanglar, aa Ren sahasndaki Franklar, Turingler, Longobardlar. Hatt Hun hkimiyeti, Kuzey Denizi ve Man kylar ile Okyanus adalarna kadar kadar geniledi. 455-469 Hun stnlnn sona ermesi ve tarihe intikali: Atilla Atillann lmnden (453) sonra imparatorluk kendi aralarnda atmaya balayan oullar arasnda paylald. Yerel halklarn bakaldrlaryla da mcadele etmek zorunda kalan Hunlar, Pannoniada, yeri saptanamayan Nedao Irma yaknlarndaki byk bir savata Gepidler, Ostrogotlar, Heruller ve baka halklarn birlii karsnda bozguna uradlar (455). Bundan sonra nemli bir g olmaktan karak toplumsal ve siyasal adan dalmaya yz tuttular. Son Hun babuu rnek (469)in ise artk Orta Avrupada tutunamayaca inancyla, kendisine bal Hun ktleleriyle Karadenizin bat kylarna dn ile Avrupa Hun mparatorluu tarihe intikal etti. 460 Eftalitler, Kuanlar Devletini ele geirerek Hindistan istila ettiler. 461-576 Sabar Devleti: Mild 5. ve 6. yzyllarda Bat Sibirya ile Kafkaslarn kuzeyinde mhim tarih roller oynam bir Trk topluluudur. Erken tarihleri hakknda kesin bilgiler bulunmayan Sabarlarn asl yurtlarnn, Tanr Dalarnn bats ile li nehri sahas ve de Byk Asya Hun imp.na bal topluluklardan biri olmalar icabeder. Sabarlar hakkndaki ilk kesin haberleri, 461-465 tarihleri arasnda Bat Sibirya kavimleri arasnda yaanan g hdiseleri mnasebetiyle bilgi veren 5. y.yl Bizans tarihisi Priskosta bulmaktayz. Bu habere gre, doudan gelen Avar basks karsnda Sabarlar yerlerini terkedip batya ynelmiler, Altaylar-Ural dalar aras dzlklerde (bugnk Kazakistan bozkrlarnn gney sahas) yaayan Ogur-Trk boylarn yurtlarndan atarak, Tobol ve im rmaklar evresinde yerlemilerdir. Ayn sahada kurulduu bilinen Sibir Hanl (16. asr)nn da bakenti Sibir adn tayordu. Bu kelime zamanla ok geni bir corafyay ifade etmitir (Sibirya). Ruslarn nce Sibir (sker) ehrini ele geirerek blgeye verdikleri bu ad, Rus harekt douya ilerledike daha geni sahalar gstermi, bylece Sabar Trklerinin htras gnmze kadar yaamaa devam etmitir. 503 ylnda Dou Avrupada Bulgar gruplarn hkimiyetleri altna alan ve Sabarlardan kalabalk bir ktlenin 515 sonlarnda dil-Don arasnda ve Kafkaslarn kuzeyindeki Kuban boylarna yerlemesiyle Bizans ve Sasani mparatorluklar ile komu olan Sabarlar, Dou Avrupa tarihinde nemli roller oynamlardr. Balak (Belek?) idaresinde byk apta asker faaliyet gsteren Sabarlarn, Sasanilerle anlaarak, Bizansa kar savatklar (516), Ermeniye blgesine aknlar yaptklar ve arkasndan Anadoluya girerek Kayseri, Ankara, Konya dolaylarna kadar ilerledikleri bilinmektedir. Sasanilerle yaptklar savalarda hayli ypranan Sabarlar, 557ye doru da Avarlardan ar bir darbe yemilerdir. Ksa sre sonra ise Sabar sahas, Kara Denize kadar hkimiyet sahasn genileten Gktrk idresine girmitir. Gney Kafkasyadaki hkimiyetlerine de 576da Bizans tarafndan son verilen Sabarlar, Kr nehrinin gneyine yerletirilmilerdir. 7. yzyl ortalarna kadar

49

dank halde yaamlar, bu sralarda ortaya kan Hazar Hkanlnn esas ktlesini tekil etmilerdir. 469 Son Hun babuu rnek: 455 bozgunu ardndan rnek, artk Orta Avrupada tutunamayaca inancyla, kendisine bal Hun ktleleriyle Karadenizin bat kylarna dnd (469). Bu Avrupa Hun mparatorluunun tarihe intikali anlamna geliyordu. 470 Ak Hun hkmdar Kn-Hann Gupta Devletini ortadan kaldrmas: Yazdgird II zamannn (438-457) sonlarna doru Uar-Hun/Ak Hunlarn banda bulunan Eftal (Abdel) hnedanndan, Knhan ran i ilerine kararak, himyesine ald valahd Peroz (Frz)u Sasani tahtna karm (458484), hkimiyetini Kuzey Hindistana doru genileterek orada, banda Skandaguptann bulunduu Gupta devletini datmt (470e doru). 484 Ak Hun/Eftalitler, Ceyhun kylarnda Sasanileri malp ederek Herat blgesini aldlar ve Sasanileri yllk vergiye baladlar. VI. yzyl 534 Tabga Devletinin ikiye bln: 480den itibaren Kua ve etrafn Juan-juanlara kaptran ve 494de bakenti, Devlet meclisinin muhalefetine ramen, bozkr blgesinden gneydeki in merkezi Lo-Yanga nakleden mparator Hong II (Hio-wen, 471-499), Trk tresine kar arlk kazanan bu soysuzlamay (479da yalnz bakentte 100 tapnak ve 2000den fazla rahip bulunuyordu) 495 ylnda, Trk rfn, geleneklerini, giyimini, Tabga dilini ve hatt yazmalarda Trke tbirlerin kullanlmasn yasaklamakla tamamlad. Tabiatiyle Trk atalarnn asker vasfn kaybeden Tabga devleti, yeni blgenin ve yerli in halknn yol at iktisd ve sosyal sebeplerden de gittike gcn kaybetmekte idi. Btn Kuzey ine hkmetmi olan bu devlet 534e doru (Honanda) Dou Weileri ve (ang-anda) Kuzey veya Bat Weileri olarak ikiye ayrld ve ksa zaman sonra btn arazileri inli hnedanlara intikal etti. 540-550 Son Gupta imparatoru Vishnuguptann saltanat. 550-557 Tabga Devleti ve siyasi varlnn tarihe intikali: 534 ylndaki blnmenin ardndan hzla inlileen ve in siyasi ve kltrnn tesiri altna giren bu iki Tabga devletinin topraklar inli slalerlerin eline geti. Dou Weilerinin siyasi hakimiyeti ve topraklar yerini Tsi/Chi slalesine (550557), Bat Weilerinin siyasi hakimiyeti ve topraklar ise yerini Chou sllesi (557-581)ne terketti. Bylece Tabgalar siysi tarihten silindiler. 552-745 Trk kelimesini Trk devletinin resm ad olarak ilk kullanan siyas teekkl Gktrk hkanl: Trkler, Yuan-Yuan mparatorluunu ykarak Trk Hanln kurdular. Bu Trk Hanl, ekl olarak Bat ve Dou diye iki Hanla blnecektir. 552 I. Gktrk Kaanlnn kurucusu Bumin Kaan ld.

50

552-582/630 I. Gktrk Kaanl: Gktrk devletinin kurucu yabgusu Bumin, bir Tles isyann bastrdktan sonra (546), Juan-juan hkmdar ile edeer olduunu gstermek iin onun kzyla evlenmek istemi, fakat bu istei reddedilmitir. Bunun zerine bir Tabga prensesi ile evlenen Bumin, vurduu ar darbe neticesinde Juan-juan devletini ykm (552 balar) ve resmen l-kagan unvann alarak, tken (Eski Hun mp.nun bakent blgesi) merkezli mstakil Gktrk Hkanln kurmutur (552). Kendi manev arl altnda olmak zere devletin Bat kanadnn idaresini kardei stemi (temi, She-ti-mi 552-576)ye veren Bumin, ayn yl ierisinde (552) lmtr. Bat kanadnda stemi, dounun yksek hkimiyetini tanyan ve fetihlerine devam ederken, tkende (Dou kanadnn bana da) Buminin oullar Ko-lo (Kara) ve arkasndan da kardei Mu-kan (553-572) gemitir. Mu-kan ve steminin banda bulunduu Gktrk hkanl bu devrede hametli ana ulamtr. 552-576 I. Gktrk Kaanlnda stemi (Bat kanad kagan 552-576) ve Mukan (tkende dou kanad kagan 553-572) dnemi. 552-576 Buminin olu Gktrk devletinin bat kanad kaan stemi (552-576) dnemi: steminin kumandas altndaki imparatorluun bu bat ordusu da, kendi blgesinde harektlara devam etti. Ksa srede Altaylarn batsn Isk gl ve Tanr dalarna kadar hkimiyeti altna ald. Asker ve siyas faaliyet ve temaslar sonucu Bizans ve Sasani gibi dnemin iki byk imparatorluunu Gktrk politikas izinden yrmeye zorlad. Bylece Gktrk hkanln bir dnya devleti payesine ykselmi oldu. stemi pek Yolunu ve ticaretini ele geirmek iin, Sasaniler ile ibirlii yaparak Ak-Hunlarn siyasi varlna son verdi (557) ve bu amacna ulat. Ak-Hun topraklar iki devlet arasnda paylald. Bylece Ferganann bir ksm, Bat Trkistann gneyi, Kgar, Hoten vb. blgelerin Gktrklere intikali ile -Asya kervan yolu (pek Yolu) da nc defa Trklerin eline gemi oluyordu. 553-572 Buminin olu Gktrk Devletinin dou kanad kaan Mu-kan (553-572) dnemi: 555 ylnda son Juan-juan kalntlarn da ortadan kaldran Mu-kan kaan, doudaki Ki-tanlarn ve kuzeydeki Krgzlarn lkelerini de hkimiyet sahasna dahil etti. Arkasndan ine ynelerek; nce inde Tabgalarn yerine gemi olan Chou hnedan (557-581) ve sonra da dier inli Tsi (Chi) hnedan (550-557)n bask altna ald. Bu suretle batda steminin harektlarndan bunalan ve Gktrklere kar inden yardm isteyen Ak-Hun Eftalit Devletine ve Maverannehir blgesine in asker desteini kesmi oldu. 100 bin kiilik byk bir orduya malik olan Mukan kagann, 564 ylnda Tsinin bakenti Tsin-yang muhasara ettmesiyle Gktrk bask ve nfuzunu daha bir iddetle zerinde hisseden in Chou imparatoru Wu-ti, Gktrk basksn Mukann kz Aina ile evlenmek suretiyle (568) hafifletebildi. Grld zere ksa srede mparatorluun Dou kanad, bata in olmak zere blgede Gktrk hkimiyetini gerekletirmi oldu. 553-568 Trkler ve Sasaniler, Eftalitleri ortadan kaldrmak iin ittifak ettiler. 557 Eftalit/Ak Hun Devletinin, hakimiyetinin sonu: randa Anrvn byk bir devlet adam olarak belirdike, Ak Hun-Eftalitler snkleti. 552 ylnda Orta Asyada Gktrk hkanl kurulup

51

stemi Yabgu, Maverannehir blgesinde faaliyete getii zaman ise, iki byk imparatorluk arasnda skan Ak Hun-Eftalit Devletinin, Gktrklerin mcadeleye giritikleri Juan-juanlarla olan siys ve shr rbtalar da fayda vermedi. Anrvn ile steminin ortaklaa hareketleri neticesinde Ak Hun iktidr ykld ve lke Gktrklerle ranllar arasnda paylald (557). Son temsilcisi Ak Hunlar olan ve kol hlinde gelimi olan Hun siys hkimiyeti -Kafkasyadaki (Derbend kuzeyi-Hazar denizi arasnda) Hunlarn Hazar Hkanl idaresine girinceye kadar sren ksa hkimiyetleri dnda- bu suretle tarihe karmakla beraber, Hunlara mensup Trk soyundan eitli ktleler, byk Hun anda ahsiyetini bulan zengin kltrleri ile greceimiz gibi, Asya, Avrupa ve Afrika ktalarnda, Tabga, Gktrk, Trgi, Karluk, Uygur, Ouz, Bulgar, Sabar, Hazar, Kuman Peenek vb. gibi trl adlar altnda ve yeni, gl devletler, imparatorluklar kurarak yaamaa devam etmilerdir. Trk milleti denilen byk ilenin ocuklar olan bu ktleler, ayn zamanda Rus, Macar, slv-Bulgar, Romen, Grc devletlerinin kurulu ve gelimelerinde balca rol oynamlar ve daha sonraki btn Trk-slm siys teekkllerine asker, hukk ve sosyal ynlerden ana kaynak vazifesini grmlerdir. 557-579 inde Chou sllesi, Trk Tabgalarn yerini ald. Gktrk kagan Mukan tarafndan ortadan kaldrld. 558-805 Avar Hkanl: Frank Krall ile Bizans imparatorluu arasnda Orta Avrupada, Hun, Sabar ve Ogur kalntlarnn bir karm olarak kurulan devlet, blgedeki eitli Germen ve slv kablelerini de hkimiyeti altna alarak 250 yl Avrupa siyasetine yn vermitir. Hkimiyet sahas bugnk Macaristan, Arnavutluk, Hrvatistan, ekoslovakya, Avusturya ve gney Almanyay kapsamaktayd. Avrupa Avar hkanl kurucularnn Trkl, aratrmalar ilerledike daha da kesinlik kazanmtr. Asl ekirdeini Trk unsurunun tekil ettii Avar ordusunda, kalabalk Germen ve slv yardmc ktalar da kullanlmaktayd. Avar Hkanlnn zellikle slv kavimleri zerinde byk tesiri olduu anlalyor. 4. yzyla kadar Germen Gotlarn, daha sonra Hun mparatorluuna bal olarak Trklerin hkimiyetine giren slv topluluklarnn tarihi o zamandan itibaren aa yukar Trk tarihinin bir paras durumuna girmitir. Kalabalk slv ktlelerinin eitli Dou Avrupa blgelerine ve Balkanlara dalmas hdisesi daha ok Avarlar devrinde vukua gelmi ve bu byk ldeki gler Avar hkanlnca ihtiya duyulan toprak mahsullerini elde etmek iin onlara tarm ileri, ayn zamanda, snr bekilii yaptrmak maksad ile Avar idaresi tarafndan hazrlanm ve tatbik edilmitir. Bu suretle trl slv kabileleri bugnk ekoslavakyaya, Elbe nehri boyuna, Dalmaya kylarna, Balkanlara sevkedilmilerdir. Bylece, 584de piskopos Suriyeli Johannesin ifdesi ile Eskiden ormanlardan dar kmaa cesaret edemezken, Avarlar sayesinde savaa alan ve altun, gm, at srs sahibi olan slvlarn sistemli grlmeleri yolu ile gnmz Orta ve Dou Avrupa etnik haritasnn Avar hkanl tarafndan izildii anlalmaktadr. Bugn Kafkaslarda yaayan Avar zmresinin de onlarn torunlar olduu kabul edilir. 567-569 Gktrk-Bizans yaknlamas ve ittifak: Akhun topraklarn paylamada istediini elde edemediini dnen Sasani Anuirvan, pek Yolu ticaretinde Gktrklere sknt karmaya balad. stemi, Sasanilerle uzlama midinin kaybolduunu grerek Bizansla ittifak siyasetine yneldi. Bu amala stanbula bir heyet gnderdi (567. Heyet banda Sogdlu bir ipek tciri ve diplomat olan

52

Maniakh bulunmaktayd). Bu, Orta Asyadan Bizans (stanbul)a giden tarihin kaydettii ilk resm heyet idi. Trk heyetini ilgi ile karlayan imparator Justinos II, kendisine gnderilen skite (yani Trke) mektuptan ve Maniakhdan dinledii ekliyle meselenin ciddiyetini anlam ve bir ittifak andlamas iin de Trk hkanna umm vli Zemarkhos bakanlnda bir heyet gndermitir (569 Austos ba). Karadeniz-Kafkaslar-Hazar Denizi-Aral gl arasndan Talas yolu ile Tanr dalarndaki Ak Da (Altun Da)daki Trk hkannn huzuruna kan heyetle bir anlama yaplm ve stemi siyasetinde baar salamtr. 6. yzyl sonlar Eftalitler, Avar Hanln kurmak zere batya Rus steplerine gtler (6. yzyl sonlar). 570 Hz. Muhammed (a.s.)in dnyay terfleri. Nisan 571 Hazret-i Muhammed (a.s.) dodu (20 Nisan 571). 572 Mukan Kagann lm: steminin faaliyetleri de dhil, imparatorluk adna yaplan btn faaliyetlerin, kendi adna yapld Dou Gktrk hkan Mukan 572de ld. Devleti muazzam bir genilie ulatran Mukann htras Orhun Kitabelerinde aksini buldu. Bu byk hkann tkende dzenlenen muhteem cenze treninde, Bizans imparatorluu da dahil, komu devlet ve kavimlerin heyetlerinin de hazr bulunmas, devletin ulat saygnln bir iaretiydi. Mukandan sonra da bu saygnlk devam etmitir. Zira Mukandan sonra devletin bana geen kardei Ta-po (572-581)yu tebrik iin, 100 bin top ipek hediye gnderen Chou imparatoruna ve yine eitli hediyeler gnderen Tsi (Chi) imparatoruna Trk hkan, Oullarm diye hitap etmekteydi. Bu, btn Kuzey inin Trk himyesine alndnn da bir gstergesiydi. 572-581 Ta-po kagan ve Gktrk Devletinin merkez hkanl (Dou kanad)nn ikiye bln: Mukandan sonra merkezdeki dou kanadnn bana geen kardei Ta-po (572-581), snrlar olduka genilemi olan Gktrk Devletinin, kendi idresindeki Dou kanadn da yine ikiye bld. Bu Dounun dousuna, kardei Ko-lonun olu -tu (bara)yu, batsna da kk kardei Jo-tan kagan (kk kagan) unvanlar ile tayin etti. Kendisi de bir Tsi prensesi ile evlenme sevdasna kapld. stelik, bir Buda heykeli ve tapna yaptrarak, Trk itim hayatna uygun olmad eskidenberi bilinen Budizmi lkede himyeye kalkt. D politikada da yanl admlar atld. Gktrk hameti zevle yz tutmu gibi idi. Tsi Devletinin, Chou hnedan/devleti tarafndan yklmas (577) zerine, oradan kaarak kendisine snan bir Tsi prensini in kagan iln etmesi, Choularla arann almasna sebep oldu. Bu sebeple kalabalk bir ordu ile Pekin blgesine doru ilerleyen Ta-po, kendisine bir inli prenses vaad edilerek durduruldu. Ayrca Choulular, Tsi prensinin de kendilerine teslimini art komulard. Bu istei dorudan deil de, bir av esnasnda Tsi prensinin karlmasna gz yumarak dolayl yoldan yerine getirmesi, millet nazarnda Ta-ponun itibrn sarst. 572-591 Sasanlere kar Trk-Bizans ittifak ve Sasani-Bizans atmalarndan istifade ile Gktrklerin Azerbaycana hakim olmalar: Bu atma srasnda hkimiyetini Harezm zerinden Kafkaslarn kuzeyindeki Kuban rmana kadar yaymaa alan Gktrkler, Azerbaycana da

53

girmilerdi. Fakat bat istikametindeki bu Gktrk ilerleyii ve Sasanilere kar ortak hareket, Bizansn da blgedeki baz plan ve siyasetleri sebebiyle gecikmi ve ancak nirvnn olu Trkzde (steminin torunu) lakapl Ormuzd IV (579-590)un son yllarnda (588) yaplabilmitir [s.101]. Bu gecikmenin sebebi, Bizansn, Gktrklerin dman olan Avarlara himye ile kucak amas ve Gktrklerin balant kurarak destek almak istedii Gney Kafkasyadaki Sabar Trk ktlesini 576ya doru datarak Gktrk ilerleyiini ve hzn kesmek istemesidir. 576 Hazarlar: Trklerin, Kafkaslar istilas ve Hazar Hanln kurmalar. 576 Gktrk bat kanad kagan stemi ld: Merkezde (Dou Gktrk) yaanan i sarsntlara bir de Bat kagan steminin lm eklendi (576). Ben, esirlerimiz olan Uar-Hunilerin hangi yoldan Bizansa gittiklerini biliyorum. Bize kar gelmek cesaretini gsteren Alanlar, On-ogurlar gryorsunuz. Romaya da geleceiz diyerek, Gktrk snrlarnn Kafkasyann kuzeyine ulatn ortaya koyan stemi, hedefte Bizansn olduunun iaretini vermi ve bunu gerekletirmek iin de Krmdaki Bizansa ait Ker (Bosporos) kalesini ele geirmitir (576). Bu tarih ayn zamanda, Manurya snrlarndan balayarak Karadenize kadar uzanan Gktrk hkanlnn, genilemesinin son noktasna ulat tarihdir. 576 stemi Kagann Krmdaki Bizansa ait Ker (Bosporos) kalesini ele geirmesi. 576-603 Tardu Kagan: stemiden sonra Bat kanadnn bana olu Tardu (576-603) geti. Cesaret ve saval babasn hatrlatmakta idiyse de, Ta-ponun am olduu ayrlk izgisini, siyas ihtiraslar sebebiyle bsbtn derinletirmekten kurtulamad. Dou Kanadnda barann hakimiyetini kabul etmeyen Ta-lo-pien, in ynlendirmesiyle Tardunun yanna geldi. Siys ihtiras peine den Bat yabgusu Tardu, Doudaki yeni hkanla devletin tamamna hakim olmak iin mcdeleye balad. 581 Gktrk dou kanad kagan Ta-po ld: Ta-po kagan, 581de lrken kendi olu yerine Talopiennin hkan olmasn istediyse de, Toy/Devlet Meclisi bu istei reddederek (zira Talopien, Mukan kagann, asil, yni Trk soyundan olmayan hanmndan idi) Ta-ponun yerine Ko-lonun olu bara hkanla getirilmitir. 581-587 bara kagan: Tapodan sonra Merkezdeki Dou Hkanlnn bana geen bara karsnn telkinlerine kaplarak ine, Sui Hanedanna kar ordu sevketti. Kendisi bir Chou prensesi olan Tsien-ki, Choular altederrek iktidar devralan Suiler (581-618)den intikam almak istiyordu. barann i karklklar bertaraf etmeden in zerine ynelmesi Gktrk Devletinin 582 ylnda kesin olarak ikiye blnmesi sonucunu verecektir (bkz.: 582, 587). 582 in entrikalar ve I. Gktrk Hkanlnn, Bat ve Dou Gktrk hakanl olmak zere resmen, kesin olarak ikiye ayrlmas: Bumin kagan zamannda idar olarak eklen ikiye ayrlm olan Gktrk hkanl, 582 ylna gelindiinde Douda bara, Batda ise Tardu idaresinde iki kanad eklinde idi. Bu arada dahili sknt ve alkantlar yaanmaktayd. Her iki kagan da bir dierini

54

kabullenmek istememekteydi. Buna in entrikalar da eklenince kanlmaz sonu gerekleti. Zira barann ine ordu sevkine Sui imparatoru Wen-ti, in ehirlerinde imtiyazl ticaret hakkna sahip 10 bin kadar Trk inden uzaklatrarak karlk verdi. Bunun zerine bara ine sefer dzenledi. inliler entrikalarn daha da arttrd. Wen-ti, yabgu Tarduya altn kurt bal bir sancak gndererek, onu Gktrk hkan olarak kabul ettiini bildirdi. htirs alevlenen ve barann ine kar ortak asker harekt isteini reddeden Tardu, hkanln Dou kanadnn yksek hkimiyetini tanmadn iln etti (582). Bylece Gktrk hkanl resmen ikiye blnm oldu. Bu entrikalar ile, 350 yldanberi ilk defa inde siys birlii kuran ve daha sonra iktidara gelecek olan kudretli Tang sllesine siyas zemin hazrlayan Sui sllesi, inde iktidarn pekitirirken, Trk hkanl da: bara idaresindeki Dou Gktrk hkanl ve Tardu idaresindeki Bat Gktrk hkanl adyla ikiye ayrlyordu. 582 Bizansl tarihi Agathisin lm. 582-630 Gktrklerin Bat ve Dou Gktrkleri olmak zere iki ayr devlete blndkleri dnem. 587 Dou Gktrk hakanlnn ine tabi olmas ve bara kagann lm: bara, Tardunun istikllini iln etmesinden sonra birok cephede mcadele etmek mecburiyetinde kald. inli diplomatgeneral ang-sun eng ile mcadele yannda onun kkrtt Trk kumandanlaryla da mcadele ediyordu. Yine Ta-lo-piene bal olduklar gerekesiyle, baz yksek rtbeli kumandanlarn, gerek vazifeden uzaklatrmak, gerekse de cezalandrmak yoluyla bertaraf etmekteydi. bara, gcnden ok ey kaybettiini grm ve zellikle de Tardu-Ta-lo-pien ikilisinin tehdidini yakndan hissetmekteydi. O da Tardu gibi in Sui imparatorundan asker destek ve bar istemek zorunda kald. Trk hkannn isteklerini memnuniyetle kabul eden Wen-ti, yardm ve bar grmeleri iin adamlar diplomat Y King-tsi ve ang-sun engi gnderdi. Bu iki inli, Trk bakentinde Trk hkannan hakaret edecek kadar ileri gittiler, ses karlamad. in imparatorunun olu olduunu kabul eden hkan en/ bende iln ettikten sonra lkelerine dndler. Btn bu gelimeler neticesi Dou hkanl in hkimiyeti altna girmi oldu. Gelinen noktay yeterli grmeyen in imparatoru, daha da ileri giderek Trkleri, ince konumaya, inliler gibi giyinmee, onlarn detlerini kabule tevik ve mecbur etmesi iin baraya baskda bulunmaya balad. barann kltrel asimilasyon amacn gden Wen-tiye verdii cevap, Trk mill kltr tarihi asndan dikkate deer ibretler iermektedir: Size bal kalacak, hara verecek, kymetli atlar hediye edeceim. Fakat dilimizi deitiremem, dalgalanan salarmz sizinkine benzetemem, halkma inli elbisesi giydiremem, in detlerini alamam. mkn yoktur, nk bu bakmlardan milletim fevkalde hassastr, det arpan tek bir kalp gibidir. Ancak siyaseten de olsa bara unu da ilve etmekten geri duramamtr: Sui imparatoru dnyann gerek hkimidir. Gkte iki gne olmad gibi, yerde de iki hkmdar olmamaldr. Byk Gktrk hkanlnn paraland, tb ktlelerin ayakland/ayrld, Trk ktlelerinden bazlarnn ine ilticya balad, hkmdar ilesi mensuplarnn birbirine girdii bu kark devrede bara ld (587). Yerine kardei u-lo-hou (=Ye-hu kagan) ve arkasndan da Toy tarafndan Tulan (588-600) hkan seildiyse de kt gidiatn nne geilemedi.

55

588-599

Bat Gktrk kagan Tardunun batdaki baarlar: Hoten blgesini hkanla

balam olan Tardu, Ormuzd IV Trk-zde zamannda (ran-Bizans mcadeleleri esnasnda) ran i ilerine mdahalelerde bulunmutur. Derbend kuatlm, yine bir Gktrk ordusu da Hert ve Bgds havlisine girmitir (588-599). Bu Trk ordusunu durdurmay baaran Sasani kumandan Bahram p, Ormuzd IVu tahttan indirerek, onun olu Hsrev Pervizi ran tahtna oturttu. Ancak onun da kamas zerine kendisini ehinh iln ederek Sasani tahtna oturan Bahram, Bizans karsnda yenilince lkesinde tutunamad ve Gktrklere snd. Tardunun bu baarlar Bizans karsnda psikolojik bir stnlk sallyordu. Yine in kaynaklarnn ifadesine gre tken, Kuzeybat Moolistan, Aral havlisi, Kgar, Maverannehir ve Merve kadar Horasan havlileri zerinde hkim bulunan ve ulu hkan olarak Bilge Kagan nvnn tayan Tardu, Bizans mparatoru Maurikiosa bu stnln yazd mektubun balnda yle ifde etmitir: Dnyann yedi rknn byk babuu ve yedi ikliminin hkmdar Hkandan Roma imparatoruna. 588-600 baradan sonra Dou Gktrk hkanl tahtna kardei u-lo-hou (=Ye-hu kagan) ve arkasndan da Toy tarafndan Tulan (588-600) hkan seildi. VII.Yzyl 600 inli Sui imparatoru Wen-tinin de kkrtmasyla, 582 ylnda hkanln Dou kanadnn yksek otoritesini tanmayan ve batda kendi istikllini iln eden Tardu, her iki kanad da kendi idresinde birletirme abas iindeydi. inin, Tulan hkana kar kardei Ki-min (Tu-li)i tutarak Dou hkanln kartrmas zerine ine kar sefere kt. inli general ang-sun engin su kaynaklarn zehirlemesi sebebiyle, byk asker ve at kaybna urad (600). 600-609 Tulann ardndan Dou Gktrk hkanl tahtna Ki-min (=Tu-li) oturdu: Bata angsun eng olmak zere inin amac, Gktrk hkanln kertmek ve hatta Trk kltr ve varln yok etmek idi. Bu amala raporlar hazrlanmakta, Gktrk ilesi birbirine drlmekte, entrikalar evrilmekte idi. inin muvafakati ile Tulandan sonra tahta Ye-hunun olu Ki-min (=Tu-li, 600-609) geirilmiti. Kars bir inli prenses (Tsien-kin) olan Ki-min, Dou hkanln da hkimiyeti altna almaya alan Tarduya kar kullanlmakta idi. Ki-min, tam bir in kuklas idi. 607 tarihli bir mektubunda Hametpenhn ciz bir bendesi olduunu syleyen Ki-min, daha da ileri giderek, atas barann kabul etmedii Trk kavmini inliler gibi yapmaa hazr bulunduunu ifade edebiliyordu. 603 Bat Gktrk hakanlnda i isyanlar ve Tardunun lm: Batdaki stn baarlara karn, Douda in entrikalarnn da kkrtmasyla birbirleriyle mcadele eden Dou-Gk Trk hkanlar Tulan ve Ki-mine kar, Tardunun sert bir tutum taknmas, bata Tlesler olmak zere Trk boylar ve yabanc kavimlerin isyanlarna sebep olmu, bu i isyanlar bastrma urunda mcdele ederken Kuku-nor havalisinde Mool T-y-hunlar arasnda kaybolmutur (603). 603-619 Bat Gktrk kagan Ho-sa-na (u-lo Kagan) ve Suilerle ibirlii: syanlarn artt, nizamn bozulduu Bat Gktrk hkanlnn bana getirilen Tardunun torunu Ho-sa-na, Dou

56

hkanlna kar Suilerle ibirliine kalkm, hatta lkeyi terkederek in saraynda yaamaa balamtr. Dou Gktrk hkan i-pi kagan bunu teslim alarak ldrtmtr (619). Ho-sa-nadan sonra Toy, Tardu soyundan i-koeiyi hkanla getirmi, dzelmee balayan asyi ve nizam, Tardunun kk torunu Tong Yabgu (619-630) zamannda gerek anlamda salanabilmitir. 609-619 Ki-minin yerine olu i-pi (Shih-pi) kagan Dou Gktrk tahtna oturdu (609-619): ipi, babasndan dili karak, inli bir prensesle evli olmasna ramen, onu Trk menfaatleri iin ine kar bir paravan olarak kullanmay baard. inin Gktrk i ilerine mdahalesini nleyen i-pi, 5-6 yl gibi ksa bir zamanda Dou Hkanl topraklarndaki karklklar bertaraf ederek, batda Tibete, douda da Amur nehrine kadar tekrar itaat altna ald (615). Endieye kaplan Sui hkmdr yeni fitne planlarn devreye soktu. Fakat hkan bu tuzaklara dmedi. ine verilen yllk harac kesildi. ine kar sava hazrl balad. i-pinin amac, kuzey eyaletlerini gezmeye kan in Sui hkmdar Yang-tiyi yakalamakt. Fakat hkann inli kars -eng tarafndan haber ulatrld ve Yang-ti sratle geri dnmeye balad. Takipi Gktrk svarilerince an-side Yen-men (bugnk Taihien) mevkiinde kuatlan ve zntsnden alad rivayet edilen hkmdarn imdadna yine bu inli prenses yetiti. Prenses -eng, Gktrk lkesinde byk bir isyan kt iyasyla Trk ordusunun geri ekilmesini salad (615). 615-619 Dou Gktrk kagan i-pinin in i siyasetine mdahalesi ve Sui Hanedannn sonu (618): Sui kral Yang-tinin 615 ylnda Gktrk ordusu karsnda zor duruma dmesi inde i karklklara sebeb oldu, dahil muhalefet gittike younlat. Bu sefer de in ileri gelenleri Gktrklere snmaya baladlar. i-pi, imdi in siyasetini, kar silah olarak ine kar kullanmaya balad: i-pi, in sarayn yamalayarak ele geirdii deerli eserleri Trk hkanna sunan Liang Shituyu in kagan, 617 iln ederek, kendisine kurt bal bir sancak verdi. Liu Wu-Chou adl dier bir kumandan da Bat in kagan iln ederek, Suilere kar sefere kard. i-pinin siys faaliyetlerinden tarih bakmdan en nemlisi ise, in umm vlilerinden Li Yan desteklemesi olmutur. Onunla yaplan bir anlama sonucu; Trk ordusunun da yardm ile Li Yan, Suileri in tahtndan uzaklatrm, bakent ang-andaki imparatorluk servetini Trk haknna takdim etmi, 30 bin top ipek ve yllk vergi vermeyi kabul etmitir. Bu suretle Trk desteini alan, Sui sllesini iktidardan uzaklatran Li Yan, inde 300 yl kadar srecek olan nl Tang sllesini (618-906) kurmu ve kendisi de Kao-tsu (618-626) unvan ile in imparatoru olmutur. 618-906 inde Sui Hanedannn sonu ve Tang Hnedanlnn kuruluu: Dou Gktrk kagan i-pinin destei ile Sui sllesini iktidardan uzaklatran Li Yan, inde 300 yl kadar srecek olan nl Tang sllesini (618-906) kurmu ve kendisi de Kao-tsu (618-626) unvan ile in imparatoru olmutur. 619 ktidar dneminde Dou Gk Trk hkanln in boyunduruundan kurtaran i-pi kagan ld. 619-621 Dou Gk Trk hkanlnda i-piden sonra yerine kardei u-lo (619-621) geti. O

57

da kardei gibi ine kar sert bir siyset gtmekteydi. Bu sefer Tang sllesine kar Sui sllesini destekleyen u-lo, kars -eng tarafndan zehirlenerek ldrld. 619-630 Bat Gktrk kagan Tong Yabgu ve son istikrar: i-koeinin ardndan hkanla Tardunun kk torunu Tong Yabgu getirilmi ve onun zamannda gerek anlamda i istikrar salanabilmitir. Akll ve cesur, mhir bir sava ve sekin bir taktiki olan Tong-Yabgu, Tlesler (Orhun, Tola rmaklar ile Aral-Kafkaslar arasnda bulunan)i hkimiyeti altna alm, gneyde Gandahara kadar ilerleyerek ranllar yenmi, in ile dostane ilikiler kurmutur. Bir ka yz bin kiilik gl bir svari ordusuna mlik olan Bat Gktrk hkanlnn merkezi, Talas ehri (bugnk Evliy Ata)nin 75 km gneydousundaki Bin-vul (Bin-bulak/bin pnar) mevkiinde idi. 620 Hz. Muhammed Peygamberlikle grevlendirildi. 621-630 Son Dou Gk Trk kagan Kie-li: u-lonun yerine geen kardei Kie-li de prenses eng ile evlenerek onun kuklas olmutur. Kie-li, ine yapt plansz iki asker teebbs baarszlkla neticelenince, millet nezdinde itibarn kaybetti. Tardular, Bayrkular, Uygurlar ayaklandlar (627). Tardu babuu -nann darbeleri ykc oldu, bu karklk ve isyan ortam, birok inlinin tekrar ine dnne sebep oldu. Ki-tanlar ve dier baz kavimler in ile temasa gemeye, snr boylarnda yaayanlar ine balanmaya baladlar. Gktrk hkan Kie-li, kuatt bir ehri malub olarak terkedip ekilirken, yakalanm ve in bakentine gtrlmtr (630). Eyll 622 Hz. Muhammed (a.s)in Hz. Ebubekir ile Mekkeden Medineye hicreti (17/20/24 Eyll 622). Bu olay Hz. mer zamannda Hicri Takviminde balangc saylmtr. 622-628 Herakleiosun Sasani bakenti Medn (Ktesiphon)e kadar uzanan srekli seferleri (622-628): Bizans seferleri ile Sasani imparatorluu byk sarsntlar geirmeye balam, bylece sonraki yllarda slmiyetin randa ksa srede hakimiyet kurmas iin nemli bir zemin olumutur. Bu duruma er-Rm Sresinde de iaret olunmaktadr. 624 Hz. Muhammed 15 Martta Mekkelilerle Bedirde savat ve onlar yendi (15 Mart 624). 625 Medineli Mslmanlarla, Mekkeli Mrikler arasnda Uhud Sava yapld (23 Mart 625). 627 Hendek Sava yald. Medineyi muhasara eden Mekkeli Mrikler yenildiler (31 Mart 627). 630 Medineli Mslmanlar, Mekkeyi Mriklerden aldlar. Huneyn Sava yapld. Tebk Seferi dzenlendi. Hz. Ebu Bekir Hac kafilesi bakan olarak Mekkeye gitti. 630 inliler, tken blgesi (Dou Gktrk hakanl topraklar)ni igal ettiler. 630 Dou Gk Trk hakanlnn ykl: Son kaan Kie-linin lm ardndan Tang imparatoru Tai-tsung (627-649), kendini ayn zamanda Gk Trk Kagan ilan etti. Bylece 630

58

tarihinde resmen Dou Gktrk istiklli sona ermi oldu. Hkanla bal kabileler ve yabanc topluluklar dalm, herkes bann aresine bakmaya balam, kimisi de areyi ine snmakta bulmutur. Aina ilesinden gelen baz kaganlar ise, in saraynn emrinde olarak saraya hediyelerle sadakat ziyaretleri yapan, imparatordan eitli unvanlar alan birer kukla durumuna dmlerdir. Gktrk tebas Trkler, Kuzeybat inde (Ordos) Sed boyunki 6 Eyalet blgesine yerletirildi. inlilemesi de beklenen bu Trkler 50 yl boyunca kimliklerini unutmamlar, hatta baz ufak bakaldrlarda da bulunmulardr: Aina soyundan bir prens, Altaylarda Trk hkanln ihyya alm (646-649), On-oklarn banda bulunan Gktrk hkmdar soyundan Tu-i kendini kagan ilan ederek, Tibetlilerle ittifaka girimitir. Bu bakaldrlardan belki de en nemlisi ve dikkat ekici olan, bir Gktrk prensi olan Kradn 639 ylndaki teebbsdr. 630 Tong Yabgunun lm ve Bat Gktrk hakimiyetinin sona erii: Hkanln bu son deminde yaanan parlak yllar, Nu-i-pi ve Karluk isyanlaryla glgelendi. stelik Tong Yabgunun, (To-lular lii) amcas ile mcadelesi esnasnda lmesi (630) devletin sonunu getirdi. Nu-i-piler kendi hkanlarn semek istedilerse de, sonunda Tong Yabgunun olu Se-Yabgu zerinde birlemiler, fakat bu seferde Tleslerin ayaklanmas devletin ine balanmas neticesini verdi. Merkezdeki Dou Gktrkleri gibi batdaki bu Gktrk hkanl da ine tabi olmaktan kurtulamad. 630-1016 Hazar Hkanl: Sabarlarn devam olan Hazarlar, 558-630 aras Gktrklerin Batdaki en u kanad idi. Kafkaslar ve Kara Denizin Kuzeyi, dil-zi, olman-Kiyev arasnda hkm srmlerdir. Hkanln ana topraklar dilKafkaslar ve Don arasdr. Yahudilii benimseyen tek Trk zmresidir. 965 ylnda Rus Knez Svyatoslov Hazar Hkanln ykmtr. [dil=Volga, zi=Dinyeper, olman=Kama]. 630-640 inliler, Tarm Havzasn ele geirdiler. 630-665 Byk Bulgarya: 630 ylnda Gktrk Devletinin fetret dnemine girmesiyle, Hazarlar gibi ounluunu On-Ogurlarn oluturduu Bulgarlar da siyas bamszlklarn kazanarak Byk Bulgar Devletini kurdular. Kurucusu olan Kourt Doulo slalesi Asya Hun tanhular ailesine kadar uzanr. Hazar Hkanlnn basklar sonucu ksa srede dald: Kourtun olu Bat-Bayan, Hazarlara tab olarak, Macarlar ve On-Ogur Bulgarlarn banda Kafkasyadaki yurtta kald. Gnmzde Kafkasyada yaayan Balkarlarn bunlarn halefleri olduu sanlmaktadr. Bat-Bayann kardei Asparuh da kalabalk bir Bulgar ktlesiyle Tunaya ynelmi (Tuna Bulgarlar= Bulgarlar) buradanda 668 ylnda Balkanlara geerek 679 tarihinde Tuna Bulgar Devletini kurmutur. ounluunu OtuzOgurlarn oluturduu bir ktle kuzeye ekilerek dil Bulgarlar=D Bulgarlar oluturdu (Volga/dil Bulgar Devleti). 630-680 Gktrklerin siyasi birlikten yoksun kaldklar dnem (Fetret Dnemi): Genel Gktrk tarihi iin karanlk bir devir olan 630 yl, her iki Gktrk Devletinin de in karsnda boyun edii bir tarihtir. Bundan sonra, Dou hkanlnda olduu gibi, Bat hkanlnda da, Gktrk gruplarnn banda Aina soyundan birok prens/kagan bulunduysa da bunlar, ounlukla inin himyesinde,

59

kontrolnde ve desteinde birer kukla memur olmaktan te bir ey ifade etmemekteydiler. Fakat in, Bat Gktrk topraklarn ancak 658de tmyle kontrolne alabildi. Hatta bir ara Trgi ve Karluk desteinde hkan Ho-lu (653-659) istikll mcadelesinde bulundu. Fakat in karsnda baarl olamad. 630-682 Dokuz-Ouz Kaanl ve Gktrklere katl: Ouz ad, aslnda thnique bir isim olmayp, dorudan doruya Trk kabileleri mnsn ifde eden bir kelimedir. Mild 6. asrdan itibaren Gktrk hkanlnda toplanm olan Trk kabilelerinden bir ksm-iki Gktrk dnemi arasndaki fetret devrinde (630-680)-birok Trk boylar gibi kendi aralarnda bir birlik tekil ederek, Tola-Selenga rmaklar blgesinde Dokuz-Ouz Kaganln kurmulard. Bu Ouz devleti 682 ylnda lteri kagan tarafndan malup edilerek, Gktrklere dhil edilmiti. Bu muharebede len bu Ouz Devletinin kagan Baz Kagana ait olan balbal ise, daha sonra lteri Kagann mezarna dikilmitir. Kitabelerdeki ouzlarla ilgili ifdeler-zellikle de Ouz isyanlar ile ilgili olarak-, Ouzlar ile Gktrkler arasnda bir ayrm yaplmad, hatt hkanln temelini Ouzlarn tekil ettii grn kuvvetli klmaktadr. Ouz kabileleri, Gktrkleri meydana getiren topluluktan bakas deildi. in kaynaklarnda, inlilerce artk ok iyi tannan Gktrk hkanl devrinde Ouzlarn kendi balarna (yni dorudan doruya Ouz olarak) zikredilmeyip, sadece Dokuz Kabile Kiu Sing diye, Ouz kelimesinin tercmesinin verilmesi, bizzat Tu-ke =Trkden ibaret topluluun ayr bir isim altnda belirtilmesine ihtiya bulunmadn gsterir. Kitbelerde I. Gktrk hkanl anda Ouz adnn gememesi de ayn sebepten ileri gelmi olmaldr. Ancak fetret devrinde baz kabileler kendi aralarnda tekilatlanarak bir devlet kurmulard ki, II. Gktrk hkanl zamannda hkmdar ilesine kar ayaklanan ve hkmetin dier imknlar ile bastrlmasna allan, bu tekiltlanm birlik =Ouztir. 632 Hz. Muhammed (a.s.)in irtihli ve slm Devletinin genilemeye balamas (8 Haziran 632). Hz. Ebu Bekir, Mslmanlarn ilk Halifesi seildi (632-634). 634-644 Hz. merin Halifelii (ehit edilmesi 23 Kasm 644). 636 Kadisiye Sava: Sasaniler ile Mslman Araplar arasnda yaplmtr. 636-642 Sasani-Bizans ekimesinin salad elverili ortamda yaylma olana bulan Araplar, Kadisiye (636/637) ve Nihavend (642) arpmalarmn ardndan ran ele geirdiler. 636 Mslman Araplarn Filistini feth ettikten sonra buras, Hal Savalarnn hedefi haline geldi. 639 Krad htilli: 588 ylnda sava meydannda len Gktrk kagan Ye-hu (u-lo-hou)nun olu Krad (Kie-), Trk devletini ihy iin 39 arkada ile gizli bir cemiyet kurarak istikll mcdelesine karar vermitir: Geceleri ehirde dolaan in imparatorunu ldrme planlar, anszn kan frtnaya ramen ertelenmemi ve saraya hcum ile saray ve bakenti ele geirmeye karar

60

vermilerdir. Saraydaki muhafzlar ve dardan sevkedilen ordu ile baa klamam ve ehir yaknndaki Wei rmana ekilmilerdir. Kahramanca mcadele eden Krad ve arkadalar sonunda yakalanarak ldrlmlerdir. 640 Gk Trk devletinin fetret dneminde karluklar Turfann kuzeyine kayarak ine tabi oldular: inlilerin (kalaluk) diye zikrettikleri, Trkede Karlk=kar yn manasnda olan Karluklar, Trk soyundan gelme, bir Gktrk boyu olup, Altaylarn batsndaki Kara-rti ve Tarbagatay havalisinde oturmakta idiler. Daha stemi kagan dneminde Trk hkimiyetinin Hazarn kuzeyi ve Maverannehire doru genilemesinde byk hizmetleri olmutu. Gktrklerin fetret dneminde (630-680), dier Trk boylar gibi Karluklar da, balarna buyruk hareket etmiler hatta zaman zaman ine kar da gelme cesareti gstermilerdir. 640 sralarnda Turfann kuzeyine kayan Karluklar, inliler tarafndan malup edilmi (650, 654) ve [ine bal Bat veya Dou Gktrklerine bal olmakszn, kendi reislerinin kontrol altnda] Pei-ting eyaleti (Tanr dalarnn kuzeyi)ne balanmtr. 665e doru tekrar istiklllerini kazanan ve Kl-Erkin unvann tayan -Karluk beyi, bu tarihlerde Yabgu nvnn alm ve kuvvetli bir orduya sahip olmulardr. Kapgan Kagan zamannda tekrar II. Gktrk hkimiyetine giren Karluklar, inin tahrik ve tevikleri ile Gktrklere kar istikll mcdelelerine kalkmlar, Uygur ve Basmllarla birlikte, Gktrk hkanlnn yklnda mhim rol oynamlardr. Karluk babuu, Basml hkimiyeti dnemi (742)nde sa/bat yabgu mevkiini alm, Uygur hkanl dneminde ise sol/dou yabgu unvann almtr. Bu arada Karluklarlardan bir ksm ise Be-balk havalisinde oturmakta ve kendi setikleri Tun-Bilge adl bir yabgunn idaresinde idiler. 642 Nihavend Sava: Sasani ah Yezdicerd, Nihavend Savanda Mslman Araplar tarafndan yenilgiye uratld. 644-656 III. Halife Hz. Osman dnemi (17 Haziran 656 tarihinde Medinede ehit edildi). 645 5. asrn 2. yarsndan itibaren siyasi varl bilinen Uygur Beylii dald. 642-651 Arap hcumlarnn basks sonucu Sasani mparatorluu kt. 650 Alanlar ve Bulgarlar yenen Hazarlar, Kafkaslar ve dil/Volga blgesinde egemenlii ele geirdiler. 652 slm ordularnn, Horasan ilk defa ele geirmesi. 656-661 Medine slam Halifelerinin drdncs Hz. Ali bin Ebi Talibin hilafeti (24 Ocak 661de ehit edilmitir). Taraftarlarnca Ekim aynda Kufeye gidii. Irakta Cemel/Deve Olaynda dmanlarna stn gelmesi. Aralk 656 Cemel Vakas gerekleti (4 Aralk 656). 657 Sffin Sava: Hz. Ali ve Hz. Muaviye yandalarnn Sffinde sava. Hakem Olay.

61

659 in kuvvetlerinin Bat Trk Hkanl topraklar Maverannehire girii. 661-680 Muaviye bin Ebi Sfyann hilafet dnemi. 661-750 Emev Slalesinin Saltanat/Hilafet yllar: amda Emev Hilfetinin kuruluu ve slamda Snn-i ihtilfnn balamas. 665-1236/1391 dil (Volga) Bulgar Devleti: Byk Bulgar Devletinin yklmasyla ounluunu Otuz-Ogurlarn oluturduu bir ktle kuzeye dil-olman (Kama) sahasna ekilerek dil Bulgarlar=D Bulgarlar oluturdu, yani dil/Volga Bulgar Devletini kurdular. Geldikleri bu blgede bulunan eremis, Mordva, Zuryen, Votyak vb. Fin-Ugor kavimleri/halklarn idareleri altna alan dil Bulgarlar yine burada bulunan Hun, Sabar, Uz, Kpak ve Hazar kalntlarn da bnyelerine alarak blgeyi sretle Trkletirmilerdir. yi birer ifti ve tccar olan dil Bulgarlar blgede birok nemli ehir ve kasabalar kurmulardr. dil kysndaki bakent Bulgar ehri nemli bir ticaret merkezi durumunda idi. Douda Bakrtlar, Batda Ruslar ve Burtaslar ile komu idiler. Ticr mnasebetler sonucu slmiyetle karlaan Bulgarlar, Badad Abbasi Halfesi el-Muktedirden din yardm ve ird heyeti talep ederek, 10. y.yln ilk eyreinde (921-922) slmiyete girmiler ve Dou Avrupada Trkslm kltrnn de temsilcisi olmulardr. lk Mool aknn atlatan dil Bulgar Devleti, Batu Han idaresindeki kalabalk Mool ordusu ile baedememi ve yklmtr. Moollarn ekilmesinden sonra blgede (Det-i Kpak) Altunordu Devleti hkm srm, fakat bu sefer de blge Toktam zamannda, Timur Hn tarafndan ikinci defa (1391) byk bir ykma uramtr. Timurun blgeyi tahribinden sonra dalan halkn bir ksm Kamann kuzeyine Kazan nehri boylarna gm, buradaki Bulgar-Kpak karm ahal sonradan kurulacak olan Kazan Hanlnn esas nfusunu tekil edecektir. Yine daha sonra bu blgede bir devlet kuracak olan uvalarn da burada kalan Bulgarlarn torunlar olduu kabul edilmektedir. Msrdaki Tolunoullar hari, ilk Mslman Trk devletinin Karahanllar m yoksa bu dil Bulgar Devleti mi olduu hususunda tarihiler arasnda ayrlk vardr. 667 Araplar, son Sasan ah Firuzu yendiler ve ilk defa Amu Derya Nehrini getiler. 673/674-704 Arap hcumlarnn Amu Deryann tesine uzanarak, Buhara ve Sogdiyanay ele geirme teebbs. 678 Hz. Muhammedin hanm ve Hz. Ebu Bekirin kz, Hz. Aienin vefaat (13 Temmuz 678). 679-864-> Tuna Bulgar Devleti: Dobrucann gneyinde Asparuh (679-702) tarafndan kurulan bu Tuna Bulgar ( Bulgarlar) Devleti, Ogur Trkleri tarafndan kurulmu en uzun mrl siyas teekkldr. Bizans yllk vergiye balayan Tuna Bulgarlar, bylece siyas varlklarn da tescil ettirmi oluyorlard. Tuna Bulgar Trkleri Balkanlara inince, burada bulunan ve ufak kabile hayat yaayan slv ktlelerini kendilerine balamay baarmlar, onlara vatan, devlet ve millet kavramlarn reterek, tekiltlandrp, Bizans mparatorluuna kar kendilerini koruma kabiliyeti ile donatmlardr. Zamanla blgedeki slv ounluun tesiriyle slv kltrnn tesiri altnda kalan,

62

Boris Hnn 864 ylnda Hristiyanl kabul etmesiyle de Hristiyanlaan Tuna Bulgarlar hzla karakterlerini kaybederek slv-Bizans-Hristiyan kltr evresine dahil olmulardr. Bugnk Bulgaristan Devleti bu Tuna Bulgar devletine dayanmaktadr. 680 Kerbela Vakas: Hz. Alinin olu Hz. Hseyinin Kerbelada ehid edilmesi (10 Ekim 680) 680/681 Kutlug Kagan ve II. Gktrk Hkanl (680/681-745)nn Kuruluu: Kitbelerden de renildii zere, Trk Milleti kaht- ricl, itaatsizlik, bana buyrukluk ve souk harp teknikleri vb. gibi sebeplerle felkete srklenmi ve 50 yl kadar istikllden mahrum yaamlardr. Fakat bu zaman zarfnda hibir zaman istikll azim ve akn kaybetmemilerdir. Nitekim Nu-i-fu (679-680) ve Fu-nien (681) bu uurda can veren babulardan sadece ikisidir. Aina soyundan Kutlug (Ku-to-lu) da bu mcdeleye atlm ve sonunda baarmtr. inin Ordosdaki 6 eyalet blgesine yerletirilen Gktrk boylar arasnda bulunan Kutlug, gizli bir tekilt kurarak, Trk nderleri ve halkn mcdeleye davet etti. Ksa srede 5 bin kiilik bir kuvvet olutu. Mcdeleye katlanlar arasnda Tonyukuk da bulunmaktayd. Kutluk ve Tonyukuk 681 ylnda Kuzey indeki Yn-n eyletine basknla 30 bin kadar at, deve, koyun ele geirdiler. Yeni katlmlarla daha da glenerek istiklallerini elde ettiler. ogay dalar (Yin-an dalar/Huang-ho dirseinin kuzey yakasndaki da silsilesi)nn kuzey eteklerini yazlk ve Kara-kumu klk merkezi yapan Kutlugun ilk hedefi tkeni yeniden ele geirmek idi. 680/681-745 inlilere kar Trklerin isyan ve Moolistan/tkende Trk Hkanl (II. Gktrk Kaanl)nn Kutluk/lteri kagan tarafndan yeniden kuruluu. 680-692 680 ylndanberi istiklal mcadelesine girimi ve bunu baarm olan Kutlug, lteri li=devleti derleyip toplayan unvanyla kagan iln edildi (680-692): Bylece tkende yeniden kurulmu olan II. Gktrk Hkanl, ksa zamanda tekiltlandrld. Kardei Kapgan (=Ftih) d, dier kardei To-si-fuyu Yabgu ve Devletin kuruluunda byk hizmetleri geen Tonyukuku ise Ayguc/Toy bakan, Babakan tyin ederek ordu ve diplomasi ilerinin tanzimini ona brakt. 681 Ouz tehlikesinin bertaraf edilmesi ve tkenin tekrar zapt: Selenga rma boylarnda bulunan Ouzlarn in ve Ki-tanlar ile bir ittifak teebbsnden ekinen Kutlug ve Tonyukuk, Ouzlar zerine seferi hzlandrd ve yaplan muharebe sonucu: Ouz tehlikesi bertaraf edildi, asl nemlisi tken ele geirildi. Baykal glnn gney batsnda, ykseke dalar ve Orhun, Tamr rmaklar ile evrili, mdafaas kolay, fakat etrafa aknlar yapmaa elverili mevkide 47. enlem, 101. boylam arasnda iklimi mtedil ve otla bol bir yer olan tken yaylas, Asya Hunlar ve I. Gktrk hkanl zamannda devletin arlk merkezi olarak, Trklerin kutlu topra saylyordu. Dank Trk ktlelerini ancak, Trk devletilik ruhunun yerlemi olduu tken etrafnda toplamak ve idare etmek mmkn idi. Kutkuk kagan burasn ele geirerek yeniden gl bir devletin temellerini att. 683-692 in, Kitan ve Ouzlar zerine ser Gktrk aknlar ve lteri kagann lm (692): tken merkezli devletini kuran lteri/Kutlug kagan tabi olarak ncelikle in zerine ser seferlerini balatt. Ama ezel ve hilekr dman ini bask altnda tutarken ayn zamanda da yeni devletin

63

ihtiya duyduu yiyecek, giyecek ve at gibi zarr ihtiya maddelerini temin iin inin adeta bir depo vazifesini grmesiydi. Trk aknlar, Pekinden Kan-suya kadar olan sahaya, in Seddinin gneyinden Huang-ho gney mecrasna yaylm olan in garnizon (u) ve eylet merkezleri 682de Ping-u 8 defa, 683de Lanu, Ting-u, Kuei-u, Y-u ve Feng-u 10 defa, 684de So-u 6 defa, 685de yine so-u Hin-u 2 defa, 686da yine So-u, Tai-u 11 defa, 687de yine So-u, ung-ping 9 defane yneltildi. Aknlar neticesi in vli ve kumandanlar malup edildi. Asl byk darbeler Hin-u (Nisan 685)da ve So-u (Ekim 687)da vuruldu. inden baka 7 defa Ki-tanlar ve 5 defa da Ouzlar zerine sefer eden lteri kagan, kuzeyde Kgmen dalar (Tannu-ula)na, douda Kerulen ve Onon nehirlerinin yksek vdilerine, batda Altaylara kadar uzanan sahadaki Trk ve yabanc kavimleri, topluluklar hkimiyeti altna ald. Btn bu abalar neticesinde devleti yeniden kurup tekiltlandran, treyi yeniden hakim klan lteri, tken yaylasnda yeniden dalgalanmaa balayan kurt bal sancan glgesinde 692 ylnda ld. 689 Araplar Tirmizi ele geirdiler. 691 Tarm Havzasnda Dou Trk Hanlnn yeniden kuruluu. 692-716 II. Gktrk tahtnda Kapgan (Mo-o) kagan dnemi: lteri ldnde oullar Bilge 8 ve Kl Tegin 7 yalarnda idiler. lteriin yerine kardei Kapgan kagan oldu. Trk tarihinin byk ftihlerinden ve ileri grl devlet adamlarndan olan Kapgan, ilk olarak u planlar gerekletirmeye koyuldu: ini bask altnda tutmak, inde dank hlde yaamakta olan Trkleri anavatan (tken)a ekmek, btn Trkleri tek bir bayrak altnda toplamak yani Asya ktasnda ne kadar Trk varsa hepsini Gktrk birliine balamak. 693-696 Gktrklerin ini bask altna almas: Kapgan, zaferler dizisine 693 in baskn ile

balad. Ling-u eyletini 8 defa darbeledi. Ardndan Ordosa aknda bulundu. 696 ylnda eng-uya 1, Liang-uya 3 ve Ling-uya 8 sefer dzenleyen Kapgan, ayn yl Kitan-in bozumasn kendi lehine evirmek iin, in Tang imparatoriesi Wuyu destekledi. Kitanlar Ho-pei blgesinde birlikte tepeledikten sonra, imparatorieden isteklerini sralad: 100 bin hu/12,5 kilo tohumluk dar, 3 bin adet tarm leti, 10 bin (veya 40 bin) libre demir ve in topraklarnda oturan (ou Ordosda 6 eyalet blgesinde) Trklerin anavatana idesi. 694-714 Haccacn Irak valilii. 696-697 Krgz,-Trgi ve in ittifaknn krlmas ve Krgzlarn itaat altna alnmas: Kapgan 696 ylndaki in seferinin ardndan, Yenisey blgesini igal etmekte olan Krgzlar zerine seferi zaruri buldu. Zira Krgz kagan, Trgi (On-ok) kagan ile in kagan yanna alarak, Gktrklere kar bir ittifak oluturmaktayd. Buna gre; mttefik ordusu Altun-y (Altun orman=Altay dalar)da buluarak, Gktrk lkesine saldrlacakt. Tehlikenin derhal bertaraf edilmesi gerektiine inanan Kapgan ve Tonyukuk, etin bir sefer sonunda Kgmen dalarn aarak, Yenisey kaynaklarnda An rma kysnda Krgzlar bastrd ve Krgz lkesini teslim ald. imdi sra ittifkn dier iki ortanda Trgiler ve inde idi. Ancak ncelikle Kapgan kagan, ordu ve idareyi yeniden tanzim etti: Kardei

64

To-i-fuyu hkanln sol kanadna d, lteriin olu 14 yandaki Bilgeyi Tardu topluluu zerine d ve kendi olu Bg (nel Kagan/Fu-k/nie Khagan)y ise Kk Kagan tyin etti. Bylece hkanln asker kuvvetleri, iki ordular grubu hlinde yeniden tekiltlandrld. Kapgan Kagan kendisi, in ile savaa hazrlanrken, nel Kagan ve Bilge d (dorusu Tonyukukun elindeki) emrindeki bat ordular grubu ise baty dzenleme, yani Trgi/On-oklar devlete balama iiyle grevlendirildi. 698-699 Gktrk-Trgi mcadelesi, Bolu Sava (698) ve Trgiler/On-oklarn itaat altna alnmas: in tehlikesinin bertaraf edilmesinin ardndan artk btn Trkleri tek bir bayrak altnda toplamak zere Trgiler zerine sefer edilebilirdi. Bu amala Kapgan, Tonyukukun yksek kumandas ve Bilge ile nelin idaresindeki bat ordular grubunu Trgiler zerine sevketti. Ordu, Altaylar (Altun-y) ap Yarovas (Cungarya)na ilerlemi, Bolu (Urungu glnn gney-bat kysnda, bugnk Tokoi kasabas)da yaplan savata (698) ise On-oklara kar kesin bir zafer elde edilmitir. Bu sava neticesinde: Trk bodunundan/kavminden olduu hlde yanl hareketlerde bulunan Trgi hkan U-e-le (Wu-shih-le) yakalanm, Trgi yabgusu ve d ldrlm, Balka, li, Isk gl, u ve Talas blgelerinde bulunan On-oklarn btn To-lu ve Nu-i-pi kabileleri Gktrk birliine dhil edilmi (699), Hkanln snrlar batda Keng Tarban (y rma-gney KazakistanMaverannehir arasndaki Kang-k lkesi. Tarban/nd ehri: Seyhunun orta mecrasnda Ars rmann bu nehre dkld yerdeki blgesinin bakenti, Otrar=Frb ehri)a ve Ferganaya dayand. Trgi lkesinin zapt ile, Maverannehir blgesinin zapt iin byk bir engel ortadan kalkm oldu. Bir in yllnda da belirtildii zere, inliler dnda btn barbarlar hkimiyet altna alnd. Bylece, vaktiyle Tardunun, Trk birliini gerekletirdii tarihten tam 100 sene sonra Kapgan Kagann Dou-Bat hkanlklarnn topraklarn tek idrede toplamas yolu ile dehet verici Trk birlii yeniden ihy edildi. Bu tarihlerde anlaldna gre, Gktrk hkanlna bal Trk ktleleri 30 boy tekil etmekte idiler. 698 Gktrklerin ini dize getirmesi: ine ynelen Kapgann kararll ve iddetini gren in, daha nceki taahht etttii fakat yan izdii Gktrk isteklerini yerine getirmeye balad. Buna gre inden derhal: 3 bin tarm leti, 40 bin i=3 bin ton tohumluk dar gnderildi ve Trkler anavatana ide edildi (698). Bylece Kapgan Kagann planlarndan ilk ikisi gereklemi oldu. Sra btn Trklerin tek bir bayrak altnda toplanmasna gelmiti. Fakat in-Trk ilikilerinde yeni bir prz ortaya kt. Kapgan Kagan kzn bir Tang prensi ile evlendirmek istemekteydi. Tang sllesine criyelikten dahil olan imparatorie Wu ise, bir Tang prensini deil de kendi sllesinden birini dmad aday olarak ileri srmt. te bu durumu aalayc olarak alglayan Kapgan, in elilik heyetinde bulunan general Yen-i-weiyi in kagan iln ederek, Tonyukuk ve Bilgenin de katld 100 bin kiilik btn asker gcyle ine girdi (698). Kuei-u, Tan-u, Ping-u, Y-u, Ting-u, ao-u eyletlerini 30 defa vuran Kapgan, in kuvvetlerini ezdi, bata at srleri olmak zere bol ganimet ve esir ele geirdi. Yal-gz (Yeil Nehir=Yang-e=Taluy-Ogz) kylarna ve antung ovasna kadar ilereleyen Gktrk kuvvtleri 23 in kasabasn tahrip etti. Kapgan buradan kuzeye yneldi. Saraydan

65

yaplan Kagan bulup ldrenin Prens il edilecei eklindeki gizli bir emre/bildiriye ramen, birka yz bin kiilik byk bir orduya sahip olan in ordular kumandan a-a Cung-i (a-a Sengn), saldrya cesaret edemeyerek, Gktrk svari tmenlerinin geiini uzaktan seyretmek zorunda kald. VIII. Yzyl 700-701 Gktrklerin, Kapgan Kaann Maverannehiri zapt: Kapgann plannn 3. aamasnn tamamlanmas iin son bir gayretle, zengin Maverannehir blgesinin zapt gerekmekteydi. Bu blgede mukavemet gsterecek gl idr ve siys bir yap yoktu. Daha ziyde Trk soylu baz ilelerin idresindeki kk ehir devletleri/sultanlklar, 675lerden beri blgeye kk fetih seferleri dzenleyen Mslman kumandanlar (Abdullah b. Ziyad, Sad b. Osman, Musa, Muhalleb vb.)na kar baar ile kar koymakta idiler. Blgenin zapt iin Tonyukukun yksek kumandas, nel ve Bilgenin sevk ve idresindeki Bat ordular grubu, Altaylar-Bolu-Yar ovas-u ve Talas havzalar-Karadan kuzeyi zerinden Yin-gz (nci nehri=Seyhun=Sir-derya) geerek, Maverannehirdeki Kzl Kum lne dalp, gney istikmetini ele geirdi. Tedbiren neli burada brakan ve gneye ynelen Tonyukuk, Trgi babuu So-ko (U-e-lenin olu)nun idaresindeki Sogd halkn itaat altna ald. Buradan da ilerleyen Gktrk ordusu Temir Kapg (Demir Kap: m.. asrlardan beri ran-Tran/Trk lkelerinin arasnda tabi snr kabul edilen yer)a ulat (701). Bylece batya yaplan ve zengin ganimetlerin ele geirilmesiyle baarl bir ekilde neticelenen sefer, batda tabi snr kabul edilen Temir Kapgda imdilik sona erdi. Bu sefer mnsebetiyle, Orhun kitbelerinde ilk defa Mslman Araplardan Tezik= ranllar, Tayy adl bir Arap kabilesine nisbetle Araplara Tz demekte idiler. Bu ad daha sonra Trklerce, Tacik eklinde ranllar iin kullanlmtr adyla bahsedilmitir [Arap/Tz=Tezik, =Tacik/ranl]. 701-704 in zerine yeni Gktrk aknlar: 698deki seferleriyle ini byk bir bask altnda tutan Gktrk ordusu douda hla faaliyet hlinde idi. Kapgan Kagan 701 ylnda Kansunun kuzeydousundaki Tangutlarn sahasna, buradan da ubat 702de, Gney Ordosdaki Sogd kolonileri (Chao-wu)nin bulunduu 6 Eylet=Liu Hu u= Alt ub Sogdak zerine bir sefer dzenleyerek, Sogdlular datld, inli kumandan On-tutuk malup edildi. Bu sefere Bilge ve Kl Tegin de katlmt. ine ynelik ser aknlara devam edildi: 702de Yen-u, Hia-u, i-ling, Hin-u blgelerine 20 sefer yapld. 704 ylnda ise Ming-a (Ming-sha-hien/Kansuda bugnk ung-weihien) savanda 80 bin kiilik bir in ordusu bozguna uratlarak; ardndan Lung-u, Yuan-u ve Hinuya da 11 akn yapld.Trk aknlarndan bunalan ve aresiz kalan Tang imparatoru ung-tsung, yine bir gnlk emirle Kapgan esir eden veya ldrene prens unvan yannda 2 bin top ipekle de taltif edeceini iln etti. Lu-fu ise imparatora, Trkleri birbirine kar tahrik etmek, onlar iki cephede birden savaa zorlamak gerektii zira m.. 36da i-i byle yenilebilmiti eklindeki eski bir in taktiini tavsiye ediyordu. 704-711 II. Gk Trk Devletinde i isyanlar ve bertaraf edilmesi: Kapgan kagan, inle mcadele yannda bir de inin de kkrtmalarnn tesiriyle km olan i isyanlarla uramak zorunda kald. 704 ylnda Basmllar (649 ylndan beri in ile siyas mnasebetler kurmulard) tekrar

66

itaat altna alnd. 709da ise Krgzlarn komusu olan ikler (yukar Kem-rti arasnda) ve Isk gln batsnda bulunan Azlar itaat altna alnd. Btn Trk topluluklar Gktrk egemenliini kabul etmi olmalarna ramen, Trk kuvvetlerinin uzak blgelerdeki meguliyetlerinden de istifde ederek, zaman zaman isyan ederek, devleti megul etmekten de geri kalmamakta idiler. 710 ylnda Bilge-Kl Tegin idaresindeki Gktrk ordusu Kgmen dalarn ap, isyan eden Krgzlar zerine yryerek, Songa ormannda 2.defa malup etti. Tola rma civarndaki Bayrkular da, Trgi-yargn gl savayla tekrar itaat altna alnd. 711 ylnda yine ba kaldrm olan Trgiler zerine gidilerek, tb kagan So-ko ldrld ve Kara Trgiler itaat altna alnd. Bilgenin kzkardei ile evlendirilen Bars Be, Trgi kagan iln edildi. 705 Kuteybe b. Mslim komutasndaki Araplar Mervden, Maverannehire kar cihad balattlar. 709 Araplar Buhara ve Semerkant ele geirdiler. 710 Trgiler 710 lardan itibaren Kara ve Sar Trgiler olarak ikili tekilt hlinde yaamaya baladlar. Her iki Trgi boyu, in entrikalarnn da krklemesiyle birbirlerine iyice dman kesildiler. 711 Araplar, Hiveyi ele geirdiler. 711-712 Maverannehir ve Sindin Emev ordularnca ele geirilmesi. 711-713 Karluk tehlikesinin bertaraf edilmesi: Trk topluluklarnn isyanlar karsnda gittike tedbirleri iddetlendiren Kapgann bu tavr, huzursuzluu yattrmak yerine daha da arttrmaktayd. 711 ylnda bastrlan Trgi isyanna, ayn yl inin tahrikleriyle Karluklarn da katlmas zerine isyan bym, Gktrk kuvvetlerini yl megul etmitir. in imparatoru ung-tsung, Kansudaki kuvvetlerini Gktrk seferi iin hazrlamaktayd. Bu amala kkrtt Karluk ktleleri ve mttefikleri, Trkistandan kalkarak tkene kadar sokuldular. Tehlike tekil eden bu ktle, ancak Kapgan, Bilge ve Kl Teginin ortak hareketi ile Tamg Iduk-ba (Tamr rmann kayna)daki iddetli muhrebede (713) bozguna uratlabildi. Bozgun sonucu kaabilenler ine snd ve San-yuan blgesine yerletirildi. 712 Kuteybe bin Mslimin Maverannehirde aknlar ve Gktrk kuvvetlerini yenmesi: Gk Trkler i isyanlar bastrmakla megulken, Kuteybe b. Mslim idresindeki Mslman kuvvetleri de Maverannehir blgesinde baarl ve kalc fetih hareketlerinde bulunuyorlard (711-714). Kuteybe, Buhray alm ardndan da Sogd bakenti Semerkant kuatarak, Trk asll sultan Gureki teslime zorlayarak ehri ele geirmiti (711-712, h.93). Kuteybenin bu aknlar karsnda Gktrk kuvvetlerinden yardm istenmesi zerine Sogdak (Semerkant blgesi) blgesini tanzim iin Maverannehire kuvvet sevkedildi. Fakat Gktrk desteindeki bu mttefik Maverannehir kuvvetleri, Kuteybe karsnda yenilmekten kurtulamad (712). Arap kaynaklar, bu kuvvetlerin banda Kl Tegin, Bilge veya Kapgann bulunduunu zikretse de bu doru grnmemektedir. Zira Gktrk

67

ordusu bu arada tekrar isyana kalkan Trgi ve Karluklarla megul idi (711-714). Dolaysyla 712 ylnda Kuteybe karsnda yenilgiye urayan Sogd kuvvetlerinin banda, bir Trgi babuunun bulunduu ihtimali yksektir. 712 Araplar Harezmi itaat altna aldlar ve Semerkant da yeniden ele geirdiler. 713 Arap ordularnn Kagar yamalamas. 713 Gktrk kuvvetlerinin Be-balk kuatmas: inin, Trkleri iki cephede kstrma ve imha plan, tam zamannda, in destei ulaamadan, Karluk tehlikesinin bertarafyla suya drld. imdi de sra in hazrlnn bir an nce safd edilmesinde idi. nel ve Bilgenin de bulunduu kuvvetlerle inin ynak merkezi olan Be-balk kuatld, fakat ele geirilemedi. inliler yaanan karkllklardan istifade ile Soei-se (Isk gln kuzey batsndaki Tokmak ehri)de bulunan Trk kabileleri zerinde baz baarlar elde ettilerse de, inin taarruz gc byk lde krlm oldu. 714 mparator Tai-tsongun komutasndaki inliler, Issk Glde Trkleri yendi. 714-716 Ouz synlar ve Gktrk Devletinde otoritenin sarslmas: syanlar ve

huzursuzluklarla alkalanan hkanlk ve Kapgann otoritesi gittike sarslmaktayd. 715de isyana kalkan Azlar ve zgiller iddetle ezildi. Fakat kitbelerde yer alan Dokuz-ouz bodunu, kendi bodunum idi, gk ve yer kart iin, dman oldu eklindeki ifdelerden de anlalaca zere, hkanln esas ktlesini tekil eden Ouz isyanlar, devleti temellerinden sarsm, Gktrk itim bnyesinde derin yaralar am, daha da kts neticede On-ok lkesi ve Maverannehir blgesinin hkanlktan kopmas ile sonulanmtr. Kapgann 715 ylndaki Dokuz-ouz seferi ile, Ouzlar malup edilmi, byk oranda da hayvan telefatna uramlar, bir ksm da ine snmtr. 715 Kuteybenin lm ardndan, Maverannehirde Arap fetihleri kesintiye urad. Temmuz 716 Kudretli ve cengaver Gktrk kagan Kapgann lm: 716 ylnda yine Ouz boylarndan biri olan Bayrkular tenkil edilmi, fakat bu Kapgan Kagann son zaferi olmutur. Zira kendinden emin tkene dnen Kapgan Kagan, yolda Bayrkularn pususuna derek ldrlmtr (22 Temmuz 716). 716 nel Kagan ve ldrlmesi: Kapgandan sonra yerine olu nel (B, 716) Gktrk tahtna oturdu. Fakat O, babasnn aksine, siys ve idr kudretten yoksun idi. buhranlar nleyemedi. syanlar karsndaki baarszl, halk nezdinde itibarn drd. Halk, Tanr tarafndan hkanlk yetkilerinin elinden alnd dncesinde idi. Ouzlarn bsbtn alevlenen isyanlar karsnda, devleti kurtarmak yine lteriin oullar Bilge (sol bilge ligi) ve kardei Kl-Tegine dt. Bu iki karde, 716 ylnda 5 defa Ouzlar zerine sefer dzenlediler, yine bu arada tkene saldran ouzlar Kl Tegin tarafndan pskrtld. Ouzlar, Dokuz-tatarlarla ittifak ederek hcuma gemiler, fakat Arguda yaplan iki savala bozguna uratlarak, in snrna ekilmeye mecbur edildiler. Uzayp giden isyanlar ve savalar, halkta byk infiallere sebeb olmakta, nele kar gvensizlii

68

pekitirmekteydi.

Muhtemelen,

kaganl

brakmak

istemeyen

nele

kar

zor

kullnlmak

mecburiyetinde kalnd. Sonunda Bilge ve Kl Tegin tarafndan bir ihtill plan yapld. Kl Tegin tarafndan icr edilen plan neticesinde, kardei, akrabalar, beyleri ve taraftarlar dhil nel Kagan ldrld (716). 716 nelden sona Gktrk hkanlnn bana Bilge (716-734. Tengriteg Tengride bolm Trk Bilge) kagan oldu. Bilgeden boalan sol bilge ligliine de Kl Tegin getirilerek, ordunun tanzimi vazifesi ona verildi. 705 ylndan beri Yargu=Yksek mahkeme yeliinde bulunan, Bilgenin kaynpederi Tonyukuk ise, yeniden eski vazifesi olan Ayguclk=Devlet Meclisi Bakanla getirildi. Bylece idar yap yeniden tanzim edildi. Bilge, derhal mcdeleye koyularak; 717de Kargan savanda Uygur l-teberini, 718de de yeniden isyan eden Karluklar bertaraf etti. 717-766 Trgiler Su-lu kagan nderliinde istiklallerini kazandlar: in kaynaklarnda Gktrk hkanlnn batdaki boylarndan biri olarak, ilk defa 651 yl hdiseleri mnasebetiyle zikredilen Trgiler (Trk+, Tu-ki-i), On-oklarn To-lu kolunun bir ksmn tekil etmekte ve li nehri dolaylarnda oturmakta idiler. Gktrklerin tbiiyetinde tyinli Bat Gktrk kagannn hakimiyetinde yaayan Trgiler, 7. asrn sonlarna doru Baga Tarkan unvanl Trgi efi U-e-le nderliinde bakaldrarak, hemen btn On-ok sahasna hkim olmulardr. Kapgan Kagan idaresindeki Dou Gktrklere kar, in ve Krgzlarla ittifak yapan Trgiler, Tonyukuk idaresindeki Gktrk ordusunun hezimetine uradlar (698, Bolu sava) ve On-ok sahas U-e-le idaresinde Gktrk hkanlna baland. Gk Trklerin i mcadeleleri esnasnda Su-lu adl bir Kara-Trgi orunu kagan seen Trgiler (717) tekrar istiklllerini kazanmlardr. Gktrk uruglarndan bir ksm da ayrlarak bunlara dhil olmulardr. Sulu Kagan vefatna kadar (738), uzunca bir mddet bakenti Balasagun (=Kuzulu, Talasn kuzeybatsnda)da hkm srerek, Maverannehirden douya doru yaylmaa alan Emev/Arap ilerleyiini durdurmu, bu misyonuyla da Orta Asya halknn Arap tebas olmasn engelleyen ve Maverannehir blgesini yine Trklerin eline almaa alan bir kagan olarak bilinmitir. 714de umum karargh Mervden (Takent blgesi)a naklederek Kagara doru Asya istikmetinde ilerleme siyaseti gden Emevler, Kuteybenin 715de vefatyla yerine atanan baarsz valilerle amalarna ulaamadlar. Baarszln birok sebepleri vard: Sulu idaresinde Trgilerin Maverannehir blgesinden Arap sultasn skp atmak [slm akdelerine kar deil] iin iddetli mukavemeti ve blgedeki mahall prenslerin/sultanlarn istikll peinde olmas ve Araplarla ibirliine yanamamalar Emevleri baarsz klyordu. Yine blge -Asya ticaret yolu zerinde bulunmas sebebiyle, iktisad adan her iki kesim iin de nem arzetmekteydi. Trk mukavemeti karsnda inlilerle ittifak teebbsne girien Emevler, istedikleri destei elde edemediler. Zira inliler de batya doru genileme siyaseti gtmekteydiler. Fakat Araplarn Seyhun tesine gemeleri (719) ile ayn zamana denk gelen inin bu politikas, Gktrk duvarna arpmt. inliler bu kez de Trgi duvarna arpmak istemiyor, imdilik durumu idare politikasn uyguluyorlard. inin bu siyasetini hisseden Trgiler, batda faaliyete geerek, Kl-or kumandasnda Seyhunu geip (721) Maverannehirde ilk byk baarlarn kazandlar. Blgeye atanan yeni Emev valisinin yapt basklar, blge halknn Trgilere snmasn douruyordu. Blgedeki Emev valisi yine deitirilmi

69

ve bu kez Halife Hiam (724-743) tarafndan atanan (724) yeni vali Mslim b. Sad, Seyhunu geerek Trgiler zerine yrd. Fakat mahall kuvvetlerden de destek alan Trgi ordusu, bizzat Sulu kumandasnda Arap ordusunu byk telefatla geri, Semerkanta ekilmeye mecbur etti. Bu bozgun Araplar uzunca bir sre yldrm, sadece Maverannehir blgesi halk deil, Toharistanda ve dier gney blge idareci ve halk nezdinde de Trgiler kurtarc olarak grlmtr Bundan byle Horasana atanan yeni valiler de bir varlk gsterememiler, blgede Trgi nfuzu hzla yaylmtr. Maverannehirde Emev iktidar iin tehlikeli bir gelime olan i ve Abbs propagandas da hzla yaylmaktayd. Bu atmosferden faydalanan Hkan Sulu, hzla harekete geerek Buhray zaptetti (728). Arap idaresi Semerkant ve Debusiye ehirleri ile iki kk kaleye skm, t Harezmde bile Araplara kar kmldamalar balamt. Semerkant da alarak Emevleri Maverannehirden atmak isteyen Sulu, Semerkant kuatmaa hazrlanrken, Halife Hiamn emriyle Kfe ve Basradan toplanan 20 bin kiilik bir ordu Semerkanta ulam, stelik k mevsimi de yaklatndan, Hkan Buhray da tahliye ederek geri ekilmitir (732). Bu arada Emev valisi Cneydin (734 ylnda) lm ile, zaten kudret ve nfuzu krlm olan Horasan Vilyetinde siyah bayrak aan Abbs taraftar Hris b. Sreyc Belhi ve Horasan vilyetinin merkezi olan Merv ehrini ele geirdi. Emev vlilerini sene (734-737) uratran Hris, Trgilere snd. et-Tabernin verdii bilgiye gre Trgi hkan Sulu, blgede Emevlere kar olduka ok sayda mttefik (Haris ve taraftarlar, Sogd hkmdr Grek veya olu, Usrana hkimi, /Takend blgesi hkmdr, Huttal hkmdr) edinmiti Bu durum blgedeki nfuzun Araplardan Trklere getiinin bir gstergesidir. Blgedeki nfzunun verdii gvenle harekete geen Hkan Sulu, nce Cuzcana girdi, fakat Cuzcan hkmdarnn Araplarla birleerek hyanet etmesi neticesinde Emev valisi Esed b.Abdullahil-Kasr, Trgi ordusunu arkadan vurdu (738, Sn veya Haristan sava). Memleketine dnerek, inliler karsnda baz baarlar elde eden (717, 726) Sulu, bu istikmetteki mcadelesine devam etme arzusunda iken, daha nce byk hizmetlerini grd Sar Trgi Babuu (Baga Tarkan) Kl-or tarafndan ldrld (738). in siyaseti baarya ulamt. Zira daha 710lardan beri [Kara ve Sar Trgiler olarak] ikili tekilt hlinde yaayan Trgi Boylar, inliler tarafndan birbirlerini iyice dman edilmilerdi. Sulunun olunu kagan yapmak isteyen Kara Trgi Babuu Tu-me-e, Sar Trgi Babuu Baga Tarkan (Kl-or) tarafndan ldrld. Bylece nemli bir rakibini alteden Klor kendini kagan iln etti. stelik, inlilerin On-oklar kagan iln ettii Hin (Aina ilesinden)i malup edip ldrmesi ile Aina soyunun Bat Gktrkleri kolu da sona erdi (739). inliler bu kez de Kara Trgileri desteklemeye balad. Kara Trgilerin bana geen l-etmi Kutluk Bilge (742) ve Tanrda Bolmu (753, Uygur hkan Moyen-orun himayesine girdi) adl babular zamannda da bu mcadele devam etmitir. Karluklarn da katld, uzunca bir sre devam eden bu mcadeleler Trgileri olduka zayflatt. Nihyet bu mcdeleden istifde ile glenen Karluklar, To-lu ve Nu-ipilere stnlk salayarak, arlk merkezi u vdisi olan sahada kendi hkimiyetlerini kurdular (766). Muhtemelen Peeneklere mene tekil etmi olan Trgiler ve bu mcadeleleri, bilhssa mhim bir tarih hdise olarak kalabalk Ouz ktlelerinin batya, Sr-deryaya doru intiklini kolaylatrmtr. 720 inin Gktrk bar teklifini reddetmesi: isyanlar, Gktrk ordusu ve itim yapsn sarst ve yeniden g toplamak iin zamana ihtiya olduu iin Tonyukuk ve Bilge, kuvvetli komu

70

in ile iyi geinmek dncesinde idiler. Bu amala ine uzattklar bar eli geri evrildi (720). Zira snt bir Gktrk prensesini 718de Bilgeye kar sava iin kkrtan, Ki-tan ve Tatablara asker destek veren ve son olarak Be-balktaki Basmllar ile de anlaan inin bu tutumu, Gktrk idarecilerini yeni bir politika benimsemeye ve tedbire sevketti. 720-725 Tonyukukun planlar ve devletin yeniden toparlanmas: inin bar teklifini reddi ardndan Tonyukuk bizzat yapt plan uygulamaya koyarak; nce Basmllar malup edildi, sonra da in iddetli bir bask altna alnd: an-tan sava (Eyll 720)nda in malup edilerek, daha nce kuatlm olan Be-balk elegeirildi. Ardndan Kan-u, Yan-u, Liang-u blgeleri, dzenlenen 10 sefer sonunda ele geirildi. 722-723 yllarnda dzenlenen seferlerle Kitanlar ve Tatablar bertaraf edildi. Karluk l-teberinin, Gktrk basks sonucu lkesini terketmesiyle, Bilge, Karluk halk tarafndan sevinle karland. Hkanlk eski gcne ulamann zindeliini yaamaktayd. Zira Btn dou ve Tarbagataya kadar bat, hkanln idresi altnda idi. Hatt Bilge, 717denberi tken ile irtibatn kesip mstakil devlet olan Trgi blgesini de kendine tbi saymaktayd. Bu baarlar, mmtaz devlet adamnn ortaklaa geyretlerinin bir mkfaatyd. in imp.u Han-tsung, Gktrk Devletinin gcn bir kez daha grm ve 725ylnda, bir resm toplantda u mtaleada bulunmutur: Gktrklerin ne zaman, ne yapacaklar bilinmez. Kagan Bilge iyidir, milletini sever, Trkler de ondan memnundurlar Kl-Tegin harp sanatnn stddr, ona kar koyacak bir kuvvet g bulunur Tonyukuk ise otoriter ve bilgedir, niyetleri, kurnazl oktur. te imdi bu barbar ayn anlayta olarak bir aradadrlar. Baarlar karsnda tavr deitiren in imparatoru, tkene bir eli gndermi ve Bilge kagan, htunu, Kl-Tegin, Tonyukuk ve dier erknla birlikte bu heyeti kabul etmitir (725). 721 Trgiler, batda faaliyete geerek, Kl-or kumandasnda Seyhunu geip (721) Maverannehirde ilk byk baarlarn kazandlar. 725/726 Tonyukukun lm: Kaynaklarda Tonyukuk hakkndaki son bilgi 725 tarihinde tkeni ziyaret etmi olan in elisinin kaytlarnda, bu kabulde onun da bulunduuna dair olan haberdir. Bu tarihten sonra ismi zikredilmediine gre, herhlde bu tarihten az bir sre sonra Tonyukuk vefaat etmi olmaldr (725 veya 726). Gktrk istikll mcdelesinin hazrlk safhasndan itibaren lteri, Kapgan ve Bilge zamanlarnda devlete 46 yl baar ile hizmet eden, savalarda hi baarszlk yaamayan, Boyla, Baga, nanu Yargan, Apa Tarkan unvanl, bilge ve stratejist Tonyukuk, hkanln ordusunu, adliyesini tanzim edenlerin banda gelmekteydi. in kaynaklar da onun bu stn meziyet ve devlet adamln zikretmekte, Aygucu olarak devletteki byk roln, ann din ve kltrel cereyanlarn nasl bir dikkat ve ihtimamla yakndan tkip edip, Trk milleti asndan deerlendirdiini gsteren deliller sunmaktadr. Bilge kagan, in itim hayatnn da tesiriyle ve fakat daha ok savunma maksadyla, Trk lkesinde de ehirleri surlarla evirmek, hisarlar yaptrmak istemekteydi. Tonyukuk ise buna itirazla: Bunlar olmamal. Biz mrn sulu ve otlu bozkrlarda geiren bir milletiz. Bu hayat bizi daima bir harp egzersizi iinde tutmaktadr. Gktrklerin says inlilerin yzde biri bile deildir. Baarlarmz yaay tarzmzdan ileri gelir. Kuvvetli zamanlarmzda ordular sevkeder, aknlar yaparz. Zayf isek, bozkrlara ekilir, mcadele ederiz. Eer kale ve surlar

71

iine kapanrsak, Tang ordular bizi kuatr, lkemizi kolayca istil eder kar km, yine onun, Bilgenin, lkenin her yerinde Budist ve Taoist tapnaklar inaa ettirerek, bu felsefeleri Trkler arasnda yayma dncesine de u szlerle kar ktn gryoruz: Her ikisi de insandaki hkmetme ve iktidar duygusunu zaafa uratr. Kuvvet ve savalk yolu bu deildir. Trk milletini yaatmak istiyorsak, ne bu tlimlere, ne de tapnaklarna lkemizde yer vermemeliyiz. Bu tavsiyelerdeki derin man iyi anlalm olmaldr ki, bu istekler rev bulmad. 726/727 Tonyukuk Abidesi/Kitabesi dikildi: Batllarca Gktrk Bismarck olarak isimlendirilen Tonyukukun htrasna, Orhun Bayn-okto mevkiinde bir kitbe dikilmitir (726 veya 727). Trk dili ve edebiyatnn uzun ve kolayca okunabilen ilk bidesi olarak, Trk mill kltr tarihinde nemli bir yere sahiptir. Metnin bizzat Tonyukuk tarafndan kaleme alnm olmas ihtimli, ona Trk edebiyatnn ad ve ahsiyeti bilinen ilk simas olmak erefini kazandrmaktadr. 728 Araplarn, Maverannehir halkn zorla slm kabule teebbsleri, Trklerin genel bir isyan ile karlat. 731-734 Gktrkler tarafndan Orhun Yaztlarnn yazlmas. ubat 731 Klteginin lm: Bilge kagan, Tonyukukun ardnda dier bir yardmcs ve kardei, Kl-Tegini de 731 ylnda kaybetti. 7 yandan beri mrn Trk milletinin ycelmesi uruna hasreden Kl-Tegin ldnde 47 yanda idi. Cesareti, ve asker kaabiliyeti ile hem Gktrk hem de in vesikalarnda vlen Kl-Teginin ilk byk kahramanln, 716 ylnda Gktrk bakentinin ouzlar tarafndan basld zamana dair Bilgenin naklinden reniyoruz: Anam htun, byk analarm, ablalarm, gelinlerim, prenslerim criye olacakt, lenler yolda kalacakt. Kl-Tegin karargh vermedi O olmasa idi hepiniz lecektiniz. lmnn dourduu derin boluu znty yine Bilgenin azndan dinliyoruz: Kk kardeim Kl-Tegin ld, grr gzim grmez oldu, bilir bilgim bilmez oldu Zamann takdiri Tanrnndr. Kii-olu lmek iin yaratlmtr. Yaslandm, gzden ya, gnlden feryat gelerek yanp yakldm Milletimin gzi, ka (alamaktan) fena olacak diye sakndm. Kl-Teginin lm civar lkeleri de derin zntye bomutur (27 ubat 731). Kasm 731 Klteginin cenaze treni ve adna bir Kitabe dikilmesi: Bilge Kagann istei zerine hazrlanan Kltegin Kitbesinin Trke metni, Yollg Tegin (Bilgenin ve Kl-Teginin ats/atabeyi) tarafndan yazlm ve taa 20 gnde kaznmtr. Trk mill tarihi iinde, Gktrk tarihi, kltr ile dil ve edebiyat bakmndan emsalsiz bir kymeti hiz bu kitbe ile birlikte, ant-kabirin nak ve tasvirleri tamamlanarak yaplan cenze trenine 1 Kasm 731/Koyun ylnn 9. aynn 27. gn, in, Ki-tan, Tatab, Tibet, ran-Sogd, Buhra, Trgi, Krgz vb. devlet ve kavimleri huss heyetlerle katlmlardr. in imparatoru, ba sal dileiyle birlikte, onun htrasna dikilecek bide de, bir de ince metnin bulunmas arzusunu bildirmi ve bu arzusu gerekletirilmitir (1 Kasm 731). lm ve cenaze trenleri arasnda bukadar fark olmasnn sebebi, Ortaada Trklerin, cenazelerini ylda iki kez (ilkbaharda ve sonbaharda) gmme adetinden kaynaklanmaktadr. Kasm 734 Bilge Kaann zehirlenerek ldrlmesi: ki byk yardmcsnn vefaat ile destek ve

72

yardmlarndan mahrum kalan Bilge, 734 ylnda Ki-tan ve Tatablara kar Tnges dandaki zafer dnda fazla bir faaliyette bulunamad. 725 ylnda in zerinde elde ettii stnl, 727de ine gnderdii bakan Buyruk-or (Mei-luo)un temaslar sonucu, So-fang (Ling-udaki) ehrinde elde ettii ortak pazar yeri (serbest ticaret blgesi) anlamasyla neticelendirmiti. Bilge, ilikileri daha da ileriye gtrmek ve bir inli prenses ile evlenmek istiyordu. 734de isteinin imparatorca kabul edilmesi zerine bir teekkr heyeti ine gnderilmiti ki, bu izdiva sonusuz kald. Zira Bilge, Buyruk-or tarafndan zehirlendi. Kendisini zehirleyenleri bertaraf eden Bilge, zehrin tesiriyle 25 Kasm 734 tarihinde ld. Gktrk milletine, 19 yl d ve 19 yl da Kagan olarak hizmet eden Bilgenin lm, halk bsbtn yasa bodu. in imparatoru da lkesinde yas iln etti. Haziran 735 Bilge Kagann cenaze treni ve adna bir Kitabe dikilmesi: Metnini yine Yollg Teginin kaleme ald kitbenin taa kaznmas bir ay drt gnde tamamlanm, yine inin istei zerine bir de ince metin ilve edilmitir (735). Bilge iin yaplan ant kabir ve kitabe tamamlandktan sonra, cenaze treni 22 Haziran 735 (Domuz ylnn 5. aynn 272si)de yapld. 738 Trgi kagan Su-lu, Sar Trgi babuu (Baga Tarkan) Kl-or tarafndan ldrld. 745 l ttifak ve II. Gk Trk Hkanlnn ykl: 734 ylnda Bilgenin yerine tahta olu Tengri Han -yan (Yi-Yan) geti. Onun ardndan da 740 ylnda Gktrk tahtna Bilgenin oullarndan ocuk yataki Tengri Han oturdu. Ya kk olduu iin devletin idaresi fiil olarak annesi Po-fu (Tonyukukun kz)nun elinde idi. Fakat o da devlete hkim olamam, hnedan yelerinin birbirleriyle hesaplamalar ve huzursuzluk btn yurda yaylmtr. Gktrklerin iine dt bu skntl durumdan istifade etmekte gecikmeyen Basmllar-Karluklar ve Uygurlar ittifak ederek, Aina ilesinden bir Basml babuunu kagan iln etettiler (742), ardnda da Gktrk hkan Ozm (Wusu-mi-i) ve kk kardei, son Gktrk hkan, Po-meiyi ldrdler. Bu arada mttefikler ihtilfa dtler, kagan iln edilen Basml babuu ldrlerek, yerine Uygur l-teber (Yabgu l-teber=Kieh-li tu-fa)i Kutlug Bilge Kl kagan iln edildi (745). Bylece tkende Gktrk hkanl tarihe malolurken, yine tkende yeni bir Trk devleti olan, Uygur Trk devleti tarih sahnesine kmaktayd. Gktrk tebas olan baz ileler ve hatt Tonyukuk neslinden gelenler, bu yeni Uygur Trk devletinde ve sonraki Moollar dneminde, nemli vazifeler ifa ederek, ehemmiyetlerini muhafaza edeceklerdir. 745 Uygurlarn tkende Trkler (II. Gktrk Hakanlnn ykl)i yenmeleri ve Uygur Hkanl (745-840)n kurmalar. Kurucu hakan Kutlug Bilge Kldr. 745-840 Uygur Hkanl: Kutlug Bilge Kl Kagan kurmu, Karahanllar tarafndan yklmtr. 748 inlilerin Fergana Vadisini igali. 750-754 Ebul-Abbas es-Seffahn halifelii ve Emev soyunun krma uramas. 749/750-1258 Abbasler, Emevlerden Hilfeti aldlar ve ardndan bakenti Badada tadlar. 751 Karluk desteindeki Araplar ile in ordusu arasnda Talas Irma Muharebesi yapld, in

73

kuvvetleri yenildi: Batda Trgi hkanlnn gittike zayflamas, Orta Asya Trk lkelerinin korunmas gibi tarih bir vazifeyi Karluklarn stlenmesini gerektirmitir. Zira imtiyazl Arap milleti adna fetih siyaseti gden Emevlere kar, btn Mslmanlarn eitlii esasna dayal Abbsi propagandas gittike hzn arttrm, blge yeniden Arap nfuzu altna girmeye balam, hatta Seyhun-tesine baz aknlarda dahi bulunulmutur. Fakat Abbasi propagandasnn da tesiriyle Arap nfuzunun krlmas (mahall idarecilerin artk Araplardan/Mslmanlardan fazla ikayet etmememleri vb. gibi), Araplara kar honutsuzluun ortadan kalkmas inlileri, blgede bir iktidar boluu olutu dncesiyle, Orta Asya siyasetlerini yeniden canlandrma yoluna sevketmi, Karluk hkimiyetindeki blgelere el koymak istemilerdir. Blgede ncelikle Arap hkimiyetine son vermek isteyen inliler, Araplarla Talas (Taraz; bugnk Evliya-ata blgesi)da kar karya gelmitir. O zamana kadar Tanglarn tarafn tutan Karluklar, in siysetinin asl amacn bildiklerinden onlara kar Araplarla ortak hareket siyasetine yneldiler. Talas Muharebesi (751)nde Araplarla ortak hareket ederek ini ar bir yenilgiye urattlar. inin ar i buhranlara srklendi ve artk bat ile uzun sre uraamad. Orta Asya yine Trk hkimiyeti altna girdi (Tarm havzasndan itibaren bat ksm Karluk hkimiyeti altna, dou blgesi ise Uygur hkimiyeti altna girdi). 756-788 Endlste I. Abdurrahmann halifelii (Kurtubada Emir ilan edilmesi: 15 Mays 756). 766 Karluklar, Trgi hakimiyetine son verdi. 766-1215 Karluklar, Trgi hakimiyetine son vererek kendi hakimiyetlerini kurdular: Orta Asyada Uygurlar ile iktidar mcadelesine giren ve Uygur kagan Moye-or karsnda tutunamayarak, Tarm blgesinden daha batya ekilen Karluklar, 756da Cungaryaya, 766da da Trgilerden boalan rti rmann gneyinde/Balasagun, Talas havalisine yerlemek suretiyle Arslan l-tirgg zamannda, Gktrk hkanl sahasnda hkimiyet kurdular. Bakenti Balasagun/Suyab olan Karluklar, tkenin stnln kabul etmekte, siyas bir isim olarak da Trkmen adn kullanmaktaydlar. Karluk yabgular, hkimiyetin kutlu tken lkesi ile sk alakas inancn muhafaza ile, soylarn Gktrk hkan ilesi, Aina sllesine balamaktaydlar. Bu inancn bir ifadesi olarak, Krgzlar tarafndan Uygur hkanlnn yklmas (840) zerine, oradaki Krgz hakimiyetini dikkate almakszn, Karluk yabgusu Bilge Kl Kadr Kagan, Trk hkanlarnn mer halefi sfat ile, kendisini Bozkrlarn knn/tresel hkmdr iln ederek (Kara Han) unvann alp, mekez olarak da Balasagun (Kara-ordu=Kuz-ordu=Kuz-ulu)u seti. Karluklar Trk-slm tarihinde nemli ilklere imza atan bir Trk boyudur:-ncelikle, Abdlkerim Satuk Bura Hn (904-911) dneminde slmiyeti kabul eden ilk Trk ktlesi (dil Bulgarlar istisna) Karluklar olup, yine Mslman olan Smnlerle de siys mcdelelere girimilerdir. Yine Trk-slm tarihinde nemli bir yer tutan Kara Hanl Devletini de Karluklar kurmu ve onlara byk bir slle vermilerdir. Pendnmede belirtildii zere, Gazneli Sultan Mahmudun babas Sebg-teginin bir Karluk lkesi olan Barshan/Barsganl olmasna binen, Trk-slm dnyasna Gazne Sultanlar gibi dier byk bir slleyi de yine Karluklar vermitir. Arapa-Farsa eserlerde kendilerinden (Karlukh, Kharlukh, Halluk) adlaryla bahsedilen, Karluk lkesi; douda Tanr Dalar, kuzeyde Ouzlar, gneyde Yamalarn bir ksm ve batda da Maverannehr ile snrl mamur ve mreffeh bir Trk lkesi olarak zikredilmitir. Gnmzde Badahan blgesi

74

(Afganistan-Tacikistan snr)nde, zbek Trkleri arasnda Karluk adl bir kabile yaamaktadr. 767/769 Hanef Mezhebinin kurucusu, mam- Azam Ebu Hanife (Numan bin Sabit)nin vefaat. 775 Bir ksm Ouz ve Karluk boylarnn Uzak-arkta Trkistana (Meverannehire) doru gleri. 8. yzyl ortalar Bat Sirderya Ouzlarn hakimiyeti altna girerken, Yedisu ve Dou Sirderya da Karluklarn hakimiyeti altna girdi (8. yzyl ortalar). 8. yzyl sonlar Uygurlar, Han Mei-yu (759-780) zamannda Maniheizm dinini benimsediler (8. yzyl sonlar). IX. yzyl 9. yy.-1239/1055-1256 Kumanlar/Kpaklar/Kpak Hanl: zi-Tuna arasnda kurulmutur. 815/819-999/105 Samaniler Devleti: Kkeni Saman Hudat adl feodal bir toprak sahibine dayanyordu. Abbasilere nemli hizmetlerde bulunan Samann torunlar 819da Semerkant ve Herat iine alan snr blgesinin ynetimini elde ettiler. 816-838 Azerbaycanda Babekin nclk ettii ayaklanma. 817-838 mam afiinin (Ebu Abdullah Muhammed bin dris: 767-820) 20 Ocakta Msrn Fustat ehrinde vefaat. 821-1055 Horasanda Tahir Emirliinin douu ve Maverannehir ilerine doru genilemesi, Tahiriler. Horasanda dzeni salayamayan Abbasiler, bu blgenin ynetinini gl bir komutana brakma yoluna gittiler. Bu amala 821de Horasan valiliine atanan Tahir bnI-Hseyin, Niaburu bakent edinerek yar bamsz bir ynetim oluturdu 840 Uygur hkanlnn Son kagan Ho-sa (839-840) ve tken Uygurlarnn sonu: Yenisey blgesinde 20 yldr bir kudret olarak beliren ve Orhun blgesini srekli bask altnda tutan Krgzlar, 840 ylnda Uygur topraklarna saldrarak, bakent Ordu-balk zapt ile halk kltan geirdiler ve son Uygur kagann da ldrdler. tkendeki ocaklar snen Uygurlar, ktleler hlinde dalarak, bir ksm Karluk lkesine, bir ksm in snrlarna, byk bir ksm da zengin ticaret merkezlerinin bulunduu -Asyaya gtler. Bu daln ardndan Uygur tarihinin ikinci safhas balad. Gler, Hkan ilesine mensup iki kardein nderliinde gerekletirildi. G srasnda Vu-hi Tegin (841846)i kagan seen Uygur ktlesi, bazan Krgz, bazan da in tbiiyetine girmitir. Dier bir Uygur ktlesi ise, Pang Tegin idaresinde bat istikametinde, Karluk ve dier Trk boylarnn bulunduu yurtlara doru yneldi. Her iki istikamete giden bu Uygur ktleleri, buralarda yeni devletler kurdular. Fakat bunlar artk Bozkr Trk devleti telkkisinden uzak olup; hkimiyeti geniletme gibi byk siys hedefler gtmeyip, daha ziyade bata in olmak zere, komular ile dostluk ve ticaret temeline

75

dayal ilikileri tercih etmilerdir. 840 Moolistanda Krgzlar, Uygurlarn yerini ald. Buradan kaan Uygurlarn bir zmresi Turfanda Uygur Kralln kurdular. 840-1040 Karahanllar: Kl-Bilge Han tarafndan kurulmu, 1040 tarihinde ise Dou Karahanllar (1040-1210) ve Bat Karahanllar (1042-1212) olmak zere ikiye blnmtr. 840-1207 Uygur hkanln ykan Krgzlar, tkende kendi mstakil devletlerini kurdular: Hanlar (m.. 206-m.s. 220)dan beri mevcudiyetleri bildirilen Krgzlar, inliler (Ki-ku, Kie-ku, Kie-kasse) gibi adlarla zikretmilerdir. Asya Hunlar zamannda Baykaln batsnda rti havalisinde, yine bir Trk kavmi olan Ting-lingler ile bir arada oturan Krgzlar, kaynaklarda Trk asll gsterilmeyip, tahminen 5.-6. asrlarda Trklemi kavimlerden saylmaktadrlar. Hia-kia-sse/Krgzlar, Mu-kan zamannda 560a doru I. Gktrk hkanlna balanm, fetret devri (630-680)nde ise mstakil bir devlet durumuna gelmilerdir. Ancak II. Gktrk hkanl devrinde tekrar bu devlete balanan Krgzlar, 758 ylnda da Moyen-or Kagan tarafndan Uygur hkanlnn hkimiyeti altna girmilerdir. 840 ylnda iddetli bir hcum sonucu Uygur hkanln ykan Krgzlar, tkende kendi mstakil devletlerini kurmulardr. Bu arada btn Moolistan elegeiren (indeki Liao sllesi) Ki-tanlar (Kara Hitaylar, Ki-tanlarn halefleridir.), Krgzlar tkenden kararak eski yurlar olan Baykaln batsndaki rti nehri hvalisine srmlerdir. Krgz kavminin, Uygur hkanln ykarak igal ettii tkende tutunamayp, burann Mool Ki-tanlara gemesine ve tam idrk ve intibak edemedii anlalan Orhun kltrnn ortadan kalkmasna sebep olmak, dolaysiyle eski Trk hkanlar yurdunu, bir daha geri gelmemek zere, Moollara kaptrmak suretiyle Trk tarihinde oynad menf rol dikkatten kamamtr. 845-911 Uygur Hakanl ykldktan sonra bir ksm Uugur zmresi Dou Trkistan (Turfan)a gerek burada Dou Trkistan (Turfan) Uygur Devletinin temellerini atmlardr (a.bkz.: 911-1368). 847-905 Uygur hkanlnn yklmas zerine, Uygurlardan bir ktle Sar Uygurlar, inin kuzeyindeki Kan-su blgesine gerek, burann merkezi Kan-ou (eski ad Gu-tsang)da yerlemilerdir (847). Yukarda da iaret edildii gibi, bu Uygurlar artk Bozkr Trk hkimiyet telkisinden uzak, in ile, daha ziyade ticar faaliyetler temeline dayal iyi mnasebetler kurmak amacn gtmlerdir. Bu amala da in hkmdar sllesi ile akrabalk kurarak, ilikileri daha da salamlatrmlardr (a.bkz.: 905-1226) 860-1068 Uzlar/Ouzlar/Ouz Hanl: Tuna havalisinde kurulmutur. 860-1091 Peenekler/Peenek Hanl: Siyasi faaliyetleri dil/Volga-Tuna rmaklar arasndadr. 867-869 randa i Saffrler Hnedanlnn douu. 868-905 Tolunoullar Devleti: Msrda kurulmutur. Merkezi Khiredir.

76

874/875 Snn Fars Smn Hanedannn Maverannehirde idareyi ele geirmesi. Badaddaki Halifeden de yetki alan Samani Devletinin bakenti Buhara idi. 890 Karmatlarn Irakta ilk kez ortaya klar. 9.-10. yzyllar Viking liderleri, Novgorod, Kiyev ve dier ehirlerde kendi ynetimlerini kurdular (9.-10. yzyllar). X. yzyl 10. yzyl Ouz Yabgu Devleti: Gktrk Hakanl ykldktan sonra mstakil yaayan Ouzlar, 10. asrn ilk yarsnda, klk merkezi Yeni-kent olan bir devlet kurmulardr. Ouzlarn banda, Yabgu bulunmakta ve ona Kl-Erkin unvanl bir babu niblik yapmaktayd. Orduyu S-ba idare ediyordu. Bu Ouz Yabgu devletinin komular; [kuzeyde] Peenekler ve Hazarlar, Kimekler, douda Karluklar, Harezm[gneyde]de ise yerli hnedan Afrgler idi. Afrgleri bask altnda tutan Ouzlarn komular ile birok problemleri olduu ve aralarnda eitli savalarn vuku bulduu bilinmektedir. Hatta Karluklar ile yaptklar bir savata, Ouz Yabgusu da ldrlmt. Kagarl Mahmuddan ise iiller ile Ouzlar arasnda kkl bir dmanlk olduunu renmekteyiz. Kuzeyde bulunan Kimekler ile ise ilikiler, bazan dosta bazan da dmanca idi. Kimeklerin bir kolu olan ve 9. asrda bir kuvvet olarak beliren Kpaklar (Kumanlar)n basks ve Seluklu ilesinin kendilerine bal ktlelerle ayrlarak blgeyi terketmesi sebebiyle, Ouz Yabgu Devleti 1000 yllarna doru yklmtr. Reidddin (14. asrn ilk eyrei), son Ouz Yabgusu olarak Ali Han adnda birisini zikretmekte, mehur Cend hkimi ah Meliki de bu son Yabgunun olu olarak gstermektedir, lkin bu haber destn bir vasftadr. Yabgu devleti Ouzlar; Umm Trk ad yannda, yine siyas bir isimlendirme olarak Trkmen adn da tayorlard ki, Mslman lkelerine geldikten sonra slm kaynaklarnda bu isimle de anlmlardr. Fakat bu Trkmen adnn, Trklerin slmiyeti kabulleriyle dorudan bir alkas grlmemektedir. Zira Gney Rusyadaki Torklar (Uzlar)a da Torkmen (Trkmen) denildiine dair baz deliller mevcuttur. Yabgu devleti zamannda Ouzlar, -ok ve Boz-ok diye eski 2li tekilt hlinde idiler. Kollar meydana getiren kabileler hakknda biri Kagarl Mahmudun Divan-u LgattTrknde, dieri Reidddinin Cmit-Tevrhinde olmak zere iki liste mevcuttur. Divan-u LgattTrkde ayr ayr damgalar ile birlikte 22 kabile gsterilmi; Reidddin ise, hem kabile saysn 24e karm, hem Boz-ok, -ok tasnifi yapm; ayrca, damgalara ilveten, her kabilenin ongonunu belirtmitir. Boz-oklar: Kay, Bayat, Alka-evli (Alka-blk), Yazr, Der, Dodurga, Yaparl (DLTde yok), Afar, Kzk (DLTde yok), Bedili, Karkn (DLTde yok, bunun yerine) aruklu. -oklar: Bayndr, Peene, avuldur, epni, Salur, Eymr, Alayuntlu, Yreir, dir, Bdz, Yva (Iva), Knk. Devletin kyle Ouzlardan kalabalk bir ktle, Karadenizin kuzeyinden batya (Uzlar), dier bir ksm ktle ise Cend blgesine gm, oradan da Horasana ve sonra Anadoluya ynelmitir (Seluklu ve sonra da Osmanl). Ouzlarn bir ksm da yerlerinde kalarak, 11. asr ortalarnda Karacuk dalar blgesinde, Manglakta ve Seyhun kysndaki kasabalarda oturmakta idiler. Mool istls srasnda, Cendde ve Karakumda da Trkmenlerin bulunduu grlmektedir. Gnmzdeki Trkmenistan halk bu Ouzlarn torunlar olup, Anadoluda da birok ky ve kasaba mezkur Ouz

77

boylarnn adlarn tamaktadr. 900 Samaniler, Saffrleri ykarak, hakimiyetlerini btn rana yaydlar. 905-1226 Kan-ou Uygur Devleti: 847 ylndan itibaren in tabii olarak yaayan Sar Uygurlar da dier halklar gibi 10. asrn balarna gelindiinde Tang sllesine kar isyan ettiler. Kan-ou Uygurlar da, bal bulunduklar ve merkezi Tun-huang olan in asker blgesi ile ilikilerini kestiler. Zira burada 1905 ylnda s bir general, Bat Hanlarnn Altn-da Krall adl muhtar bir devlet kurmu ve bu devlete Uygurlar da tb klmak istemitir. Kan-ou Uygurlar buna kar kmlardr. Tegin adl kumandann idaresindeki Uygur ordusu, Tun-huang kuatarak halk, kral teslim etmee zorlamtr (911). Kan-ou Uygurlarnn bu hareketi ve zaferi, Batdaki Dou Trkistan/Turfan Uygurlarnn da istikllini getirmitir. inde Tang hnedanndan sonra yerine bir a-to Trk Devleti (906-960) kurulmutu. Bu devletin bandaki 5 slle zamannda, Muahhar Leang (907-923) ile Uygurlar pek ilgilenmemitir. Tun-huang zaferinden sonra blgede prestiji gittike artan Uygurlar, ato Trk devleti ile iyi ilikiler kurmular, zellikle 5 sllenin 2.si olan Muahhar Tan ilesi (923-936)nin kurucusu a-to hkmdr ile mnasebetler gelitirilmitir. Bu srada Kan-ou Uygurlarnn banda Jen-mei cesur ve doru kagan bulunmaktayd. Ondan sonra Uygurlarn bana srasyla Tegin (924926), A-tu-yu =Adrug, sekin ve Jen-yu kagan oldular. Bunlar eitli tarihlerde ine Apa, Kn, Bars adl eliler gnderdiler. inde 3. slle Muahhar Tsin veya Chin (937-946), 4. slle Muahhar Han (947-951) ve 5. slle Muahhar Chou (951-960) ileleri zamannda ise ine, yani a-to Trk Devletine, gerek Kan-ou Uygur Devletinden ve gerekse Bat/Turfan Uygurlarndan heyetler gitmi iyi ilikiler devam ettirilmitir. Bu ziyaretler muhtemelen ticr ilikileri gelitirme amacyla yaplmtr. Grld zere Kan-ou Uygurlar, byk bir asker kudret gsterememiler, bu sebeple de haklarnda fazla bir bilgi olumamtr. 10. asrn bandan itibaren Manurya ve Kore kabilelerini toplayarak kuzeyde bir bask unsuru olarak beliren Ki-tanlar, sonunda bir hnedan Liao Sllesi, 907-1211 kurarak, -zellikle de a-to Trklerinin 5 slle devrinde- inin baz ksmlarn ele geirmiler ve Kuzey inde hkimiyet kurmulard. Kan-ou Uygurlar, 940dan sonra bu Ki-tanlarn, 1028lerde ise Tangutlarn nfuzu altna girdi. 1226 ylnda ise blgeyi ele geiren Cengiz mparatorluunun hkimiyeti altna girdi. Daha balardan itibaren Sar Uygurlar diye bilinen bu Trk ktlesi, hlen Bat inde yaamaktadr. 906 inde Tang Hanedanlnn sona erii ve yerini a-to Trk Devleti (906-960)nin almas. 907-923 ato (l) Trk Devleti: ato l (in)de kurulmutur. 911-1368 Dou Trkistan (Turfan) Uygur Devleti: Dou Trkistan, Turfanda kurulmutur (a.bkz.: 845-911). 920-948 dil Bulgar Han, Almas/Alm Yaltavar (ltabar)n saltanat. Mslman olduktan sonraki ad: Cafer bin Abdullah ibni Ahmed bin Alm. 922 dil Bulgar Han Almas/Alm, slamiyeti resmen kabul etti (h. 16 Muharrem 310).

78

923-936 Tang ato Devleti: ato l (in)de kurulmutur. 924 Mool Kitanlar, Krgzlar yendiler. 932 lk merkezi Kagar olan Trk Karahanl Hanedanl kuruldu. 934 Ktaylarn orhun blgesine saldrmalar zerine Trk boylarnn yerlerinden oynamaya balamalar ve bu sarsnt ile Ouzlarn sktrd Peeneklerin Hazar denizi imalinden Tuna havzasna ve Balkanlara doru gleri. 935-969 hid (Akit) Oullar Devleti: Msrda kurulmu, merkezi Khiredir. 937-946 Tsin ato Devleti: Dou Kansu (in)da kurulmutur. 948-958? dil Bulgar Han, Talib bin Ahmedin saltanat. 950 A nl Trk mtefekkir, filozof Farabi (Ebu Nasr Muhammed bin Muhammed bin Tarhan bin Uzluk el-Frbi et-Trk, 870-950) ld. Bugn Kazakistan snrlar ierisinde bulunan Otrar (Frb) ehri yaknlarndaki Vesic yerleim merkezinde 870 ylnda dodu. 10. yzyl ortalar Abdlkerim Satuk Bura Han (-955) dneminde Karahanllar ve Uygurlar Budizmi terk ederek slm dinini kabul ettiler (10. yzyl ortalar). 962 Afganistanda Trk Gazneli Hanedanl kuruldu. 963/995-1186/87 Samanilerin Horasan ordular komutan Alptegin, 963 ylnda Afganistan Gazne ehrini Leviklerin elinden alarak burada Gazneliler Devletinin temellerini att. Sebktegin ve olu Mahmud, Samani emirine yardm edince emir Mahmuda 995 ylnda Horasan ordular komutanln verdi. Gazneliler Devleti, 1186-7 ylnda Gurlular tarafndan ortadan kaldrld. 965 Kiyev Hakimi Svyatoslov, Rus step sahasndaki Hazar siyas gcn ezdi/krd. 985 dil/Volga Bulgarlar ile Kiyev Rusyas arasnda bar anlamas imzaland. 985 En byk/gl Ouz kabilelerinden biri olan Seluk Trkleri, Buhara civarna gtler. 986 Benimseyecekleri bir din araynda olan Ruslar, Harezmli Mslman alimlerle irtibat kurdular, fakat slam kabul etmediler. 992 Samanilerin zayflamasyla Semerkanta giren Karluk Trkleri 992de Buharay ele geirdiler ve Karahanllar olarak bilinen yeni bir hanedan balattlar. Samani topraklar Ceyhun rman snr olarak kabul eden Karahanllar ile Gazneli1er arasnda paylald (999). 997/998-1030 Gazneli Mahmud, smaili bertaraf ederek tahta kt. Abbasi halifesi adna hutbe okuttu.

79

988 Ruslarn Ortodoks Hristiyanl kabul etmeleri. 999 Gazneliler, Horasandaki Samanileri yendiler. Karahanllar ise Saman bakenti Buharay ele geirdiler. Samn Devletinin yklmasyla Mslman Trklere Cenup yolu ve slam lkeleri/topraklarnn n ald. 10. yzyl sonlar lk i Pers Bveyhler, Irak ve rann ounda kontrol ele geirerek, Abbas Hilfetinin siyas gcne son verdiler (10. yzyl sonlar). 10.-12. yzyllar Kiyev Knezlii (Rusyas), Rus halklarn geici olarak tek bir mparatorluk ats altnda birletirdi (10.-12. yzyllar). XI. yzyl 11. yzyl balar Gaznelilerin hakimiyeti Irakdan Sinde kadar geniledi (11. yzyl balar). 11. yzyl ortalar Karahanl Hakanl ikiye blnd: Birisi Bat Trkistan (Maverannehir)da, dieri ise Dou Trkistan (Tarm Havzas)da saltanat etmekteydi (11. yzyl ortalar). 1017 Ktaylarn ve amani Trklerin 300.000 adr halk halinde arktan Karahanl lkesine ve Balasagun yaknlarna gelmeleri ve Togan Hann 120.000 kiilik bir orduyla bu istilay durdurmas. 1018 Seluklu Trkleri, ar Be kumandasnda 3000 svari ile Buhara civarnda arki Anadoluya akn yaparak Seluklulara bir yurt aramas. 1024-1025 dil Bulgar Han, brahimin saltanat. 1027 Ktaylarn basks ile Byk Trk Muhaceretinin gelimesi, bu bask ile Kun, Kay ve Kpaklarn Ouzlar yurtlarndan pskrtmeleri, amani, Peenek ve Ouzlarn arki ve Orta Avrupaya, Balkanlara ve Mslman Ouzlarn da sel halinde Meverannehire Horosan ve dier slam lkelerine getmeleri. 1030 Gazneli Mahmud ld, Yerine Sultan Mesud geti. 1030 Biruni (973-1048) Kitab- Mll-Hind adl eserini yazd. 1037 Asrlarca medreselerde Avrupa ve niversitelerinde okunmu olan el-Knn fit-Tb adl eserin yazar, Trk tabib, filozof bni Sina (980-1037) ld. Farabinin talebesi olan bn-i Sina, 980de Buhara yaknlarndaki Afanda dodu. Mays 1040 Seluklular, Merv yaknlarndaki Dandanakan Savanda Gazneli Sultan Mesud kuvvetlerini yendi: Seluklularn Dandanakanda Gazneli Sultan Mesudu yenerek Turul Bey idaresinde Byk Seluklu Devleti (1040-1157)nin temellerini attlar, Ouz (Trkmen) muhaceretinin ark Anadoluya akmaya balad. (24 Mays 1040)

80

1040-1157 Byk Seluklu mparatorluu dnemi. Turul Bey tarafndan kurulan bu byk Trk devleti, bir baka Trk zmresi Ouzlar tarafndan yklmtr. 1040-1210 Dou Karahanllar: Sleyman Han tarafndan kurulmu, Karahtaylar tarafndan yklmtr. 1041-1187 Kirman Seluklu Devleti: Kurucusu Kara Arslandr. Ouzlar tarafndan yklmtr. 1042-1212 Bat Karahanllar: I. Muhammed Han tarafndan kurulmu, Harezmahlar tarafndan yklmtr. 1044 Saysz bir Trk Halknn arktan ilerleyerek Karahanl Devleti hududlarna girmesi. 1048 brahim Ynaln yurt arayan byk bir Trkmen kitlesini Anadolu Cihadna gndermesi ve onun Selcuklu Ordusu ile gelip Bizansllara kar Hasankale Zaferini kazanmas, Erzurumun Fethi, Ouzlarn Trabzona ve Orta Anadoluya kadar yaylmalar. 1049 Birun (973-1049) ld. Trk dnyasnn yetitirdii byk bilim ve din adamlarndan olan Biruni, bugn ran snrlar iinde bulunan Kas ehrinde 973te dodu. Biruni, temayz ettii astronominin yansra tp, fizik, matematik, tarih, kronoloji, jeodezi ve din ilminde de byk ilerleme gsterdi. Bu bilim dallarnda, toplam 196 eser yazd 1055 Niaburda kendisini sultan ilan eden Seluklu beyi Turul Bey (1038-1063), 1055te Badata girerek Bveyhi egemenliini yktktan sonra, Abbasi halifeliini birletirici bir manevi g olarak koruma altna alma yoluna gitti. Bu ittifakla siyasal nfuzunu pekitiren Byk Seluklu Devleti, ayn zamanda Hilfetin resm koruyucusu olarak, slam dnyasn birletirme ilevini stlendi. Turul, dan sonra baa geen Alp Arslann (l063-72) ve onun olu 1. Melikahn (1072-92) ynetimi altnda Bizansllara kar giriilen savalarla Anadolu ve Kafkasyaya giden yollar ald. Suriye ve Semerkant Seluklu ynetimine baland. Bylece ortaya kan imparatorluk geni bir sava aygtna ve ele geirilen topraklarn ikta yoluyla hanedan yeleriyle komutanlara datlmasna dayanyordu. 1059 Trklerin Sivas ve Malatya vilayetlerini ele geirmeleri. 1060 Bizansllarn Kumanlar olarak bildii putperest Ouzlar, Rus Steplerine gtler. Austos 1064 Alp Arslann Kafkasya ve arki Anadolu seferi, Karsn fethi (16 Austos). 1065 amani Uz (Ouz) larn 600.000 kii halinde Tunay geip Balkanlara inmeleri. 1065-1067 Seluklu veziri Nizaml-Mlk, Niabur ve Badadda medreseler kurdu. 1067 Selcuklu aknlarnn Orta Anadoluya yaylmas, Kayseri, Niksar ve Konya ehirlerinin fethi. 1068 Afinin Anadoluyu ele geirip stanbul Boazna kadar ilerlemesi, Amuriye ve Honasn

81

fethi. 1068 Kumanlar, Gney Rus Prenslerini yendiler. 1069-1070 Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig adl eserini yazd. 1071 Alp Arslann ii Fatimilere kar Suriye seferi ile, Malazgirt ve Halepi Selcuklu idaresine almas. 1071 Alp Arslann Bizans Ordusunu yenerek 26 Austos Cuma gn Byk Malazgirt Zaferini kazanmas. mparator Romanos Diogenesin esir dmesi ve Bizansn Selcuklulara tabiiyeti kabul etmesi. Zaferin Trk ve slam tarihlerinde bir devir amas, dnya tarihinde de bir dnm noktas tekil etmesi. Bu zaferle artk Anadolu, Trklere vatan olacak ve burada ncelikle Anadolu Seluklu Devletinin temelleri atlacaktr. 1071-1252 Mengoullar: Kurucusu Meng Gzidir. Anadoluda kurulmu olan beylik Anadolu Seluklu Devleti tarafndan yklmtr. 1071/1075-1318 Malazgirt Meydan Sava ardndan Anadolu Seluklu Devleti kuruldu: Kurucusu I. Sleyman ahtr. lhanllar tarafndan yklmtr. 1072 Alp Arslann sulh bozan Bizansa kar Trklere Anadolunun fethini emretmesi, Artuk Beyin Sakarya havzasna kadar igali. Alp Arslann Trkistan seferi ve bir batini tarafndan ehit edilmesi. 1073 Seluklular, Karahanllar yendi. 1073 Melik ahn amcas Kavurt Beyi malup ederek Selcuklu mparatorluuna hakim olmas, Artuk Beyin Anadoludan rana arlmas. 1074 Trklerin btn Anadoluya dolmalar zerine mparator Mihaelin yardm maksadyla Papaya mracat, msbet bir netice alamaynca Sultan Melikaha bavurmas. 1075 Melik ahn saltanat mcadelesini ve Artuk Beyi Anadoludan ekmesini frsat bilen kutalmolu Sleyman ahn, kardei Mansur ile, Birecik blgesinden hareketle Konyay ve daha sonra zniki fethetmesi, Sleyman ahn zniki payitaht yapmas ve Trkiye Seluklu Devletini kurmas. 1075-1086 Anadolu Seluklu Devletinin kurucusu Sleymnahn saltanat. 1078 Sleyman ahn Botaniatesi Bizans tahtna karrken Seluklu ordusunu Boazn Anadolu sahilinde yerletirmesi. Melik ahn Sleyman ah itaate almak iin Porsuk Beyi zerine gndermesive onun Mansuru ldrmesi, fakat muvaffakiyetisizlie urayarak ekilmesi.

82

1078-1117 Suriye Seluklu Devleti: Tutu tarafndan kurulmu, Artukoullarnca yklmtr. 1080 Anadoluya dolmu Trkmenleri etrafnda toplayan Sleyman ahn znike devlet kurmas zerine arktan byk bir gebe kitlesinin dalgalar halinde Anadoluya dolmas. 1080-1201 Saltukoullar: Kurucusu Ebul-Ksmdr. Anadoluda kurulmu olan beylik Anadolu Seluklu Devleti tarafndan yklmtr. 1081 Sleyman ah ile Alexis Kommenos arasnda yaplan antlamaya gre Trk askerlerinin Boaz sahillerinden Drakon (Orhan-Tepe) ayna kadar ekilmesi ve buna mkabil Bizansn Trk igalinde bulunan btn Anadoluda Selcuklu hakimiyetini hukuken tanmas. 1081-1097 zmir Beylii: zmirde kurulmutur. 1082 Sleyman ahn arka dnp ukurova (Kilikya) ya sefere girimesi ve Tarsusu fethi. 1083 Sleyman ahn Adana, Misis, Anazarba ve btn ukurovay fethi, Suriyeden kad ve hatip getirterek bu havalide idari ve dini tekilat kurmas. 1084-1102 Dilmaoullar: Kurucusu Dilmaoludur. Anadoluda kurulan beylik, Ermenahlar tarafndan yklmtr. 1085 Antakyallarn daveti zerine Sleymann ordusu ile gizlice hareket edip bu ehri fethetmesi, Sleymann tabii Danimentli Gm tekin Ahmet Gazinin Malatyay kuatmas, ankr ve Kastamonu fatihi Kara tekinin Sinopu, Buldacann Elbistan ve yukar Ceyhan blgesini almas. 1086 Sleyman ahn, Halepi kuatmas zerine Melikahn kardei Tutu ve Artuk ile savaarak 5 Haziranda ehit olmas ve Halep kapsnda defni. 1087 Sleyman ahn znikte naibi bulunan Ebul-Kasmn boazlara doru aknlara, Marmara sahilinde donanma inasna girimesi, zmir Beyi aka ile ittifak teebbs, Melik ahn Anadoluya ve znik zerine ordu gndermesi ve buna kar seluklular ile Bizansllar arasnda bir anlama yaplmas. 1088 zmir blgesinde devlet kuran aka Beyin, donanmas ile, Bizans kar adalara taarruz ve fetihleri, Bizansllar bozguna uratan Peeneklerin Lleburgaza kadar ilerlemeleri ve mterek taarruz iin aka ile ittifak yapmalar. 1089 Peenekler zerine yryen Alexis Kommenosun Silistrede malup olarak stanbula kamas. 1091 Bizansllarn Kumanlar ile birlikte 29 Nisanda Peenekleri Meri zerinde malup ve imha etmesi, akann Bizansllara kar adalar denizinde sava devam.

83

1092 Sultan Melikahn lm zerine Byk Seluklu Devleti e blnd: Nicaea (Anadoluda), Hemedan (randa) ve Merv (Maverannehir ve Horasanda). 1092 Melikahn lm zerine Kl Arslann sfahandan znike gelip babasnn yerine tahta kmas, akann kz ile evlenmesi, Bizansllar Marmara kylarndan atmas, Melik ahn znik zerine ve Seluklulara kar gndermi olduu Bozann onun lm sebebi ile Anadoludan ayrlmas. 1092-1107 I. Klarslan devri (Anadolu Seluklu). 1095 Kl Arslann devletini kuvvetlendirdikten ve Bizans ile muahede yaparak emniyetini saladktan sonra arki Anadoluda fetihlere balamas ve Gabrielin elinde bulunan Malatyay muhasara etmesi. 1095-1175 Danimendoullar: Kurucusu Danimenddir. Anadoluda kurulan beylik, Anadolu Seluklu Devleti tarafndan yklmtr. 1095-1185 naloullar: Kurucusu Emir Sadrdr. Anadoluda kurulan beylik, Eyybler tarafndan yklmtr. 1096 I. Hal Seferi. Trk Seluklu fetihlerine kar Bizansn tahriki ile Hal seferlerinin hazrlanmas ve bunlarn ncs olarak Kei Pirre ile birlikte ba-bozuk, cahil ve mutaasp Hal kitlelerinin znik zerine hareketi. Seluklu Kl Arslann kardei Kulan Arslan (Davud)n bunlar imhas. 1097-1231 Harezmahlar/Harzemahlar/Harizmahlar Devleti kuruldu: Kurucular Kudbeddin Muhammed (1097-1127) ve olu Atsz (1127-1156) idi. Devlet, Moollar tarafndan yklmtr. 1098-1231 Artukoullar: Kurucusu I. Skmendir. Anadoluda kurulan beylik, Eyybler tarafndan yklmtr. 1099 Kuds Hallarn eline geti. XII. yzyl 12. yzyl Kazan ehri kuruldu. 1100-1207 Ahlatahlar (Ermenahlar): Kurucusu I. Kutbeddindir. Anadoluda kurulan beylik, Eyybler tarafndan yklmtr. 1104-1407 Artukoullar (Mardin): Kurucusu I. lgzdir. Anadoluda kurulan beylik,

Karakoyunlular tarafndan yklmtr. 1106 mam- Gazal, hyil-Ulmid-Dn adl eserini yazd. 1110-1116 Sultan ahinah devri (Anadolu Seluklu).

84

1116-1155 I. zzeddin Mesd devri (Anadolu Seluklu). 1117-1154 am (Brili) Atabeylii: amda kurulmutur. 1117-1194 Irak Seluklu Devleti: Kurucusu Mahmud tarafndan kurulmu, Harezmahlar tarafndan yklmtr. 1122 Ruslar, Kumanlar yendiler. 1124 Tunguz Juchenler, inden Mool Kitanlar (Liao Hanedan: 916-1124) kardlar. Bu gelime Semirechye/Yedisuda Karahitay Devletinin kurulmas ile sonuland. 1127-1259 Musul-Halep (Zengili) Atabeylii: Musul-Halep havalisinde kurulmutur. Merkezi Halep ehridir. 1137 Karahitaylar, Hocentde (o tarihlerde Seluklulara tabi olan) Karahanllar yendiler. 1140/1141 Katavan sava yapld: Kara-Hitay hkmdar Kr-han ile Byk Seluklu sultan Sencer kuvvetleri arasnda yaplan savata Sencer malup oldu. Savan ardndan Put-perest KaraHitaylar, t Horasan snrlarna kadar ilerlediler. Bu durum Maverannehirde kuvvet birikmesine yolat. 1146-1225 Azerbaycan Atabeylii: Azerbaycanda kurulmutur. 1146-1232 Erbil (Beytiginli) Beylii: Musulun dousunda Erbil merkezli olarak kurulmutur. 1147 II. Hal Seferi. Urfann fethi zerine Alman Konrad ve Fransz kral Saint Louis kumandasnda Hal kuvvetlerinin Trkiye hududlarna girmesi. Seluklu Sultan Mesudun byk Alman ordusunu 25 Birinci Tern 1147 gn imha etmesi. Efes, Denizliden Antalya yolunda Fransz ordusunun byk kayplara urayp, az kimsenin gemilere binerek Suriyeye varabilmesi. Rumlarn hiyanetini ve Trklerin efkatini gren 3000 Frankn Mslman olmas, Sultan Mesudun bu zaferleri ile Anadoluda Seluklu hkimiyetini diriltmesi. 1147-1284 Fars (Salgurlu) Atabeylii: Gneybat randa iraz merkezli olarak kurulmutur. 1153/1157 Mervdeki Byk Seluklu Sultanlnn paral askerler olan Ouzlar tarafndan yklmas. 1154 (1155/62/67) Cengiz Hann doumu. 1155-1192 II. Klarslan devri (Anadolu Seluklu). 1157 Sultan Sanar (Sencer)n vefaat ile Byk Seluklu Sultanlnn kalan ksm da son buldu.

85

1157-1231 Harezmahlar: Kurucusu l Arslandr. Moollar tarafndan yklmtr. 1158-1169 Yaruklu (Yva) Beylii: Musul merkezli olarak kurulmutur., 1164-1165 dil Bulgar Han, brahimin saltanat. 1166 Yesev tarikatinin kurucusu, Trk mutasavvf, air Ahmed Yesev, vefaat etti. A. Yesevi, Sayramda dodu. zellikle Sir-i Dery (Seyhun) ve Takent yresindeki bozkrlarda yaayan gebe Trkler arasnda slamiyetin yerlemesinde byk rol oynad. Tesiri Trkistan snrlarn aarak 13. y.ylda da Anadoluya yayld. A. Yesev ayn zamanda Nakibend tarikatinin pirlerinden de saylr. 1167 Oxford niversitesi kuruldu. 1167 Cengiz Hann babas Yesgey Bagaturun lm. 1174-1250 Eyybler: Kurucusu Selhaddn Eyyubdir. Memlklar tarafndan yklmtr. 1176 Miryakefalon Sava (Anadolu Seluklu). 1180 Nakibend eyhlerinden Abdlhlk Goncdvn Buharann Goncduvan kynde vefaat etti. 1185-1233 Artukoullar (Harput): Kurucusu I. Eb Bekirdir. Anadoluda kurulan beylik, Anadolu Seluklu Devleti tarafndan yklmtr. 1192-1196 I. Gyaseddin Keyhsrevin I. saltanat dnemi (Anadolu Seluklu). 1194 Son ran Seluklu Sultan III. Turulun vefat ile, randa Seluklu dnemi sona erdi ve Maverannehirde Trk Harezm Hanl kuruldu. 1196-1204 Rkneddin Sleyman ah dnemi (Anadolu Seluklu). XIII. yzyl I3. yzyl Altnordu Devleti, 1223 ylnda gney steplerini istila etti. Rus prenslerini hara demeye mecbur etti. 13. yzyl ed-Devlett-Trkiyye el-Memlkiyye zamannda Msr ve Suriyeye Trkiyye deniliyordu. 1204 Sinopun fethi (Anadolu Seluklu). 1204-1205 III. Kl Arslan dnemi (Anadolu Seluklu). 1204-1320 obanoullar Beylii: Kurucusu oban Beydir. Anadoluda kurulan beylik, Candaroullar tarafndan yklmtr.

86

1205-1220 Anadolu Seluklu Devletinin siys istikrar ve inkif devri. 1205-1211 I. Gyaseddin Keyhsrevin II. saltanat dnemi (Anadolu Seluklu). 1206 Cengiz Han, Moollarn Han oldu. Haziran 1206 Kudbeddin Aybeg, Lahoru ele geirerek, Delhi Trk Memluklar Devletinin temellerini att (26 Haziran 1206). 1206-1413 Delhi (Hind) Sultanl hakimiyet yllar: Hindistanda Delhi merkezli olarak kurulmutur. 1207 Cengiz Han, Krgzlar itaat altna ald: Moolistan idaresi altnda birletirmek isteyen Cengiz Han, Merkit ve Naymanlarla birlikte Krgzlar da itaati altna almtr (1207). Bylece Krgzlar, Cengiz idresindeki Moollara itaat eden ilk Trk kavmi unvann almlardr. Artk Krgzlar, Cengiz Hann olu Toluinin hakimiyet sahasna dahil edilen blgede, birer reis tarafndan idare edilen iki ksm halinde yaamaa devam edeceklerdir. Mart 1207 Antalyann fethi (5 Mart 1207, Anadolu Seluklu). 1209 Cambridge niversitesi kuruldu. 1209 Moollar, Yenisey Krgzlarn yendiler ve Krgzlar Tien Shann gneyine kamak mecburiyetinde braktlar. 1209 Baruk ynetimindeki Uygurlar, Mool hakimiyeti altna girdi. 1210 Harezmliler, Karahitaylar yendiler. 1211-1220 I. zzeddin Keykavus devri (Anadolu Seluklu). 1215 Cengiz Han, Pekini ald. Merkitler zerine olu Cuciyi gnderdi. 1216 Ermeniler zerine Sefer; Karaman, Ereli ve Lrende kasabalarnn kurtarl (Anadolu Seluklu). Ocak 1216 Antalya zerine sefer ve Antalyann kurtarlmas (22 Ocak/K.Sani 1216, Anadolu Seluklu). 1218 Kagar igal eden Moollar, Semirechye/Yedisuyu ve Tarm Havzasn ele geirdi. 1218 Mool elilerinin Harezm ah Muhammed tarafndan idam edilmesi, Moollarn ilk Bat Seferini hazrlamalarna sebep oldu. 1219 Moollar, Sirderyay getiler ve Maverannehiri istilaya baladlar.

87

1220 Moollar, Harezmlileri yenerek Buhara ve Semerkant ele geirdiler. 1220-1231 Son Harezm ah Celleddin Harezmah saltanat. 1220-1237 I. Alaeddn Keykubdn Saltanat (Anadolu Selukluda ikbal devri). 1220-1670? erefhanlar Beylii: Kurucusu eref Handr. Anadoluda kurulan beylik, Osmanl Devleti tarafndan yklmtr. 1221 Moollar, Horasan ve Afganistan ele geirdiler. 1223 Aleddn Keykubdn Aliyeyi fethi (Anadolu Seluklu). 1223 Sultan ve Beyler arasnda mcdele (Anadolu Seluklu). 1223-1227 Altnordu han, Cuci (Cengiz Hann byk olu)nin saltanat. 1223/1224 Harezm ahnn peine den Moollar, Kalka Irmanda Ruslarla karlatlar ve onlar yendiler. 1225 Ermeniler ve Hallara kar cihad (Anadolu Seluklu). 1226 Frat boylarnda fetihler (Anadolu Seluklu). 1227 Sudak (Krm) Seferi (Anadolu Seluklu). 1227 Cengiz Hann ld. mparatorluu vrisleri arasnda paylald. Bu vrisler arasnda (kendisine Rus steplerindeki Kpak Hanl den) Batu ve (payna Maverannehir, Tarm Havzas ve Yedisudaki aatay Hanl den) aatay da bulunmaktayd. 1228 ark siyaseti ve Erzincann ilhak (Anadolu Seluklu). 1228 Trabzon Seferi (Anadolu Seluklu). 1230 Ahlatn sukutu ve tahribi zerine Sultan Alaeddin ve Celaleddin arasnda balayan hasmane mnasebetler neticesinde 10 Austosta Yass-imende vukubulan meydan muharebesinde Harezm ordusunun mthi bir bozguna uramas ve imha edilmesi (Anadolu Seluklu, Harzemahlara kar yapld). 1231 Moollar, yeniden canlandrlm olan Harezm Hanln yendiler. Harezmahlar Devleti son buldu. Son Harezmah Celleddin Harezmah (1220-1231) idi. 1236 Moollarn ikinci Bat Seferi balad. 1236/1241-1256 Altnordu han, Batu (Cucinin ikinci olu)nun saltanat.

88

1236-1502 Altnordu Hanlnn saltanat yllar: Kurucusu Batu Handr. Ruslar tarafndan yklmtr. 1237-1246 II. Gyaseddin Keyhsrev (Anadolu Seluklu). 1240 Kiyev, Moollarn eline geti ve Rusya Mool hakimiyeti altna girdi. 1240 Diyarbakrn Fethi (Anadolu Seluklu). 1240 Baba shakn Anadoluda Peygamberlik iddias ile isyan (Bab syn) ve Trkmen istls (Anadolu Seluklu). 1241 Seluklu ordusunun Meyyafarkin (Silvan) muhasaras, Mool tehlikesi ve halifenin tavassutu ile Eyyubilerden ahabeddin Gazinin tabiiyeti kabul etmesi art ile bir anlama yapmas. 1242 Baycu Noyan kumandasndaki Mool kuvvetlerinin Erzurumu igali. 1242 Moollar, Bat seferlerine Viyana kaplarnda son verdiler. 1243 Kseda Sava/Bozgunu: Anadolu Seluklu kuvvetleri lhanl Mool ordusu karsnda bozguna urad. Bu sava Seluklunun Anadoludaki hakimiyetini tedricen yok eden sreci balatt. 1243 Moollar, Kseda Savanda Anadolu Seluklu Devletini yendiler: Baycu Noyann Trkiye zerine seferi, Ksedada karlaan Trk ve Mool ordularnn savaa girimesi, Sultan Gyaseddin ve etrafndakilerin liyakatszl ve delice hareketleri yznden Seluklularn 3 Temmuzda, ciddi sava yapmadan dalmalar, Sivasn teslim olmas ve Kayserinin savaarak tahrip ve katliama uramas.Seluklu veziri Mhezzibddin Alinin Moollarn arkasndan Azerbaycana giderek, harac vermek suretiyle, Baycu Noyan ile sulh yapmas, Bizansa kamak maksadyla menderes havzasna varan sultann sulh anlamas zerine Konyaya dnmesi ve devlet nizamnn kurulmas. 1244 Moollardan kaan bir grup Harezmliler, Hallarn elinden Kuds aldlar. 1246-1249 II. zzeddin Keykavus dnemi (Anadolu Seluklu). 1249-1254 Anadolu Selukluda mterek 3 Karde Saltanat: II. zzeddn Keykavus-II. Aleddin Keykbd-Rkneddin Kl Arslan. 1246-1265 Anadolu Selukluda youn saltanat mcadeleleri yllar. Haziran 1249 Rzbe ovasnda II. zzeddn Keykavus ile Rkneddin Kl Arslan arasnda Sultan Han sava. Bu savan ardndan Selukluda Karde saltanat balad (14 Haziran 1249). 1249/1250 Msrda Kpak Trk Memlkl Hanedanl kuruldu.

89

1250-1382 Trk Memlklar: Kurucusu Aybegdir. erkezler tarafndan yklmtr. 1250-1487 Karamanoullar Beylii: Kurucusu Nre Sfedir. Anadoluda kurulmu, Osmanl Devleti tarafndan yklmtr. 1250-1517 Memlklar: Kurucusu Aybegdir. Osmanllar tarafndan yklmtr. 1254-1257 IV. Rkneddin Kl Arslan dnemi (Anadolu Seluklu). 1256 randa Hlgu idaresindeki Mool l-Hanl Hanedanl kuruldu: Moollann ikinci byk saldrs Cengiz Hann torunu Hulagunun komuta snda balad. Bat Asyada Mool egemenliini pekitirerek Akdenize ulamay amalayan Hulagu 1258de Badata girerek Abbasi halifeliine son verdiyse de, Memluklerce durdurulduundan daha ilerilye gidemedi. Bununla birlikte randa salalnan denetim bir Mool hanedannn (lhanllar) ykselliine imkan verdi. Ekim 1256 Anadolu Seluklu-Mool lhanl, Sultan Han Sava (15 Ekim/T. Evvel 1256). 1256-1257 Anadolu Seluklu topraklarnda II. Mool stilas 1256-1264 Hlagunun saltanat (lhanl). 1257 Altnordu han, Sartak (Batunun olu)n saltanat. 1257 Altnordu han, Ulacnn saltanat. Mays 1257 II. zzeddin Keykavusun Konya Tahtn yeniden ele geirmesi (3 Mays 1257, Anadolu Seluklu). 1257-1259 II. zzeddin Keykavus dnemi (Anadolu Seluklu). 1257-1267 Altnordu han, Berke (Batunun biraderi)nin saltanat. 1258 Moollar Badad yakp-ykarak Abbasi Hilfetinin sona ermesine sebep oldular. 1259-1262 II. zzeddin Keykavus ve IV. Rkneddin Kl Arslann mterek saltanat dnemi (Anadolu Seluklu) 1260 Memlkller, Ayn-u Calt Savanda Moollar yendiler. 1260 Kpak Hanl, Ak Ordu ve Altnordu olmak zere ikiye blnd. 1260 Kubilay Han idaresinde, inde Mool Yan Hanedanl kuruldu (ykl 1368). 1260-1429 Germiyanoullar Beylii: Kurucusu Ali rdir. Anadoluda kurulan beylik, Osmanl Devleti tarafndan yklmtr.

90

Nisan 1261 Anadolu Ah tekilatnn kurucusu Ah Evran (eyh Nasreddin Ebul-Hakyk Mahmud bin Ahmed el-Hoy) vefaat etti (1 Nisan 1261). 1262-1266 IV. Rkneddin Kl Arslan dnemi (Anadolu Seluklu). 1262-1277 Muineddin Pervnenin Seluklu taht ve siyasetinde szin geirdii dnem. 1262-1279 II. zzeddin Keykavusun gurbet hayat ve lm (Anadolu Seluklu). 1264 Aquinolu Thomas, Hristiyan dncesini Aristotelesin retisiyle uzlatrd. 1264-1282 Abakann saltanat (lhanl). 1265-1333 Shibataoullar Beylii: Kurucusu Shib Atadr. Anadoluda kurulan beylik, Germiyanoullar tarafndan yklmtr. 1266 Muineddin Sleyman Pervanenin IV. Rkneddin Kl Arslan ldrtmesi (Anadolu Seluklu). 1266-1284 III. Gyaseddin Keyhsrev dnemi (Anadolu Seluklu). 1267 Roger Bacon, geleneksel Hristiyan eitimine kar kt. 1267-1280 Altnordu han, Meng-Timurun saltanat. 1268 Mool Han Kubilay Han Japonyaya eli gndererek Moollarn boyunduruu altna girmeyi kabul etmelerini istedi. Japon imparatoru Tokimune reddetti ve Mool elileri geri gnderdi (1268). 1270 Uygur Krall, isyanclar tarafndan yenilgiye uratld. 1273 Mesnevnin yazar, nn asrlardr dnya apnda srdren Trk mtefekkir, mutasavvf ve airi Mevlana Celaleddin-i Rum (1207-1273) Konyada vefaat ett. 30 Eyll 1207 ylnda bugn Afganistan snrlar ierisinde yer alan Horasan yresindeki Belh ehrinde dodu. 1276-1368 nanoullar (Ladik/Denizli) Beylii: Kurucusu Ali Beydir. Anadoluda kurulan beylik, Germiyanoullar tarafndan yklmtr. 1277 Memluk Sultan Baybarsn Elbistan Savanda lhanl ordusunu bozguna uratmas. 1277 Seluklu-Karamanl Mcadelesi ve Akehir Sava. Sava Karamanllar kazanmtr. 1277 Seluklularca Akehir ve Konyann Karamanl istilasndan kurtarlmas. 1277 Seluklu kuvvetleri karsnda Karamanl kuvvetlerinin Kurbaahisar Bozgunu ve Mehmed Beyin vefaat.

91

1277 lhanl Abaka Hann Anadolu seferi ve Seluklu ynetimine el koymas. 1277 Muineddin Pervanenin ldrlmesi (Anadolu Seluklu). 1277 Karamanolu Mehmed Bey Konyada Divanda, derghta, brghta, mecliste ve meydanda Trkeden baka dil kullanlmayacak eklinde Seluklu Siyavua bir ferman yaynlatarak Trkeyi resmi dil haline getirmitir. Nisan 1277 Memluk sultan Baybarsn Anadoluya gelii ve Kayseri seferi (Nisan 1277). 1277-1292 Anadoluda lhanl/Mool Tahakkm dnemi. 1277-1300 Pervneoullar Beylii: Kurucusu Pervnedir. Anadoluda kurulan beylik, Sinop Prenslii tarafndan yklmtr. Mays 1279 Aleddin Siyavu (Cimri)un yakalanarak ldrlmesi (30 Mays 1279, Anadolu Seluklu). 1280-1287 Altnordu han, Tuda-Mengnn saltanat. 1280-1326 Erefoullar Beylii: Kurucusu I. Sleymandr. Anadoluda kurulan beylik, Hamidoullar tarafndan yklmtr. 1280-1391 Hamidoullar Beylii: Kurucusu lyas Beydir. Anadoluda kurulan beylik, Osmanl Devleti tarafndan yklmtr. 1280-1425 Menteeoullar Beylii: Kurucusu Mentee Beydir. Anadoluda kurulan beylik, Osmanl Devleti tarafndan yklmtr. Ekim 1281 ama doru ilerleyen Mool ordusu ile Memluk kuvvetlerinin savamas ve Moollarn bir kez daha yenilmesi (30 Ekim/T. Evvel 1281). 1281-1324 (1290-1326) Osmanl Devletinin kurucusu I. Osman Gazi dnemi. 1282-1284 Ahmed Tekdarn saltanat (lhanl). 1284 Uygur Krall, aatay Hanlna dahil edildi. 1284-1291 Argunun saltanat (lhanl). 1284-1296 II. Gyaseddin Mesudun I. Saltanat dnemi (Anadolu Seluklu). 1287-1291 Altnordu han, Teleboann saltanat. Aralk 1288 Vezir Shib Atann lm (22 Aralk/K. Evvel 1288, Anadolu Seluklu).

92

1290-1320 Delhi Sultanlnda Halaciler slalesi ynetime geldi (Hinditan). 1290-1354 h Cumhriyeti Beylii: Kurucusu I. Hseyindir. Anadoluda kurulan beylik, Osmanl Devleti tarafndan yklmtr. 1291-1295 Geyhatunun saltanat ve Anadoluda lhanl tahakkmnn artmas (lhanl). 1291-1312 Altnordu han, Toktann saltanat. 1291-1461 Candaroullar Beylii: Kurucusu Candar Beydir. Anadoluda kurulan beylik, Osmanl Devleti tarafndan yklmtr. 1292-1318 Seluklu Devleti ve Hnednnn inkrz dnemi. 1294/1295 l-Hanllar, Kazan Han idaresinde, slm Dinini kabul ettiler. 1295 Baydunun saltanat (lhanl). 1295-1304 Mahmud Gazan Hann saltanat. Msliman idi (lhanl). 1298-1302 III. Aleddin Keykubad dnemi (Anadolu Seluklu). 1298 Slemi syan (Anadolu Seluklu). 1299/1300 I. Osman Bey (1290-1326) tarafndan Osmanl Devleti kuruldu. 1299-1923 Osmanl mparatorluunun hakimiyet yllar: Kurucusu I. Osman Bey (1290-1326) dir. Anadoluda kurulan beylik, zellikle 1453 ylnda stanbulun fethi ile imparatorluk srecine girmi, Asya-Avrupa-Afrika ktalarnda geni topraklar zerinde hkm srmtr. znik-Edirne ve son olarak da stanbul bakent olarak kullanlmtr. Bata ngilizler olmak zere Fransa, talya, Yunanistan gibi mttefik devletlerin bitmek tkenmek bilmeyen, entrika, oyun ve saldrlar sonunda yklmaktan kurtulamamtr. XIV. yzyl 14. yzyl Beyaz Rusya ve Ukrayna Polonya ynetimi altna girdi. 14. yzyl balar aatay Hanl ikiye blnd: Maverannehir (Bat) ve Moolistan (Dou) (14. yzyl balar). 1300-1410 Saruhanoullar Beylii: Kurucusu Saruhan Beydir. Anadoluda kurulan beylik, Osmanl Devleti tarafndan yklmtr. 1300-1423 Tekeoullar Beylii: Kurucusu Yunus Beydir. Anadoluda kurulan beylik, Osmanl Devleti tarafndan yklmtr.

93

1300-1425 Aydnoullar Beylii: Kurucusu Aydn Beydir. Anadoluda kurulan beylik, Osmanl Devleti tarafndan yklmtr. 1300-1355 Sinop Prenslii) Beylii: Kurucusu Gz elebidir. Anadoluda kurulan beylik, Candaroullar tarafndan yklmtr. 1302 III. Alaeddin Keykubad ld (Seluklu). 1302 Osman Gazi Koyunhisar Savan kazand. 1302-1310 II. Gyaseddin Mesudun II. saltanat dnemi (Anadolu Seluklu). 1302-1533 Bengal Sultanl: Bengal merkezli olarak kurulmutur. 1303 Memlkler, Suriyeye yaplan son Mool aknn durdurdular. 1303-1345 Karasioullar Beylii: Kurucusu Karasi Beydir. Anadoluda kurulan beylik, Osmanl Devleti tarafndan yklmtr. 1303-1345 Tcddinoullar Beylii: Kurucusu Doan ahtr. Anadoluda kurulan beylik, Osmanl Devleti tarafndan yklmtr. 1304-1316 lhanl Devletinde I. Muhammed Olcaytu dnemi (h. 704) ii mezhebinden idi. 1308-1508 Akkoyunlular: Kurucusu Tur Ali Beydir. Anadoluda kurulan bu devlet, Safevler tarafndan yklmtr. 1309 Papaln Romada Avignona tanmas. 1310 Timurtan Seluklu saltanatna son vermesi ve datlan hanedan mensuplarnn u beyliklere snmalar, Timurtan Klikya seferi ve Tarsus blgesini igali. 1310-1318 Son Anadolu Seluklu sultan V. Kl Arslan dnemi. 1312 Mevlevilik tarikatn kuran Sultan Veled ld (Osmanl). 1312-1350 Sutaylar: Kurucusu Sutay Noyandr. Anadoluda kurulan beylik, Celyirliler tarafndan yklmtr. 1313-1341 Altnordu han, zbek (Toktann yeeni) Hann saltanat. 1313-1341/1342 zbek Han (1282-1342)n hkmdarl dneminde Altnordu Hanl, slm Dinini kabul etti. 1317-1335 Ebu Saidin saltanat (lhanl).

94

1318 Anadolu Seluklu Devleti ykld: Son Seluklu sultan V. Kl Arslan zamannda lhanllar tarafndan yklmtr. 1320 talyada kltrel canlanma: Dante (1265-1321), Giotto (1266-1337), Petrarca (13041374). 1320-1413 Tulukler/Tuluklular (Hindistan). 1324-1362 Orhan Gazinin saltanat (Osmanl) 1325 Meksikada Azteklerin ykselmesi: Bakent Tenoktitlann kurulmas. 1325 I. vann Moskovay gelitirmeye balamas. Nisan 1326 Bursa fethedildi (6 Nisan 1326 Osmanl). 1326 aatay Han Tarmairinin slm Dinini kabul. 1327-1380 Eretnaoullar Beylii: Kurucusu Eretna Beydir. Anadoluda kurulan beylik, Kad Burhneddin tarafndan yklmtr. 1328 Karaman Olu Musa bey ve Hamid Olu shak beyin ikayet ve tertipleri, Ebu Said Hann srarlar zerine Sultan Nasirde uyanan endie sebebiyle Timurtan Kahirede idam edilmesi. 1331 znik fethedildi (Osmanl). 1331 lk Osmanl medresesi, znikte Orhan Gazi tarafndan kuruldu. 1333 Minamoto ogunluunun sonu: Japonyada i sava. 1334 Karesi Beylii Osmanl Devletine katld. 1335 Ebu Said Hann lm ve bir yl sonra lhanl imparatorluunun paralanmas ile Trkiyede Mool devrinin sona ermesi ve siyasi hakimiyetin Beylikler arasnda taksimi. Osmanl Beyliinin Seluklularn mirasna sahip olmas ve Trk tarihinin en byk eseri olan Osmanl mparatorluu haline gelip ktada Nizam-i Alem davasnn asrlarca ykselmesi. 1335-1336 Arpann saltanat (lhanl). 1335-1377 Madura Sultanl: Gney Dekkanda Madura merkezli olarak kurulmutur. 1336 Musann saltanat (lhanl). 1336 randa l-Hanl Hanedanlnn sona erii. 1336 Timurun douu.

95

1337 Kocaeli blgesi Orhan Gazi tarafndan alnd (Osmanl). 1337 Fransa ile ngiltere.arasnda Yz Yl Savalarnn balamas. 1337-1522 Dulkadiroullar Beylii: Kurucusu Karaca Beydir. Anadoluda kurulan beylik, Osmanl Devleti tarafndan yklmtr. 1338 Hac Bekta- Vel (Seyyid Muhammed bin brahim Ata) vefaat etti. Horasanda Niabur ehrinde (h.680) dodu. Yesevye tarikatinin Anadoludaki temsilcilerindendi (Osmanl). 1340-1393 Kutluahlar Beylii: Kurucusu Kutlu ahtr. Anadoluda kurulan beylik, Osmanl Devleti tarafndan yklmtr. 1341 Asyada veba salgnnn balamas. 1341-1342 Altnordu han, Tini Bekin saltanat. 1342-1357 Altnordu han, Canibek (Teni Bekin biraderi)in saltanat. 1345 Ankarann Osmanllarn eline gemesi. 1346 Orhan Gazi Kantakuzenosun kz ile evlendi (Osmanl). 1346-63 Maverannehirde Tuluk Timurun hkmdarl. 1347-1486 Dekkan Sultanl: Dou Hindistanda Bidar merkezli olarak kurulmutur. 1348 Veba salgn Avrupada. 1349 Singapurda ilk in yerleimi: Gneydou Asyada in yaylmaclnn balamas. 1350 Japonyada kltrel canlanma. 1352 Bizansa yardm iin Sleyman Paa Rumeliye geti ve impi Kalesini s olarak ald (Osmanl). 1352 Osmanllar Cenevizlilere Osmanl topraklarnda serbest ticaret yapma imtiyaz verdiler. 1352-1608 Ramazanoullar Beylii: Kurucusu Ramazan Beydir. Anadoluda kurulan beylik, Osmanl Devleti tarafndan yklmtr. 1354 Gelibolu fethedildi (Osmanl). 1354 ehzade Sleyman Paann Rumeliye gemesi. 1354-1417 Dobruca Beylii: Dobrucada kurulmutur.

96

1357-1359 Altnordu han, Berdi Bekin saltanat. 1362-1389 I. Murat (Hdavendigr)n saltanat (Osmanl). 1360-1469 Karakoyunlular: Kurucusu Bayram Hocadr. Anadoluda kurulan beylik, Akkoyunlular tarafndan yklmtr. 1361 Edirnenin fethi (1368de Osmanl Devletinin bakenti oldu). 1362 Orhan Gazi vefat etti ve I. Murat tahta kt (Osmanl). 1362 Kadaskerlik oluturuldu (Osmanl). 1363 Penik Kanunu kt (Osmanl). 1363 Emir Timur, Tuluk Timur Han tahttan indirdi ve yerine kendi kontrolnde kukla bir Han tayin etti. 1366-1367 Altnordu han, Cani-Bek II.nin saltanat. 1366 Gelibolu elden kt (Osmanl). 1368 inde Yan Hanedanlnn sona erii. 1368-1398 inde Ming Hanedanlnn kurucusu Hongwu (1328-1398) dnemi. 1368-1507 Timurlular: Kurucusu Timur Handr. zbekler tarafndan yklmtr. 1368-1500 Semerkant Timurlular: zbekler tarafndan yklmtr. 1368-1644 inde Ming Hanedan dnemi. 1368-1376 dil Bulgar Han, Hasann saltanat. 1369/1370 Emir Timur, Maverannehirin tek hkimi oldu. 1370 Gney Hindistanda Vijayanagar Devletinin egemenlii. 1370 aatay Hanlnda Timurun saltanat (. 1405). 1371 I.Murat (Hdvendigar) irmen Savan kazand (Osmanl). 1375-1376 Altnordu han, Toktakyann saltanat. 1375-1380 Osmanllarn, Germiyanoullar ve Hamidili Beylikleri topraklarnn bir ksmnn ilhak (Osmanl).

97

1376 Bulgar Krall Osmanl hakimiyetini kabul etti. 1377 Gelibolu Osmanllara iade edildi. 1377 Arap corafyac ve gezgin bn Batutann lm (doumu 1309). 1377-1395 Altnordu han, Tohtam (Toktam)n saltanat. 1378-1417 Katolik Kilisesinde Byk Blnme. 1380 Ruslar, Kulikova Savanda, Altnordu Han Mamay yendiler. 1380 Altnordu, Ak Ordu ile birletirildi ve her ikisi de Altnordu adn ald. 1380 Timurun fetihlere balamas. 1380-1387 Timur, ran ele geirdi. 1380-1393 1370te aatayllarn yerini alan Timur, 1380de ve 1393te dzenledii seferlerle Celayirlilerin ve Muzafferilerin randaki egemenliine son verdi. 1380-1398 Kad Burhneddin Beylii: Kurucusu Kad Burhneddindir. Anadoluda kurulan beylik, Osmanl Devleti tarafndan yklmtr. 1381-1507 Horasan Timurlular: zbekler tarafndan yklmtr. 1382 Toktam, Moskovay yamalayarak yakt. 1382-1517 erkez Memlklar: Kurucusu Berkukdur. Osmanllar tarafndan yklmtr. 1385 Sofyann Fethi (Osmanl) 1386 Ni ve Sofya fethedildi (Osmanl). 1387 Selanikin Fethi (Osmanl) 1388-1601 Hande Sultanl: Burhanpr (Orta Hindistan)da kurulmutur. 1389 Murat Hdavendigrn mttefik Balkan ordusu karsnda Kosova zaferi (Osmanl). 1389 I. Kosova Sava kazanld (15 Haziran) (Osmanl). 1389 I. Murat vefat etti (Osmanl). 1389 Hindistan, Trkistan ve Anadolu gibi tm Trk ve slam dnyasnda yaylm ve tesir gstermi olan Nakibend tarikatinin kurucusu Muhammed Bahaeddin bin Muhammed el-Buhar elNakibend (d.1318 Kasr- Hinduvan/rifan - .1389 Kasr- rifan). Nakbendilik, mm- Rabbanden

98

sonra Mceddidiye adn alm, Hlid Ziyaeddinden sonra ise Hlidiyye adyla da anlmaya balanmtr. Nakilik, II. Mehmed (Fatih Sultan Mehmed Han) zamannda Hlis Ziyaeddinle Anadoluya ulat, ondan sonra da burada yaygnlat. 1389-1402 I. Bayezid (Yldrm)n saltanat (Osmanl). 14. yzyl sonlar Turfan Uygurlar, slm Dinini kabul ettiler (14. yzyl sonlar). 1390 Aydn-Saruhan-Germiyan-Mentee beylikleri Osmanlya katld. 1390 Gelibolu tersanesi ina edildi (Osmanl). 1391 stanbul ilk kez kuatld (Osmanl). 1392 Korenin bamsz olmas. 1392 ranl air Hafzin lm. 1394-1479 Cevanpr Sultanl: Cevanpr (Delhinin dousu)da kurulmutur. 1395 Timur, muazzam bir ordu ile Terek nehri boylarna geldi ve burada Altn Orda Han Toktam yendi. Altnordunun bakenti Saray Berkeyi yakp-ykt ve ksa bir sre Moskovay igal etti. 1395-1400/01 Altnordu han, Timur Kutlu (Timur Melik olu)un saltanat. 1396 Timur, 1396 yl banda Kuzey Kafkasyay btnyle ele geirdi. 1396 Yldrm Bayezd, Hal ordusuna kar Nibolu Savan kazand (Osmanl). 1397 skandinav kralln birletiren Kalmar Birlii. 1398 Akay Zaferiyle beraber, Karaman beylii Osmanl hakimiyetini kabul etti. 1398 Karadeniz beylikleri Osmanl Devletine katld. 1398/1399 Timurun, Hindistana girerek Delhi Sultanln yenmesi ve Delhiyi yamalamas. XV. yzyl 1400 Bursada I. Bayezid tarafndan Ulu Cami yaptrld; lk Osmanl Dar-ifas Yldrm Bayezid tarafndan ina edildi. 1400 Timur, Suriyede Memlklleri yendi. 1401 Timur, Badad yakp-ykt.

99

1400-1401/07 Altnordu han, adi-Bekin saltanat. Temmuz 1402 Yldrm Bayezit ile Timurun kuvvetleri arasnda Ankara Meydan Muharebesi yapld (20 Temmuz 1402 Osmanl). Aralk 1402 Timur, zmiri kuatt (1 Aralk 1402, Osmanl). 1402-1413 Osmanl Devletinin Fetret Devri. Mart 1403 4. Osmanl padiah Yldrm Bayezd vefat etti (8 Mart 1403). 1403-1537 Gucert Sultanl: Diyu (Bat Hindistan)da kurulmutur. 1405 Timurun vefaat. 1405 Hint Okyanusunda inlilerin yolculuklar. 1406 bn Haldunun lm (tarihi ve sosyal bilimci). 1406 Azerbaycanda Celayirlilerin yerini alan Karakoyunlular Tebrizi ele geirdiler. 1406 bn-i Haldun ld (17 Mart 1406) 1406-1562 Malva Sultanl: Madun (Gucertn dousu)da kurulmutur. 1407-1410 Altnordu han, Pulat-Hann saltanat. 1407-1447 Timurun olu ah Ruh (1377-1447)un Heratta hkmdarl. 1407-1449 ah Ruhun olu Ulu Bey (1394-1449)in Semerkantda hkmdarl. 1408-1467 Kara Koyunlu Trk Emirliinin Bat randa kuruluu. 1410-1412 Altnordu han, Timur (Timur Kutlukun olu)un saltanat. 1412 Altnordu han, Celaleddin (Toktamn olu)in saltanat. 1412-1414/17 Altnordu han, Kerim Berdinin saltanat. 1413-1421 I. Mehmet (elebi)in saltanat ve Fetret Devrinin sona ermesi (Osmanl). 1414-1415 Altnordu han, Kibek Hann saltanat. 1415 Agincourt Muharebesiyle ngiliz Kral V. Henrynin Fransaya yeniden saldrmas. 1415 Portekiz Septede: Portekiz Afrika mparatorluunun balangc.

100

1416 eyh Bedreddin isyan etti (Osmanl). 1416 I. Mehmet, Macar Seferini dzenledi. 1417 Avlonya fethedildi (Osmanl). 1417-1419? Altnordu han, Cabbar Birdinin saltanat. 1418 Samsun blgesi zaptedildi (Osmanl). 1418? Altnordu han, egrenin saltanat. 1419 Bursada Yeil Caminin bitmesi (Osmanl). 1419-1424 ve 1427-1437/38 Altnordu han, Ulu Muhammed (kili Hasan olu)in saltanat. 1420 eyh Bedrettinin Serezde idam (doumu 1359). 1420-1424 Altnordu han, Devletbirdinin saltanat. 1421 elebi Mehmed ld ve II. Murad tahta geti (Osmanl). 1421-1444 II. Muratn saltanat (Osmanl). 1422 Mevlt yazar Sleyman elebinin lm. 1422-1427 Altnordu han, Barakn saltanat. 1424 Bursada Hac vaza I. Mehmed tarafndan Yeil Klliye yaptrld (Osmanl). 1425 Molla Fenari, ilk eyhlislam olarak tayin edildi (Osmanl). 1425 Muhasara edilen Tekebeylii Osmanl Devletine katld. 1427 Muhasara edilen Germiyanolullar Beylii, 1428de Osmanl Devletine katld. 1428 inlilerin Vietnamdan karlmalar. 1428-1599 zbek Hanl: Snakda Aral Gl evresinde kurulmutur. 1429 Hac Bayram- Vel, Ankara Solfasol (Zlfadl)da vafaat etti (Osmanl). 1430 Selanik fethedildi (Osmanl). 1430 Altnordunun bir ksm topraklar zerinde, Hac Giray idaresinde Krm Hanl kuruldu. Mart 1432 II. Mehmed (Fatih Sultan Mehmed) dodu (30 Mart 1432, Osmanl).

101

1433?-1465? Altnordu han, Seyid Ahmed I.in saltanat. 1434 Portekizlilerin Bojador Burnundan gneye yolculuklar. 1434 Edirnede II. Murad tarafndan Muradiye Camii yaptrld (Osmanl). 1434 Cungaryada Mool Oyratlarn ortaya k. 1436 Muiniddin B. Mustafa tarafndan II. Muradn isteiyle ilk Mesnevi tercmesi olan Mesnevi-i Muradiyye adl eseri yazld (Osmanl). 1436-1531 Mavla Halaci Sultanlar. 1437-1445 Kazan Hanlnn kurucusu Ulu Muhammed (kili Hasan olu)in saltanat. 1437-1552 Kazan Hanl hakimiyet yllar: Moskova ile dil/Volga rma arasnda kurulmu olan devletin merkezi Kazan ehri idi. Ruslar tarafndan yklmtr. 15. yzyl balar zbekler, Ebul-Hayr (1413-1469) idaresinde gneye, Maverannehire gtler (15. yzyl balar). 1440 (?)-1466 Krm Hanlnn kurucusu I. Hacgirey Hann saltanat. 1440-1475 Krm Hanlnn hakimiyet yllar: Krm Yarmadas ve Karadenizin kuzeyinde kurulmutur. Merkezi Bahesaraydr. 1475 ylnda Osmanl Devletine balanm. 1774 Kk Kaynarca Antlamas ile Osmanldan koparlm ve 1782/1783 tarihinde ise Krm Hanl, Rus arl tarafndan ilhk edilmitir. 1444 II. Murat tahttan ekildi, II. Mehmed tahta kt ve Varna zaferi kazanld (Osmanl). 1444-1446 II. Mehmet (Fatih)in I. saltanat yllar (Osmanl). 1445 II. Mehmed tahttan ekildi ve II. Murad ikinci defa tahta kt (Osmanl). 1445 Johann Gutenbergin (1397-1468) ilk kitab basmas. 1445-1461 Kazan han, Mahmud (Mahmutek)un saltanat. 1445/1473-1552 Altnordu topraklarnn bir ksmnda Kazan Hanl kuruldu. 1445-1681 Kasm Hanl: Moskovann dousunda kurulmutur. 1446 Kazan kenti, Kazan Hanlnn bakenti oldu. 1446-1451 II. Muratn saltanat (Osmanl).

102

1447 Edirnede II. Murad tarafndan erefeli Camii yaptrld (Osmanl). 1448 II. Kosova Zaferi kazanld (Osmanl). 1449 Trk dnyasnn 15inci asrda yetitirdii en byk astronomi bilgini Ulu Bey (13941449) ld. Timur Hann torunu olan Ulu Bey, 22 Mart 1394te Gney Azerbaycandaki Sultaniyyede dodu. yi bir eitim grerek, 13 yandayken Horasan ve Maverannehir eyaletlerine hakan naibi oldu. Bakent setii Semerkantta, mstakil bir hkmdar gibi hareket etti. Fen bilimleri ve astronomiye merak, kendisini dnya tarihinin en byk astronomlarndan biri haline getirdi. lim adaml yannda devlet adaml vasf da yksek olan Ulu Bey, Semerkantta 38 yl hkmdarlk yapt. Bir akademi haline getirdii saray, devrin mehur alimlerinin toplanp tartt bir mekan oldu. iktidar dneminde, bata Semerkant ve Buhara olmak zere tm lke, Trk mimarisinin sekin eserleriyle donatld. Olu Abdllatif tarafndan tahttan indirilen Ulu Bey, 25 Ekim 1449da, Abbas adl bir dman tarafndan ldrld ve dedesi Timur Hann yanna defnedildi. 1449 Semerkantta rasathane kuran Timurun torunu Ulu Beyin lm (d. 1394). 1451/1452-1469 Timurlu hkmdar Eb Sad (1424-1469)in saltanat. 1451 II. Murad ld (Osmanl). 1451-1481 II. Mehmet (Fatih Sultan)in II. saltanat (Osmanl). 1453 Bizans mparatorluu sona erdi. Nisan 1453 Fatih Sultan Mehmetin donanmas stanbul sularna girdi (5 Nisan 1453). Nisan 1453 Fatih Sultan Mehmet, stanbul adalarn fethetti (17 Nisan 1453). Mays 1453 stanbul Osmanllar tarafndan fethedildi. Sultan kinci Mehmet,Fatih unvann ald (29 Mays 1453). 1453 Veziriazam andarl Halil Paann azil ve idam. 1453 ngilterenin Calais dnda kta Avrupasndaki topraklarn yitirmesi. 1458 Atinann fethi (Osmanl). 1459 Ayasofya camiye evrildi (Osmanl). 1459 Mutasavvf ve hekim Akemsettinin lm (d. 1390?). 1460 Akemseddin vefaat etti. amda dodu, Gynk (Torbal)te vefaat etti. Hac Bayram- Velnin halifesi, Fatih Sultan Mehmed (II. Mehmed)in hocas idi (Osmanl).

103

1460 Mora ele geirildi (Osmanl). 1461 Fatih Sultan Mehmed, Bursadaki Ermeni Piskoposu Hovakimi (Ovakim) stanbula getirterek kendisine Patrik unvan da dahil birok haklar tand. 1461 Trabzonun fethi ile Trabzon Rum mparatorluu sona erdi (Osmanl). 1461 Candaroullar Osmanlya katld. 1461-1467 Kazan han, Halilin saltanat. 1462-1505 Moskova Prensi III. van. 1463 Osmanl-Venedik Sava balad. 1464-1465 Moskova Prensi III. van (Byk van 1462-1505), Eb Sade eli heyeti gnderdi. 1465?-1481 Altnordu han, Ahmed (Kk Muhammedin olu)in saltanat. 1466 Krm han, Nurdevlet Hann saltanat. 1466 II. Mehmed Arnavut seferine kt (Osmanl). 1466 Konya ve Karamann fethi (Osmanl). 1466-1480 Astrahan han, Kasm (bin Muhammed bin Kk Muhammed)n saltanat. 1466-1554 Astrahan Hanl hakimiyet yllar: Hazar Denizi Kuzeyinde Altnordu topraklarnn bir ksmnda kurulmutur. Merkezi Astrahandr. Ruslar tarafndan yklmtr. 1467 Akkoyunlu Uzun Hasan Karakoyunlular yenilgiye uratt: Ak Koyunlu Trkleri, randa Kara Koyunlu Trklerini yendiler/yktlar. 1467-1479 Kazan han, brahimin saltanat. 1468 Karamanoullar Osmanl Devletine katld. 1468 II. Mehmed tarafndan stanbulda Topkap Saray tesis edildi. 1469 Krm han, I. Mengligerey Hann saltanat. 1470 stanbulda Fatih Klliyesi inaa edildi. 1470 Eriboz alnd (Osmanl). 1471 Fatih Klliyesi ald (Osmanl).

104

1472 Topkap Saray inaatnn balamas (Osmanl). 1473 Otlukbeli Savanda Osmanl ordusu Uzun Hasan komutasndaki Akkoyunlu kuvvetlerini yendi. 1474 Matematiki Ali Kuunun lm. 1474 Krm han, Nurdevlet (II. defa)in saltanat. 1475 Krm Osmanl tabiiyetine girdi: Krm Hanl ile Osmanl imparatorluu tek devlet gibi yaknlanca, Osmanl imparatorluunun hudutlar Rusyann gney hudutlarna kadar uzanmtr. Trkler, ok eski dnemlerden beri Krmda yaamaktadrlar. 13. asrdan itibaren Krm Tatarlar adn almlardr. nceleri Altnorda Devleti iinde yeralmlar, daha sonra ise snrlar Moskovaya kadar ulaan Krm Hanln kurmulardr. 1476 Bodan Seferi zaferle sonuland (Osmanl). 1477 Krm han, Canbek (Altnordu emiri)in saltanat. 1478 Akkoyunlu hkmdan Uzun Hasan (1453-1478) ld. 1478 Fatih tarafndan ilk altn para bastrld (Osmanl). 1478-1506 Timurlu hkmdar Hseyin Baykara (1438-1506)nn Heratta Saltanat. 1478-1514 Krm han, I. Mengligerey (II, defa)in saltanat. 1478 lk Rus ar III. vann Novgoroda boyun edirmesi. 1479 Osmanl-Venedik baryla beraber Fatih, Venediklilere Trabzon ve Kefede ticaret yapma hakk tanyan ahidname verdi. 1479-1487 Kazan han, lham (Ali?)n saltanat. 1480 Osmanllarn talya yarmadasna adm atmalar: Otrantonun fethi. 1480 Baarsz Rodos kuatmas gerekleti (Osmanl). 1480 Kadaskerlik Rumeli ve Anadolu olarak ikiye ayrld (Osmanl). 1480 III. van, Trk (Altnordu) boyunduruundan kurtuldu, kuzey batu Rusyay birletirdi ve kendisini Rus ar ilan etti. 1480-1509 Astrahan han, Abdlkerim (Kasmn biraderi)in saltanat. 1481 Altnordu han, Seyid Ahmed II. (eyh Ahmedin biraderi)in saltanat.

105

1481-1499 Altnordu han, Murtaza (Seyid Ahmedin biraderi)nn saltanat. Mays 1481 7. Osmanl Padiah II. Mehmed [Fatih Sultan Mehmet] vefat etti (3 Mays 1481). 1481-1502 Altnordu han, eyh Ahmed (Seyid Ahmedin olu)in saltanat. Mays 1481-1512 II. Bayezidn saltanat (20 Mays 1481-1512, Osmanl). Haziran 1481 Yldrm Bayezit ile Cem Sultan arasnda Yeniehir Sava yapld (20 Haziran 1481 Osmanl). 1482 Cem Sultan II. Bayezd karsnda malup oldu ve Rodosa snd (Osmanl). Aralk 1482 Gedik Ahmet Paa idam edildi (18 Aralk 1482 Osmanl). 1483 Sapienza Deniz Zaferi kazanld. 1484 Kili ve Akkirman fethedildi (Osmanl). 1485 Osmanl-Memlk mcadelesi balad. 1486 Moskova ve Kazan arasnda Ebed Bar anlamas imzaland. 1487-1496 Kazan han, Muhammed-Emin (birinci defa)in saltanat. 1488 Sultan II. Bayezid tarafndan Edirnede Bayezid Dar-ifas yapld. 1488-1877 Kgar Hanl: Kgar ehri merkezli olarak Tanr Dalar civarnda kurulmutur. 1489 Osmanl, Memlklere kar toprak kaybetti. 1489 Mimar Sinann doumu (.1588). 1489-1686 dilahlar Devleti: Bija-prda kurulmutur. 1490 Hseyin Baykara, Moskovaya bir eli heyeti gnderdi. 1491 Osmanl-Memlk Bar imza edildi. 1492 Macaristana Sefer dzenlendi (Osmanl). 1492 Kristof Kolombun Amerika ktasn kefetmesi. 1492 Grnatann dmesiyle Arap ve Yahudilerin spanyadan atlmalar. spanya Yahudileri Osmanl Devletine sndlar. 1492 spanyollarn Kuzey Afrikada istilaya balamas.

106

1493 Yeni Dnyada ilk spanyol yerleimi Hispaniola. 1493 Tordesillas anlamasyla Amerika ktasnn Portekiz ve spanya arasnda paylalmas. 1494 talya savalar; Avrupa egemenlii iin Fransz-Habsburg mcadelesinin balamas. 1495 Cem Sultan vefat etti (Osmanl). 1496-1497 Kazan han, Mamuk (Sibir hanzadelerinden)un saltanat. 1497 lk Rus elisi stanbula geldi. 1497 Cabotun Newfoundlanda varmas. 1497 Fergana hkmdar Babr (1483-1530), Semerkant ele geirdi. 1497-1502 Kazan han, Abdllatifin saltanat. 1498 Portekizli Vasco de Gamann Hindistan deniz yolunu kefetmesi. Eyll 1499 nebaht Kalesi fethedildi (29 Eyll 1499 Osmanl). 15. yzyl sonlar Orta Asya steplerinde Kazak mparatorluu kuruldu (15. yzyl sonlar). 15. yzyl sonlar Deniz yolu ile yaplan ticaretin neminin artmas sebebiyle, pek Yolunun da dahil olduu, kara ticaret yollarnn nemini kaybetmesi (15. yzyl sonlar). 15. yzyl talyan Rnesans: Leonardo da Vinci (1452-1519), Michelangelo (1475-1564), Rafael (Raffaello) (1483-1520), Botticelli (1444-1510), Machiavelli (1469-1527), Ficino (1433-1499). XVI. yzyl 16. yzyl Trk halk iirinin ustalar: Kaygusuz Abdal, Krolu, Pr Sultan Abdal. 16. yzyl balar Kagarda Hocalarn ortaya k ve daha sonra Ak-Dalk ve Kara-Dalk olmak zere ikiye blnmesi (16. yzyl balar). 1500 Navarin, Modon, Koron alnd (Osmanl). 1500 Muhammed eybni Han (1451-1510) idaresindeki zbekler, Semerkant ele geirdiler ve bu suretle Maverannehirin ynetimini Timurlulardan devraldlar. 1501 Muhakemet-l Lgateyn adl eserin yazar Ali ir Neva (d.1441 Herat - .1501) ld. 1501-1511 Babr ve zbekler, Semerkantn kontrol iin mtemadiyen savatlar. 1502 Venedikle Sulh yapld (Osmanl).

107

1502 Altnordu Hanlnn, Krm Tatar Hanl hannn eline gemesiyle nih k. 1502-1518 Kazan han, Muhammed-Emin (ikinci defa)in saltanat. 1502-1723/1736 randa Safev Hanedanl dnemi: Safev hanedan ah I. smail (1501-1524) tarafndan kurulmutur. Hanedann dier nemli bir yesi I. Abbas (1588-1629) idi. 1504 Babr, Kbilde kendi Devletini kurdu. 1505 Bayezid Klliyesi ald (Osmanl). 1505 Portekizlilerin Afrikada ticaret merkezleri kurmaya balamalar. 1506 zbekler, Buharay ele geirdi. 1507 zbekler, Herat ele geirdi ve Timur Hanedanl sona erdi. 1508 ah smail Badad ele geirdi, zbekleri yendi. 1509 Peter Henlenin cep saatini icad etmesi (Nrnberg). 1509 stanbulda Kk Kyamet ad verilen zelzele oldu (Osmanl). 1509-1532 Astrahan han, Hseyin (bin Canibek bin Mabmud Han)in saltanat. 1510 Muhammed eybn Han, Safev hkmdar ah smaille yapt Merv Savanda ldrld. Bu gelime Maverannehirde bakenti Semerkant olan eybn Hnedanlnn kurulmas ile neticelendi. Ancak siys g gittike Buhrya kayd. 1510 Amerikaya Afrikal klelerin gnderilmeye balanmas. 1510-1920 Hve Hanl: Hazar Deniziyle Aral Gl Gneyinde kurulmu, merkezi Hve/Harezmdir. Ruslar tarafndan igal ve ardndan da zoraki himaye altna alnmtr. 1511 ahkulu Baba syan gerekleti (Osmanl). 1511 Portekizlilerin Malakay almalar. Nisan 1512 II. Bayezd tahtan ekildi I. Selim tahta kt (24 Nisan 1512 Osmanl). Mays 1512 II. Bayezit vefat etti (26 Mays 1512 Osmanl). 1512-1520 I. Selim (Yavuz)in saltanat (Osmanl). 1514 aldran Zaferi: Yavuz S. Selim (1512-1520) ile ah smail arasnda yaplan aldran Sava (1514) neticesi, ksa bir sre iin de olsa Tebriz Osmanl Devletinin eline gemi ve ilk defa

108

Osmanl ve Azerbaycan Trkleri birlemitir. 1514-1533 Dou aatay Han Seyidin saltanat ve bakenti, liden Kagara nakletmesi. 1514 ah smaile kar aldran zaferi (Osmanl). 1515-1523 Krm han, I. Mehmedgerey (Ulu)in saltanat. 1516 Osmanllar Filistini fethetti. Austos 1516 Memlukllerle Mercidabk Sava yapld. I. Selimin ordusu, Memlk ordusunu yendi (24 Austos 1516). 1517 Ridaniye zaferi: Suriye, Msr ve Arabistann fethi (Osmanl). 1517 Piri Reis Msrda Sultan Selime ilk dnya haritasn sundu (Osmanl). 1517 Osmanl hakan Yavuz Sultan Selimin 17 Ocakta Kahireye girmesi. Tomambayn 13 Nisanda ldrlmesi. Yavuzun hutbede halife ilan edilmesi, Kutsal Emanetleri teslim almas. 1519 Anadoluda Celali isyanlar balad (Osmanl). 1519 Barbaros Hayrettinin ynetiminki Cezayirin Osmanl Devletine balanmas. 1519 spanya ve Felemenk hkmdar V. Carlosun (arlken) imparator olmas. 1519 Cortesin Aztek mparatorluunu istilaya balamas. 1519 Magellann Byk Okyanusu amas. 1519-1521 Kazan han, ah Ali (eh Ali?, birinci defa)nin saltanat. Eyll 1520 Yavuz Sultan Selim vefat etti (22 Eyll 1520 Osmanl). Eyll 1520 Kanuni Sultan Sleyman tahta kt (30 Eyll 1520 Osmanl). 1520 Hattat eyh Hamdullah vefat etti (Osmanl). 1520-1566 I. Sleyman (Kanuni)n saltanat (Osmanl). 1521 Belgrad fethedildi (Osmanl). 1521 Piri Reis Kitab- Bahriye adl eseri hazrlamaya balad (Osmanl). 1521 Martin Lutherin afaroz edilmesi: Avrupada Reform hareketlerinin balamas. 1521-1524 Kazan han, Sahibgerey (Krm slalesinden)in saltanat.

109

1522 Babr, Kandahar ele geirdi. Aralk 1522 Kanuni Sultan Sleyman, Rodosun teslimini istedi (13 Aralk 1522 Osmanl). Rodos adas Osmanl Devletine katld. 1523 Krm han, I. Gazigereyin saltanat. 1523-1532 Krm han, I. Saadetgereyin saltanat. 1524 Msrda Hain Ahmet Paa isyan etti (Osmanl). 1524-1531 Kazan han, Safagerey (birinci defa)in saltanat. 1525 Patatesin Gney Amerikadan Avrupa gelmesi. 1525 lk Fransz elisi stanbula geldi. 1525 eyhlislam Zenbilli Ali Efendi vefat etti (Osmanl). 1526 Moha muharebesi ve Macaristann fethi (Osmanl). Kasm 1526 Kanuni, Avusturya seferine kt (27 Kasm 1526 Osmanl). 1526-1530 Hindistanda Babrller Devletinin kurucusu, Zahirddn Muhammed Babr ahn saltanat. 1526-1858 Hindistan Trk-Mool Babr mparatorluu: Panipat muharebesi, Bburun Delhi sultanln ele geirip Gurknl (Bbrl) hanedann kurmas. ngilizler tarafndan yklmtr. 1527 Bosnann fethi tamamland (Osmanl). 1528 Piri Reis Kanuniye ikinci dnya haritasn sundu (Osmanl). 1529 Budinin fethi ve I. Viyana kuatmas. Eyll 1529 I. Sleyman (Kanuni) Budapeteyi fethetti (8 Eyll 1529 Osmanl). 1530-1556 Hindistanda Hmayun (Nasirddin Muhammed) saltanat. 1531-1533 Kazan han, Can-Alinin saltanat. 1532 Astrahan han, Ak Kbek (bin Murtaza bin Amed)in saltanat. 1532 Pizarronun Peruda nka mparatorluunu istilaya balamas. 1532 Krm han, I. slamgereyin saltanat.

110

1532-1551 Krm han, I. Sahibgereyin saltanat. 1533 Barbaros Hayrettin Paa Omanl Devletine katld ve Cezayir beylerbeyi oldu. 1533-1537 Astrahan han, Abdurrahman (bin Adlkerim)n saltanat. 1533-1546 Kazan han, Safagerey (ikinci defa)in saltanat. 1534 Badatn fethi (Osmanl). 1534 ngiltere Kral VIII. Henrynin Katolik Kilisesinden ayrlarak, Angilikan Kilisesini kurmas. 1534 Tebrize ikinci defa girildi (Osmanl). 1534 eyhlislam bn-i Kemal vefat etti (Osmanl). 1535 Osmanl ile Fransa arasnda kapitlasyon antlamas yapld. 1537-1539 Astrahan han, Dervi Ali (bin eyh Hayder bin eyh Ahmed)nin saltanat. 1538 Hadm Sleyman Paa Hint seferine kt (Osmanl). Eyll 1538 Kaptan- Derya Barbaros Hayrettin Paa, Cenevizli Amiral Andrea Doria komutasndaki Hal (Alman, Portekiz, spanya, Avusturya, Ceneviz) donanmasna kar Preveze deniz zaferini kazand. Amiral Andrea Doria, Yunanistann batsndaki Prevezede yaplan iddetli arpmalar sonrasnda yenilerek kat. Osmanl donanmas ise, Hal donanmasndan 29 gemiyi ele geirdi (27 Eyll 1538). 1539 Sih dininin kurucusu Baba Nanakn lm. 1539-1554 Astrahan han, Yamurca (bin Berdibek bin Murtaza)nn saltanat. 1540 Venediklere verilmi olan ticari ayrcalk kaldrld (Osmanl). 1541 Budin Osmanlya balanarak Beylerbeylik oldu. 1541 Calvinin (Kalven) Cenevrede ayr kilise kurmas (Kalvinizim). 1543 Estergon ve Belgrad fethedildi (Osmanl). 1543 Kopernik (1473-1543), Gk Cisimlerinin Devri zerine eserini yaymlad. 1545 Potosi (Peru) ve Zakatekas (Meksika) gm madenlerinin bulunmas. 1546-1548 Kazan han, ah-A1i (ikinci defa)nin saltanat. 1547 Sana fethedildi (Osmanl).

111

1547-1598 Rusyada Rurik Hanedan dnemi. 1547-1584 Korkun van IV. ynetime geldi. ar unvann kullanmaya balad ve Kazan Astrahan ve Nogay hanlklarn ele geirdi. Onun hkmdarl zamannda Sibirya topraklarnn byk ksm Rus arlnn eline geti. 1548 kinci ran seferi dzenlendi (Osmanl). 1548-1549 Kazan han, Safagerey (n defa)in saltanat. Temmuz 1549 Barboros Hayrettin Paa vefat etti (4 Temmuz 1549). 1549-1551 Kazan han, temigereyin saltanat. 1550 Sleymaniye Klliyesi ina edildi (Osmanl). 1550 Altan Hann ini igali. 1550 inde Japon korsanlarnn yamacl. 1551 Trablusgarp fethedildi (Osmanl). 1551-1552 Kazan han, ah-Ali (nc defa)nin saltanat. 1551-1577 Krm han, I. Devletgerey (Taht algan)in saltanat. 1552 Kazan han, Muhammed Ydigar (Astrahan slesinden)n saltanat. 1552 IV. van (Korkun van, 1533-1584), Kazan ehrini kuattt ve ele geirerek katliam yapt. Kazan Hanl Ruslarn eline geti, Kazan Trkleri bundan byle istiklallerini kaybettiler. 1553 Kanunnin ran Seferi: Osmanl-ran/Snn-i mcdelesi Knn S. Sleyman (15201566)n 1553deki ran seferi ile devam etmi, Tebriz bir kez daha Osmanlnn eline gemi, fakat bir ka yl sonra Osmanl tekrar blgeden geri ekilmitir. 1553 Turgut Reis Akdeniz seferine kt (Osmanl). 1554-1556 Astrahan han, Dervi Ali (ikinci defa)nin saltanat. 1555 Osmanl-Safev Bar. Osmanl-ran arasnda Amasya Anlamas imzaland. 1556 nl Trk airi Fuzli (Mehmed B. Sleyman, 1480-1556) ld. Kerbelda dodu, 1556da Kerbelda ld. iirde Fuzl adn, kendi iirlerinin bakalarnnkilerle, bakalarnn iirlerinin de kendisininkilerle karlatrlmas iin aldn, byle bir takma ad kimsenin beenmeyeceini dndnden kullandn, Farsa Divannn giriinde aklar.

112

1556 IV. van, dil/Volga havzasndaki Astrahan Hanln ele geirdi/ykt. 1556-1600 Sibir Hanl: Urallarn dousunda kurulmutur. 1556-1605 Hindistanda Akbar (Celaleddin Muhammed) saltanat. 1557 Portekizlilerin Makaoya yerlemeleri. 1557 Fas fethedildi (Osmanl). 1557 Sleymaniye Klliyesi ald. Haziran 1557 Sleymaniye Camii ibadete ald (7 Haziran 1557). 1557-1598 Buharada son ve en byk eybn hkmdar II. Abdullah Han (1533-1598)n saltanat. Kasm 1558 ngiltere Kraliesi I. Elizabeth tahta kt (17 Kasm 1558). 1558-59 Ruslarn Anthony Jenkinson idaresinde, Maverannehirle ilk ticar temas. 1559 Ttnn Avrupaya ilk gelii. 1560 Cerbe Adas alnd (Osmanl). 1560 Portekizlilerin Brezilyada eker kam tarmna balamalar. Kasm 1560 Venedikli amiral Andrea Dorya ld (25 Kasm 1560). Eyll 1561 ehzade Bayezt idam edildi (25 Eyll 1561 Osmanl). 1562 Kaptan- Derya Seydi Ali Reisin lm (Osmanl). 1562-1598 Fransada din savalar. 1563 nl denizci Seydi Ali Reis vefat etti (Osmanl). 1563-98 Sibir Hanlnda, son eybn hkmdar Km Hann saltanat). 1565 Ekber ahn Gurknl (Bbrl) egemenliini Dekkana yaymas. 1565 Sokollu Mehmet Paann 14 yl srecek vezirizamlnn balamas (Osmanl). 1566 Kanuni Sultan Sleyman Zigetvar seferine kt. Bu seferde vefat etti. II. Selim tahta kt. Eyll l566-1574 II. Selim (Sar)in saltanat (24 Eyll 1566-1574 Osmanl).

113

1570 Cungarya ve Moolistanda Mool Oyratlarn ykselii. 1571 Krm Tatarlar, Moskovay yamalad. 1571 nebaht Deniz Sava (Lepanto)nda Osmanl donanmasnn yenilmesi. 1571 Portekizlilerin Angolay smrgeletirmeleri. 1571 spanyollarn Filipinleri istilas. Austos 1571 Kbrs Osmanllar tarafndan fethedildi (1 Austos 1571). 1572 Felemenkte spanyollara kar ayaklanma. 1574 Tunus fethedildi (Osmanl). 1574 Edirnede Selimiye Camii inaatnn bitmesi (Osmanl). 1574 eyhlislam Ebussuud Efendinin lm (Osmanl). Aralk 1574 Sultan II. Selim vefat etti (3 Aralk 1574 Osmanl). Aralk 1574-1595 III. Murat tahta kt (21 Aralk 1574-1595 Osmanl). 1575 Mimar Sinan II. Selim iin Edirnede Selimiye Camiini ina etti. 1577-1583 Krm han, II. Mehmedgerey (Semiz)in saltanat. 1578 Osmanl ve ran Savalar balad. 1578 El-Kasr el-Kebir muharebesiyle Fasn, Kuzeybat Afrikada Portekiz egemenliine son vermesi. Eyll 1579 Sokollu Mehmet Paa hanerlenerek ldrld (30 Eyll 1579 Osmanl). Ocak 1580 stanbul Rasathanesi yktrld (22 Ocak 1580). 1583-1588 Krm han, II. slamgerey (Dervi)in saltanat. 1584 Osmanl ekonomisinde ilk byk devalasyon (tai). 1584 Phra Narayn bamsz Tayland kurmas. 16. yzyl sonlar Kazak mparatorluu orduya/cze blnd: douda Byk Orda/Ulu Cz, merkezdeki topraklarda Orta Orda/Orta Cz ve batda Kk Orda/Kk Cz (16. yzyl sonlar). 1584 Rus Kozak lideri Yermak, Tobol Irma Savanda Km Han yendi.

114

1584-1598 Theodore I. (Rus ar) 1587-1629 randa I. ah Abbasn Saltanat. 1588 Osmanl corafyasn yapt eserlerle ssleyen ve tarihe damgasn vuran cihan mimar Mimar Sinan 17 Temmuz 1588de stanbulda ld. 1588 spanyol Donanmasnn ngilizler tarafndan yenilmesi. 1588 Krm han, II. Gazigerey (Bora)in saltanat. 1590-1650 Cell isyanlarnn en youn dnemi. 1591 Tondibi muharebesi: Fasllarn Songay kralln ykmas. 1592 Galileo, cisimleri 30 kez byten bir teleskop yapt. 1594 Krm han, Fetihgereyin saltanat. 1594-1608 Krm han, II. Gazigerey (kinci defa)in saltanat. 1595-1603 III. Mehmetin saltanat (Osmanl). 1596 Matematiki ve filozof Rene Descartes dodu. 1598 ah I. Abbasn Isfahanda imparatorluk bakentini kurmas. 1598 rina (Rus ariesi) 1598-1605 Rus ar Boris Gudonof (Gudonov). 1598-1613 Rusyada Gudonof (Gudonov) Hanedan dnemi. 1598/1599 Astrahanl Hanedn, evlilik vastasyla eybn Hanednl ile ba kurdu. Buhara Hanlndaki bu asl gleri ile de Maverannehirde otoritenin mirass oldular. 1599-1868-1920 Buhara Hanl: Buhra merkezli olarak Maverannehir corafyasnda kurulmu olan hanlk, Ruslar tarafndan igal ve ardndan da zoraki himaye altna alnmtr. 16-17. yzyllar air Karacaolan. XVII. yzyl 17. yzyl balar Oyrat kabile konfederasyonuna dahil olan Kalmuklar, Cungaryadan dil/Volga taraflarna gtler (17. yzyl balar). 1600 air Baknin lm (doumu 1526).

115

1600 ngiliz Dou Hint (Hindistan) Kumpanyasnn kuruluu 1602 Hollanda Dou Hint (Hindistan) Kumpanyasnn kuruluu. Aralk 1603-1617 I. Ahmetin saltanat (22 Aralk 1603-1617 Osmanl). 1605 Teodor II. (Rus ar) 1605-1606 Dimitri III. (Rus ar) 1605-1627 Hindistanda Cihangir ah (Nureddin) saltanat. 1606-1610 Basil IV. (Rus ar) 1607 Amerikadaki ilk srekli ngiliz yerleimi (Jamestown, Virginia). 1608 Fransz gmenlerinin Quebeci kurmalar. 1608 Krm han, Tobtamgereyin saltanat. 1608 Krm han, I. Selametgereyin saltanat. 1609 Japonyada Tokugava ogunluunun balamas. 1609 Felemenk Cumhuriyetinin bamsz oluu. 1609 Teleskopun icad (Hollanda). 1609 Sultanahmet Camii inaatnn balamas (mimar: Sedefkr Mehmet Aa). 1610 Avrupada Bilim Devriminin balamas: Kepler (1571-1630), Bacon (1561-1626), Galileo (1564-1642), Descartes (1596-1650). 1610 Krm han, Canbekgereyin saltanat. 1610-1613 Rusyada Karklk Dnemi. 1613-1645 Mihail Romanof (Romanov) (Rus ar) 1613-1917 Rusyada Romanof (Romanov) Hanedan dnemi. 1616 Shakespeare (d. 1564) ve Cervantesin (d. 1547) lmleri. Kasm 1617 Sultan I. Ahmet vefat etti (22 Kasm 1617 Osmanl). 1617-1618 I. Mustafann saltanat (Osmanl).

116

1618-1622 II. Osman (Gen)n saltanat (Osmanl). 1618 Avrupada Otuz Yl Savalarnn balamas. 1619 Hollandallarn Bataviay (Cakarta) kurmas. 1619-1621 Moskova ve Buhara arasnda ilk diplomatik iliki kuruldu. 1620 Avrupada ilk haftalk gazete (Amsterdam). 1622 Krm han, III. Mehmedgereyin saltanat. Mays 1622 Sultan II. Osman ldrld (20 Mays 1622 Osmanl). 1622-1623 I. Mustafann saltanat (Osmanl). 1623-1640 IV. Muratn saltanat (Osmanl). 1624 Ahmed Serhend (mm- Rabban, 1564-1624) vefaat etti. 1627 Krm han, Canbekgerey (kinci defa)in saltanat. 1627-1628 Hindistanda ah Devar Bah saltanat. 1627-1644 inde Ming hanedannn son temsilcisi Chongzhen (1611-1644) dnemi. 1628-1658 Hindistanda ah Cihan (ihabddin) saltanat. 1630 Hollanda sanatnn doruu: Hals (1580-1666), Rembrandt (1606-69), Vermeer (1632-75), Rubens (1577-1640). 1632 Yakutistann en byk kenti olan Yakutsk kuruldu. 1635 Krm han, nayetgereyin saltanat. 1635 air Nefnin lm (d. 1572). 1636 Kuzey Amerikada ilk niversite, Harvardn kuruluu. Ekim 1636 Harvard Koleji (ABDnin ilk yksek retim kurumu), Massachusettte kuruldu (28 Ekim). 1638 Ruslarn Byk Okyanusa ulamalar. 1638 Krm han, I. Bahadrgerey (Rezmi)in saltanat. 1638 Safevler ve Osmanllar arasnda Atekes Antlamas.

117

1638 Yakutsk eyaleti (Voyevodstvo) oluturuldu ve bu topraklar Ruslarn yerleimine ald. Ruslar zellikle Lena nehrinin orta kesimi boyunca sralanan ehirlere yerletiler. 1640-1648 brahimin saltanat (Osmanl). 1642 Galileo ld. Isaac Newton dodu. 1642 ngilterede i savan balamas. 1642 Krm han, VI. Mehmedgerey (Kmil)in saltanat. 1643 Evangelista Torricelli, hava basncn lmek iin cival barometre cihaz icat etti. 1643 Cungaryada kalm olan Oyratlar, Yedisuyu ele geirdiler. 1644 Krm han, III. slamgereyin saltanat. 1644 inde Ming hanedanl son buldu, yerine Manu King Hanedanl kuruldu (ing/King). 1644-1661 inde King hanedanlnn kurucusu Shunzhi (1638-1661) dnemi. 1644-1911 Moolistan topraklar Manu Hanedannn egemenliinde kald. Burada Kazak, Urianhay ve Hoton boylar arasnda yedi Trk toplumu da yaad. Ayrca blgede az sayda zbek ve Uygurlar da bulunmaktadr. 1644-1912 inde King Hanedan dnemi. 1645-1676 Aleksis (Rus ar) dnemi. 1645 Ruslar, Pasifie, Byk Okyanusa ulatlar. 6-10uncu yzyllarda gneyden gelerek imdiki yerlerine yerleen bir Trk boyu olan Yakutlar (Sahalar) Rus arlnn denetimine girdi. Austos 1648-1687 IV. Mehmet (Avc)in saltanat (7 Austos 1648-1687 Osmanl). 1648 Otuz Yl Savalarnn Vestfalya bar ile son bulmas. 1649 ngiltere Kral I. Charlesn idam; ngilterede Cumhuriyetin ilan. Eyll 1651 Ksem Sultan ldrld (2 Eyll 1651 Osmanl). 1652 Hollandallarn Kap smrgesini kurmalar. 1653 Hindistanda, Agrada Ta Mahalin tamamlanmas. 1654 Ukraynann Polonyallardan Ruslara gemesi. 1654 Krm han, VI. Mehmedgerey (ikinci defa)in saltanat.

118

1656 Romada Sen Piyer kilisesinin tamamlanmas (Bernini). Mart 1656 Dk ayarl para ve alnamayan maalar iin ayaklanan askerler; IV. Mehmedin onayyla baz saray aalarn idam ettiler.Tarihimizde nar Vakas diye geer (4 Mart 1656 Osmanl). 1657 Tarih, corafya ve bibliyografya alannda nemli eserler vermi Kefz-Znn an esmiil-Ktbi vel-Fnn adl eserin yazar Katip elebi (1609-1657) ld. ubat 1609da stanbulda dodu, 6 Ekim 1657de ayn yerde ld. 1658-1707 Hindistanda ah Evrengzib (Muhiyddin) saltanat. 1660 Fransz kltrnn klasik dnemi. Tiyatro: Moliere (1622-73), Racine (1639-99), Corneille (1606-84); Resim: Poussin (1594-1665); Mzik, Lully (1632-87), Couperin (1668-1733). 1661 stanbulda ilk Osmanl ktphane binas; Kprl Ktphanesi. 1662 Londrada Kraliyet Dernei kuruldu. 1665 Krm han, dilgerey (obangereylerden)in saltanat. 1666 Pariste, Academie Royale des Science kuruldu. 1670-1777 Krm han, I. Selimgerey (El-Hac)in saltanat. 1674 Sivajinin Hindu Marata Kralln kurmas. 1676-1682 Teodor III. (Rus ar). 1677 Krm han, Muradgereyin saltanat. 1680li yllar Manuryada Rus ve inli birliklerin atmas (1680 li yllar). 1680-1718 Tekrar birletirilmi olan Kazak ordular zerinde Tauke Hann saltanat. 1682 Seyahatnme adl eserin mellifi, Trk gezgini Evliya elebi (bin Dervi Mehmed Zill, 1611-1682) ld. Evliya elebi stanbulda Unkapannda dodu, 1682de Msrdan dnerken yolda ya da stanbulda ld. 1682-1696 Rusyada I. Petro ve kardei V. vann ortak saltanat. 1683 Krm han, II. Hacgerey (Zengisi uzun)in saltanat. Temmuz 1683 Trk ordularnn Viyana kuatmas taarruzu balad (1 Temmuz 1683). Kasm 1683 IV. Murat, Musula girdi (5 Kasm 1683 Osmanl).

119

1684-1691 Krm han, I. Selimgerey (kinci defa)in saltanat. 1687 Hivede eybnler saltanatnn sonu. 1687 Isaac Newtonun (1642-1727) Principias. 1687 Kozak ihtilali arkasndan, Dou Ukrayna yeniden Rusya ile birleti. 1687-1691 II. Sleymann saltanat (Osmanl). 1688 Grkemli Devrim: ngilterede Merutiyet. 1689 Rusya ve in arasnda, Manuryada snr atmalarn sona erdiren Narinsk Antlamas imzaland. 1689-1725 Rus ar Byk Petro I. (d. 1682); brokrasi ve orduyu modernletirdi. Donanma ve yeni bir bakent olarak St Petersburgu kurdu. Bat eitim sistemini getirdi. Baltk kylar iin svele savat. 1700 yl itibariyle, Sibiryann kolonizasyonu Byk Okyanusa kadar ulat. 1721 ylndan itibaren ar yerine mparator unvann kullanmaya balamtr. 1690 ngilizlerin Kalktay kurmalar. 1690 John Lockeun (1632-1704) nsan Anl zerine bir Denemesi. 1691 Krm han, II. Saadetgereyin saltanat. 1691 Krm han, Safagereyin saltanat. 1691-1695 II. Ahmetin saltanat (Osmanl). 1692-1698 Krm han, I. Selimgereyin saltanat (nc defa). 1695-1703 II. Mustafann saltanat (Osmanl). 1697 inin D Moolistan istila etmesi. 1698-1702 Krm han, II. Devletgereyin saltanat. 1699 Karlofa Antlamas: 1683 tarihinde Viyana bozgunu ile balayan Osmanl-Avrupa savalarnn son bulmas. Bu antlamayla Avusturya, Venedik, Lehistan ve Rusya ile antlama imzaland. XVIII. yzyl 18. yzyl balar Oyratlar, Kazaklar zerine aknlarda bulundular (18. yzyl balar).

120

1700 Alman Barok mziinin parlak a: Haendel (1685-1759), Bach (1685-1750). 1701 Ruslarla stanbul Antlamasnn imzalanmas. 1702-1704 Krm han, I. Selimgerey (Drdnc defa)in saltanat. 1703 St. Petersburg kentinin kurulmas (1712de Rus arlnn yeni bakenti olacaktr). Austos 1703-1730 Sultan II. Mustafann yerine kardei ehzade Ahmet (III. Ahmet) tahta kt (23 Austos 1703-1730 Osmanl). 1704 Krm han, III. Gazigereyin saltanat. 1707 Krm han, I. Kaplangereyin saltanat. 1707 Evrengzibin lm: Hindistanda Gurkanl egemenliinin zayflamas. 1707 ngiltere ve skoyann birlemesi. 1707 Hindistanda Azim ah saltanat. 1707-1712 Hindistanda ah Alam I (Muhammed Muazzam) saltanat. 1707-1713 Krm han, II. Devletgerey (ikinci defa)in saltanat. 1708 Kazan ehri, Vilayet bakenti oldu. 1709 Poltava Sava: Byk Petronun svelileri yenmesi. 1709 Abraham Darbynin kok kmr kullanarak pik demir elde etmesi (ngiltere). 1710-1876 Hokand Hanl: Takent Dousunda kurulmu olup, Hokand merkezi idi. Ruslar tarafndan yklmtr. Temmuz 1711 Osmanl Devleti ile Rusya arasnda savan ardndan Prut Bar Antlamas imzaland (22 Temmuz 1711). 1712 Itrnin lm (d. 1640). 1712 Hindistanda ah Azim-an saltanat. 1712-1713 Hindistanda Cihandar ah (Muhammed Muizzuddin) saltanat. 1713 spanya Veraset Savalarnn Utrecht Antlamasyla son bulmas. 1713 Krm han, I. Kaplangerey (ikinci defa)in saltanat.

121

1713-1719 Hindistanda Farruh Siyar (Celaleddin Muhammed) saltanat. 1715 ar Byk Petro komutasnda Kazak Steplerine ilk Rus asker seferlerinin balamas. 1716 Krm han, Kara Devletgereyin saltanat. 1717 Krm han, III. Saadetgereyin saltanat. 1717 Hiveye yaplan ilk Rus asker seferi, ar askerlerinin katledilmesi ile neticelendi. 1718 Oyratlar, Balka Glnn kuzeyinde Kazak Orta Cz yendiler. Temmuz 1718 Pasorofa Antlamas imzaland (Osmanl 2 Temmuz 1718). 1718 Lale Devrinin balamas (Osmanl). 1719 Hindistanda ah Cihan II (Refid-Daula) saltanat. 1719 Hindistanda ah Nikusiyar saltanat. 1719 Hindistanda emsuddin ah (Refid-Derect) saltanat. 1719-1748 Hindistanda Muhammad ah (Nasirddin) saltanat. 1720 Yirmisekiz elebizade Mehmet Efendinin Parise eli olarak gitmesi. 1722 Afganllar, ran istila ettiler ve bunun bir sonucu olarak Safev Hanedanl sona erdi. 1723-1725 Kuzey Maverannehire Kalmuk ve Oyrat aknlar. 1723 Safev Devletinin Ykl. 1724 Ruslar, irvann kuzeyindeki Azer topraklarn ele geirdi. 1724 Krm han, II. Mengligerayin saltanat. 1725-1727 Katerina I. (Rus mparatoriesi). Aralk 1727 Sait Mehmet elebi ile brahim Mteferrikann stanbulda ilk Trk matbaasn kurmalar. (16 Aralk 1727). Matbaa 1742de kapanm, 1784te tekrar almtr. 1727-1730 Petro II. (Rus mparatoru). 1729 Stephen Gray, elektrii byk uzaklklara iletti. 1729 Nadir Kulu Bey (Nadir ah), Afganllar randan kard.

122

1730 Krm han, I. Kaplangerey (nc defa)in saltanat. 1730 air Nedimin lm. 1730 Patrona Halil syan ve Lale Devrinin sonu (Osmanl). 1730 Nevehirli brahim Paa (d. 1662-3)nn lm (Osmanl). 1730 Orhun abidelerinin dnyaya tantlmas; ilk kez sveli subay Strahlenberg tarafndan, 1730 ylnda yaymlanan aratrmalaryla dnyaya tantlmtr. 1730-1740 Anna vanova (Rus mparatoriesi). 1730-1754 I. Mahmutun saltanat (Osmanl). 1731 Kazak Kk Cz, Rus himyesini kabul etmek zorunda kald. 1732 Minyatr ustas Levnnin lm. 1732 Nadir Kulu Bey, Herat ald. 1734-1735 Orenburgda Rus istihkmnn tesisi. 1735 Vehhab hareketinin balamas; Osmanl ve slam Dnyas iin yeni bir ban ba. 1736 Krm han, II. Fethigereyin saltanat. Temmuz 1736 Sultan III. Ahmet vefat etti (1 Temmuz 1736 Osmanl). 1736-1747 randa Nadir ah dnemi: Bir Afar Trkmeni olan Nadir, 1732de lkede dzeni salamay baard. Kafkasyadaki aske ri baarlarnn ardndan dorudan tahta geti. Afar ve Kaar nderlerinin balatt bir ayaklanmada ldrld. 1737 Krm han, II. Mengligerey (ikinci defa)in saltanat. 1739 Krm han, II. Selmetgereyin saltanat. 1739 Avusturya ve Rusya ile Osmanl Devleti arasnda Belgrat Bar. 1739 Nadir ah, Gazne ve Kabili ald, Delhiyi igal etti. Mays 1740 Osmanl devleti Fransa ile kaptlasyon antlamas yapt (30 Mays 1740). 1740 Kazak Orta Cz, Rus himayesini kabul etmek zorunda kald. 1740 Osmanl Devletinin Fransaya ilk kez daimi kapitlasyon hakkn tanmas.

123

1740 Avusturya Veraset Savalar; Prusya Silezyay ilhak ediyor. 1740-1741 van VI. (Rus mparatoru). 1740-1747 Nadir ah, Maverannehiri istila ile hakimiyeti altna ald. 1741-1762 Elizabet (Rus mparatoriesi). 1742 Ruslarn dil-Ural blgesinde Mslmanlara kar uyguladklar zulm politikalarnn dorua ulamas. 1742 Kazak Ulu Cz, Rus himayesini kabul etmek zorunda kald. 1743 Krm han, II. Selimgerey (Kat)in saltanat. 1746 ran ile bir dizi savatan sonra yeniden Kasr- irin Antlamas snrlarna dnlmesi (Osmanl). 1747 Azerbaycann kk hanlklara bln: Afar Trkmenlerinden Nadir Kulu h (17361747)n lm ile balayan istikrarszlktan faydalanan Azer Trkleri, mstakil hanlklar kurarak, devletikler hlinde blndler. Bu hanlklar: Gence: (1747-1804), Derbend: (1747-1806), Kuba: (1747-1806), Bak: (1747-1807), Tali/Lenkeran: (1747-1812), eki: (1747-1820?), irvan: (17471820?), Karaba: (1747-1822), Nahcivan: (1747-1825), Revan: (1747-1826), lisu/Zakatala: (17471827). Bu hanlklar 1804-1827 arasnda birer birer Rusya tarafndan igal edilecektir. 1747 Afganistanda Durran Hanedanl kuruldu. 1747 Buharada zbek Mangt Hanedanlnn bir g olarak ortaya kmas. 1748 Krm han, Arslangereyin saltanat. 1748-1754 Hindistanda Ahmed ah Bahadur (Ebul-Nasir Muhammed) saltanat. l750-1779 randa Zend Hanedan dnemi. 1751 inin Tibet, ungarya ve Tarm havzasn igal etmesi. 1754-1757 III. Osmann saltanat (Osmanl). 1754-1760 Hindistanda ah Alemgir II (Muhammed Azizddin) saltanat. 1755 Nuruosmaniye Camisinin al (Osmanl). 1756 Yedi Yl Savalarnn balamas. 1756 Krm han, Halimgereyin saltanat.

124

1757 inliler, Oyratlar Cungaryada yendiler. 1757 Plassey Muharebesi; ngilizlerin Hindistanda Fransz arlna son vermesi. 1757-1774 III. Mustafann saltanat (Osmanl). 1758 Krm han, Krmgerey (Deli Han)in saltanat. 1759 inliler (Manu mparatorluu), Tarm Havzas (Dou Trkistan)n istila ettiler ve buradaki Hocalar, Hokanda katlar. 1760 Hindistanda ah Cihan III saltanat. 1760 Yeni Fransann ngilizler tarafndan ele geirilii: Quebec (1759), Montreal (1760). 1760lar Avrupa Aydnlanma ann balamas: Vltaire (1694-1778), Diderot (1713-1784), Hume (1711-1776). 1760-1806 Hindistanda ah Alam II (Celaleddin Ali. 1788 ylnda ksa bir sre tahttan uzaklatrld.) saltanat. 1762 Jean Jacques Rousseaunun (1712-1778) Toplum Szlemesi. 1762 Petro III. (Rus mparatoru). 1762-1796 (Byk) Katerina II. (Rus mparatoriesi). Krm ile Polonyann bir ksmn ilhak etti ve Bat Ukrayna ile Beyaz Rusyay yeniden ald. 1763 Hive (Harezm)de zbek Kongrat Hanedanl, bir g olarak belirdi. 1764 Krm han, III. Selimgereyin saltanat. 1767 Krm han, Arslangerey (ikinci defa)in saltanat. 1768 Krm han, Maksudgereyin saltanat. 1768 Krm han, Krmgerey (ikinci defa)in saltanat. 1768 Dou Trkistan, inliler tarafndan resmen Xinjiang/Sinkiang/kazanlm topraklar olarak yeniden isimlendirildi. 1768 Kaptan Cookun Byk Okyanusta keiflere balamas. 1769 Krm han, III. Devletgereyin saltanat. 1770 Krm han, II. Kaplangereyin saltanat.

125

1770 Krm han, III. Selimgerey (ikinci defa)in saltanat. 1770 Avrupada bilim ve teknolojide ilerleme: J. Priestley (1733-1804), A. Lavoisier (17431794), A. Volta (1745-1827), Harrisonun kronometresi (1762), Wattn buhar makinesi (1769), Arkwrightn su gcyle alan kr (1769). 1771 inliler, Kazaklar zerinde vassal ilikisi kurma teebbsnde bulundular. 1771 Kalmuklarn bir ksm, dil/Volgadan tekrar Cungarya ve li Vadisine gtler. 1771 Krm han, Maksudgerey (ikinci dcfa)in saltanat. 1772 Krm han, II. Sahibgereyin saltanat. 1772 Polonyann ilk paylalmas (2. ve 3. paylamlar 1793 ve 1795). 1774 Kazan ehri Emelyan Pugachev kuvvetleri tarafndan zaptedildi. 1774 Osmanl imparatorluu ile Rusya arasnda imzalanan Kk Kaynarca antlamas ile Krm Hanl Osmanl himayesinden kmtr. Rus igaline maruz kalan Krm Trklerinin esaret yllar bylece balamtr. Yerli halk baka blgelere ge zorlanmtr. En byk g dalgalar 1792, 1860-63, 1874-75, 1891-1902 yllar arasnda yaanmtr. 1774 Osmanl Padiahlarnn resmen halife unvanlarn kullanmaya balamalar. 1774-1789 I. Abdlhamitin saltanat (Osmanl). 1775 Krm han, III. Devletgerey (ikinci defa)in saltanat. Nisan 1775 Tersane ambarlarndaki bir odada Hendese Odas kuruldu (29 Nisan 1775 Osmanl). 1775 Amerikan htilalinin balamas. 1776 Amerikann bamszln ilan etmesi. 1776 Adam Smithin (1723-1790) Uluslarn Serveti, Thomas Painein (1737-1809) Saduyu adl eserlerinin yaym, 1777 Krm han, ahingereyin saltanat. 1779-1925 randa Kaar Hanedan Dnemi: Aa Muhammed Han (1779-97) rann kuzey kesiminde egemenliini pekitirdikten sonra, i blnmelerle zayflam olan Zend hanedann hedef alan bir harekata giriti. Ltfi Ali komutasndaki Zend kuvvetlerini srekli izleyerek sonunda 1794te Kirmann gneydousunda kesin yenilgiye uratt. ehinah unvann ald 1796da Horasan zerine

126

yryerek Mehedi ald ve Afar hanedanna son verdi. ran bu kez Kaar hanedan altnda yeniden birleti ve 1785te bakent yaplan Tahran hzla geliti. te yandan srekli savalar ve birok kentin yamalanmas lke ekononisini byk ykmna uratt. Basra Krfezi ticareti zamanla ngilizlerin eline geti. 1781 Immanuel Kantn (1724-1804) Saf Akln Eletirisi. 1782 Krm han, II. Bahadrgereyin saltanat. 1782/1783 Krm Hanl, Ruslar tarafndan ilhk edildi. 1783 Krm han, ahingerey (ikinci defa)in saltanat. 1783 Marquis de Jouffroy dAbbans ilk buharl gemiyi yzdrd. 1783 ngilterenin, Paris Antlamasyla Amerikann bamszln tanmas. 1784 Rusya Vladikafkas kalesini igal etti. Kuzey Osetyada Rus yerleimi balad. 1784/1785 Buhara Hanlnda Astrahanllar Hanedanl sona erdi, yerini Mangt Hanedanl ald. 1786 Krm han, ahbazgereyin saltanat. 1788 arie Katerina II, Rusyadaki Mslmanlara yeni haklar tand. 1789 Fransz htilali; feodal dzenin kaldrlmas ve nsan Haklarnn ilan. 1789 George Washingtonun Amerikann ilk cumhurbakan oluu. Mays 1789 I. Abdlhamid vefat etti; III. Selim tahta kt (7 Mays 1789 Osmanl). 1789-1807 III. Selimin saltanat (Osmanl). 1790lar Avrupada orkestra mziinin parlak a: Mozart (1756-91), Haydn (1732-1809), Beethoven (1770-1827). 1791 Krm han, Bahtigerey (1793 Ya Muahedesine kadar)in saltanat. Austos 1791 Osmanl ile Avusturya arasnda Zitovi Bar Antlamas imzaland (4 Austos 1791). Austos 1791 Osmanl ile Rusya arasnda Kalas Mtarekesi imzaland (8 Austos 1791). 1792 Osmanl-Rus Ya Antlamas.

127

1792 Cartwrightn buharla alan dokuma tezghn icat etmesi. 1792 Fransada cumhuriyetin ilan. Ocak 1792 Osmanl-Rusya arasnda Ya Antlamas imzaland (9 Ocak 1792). 1793 Nizam- Cedit Ocann kurulmas (Osmanl). 1792 Avrupada ilk daimi Osmanl elilii (Londra). 1792 Eli Whitneyin rr makinesi. 1796 ngilizlerin Seylan ele geirmesi. 1796-1801 Pol I. (Rus mparatoru). 1797-1834 ran Kaar hanlarndan Feth Ali ah (1797-1834), hkmdarl boyunca ngiliz desteine dayanarak Ruslarla savat 1813 Glistan ve 1828 Trkmenay antlamalaryla Kafkasyay Rusyaya brakmak zorunda kald. 1798 Hokandda zbek Hanl kuruldu. Temmuz 1798 Napolyon Msr igal etti (1 Temmuz 1798 Osmanl). (boaltlmas 1801). Eyll 1798 Osmanl Hkmeti, tarihinde ilk kez Fransa ya sava ilan etti (2 Eyll 1798). 1798-1814 Rusya, Avrupadaki Devrimci hareketler ve Napolyon Savalarna (1798-1801, 1805-07) katld ve Napolyonun igalini pskrttkten sonra, onun tahttan indirilmesinde rol oynad (1812-14). 1799 air eyh Galibin lm (d. 1757). 1799 Alessandro Volta, ilk elektrik bataryasn yapt. Mays 1799 Cezzar Ahmet Paa, Akkada Napolyona kar byk bir zafer kazand (10 Mays 1799 Osmanl). XIX. yzyl 1801 Kazanda Vilayet gazetesi yaymlanmaya balad. 1801-1825 Aleksandr I. (Rus mparatoru). 1804 (Hivede) Kongrat Sllesi, Han unvann kullanmaya balad. 1804 Kazan niversitesi kuruldu.

128

1804 Richard Trevithick raylar zerinde giden ilk buharl lokomotifi yapt. 1804 Kara Yorgi nderliinde Srp syannn balamas (Osmanlya kar). 1804 Rus kuvvetlerinin Azerbaycan hanlklarn igal etmesi: Grcistan ilhak ardndan burasn blgeyi igal iin bir s olarak kullanan Ruslar, buradan hareketle 1804-1827 yllar arasnda btn Azerbaycan hanlklarn birer birer ele geirdi. Aralk 1804 Napolyon, Fransa mparatoru oldu (2 Aralk 1804). 1805-1809 Napolyonun byk meydan muharebeleri. 1805 Kavalal Mehmet Alinin Msr Valisi atanmas. Kasm 1805 Napolyon Viyanaya girdi (13 Kasm 1805). 1806-1837 Hindistanda Akbar ah II (Muhyiddin) saltanat. Mays 1807 Nizam- Cedid kaldrld (29 Mays 1807 Osmanl). 1807-1808 IV. Mustafann saltanat (Osmanl). 1807 Vehhabilii kabul eden Suudilerin Hicaz istila etmeleri. 1807 Prusyada serfliin kaldrlmas. 1807 Britanya mparatorluunda kle ticaretinin yasaklanmas. 1807 III. Selimi tahttan indiren Kabak Mustafa isyan (Osmanl). Temmuz 1808 Sultan IV. Mustafa, III. Selim (d. 1761)i ldrtt (Temmuz 1808). Temmuz 1808-1839 Alemdar Mustafa Paann II. Mahmutu tahta karmas ve II. Mahmutun saltanat (Temmuz 1808-1839 Osmanl). Eyll 1808 Sened-i ttifak imzaland (29 Eyll 1808). Ekim 1808 Nizam- Cedid, Sekban- Cedid adyla yeniden kuruldu (14 Ekim 1808 Osmanl). 1808 Alemdar Mustafann yenieri isyan sonucunda lmesi. 1808 Orta ve Gney Amerikada spanya ve Portekize kar isyanlar; 1828e dein 13 bamsz devlet doacaktr. 1812 Osmanl-Rus Bkre Bar Antlamas. 1812 Napolyonun Rusya seferi.

129

1812 Silindir bask makinesi ve gazetelerde kullanlmaya balamas. 1815 Napolyonun Waterlooda yenilmesi ve St. Helena adasna srgn edilmesi. 1815 Viyana Kongresi yapld. 1818-1889 ehabeddin Mercan. Mstefdl-Ahbr f Ahvl-i Kazan ve Bulgar adl eserin mellifi. Bu eserinde, Bulgar Trklerinin slamiyeti ta, Halife el-Memun (227-232/813-833) zamannda kabul ettiklerini zikreder. 1820ler Avrupa edebiyat ve resminde Romantizm: Byron (1788-1824), Chateaubriand (17681848), Heine (1797-1856), Turner (1775-1851), Delacroix (1798-1863). 1820 Yanya kuatmas (Osmanl). 1820-1828 Hocalar, Altehir (Tarm Havzas)de, in sultasna kar yeniden bakaldrd. 1820-1840 Kazaklar, Rus tahakkmne ba kaldrdlar. 1821 Yunan htilalinin balamas (Osmanlya kar). 1821 M. Faradayn elektrik motorunu ve jeneratr icat etmesi (ngiltere). 1822 Kazak Orta Cz Hanl, Ruslar tarafndan ilg edildi. 1824 Kazak Kk Cz Hanl, Ruslar tarafndan ilg edildi. 1822 Karaaylar, 1812de girdikleri Rus boyunduruundan kurtulmak iin ayaklandlar fakat ar bir yenilgiye uradlar. Karaaylarn soylarnn Hun ve skitlere kadar uzand sylenmektedir. Bir Kpak boyu olan Karaaylar, Balkarlar gibi uzun sre gebe bir hayat srdler. 15. yydan 1812ye kadar Osmanl himayesinde Kabartay beylerine bal kaldlar. Temmuz 1824 Patrik Karabet, Anadoludaki Ermeni cemiyetlerine gnderdii talimatla, Ermeni okullarnn saysn oaltlmasn emretti (10 Temmuz 1824). 1825 lk buharl yolcu treni (ngilterede). 1825-1830 Endonezyallarn Hollandallara kar ayaklanmas. 1825-1855 Nikola I. (Rus mparatoru). 1825-1880 Ziya Paa (Osmanl). 1826 Afganistanda Barakzai (Muhammedzai) Hanedanl kuruldu. 1826 Fransz fiziki Joseph Niepce, tarihteki ilk fotoraf ekti.

130

Haziran 1826 Vaka-i Hayriye: Yenieri Oca kaldrld ve Asakir-i Mansure-i Muhammediyye kuruldu (14 Haziran 1826 Osmanl). 1826-1871 inasi (Osmanl). 1827 nce Kahire, sonra stanbulda Tbbiye Mektebinin kurulmas. 1827 l5.yy. sonlarnda Osmanlya balanan Balkarlar, Rus boyunduruu altna girdiler. 1917den sonra Karaayllarla birlikte Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti iinde yer almlar ve 1921de Kabartay oblastna katlmlardr. Nisan 1827 Yunanistann bamszlna dair Petersburg Protokol, ngiltere ile Rusya arasnda imzaland (4 Nisan 1827). 1827-1829 Trkiye ile sava, Rusyann Balkanlarda hakimiyet kurma teebbsleriyle sonuland. Nisan 1828 Rusya, Osmanl mparatorluuna sava ilan etti (26 Nisan 1828). Eyll 1829 Rusya ile Osmanl arasnda Edirne Antlamas imzaland (14 Eyll 1829). 1830 Fransa, Almanya, talya, Polonyada devrimci hareketler. 1830 Belikann bamszl. Nisan 1830 Avrupa devletleri, Osmanldan, kurulan bamsz Yunan Devletini onaylanmasn istediler (8 Nisan 1830). Nisan 1830 Osmanl Hkmeti, Yunan Devletinin kurulmas hususunda hazrlanan protokol imzalayp Yunan Devletinin varln resmen kabul etti (24 Nisan 1830). Mays 1830 Osmanl-Amerikan Ticaret ve Dostluk Antlamas imzaland (7 Mays 1830). Temmuz 1830 Fransann Cezayiri istilas (4/5 Temmuz 1830). Eyll 1830 Patrona Halil syan balad (28 Eyll 1830 Osmanl). Kasm 1831 Osmanlda ilk Trke resm gazete; Takvim-i Vekynin yayma balamas (11 Kasm 1831). 1831 Msrda Mehmet Ali Paa isyan balad (Osmanlya kar). 1832 Goethenin lm (d. 1749). 1833 Alman gmrk birliinin (Zollverein) kurulmas.

131

1833 Babli Tercme Odasnn kurulmas. 1833 Osmanl-Rus Hnkr skelesi Antlamas (ittifak). 1833 Msr ile Ktahya Mukavelesi (Osmanl). 1834 Mekteb-i Harbiyenin almas (Osmanl). 1834 lk mekanik bier kullanlmaya baland (ABD). 1837 Isambard Kingdom Brunel, ilk ktalararas buharl gemiyi yzdrd. Kasm 1837 Eser-i Hayr adl Osmanl yapm buharl gemi, denize indirildi (26 Kasm 1837). 1837/1838-1846/1847 Kenesar Kasmov nderliinde Rus tahakkmne kar Kazak direnii. Mill istikll mcdelesi. 1837-1858 Hindistanda Bahadur Shah II (Ebul-Zafer Muhammed Siracddin)n saltanat. Son Babr ah, devleti ngilizler tarafndan ilhak edilince srgne gnderildi. 1838 lk Rdiyelerin kurulmas (Osmanl). 1838 lk elektrikli telgraf (ngiltere). Austos 1838 ngiliz tccarna geni imkanlar tanyan Osmanl-ngiliz Balta Liman Ticaret Muahedesi/Szlemesi imzaland. Bu muahede ile gmrk resmi oran, ihracatta yzde 12, ithalatta yzde 5 olarak tespit edildi (16 Austos 1838). 1839 brahim Paa ordusu karsnda Osmanlnn Nizip bozgunu. 1839 Osmanl Sultan II. Mahmutun lm. Mays 1839 Mektebi ahane-i Tbbiye ald (14 Mays 1839 Osmanl). Kasm 1839 Osmanl mparatorluunda anayasal dzene ilk cidd yaklama giriimi; Mustafa Reit Paann (1800-1858) Glhane Hatt- Hmayunu (Tanzimat Ferman) ilan edildi; Tanzimat Devri balad (3 Kasm 1839). 1839-1842 lk Afyon Sava, Avrupa glerine kar inin yenilgisi ile sonuland. 1839-42 lk ngiliz-Afgan Sava, Britanyann Kbil ve Kandahar ele geirmesi ile sonuland. Temmuz 1839-1861 II. Mahmudun vefat zerine Abdlmecid tahta kt (1 Temmuz 1839-1861 Osmanl). Mart 1840 Halkn salnn korunmas ve iyiletirilmesi iin Meclis-i Umur- Tbbiye kuruldu (3

132

Mart 1840 Osmanl). 1840 Osmanl Devletinde ilk zel gazete; William Churchillin Cerde-i Havadisi yaymlamas. Temmuz 1840 Osmanl, ngiltere, Prusya, Avusturya ve Rusya arasnda Londra Mukavelesi imzaland. Mukavele hkmlerine gre; Osmanl Devleti, Msr veraset, Suriyenin kayd hayat artyla Mehmet Ali Paaya vermeyi kabul etti (15 Temmuz 1840). 1840-1842 ngiliz-in Afyon Sava. 1840-1888 Namk Kemal (Osmanl). 1841 Msrn Osmanl Asya topraklarndan karlmas. Mays 1841 ngilterenin yardmyla Msr meselesi halledildi. Msr veraset usul ile Mehmed Ali Paaya brakld (24 Mays 1841 Osmanl). 1842 Boazlar Mukavelesi. 1842 Stoddart ve Conollynin, Buhara Emiri Nasrullh tarafndan hapis ve idam edilmeleri. 1843-1847 Altehirde Alt Hocalar isyan. Nisan 1845 Polis (zabta) Tekilat kuruldu (10 Nisan 1845 Osmanl). 1845-1849 ngilizlerin Pencap ve Kemiri almalar. 1846 Meksika-ABD Savann balamas. 1846 Besteci Dede Efendinin lm (d. 1778). 1848 Kazak Ulu Cz Hanl, Ruslar tarafndan ilg edildi. 1848 Avrupada devrimler (1948 ihtilalleri) ve Fransada kinci Cumhuriyet. 1848 Marks (1818-1883) ve Engelsin (1820-1895) Komnist Manifestoyu yaymlamalar. Aralk 1848 Fransuva Jozef, Avusturya mparatoru oldu (2 Aralk 1848). 1850ler Romantik mzik a; Berlioz (1803-69), Liszt (1811-86) Wagner (1813-83), Brahms (1833-97), Verdi (1813-1901), Chopin (1810-49). 1850-1864 inde Taiping ayaklanmas. Austos 1851 Palmer ve Goloschimid irketleriyle szleme imzalayan Osmanl Hkmeti, bor para ald (24 Austos 1851 Osmanl).

133

1851-1914 smail Gaspral (d. 8 Mart 1851 Avc, Bahesaray - . 11 Eyll 1914 Bahesaray). 1852 Louis Napolyonun imparator olmas (Faransa, III. Napolyon). 1853 Hindistanda ilk demiryolu ve ilk telgraf hatt. 1853-1856 Osmanl-ngiliz-Fransz-itifak ile Rusya arasnda Krm Sava balad. 1854 lk Osmanl d borlanmas (istikraz). 1854 ABD Amirali Perryin Japonyay ticaret yapmaya zorlamas. 1854 Ruslar tarafndan Alma-Ata (sonra Fort Vernoe)nn kuruluu. 1855 Rusya, Krm Savanda yenildi. 1855 (Aral Glnden Issk Gle kadar uzanan) Sir-i Dery izgisini kontrol altnda tutacak ekilde Kazakistan, tamamen Rus kontrol altna girdi. 1855-1873 inin Yunnan ve ansi vilyetlerinde Mslmanlarn ayaklanmas. 1855-1881 Aleksandr II. (Rus mparatoru). ubat 1856 Islahat Ferman ilan edildi (28 ubat 1856 Osmanl). Mays 1856 stanbul Tp Cemiyetine ahane unvan verildi ve cemiyetin ad Cemiyet-i Tbbiyei ahane olarak deitirildi (21 Mays 1856 Osmanl). Mart 1856 Krm Sava sonras Osmanl Devleti, Fransa, ngiltere ve Sardinya-Piemonte Krall ile Rus arl arasnda Paris Anlamas imzaland (30 Mart 1856). 1856 Dolmabahe Saraynn al. 1857 Hindistanda ngiliz ynetimine kar ayaklanma. 1857 Hocalar Altehirde isyn ettiler. 1857-1944 Abdrreid brahim (Sibiryada Tara ehrinde dodu, Tokyoda ld). 1857-1860 kinci Afyon Sava, yine inin yenilgisiyle sonuland. 1859 Mlkiye Mektebi (Siyasal Bilgiler Fakltesi)nin kurulmas. 1859 Sardunya ile Fransann, Avusturya ile sava; talyann birleme sreci. 1859 Darwin, (1809-1882) evrim kuramlarn ieren, Trlerin Kkeni adl eserini yaymlad.

134

1860 Bir Trkn kard ilk zel gazete; inasinin Tercmn- Ahvli. 1860 Pekin Antlamas; inin Amur ve Ussuri blgelerini Rusyaya terketmesi. 1860 Lbnan ve Suriyede Mslman-Hristiyan atmalar. 1860 Belikal Etienne Lenoir ilk iten yanmal motoru yapt. 1860lar Avrupa romanclnn parlak dnemi; Dickens (1812-1870), Dumas (1802-1870), Flaubert (1821-1880), Turgenvey (1818-1883), Dostoyevski (1821-1881), Tolstoy (1828-1910). 1860-1885 Trkmenistan Hanl: Trkmenistan, Ruslar tarafndan yklmtr. Haziran 1861 Sultan Abdlmecit vefat etti (25 Haziran 1861 Osmanl). 1861-1876 Abdlazizin saltanat (Osmanl). 1861 Kyl toprak sahiplerinin aleyhine olarak, Serflik/topraa bal klelik kaldrld. Bunu hzl bir endstriyel gelime takip etti, alan bir snf hareketi geliti ve ihtilalci fikirler yayld. Btn bu gelimeler Alexander II.nin 1881 ylnda bir suikast sonucu ldrlmesiyle sonuland. 1861 Cemiyet-i lmiye-i Osmaniyenin kurulmas (Osmanl). 1861 Pasteurn (1822-95) mikrop kuramn gelitirmesi. 1861 Kadnlara ilk oy hakk (Avustralya). 1861-1865 ABD Sava; kleliin kaldrlmas. 1863 Robert Kolejin kurulmas. 1863 Fransann Hindiinide himaye dzeni kurmas. 1863 Londrada ilk metro ilemeye balad. 1863/64-1876 Dou Trkistanda Yakup Bey/Han (1820-1877) bakanlnda Altehirde bamsz Dou Trkistan slm Devleti kuruldu. Osmanllar, ngiltere ve Rusya tarafndan resmen tannd. Ancak bu bamsz Trk devletinin mr ksa srm ve 1876 ylnda in-Manu devletince yeniden igal edilmi ve 1884te Sincan Yeni Toprak adyla in mparatorluuna balanmtr. 1865 Ruslar, Trkistan Vilyetini tekil ettiler. Haziran 1865 Ruslar, Takenti ele geirdiler (Haziran 1865). Haziran 1865 1865te stanbulda yoksullar ve yetimler iin yatl lise; Darlafaka kuruldu (15 Haziran 1865 Osmanl).

135

1866 Prusyann Avusturyay yenmesi. 1866 ngilizlerin zmir-Aydn Demiryolunu iletmeye amalar. 1867 Kuzey Germen Federasyonunun ve Avusturya-Macaristan kili Monarisinin kurulmas. 1867 Marksn Das Kapital (Ana Mal, Sermaye) adl eserinin yaymlanmas. 1867 Mustafa Fazl Paann Sultan Abdlazize ak mektubu. Mustaf Fazl Paann himayesinde Yeni Osmanllar Cemiyetinin, Namk Kemal (1840-1888), Ali Suavi (1839-1878), Ziya Bey (1825-1880) ve dier baz Osmanl aydnlarnca Pariste kurulmas. 1867 Ruslar, Takent bakenti olmak zere bir Trkistan Genel Vlilii tekil ettiler. 1867-1915 Tevfik Fikret (Osmanl). 1868 Gregor Mendel, bezelye bitkileriyle yapt, modern genetik kuramnn temellerini oluturan aratrmalarn bitirdi. 1868 Ruslar, bakenti Orenburg olmak zere bir Kazak Step Genel Valilii tekil ettiler. Nisan 1868 ura-y Devletin teekkl ve Divan- Ahkam- Adliyyenin ayr bir temyiz organ olarak ayrld (1 Nisan 1868 Osmanl). Mays 1868 Rusyann Semerkant ele geirmesi (Mays 1868). Mays 1868 Dantay kuruldu (10 Mays 1868 Osmanl). Haziran 1868 Buhara Hanl, Rus kontrol altnda baml bir devlet oldu (Haziran 1868). Haziran 1868 Hilal-i Ahmer kuruldu (11 Haziran 1868 Osmanl). 1868 Japonyada Tokugava ogunluunun sona ermesi ve Meiji Hanedanlnn balamas. 1868 Namk Kemal ve Ziya Paann Londrada Hrriyet gazetesini kurmalar. 1868 Galatasaray Sultanisinin kurulmas (Osmanl). 1868 lk kz retmen okulu Darlmuallimatn almas (Osmanl). 1869 Svey Kanalnn almas. 1869 Dimitriy Mendeleyev, Periyodik izelgeyi hazrlad. 1869 Ruslar, Hazar Denizi kysndaki Krasnovodsta bir kale inaa ettiler. Eyll 1869 Maarif-i Umumiyye Nizamnamesi yaynland. Nizamname ile ilk ve orta retim

136

dzenlendi (2 Eyll 1869 Trkiye). 1869-1944 Mehmet Emin Yurdakul (Osmanl, Trkiye). 1870 Papaln yanlmazlk bildirisi. 1871 Tataristanda Kayyum Nasr tarafndan ilk yllk/almanak yaynland. 1871 Fransa-Prusya Savanda Fransann yenilmesi; Alman Birliinin kuruluu ve Fransada nc Cumhuriyetinin ilan, Paris Komn. 1871 Yazar ve gazeteci inasinin lm (d. 1826). 1871 Rus kuvvetleri li Vadisini ele geirdiler. 1871-1872 Trkede ilk romanlar; Evangelinos Misailidisin Seyreyle Dnyay ve emsettin Saminin Taauk u Talat ve-Fitnat. Austos 1873 Hive Hanl, Rus kontrol altnda baml bir devlet oldu (Austos 1873). 1873 Namk Kemalin Vatan Yahut Silistre adl piyesinin oynanmas. 1873 Darafakann al (Osmanl). 1873-1936 Mehmet Akif Ersoy (Osmanl, Trkiye). 1874 lk elektrikli tramvay (New York). 1874 Resimde Empresyonist okul; Monet (1840-1926), Renoir (1841-1919), Degas (18341917). Kasm 1874 ngiliz siyaset adam Sir Winston Churchill dodu (30 Kasm 1874). 1875 Hasan Serdabi, Bakde Rusyadaki Trkler arasnda karlan ilk milli gazete olan Ekinciyi yaynlamaya balad. 1875 Avrupada i ve Sosyalist partilerin kurulmas; Almanya (1875), Belika (1885), Hollanda (1877), ngiltere (1893), Rusya (1898). 1875 Hersek isyan (Osmanlya kar). 1875 Osmanl Devletinin mali iflas; Tenzil-i Faiz Karar (6 Haziran 1875). 1876 Hokand Hanl, Ruslar tarafndan ilhk edildi. 1876 inliler, Dou Trkistan yeniden igle baladlar.

137

1876 Telefon patentinin Bell tarafndan alnmas (ABD). 1876 V. Muratn saltanat (Osmanl). Mays 1876 Bulgar isyan (Osmanlya kar, 2 Mays 1876). Mays 1876 Trk basnnda ilk kez sansr uyguland (10 Mays 1876) Mays 1876 Abdlazizin tahttan indirilmesi, yerine V. Murtn tahta kartlmas (Osmanl, 30 Mays 1876). Haziran 1876 Sultan Abdlaziz vefaat etti (4 Haziran 1876 Osmanl). Haziran 1876 erkes Hasan olay (15 Haziran 1876 Osmanl). Austos 1876-1909 II. Abdlhamitin tahta k ve saltanat (Osmanl, 31 Austos 1876). Aralk 1876 Mithat Paann Sadrzam olmas (Osmanl, 19 Aralk 1876). Aralk 1876 Osmanl mparatorluunun ilk anayasas olan Kanun-i Esasi ilan edildi. I. Merutiyet sreci balad (21 [23 ] Aralk 1876). Aralk 1876 Tersane Konferansnn almas (23 Aralk 1876). Mart 1877 lk Osmanl Meclisinin almas (19 Mart 1877). Kasm 1877 Gazi Osman Paa, Plevnede teslim olmayacan bildirdi (12 Kasm 1877 Osmanl). 1877-1878 Osmanl-Rus Sava (93 Harbi). 1877 Kralie Victoria, Hindistan Kraliesi iln olundu. 1877 Yakub Bey, zehirlenerek ldrld. 1878 Kagar, Tso Tsung-tang komutasndaki inlilerin eline geti. 1878 Ruslar karsndaki yenilgide fazla taviz vermemek iin, Kbrs adas Britanya mparatorluuna kiraland (Osmanl mlkiyeti devam ediyor saylmakla birlikte, ynetim tamamen ngilizlere geti). 1878 Modern Azerbaycan edebiyatnn kurucusu, Trk dnyasnn ilk dram yazar, alfabe slahats, air, eletirmen ve filozof Mirza Fethali Ahundzade (1812-1878) ld. 1878 Elektrikle ilk sokak aydnlatmas (Londra).

138

Nisan 1878 stanbul Ermeni Patrii Nerses, ngiltere Dileri Bakan Salisburyye gnderdii muhtrada, Trklerle beraber yaayamayacaklarn bildirdi (13 Nisan 1878). 1878-1882 smail Gaspralnn Bahesaray Belediye Bakanl. Temmuz 1878 Osmanl-Rus Sava sonrasnda imzalanan Ayastefanos Antlamasnn yerine, ngiltere, Avusturya-Macaristan, Fransa, Almanya, Rusya ve Osmanl Devleti arasnda Berlin Kongresi yapld ve Berlin Antlamas imzaland. Romanya, Karada, Srbistann bamszl, Bulgaristann zerklii gerekleti. Bu anlamaya, Osmanl Ermenileriyle ilgili 61. madde eklendi. Kongre Ruslarn Afganistanda daha fazla ilerlemesine mani oldu (13 Temmuz 1877). Austos 1878 ngiltere Dileri Bakan Lord Salisbury, stanbul Bykelisi Layarda gnderdii talimatta, Osmanl Hkmetinin Douda reformlara balamas gerektiini bildirdi (3 Austos 1878). Aralk 1878 Adalet Bakan Hrd Paann grevi sona erdi. Yerine Kk Sad Paa atand (4 Aralk 1878 Osmanl). 1878-1880 kinci ngiliz-Afgan Sava. Ekim 1879 Thomas Edison, karbon filamanl elektrik ampuln icat etti (21 Ekim 1879). 1879 Almanya ve Avusturya-Macaristan ttifak. 1880 II. Abdlhamitin Meclisi kapatarak I. Merutiyet Anayasasn askya almas (Osmanl, Nisan). 1880 Transcaspian Demir Yolu, iletmeye ald. Mays 1880 Ziya Paa vefat etti (17 Mays 1880 Osmanl). 1880-1914 Rusya ve Polonyadaki soykrmn bir sonucu olarak Filistine Yahudi g aniden artt. 1881 1881 Muharrem Kararnamesi ve Dyun-u Umumiyenin kurulmas (Osmanl). 1881 Fransann Tunusu igali. 1881 Mustafa Kemal [Atatrk], Selanikte dodu. 1881 Enver Paa dodu. Ocak 1881 Ruslarn Trkmenleri Gk Tepe Savanda katletmesinin ardndan, Transcaspian Vilyeti/Hazartesi Vilyeti tekil olundu (Ocak 1881).

139

1881-1894 Aleksandr III. (Rus mparatoru). 1882 1882 ngilterenin Msr igali. 1882 lk hidroelektrik santral (ABD). 1882-1948 Kazm Karabekir (Osmanl, Trkiye). 1883 1883 Mithat Paann Taifte bodurulmas (d. 1822). 1883 Sanayi-i Nefise Mektebinin almas (Osmanl). 1883 Bat tarznda Osmanl-Trk resmi; eker Ahmet Paa (1841-1907), Osman Hamdi Bey (1842-1910). 1883 smail Gaspral Tercman gazetesini yaymlaymaya balad (Nisan 1883, yani Krmn Ruslar tarafndan ilhaknn 100. yl dnmnde). Onun mehur Dilde, Fikirde ve de Birlik slogan 1911 ylnda Tercmann balnda yer almaya balad. Mart 1883 Mekteb-i Sanayi-i Nefise-i ahane Osman Hamdi Beyin giriimiyle kuruldu (3 Mart 1883). 1884 1884 Hac Arif Beyin lm (d. 1831-2). 1884 Ruslar, Trkistana Amerikan pamuu getirerek pamuk tarmna baladlar. 1884 Ruslar, Merv vahasn igal ettiler. Bylece Trkistann igli tamamlanm oldu. 1884 Dou Trkistan [Xinjiang adyla] resmen bir in vilyeti oldu. 1884 Maxim otomatik tfeinin mkemmelletirilmesi. Haziran 1884 Mlkiye Mhendis Mektebi kuruldu (20 Haziran 1884 Osmanl). 1884-1964 Halide Edip Advar (Osmanl, Trkiye). 1884-1973 Mustafa smet nn (24 Eyll 1884-25 Aralk 1973) (Osmanl, Trkiye). 1885 1885 Louis Pasteur, bir dizi a yaparak, kuduz bir kpek tarafndan srlm bir ocuun

140

yaamn kurtard. 1885 Almanyada Daimler ve Benzin otomobil zerinde almalar. 1885 Hint Ulusal Kongresinin kurulmas. 1885 Bulgaristann ark Rumeli Vilayetine el koymas. 1885 Mslmanlar, Rus arlnn tahakkmne kar Fergana Vadisinde ayaklandlar. 1885 Hazar tesi Demiryolu, Merve ulat. Kasm 1885 Srp-Bulgar Sava balad (13 Kasm 1885). Aralk 1885 Japonyada Modern kabine sistemine geilmesiyle birlikte, ilk babakan da atat. lk Japon babakan Ito Hirobumi oldu (3 Aralk 1885). 1886 1886 Dou Afrikann ngiltere ve Almanya tarafndan paylalmas. 1886 Byk Tatar airi Gabdulla Tukay dodu. 1887 1887 Pozitivist ve maddeci Beir Fuatn deneysel intihar (d. (1853). 1887 Rus igalindeki Trkistan ile Afganistan arasndaki snr, ngiliz ve Ruslar tarafndan ortaklaa izildi/belirlendi. 1888 1888 Hazar tesi Demiryolu, Semerkanta ulat. 1889 1889 Askeri Tbbiyede ttihad- Osman Cemiyetinin (daha sonra, ttihat ve Terakki Cemiyeti adn alacaktr) kurulmas. 1889-1974 Yakup Kadri Karaosmanolu (Osmanl, Trkiye). 1890 1890lar Avrupada gereki tiyatro: bsen (1826-1906), Cehov (1860-1904), Shaw (1856-1950). 1890 Bismarckn grevden alnmas; II. Wilhelmin Almanyada dizginleri eline alarak Dnya Politikas siyasetini takibe balamas.

141

1890 Birinci Sason syan (Osmanl, Ermeni). 1890-1892 Rusyann Orta Asyada kolonizasyon/iskan siyaseti: Rus ve Ukraynal gmen gruplar, Kazak steplerine yerletirildi. 1891 1891 Servet-i Fnun dergisinin kmaya balamas (Osmanl). 1892 1892 rpnrdn Karadeniz marnn yazar Azerbaycanl air Ahmet Cevat (1892-1927) ld 1892 Kolera salgn sebebiyle Takentte ayaklanmalar vuku buldu. 1892-1934 Arif Kerimi. 1892-1893 Merzifon, Kayseri, Yozgat Ermeni isyanlar (Osmanl). 1893 Kasm 1893 Orhon Kitabeleri okundu (25 Kasm 1893): Orhun Abideleri, ilk kez Danimarkal Thomsen tarafndan zilerek okunmutur V. Thomsen, Inscription de lOrkhon Dchiffres, Helsingfors 1896. 1894 1894 Fransa-Rusya ittifak. 1894 Mustafa Kemal, Selanik Askeri Rtiyesine balad. 1894-1895 in-Japon Sava; Japonyann Formozay almas. 1894-1917 Son Rus mparatoru ar Nikola II. dnemi. 1895 1895 stanbulda Ermeni Patrds. 1895 Ahmet Rzann (1857-1930) Pariste Meveret gazetesini karmaya balamas. 1895 Rntgenin X nlarn kefetmesi (Almanya). 1895 Marconinin telsiz telgraf icad. 1895 Sinemann ilk kez halka gsterilmesi (Fransa).

142

Kasm 1895 Ermeniler Marata isyana teebbs ettiler (Kasm 1895, Osmanl). Eyll 1895 Babli olay (30 Eyll 1895, Osmanl, Ermeni). 1896 1896 Ermeni tedhiilerin Osmanl Bankasn basmalar. 1896 Mustafa Kemal, Manastr Askeri dadisine girdi. 1896 Adoua Sava; Habelerin talyay yenmeleri. 1896 Herzlin Yahudilerin ulusal yurt isteklerini dile getiren Yahudi Devleti adl eseri. 1896 Badat Demiryolunun Konyaya ulamas. Haziran 1896 Ermeniler Vanda isyan ettiler (1 Haziran 1896, Osmanl, Ermeni). Ekim 1896 stanbulda ilk Ermeni eylemi gerekleti (30 Ekim 1896 Osmanl, Ermeni). Aralk 1896 inli Lider Mao Zedong dodu (26 Aralk 1896). 1897 1897 Osmanl-Yunan Sava. 1897 lk Siyonist Kongre topland ve Yahudiler, Filistinde srekli bir anavatan ilan ettiler. 1898 1898 Mslmanlar, Ruslara kar Andicanda ayaklandlar. 1898 Pierre ve Marie Curienin radyoaktiviteyi gzlemlemeleri ve radyumu kefetmeleri (Fransa). 1898 Plekhanov ve Lenin tesiri altndaki endstri iileri arasnda Sosyal Demokrat Parti kuruldu. 1898 Rus Sosyal Demokrat Partisi kuruldu. 1899 1899 Mehmet Emin (Yurdakul)in Trke iirler adl kitab. 1899 Mustafa Kemal, Manastr Askeri dadisini bitirerek, stanbulda Harp Okulu Piyade Snfna girdi.

143

1899-1902 Gney Afrikada ngiliz-Boer Sava. XX. yzyl 1900 1900 Darlfnunun almas (Osmanl). 1900 Planckn (1858-1947) kuantum kuramn gelitirmesi (Almanya). 1900 Freudun (1856-1939) Ryalarn Yorumu adl kitab yaymlamas; psikanalizin balangc (Avusturya). 1900 Rusya, dou Pamiri ilhk etti. Haziran 1900 inde Boxer ayaklanmas: Tarihe Boxer ayaklanmas olarak geen, indeki btn yabanclar lkeden karmay amalayan ve devlete de desteklenen kyl ayaklanmas balad. Eliler, aileleri, elilik grevlileri ve yzlerce hristiyan, elilik binalar ve Pekindeki katolik katedralinde mahsur kald (20 Haziran 1900). Ayaklanma 7 Eyll 1901de sona erdi. 1901 1901 Rus Sosyalist Devrimci Partisinin kuruluu. 1902 1902 Pariste I. Jn-Trk Kongresi. 1902 Mustafa Kemal, Harp Okulunu temen rtbesiyle bitirerek, Harp Akademisine girdi. 1902-1963 Nazm Hikmet Ran (Trkiye). 1903 1903 Rus Sosyal Demokrat Partisinin, Londrada yaplan ikinci kongresinde Bolevikler ve Menevikler olarak ikiye blnd. 1903 Motorlu uan ilk uuu; Wright Kardeler (ABD). 1904 1904 Kamus-i Trki adl szln yazar emsettin Sami (1850-1904) ld. 1904 Mihail akr, Gagavuz Trkesiyle ilk gazeteyi kard ve Gagavuz Trkesinin edeb bir dil haline gelmesi iin ilk mealeyi yakt.

144

1904 ngiltere-Fransa anlamas. 1904 Yusuf Akurann (1876-1935) Kahiredeki Trk adl gazetede Tarz- Siyaset seri yazsnn yaymlanmas. Trklk, Osmanlclk ve slamclk siyasetlerinin tahlili. 1904 kinci Sason isyan (Osmanl, Ermeni). Nisan-Mays 1904 Akuraolu, Kahirede Trk adnl gazetede Tarz- Siyaset adndaki seri makalelerini yaynlad. Bu makalelerinde Pantrkln varolu nedenini aklyordu. Akuraolu bu yazsnda Osmanlcl ele alyor ve reddediyordu. nk Osmanlclk, Trklerin haklarn azaltyordu. Panislamizm, Osmanl mparatorluu iinde Mslman olmayan gruplarla eliki oluturduu iin eletiriliyor, Trklk ise birlik iin tek gerek frsat yaratt iin vlyordu. Akuraolu ve taraftarlar merkezinde Trkiye olmak zere yakn bir evre olarak tm Trklerin milll birliini tartyordu. lk kez, milliyetilik, mparatorluun kalm iin uygulanabilirlii ve yararllyla Osmanlcla ve Panislamizme kar aka tercih edilen tutarl bir seenek olarak neriliyordu. Bu makale ayn zamanda Pantrkln siyasi yanna dikkat ekerek onun ksa ve zl bir tanmn ortaya koyuyordu. Gaspral ve savunucular ise vurguyu kltrel alana yapmlard (Nisan-Mays 1904). Ekim 1904 Trkiye ile Almanya arasnda bir telgraf anlamas imzaland (4 Ekim 1904). 1904-1905 Manuryann igali sonucu Rus-Japon Sava: Rusyann yenilgisiyle sonuland. 1905 1905 1905 Rus Devrimi. 1905 M. Kemal, Harb Akademisinden Yzba rtbesyle mezun oldu. amdaki 5. Orduya tayin edildi. Ocak 1905 St. Petersburgda Kanl Pazar, I. Rus Devrimi balad: i gsterilerinin kanla bastrlmaya allmas, Rusyada geni katlml byk grevlere/ayaklanmalara ve 1905 Rus htilali ne sebep oldu. htilal bastrlmasna ramen, ar, Meclisi amaya ve seimler yapmaya mecbur etti (21 Ocak 1905). 15-28 Austos 1905 Tm Rusya Mslmanlar I. Kongresi: 1905te 15-28 Austos tarihleri arasnda Nidzhni-Novgorodda gerekletirildi ve bu kongreye yaklak 150 delege katld. Katlanlar ounlukla orta ya da yksek burjuva kkenlilerden oluuyordu. Gaspral, kongreyi ynetenlerden biriydi. Azeriler ve Trkistan, Sibirya ve Rusyadan da dikkate deer bir katlm olmakla birlikte ounluunu Tatarlar oluturuyordu. Kongre, bir Mslmanlar toplants olarak sunuldu. Alnan kararlarn ilki de, Rusyadaki gen liberal burjuvazinin taleplerine benzer reformlar iin abalayacak olan tm Rusya Mslmanlarnn Birliinin salanmasyd. Kongre ayrca 16 alt birimde ele ald ve her birinin seilmi yerel meclislerden oluan bir Tm Rusya Mslmanlar daimi organ oluturmay

145

ve bu birliin merkezinin de Bakde olmasn karar altna ald (15-28 Austos 1905). Ekim 1905 St. Petersburgda Grevler ve lk sovyet (mahalli ihtilal meclisi) in kuruluu (Ekim 1905). Ekim Anayasas, yeni Rus Parlamentosu Dumann toplanmasna imkan tand. Aralk 1905 Moskovada ii ayaklanmalar. Kara Yzlerce ok sert bir ekilde bastrlmas (Aralk 1905). 1905-1917 Rusya boyunduruu altndaki Mslmanlarn kltrel inkiaf ve istiklala mcadelesi yllar. 1906 1906 randa merutiyet devrimi: randa Meruti Monariye geilerek Ulusal Danma Meclisi topland. 1906 Mustafa Kemal, Vatan ve Hrriyet Cemiyetini kurdu. 1906 lk halk tiyatrosu, Tatar Trkesi ile oyun sahneledi. 1906 Rusyada ilk Meclis/Duma (27 Nisan/10 Mays - 8/21 Temmuz 1906)2 ald. kincisi (20 ubat/5 Mart - 3/16 Haziran 1907); ncs (1907-1912) ve drdnc Duma (1912-1917) 1906 Selanikte Osmanl Hrriyet Cemiyetinin kurulmas. 1906 Prens Sabahattinin Teebbs-i ahs ve Adem-i Merkeziyet Cemiyetini kurmas (Osmanl). 1906 Trkistan Avrupa Rusyasna balayan Orenburg-Takent Demiryolunun tamamlanmas. 13-23 Ocak 1906 Tm Rusya Mslmanlar II. Kongresi: Gaspralnn bakanlndaki kinci Kongre, 100 civarnda Tatar, Krgz, Krm ve Kafkas delegesinin katlmyla 13-23 Ocak 1906 tarihinde St. Petersburgda gerekleti. Kongre sonucunda Rusya Mslmanlarnn ttifaknn kurulu karar alnd. Sonuta mparatorluk iindeki tm Mslmanlarn gerek temsilinden ziyade, esas itibariyle Tatar ve Azeri milliyetileri arlktayd. Bu kongrede zamann ou Dumadaki yelerin nasl ortak bir tutum almas gerektii zerinde duruldu (13-23 Ocak 1906). 16-20 Austos 1906 Tm Rusya Mslmanlar III. Kongresi: Kazan Tatarlar arlkl olmak zere 16-20 Austos 1906 tarihinde Nidzhni-Novgorod yaknlarnda bir yerde topland. Ynetici komitenin 14 yesinden 10u Volga Tatarlarndan, 1 Krm Tatar (Gaspral), l Azeri, l Kazak ve l Trkistanldan (ki aslnda bu da Tatard) oluuyordu. O yllarda Trkistanllar kongrelere pek aktif bir ekilde katlmamakla birlikte Pantrklkle olduka ilgiliydiler. nc Kongre, kinci Kongrede benimsenen platformu bir program kabul edip ttifak bir siyasi partiye dntrme karar ald (16-20 Austos 1906).

146

Ekim 1906 Yusuf Akura (Akuraolu), Kazan Muhbiri adl dergiyi yaynlamaya balad (Ekim 1906). 1907 1907 Mustafa Kemal gizlice Selanike geip, orada da, Vatan ve Hrriyet Cemiyetinin bir ubesini kurdu. 1907 Mustafa Kemal, Kolaas (Kdemli Yzba) Rtbesini alarak Makedonyadaki 3. Ordu emrine verildi. 1907 Pariste II. Jn-Trk Kongresi. 1907 Osmanl Hrriyet Cemiyeti ile ttihat ve Terakki Cemiyetinin ttihat ve Terakk Frkas ad altnda birlemeleri. 1907 Muhammed Ali ah (1907-09), ran Kazak Tugaynn yardrnyla meclisi kapatt. Bunu izleyen i savata Muhammed Alinin tahttan indirilmesiyle meclis yeniden gl bir konum elde etti. Aralarndaki blgesel rekabete 1907de son veren ngiltere ve Rusya, ran da iki ayr nfuz alanna ayrd. 1907 ngiltere-Rusya anlamas. 1907 Pariste kbik resimler sergisi; Picasso (1881-1973), Braque (1882-1963). 1908 1908 Mustafa Kemal, Selanik-skp (ark) Demiryollar mfettiliine atand. 1908 Rumelide ttihat ve Terakki Cemiyetinin Hrriyet beyannamesi ve II. Merutiyetin balamas (Osmanl, 23 Temmuz 1908). 1908 II. Abdlhamitin seimlerin yaplmasn buyurmas (Osmanl, 24 Temmuz 1908). 1908 Umum Rusya Mslmanlar Kongresi ve Gaspralnn Dil Birliinin Kabl Temmuz 1908 kinci Merutiyet ilan edildi (23 Temmuz 1908 Osmanl). Temmuz 1908 Trk basnnda sansr uygulamas kaldrld. 24 Temmuz, sonraki yllarda Basn Bayram olarak kutlanmaya baland (24 Temmuz 1908). Eyll 1908 Osmanl Ahrar Frkas kuruldu (14 Eyll 1908). Ekim 1908 Bulgaristan, Osmanl mparatorluundan bamszl ilan etti (5 Ekim 1908). Aralk 1908 kinci Merutiyetin ilanndan sonra, Meclis-i Mebusan ald (17 Aralk 1908

147

Osmanl). 1908-1912 inde King hanedannn son temsilcisi Xuantong (Pu-i, doumu 1906) dnemi. 1909 1909 Filistinde, Tel Aviv kasabas kuruldu. 1909 Buharada Gen Buharallar Cemiyetinin kuruluu. Nisan 1909 31 Mart Olay meydana geldi (13 Nisan 1909 Osmanl). Nisan 1909 Adanada Ermeni isyan (14 Nisan 1909, Osmanl, Ermeni). Nisan 1909 31 Mart Vakas zerine Harekat Ordusu Yeilkye ulat; stanbuldaki kargaaya son vererek dzeni salad (19 Nisan 1909 Osmanl). Nisan 1909 II. Abdlhamid tahttan indirildi; V. Mehmed Read tahta karld (27 Nisan 1909). 1910 1910 Mustafa Kemal, Selanik 3. Tmen kurmay bakanlna atand. 1911 1911 inde vuku bulan Cumhriyet nklb, Qing Hanedann sona erdirdi. 1911 Mustafa Kemal, Selanikte bulunan 38. Piyade Alay Komutan Vekilliine atand. 1911 Mustafa Kemal, Kuzey Afrika (Trablusgarb-Bingazi)da vazifeli. Burada Binba rtbesine ykselmitir. Austos 1911 stanbulda Trk Yurdu dernei kuruldu. Mehmet Emin Yurdakul, Yusuf Akura, Ahmet Aaolu, Ali Hseyinzade, Ali Muhtar, Ziya Gkalp gibi birok Trk Milliyetisini bnyesinde barndrmaktayd. Dernein amac, Trklerin kltrel dzeyini ykseltmek olarak belirlendi. Ayn yl bir de Trk Yurdu adl mecmua karmaya balad. Trk Yurdu Mecmuas, stanbulun igal altna girmesi ile yaynna bir sre ara verdiyse de, Trkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra tekrar yaymlanmaya balad. eitli kesintilerle birlikte gnmze kadar yayn hayatn srdren Trkiyedeki uzun sreli yaymlanan hemen tek dergidir. Trk Yurdu Mecmuas, 1912 ylndan bu yana Trk Oca derneinin yayn organ olarak kmaktadr (Austos 1911). Eyll 1911 talyanlar, Trablusgarp ele geirmek iin Osmanl Devletine sava ilan etti (29 Eyll 1911). Ekim 1911 inde Sun Yat-San liderliindeki devrimciler, Manchu hanedann ykt (10 Ekim

148

1911). 1912 1912 Kazaklar arasnda, Ala Orda partisi kuruldu. 1912 1912-1913 Mustafa Kemal, Balkan Savalar dolaysyla Trakya ve anakkalede eitli grevlerde bulunmutur. Bolayrda kurulan kolordunun hareket ubesi mdrlne getirildi. 1912 Balkan Savalar balad. Mart 1912 Trk Oca 190 askeri tbbiye rencisinin tevik ve teebbsyle ve dnemin nde gelen Trk Milliyetisi aydnlarndan Mehmet Emin (Yurdakul), Dr. Fuat Sabit (Aack), Ahmet Aaolu ve Yusuf Akura tarafndan stanbulda kuruldu (25 Mart 1912). stanbulun igal edilmesi zerine mensuplar Anadoluya geerek Kurtulu Savana katldlar, Ocan faaliyetleri sekteye urad. Ocak ancak 1924te Ankarada yeniden ald. Nisan 1912 II. Dnem Meclis-i Mebusan topland (18 Nisan 1912 Osmanl). Temmuz 1912 Japon mparatoru Meiji 59 yanda kanserden ld (5 Temmuz 1912). Ekim 1912 Ui Anlamas imzaland. Trablusgarp Sava sonunda, Osmanl Devleti ile talya arasnda imzalanan anlama gereince; Trablusgarp ve Bingazi, talyanlara brakld (15 Ekim 1912). Kasm 1912 Arnavutluk bamszln ilan etti (28 Kasm 1912). 1913 1913 1913-1915 Mustafa Kemal, Balkan Savalarndan sonra Sofya Atee Militerliinde bulundu. 1913 ttihatclar, sadrazam Kamil Paay uzaklatrarak yerine Mahmut evket Paay getirdiler. (Babali Baskn ile) 1913 Bir Bilim ve Sanat Akademisi olarak hizmet vermeyi amalayan Trk Bilgi Dernei kuruldu. Dernek ayrca stanbulda 6 says kan Bilgi Mecmuas adnda bir dergi kard. 1913 Macaristanda Turan Mecmuas yaymlanmaya balad. Derginin asl amac, Turan dilleri, tarihi ve halkbilimi zerine bilimsel aratrmalar olmakla birlikte, belli siyasi amalar da vard. Gerekte nihai amac kabaca, Volga, Hazar Denizi, ran ve Altay Dalan arasndaki blgede bir Turan Devletinin kurulmasyd. lk saysnn balk knyesinde Turan Mecmuas, Turan Cemiyetinin Ayhk Organ (TURN A Turni Trsasg Magyar zsiai Trsasg Follyirata) yazs yer alyordu. 1918den itibaren Almanca, Macarca olarak, Turan, Dou Avrupa-Yakn ve Ortadou almalar, Sreli Yayndr ifadesi eklendi. 1924te ayrntl bir Franszca altyazyla dergi, Turan halklarnn tarihi,

149

etnografyalar, siyas durumlar ve edebiyatlar yan sra, Batyla kltrel esinleri ve tarihsel balarna deindiini ileri sryordu. Dergi, zellikle 610 milyon Turanlnn bulunduu iddiasyla Turan lksnn pratikte uygulanabilir olduuna okuyucuyu ikna etmeye abalyordu. Ocak 1913 Sadrazam Kamil Paay grevinden uzaklatran ttihatlar, yerine Mahmut evket Paay getirdiler (23 Ocak 1913 Osmanl). Mays 1913 I. Balkan Sava sona erdi (30 Mays 1913). Haziran 1913 Sadrazam Mahmud evket Paa ldrld (11 Haziran 1913). Yeni Sadrazam olarak Said Halim Paa greve balad (Osmanl). Haziran 1913 II. Balkan Sava balad (29 Haziran 1913). Eyll 1913 II Balkan Savandan sonra Bulgaristan ile stanbul Antlamas imzaland (29 Eyll 1913). Kasm 1913 II. Balkan Savandan sonra, Yunanistan ile Osmanl Devleti arasnda Atina Antlamas imzaland (14 Kasm 1913). 1914 1914 Enver Paa, Ahmet zzet Paann yerine Harbiye Nazr oldu. 1914 smail Gasprnski (smail Gaspral, 1851-1914) ld. 1914 Rusyay 1895 ylnda Fransa, 1907de ise ngiltere ile bir ittifak yapmaya iten Balkanlardaki Rus-Alman rekabeti, I. Dnya Savan balatan sebeplerden biri oldu. 1914 ngiltere, Kbrsa tamamen el koydu. Mart 1914 Balkan Sava sonunda Osmanl Devleti ile Srbistan arasnda stanbul Antlamas imzaland (13 Mart 1914). Mays 1914 III. Dnem Meslis-i Mebusan ald (14 Mays 1914 Osmanl). Haziran 1914 Rusya Mslmanlarnn IV. Kurultay (Petrograd, 15-25 Haziran 1914). Temmuz 1914 Rusya ve Merkezi Gler arasnda Sava balad (Temmuz 1914). Austos 1914 I. Dnya Sava iin Trkiye ile Almanya arasnda ittifak antlamas imzaland (2 Austos 1914). Ekim 1914 Osmanl mparatorluunun Birinci Dnya Savana girii. Mondros Mtrekesi: 30 Ekim 1918 (29 Ekim 1914-30 Ekim 1918)

150

Kasm 1914 Bahriye Nazr Cemal Paa, (nazrlk grevi zerinde kalmak zere) Suriyedeki 4. Ordu Komutanlna atand (18 Kasm 1914 Osmanl). Kasm 1914 Cihd- Mukaddes ln ve Fetvas (Osmanl). (23 Kasm 1914). Aralk 1914 Mesudiye zrhls, anakkalede, bir ngiliz denizalts tarafndan batrld (13 Aralk 1914). 1914-1918 Birinci Dnya Sava yllar. 1915 1915 Alfred Wegener, Ktalarn Kaymas Teorisini yaymlad. 1915 M. Kemal, Sofyadayken Tekirdada 19. Frkra adn alacak olan bir Tmenin kumandanlna atand. M. Kemal, anakkale Savalar [ubat 1915-Ekim sonu 1915] (ubat 1915 ngiliz ve Franszlar topla dvmeye balad. 18 Mart 1915 denizden byk bir harekat oldu baarsz kald.)nda byk yararlklar gstermi: 25 Nisanda dman Gelibolu Yarmadasna karma yapmtr. Ar Burnu-Anafartalar Muharebeleri. ubat 1915-Ekim 1915 anakkale Muhreberleri. ubat 1915 ngiliz ve Franszlar topla dvmeye balad. 18 Mart 1915 denizden byk bir harekat oldu baarsz kald (ubat 1915-Ekim 1915). Mart 1915 ngiltere, Fransa ve Rusya arasnda Boazlarn taksimini ngren stanbul Antlamas imzaland (4 Mart 1915). Mays 1915 Ermeniler Vanda byk bir katliama giritiler (3 Mays 1915). Mays 1915 Yer Deitirme (Tehcir) Kanunu karld. (27 Mays 1915, Osmanl, Ermeni). Mays 1915 Tehcir Kanunu karld ve isyanc Ermeniler eitli yerlerde iskan edildi (14 Mays 1915 Osmanl, Ermeni). 1916 1916 Mttefik Kuvvetleri, Seddlbahirden ekildi (Trkiye). 1916 Orta Asyallar, Rus ordusunda ii olarak altrlmak iin askere alma kararna kar ayaklandlar. Bu ayaklanma, Ruslarn pek ok Kazak katletmesine sebep oldu. 1916 Tatar Kz Abdurreit brahim, Ali Hseyinzade ve Yusuf Akuraolu gibi Tatarlarla, Azeri Ahmet Aaolu Lozanda, Rusya Hcreler Ligas (League of the Allogenes of Russia)nda bir araya gelip, Birleik Devletler Bakan Wilsona Rusyadaki dinsel, kltrel ve sosyo-ekonomik baskya dikkat eken bir dileke takdim ettiler.

151

1917 1917 Mustafa Kemal, Hicaz Seferi Kuvvetler Komutanlna atand 1917 Balfour Deklerasyonu yaynland. Britanya Hkumeti, Filistinde, bir Milli Yahudi Devletinin kurulmas iin desteini aklad. 1917 Mustafa Kemal, Hicaz Kuvve-i Seferiyyesi Kuvvet Komutanlna tayin edildi. ubat-Mart 1917 Rusyada ubat htilli vuku buldu. Petrograd (St Petersburg)da isyan balad. ar Nicholas taht brakt. Prens Lvov ynetiminde geici Vilayet Hkumeti kuruldu. Hkumet ile Petrograd Sovyeti arasnda g mcadelesi balad (ubat/Mart 1917). htilalin adndan Vilyet Hkmetinin Takent Komitesi ile iler ve Kyl Temsilcilerinin Takent Sovyeti kuruldu (27 ubat12 Mart 1917). Mart 1917 Kazanda Mslman Merkez urasn kurma toplants ve Kazan Mill urasnn kuruluu (7-20 Mart 1917). Mart 1917 ubat Devriminden hemen sonra Dumadaki Trk Delegeler ve dier birka grup Rusyada Mslmanlar Genel Kongresini toplamak iin St. Petersburgda bir Rusya Mslmanlar Geici Merkez Brosu oluturdular (15-17 Mart 1917). Mart-Nisan 1917 Krm Akmescitte Krm Tatarlar iin Mill Muhtariyet ilan toplants (25 Mart-7 Nisan 1917). Nisan 1917 Lenin Petrograda geldi. Btn yetkilerin Sovyetlere getiini; savan sona ereceini; kylye toprak dtlacan; fabrikalarn kontrolnn iilere verileceini ilan etti. Bolevik Parti, Rusya dahilindeki btn milletlerin ayrlabilme ve bamsz devletler kurabilme haklarn desteklediini ilan etti (Nisan 1917). Nisan 1917 Orenburgda I. Krgz Birlii (Kazak Birlii) Kongresi yapld (Nisan 1917). Nisan 1917 Takentte yaplan I. Orta Asya Mslmanlar Kongresi, Rus kolonizasyon siyasetinin durdurulmas ve gasbedilmi topraklarnn idesini talep ett (16-23 Nisan 1917). Nisan 1917 Bakde Ali Mercan Topuba bakanlnda Kafkasya Mslmanlar toplants (1629 Nisan 1917). Nisan 1917 Orenburgta Alihan Bkeyhan bakanlnda I. Kazak Kurultay (1-14 Nisan 1917). Bu kurultaya katlamam olan dier Kazaklar ise 18 Nisan-1 Mays 1917 tarihinde Verniy/Alma Atada Caynakn bakanlnda ayrca toplandlar. Nisan 1917 Kazanda Fuat Tuktar bakanlnda; Rusyann Federatif Halk Cumhuriyeti olmas ve de Rusyada her halkn Ruslarla eit olmalarn talep eden toplant (9-22 Nisan 1917).

152

Nisan 1917 Ufada I. Ufa Mslmanlar Kurultay ve Mslmanlar Arasnda Vatandalk Fikrini Yayma Tekilatnn kurulmas (13-17/26-30 Nisan 1917). Nisan-Mays 1917 Kazanda Mslman Harb uras topland (27-30 Nisan/10-13 Mays 1917). (1-11 Mays 1917 Moskova I. Btn Rusya Mslmanlar Kurultaynda grlmesi gereken konular tesbit iin). 1-11 Mays 1917 Kafkasyal Ahmet Salihin bakanlnda Rusyadaki btn Trklerin siyasi, sosyal, kltrel kurum/dernek ve temsilcilerinin katlmyla, I. Tm Rusya Mslmanlar Kurultay yapld: Moskovada gerekleti ve bu Kongreye 800 civarnda delege katld. Bu kongre, Mslman dayanmas ve Trk temsilcilerinin egemenliini gsterme giriiminde olduka etkileyici bir rnek oluturdu. Kongre toplumsal bir reform ya da din (rnein kadnlarn konumu) gibi, birbirinden olduka ayr dncelerin uzlatrlmas hususunda bir hayli zorland. Ancak; ilk eitimin yerel dilde olmas ve sonraki eitimin de Gaspralnn Tercmanndaki Pantrk dille srmesi gibi konular da kapsayan ulusal varlklarn oluumu meselesinde aka geni bir destek grd (1-11 Mays 1917). Haziran-Temmuz 1917 Simbirskte uva Kurultay (20-28 Haziran/1-11 Temmuz 1917). Haziran 1917 Bakurt Mill uras kuruldu (Haziran 1917). Haziran 1917 Astrahanda A. Mihaylov derovun Kalmuklar iin Muhtariyet talebi toplants (Haziran 1917). Temmuz 1917 Sultan V. Mehmed Read vefat etti (4 Temmuz 1917 Osmanl). Temmuz 1917 Kazanda I. Btn Rusya Mslmanlar Harb/Asker uras (17-22 Temmuz 1917). Temmuz-Austos 1917 Orenburgda Zeki Velidi Togan bakanlnda I. Bakurt Kurultay topland (20-25 Temmuz/3-8 Austos 1917). Temmuz-Austos 1917 Kazanda Btn Rusya Mslmanlar Ulema Nedvesi (Din Adamlar Kurultay) (18-26 Temmuz/31 Temmuz-8 Austos 1917). Temmuz 1917 Kazanda II. Btn Rusya Mslmanlar Kurultay (21-31 Temmuz 1917). Temmuz 1917 Kazanda daha nce toplanm olan Asker, Din ve II. Btn Rusya Mslmanlar Kurultaynn ortak oturumu ile yaplan toplantda, Rusya (dil-Ural) Mslmanlar Mill-Meden Muhtariyet lan (22 Temmuz 1917). Temmuz 1917 Orenburgda II. Kazak Kongresi yapld (21-26 Temmuz 1917). Temmuz 1917 Bolevikler, Petrogradda ynetimi ele geirdiler. Troki tutukland, Lenin gizlendi. Vilayet Hkumetinin bana Kerenski geti (Temmuz 1917, Rusya).

153

Austos-Eyll 1917 Kazanda tekil edilmi olan Mill Muhtariyet Heyeti Ufaya geerek burada faaliyetlerine balad (28 Austos/10 Eyll 1917). Austos-Eyll 1917 Ufada II. Bakurt Kurultay (28-29 Austos/10-11 Eyll 1917). Eyll 1917 Takentte yaplan II. Orta Asya Mslmanlar Kongresi, Otonom Trkistan Federal Cumhriyetinin tekili teklifinde bulundu (3 Eyll 1917). Eyll 1917 Kiyevde Ukraynallarn nderlik ettii Rusyadaki gayr-i Rus Kavimleri Kongresi yapld. Bu kongreye dil-Ural, Krm ve Kafkasya Mslmanlarnn temsilcilerinden de katlanlar oldu (8-15/21-28 Eyll 1917). Eyll 1917 Kornilov darbesi, iilerin grevi yznden baarsz oldu. Kerensky Hkumeti zayflad (Eyll 1917, Rusya). Ekim/Kasm 1917 Rusyada Bolevik Ekim htilli vuku buldu (25 Ekim-7 Kasm 1917). Askeri htilal Komitesi ve Kzl Ordu, Vilayet Hkumetinin btn yelerini tutuklayarak, hkumet binalarn ve Klk saray ele geirdi. kinci Btn Rusya Sovyetleri Kongresi, yeni idari otorite olarak Halk Komiserleri Meclisini kurdu. Leninin lideri olduu mecliste, Troki Sava Komiseri, Yosef (Cugavili) Stalin (1879-1953) Mill Aznlklar Komiseri idi. ncelikle Kylye toprak datm Kararnamesi dzenlendi. Bankalar milliletirildi ve milli borlar reddedildi. Kurucu Meclis iin yaplan seimler, htilalci Sosyalist Partiye byk ounluk kazandrd. Bolevikler aznlkta kald. htilalin ardndan Takent Sovyeti, Takent Komitesinden gc ele geirdi. Kasm 1917 Ataman Dutov komutasndaki Beyaz Kozaklar, Orta Asyay Avrupa Rusyasndan ayrdlar (Kasm 1917). Kasm 1917 Finlandiya bamszlna kavutu (5-6 Kasm 1917). Kasm 1917 Takent Sovyetlerinin III. Mahall Kongresinde, Mslmanlarn mahall hkmetten atlmas kararlatrld (15 Kasm 1917). Kasm 1917 Halk Komiserleri Sovyeti bakan Lenin ve Milletler Komiseri Stalinin imzalaryla, Rus boyunduruundaki milletlerin Rusyadan ayrlabilme haklar ve Mslmanlarn slam ibdetlerini serbeste yapabilmelerine dair Bolevik Beyannmesi yaynland. (15, 20? Kasm 1917). Kasm 1917 Takent Bolevikleri, Takent Sovyetine hakim olan Menevikler ile rekbet edebilmek iin, Halk Komiserleri Konsln kurdular (19 Kasm 1917). Kasm 1917 Moskovada Mslman Komnistleri Kongresi topland (4-12/17-25 Kasm 1917). Kasm 1917 Bakurdistann Muhtariyet ilan ve Bakurt Mill Muhtar Hkumetinin tekili (16/27 Kasm 1917).

154

Kasm 1917 Hokandda yaplan IV. Orta Asya Mslmanlar Kongresi, Otonom Trkistan Mslman Geici Hkmetinin kurulmas ile sona erdi (25-27 Kasm 1917). Kasm/Aralk 1917 Ufada Rusya ve Sibirya Mslmanlarnn Millet Meclisi ald. Bakanlna Sadri Maksudi (Arsal) getirildi (20 Kasm/3 Aralk 1917 Pazartesi). 29 Kasm 1917 dil-Ural devleti ilan edildi. Bu devlet 1918de Boleviklerin millet meclisini datmalarna kadar egemenliini korudu (29 Kasm 1917). Aralk 1917 Orenburgda yaplan III. Kazak Kongresi, Kazak steplerinde Komnizmin yaylmasn engellemeye alan Ala-Ordann liderliinde bir Kazak Mill Hkmeti ilan etti (5-13 Aralk 1917). Aralk 1917-Ocak 1918 III. Bakurt Kurultay (20 Aralk 1917-4 Ocak 1918). 26 Aralk 1917 Rus arl 1917 ylnda Bolevik ihtilli ile paralannca Krmn bamszlk yolu da almtr. 9 Aralk 1917de Krm Tatar Milli Kurultay toplanm; 26 Aralk 1917de Krm Halk Cumhuriyetinin kurulduu iln edilmitir. Krm, Nisan 1918de Almanlar tarafndan da belli bir sre igal edilmi; 1920 ylnn sonlarna doru tekrar Boleviklerin eline gemitir. 1917-1918 Trkler, I. Dnya Savanda, ngiliz Mareal Allenby tarafndan Filistinden kartld. 1917-1922 V. . Lenin (Rusya Bolevikleri ve Sovyetler Birlii ilk lideri). 1917-1991 Rusyada Komnist Bolevik ynetim dnemi. 1918 1918 Mustafa Kemal, Alman mparatoru tarafndan, birinci rtbeden Kll Cordon ve Prussu nian ile taltif edildi. Ocak 1918 Rusyada Kurucu Anayasa Meclisi Petrogradda topland, fakat ksa sre sonra Kzl Ordu tarafndan feshedildi. Ukrayna bamszln ilan etti. Bunu takip eden aylarda Ermenistan, Azerbaycan, Beyaz Rusya, Latviya ve Litvanyann bamszlk ilanlar takip etti (Ocak 1918). Ocak 1918 Ukrayna Rusyadan bamszln ilan etti. (Ocak 1918). Ocak 1918 Boleviklerin Orenburgu igali ve Bakurt Hkumet yelerinin tevkif edilmesi (5 veya 18 Ocak 1918). Bolevikler zayflaynca 7 Haziran 1918de Bakurt hkumeti yeniden almalarna balar. Ocak 1918 Ufada Mill Meclis, Muhtar dil-Ural Devletini ilan etti (6 Ocak 1918). Ocak 1918 Kazanda II. Btn Rusya Mslman Askerleri Kurultay (8/21 Ocak 1918).

155

Ocak 1918 Muhtar dil-Ural Devleti Anayasas ilan edildi (16 Ocak 1918). Ocak 1918 Milletler Komiserliine bal Rusya ve Sibirya Mslmanlar leri Komiserlii adyla bir Mslman Komiserlii tekili (17 Ocak 1918). Ocak 1918 Takent Sovyetlerinin IV. Mahall Kongresi, Hokand Hkmetine sava ilan etti (Ocak 1918). ubat 1918 Ermeni komitac Arak, Bayburtta katliam yapt (1 ubat 1918, Trkiye). ubat 1918 Rusyada Julyen takvimi yerine Gregoryen takvimi kullanlmaya baland (ubat 1918). ubat 1918 Hokand Mslman Hkmeti, Takent Sovyeti ve Kzl Ordu tarafndan datld. Bu atmada pek ok Mslman katledildi (18 ubat 1918). ubat 1918 Boleviklerin Kzl Orduyu kurma karar (23 ubat 1918). ubat 1918 Boleviklerin Merkez Harb ura yelerini tevkif kararlar. Bunun zerine Merkez Harb ura yeleri Kazanda Bulak (dere) tesine getiler. Kazan ikiye blnd. Bolevikler ve Asker ura taraftarlar (27 ubat 1918). ubat 1918 Basmac Hareketi/isyan balad (ubat 1918). ubat 1918-Eyll 1920 Basmac syan Hareketinin ilk safhas. (ubat 1918-Eyll 1920). [Basmaclk: Lgat anlamyla apul ve yamaclk manasn hv olan bu kelime, daha sonra Trkistan Mslmanlarnn Ruslara kar giritikleri Mill stikll Hareketini karlayan kavram haline gelmitir.]. Mart 1918 Alman Bahar Harekat balad (21 Mart 1918). Mart 1918 Bolevikler, Sovyet Sosyalist Tatar-Bakurt Cumhuriyetini kurdular. Daha sonra baz i sorunlar nedeniyle 29 Mays 1928de Muhtar Tatar Cumhuriyetine dntrdler. SSCBnin dalmasyla Tataristanda da geni apta bir milli kurtulu hareketi balad. 1992de Tataristan tam siyasi bamszln ilan etmi ve Rusyadan ayrlma niyetini bildirmitir.Ancak Rusya Parlamentosu buna ret cevab vermitir. Bugn Tataristan Rusya Fedarasyonuna bal zerk bir Trk cumhuriyetidir (23 Mart 1918). Mart 1918 Boleviklerin Bulak tesi/Ard Cumhuriyeti igali ve Merkez Harb uray lavetmesi (28 Mart 1918). Mart 1918 Mslman Komiserliinin Mill hareketi yoketme teebbs (9 Mart 1918). Mart 1918 Mslman Komiserliinin Tatar-Bakurt Sovyet Cumhuriyeti kurma karar (22 Mart 1918). Bu karar 13 Aralk 1919da Komnist Partisi Merkez Komitesi tarafndan iptal edilmitir.

156

Mart 1918 Almanya ile Rusya arasnda Brest-Litovsk antlamas imzaland. Rusya, Polonya, Finlandiya, Baltk topraklar, Ukrayna ve dier birok blgeyi kaybetti. Rus Sosyal Demokrat i Partisi, Rusya Komnist Partisi (Bolevik) adn ald (Mart 1918). Mart-Nisan 1918-1921 Rusyada, Sava balad (Mart-Nisan 1918). Rusyada Troki komutasndaki Kzl Ordu ve Beyaz Rus kuvvetleri arasnda Sava yllar. Kzl Ordu galip geldi. Nisan 1918 Trkistan Otonom Sovyet Sosyalist Cumhriyeti kuruldu (Nisan 1998). Nisan 1918 Boleviklerin Ufada Mill Meclisi basmalar ve Mill idareye el koymalar (12/25 Nisan 1918). Nisan 1918 Ermeni komitaclar, Karsn dousundaki Subatan kynde 750 Mslman ehit etti (25 Nisan 1918 Osmanl, Ermeni). Mays 1918 Ermeni komitaclar, Karsta, aralarnda ocuklarn da bulunduu 60 Mslman katletti (1 Mays 1918 Osmanl, Ermeni). Mays 1918 Azerbaycann istikllini iln (28 Mays 1918). Haziran 1918 Rusyada Toplama kamplar kuruldu (Haziran 1918). Haziran 1918 Ermenilerin I. Dnya Savanda bar istemesiyle Batum Anlamas imzaland (4 Haziran 1918). Haziran 1918 Azerbaycan-Osmanl Andlamas (4 Haziran 1918). Temmuz 1918 VI. Mehmet Vahideddin Padiah oldu (4 Temmuz 1918 Osmanl). Temmuz 1918 Rus ar ve ailesi katledildi (Temmuz 1918). Temmuz 1918 Rus Sosyal htillci Hkmeti, Takent Sovyetinin elinden Akabat ald ve randaki ngiliz kuvvetlerinden yardm/destek talebinde bulundu (Temmuz 1918). Temmuz 1918 Sovyetler Birliinin yeni anayasas (geici) yrrle girdi. ar ve ailesi ldrld (Temmuz 1918). Eyll 1918 Sovyet Kzl Ordusu Kazan yeniden igal etti (10 Eyll 1918). Eyll 1918 Ufada, Rusyadaki Trk ve Mslman hkumet ve siyasi partiler ile Mslman olmayan milletlerin hkumet ve siyasi partilerinin katlmyla bir Devlet Danma Toplants yapld (823 Eyll 1918). Bir Kurucu Meclis yesi Kongresi tekil edildi. Tekil edilen 5 mdr arasnda Amiral Kolak da var idi. 5 Mdrden 4 1 Ocak 1919da tevkif edilince Rus arln yeniden ihya etmek isteyen Kolak tek lider durumuna geldi.

157

Eyll 1918 Nuri Paann Ruslar yenerek Bakye girmesi (15 Eyll 1918). Eyll 1918 Bulgaristan, Selanik Atekes Antlamas ile I. Dnya Savandan ekildi (29 Eyll 1918). Ekim 1918 Beyrut bamszln ilan etti (1 Ekim 1918). Ekim 1918 Yugoslavya Cumhuriyeti kuruldu (17 Ekim 1918). Ekim 1918 Mondros Mtrekesinin imzalanmas (Osmanl, 30 Ekim 1918). Kasm 1918 Moskovada yaplan Mslman Komnistler Kongresi, Rus Komnist Partisi (RCP) iinde bir Mslman Brosu tekil etti (Kasm 1918). Kasm 1918 Trk Askerinin Musuldan daha Kuzeye ekilmesi iin Trkiyeye ngiliz notas (2 Kasm 1918). Kasm 1918 ttihat ve Terakki Frkas kendi kendisini feshetti (5 Kasm 1918 Osmanl). Kasm 1918 Ahmet zzet Paann istifas zerine, Tevfik Paa yeni Osmanl Hkmetini kurdu (11 Kasm 1918). Kasm 1918 Macaristan Halk Cumhuriyeti ilan edildi (16 Kasm 1918). Aralk 1918 Kral Alexander (Srp kral) Belgradda Srp, Hrvat ve Slovenlerin ortak devletini kurdu. Bakenti Belgrad olan devlet, tarihe I. Gney-Slav (Yugo Slav) devleti olarak geti (1 Aralk 1918). Aralk 1918 stikbal gazetesi, Faik Ahmet (Barutu) tarafndan Trabzonda karlmaya baland (10 Aralk 1918). Aralk 1918 Ik adl milli gazete Giresunda kmaya balad (16 Aralk 1918). 1918-1920, 1991 Azerbaycan Cumhriyeti: Kurucusu Mehmed Emin Resulzdedir. Kuzey Azerbaycan/Gney Kafkasyada kurulmu, Gence, sonra Bak bakent olarak kullnlmtr. Sovyet Rusya tarafndan ortadan kaldrlmtr. 1919 1919 Lord Curzonun, Dou Trakyadaki Trkler ile Bat Anadoludaki Rumlar mbadele edilmelidir yolundaki muhtras akland. 1919 Fransann Marsilya ehrinde, Ermeni Kin Ant dikildi. Fransz bakan Joset Comitte, antn al trenine katld (1919).

158

1919 Einstein, Genel zafiyet Teorisi konusundaki yazsn yaymlad. 1919 Lenin Mslman Komnist Partisini datt ve Rusya Komnist Partisi iinde Dou Halklarnn Komnist Kurulular Brosunu tekil etti (1919 balar). 1919 Almanya ile Versailles/Macaristan ile Triannen/Avusturya ile Saint Gemain/Bulgarristan ile Neully Antlamalar yapld/(Cemiyetler kuruldu.) Ocak 1919 ngilizler, Badat igal etti (10 Ocak 1919). Ocak 1919 Paris Konferans (19 Ocak 1919). Ocak 1919 Hrriyet ve dilaf Frkas, yeniden faaliyete balad (22 Ocak 1919 Osmanl). ubat 1919 ngiliz kuvvetleri Akbaddan geri ekildiler (ubat 1919). ubat 1919 Bakurt ynetiminin 22 Kasm 1918den itibaren Boleviklerle yrtlen ibirlii almalar sonu vermemi ve Bakurt ordusu Boleviklere teslim olarak Bakurdistann zerklii hayalleri suya dmtr (18 ubat 1919). 23 Mart 1919 SSCBne dahil bir Bakurt Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu. Bakenti Ufa ehridir. Bakurtlar etnik yap itibariyle Tatarlara yakndrlar (23 Mart 1919). Nisan 1919 Muhtar dil Ural Devleti ve Mill daresi son buldu (Nisan 1919). Mays 1919 Aksz gazetesi Kastamonuda kmaya balad (15 Mays 1919). Mays 1919 zmirin igali (15 Mays 1919 Trkiye). Mays 1919 Dorusz adl milli gazete Balkesirde yaynlanmaya balad (22 Mays 1919). Mays 1919 III. ngiliz-Afgan Sava, Afganllarn Sovyetlerle bir Dostluk Antlamas imzalanmalar sonucunu dourdu (Mays 1919). Mays 1919 I. Orta Asya Mslman Komnistleri Kongresi, Birleik Trkistan Sovyet Cumhriyeti kurulmasn teklif etti (Mays 1919). Mays 1919 Mustafa Kemal [Atatrk], 9. Ordu Mfettii olarak Samsunda karaya kt. Trk Kurtulu Savan balatan meale yanmaya balad (19 Mays 1919 Trkiye). Haziran 1919 Trk kurtulu Savann ana adm ve belgelerinden olan Amasya Genelgesi yaynland. 4. madde, Sivasta toplanlmasn kararlatryor (22 Haziran 1919 Trkiye). Haziran 1919 I. Dnya Sava sonunda, dilaf Devletleri ile Almanya arasnda Versay Bar Anlamas imzaland (26 Haziran 1919).

159

Temmuz 1919 III. Trkistan Komnist Partisi Kongresi, Trkistanda Mslmanlarn hkmet ilerinden/grevlerinden atlmalarna karar verdi (Temmuz 1919). Temmuz 1919 Mustafa Kemalin, askerlik ve resmi grevlerinden stif etmesi (8/9 Temmuz 1919 Trkiye). Temmuz-Austos 1919 Erzurum Kongresi topland: 9 kiiilik Heyet-i Temsliye (23 Temmuz-7 Austos 1919 Trkiye). Eyll 1919 Kzl Ordu kuvvetleri, Dutovun Orta Asya birliini bertaraf etti (Eyll 1919). Eyll 1919 Sivas Kongresi topland: 16 Kiilik Heyet-i Temsiliye (4-12 Eyll 1919 Trkiye). Eyll 1919 Trakyann Trkln mdafaa eden Ahali adl gazete, Mehmet Behet (Perim) tarafndan Edirnede yaynlanmaya balad (8 Eyll 1919). Eyll 1919 Sivas Kongresinin 8.Umumi Toplantsnda rade-i Milliye adyla bir gazetenin karlmasna karar verildi (11 Eyll 1919). Ekim 1919 Lenin tarafndan, Takent Sovyetinden ynetimi/otoriteyi devralmas iin bir Trkistan Komisyonu gnderildi (Ekim 1919). Ekim 1919 22 Ekim 1919 Amasya Grmeleri ve Protokol (Sivas Kongresi Kararlarnn Meclis-i Mebsnca tescili. Ali Rza Paa Hkumeti) (22 Ekim 1919 Trkiye). Kasm 1919 dilaf Devletleri ile Bulgaristan arasnda, Nyyi Bar Anlamas imzaland (27 Kasm 1919). Aralk 1919 27 Aralk 1919 Mustafa Kemal Ankarada (27 Aralk 1919 Trkiye). 1920 1920 Cemal Paann Trkistandan Kbile geii. 1920 Irakdaki byk ayaklanmann 100 bin ngiliz Askerince bastrlmas. 1920 Kzllar, Rus Savandan zaferle ktlar (1920 balar). 1920 Suriye ve Lbnanda Fransz Manda ynetiminin balamas. 1920 Trk Milliyetiliinin gl kalemlerinden mer Seyfettin (1894-1920) ld. . Seyfettin, Balkesir yaknlarnda bir kyde domu olup kkeni Kafkas Trklerindendir. Askerlii dneminde Pantrk evreler iinde etkin olmu, sonralar ise edebiyata ynelmitir. Gen Kalemler, Halka Doru, Trk Yurdu ve Zeka iin iirler ve makaleler ile Yeni Mecmua, Byk Mecmua ve dierleri iin ykler yazmtr. Birinci Dnya Savandan hemen nce Seyfettin Milli Tecrbelerden kartlm

160

Ameli Siyasetini kard. Seyfettin Yarnki Turan Devleti adndaki bir baka almasnda Arap-Trk ibirliine dayanan ancak esas olarak Anadoludan Trkistana uzanan geni bir Trk birlii umudunu tayan gelecein Turan lks grn ortaya koymaktayd. Ocak 1920 Hkimiyet-i Milliye gazetesi Ankarada kuruldu (10 Ocak 1920). Ocak 1920 stanbul Mebuslar Meclisinin al (12 Ocak 1920 Osmanl). Ocak 1920 Pariste, Azeriler ve Grclerin istikllleri iin byk devletlerden sz almalar (12 Ocak 1920). Ocak 1920 Trkistan Komisyonu, Trkistann ayr etnik cumhuriyetlere blnmesini teklif etti (15 Ocak 1920). Ocak 1920 V. Trkistan Komnist Partisi Kongresi, Trk Halklarnn Sovyet Cumhriyeti ve Trk Kzl Ordusunun kurulmas teklifinde bulundu (20 Ocak 1920). Ocak 1920 Son Osmanl Meclis-i Mebsannda Misk- Millnin Kabul (28 Ocak 1920). ubat 1920 Sovyet birlikleri, Hiveyi ele geirdi. Hive Hanl ve Kongrat Hanedan sona erdi (2 ubat 1920). ubat 1920 Takent Sovyeti, Akabat yeniden ele geirdi (ubat 1920). Mart 1920 Ala Orda Hkmeti, Boleviklere kar mcadeleyi brakt (Mart 1920). Mart 1920 Hintli Mslmanlarn Hilfet Komitesinin ngilteredeki temas ve giriimleri (2-17 Mart 1920). Mart 1920 16 Mart 1920 stanbulun gali, Meclisin baslmas, srgnler (16 Mart 1920 Osmanl). Mart 1920 Amerika Birleik Devletleri Cumhurbakan Wilson, Byk Ermenistan kurulmas hakknda nota verdi (26 Mart 1920). Nisan 1920 Gen Hiveliler nderliinde Harezm (Hive) Halk Cumhriyeti kuruldu (4 Nisan 1920). Nisan 1920 Son Osmanl Meclis-i Mebusannn sresiz kapatlmas (11 Nisan 1920). Nisan 1920 Ankarada Trkiye Byk Millet Meclisinin Almas (23 Nisan 1920 Trkiye). Nisan 1920 Hyanet-i Vataniye Kanunu karld (29 Nisan 1920 Trkiye). Mays 1920 Kalinin, Lenin ve nukitzenin imzasyla Tatar Muhtar Sovyet Sosyalist

161

Cumhuriyetinin kurulmas karar (Mays 1920). Mays 1920 TBMMnde stanbul Hkmeti ile Resmi Muhaberenin Memnuiyeti Hakknda 12 sayl karar karld (6 Mays 1920 Trkiye). Haziran 1920 dilaf Devletleri Macarlarla, Trianon Bar anlamasn imzalad (4 Haziran 1920). Haziran 1920 Matbuat ve stihbarat Umum Mdrl Tekiline Dair Kanun, Trkiye Byk Millet Meclisinde kabul edildi (7 Haziran 1920). Austos 1920 Svres Antlamas imzaland (10 Austos 1920 Osmanl). Austos 1920 Rus-Ermeni Mtrekesi (10 Austos 1920). Austos 1920 (Sonralar Krgz olarak adlandrlacak olan) Kazak Otonom Sovyet Sosyalist Cumhriyeti kuruldu (26 Austos 1920). Eyll 1920 Sovyet birlikleri, Buharay ele geirdi. Buhara Hanl ilga edildi ve Mangt Hnednl sona erdi (Eyll 1920). Eyll 1920 Basmac syan Hareketinin ilk safhas sona erdi. (Eyll 1920). Eyll 1920 Bakde ark Milletleri Kongresinin Toplanmas (Eyll 1920). Eyll 1920 stikll Mahkemelerinin kurulmas (18 Eyll 1920 Trkiye). Ekim 1920 Gen Buharallar ve Buhara Komnist Partisi kontrolnde/ynetiminde, Buhara Halk Cumhriyeti kuruldu. Cumhriyetin ynetimini stlenen Faizullah Hocaev (1896-1938), daha sonra da Babakan oldu (6 Ekim 1920). Ekim 1920 Rusyaya gizli bir heyet gnderilmesi (11 Ekim 1920 Trkiye). Ekim 1920 Trkiye Komnist Frkas, Ankarada resmen kuruldu (18 Ekim 1920). Ekim 1920 Musul Meselesi iin Gazi, Anayasann 19. Maddesi gereince Meclisi Olaanst toplantya ard (18 Ekim 1920 Trkiye). Kasm 1920 Yunanistanda Venizelos kabinesi dt (1 Kasm 1920). Aralk 1920 Ankara Meclis Hkumeti ile Ermenistan arasnda Gmr Anlamas imzaland: Ermeniler Sevri red ile Kars ve yresi Trklere veriliyor. Dou Cephesi rahatlad (2-3 Aralk 1920). 1920-1923 Basmac Hareketinin ikinci safhas. 1920-1923 Bat Trakya Cumhriyeti: Bat Trakyada kurulmutur. Merkezi Gmlcine idi. Yunanistan tarafndan yklmtr.

162

1921 1921 Yunanllar, Eskiehire doru ilerlemeye balad. 1921 Sovyetler Birlii Komnist Partisi 10. Kongresi, Pantrkl ve Panislamizmi, burjuva demokratik milliyetilie ynelen sapmalar olarak deerlendirip mahkum etti. 1921 ran Kazak Tugay subaylarndan Rza Han 1921de siyaset yazar Seyyid Ziyaeddin Tabatabainin de nernli rol oynad bir darbeyle ordunun bana geti. Sonraki yllarda sava bakanl ve Tabatabainin yerine babakanlk grevlerini stlenerek dzeni saladktan sonra, 1925te Kaar hkmdarn devirdi ve kendisini ehinah ilan etti. 1921 Krm Muhtar Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmu ve Rusyaya balanmtr. 1921 Tannu-Tva Halk Cumhuriyeti tamamen SSCBye dahil edilerek kendisine Rusya Sovyet Sosyalist Federal Cumhuriyeti iinde bir muhtar blge stats verildi. Ocak 1921 Rus Komnist Partisi Mslman Brosu feshedildi (Ocak 1921). Ocak 1921 I. nn Sava (6-10 Ocak 1921 Trkiye). Ocak 1921 Buhra Heyetiyle grmeden sonra Mustafa Kemalin TBMMde nutku (17 Ocak 1921 Trkiye). 20 Ocak 1921 Dastan Muhtar Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu (20 Ocak 1921). 20 Ocak 1921 Dal Muhtar Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu (20 Ocak 1921). Sovyetler bir yl gemeden birer resmi kararname ile Dal Muhtar Sovyet Sosyalist Cumhuriyetini alt paraya ayrd. Bylece: 20 Kasm 1922de eenistan; 7 Haziran 1924te de nguistan zerk eyaletleri teekkl ettirildi. 15 Ocak 1934te her iki zerk eyalet birletirilerek een-ngu Sovyet Sosyalist Cumhuriyetine evrildi. II. Dnya Sava srasnda Almanlarla ibirlii yapmakla sulanan eenngular, bu yzden Ruslarn iddetli basklarna maruz kaldklar gibi, 1944te de Ortaasyaya srgne gnderildiler. Bu zorunlu gn sonucunda een-ngu Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti feshedilerek topraklarnn bir ksm Kuzey Osetyaya, bir ksm da Dastana verildi. Bundan tam 13 yl sonra 9 Ocak 1957de eski zerk idare yeniden kuruldu ve bu durum 1990lara kadar devam etti. 1996 ylnda yaplan een-Rus sava sonrasnda ngular, eenistandan ayrld. Ocak 1921 lk Anayasa. 23+1 ek muvakkat madde (Tekilt- EsasiyeKnunu) (20 Ocak 1921 Trkiye). ubat 1921 Londra Konferans (23 ubat 1921). ubat 1921 Kzl Ordu Tiflise girdi (25 ubat 1921).

163

Mart 1921 Trkiye-Afganistan ttifk Muhedenmesi/Moskovada dostluk anlamas imzaland (1 Mart 1921). Mart 1921 stikll Marnn kabul (12 Mart 1921 Trkiye). Mart 1921 Sovyetler, Harezm Halk Cumhriyetinin Gen Hiveliler Hkmetini azlettiler, grevden aldlar (14 Mart 1921). Mart 1921 Talat Paa, Berlinde Ermeniler tarafndan katledildi (15 Mart 1921). Mart 1921 TBMM Hkmeti ile Sovyet Rusya arasnda Muhedt Ahidnmesi/Moskova Antlamas imzaland (16 Mart 1921). Mart 1921 Ermeni Misak Torlakyan, Azerbaycan ileri Bakan Cevanir Han, Tepebandaki Pera Palas Oteli nnde ldrd (18 Mart 1921). Mart-Nisan 1921 II. nn Sava (31 Mart-1 Nisan 1921 Trkiye). Temmuz 1921 1921 talyanlarn Anadoludan ekilmesi (5 Temmuz 1921 Trkiye). Temmuz 1921 Hilfet Komitesinin, Karaide Hilfet Kongresini toplamas (8 Temmuz 1921). Temmuz 1921 Ktahya-Eskiehir Savalar (10-25 Temmuz 1921 Trkiye). Austos 1921 Hilfet Komitesinin toplu direni karar (1 Austos 1921). Austos 1921 Afganistan, Azerbaycan ve Sovyet Sefretinden sonra Ankaraya Buhra Cumhriyeti Sefret Heyetinin gelmesi (2 Austos 1921 Trkiye). Austos 1921 Mustafa Kemal Paann Bakumandanlna dair kanun, TBMMde kabul edildi (5 Austos 1921 Trkiye). Austos 1921 Milli Mcadeleyi destekleyen Trkolu gazetesi Boluda yaymlanmaya balad (15 Austos 1921). Austos 1921 Sakarya Meydan Muhrebesinin Balamas (23 Austos 1921 Trkiye). Zafer: 13 Eyll 1921 Eyll 1921 Sakarya Zaferi ertesinde Azerbaycan, Krm Trk heyetlerinin gelerek kutlamalar (12 Eyll 1921 Trkiye). Eyll 1921 Sakarya Meydan Muharebesinin zaferle sonulanmas (13 Eyll 1921 Trkiye). Eyll 1921 19 Eyll 1921 Atatrke Gazi ve Mareal Rtbesi verilmesi (19 Eyll 1921 Trkiye). Ekim 1921 Enver Paa (1881-1922), Sovyetlere yardm iin Buharaya geldi, fakat Basmaclar

164

ile ibirliine balad (Ekim 1921). Ekim 1921 TBMM Hkmeti ile Mavera-i Kafkas Cumhuriyetleri (Azerbaycan, Grcistan ve Ermenistan) arasnda Kars Antlamas imzaland (13 Ekim 1921). Ekim 1921 Azerbaycan Elisi Abilovun, TBMM Resi M. K. Paaya gven mektbunu sunmas (17 Ekim 1921 Trkiye). Ekim 1921 Trk-Fransz Ankara dilfnmesi (20 Ekim 1921). Kasm 1921 Ankarada Azerbaycan Eliliinin almas (18 Kasm 1921 Trkiye). Kasm 1921 Japonya babakan Hara ldrld (18 Kasm 1921). Aralk 1921 kinci Hilfet Kongresinin Toplanmas (Aralk 1921). Aralk 1921 Ermeniler, Sait Halim Paay Romada katletti (6 Aralk 1921). 1922 1922 San Remo Konferans kararlar, TBMMde reddedildi. 1922 Kabartay-Balkar zerk oblast oluturuldu. 1936da da zerk cumhuriyet statsne kavutu. 1922 Anti-Bolevik Mslman rgtler Kongresi topland ve bu toplantda Bamsz Trkistan Trk Cumhuriyeti adyla geici bir hkmetin oluturulmas kararlatrld. 1922 dil-Ural Millet Meclisi tarafndan seilen, Mill dare (1918-1920li yllarda srgnde) ortadan kalktktan sonra da faaliyetlerine Paris vb. yerlerde devam eden Sulh Heyeti dald 1922 Cemiyet-i Akvam, Filistinde ngiltere ynetiminde bir manda idaresi kurdu. 1922 ngiltere, Msrn bamszln kabul etti. Ocak 1922 Ankara Hkmeti ile Ukrayna Hkmeti arasnda dostluk antlamas imzaland (2 Ocak 1922). ubat 1922 Buhara Komnist Partisi, Rus Komnist Partisinin kontrol altna girdi (ubat 1922). Haziran 1922 Ziya Gkalp, Diyarbakrda, Kk Mecmua adl dergiyi yaymlamaya baland (18 Haziran 1922-5 Mart 1923 aras toplam 33 say). Austos 1922 Enver Paa ldrld. Bu kayp, Basmac Hareketinin tedrcen g kaybetmesine sebep oldu (Austos 1922).

165

Temmuz 1922 Mustafa Kemal Paaya sresiz bakomutanlk verilmesi (20 Temmuz 1922 Trkiye). Temmuz 1922 Cemal Paa, Tifliste Ermeniler tarafndan ldrld (22 Temmuz 1922). Austos 1922 Kocatepeden Byk Taarruzun Balamas 26 Austos/1 Eyll 1922 Byk Taaruz (26 Austos 1922 Trkiye). Austos 1922 Yunan Ordusunun tamamen sarlmas ve imh edilmesi suretiyle Dumlupnar (Bakomutan) Meydan Muhrebesi nin kazanlmas (30 Austos 1922 Trkiye). Eyll 1922 Bakomutan Mustafa Kemal Paann Orduya Beynnmesi: Ordular; lk hedefiniz Akdenizdir, leri! (1 Eyll 1922 Trkiye). Eyll 1922 Trk Svrlerinin zmire girii ve Kadife Kaleye Trk bayrann ekilmesi (9 Eyll 1922). Eyll 1922 Bat Anadolunun Yunan ordusundan tamamen temizlenmesi (18 Eyll 1922 Trkiye). Eyll 1922 Yunan kral Konstantin tahtn brakt (27 Eyll 1922). Ekim 1922 Mudanya Konferansnn balamas (3 Ekim 1922). Ekim 1922 Fransa, ngiltere, talya ve Trkiye arasnda Mudanya Atekes Antlamas imzaland. Daha sonra da Yunanistan anlamay imzalayarak Trakyay, Meri snr olmak zere Trklere brakmtr (11 Ekim 1922). Ekim 1922 Yunan Hkmetinin Mudanya Atekes Anlamasn onaylamas (13 Ekim 1922). Ekim 1922 Mudanya Mtarekesi (Atekes Anlamas)nin yrrle girmesi (15 Ekim 1922). Ekim 1922 M. K. Paann, Tevfik Paaya iletilmek zere Mill Hkmetin stanbul temsilcisi Hmit Beye cevb telgraf: Trkiye Byk Millet Meclisi Ordularnn kazand kesin zaferin tabi neticesi olmak zere vuku yakn olan bar konferansnda Trkiye Devleti yalnz ve ancak Trkiye Byk Millet Meclisi Hkmeti tarafndan temsil olunur (18 Ekim 1922 Trkiye). Ekim 1922 Refet Paann maiyetinde stanbula gelen 100 Trk jandarmasnn Sirkeci skelesinde karaya k (20 Ekim 1922 Trkiye). Ekim 1922 dilaf Devletlerinin TBMM Hkmeti ve stanbul Hkmeti temsilcilerini 13 Kasm 1922de Lozanda toplanacak bar konferansna davet etmeleri (27 Ekim 1922). Ekim 1922 Devletin kontroln ele geiren Benito Mussolini, iktidara geldi ve faizm ilan etti (28 Ekim 1922).

166

Ekim 1922 Bakanlar Kurulunun Lozan Konferans delegesi adaylarn belirlemesi: smet Paa, Rza Nur, Hasan Hsn (31 Ekim 1922 Trkiye). Kasm 1922 Hilfet ve Saltanatn birbirinden ayrlarak Saltanatn lav hakknda TBMMsi karr. 1 Kasm 1922 gecesi ve ertesi gnnn Bayram kabul edilmesine dair TBMM karar. Karar Yldz Saraynda Vahdeddine Refet Paa tarafndan tebli edilmitir (1 Kasm 1922 Trkiye). Kasm 1922 Mustafa Kemal Paann Petit Parisien muhbirine-bar artlar, dahili ve harici siyasi meseleler hakknda-demeci: Biz ne Bolevikiz, ne de Komnist; ne biri, ne dieri olamayz. nk biz milliyetperver ve dinimize hrmetkrz (2 Kasm 1922 Trkiye). Kasm 1922 Tevfik Paa Kabinesinin istifas. Refet Paann dilf devletleri generallerinin katlmyla yaplan Generaller Toplantsnda Bugn leden sonra stanbulda Trkiye Byk Millet Meclisi Hkmeti idresinin balam olduunu resmen beyn etmesi. (4 Kasm 1922 Osmanl). Kasm 1922 Osmanl Devletinin resm gazetesi olan Takvm-i Vakayinin son saysnn karak kapanmas (4 Kasm 1922 Osmanl). Kasm 1922 stanbulun idaresine el konulduuna dair Ankara Hkmeti karar Trkiye Byk Millet Meclisi Hkmeti 4 Kasm 1922 le vaktinden itibaren stanbulun idaresine el koymuturnn Refet Paa araclyla stanbul Hkmetine teblii (4/5 Kasm 1922). Kasm 1922 stanbulun ynetimine el konulduuna dair Ankara Hkmeti kararnn stanbul Hkmetine teblii (5 Kasm 1922 Trkiye). Kasm 1922 Trk delegasyonunun stanbuldan Lozana hareketi (9 Kasm 1922 Trkiye). Kasm 1922 VI. Mehmet Vahidettin, son Selamlk Trenine katld (10 Kasm 1922 Osmanl). Kasm 1922 smet Paann sabah, Lozandan Parise gelii. Fransa Babakan Poincare ve Franklin Bouillonla grmesi (15 Kasm 1922). Kasm 1922 Vahidettinin Halfe-i Mslimn imzs ile igl ordular Bakumandan Harringtona snma mektubu: stanbulda hayatm tehlikede grdmden ngiltere Devlet-i Fehmesine iltic ve bir an evvel stanbuldan baka yere naklimi taleb ederim efendim (16 Kasm 1922 Osmanl). Kasm 1922 Son Osmanl Sultn Vahideddinin maiyeti ile birlikte, Malaya adl ngiliz harb gemisiyle stanbuldan Maltaya gitmesi/lkeyi terk etmesi (17 Kasm 1922). 20 Kasm 1922de Maltaya gelen Sultan, ksa bir mddet burada kaldktan sonra, Hicaz Kralnn daveti zerine, Hicaza gitmi, daha sonra da Avrupaya geerek San Remo ehrinde yerlemi ve 15 Mays 1926da burada vefaat etmitir. Kasm 1922 Vahideddinin Halifelikten uzaklatrldna dair eriye Vekili Vehbi Efendinin

167

Fetvs (18 Kasm 1922 Trkiye). Kasm 1922 TBMM kararyla, Vahideddinin halifelikten hali, yerine Abdlmecid Efendinin halifelie seilmesi (19 Kasm 1922 Trkiye). Kasm 1922 Lord Curzon ile Poincarenin Lozana gelileri. Lozan yaknlarnda CurzonPoincare-Mussolini grmesi (19 Kasm 1922 Trkiye). Kasm 1922 Mont Benon garzinosunda Lozan Konferansnn balamas, al treni. Trende smet Paa da bir konuma yapmtr (20 Kasm 1922). Kasm 1922 Lozan Konferansnn ilk oturumu ve konular grmek zere 3 komisyon oluturulmas. Bu konferansa katlan Trk Heyeti: Reis: smet Paa, azalar: Sinop Mebusu Rza Nur, Trabzon Mebusu Hasan (Saka) (21 Kasm 1922). Kasm 1922 smet Paann ngiltere Dileri Bakan Lord Curzon ile Musul konusunda grmesi (28 Kasm 1922). Kasm 1922 Dou Trakyann Yunanllarca boaltlmasnn tamamlanmas (30 Kasm 1922 Trkiye). Kasm 1922 Mustafa Kemal (Atatrk) nderliindeki Trk Milliyetileri, Osmanl Saltanatn ilg ettiler (17-22 Kasm 1922). Aralk 1922 Rus Sovyet Federal Sosyalist Cumhriyetinin birer paras olarak kurulan Trkistan ve Krgz (Kazak) Otonom Sovyet Sosyalis Cumhriyetlerinin de dahil olduu, Sovyet Sosyalist Cumhriyetler Birlii kuruldu. Katlan cumhuriyetler: Rusya SSC, Ukrayna SSC, Beyaz Rusya SSC ve Mavera-i Kafkas SSC (Aralk 1922). Aralk 1922 Mustafa Kemal Paann, Ankarada, Hakimiyet-i Millye, Yeni Gn ve t gazeteleri muhbirlerine Halk Frkas adyla siyas bir parti kurma niyetinde olduunu bildiren demeci ve stanbul Mebusu Dr. Adnan (Advar) Beyin Meclis kinci Reisliinden istifs (6 Aralk 1922). Aralk 1922 Trk Oca, Ankarada yeniden ald (29 Aralk 1922). Gazi Mustafa Kemal, Ocak 1923de 1000 TL. maddi yardmda bulundu. 14 Ocak 1923 gn Ankara Trk Ocan ziyaret etti. Aralk 1922 Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birlii kuruldu (30 Aralk 1922). 1922-1946 Mihail Kalinin (Sovyetler Birlii). 1922-1953 Yosef Stalin dnemi (Sovyetler Birlii). 1923 1923 Mustafa Kemalin annesi Zbeyde Hanm zmirde ld. Karyakaya gmld.

168

1923 Lozan Bar Antlamasnn 20. maddesi gereince, Trkiye, Kbrsn ngiltereye ilhakn kabul etti. 1923 Ermeni asll Mnib Boya, Van Milletvekili olarak TBMMne girdi (1923). Ocak 1923 Lozanda Trkiye ile Yunanistan arasnda askeri ve sivil esirler ile din esasna dayal aznlklarn deiimi konusunda iki szleme imzalanmas (30 Ocak 1923). ubat 1923 Trk kar tekliflerinin verilmesi. Curzonun son demeci: mit ederim ki smet Paa, umduumdan daha ok fedakarlk yaptmn farkndasnz. Sava olabilir. Kabul etmenizi istirham ederim. Vatannz kurtarmak iin smet Paa yarm saatinz var. Konferansn kesintiye uramas (4 ubat 1923). ubat 1923 Trk Delegasyonunun Lozandan ayrl (7 ubat 1923). ubat 1923 Trk Lozan Delegasyonu Bkree geldi ve smet Paa Hkmete rapor sundu (10 ubat 1923). ubat 1923 Lozan Delegasyonunun stanbula dn, General Haringtonla . Paann grmesi (16 ubat 1923 Trkiye). Mart 1923 Trkistan Otonom Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ile Buhara ve Harezm Halk Cumhriyetleri I. Konferans, bu cumhriyetin ekonomik ve idr birliini hedefleyen bir Orta Asya Ekonomik Konseyi tekil etti (Mart 1923). Nisan-Temmuz 1923 Lozan Konferans ikinci dnem almalarnn balamas ve imzas (23 Nisan-24 Temmuz 1923 Trkiye). Haziran 1923 Stalin, Sultan Galiyevizmi ve bamsz bir Trkistan kurulmasn amalayan Mslman Komnist isteklerini knad, reddetti (Haziran 1923). Temmuz 1923 I. Sovyet Kongresi (30 Aralk 1922)nin Moskovada kabul ettii

Mukvelenmeye istinaden, Merkez cr Komitesince tashiht ve tadlat yaplarak hazrlanan 1922 tarihli yeni Sovyet Anayasas, 6 Temmuz 1923 tarihinde Sovyet Sosyalist Cumhriyetler Birlii Merkez cr Komitesi tarafndan onaylanm ve Sovyetler Birliinin kuruluunu resmiletiren bir belge olarak yrrle girmitir. Anayasann ikinci ksmndaki Mukvelenmede zikredilen ve Sovyet Sosyalist Cumhriyetler ttihdn tekil eden Cumhriyetler ise unlardr: Rusya Federal Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, Beyaz Rusya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ve Mver-y Kafkas Federal Sovyet Sosyalist Cumhriyeti (SS Azerbaycan, SS Grcistan, SS Ermenistan Cumhriyetleri). Temmuz 1923 Lozan Muhedesinin imzas (23 Austos tarihinde de TBMMde onaylanarak yrle girmitir) (24 Temmuz 1923 Trkiye).

169

Austos 1923 Rauf Beyin cr Vekilleri Heyeti Reisliinden ayrl (4 Austos 1923 Trkiye). Austos 1923 II. Devre iin seilen millet vekillerinin Halk Frkas kurulmas hakknda grmek zere TBBMde grme yapmas (7 Austos 1923). Mustafa Kemal Paann toplantda, Halk Frkas kurulmas hakknda yapt uzun konuma (8 Austos 1923). Austos 1923 Halk Frkas Nizmnme Taslann millet vekillerine datlmas ve grmelerin balamas (9 Austos 1923 Trkiye). Austos 1923 smet Paann Lozandan stanbula dn (10 Austos 1923 Trkiye). Austos 1923 II. Devre T.B.M.M.nin almas ve almalarna balamas (11 Austos 1923 Trkiye). Austos 1923 TBMMeclisinde yeni cr Vekilleri Heyeti seimi (cr Vekilleri Heyeti Reisi: stanbul mebusu Fethi (Okyar) Bey, Adliye Vekili: zmir mebusu Seyit Bey, Dahiliye Vekili: stanbul mebusu Fethi (Okyar) Bey, (14 Austos 1923 Trkiye). Austos 1923 Lozan Bar Antlamasnn, TBMMde onaylanmas (23 Austos 1923 Trkiye). Eyll 1923 Halk Frkasnn kuruluu ve Mustafa Kemal Paann genel Bakanlna seilmesi. Genel Sekreterliine de Receb (Peker) Beyin tayin edildii Frkann kurulu dilekesi, 23 Ekim 1923 tarihinde Dahiliye Vekletine verilmitir (11 Eyll 1923 Trkiye). Ekim 1923 Harezm Halk Cumhriyeti yerine, Harezm Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu (Ekim 1923). Ekim 1923 Ankara ehrinin, Trkiye Devletinin Hkmet Merkezi olduuna dair TBMMeclisi karar (13 Ekim 1923). Ekim 1923 zle-i ekvet Kannunun TBMMde kabul (18 Ekim 1923 Trkiye). Ekim 1923 Halk Frkasnn kurulu dilekesinin Genel Bakan Gazi Mustafa Kemal ve Genel Sekreter Receb (Peker) imzlaryla Dhiliye Vekletine verilmesi (23 Ekim 1923 Trkiye). Ekim 1923 Halk Frkas Meclis Grubunun M. K. Paann bakanlnda toplanmas ve M. K. Paann bir gn nceki istei zerine ald cr Vekilleri Heyetininnin istifsn bildirmesi. Kararn TBMMde okunmas (27 Ekim 1923 Trkiye). Ekim 1923 Akam ankayada yemek esnasnda Mustafa Kemal Paann hazr bulunanlara szi: Yarn Cumhriyet iln edeceiz!. Gece, M. K. Paann smet Paa ile T. Essiye Kannunun baz maddeleri hakknda deiiklik teklifi hazrlamalar ve Knna Trkiye Devletinin ekl-i Hkmeti Cumhriyettir kaydnn konulmas (28 Ekim 1923 Trkiye).

170

29 Ekim 1923 TBMMde Cumhriyetin ln: Mustafa Kemal Paann Halk Frkas toplantsnda Hkumet buhrann gidermek iin T. Essiye Kannunun baz maddelerinin tavzhinin gerektiini bildirmesi ve Cumhriyetin iln hususundaki teklifinin kabul edilmesi. Toplanan T.B.M.Meclisinde Teklt- Essiye Knnunun baz maddelerinin deitirilmesine dair Kanun teklifinin derhal mzkeresinin teklifi ve Trkiye Devletinin Hkmet eklinin Cumhriyet olduu nun Yaasn Cumhriyet sesleri arasnda kabul Mehmet Emin (Yurdakul) Beyin TBMMde konumas: Bu hkmetin temellerinin, arzn temelleri kadar salam olmasn isterim. Cumhriyetin ruhu nnde tazmen ayaa kalkarak kere Yaasn Cumhriyet diye hkumetimizi kutlamalarn muhterem arkadalardan temenn eylerim. M.Emin Beyin bu szleri zerine milletvekilleri Yaasn Cumhriyet! diye defa barmlardr. TBMMde gizli yaplan seimle Mustafa Kemal Paa 158 reyin tamamn alarak Trkiye Cumhriyeti Reisliine seilmesi ve T.C.nin ilk Cumhrbakan olarak yapt teekkr konumasnda: Trkiye Cumhriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktr. Mustafa Kemal Paann, Fransz muharriri Maurice Pernote demeci: Memleketimizi yeniletirmek istiyoruz. Btn mesimiz Trkiyede asr, binenaleyh batl bir hkmet oluturmaktr. Medeniyete girmek arzu edip de, batya ynelmemi millet hangisidir? Trkiye Cumhuriyeti Kurulduunda bamsz tek Trk devletiydi (29 Ekim 1923 Trkiye). Ekim 1923 Trkiye Cumhuriyetinin ilk Cumhurbakan, Mustafa Kemal Atatrk oldu (29 Ekim 1923). Grevini vefat ettii 10 Kasm 1938e kadar srdrd. 30 Ekim 1923 lk Cumhuriyet Hkumeti kuruldu: Cumhrreisi Mustafa Kemal Paa tarafndan Baveklete Malatya mebusu smet Paa (nn) nn atanmas. Arkasndan smet Paa bakanlnda yeni kabine kurulmu (Bavekil: smet Paa, Adliye Vekili: zmir mebusu Seyit Bey, Dahiliye Vekili: Ktahya mebusu Ferit Bey, Genelkurmay Vekili: stanbul mebusu Fevzi Paa, Hariciye Vekili: Malatya mebusu smet Paa, ktisad Vekili: Trabzon mebusu Hasan (Saka) Bey, Maarif Vekili: Adana Mebusu smil Saf Bey, Maliye Vekili: Gmane mebusu Hasan Fehmi Bey, Mbdele, mr ve skn Vekili: zmir mebusu Mustafa Necati Bey, Mill Mdfaa Vekili: Karesi mebusu Kzm (zalp) Paa, Nfia Vekili: Trabzon mebusu Muhtar Bey, Shhiye Vekili: stanbul mebusu Dr. Refik (Saydam) Bey, eriye ve Evkf Vekili: Manisa mebusu Mustafa Fevzi Efendi) ve TBMMden gvenoyu almtr. Gvenoyu zerine smet Paa bir konuma yapmtr (30 Ekim 1923 Trkiye). Kasm 1923 Fethi (Okyar) Beyin TBMMeclisi Bakanlna seilmesi (1 Kasm 1923 Trkiye). Kasm 1923 Mustafa Kemal Paann Halk Frkas Reisliine veklet etmesi iin smet Paaya yazs: Halk Frkas Genel Bakanl ile fiilen uramaa bugnk vazifem msait olmadndan zt devletlerini vekil tayin ediyorum (19 Kasm 1923 Trkiye). Kasm 1923 Halk Frkas Genel Bakan Vekili smet Paann illerdeki Anadolu ve Rumeli Mdfaa-i Hukk Merkezlerine tamimi: Btn vatana kurtulu ve bamszl getiren Anadolu ve Rumeli Mdfaa-i Hukk Cemiyeti, bugnden itibaren Halk Frkasna dnecek ve Cemiyetin btn idre kurullar olarak vazifeye devam edeceklerdir. (20 Kasm 1923 Trkiye).

171

1923-1933 Basmac Hareketinin ikinci safhas: Trkistanda Sovyetlere kar, aralkl olarak Basmac basknlar devam etti. 1924 1924 in-Sovyet Antlamas, iki lke arasnda diplomatik ilikileri yeniden balatt. 1924 Moolistan Halk Cumhuriyeti kuruldu. 1924 Ankarada Trk Ocaklarnn I. Kongresi (135 Ocaktan temsilcilerin katlmyla) yapld: Tanrver, Trk Ocaklannn esas amacn, Trk kltrn koruma ve Kemalist reformlar savunma olarak belirledi. Dernek, abalarn Trkiyenin modernlemesi iin byk ya da az nfuslu her yerde almalar yrten Cumhuriyet Halk Partisiyle ibirlii zerinde younlatrd. Trk Ocaklar iin bu,Bat mziinin tantlmas,-tiyatro gsterileri ve-sportif faaliyetler,-Trkenin yan sra Franszca ve ngilizce dergi ve kitaplarla kitaplk ve okuma odalarnn kurulmas,-ada eitim terimleriyle ifade edilen youn bir Batllama kampanyasyla ilgilenmek gibi konularda etkinlikler gstermeyi kapsyordu. 1930da rgt Ankarada kendi matbaasn at. ye says 1925 ylnda 217 ubede 30.000 iken, 1930da Trkiye apnda 257 ubede 32.000 yeye kt. 1927 ylnda Trk Ocaklarnn etkinlik alanlarnn ancak Trkiye snrlar iinde olmas gerektii eklinde bir Tzk ve Program deiiklii yapld. 1931 Martnda Trk Ocaklarnn kapatlp yerine btnyle yeni devletin ideolojisi ve propagandasna ynelecek olan Halk Evleri kuruldu. 1924 Trkiyede Trkln, Trk Milliyetiliinin idolou Ziya Gkalp (1876-1924) ld. Ocak 1924 Lenin ld ve ardndan Sovyet Sosyalist Cumhriyetler Birliinde btn yetkiler/g Stalinin eline geti (Ocak 1924). Ocak 1924 Sovyetler Birlii anayasas uygulanmaya baland (Ocak 1924). Ocak 1924 Hafta Tatili hakknda Knnun TBMMeclisinde kabul (2 Ocak 1924 Trkiye). Ocak 1924 stanbul stikll Mahkemesinde stanbul gazetecilerinin beraatine karar verilmesi (2 Ocak 1924 Trkiye). ubat 1924 Halife Abdlmecit iin stanbulda son Cuma selaml treni yapld (29 ubat 1924). Mart 1924 Hilfetin, eriye ve Evkf Vekletinin ilgs ile Tevhd-i Tedrsd Knnunun kabl hakkndaki knn kabul edildi (3 Mart 1924 Trkiye). Mart 1924 Hilfet ilg edildi (3 Mart 1924 Trkiye). Mart 1924 Halife Abdulmecit Efendi ve Osmanl hanedan mensuplar yurtdna karld (4 Mart 1924).

172

Nisan 1924 eriye Mahkemeleri kaldrld. Kanuna gre; dini mahkemeler birletirildi. Kanunun mays bandan itibaren yrrle girecei akland (8 Nisan 1924 Trkiye). Nisan 1924 1924 Anayasas kabul edildi (20 Nisan 1924 Trkiye). Nisan 1924 Anadolu-Badat Demiryolunun devlete satn alnmasn ngren kanun kabul edildi (23 Nisan 1924 Trkiye). Mays 1924 Yunus Nadi Abalolu Cumhuriyet gazetesini karmaya balad (7 Mays 1924). Haziran 1924 Hali Konferansnn bitii: Konferanstan sonra Musul meselesi Milletler Cemiyetine gtrlmtr. Cemiyet-i Akvm, Komisyon Raporunu Eyll 1925de ele alm ve taraflar armt. Tevfik Rt bir heyetle gitmi, grmelerin bir bir netice vermemesi zerine de Cemiyet-i Akvam, Lahey Adalet Divanndan mesele hakkndaki grn sormutu. Bunun zerine Adalet Divan grn almak iin Trkiyeyi davet etmiti. Trkiye ise, Cemiyet-i Akvma, Musul Meselesinin Lahey Adalet Divanna gtrlmesi hususunda bir yetki vermedii gerekesiyle Adalet Divannn bu arsn reddetmitir. Trkiyenin btn itirazlarna ramen, Cemiyet-i Akvam, Milletleraras Adalet Divannn grn benimseyerek kabul etmitir. Cemiyet-i Akvm, Trk delegasyonu olmakszn konuyu grmeye devam etmi, Trkiye ise yeni zim yollar aramaya balamtr (9 Haziran 1924). Temmuz 1923 Lozan Antlamas imzaland (24 Temmuz 1923, Trkiye). Austos 1924 Hakkari Valisi ile Jandarma Komutannn bir jandarma mfrezesi ile denetime kmas. Silahl Nasturlerin Saldrs. Jandarma Binbas ve 3 jandarma eri ehit edilmi, 5 jandarma yaralanm ve Vali esir edilmitir (8 Austos 1924 Trkiye). Eyll 1924 Buhara Halk Cumhuriyeti yerine, Buhara Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu (Eyll 1924). Eyll 1924 ngilizlerin statukodan anlad Trklerin Musul ve Hakkari blgesini boaltmas olarak alglad idi. Bunun iin 2 defa Trkiyeye Nota vermitir (5 Eyll 1924). 11 Eyll 1924 ngiliz uaklarnn Hakkari blgesinde Trk kuvvetlerinin zerinde umas (9-11 Eyll 1924). Eyll 1924 ngiliz uaklarnn bomba ve makinal tfeklerle saldrarak eri ehit etmesi ve 12 eri de yaralamas. Trkiye, ngiliz Hkmetine Nota vermitir (16 Eyll 1924). Eyll 1924 ngilizler kstaha statukoyu bozann Trkler olduunu yazmlardr. Devam eden gnlerde ngiliz saldrlar devam etmi ve Trk kuvvetleri kayplara uratlmtr. Trkiyenin verdii notay da reddetmilerdir (17 Eyll 1924). Eyll 1924 Samsun-aramba Demiryolunun temeli Cumhurbakan Mustafa Kemal tarafndan

173

atld. Gazi Mustafa Kemal, trende yapt konumada Bu memlekete iki ey gerek: Yol ve okul. dedi (21 Eyll 1924). Eyll 1924 Musul Meselesi iin Trkiyeye ngiliz Notas. ngilizler Trkiyeden, ekiyay bastrmak iin girilen yerlerden klmasn istemitir (25-29 Eyll 1924). Eyll 1924 Musul Meselesi iin Cenevredeki BM toplantlar devam ederken bu mesele grlm ve her iki taraf statukoya ballk szi vermitir (30 Eyll 1924). Ekim 1924 Sovyet Orta Asyasnn Mill Huddunun tayini, Trkistan Otonom Sovyet Sosyalist Cumhriyetiyle Buhara ve Harezm Sovyet Sosyalist Cumhriyetlerinin ilgas ile sonuland (Ekim 1924). lga edilen Buhara ve Harezm SSCnin topraklarnda ise Trkmen Sovyet Sosyalist Cumhriyeti, zbek Sovyet Sosyalist Cumhriyeti kuruldu. Ayrca zbek SSC iinde bir de Tacik Otonom Sovyet Sosyalist Cumhriyeti kuruldu. Ekim 1924 Trkiyeye ngiliz Notas ve Trkiyenin ngiliz Notasna cevab (5-10 Ekim 1924). Ekim 1924 Musul Meselesi iin Notaya karlk verilen cevapta ngiliz isteklerinin hakszl dile getirilmitir (10 Ekim 1924 Trkiye). Ekim 1924 Vatann: Halk Partisinin kendine parti adn vererek en nemli meseleleri gizlice grmesi, muhaliflerin ve bamszlarn grn her ilde hie saymas yanl bir giditir eletirisi. (Vatan: 19.09.1924 tarihli Vatanda ise Gazinin Halk Partisi ve bakanln muhafaza edecei yolundaki konumas tenkid edilmekte idi.) (11 Ekim 1924 Trkiye). Ekim 1924 Mustafa Kemalin Timese gazetesi muhabirine verdii deme ve Cumhuriyet Halk Partisinden yana tavr koymas (11 Ekim 1924 Trkiye). Ekim 1924 Mustafa Kemal Paann Kayseriden hareketle gece Yozgata gelii (15 Ekim 1924 Trkiye). Ekim 1924 Mustafa Kemal Paann Yozgatta Hkmet Kona ve Belediyeyi ziyaretleri, incelemeleri ve ereflerine gece fener alay dzenlenmesi (16 Ekim 1924 Trkiye). Ekim 1924 Mustafa Kemal Paann Yozgattan hareketle Krehire gelii (17 Ekim 1924 Trkiye). Ekim 1924 smet Paann skynetim isteinin parti grup toplantsnda reddi. smet Paa istifa etti, Fethi (Okyar) Hkmeti kuruldu (20 Ekim 1924 Trkiye). Ekim 1924 Gazinin hasta Ziya Gkalpe ifa telgraf. Ziya Gkalp lm zerine ektii telgrafta Btn Trk Alemi iin Byk Kayp demitir (21 Ekim 1924 Trkiye). Ekim 1924 Kazm Karabekir Paann telgraf ve I. Ordu Komutanlndan istifas. [Gazinin,

174

Paalar 2 meslekten birini tercihe zorlamas zerine] (26 Ekim 1924 Trkiye). Ekim 1924 Paalarn stifs (26-30 Ekim 1924 Trkiye). Ekim 1924 Trkmen Sovyet Sosyalist Cumhriyeti ve zbek Sovyet Sosyalist Cumhriyeti kuruldu (27 Ekim 1924). Ekim 1924 Milletler Cemiyeti, Brksel Hattn geici snr olarak tesbit etti. Musul Komisyonuna Rehber ve Tercman: Kerkkl Fettah ve Nazm Beyler (29 Ekim 1924 Trkiye). Ekim 1924 Ali Fuat Paann Konyadan Ankaraya gelerek II. Ordu Komutanlndan istfas. Refet (Bele) Bey istifadan vaz geti. Vatan, Tanin, Tevhid-i Efkar, Son Telgraf muhalefeti destekleyen gazeteler. Muhalefeti ve Paalar meselesini Atatrkn deerlendirmesi iin Nutuka bakn (30 Ekim 1924 Trkiye). Ekim 1924 Mustafa Kemal, Paalar komplosuyla kar karya olduu zehabyla paalarn Meclise katlmalarn nlemek istedi ve Fevzi (akmak) Paaya telefon ederek Mebusluktan istifa etmesini syledi. O da hemen istifa etti. 3. Ordu Komutan Cevat Paa ve 7. Kolordu Komutanlar da Cafer Tayyar Paa da ayrlarak Mebusluu tercih etti. Gazi bunlar komutanlktan azlettirdi. Komutanlklara yeni atamalar yapld. Kazm Karabekir ve Ali Fuat Paa resmi prosdr sresince yerlerinde tutularak Meclise katlmalar nlendi. Btn bunlar Vatan, Tevhid-i Efkar ve Tanin Gazetelerinde eletiriliyordu (30/31 Ekim 1924 Trkiye). Kasm 1924 518 sayl kanunla Ziya Gkalpin ailesine maa baland (8 Kasm 1924 Trkiye). Kasm 1924 Mustafa Kemalin Times gazetesine demeci (11 Kasm 1924 Trkiye). Kasm 1924 Terakkiperver Cumhuriyet Fkras kuruldu. Frka, Cumhuriyet tarihinin ilk muhalefet partisi unvann kazand (5 Haziran 1925de kapatld.) Bakan: Kzm (Karabekir), Genel Sekreter: Ali Fuat (Cebesoy), Ynetim Kurulu: Besim (Mersin), Muhtar (Trabzon), Rt Paa (Erzurum), Necati (Bursa), Faik (Ordu) ve Dr. Adnan Bey. Proramnda: Parti, dnce ve din inanna saygldr ifadesi yer ald (17 Kasm 1924 Trkiye) Terakkiperver Cumhriyet Frkasna bir tepki olarak Halk Partililer nne Cumhuriyet ilave ederek partinin adn Cumhuriyet Halk Fkras olarak deitirdiler. Aralk 1924 Trk Ocana Menfi-i Ummiyeye Hdim Dernek statsnn verilmesi (2 Aralk 1924 Trkiye). Aralk 1924 Bahriye Vekaleti Tekili Hakknda Kanun, kabul edildi (29 Aralk 1924 Trkiye). 1925 1925 Crown Colony olarak ilan edilen Kbrsa ilk Trkiye Cumhuriyeti konsolosu atand. 1925 636, 637 sayl kanunlarla Asker Liseler Maarif Vekilliinden alnarak, Mdaffa-i Milliye

175

Vekletine baland, Asker r kuruldu. 628 Sayl kanunla da 29 Ekim Cumhriyet Bayram olarak kutlanmaya baland. 1925 Saatlerin 24e blnerek kullanlmas ve yllar 1 Ocakta balatan milletleraras Takvmin Kabul hakknda 697 ve 698 sayl kanunlar. Ocak 1925 Yol Mkellefiyeti Kanunu TBMMde kabul edildi (18 Ocak 1925 Trkiye). ubat 1925 Kapatlan Gazeteler: Toksz; gerici yaynlar. Orient News; stanbulun bakmszl. Sad-y Hak; mebuslar kmsedii gerekeleriyle kapatldlar. Terkos Metropoliti Arapolu Konstantinin kendisini patrik setirmesi ve Trkiye aleyhinde Rum gazetelerinin ftursuz yaynlar. Patriin mbadelesi zerine olayn milletleraras boyut kazanmas. Soru nergeleri ve olayn meclise gelmesi (4-10 ubat 1925 Trkiye). ubat 1925 Ardahan mebusu Halid Paann TBMMde tabanca ile vurularak yaralanmas. Paalar Meselesi, Halid Paann sinirlerini daha da germiti. Btn engellemelere ramen Nureddin Paann Bursa bamsz mebusluunu kazanmas ve Terakki Perver Cumhuriyet Frkas lehinde tavr taknmas Cumhuriyet Halk Frkasn tedirgin etmiti. Gazilerin maddi durumlarnn iyiletirilmesi iini stlenen Halid Paa, imza toplama esnasnda Ali etinkaya, Kl Ali ve mebuslarla bir kargaa ve kavga esnasnda tabanca ile yaraland, hastaneye kaldrld ancak orada ld (9 ubat 1925 Trkiye). ubat 1925 Douda Gen iline bal Piranda eyh Sait syannn Balamas. [Kesin olarak Biti: 31 Mays 1925]. Naki eyhinin nderliinde balayan isyan yaylmaya balaynca 1547 ve 1551 sayl Kararnmelerle Douda sk ynetim ilan edildi (13 ubat 1925 Trkiye). ubat 1925 Trkiye Tayyare Cemiyetinin kurulmas (16 ubat 1925). ubat 1925 Aarn Kaldrlmas (17 ubat 1925 Trkiye). ubat 1925 eyh Sait syan hakknda verilen raporda: syann eriat yanls, padiah ve saltanat yanls olduu ifade edilmitir. ldrlen birinin zerinden kan yazda olayn iki yldr planland ve Krt karakter tad da bildirilmitir (17 ubat 1925 Trkiye). ubat 1925 Heybeli adada istirahat eden CHP Genel Bakan yardmcs smet, Ankaraya gelerek CHFnn isyanc kanadnn bana geti (20 ubat 1925 Trkiye). ubat 1925 Hynet-i Vataniye Kannuna Dinin siyasete alet edilemeyecei ve bu suun da vatan hyaneti saylacana dair 556 Sayl Kanunla Ek madde ilvesinin TBMMde kabul (25 ubat 1925 Trkiye). Mart 1925 Kktenci kanat, hkumetin daha sert politika gtmesi gerektii hususunu Gruba getirdi. Fethi Bey Hkmetinin gven oyu almasnn zerinden henz 5 gn gemiti. Grupta 60a kar 94 oyla gven kaybeden Fethi Bey ertesi gn Mecliste istifsn aklad. Paris elilii ile

176

mebusluktan da ayrld (2 Mart 1925 Trkiye). Mart 1925 smet Paann Bavekillie tayini ve yeni kabinenin kuruluu. Muhalefet arp kalmt. Yeni hkumet, 2 ekimser, 23 redd ve 154 kabul oyu alarak kuruldu. Kabinede grev alanlar: smet Paa, Mahmut Esat Bozkurt, hsan Bey, Cemil Uybadin, Tevfik Rt, Hamdullah Suphi, Hasan Saka, Recep Peker, Sleyman Srr, Refik Saydam, Ali Cenani, Mehmed Sabri Bey (3 Mart 1925 Trkiye). Mart 1925 Takrir-i Skun Kanunu TBMMnde kabul edildi. Geni Yetkili stikll Mahkemelerinin kuruldu: Yeni hkumetin kurulduu gn Gericilie ve ayaklanmaya, memleketin sosyal dzenini ve asayiin bozulmasna sebep olacak btn kurulular, kkrtmalar ve yaynlar hkumet, Cumhurbakannn onay ile kendi bana ve idari olarak yasaklayabilir eklinde bir kanun tasars Meclise getirildi. Bylece Takrr-i Skn Kannu tasarsnn tm zerindeki mzakerelere geildi. Lehinde ve aleyhinde nutuklar irad edildi. Netice olarak 578 sayl Kanun, 22 red ve 122 kabul oyla kanunlat. Bu kanuna istinaden 4. 3. 1925de geni yetkili stikll Mahkemeleri kuruldu. Atatrk bir bildiri ile halk bu kanunlara uymaya ard (4 Mart 1925 Trkiye). Mart 1925 eyh Saidin Diyarbakra saldrs. atmalar neticesi asiler Gene doru katlar. Ayn gn (Nisan 1925) ngiliz elisi Gazye itimatnmesini sunarak Byk Britanyann yeniden diplomatik iliki kurma isteini bildirdi (7 Mart 1925 Trkiye). Mart 1925 (zbekistan SSCne bal olarak) bir Tacik Otonom Sovyet Sosyalist Cumhriyeti kuruldu (15 Mart 1925). Nisan 1925 Krgz Otonom Sovyet Sosyalist Cumhriyetinin ismi, Kazak Otonom Sovyet Sosyalist Cumhriyeti olarak deitirildi (Nisan 1925). Nisan 1925 Kapatlan gazeteler. Takrr-i Skn Kanununa istinaden stanbulda yaynlanan Tevhd-i Efkr, Son Telgraf, Seblrread, Aydnlk, Orak-eki, Presse de Soir, zmirde Sad-y Hak, Adanada Sayha, Trabzonda stikbl ve Kahkaha gazete ve dergileri kapatld (Nisan 1925 Trkiye). Nisan 1925 eyh Sait Vartoda Osman Nuri Paaya teslim oldu (14/15 Nisan 1925 Trkiye). Nisan 1925 Hkumet, ayaklanmann bastrlarak, asayiin salandn tm yurda duyurdu (15 Nisan 1925 Trkiye). Nisan 1925 Gazinin Trk Ocandaki Mhim Nutku. Gazi Trk Ocaklarnn tarihi neminden bahisle: Trkiye Cumhuriyetinin inklplar, Ocaklara dayanmaktadr demitir (27 Nisan 1925). Mays 1925 Dou illerindeki skynetim blgesinde her trl posta iin sansr getiren talimatname karld (3 Mays 1925 Trkiye). Haziran 1925 Terakkperver Cumhuriyet Frkasnn Merkez ubelerinin kapatlmas hakkndaki

177

Bakanlar Kurulu karar. Ankara stikll Mahkemesi, TCFnn irtic olaylarla ilgisine dair savcla su duyurusunda bulundu. Savclk bu karar hkmete ulatrd. Dou stikll mahkemesi de blgedeki parti ubelerini kapatmt. Nihayet 3. 6. 1925 tarihinde Heyet-i Vekle: Vatandalar aldatlmaktan ve kkrtlmaktan korunmas ve Partinin irticay krklemesi gerekesiyle ve Takrir-i Skun Kanunu gereince, TCFnin btn merkez ve ubelerinin kapatlmasna karar verdi. Bylece demokratik hayat balamadan sona erdi (3 Haziran 1925 Trkiye). Haziran 1925 Terakkiperver Cumhuriyet Frkasnn Kapatlmas (5 Haziran 1925 Trkiye). Haziran 1925 Tutuklanan gazeteciler (20 Haziran 1925 Trkiye). Haziran 1925 eyh Said ve dier isyanclar yarglanarak idama mahkum edildiler ve ertesi gn sabah, Diyarbakrn Silvan kazas dnda idam edildiler (28 Haziran 1925 Trkiye). Temmuz 1925 Musul Komisyonunun Raporu (29 Temmuz 1925 Trkiye). Austos 1925 Gazi, Latfe Hanmdan ayrld (5 Austos 1925 Trkiye). Austos 1925 Kayseride tayyare ve motor fabrikas kurulmas iin Junkers Firmasyla antlama imzaland (15 Austos 1925). Austos 1925 Mustafa Kemal Paann nebolu ve Kastamonu Trk Ocan ziyareti (27-28 Austos 1925 Trkiye). Eyll 1925 Tekke ve Zviyelerin kaldrl (2 Eyll 1925 Trkiye). Kasm 1925 randa ah Rza Pehlevi, Kaar Hanedanna son verdi (1 Kasm 1925). Kasm 1925 Ankara Hukuk Mektebinin almas (5 Kasm 1925 Trkiye). Kasm 1925 Tekke, Zaviye ve Trbelerin Kapatlmas, bunlarla ilgili isim ve lakablarn kullanlmasnn yasaklanmas ile ilgili 677 sayl Kanun kabul edildi (25 Kasm 1925 Trkiye). Kasm 1925 apka nklb: 2431 sayl Kararnme ile Memurlarn apka giymesi mecbur klnd. 2. 9. 1925 tarih ve 2413 sayl Heyet-i Vekile Kararna istinaden, 25. 11. 1925 Sayl Kanun kabul edilerek, btn memur ve mebususlara apka giyme mecburiyeti getirilmitir. Gazinin Turan Kyafeti hakknda da konutuu 27. 8. 1925 tarihli nebolu Trk Oca ziyareti ve 30. 8. 1925 Kastamonu ziyareti ve konumas, Kasm-Aralk 1925 tarihlerinde apka nklbna tepkiler. Kasm 1925 Tekke ve zaviyeler ile trbelerin kapatlmasna ve trbedarlar ile baz unvanlarn men ve ilgasna dair kanun yrrle girdi (30 Kasm 1925 Trkiye). Aralk 1925 Trk-Sovyet tarafszlk ve saldrmazlk antlamas ve bal protokol Pariste imzaland (17 Aralk 1925). (SSCB bu antlamay 7 Kasm 1945te bozdu.)

178

Aralk 1925 Resmi almlarda yerli mal kumalarn kullanlmasna dair 688 Sayl Kanunun kabul (9 Aralk 1925 Trkiye). Aralk 1925 669 sayl Kanunla Dantay kuruldu, yine ayn kanunla, 6. 3. 1919 Osmanl Kararnmesiyle kaldrlan Donanma Cemiyeti, sahip olduu btn haklaryla Trk Hava Kurumuna aktarld (12 Aralk 1925 Trkiye). Aralk 1925 Milletler Cemiyeti Brksel Hattn Trk-Irak Snr kabul ederek Musul Trkiyeden koparld (16 Aralk 1925). Aralk 1925 Trkiye-Rusya Muhdenet Muhedenmesi (17 Aralk 1925). Aralk 1925 Milletleraras Takvim [Mild] ve Saatin Kabul (Hicr ve Rm Takvmin Kaldrl) (26 Aralk 1925 Trkiye). Aralk 1925 Yksek Asker ura ilk toplantsn yapt (28 Aralk 1925 Trkiye). 1925-1926 Sovyet Sosyalist Tatar-Bakurt Cumhuriyetinde 1925-26 yllarnda itibaren latin harfleri kullanlmaya balanmtr. Ancak bu uzun srmemi Trkiyenin de latin alfabesine gemesini bir tehlike olarak deerlendiren Sovyet ynetimi dier Trk yurtlarnda olduu gibi 1940lardan sonra yeniden Kiril Alfabesini zorla kabul ettirmitir. 1925-1979 randa Pehlevi Hanedan dnemi. 1925-1979 rann Trkleri asimile politikas: Pehleviler dneminde randaki Trklere (Azeri Trkleri, Karapapaklar, Kakaylar, Trkmenler, Hamseler, Kara papallar, Geymikler, ahsevenler, Karadallar, atrunlular, Delikanllar, Beyballar, Bocaclatlar, Halalar, Karaylar, Timurtalar ve Avarlar) zorla Farsa retilmek istenmi ve Azerbaycan Trkesi yasaklanmtr. 1926 1926 Baku Trkologlar Kongresi topand: Kongrede Volga blgesinden Trk akademisyenler bir Trk Dili Federasyonunun oluturulmasn talep ettiler. Yine Sovyet Sosyalist Cumhriyetleri Birlii dahilindeki btn Trk dillerinin Latin alfabesini benimsemesi teklif edildi. Akas bu, Biz Trkler kendimizi birbirimizden ayrt/izole edemeyiz anlamna geliyordu. Kongrenin nemli yan bu talebin Trkiyeden katlan akademisyenlerin huzurunda ifade edilmesiydi. Bir sre bu trden bir aklama ak olarak baka yerlerde grlmedi. Belki de bu 1927 ylndan itibaren yetkililerin daha sk nlemler almasnn sonucuydu. 1926 John Logie Baird ilk televizyon grntsn baaryla iletti. Ocak 1926 Tedavlde bulunan Osmanl banknotlarnn yerine yeni banknot karlmasna ilikin kanun kabul edildi (12 Ocak 1926 Trkiye).

179

ubat 1926 Krgz Otonom Sovyet Sosyalist Cumhriyeti kuruldu (1 ubat 1926). ubat 1926 Siirt mebusu Mahmut (Soydan) Bey tarafndan stanbulda Milliyet gazetesinin karlmaya balanmas (11 ubat 1926 Trkiye). ubat 1926 743 sayl Meden Knn kabul edildi (17 ubat 1926 Trkiye). ubat 1926 765 sayl Ceza Knnu kabul edildi (17 ubat 1926 Trkiye). ubat 1926 Trkiye ile Amerika arasnda geici ticaret antlamas imzaland (18 ubat 1926). Mart 1926 Yeni Trk Ceza Kanunu yrrle girdi (1 Mart 1926). Mart 1926 Trkiye ile Sovyetler Birlii arasnda ticaret antlamas imzaland (11 Mart 1926). Mart 1926 788 sayl Memurn Knnunun Kabl (15-18 Mart 1926 Trkiye). Mart 1926 Maarif Kanunlar: 832 sayl Masarif Vekleti Tekilt Kanunu, 819 ve 843 sayl kanunlarla da il btelerinin, retmen okullarnn almasna yardm yapmasna ilikin kanunlar kabul edildi. Yine 822 sayl kanunkla da gndzl rencilerden cret alnmasndan vazgeildi. 823 sayl kanun Okul Kitaplar ile ilgili. 842 ise ilkokul retmenleri ile ilgili kanundur. Memurn Knnunun Kabl (20-22 Mart 1926 Trkiye). Mart 1926 Trkiye ile Almanya arasnda geici ticaret antlamas imzaland (25 Mart 1926). Nisan 1926 Trkiye karasularnda deniz nakliyat, yolcu tamacl ve her trl liman hizmetlerinin Trk bandral gemiler tarafndan yaplmasna ilikin kanun kabul edildi. Yabanclara verilen imtiyazlar iptal edildi. Kabotaj Kanununun 1 Temmuz 1926da yrrle girecei akland (19 Nisan 1926). Nisan 1926 Trkiye-ran Emniyet ve Muhdenet Muhedenmesi (22 Nisan 1926). Mays 1926 Ankarada otomatik telefon ebekesi kurulmasna ilikin kanun kabul edildi (29 Mays 1926 Trkiye). Mays 1926 Trkiye-Fransa Dostluk ve yi Komuluk Muhedesi (30 Mays 1926). Haziran 1926 Trkiye-ngiltere ve Irak Hudut ve yi Komuluk Muhedenmesi (Ankara Antlamas) imzaland. Trkiye, Musul vilayetinin tamamnn Iraka balanmasn kabul etti (5 Haziran 1926). Haziran 1926 zmir Suikasti: zmir Valisi Kzm (Dirik) Paadan smet Paaya suikast haberi veren telgraf geldi. kinci bir telgraf suikast Ziya Huritin silah ve bombalarla yakaland haberi idi (17/18 Haziran 1926 Trkiye).

180

Haziran 1926 Yeni Ticaret Kanunu kabul edildi (28 Haziran 1926 Trkiye). Temmuz 1926 Kabotaj Kanunu yrrle girdi. Bu tarih, daha sonra bayram olarak kutlanmaya balad (1 Temmuz 1926 Trkiye). Temmuz 1926 Trk Ceza Kanunu yrrle girdi (1 Temmuz 1926). Ekim 1926 talyada Mussolini liderliindeki faist parti devlet partisi olduunu aklad, her trl muhalefet yasakland (7 Ekim 1926). Ekim 1926 Baz illerin isimleri deitirilmitir. Bunlar: Erturul: Bilecik, el: Silifke, Bozok: Yozgat, Canik: Samsun, Hamitabat: Isparta, Saruhan: Manisa, Karahisar- ark: ebinkarahisar, Karasi: Balkesir, Kocaeli: zmit, Mentee: Mula olarak deitirilmitir (24 Ekim 1926 Trkiye). Kasm 1926-Nisan 1938 Promthan League/Promth Ligi tarafndan Pariste Promthe: Organe de Dfense Nationale des Peuples du Caucase et de lUkraine adl dergi yaymland. Daha sonra balk knyesine Trkistann da eklenmesinden sonra dergi, Promthe: Organe de Dfense Nationale des Peuples Opprims de lU.R.S.S. adn ald. Resul-Zade, Mirza-Bala vb. gibi birok Trk de bu mecmuada yaz yazd (Kasm 1926-Nisan 1938). Aralk 1926 Japon imparotorluuna Hirohito geti (25 Aralk 1926v). 1927 1927 Amerika Birleik Devletleri ile yeniden siyasal ilikilerin kurulmas iin notalar alnp verildi. 1927 Stalin, Trotsky-Zinoviev muhalefetini temizledi. 1927 Trk Dil ve Trk Tarih Encmenlerinin tekili (Trkiye). 1927 Genel Af ve Nazm Hikmet. Genel aftan yararlanan Nazm Hikmet, ikinci defa Rusyadan dnd ve Zekeriya Sertelin Resimli Ay mecmuasna girerek, sol evreleri etrafna taoplad. Akabinde Putlar Kryoruz kampanyasyla btn hretlere saldrmaya balad (Trkiye). 1927 1927 ortalarnda, 1097 sayl Kanunla Doudan Bat illerine mecburi g ve iskan yapld. Daha sonra 1197 sayl dier bir kanunla da bu kaldrld (Trkiye). Mart 1927 Takrir-i Skun Kanununun 2. maddesini deitiren ve kanunu iki yl daha uzatan kanun TBMMde kabul edildi (2 Mart 1927 Trkiye). Nisan 1927 Trk Ocaklar Merkez Heyeti Binasnn temel atma merasimi (Nisan 1927 Trkiye). Ekim 1927 II. T.B.M.Meclisinin Sona ermesi (1 Ekim 1927 Trkiye). Ekim 1927 CHFnn lk Byk Kongresinin yaplmas ve Genel Bakanla tekrar Mustafa

181

Kemal Paann seilmesi (15 Ekim 1927 Trkiye). Ekim 1927 TBMMde Byk Atatrk tarafndan NUTUKun Okunmas (15-20 Ekim1927 Trkiye). Kasm 1927 TBMMnin nc Dnemi ald. Gazi Mustafa Kemal ikinci kez Cumhurbakan seildi (1 Kasm 1927). 1927-28 Komnistler tarafndan, Kazak Ala Orda Partisinin tasfiyesi ve cumhuriyet hkmetinde Kazaklarn yerine Ruslarn yerletirilmesi. 1928 1928 Amsterdam Olimpiyatlar balad. (lk drdnclmzn alnmas. Tayyar Yalaz) 1928 Sovyet anti slm kampanyas balatld ve bu slm mahkemeleri ile vakflarn kapatlmas neticesini dourdu. 1928 Yavuz-Havuz Meselesi: Yavuz Kravzr. Bahriye Vekili Topu hsan (Eryavuz) Bey. Ali Cenn ve yiyecek ve un ihtiyc olay (Trkiye). ubat 1928 amar kullanlmas da, Yerli Mal Kullanma Mecburiyeti hakkndaki Kanun kapsamna alnd (9 ubat 1928 Trkiye). Nisan 1928 smet ve 120 arkadanca Tekilt- Esasiye Kanununun 2, 16, 26 ve 38. maddelerinde deiiklik ngren ve Laik dzenlemeleri ieren kanun teklifi, Meclis bakanlna verildi, bakanlk da bunu Anayasa Komisyonuna gnderdi (4 Nisan 1928 Trkiye). Nisan 1928 Meclis Genel Kuruluna gelen Anayasa Tadili ile ilgili kanun 1222 sayl Kanun olarak kabul edildi. Kullanlan oy: 264, Kabul: 266. Anayasada laik esasl deiiklikler. 1924 tarihli T.C. Teklt- Essiye Knnu [Anayasas]nun 2. Maddesinin Trkiye Devletinin dini Dn-i slmdr fkras ile 26. maddedeki Ahkm- eriyenin Byk Millet Meclisi tarafndan yrtleceini belirten cmle kaldrlmtr. Ayrca mebuslarn ve Reis-i Cumhrun yaptklar yeminler de deitirilerek Namus zerine Ant iilmesi ekli kabul edilmitir (10 Nisan 1928 Trkiye). Nisan 1928 Yargtay Kurulu Kanunu kabul edildi (14 Nisan 1928 Trkiye). Nisan-Mays 1928 Trk Ocaklar 5. Kurultay yapld (23 Nisan-5 Mays 1928 Trkiye). Mays 1928 Trkiyede genlik tekltlar kurmak hakknn Trk vatandalarna ait olduu hakknda Kanunun TBMMde kabul (12 Mays 1928). Mays 1928 Afgan Kral ve einin stanbula gelii ve gece Ankaraya hareketi. 20sinde Ankaraya varmlar, 27sinde stanbula tekrar dnmler ve 1. 6. 1928 tarihinde de zmir Vapuru ile Batuma gitmilerdir (19 Mays 1928 Trkiye).

182

Mays 1928 Trkiye-Afganistan Dostluk ve birlii Muhedenmesi (22 Mays 1928). (TBMMde onaylanmas: 29 Kasm 1928). Mays 1928 Tekke ve Zaviyelerin kapatlmas (23 Mays 1928 Trkiye). Mays 1928 Trk Vatandal Kanununun kabul (23 Mays 1928 Trkiye). Mays 1928 Uluslararas Rakamlarn Kabul ve Kullanlmasna dair Erzincan mebusu Saffet, zmit mebusu Reit Saffet, orum mebusu Mustafa ve Balkesir mebusu Sadk Beylerin ortaklaa verdikleri teklif, Maliye ve Eitim komisyonlarnca kabul edilerek 20 Mays 1928de Meclisde grlmeye balanmtr. Neticede Beynelmilel erkm yani Latin rakamlarn Trk say ekilleri haline getiren 1288 sayl Beynelmilel Erkmn Kabul Knnu 24 Msys 1928 tarihinde kabul edilmitir. (1 Haziran 1929da yrrle girmitir. Trkiye). Mays 1928 Millet Mektepleri almas hakknda Heyet-i Vekile karar (28 Mays 1928 Trkiye). 29 Mays 1928 Sovyet Sosyalist Tatar Cumhuriyetini Muhtar Sovyet Sosyalist Tatar Cumhuriyeti eklinde bir alt idari yapya brndrdler (29 Mays 1928). Haziran 1928 Trk-ran Dostluk ve Gvenlik Protokol (15 Haziran 1928). Austos 1928 Osmanlcadaki yabanc kelimeler iin yeni harf iaret arayanlar ile, bunlara gerek olmad grnde olanlar tartma iinde idi. M. K. Paa Trkecilerden yana tavr taknd. Mezkur tarihte Dolma Baadan smete yazd mektupta ilk kez yeni harflaeri kullanarak Yeni alfabemizin kesin eklini belirtmekte, burada bulunan Komisyon yesi ile anlatk. Benim deitirdiim noktalar iyi karladlar dedi (4/5 Austos 1928). Austos 1928 M.K. Paann Sarayburnu Park Gazinosundaki Konumas ve yeni harflerle yazlm kad Falih Rfk Ataya okutmas. Oradan Bykada Yat Kulb (sonra Anadolu Kulb)ne giden Mustafa Kemal, Sarayburnundaki konumay burada yapamayacan dile getirmitir (8/9 Austos 1928 Trkiye). Austos 1928 Kellog Msk ve Pakt imzaland (27 Austos 1928). Eyll 1928 Mustafa Kemalin stanbuldan hareketle Sinop, Samsun, Amasya, Tokat, Sivas, Kayseri gezisi ve Ankaraya dn. Dnnde Baveklete yeni harflerin tatbikatn kolaylatrmak iin tesbit ettii baz esaslar bildiren 21. 9. 1928 tarihli yazs (14/21 Eyll 1928 Trkiye). Eyll 1928 ABD Milliyeti in hkmetinin varln tand (27 Eyll 1928). Ekim 1928 Sovyetler Birliinde ilk 5 yllk kalknma plan uygulamaya koyuldu (1 Ekim 1928). Kasm 1928 Latin Alfabesine dayal Yeni Trk Alfabesinin Kabul (Harf nklb): Cumhurbakan Mustafa Kemal Paann TBMMnin III. Devre II. timn a konumas. 1353

183

sayl Yeni Trk Harflerinin kabul ve tatbiki hakknda Kanunun TBMMde kabul (1 Kasm 1928). (yrrle girii 3 Kasm 1928). Kasm 1928 Mustafa Kemal Paann Millet Mekteplerinin genel bakanln ve

Baretmenlii kabul etmeleri (8 Kasm 1928 Trkiye). Kasm 1928 7284 sayl Kararnme ile Millet Mektepleri Talimatnmesinin Vekiller Heyetince tasvip ve kabul olunmas (11 Kasm 1928 Trkiye) (Ynetmeliin yaym tarihi: 24 Kasm 1928, MM Ynetmeliinin bir senelik tecrbeye gre deitirilen yeni eklinin Vekiller Heyetince kabul: 22 Eyll 1929). Kasm? 1928 ngilizce Heceyi Sadeletirme Cemiyeti Glasgow ubesinden gelen tebrik telgrafna Mustafa Kemalin verdii cevab (Kasm? 1928 Trkiye). 1928-30 Sovyet Orta Asyasnda Arap alfabesi yerine Latin alfabesi kullanlmaya baland. 1928-33 Sovyet Orta Asya halknn zorla kollektivizasyonu. 1929 1929 Hubble, gkadalarn birbirlerinden uzaklatn gsterdi. Bu da Big Bang/Byk Patlama Kuramna temel oluturdu. 1929 Resimli Ayn Putlar Kryoruz kampanyas (Trkiye). 1929 Sofyada Balkan Trkleri Mill Kongresi yapld. Ocak 1929 Yeni Harfler ve bu harflerle yazy retmek zere Millet Mekteplerinin almas: 1 Kasm 1928 tarihli Trk Harflerinin kabul ve tatbiki hakkndaki Kanun gereince Arap harfleriyle kitap basmn yasaklayan maddenin yrrle girmesi. Maarif Vekili Mustafa Necati Beyin Ankarada lm (1 Ocak 1929 Trkiye). Mart 1929 Takrir-i Skun Kanunu kaldrld (4 Mart 1929 Trkiye). Austos 1929 randa Trk Katliam (Austos 1929). Eyll 1929 Maarif Vekilliinin emriyle Okullardan Arapa ve Farsa Derslerinin kaldrlmas (1 Eyll 1929 Trkiye). Ekim 1929 Tacik Sovyet Sosyalist Cumhriyeti kuruldu (15 Ekim 1929). Ekim 1929 New York borsas iflas etti (24 Ekim 1929). Kasm 1929 M. K. Paann TBMMnin III. Dnem III. Toplanma yln a konumas (1 Kasm 1929 Trkiye).

184

Kasm 1929 Gazinin Ankarada yaplmakta olan Trk Oca Merkez Binasnda incelemelerde bulunmak zere terifi (24 Kasm 1929 Trkiye). Aralk 1929 Trk-Sovyet Protokol (17 Aralk 1929). Aralk 1929 Irak Elisi Rauf Beyin ankayada itimatnmesini takdim merasimi ve elinin sylevine M.K. Paann cevb konumas (28 Aralk 1929 Trkiye). 1930 1930 Milli ktisat ve Tasarruf Cemiyeti (Ulusal Ekonomi ve Aratrma Kurumu) kuruldu. 1930 Trkistan-Sibirya Demiryolu hatt tamamland. 1930 1680 Trk retmen Yugoslavyada iten uzaklatrld. 1930 18. yydanberi Rus igali altnda yaayan Hakaslar, Hakasyada zerk blge statsne kavutular. Gney Dou Sibiryada bulunan bu blge, Rusyann Krasnoyarks vilayetine baldr. Hakaslar Trk boyu olup Gney Dou Sibiryada yaamaktadrlar. Hakaslarn iki bin yl aan tarihleri onlarn bir Krgz grubu olduunu gstermektedir. Tanr Da Krgzlarnn dnyaca nl byk destanlar Manas da bu tarihi olaydan bahsetmektedir. Manas Destannda anlatldna gre Tanr Da Krgzlar Yenisey blgesinden bugnki vatanlarna iki Krgz Han nderliinde g etmilerdir. 19. yzyl in kaynaklar Krgzlardan Heges veya KieKiaSe adyla bahsetmektedir. Sonraki yllarda Tanr Da Krgz boylarnn Mslmanlamas ve yaanlan blgeler arasndaki mesafenin uzak olmas nedeniyle Yenisey Krgzlarnn ayr bir kimlik benimsemesi ve Hakas adn kabullenmeleri sonucunu dourmutur. ubat 1930 Trk Parasnn Kymetini Koruma Kanunu kabul edildi (20 ubat 1930). Mart 1930 Hindistann efsanevi lideri Gandhi, tuz yryne balad. binlerce Hintliyle 24 gnde 350 klometrelik yrd (12 Mart 1930). Nisan 1930 Kadnlara Belediye Seimlerine Girme Hakk verildi (3 Nisan 1930 Trkiye). Nisan 1930 Trk Ocaklar Merkez Binasnn al (23 Nisan 1930 Trkiye). Nisan 1930 Ankarada Trk Ocaklar VI. Kurultaynn Toplanmas. Mustafa Kemalin grmeleri izlemesi. (24-28 Nisan 1930 Trkiye). Kurultay 28 Nisan 1930 gn sona ermitir. Haziran 1930 T.C Merkez Bankas Kurulu Kanunu kabul edildi. Yasa ile banknot karma hakk Maliye Bakanlndan alnarak Merkez Bankasna verildi (11 Haziran 1930 Trkiye). Haziran 1930 Trk Tarihi Tetkik Heyetinin Ankarada ilk itimn yapmas ve Heyet Bakanlna Tevfik (Byklolu) Beyin seilmesi (4 Haziran 1930 Trkiye).

185

Haziran 1930 Ahl Mbdelesine Mtedir Trkiye-Yunanistan Mukvelenmesi (10 Haziran 1930). Haziran 1930 Byk Britanya-Irak Muhedesi imzaland (30 Hairan 1930). Austos 1930 Serbest Cumhuriyet Frkas kuruldu. Bakanla Fethi Okyar geti (12 Austos 1930 Trkiye). Eyll 1930 mam Hatip Okullarnn tamamen kapatlmas ve Orta retimden Din Derslerinin kaldrlmas (1 Eyll 1930 Trkiye). Eyll 1930 M.K. Paann, Sadri Maksudi (Arsal) Beyin Trk Dili in adl kitabna yazdklar: lkesini, yksek istikllini korumasn bilen Trk Milleti, dilini de yabanc diller boyunduruundan kurtarmaldr (2 Eyll 1930 Trkiye). Eyll 1930 Ahali Cumhuriyet Frkas, Adanada kuruldu (26 Eyll 1930 Trkiye). Ekim 1930 Trkiye-Yunanistan Dostluk, Btaraflk, Uzlama ve Hakem Muhedesi (30 Ekim 1930). Kasm 1930 Serbest Cumhuriyet Frkasnn Kapatlmas, Frka kurucular tarafndan feshedildi (17/18 Kasm/Aralk 1930 Trkiye). Aralk 1930 Trk Ocaklarna kar iftira kampanyas (Aralk 1930 Trkiye). Aralk 1931 Babakan smet nn le Dileri Bakan Tevfik Rt Arasn Yunanistan ziyaretleri srasnda, 1930 Trk-Yunan Dostluk Antlamas yrrle konuldu (5 Aralk 1931). Aralk 1930 Adanada kurulan Ahali Cumhuriyet Frkas hkmet tarafndan feshedildi (21 Aralk 1930 Trkiye). Aralk 1930 Menemen Olay (23 Aralk 1930 Trkiye). Aralk 1930 Amele ve i Partisi, Edirnede kuruldu (29 Aralk 1930 Trkiye). 1931 1931 Glba-Malatya Demiryolu iletmeye ald. 1931 Rumlarn Enosis isyan balad. Rumlar ngiliz valisinin konan yakt. Kbrs Trk cemaati Enosise kar olduunu aklad. 1931 Sovyetler, Basmac nderi brahim Beyi yakaladlar. 1931 Mslmanlar, Dou Trkistan Kumul (Hami)da isyan ettiler.

186

Mart 1931 TBMMnin yeniden milletvekilli seimi karar (5 Mart 1931 Trkiye). Mart 1931 Trk ocuklarnn ilk tahsillerini Trk mekteplerinde yapmalar hakkndaki kanunun TBMMde kabul (Yayn tarihi: 29. 3. 1931) (23 Mart 1931 Trkiye). Mart 1931 Mustafa Kemal Paann Trk Ocaklarn Cumhuriyet Halk Frkas ile birletirme karar hakkndaki demeci: Kurulu tarihindenberi ilm sahada halklk ve milliyetilik neir ve tamme sadakat ve imanla alan ve bu yolda memnniyeti mcib hizmetleri gemi olan Trk Ocaklarnn, ayn esaslar siys ve tatbk sahada tahakkuk ettiren Frkamla btn mnasyla yekvcut olarak almalarn mnasip grdm. Bu kararm ise, mill messese hakknda duyduum itimat ve emniyetin ifadesidir. (24 Mart 1931 Trkiye). Mart 1931 Trkiyede uluslararas Uzunluk ve Arlk llerin kullanlmasn ngren kanun kabul edildi (26 Mart 1931 Trkiye). Nisan 1931 Ankarada son defa olarak Trk Ocaklar Fevkalde Kurultaynn toplanmas ve Trk Ocaklarnn lavnn kabul ve tasdik edilmesi. Bu kararla Trk Ocaklarnn sahip olduu btn haklar C.H.F.na devredilmitir (10 Nisan 1931 Trkiye). Nisan 1931 Mustafa Kemal Paann direktifiyle Trk Tarihi Tetkk Cemiyetinin kuruluu (12 Nisan 1931 Trkiye). (M. Gololu 15inde kurulduunu sylyor.) Daha sonra ise Trk Tarih Kurumu adn alacaktr. Mays 1931 TBMM IV. Olaanst Toplantlarnn balamas. Ayn gn Mustafa Kemal Paa 3. defa Cumhrbakanlna seilmitir. Olaanst toplantlar 25. 7. 1931e kadar srm, 1 Kasm 1931de de I. Toplanma Yl almtr (4 Mays 1931 Trkiye). Mays 1931 Cumhriyet Halk Frkas 3. Byk Kurultay topland (10-18 Mays 1931 Trkiye). 15 Mays 1931-25 Eyll 1932 Hseyin Nihal Atsz, stanbulda Atsz Mecmuay yaymlad (15 Mays 1931-25 Eyll 1932). Mays 1931 Hamdullah Suphi Beyin Bkre Eliliine tayini (20 Mays 1931 Trkiye). Temmuz 1931 Mustafa Kemal Paann Trk Tarihi Tetkik Cemiyeti toplantsna bakanlk etmesi (19 Temmuz 1931 Trkiye). Temmuz 1931 Trkiye Byk Millet Meclisinde 1881 Sayl Yeni Basn Kanununun kabul (25 Temmuz 1931 Trkiye). Ekim 1931 kinci Balkan Konferansnn stanbulda al (20 Ekim 1931 Trkiye). Ekim 1931 Balkan Konferansna katlan delegelerin son birleim iin Ankaraya gelii (25 Ekim 1931 Trkiye) (Ertesi gnk son birleimde Mustafa Kemal delegelere hitben Franszca bir konuma

187

yapmtr). Ekim 1931 Trk-Sovyet Protokol (30 Ekim 1931). Kasm 1931 Japonlar, Manuryay igal etti (18 Kasm 1931). Aralk 1931 Trk Ocanda Trk Matbaaclnn 200. Yl kutlamalar (31 Aralk 1931 Trkiye). 1931-1944 Hamdullah Suphi Tanrverin T.C. Bkre Bykelisi olduu dnemde (1931-1944) Gagavuzlar Trkiyenin gndemine gelmitir. Bu dnemde Gagavuz Yerinde Trke kurslar alm ve Trke kitaplar gnderilmitir. te yandan baz Gagavuzlar seilerek Trkiyede yksek renim grmeleri salanmtr. 1932 1932 Yugoslavyada tedrisat tamamen Srpa yaplmaya baland. 1932 Irak, ngiltereden bamszln elde etti (rtl bamllk dnemi balad). Ocak 1932 Trkiye-ran Uzlama, Adl Tes. ve Huk. Muhedesi (23 Ocak 1932). ubat 1932 Halk Evlerinin Al. Ankara Halkevi de dahil ilk gn 14 vilayet merkezinde, ikinci olarak da 24 Haziran 1932de ise 20 merkezde daha alm, tedrcen bunlar dier birok vilayet ve kasabalarda alanlar izlemitir (19 ubat 1932 Trkiye). Temmuz 1932 Ankara Halkevi Konferans Salonunda Birinci Trk Tarih Kongresinin M.K. Paann huzurlarnda toplanmas (2-11 Temmuz 19 Trkiye). Temmuz 1932 Trkiye ile Fransa arasnda Antakyada askeri antlama imzaland. Antlama uyarnca Trk askeri birlikleri 5 Temmuzda Hataya girdi (3 Temmuz 1932). Temmz 1932 M.K. Paann direktifiyle Trk Dili Tetkk Cemiyetinin Kuruluu (12 Temmz 1932 Trkiye). (III. Trk Dil Kurultaynn 31 Austos 1936 gnk birleiminde kabul edilen tzk deiiklii ile kurumun ad Trk Dil Kurumu olarak deitirilmitir). Temmuz 1932 Ezann Trke Okunmas (18 Temmuz 1932 Trkiye). Temmuz 1932 Milletler Cemiyetine Giri (18 Temmuz 1932 Trkiye). Temmuz 1932 Halkevlerine ye olma artlarna dair 19. 7. 1932 tarih ve 13178 sayl Kararnme (19 Temmuz 1932 Trkiye). Eyll 1932 Birinci Trk Dil Kurultay balad ve bu gn Dil Bayram olarak kabul edildi (26 Eyll 1932 Trkiye).

188

Ekim 1932 ngilizlerden bamszln kazanan Irak, Milletler Cemiyetine katld (3 Ekim 1932). Kasm 1932 Trkiye-ran Dostluk Muhedenmesi (5 Kasm 1932). Aralk 1932 Kadro Dergisi, evket Sreyya ve arkadalar tarafndan yaynlanmaya baland (1 Aralk 1932). 1933 1933 Bulgaristanda Belgrad Trk Mezarl yakld. 1933 ki Alman bilim adam Max Kroll ve Ernst Ruska elektron mikroskobunu yapt. 1933-16 Temmuz 1934 Hseyin Nihal Atsz, Orhun, Aylk Trk Mecmuau yaymlad (193316 Temmuz 1934). ubat 1933 stanbulda -Evkf Mdriyetinin teblii ile- btn camilerde Ezn ve Kmetin Trke okunmaya balamas (7 ubat 1933 Trkiye). Mart 1933 Tevfik lerinin stanbul Halkevindeki konumas (3 Mart 1933 Trkiye). Mart 1933 Mill Trk Talebe Birlii kuruldu (10 Mart 1933 Trkiye). Nisan 1933 Razgrad Olay ve 20. 4. 1933 Trk genlerinin nmyii (16 Nisan 1933). Nisan 1933 Osmanl Duyun-u Umumiye (genel d borlar) daresi arasnda imzalanan antlama ile Osmanl dnemi borlarnn tasfiyesine baland (22 Nisan 1933). Nisan 1933 Cuma Turan Maarif ve Yardm Cemiyeti Reisi Muharrem Feyzi Bey tarafndan Hariteki Trk Gazeteciliinin Tarihi hakknda bir konferans verilmitir. Bu konferansta Krm, Kazan, Azerbaycan, Trkistan ve dier btn Trk-slm lkelerinde gazetecilik neriyatnn tarihinden bahsedilmitir (28 Nisan 1933 Cuma Trkiye). Mays 1933 stanbul Drlfnnunun Kapatlmas ve Yerine stanbul niversitesinin Kurulmasn getiren Kanunun Kabul (lhiyt Fakltesinin yerine de slm Tedkkleri Enstits kurulmutur) (31 Mays 1933 Trkiye). Haziran 1933 Smerbankn kurulmasna ilikin kanun TBMMde kabul edildi (3 Haziran 1933 Trkiye). Haziran 1933 Tedavldeki madeni Osmanl paralarnn toplatlmas ve bunlarn yerine yeni madeni paralar baslmasn ngren kanun kabul edildi (7 Haziran 1933 Trkiye). Haziran 1933 Halk Bankas ve Halk Sandklar Kanunu kabul edildi (8 Haziran 1933 Trkiye).

189

Temmuz 1933 Tecvzn Tarifi Mukvelenmesi (Londra) (3-4 Temmuz 1933 Trkiye). Austos 1933 stanbul niversitesinin Kurulmas (1 Austos 1933 Trkiye). Eyll 1933 Trkiye-Yunanistan Samm Anlama Msk (14 Eyll 1933). Ekim 1933 Hitler, Berlindeki Nazi toplantsnda Silahszlanma Konferansna katlmayacan ve Milletler Cemiyetinden ayrlacan aklad (14 Ekim 1933). Ekim 1933 Trkiye-Romanya Krall Dostluk, Adem-i Tecvz, Hakem ve Uzlama Muhedesi (17 Ekim 1933). Kasm 1933 Kagarda, Dou Trkistan Trk-slm Cumhuriyeti kuruldu (Kasm 1933). Kasm 1933 Trkiye-Yugoslavya Krall Dostluk, Adem-i Tecvz, Adl Tesviye, Hukuk ve Uzlama Muhedesi (27 Kasm 1933). Aralk 1933 Vali Sheng Shih-tsai idaresinde, Dou Trkistanda Sovyet kontrolnn balamas (Aralk 1933). 1933-1937 Kagarda Dou Trkistan slm Cumhuriyeti kuruldu. Bu Cumhuriyetin mr 1937de sona erdi. 1934 1934 Mihail akr, Gagavuz Trkesiyle Besarabyal Gagavuzlarn storyas adl kitabn bastrd. Bu kitap bir Gagavuz tarafndan yazlan ilk Gagavuz tarihidir. 1934 Kadro dergisi kapatld (Trkiye). 1934 Bulgar htilli gerekleti. 1934 Hamdullah Suphi, Romanyada Mecidiye Seminarn ziyaret etti, Fesin kaldrlmasn istedi, Gagauz blgesinde Trke okullar atrd. Ocak 1934 Trkiye ile Sovyetler Birlii arasnda kredi antlamas imzaland (21 Ocak 1934). ubat 1934 Trkiye, Romanya, Yunanistan ve Yugoslavya arasnda Balkan Pakt imzaland (9 ubat 1934). Mays 1934 Bulgaristanda retmenler Birlii ve Turan Cemiyeti kapatld (19 Mays 1934). Haziran 1934 Soyad Kanunu kabul edildi (21 Haziran 1934 Trkiye). Temmuz 1934 Dou Trkistan Trk-slm Cumhriyeti, inli Mslmanlar olan Dungan kuvvetlerince ykld (Temmuz 1934).

190

Austos 1934 Hitler, Almanyann mutlak lideri oldu (2 Austos 1934). Eyll 1934 Sovyetler Birlii, Milletler Cemiyetine girdi (18 Eyll 1934). Ekim 1934 Yugoslavya Kral Alexander ile Fransz Dileri Bakan Louis Barthou, Marsilyada bir Hrvat milliyeti tarafndan ldrld (9 Ekim 1934). Ekim 1934 General an Kay-ek tarafndan yenilgiye uratlan in komnistleri, Maonun etrafnda toplanmaya balad (21 Ekim 1934). Kasm 1934 Mustafa Kemale ATATRK soyadnn verilmesi (24 Kasm 1934 Trkiye). Kasm 1934 Ayasofya Camiinin mze olmas, Bakanlar Kurulu Karar ile kabul edildi (24 Kasm 1934 Trkiye). Kasm 1934 Efendi, Bey ve Paa gibi unvan ve lakplarn kaldrldna dair kanun kabul edildi (26 Kasm 1934 Trkiye). Kasm 1934 Milli Mcadelenin yayn organ olan Hakimiyet-i Milliye gazetesi, Ulus adyla kmaya balad (28 Kasm 1934). Aralk 1934 Kyafet Kanunu kabul edildi (3 Aralk 1934 Trkiye). Aralk 1934 Hangi dine mensup olursa olsun, din adamlarnn mabet ve ayinler dndaki dini kisve tamalarnn yasaklanmasna dair kanun kabul edildi (3 Aralk 1934 Trkiye). Aralk 1934 Trk kadnlarna milletvekili seme ve seilme hakknn verildiine dair kanun kabul edildi (5 Aralk 1934 Trkiye). 1934-1939 Kurtulu mecmuas 1934 Kasmndan 1939 Temmuzuna kadar aylk Trke olarak Berlinde basld. Azerbaycan Msavat Partisinin yayn organyd. Hilal Mni ve Mehmet Emin Resulzade tarafndan yaynland. 1935 1935 stanbul Ruhtm irketi Devlete satn alnd. 1935 Yusuf Akura/Akuraolu Yusuf (1876-1935) ld. 1935 Necib Asm (1861-1935) ld. Lon Cahunun Asya Tarihine Giriini (Introduction a lhistoire de LAsie) tercme etmi, ayrca bir de Trk Tarihi yazm olan Necib Asm Trkiyede Trk dncenin gelimesinde nemli bir yer sahibidir. 1935 Celal Sahir (1883-1935) ld.

191

1935 Alman AEG irketi, sesi kayd iin plastik manyetik teyp bandn gelitirdi. 1935 lk retimden Din Derslerinin (ky okullar dnda) kaldrlmas (Trkiye). Mays 1935 I. Trk Basn Kongresi topland (25 Mays 1935). Mays 1935 Hafta tatili Cumadan Pazara alnd. Hafta tatili ve ulusal bayramlar hakkndaki kanun yrrle girdi (27 Mays 1935 Trkiye). Ekim 1935 Almanya Milletler Cemiyetinden ayrld ve II. Dnya Savana gidecek sreci balatt (21 Ekim 1935). Kasm 1935 Trk-Sovyet Ankara Protokol imzaland (7 Kasm 1935). 1935-1976 inli lider Mao Zedungun in Komnist Partisine liderlik ettii dnem. 1936 1936 Trk stikll Marnn ve Safahtn yazar mill air, mtefekkir Mehmed kif Ersoy (18731936) stanbulda ld. 1936 Karakalpak Otonom Sovyet Sosyalist Cumhuriyetinin, zbek Sovyet Sosyalist

Cumhriyetine balanmas. Ocak 1936 Soyad Kanunu yrrle girdi (2 Ocak 1936 Trkiye). Ocak 1936 Ankarada Dil Tarih ve Corafya Fakltesi kuruldu (9 Ocak 1936 Trkiye). Haziran 1936 Sovyetler Birliinde aile ve evlilik hukukunu snrlayc kanunlar yaynland (Haziran 1936). Haziran 1936 Recep Peker CHP Sekreterliinden uzaklatrld (14-15 Haziran 1936 Trkiye). Temmuz 1936 Trkiyenin stanbul ve anakkale boazlar zerindeki tm haklarn tanyan ve kabul eden Montreux Boazlar Szlemesinin imzas (20 Temmuz 1936). Austos 1936 Sovyetler Birliinde Zinovev, Kamenev ve dier birok st dzey devlet adam siyasi su isnadyla yarglandlar (Austos 1936). Eyll 1936 Nikolai Ezhov, Genrikh Iagodann yerine Sovyetler Birlii Gizli Polis Tekilat (NKVD/KGB) efi oldu. Sovyetler Birlii Komnist Partisinde tasviye hareketi, derinleti/younlat (Eyll 1936). Ekim 1936 Sovyetler Birlii, spanya Savanda, komnistleri/antifaistleri desteklemeye balad (Ekim 1936).

192

Ekim 1936 Son Osmanl sadrazam Tevfik Paa stanbulda ld (7 Ekim 1936 Trkiye). Kasm 1936 Montreux Boazlar Szlemesi resmen yrrle girdi (9 Kasm 1936). Aralk 1936 Sovyetler Birliinin yeni anayasas yrrle girdi (Aralk 1936): Kazakistan ve Krgzistan Sovyet Cumhuriyeti oldu. Transkafkas Federal Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, Ermenistan SSC, Azerbaycan SSC ve Grcistan SSC adlaryla ayr devletlere blnd. Aralk 1936 Kazak Sovyet Sosyalist Cumhriyeti ve Krgz Sovyet Sosyalist Cumhriyeti kuruldu (5 Aralk 1936). Aralk 1936 Karakalpakistan, zbekistan SSCne katld (Aralk 1936). 1936-1939 Yahudi gnn atelemesiyle Arap isyan gerekleti (1920-39 arasnda toplam 300,000 Yahudi Filistine geldi). Peel komisyon raporu, Filistinin Yahudi ve Arap devletleri eklinde ikiye blnmesi teklifinde bulundu (1937). Arap ve Yahudi Filistinliler, II. Dnya Savanda birlikte, Mttefiklerin yannda savatlar. 1936-1941 Ruslar 1936-1941 yllar arasnda Trklerin Latin alfabesinden Kiril alfabesine gemesini zorunlu klarak, bunu onlar Ruslatrma politikalarnn bir aleti olarak kullandlar. 1937 1937 ark Demiryollar (Sirkeci-Edirne) satn alnd. 1937 Japonlar, ine saldrd, igal etti. 1937 Mslmanlar Dou Trkistan Kagarda isyan edince, Sovyetler asker mdahalede bulundular. Ocak 1937 Devletilik ilkesi, yaplan deiiklik sonucu Tekilat- Esasiye Kanununun (Anayasa) 2. maddesinde yer ald (5 Ocak 1937 Trkiye). ubat 937 Laiklik ilkesi Anayasaya kondu. (CHPnin 6 umdesi Anayasdann 2. maddesinde) (5 ubat 937 Trkiye). Mays 1937 Sancak (Hatay) Hususunda Trkiye-Fransa Arasnda bir seri Muhede, Protokol ve Mektuplar (29 Mays 1937). Temmuz 1937 Trkiye, Irak, ran ve Afganistan arasnda Saadbd Pakt imzaland (8 Temmuz 1937). Ekim 1937 smetin yerine Celal Bayar Babakan (25 Ekim 1937 Trkiye). 1937-1938 Stalin, Mslman Komnist liderleri grevden uzaklatrd, temizledi/yoketti.

193

1938 1938 Sadabat Pakt TBMMde onayland. 1938 Amerikal Chester Carlson ilk fotokopi makinesini icat etti. 1938 Anayasa deiiklii ve Laiklik ilkesinin Anayasaya ilvesi (Trkiye). Ocak 1938 Sadabat Pakt, TBMMde onayland (14 Ocak 1938). Mart 1938 zbek Komnist liderler Faizullh Hocayev ve Akmal kramovun idam (Mart 1938). Mart 1938 Avusturya, Hitler Almanyasna katld (13 Mart 1938). Nisan 1938 Trkiye-Yunanistan Munzam Muhedenmesi imzaland (27 Nisan 1938). Mays 1938 Trkiye ile Almanya arasnda kredi antlamas imzaland (8 Mays 1938). Mays 1938 Trkiye ile ngiltere arasnda kredi antlamas imzaland (27 Mays 1938). Haziran 1938 Trkiyenin artlar gz nne alnarak Medeni Kanundaki evlenme ya kadnlarda 15e, erkeklerde 17ye indirildi (15 Haziran 1938). Temmuz 1938 Trkiye ve Fransa, Hatayda eit sayda asker bulundurmalar konusunda TrkFransz Dostluk Muhedesi, Mterek Beyannme ve Optonlara Mtedir Protokol imzaland Trk birlikleri 4 Temmuzda Hataya girdi (4 Temmuz 1938). Eyll 1938 Tayfur Skmen liderliinde Bamsz Hatay Cumhriyeti kuruldu (2 Eyll 1938). Ekim 1938 Alman askerleri, ekoslavakyadaki Sded blgesini igal etti (1 Ekim 1938). Kasm 1938 Trkiye Cumhuriyetinin ve egemenliinin bnisi Atatrk ld (10 Kasm 1938). Kasm 1938 smet nn, Trkiyenin 2. Cumhurbakan oldu (11 Kasm 1938). 22 Mays 1950de grevi sona erdi. 1939 1939 Hakaslar arlk dneminde zorla kabul ettirilen Kiril alfabesini Sovyet Bolevik Devriminden sonra brakp Latin alfabesine gemiler, ama 1939dan sonra yeniden Kiril alfabesini kullanmak zorunda kalmlardr. 1939 Mihail akr, Gagavuzca-Romence szl neretmitir ve ncili anadiline evirmitir. 1939 Azerbaycan Trklerinden Ahmet Aaolu (1869-1939) ld. 1921 Hazirannda Ahmet Aaolu, Ankarada Basn Mdrl grevini stlendi. 1923 ve 1927 yllarnda Trkiye Byk Millet

194

Meclisinde mebusluk yapt. 1939 gor Sikorsky adl bir Rus mhendis tarafndan ilk helikopter yapld. 1939 ngiltere, kinci Dnya Savann balamas zerine, Ortadounun kontrol kapsamnda stratejik nemi olan Kbrs elinden karmamak iin, zerklik vaadinde bulunacan yayd. Rumlar ise Enosiste kararlyd. Haziran 1939 Hatayn Anavatana ilhakna ait antlama Ankara da imzaland (23 Haziran 1939). Haziran 1939 Hatay Cumhuriyeti Millet Meclisi, Trkiye Cumhuriyetine katlma karar verdi. Hatay Anavatan Trkiyeye katld (30 Haziran 1939). Temmuz 1939 Trk Basn Birlii Birinci Kongresi topland (10 Temmuz 1939). Eyll 1939 II. Dnya Sava balad (1 Eyll 1939). Eyll 1939 Trk-Sovyet grmeleri, Moskovada, Saraolu-Molotof arasnda balad (27 Eyll 1939). 1939-1945 II. Dnya Sava yllar. 1939-1940 Kril alfabesi, Sovyet Orta Asyasnda Latin alfabesinin yerini ald. 1940 1940 Bulgaristan Trk nfusun youn olduu Dobrucay yeniden elde etmi ve o gnden sonra da snrlarda deiiklik olmamtr. Dobruca blgerisindeki Trklerden baka Trk dili konuan iki Trk aznlk daha bulunmaktadr. Bunlar, saylar 7.000 kadar olan Tatarlar ve Gagavuzlardr. Bulgarlar lkedeki aznlklar srekli asimile etmeye alm Ocak 1940 Trkiye, ngiltere ve Fransa ile iki yl sreyle krom sat antlamas imzalad (8 Ocak 1940). Nisan 1940 Ky Enstitleri Kanunu TBMMde kabul edildi (17 Nisan 1940 Trkiye). Ekim 1940 Mltecilerle birlikte Kanadaya gitmekte olan ngiliz transatlantii Empress of Bratian batt (2 Ekim 1940). Aralk 1940 Macaristan ve Yugoslavya arasnda Ebedi Dostluk Pakt imzaland (12 Aralk 1940). 1941 1941 Kafkasl Tatar Trk Hseyinzade Ali Turan (1864-1941) ld.

195

1941 Trkistan Milli Mcadele hareketlerinin nemli temsilcilerinden ve devlet adamlarndan Mustafa okayolu (okayev) (1890-1941) ld: 1941 Hseyinzade Ali Turan (1864-1941) ld. Haziran 1941 Trk-Alman Dostluk ve Saldrmazlk Anlamas imzaland (18 Haziran 1941). Haziran 1941 Hitler, Sovyet Sosyalist Cumhriyetler Birlii topraklarn igal etti (Haziran 1941). Haziran 1941 Alman mparatoru Wilhelm ld (4 Haziran 1941). Aralk 1941 2. Dnya Savanda Japonlar Pearl Harbour basknn gerekletirdi (7 Aralk 1941). Aralk 1941 Amerika Japonyaya harp ilan etti (8 Aralk 1941). Aralk 1941 Japonlar Hong Konga girdi (19 Aralk 1941). Aralk 1942 Trkiye ile Almanya arasnda sava malzemesi alm iin kredi antlamas imzaland (31 Aralk 1942). 1942 1942 Wernher von Braun, Almanyann ilk uzun menzilli fzesi olan V-2yi frlatt. 1942 Enrico Fermi, ABDnin Chicago kentinde, nkleer enerjinin denetim altna alnabildii bir nkleer reaktr yapt. 1942 Sheng Shih-tsai, Sovyetlerle ilikilerini kopararak, Xinjiang (Dou Trkistan) Milliyeti ine balad. 1942 Sovyet Hkmeti, Sovyet Sosyalist Cumhriyetler Birliinde resmen slm Dininin kanun statsn kabul etti ve 4 din mdrlk/tekilat kuruldu. 1942 Xinjiang (Dou Trkistan), yeniden in Cumhriyet Hkmetinin kontrol altna girdi. Kasm 1942 Saraolu Hkmeti tarafndan hazrlanan Varlk Vergisi Kanunu, TBMMde kabul edildi. 15 Mart 1944te karlan 4.530 sayl kanun ile yrrlkten kaldrld (11 Kasm 1942 Trkiye). 1943 1943 Mustafa Abdlcemil Krmolu (1943-) dodu. Srgnde yaayan bir anne-babann ocuu olarak 13 Kasm 1943te Krmn Fraydorf Rayonu Boz kynde dodu. Babas Abdlcemil, annesi ise Mafure Hanmdr. Cemilolunun nfusa kaytl olduu asl memleketi ise Sudak Rayonu Ayserez kydr. Ayserezliler, byk srgnden 14 yl nce 1930 ylnda Sibiryaya srgn

196

edilmilerdi. Cemilolunun anne-babas gizlice Krma dndler. Ama hem tannmamak iin, hem de mal-mlklerine el konulduundan, kendi kylerine deil, Krmn ayr bir blgesine, Fraydorf Rayonuna bal Bozkye sndlar. Cemilolu bu kyde dodu.Henz 6 aylkken 1944 byk srgn geldi. Anne-baba bu defa zbekistana srld. Bu lkenin Andican blgesinin Aim kynde iskn edildiler. lkokul renimine 1949 ylnda burada balad. 1959 ylnda Takentteki Ortaasya Devlet niversitesinin Arap Dili ve Edebiyat Fakltesine bavurdu. Mustafa Abdlcemilin evrakn inceleyen zbek Tesellm Komisyonu Bakan, kendisini ararak bu faklteye Krm Tatarlarnn kabul edilmeyeceine dair gizli emir bulunduunu bildirdi ve bavuru evrakn iade etti. O yl iin okuma imkn kalmayan Mustafa, snf arkadalar niversiteye giderken, yaadklar Mirzal kasabasnda bir fabrikaya ii olarak girdi. Tornac ve ilingir olarak alt. ki yl sonra buradan da ayrlmak zorunda kald ve Takente gitti.1962 ylnda Takent Sulama ve Ziraat Mekanizasyonu Enstitsne kaydolmu ise de, yl sonra KGBnin talebi ile ve benzer gerekelerle buradan da karld. Artk renim hayat bitmiti. yl okuduu enstitden atldktan sonra artk Mustafa Abdlcemilin Krm-Tatar Trklnn haklarnn iadesi iin fiili mcadelesi balam oldu. Mustafa Abdlcemil Krmolu, bugn Krm-Tatar Trklnn efsanevi ismidir. 1943 Lbnan, bamsz oldu. 1943 ngiltere gdml Kbrs Adas Trk Aznl Kurumu (KATAK) kuruldu, ancak yaps sebebiyle geliemedi. 1943 Balkar Trkleri II. Dnya Savanda Almanlarla ibirlii yaptklar gerekesiyle 1943de Orta Asyaya srldler ve topraklar da Grcistana katld. Nisan 1943 Romanya Kral II. Carol, ld. 1930-1940 yllar arasnda Romanya Kral olan II. Carol, 15 Ekim 1893te Sinaiada dodu. Tartmal bir biimde iktidara getikten sonra kiisel bir diktatrlk kurdu. Kral I. Ferdinandn en byk olu olan II. Caroll, byk amcas I. Carolun Ekim 1914te lm zerine veliaht oldu (4 Nisan 1943). Eyll 1943 ang Kay-ek in Bakan oldu (13 Eyll 1943). 1944 1944 Trke iirler, 1899 adl eserin yazar, mill air Mehmet Emin Yurdakul (1869-1944) ld. 1944 Dr. Fazl Kk, Kbrs Milli Trk Halk Partisini kurdu. 1944 Krm Tatarlar, Mesket Trkleri ve dier Kafkas Mslmanlar, Sovyet Orta Asyasna [ve Sibiryaya] srgn edildi. 1944 Mslmanlar, Dou Trkistan lide isyan ettiler.

197

Mart 1944 Varlk Vergisi Kanunu yrrlkten kaldrld (15 Mart 1944 Trkiye). Mart 1944 ngiliz uaklar, Neurenbergi bombalad (30 Mart 1944). 18 Mays 1944 Krm Trkleri Krmdan karlarak, Sovyetler Birliinin muhtelif yerlerine topluca srgn edilmilerdir. Sovyet Hkmeti, 25.6.1945 ylnda yaynlad Kararname ile Krm Muhtar Sovyet Sosyalist Cumhuriyetini ortadan kaldrm; Krm, oblast statsne getirilerek yine Rusyaya bal kalmtr. Kruev, Rus-Ukrayna kardeliinin 1000. yl mnasebetiyle Krm Oblastn Rusyadan alarak Ukraynaya balamtr. Krm Blgesi bugn Ukraynaya bal Muhtar bir Cumhuriyettir. Cumhuriyet ierisinde ise Tatar zerk Ynetimi bulunmaktadr. 31 Temmuz 1944 Komnist Sovyet ynetiminin Ahska Trklerini topraklarndan srmesi (31 Temmuz 1944): 6279 sayl Devlet Savunma komitesinin gizli kararyla top yekn srgne tabi tutulan Ahskallarn ou, bu zor yolculuk artlarna dayanamayarak hayatlarn kaybettiler. Ahska Trklerinin neden srgne tabi tutulduklar tam 47 yl gizli tutuldu. Ahska Trkleri tarafndan vatana dn mcadelesi veren birok cemiyet oluturulmu ise de eitli lkelerdeki srgn hayat hala devam etmektedir. Eyll 1944 Sovyetler Sosyalist Cumhuriyetler Birlii, Yugoslavyaya girdi (29 Eyll 1944). Ekim 1944 ngiltere, in, ABD ve Sovyetler Birlii sava sonras bar plan iin Birlemi Milletler ad altnda bir rgt kurulacan duyurdular (9 Ekim 1944). Kasm 1944 lide Dou Trkistan Cumhriyeti kuruldu (Kasm 1944). 1944-1949 Gulca ehri inlilerden temizlenerek, Vilayet nklb olarak bilinen bu ayaklanmalar neticesinde Dou Trkistan Trkleri, Ali Han Tre bakanlnda Dou Trkistan Cumhuriyetini kurdular. Btn ine hakim olan Komnist in Kuvvetleri, 1949da Stalinin de onay ile Dou Trkistana girerek bu tarihi Trk lkesini resmen igal etmitir. 1945 1945 Arap Ligi kuruldu. 1945 Birlemi Milletler Beyannamesi, 51 devlet tarafndan imzaland. ubat 1945 Trkiye-ABD ikili yatrm antlamas imzaland (23 ubat 1945). Mays 1945 Almanya teslim oldu (7 Mays 1945). Haziran 1945 Trkiye, Birlemi Milletler Antlamasn San Fransiscoda imzalad (26 Haziran 1945). Temmuz 1945 ok partili demokratik hayatn ilk adm atld: Milli Kalknma Partisi kuruldu.

198

Partinin kurucular arasnda Nuri Demira, Hseyin Avni Ula ve Cevat Rifat Atlhan gibi isimler yer ald (18 Temmuz 1945 Trkiye). Austos 1945 lk Atom Bombas Amerika tarafndan, Hiroimaya atld (6 Austos 1945). Austos 1945 kinci Atom Bombas Amerika tarafndan, Nagazakiye atld. 37 bin kii ld, 40 bin kii de yaraland (9 Austos 1945). Austos 1945 Japonya teslim oldu. 2 Eyllde teslim anlamas imzaland (14 Austos 1945). Ekim 1945 New York-Kalkta hattnn almasyla Pan-Amerikan irketinin ilk ua stanbula geldi (13 Ekim 1945). Ekim 1945 Fransada kadnlar, ilk kez oy kullanma hakk elde ettiler (21 Ekim 1945). 1945 II Dnya Sava sona erdi. Birlemi Milletler Beyannamesi, 51 devlet tarafndan imzaland. 1945-1949 inde, Komnistler ve Milliyetiler arasnda Sava yapld. 1946 1946 John Mauchy ve John Eckertin gelitirdii, Amerikann ilk elektronik bilgisayar ENIAC halka gsterildi. 1946 Filistine gn kstlanmasna duyulan fke, Yahudi gerilla guruplarnn ngiliz kart iddete ynelmesine yol at. 1946 Franszlar, Suriye ve Lbnandan ayrldlar. rdn, bamszln kazand. Ocak 1946 Demokrat Parti (DP) kuruldu (7 Ocak 1946): CHP iindeki muhalefetten doan Demokrat Parti, Drtl Takririn sahipleri Bayar, Menderes, Kprl ve Koraltan tarafndan Ankarada 7 Ocak 1946da Demokrat Partiyi (DP) kurdular. Partinin genel bakanlna Celal Bayar seildi. Yeni bir partinin kuruluu tek partinin baskc ynetiminden bkm olan toplumda byk sevin ve ilgi uyandrd. Demokrasinin ve liberal bir ekonomi anlaynn szcln yapan DP, ksa srede hzla byd. 1946 seimlerinde Meclise girmeyi, 14 Mays 1950 seimlerinde ise tek bana iktidara gelmeyi baard. Bylece Trkiyede tek parti dnemi sona ermi, ilk kez halkn oyu ile iktidar deiiklii gereklemi oldu. (7 Ocak 1946 Trkiye). Ocak 1946 Arnavutluk Halk Cumhuriyeti ilan edildi (11 Ocak 1946). ubat 1946 Amerika ile askeri yardm antlamas imzaland (27 ubat 1946). Mays 1946 Trkiye, UNESCO Antlamasn onaylad (20 Mays 1946).

199

Mays 1946 Trkiye Sosyalist Partisi kuruldu. Kurucu Genel Bakan, Esat Adil stecaplolu oldu (14 Mays 1946). Mays 1946 Trkiye Sosyalist i Partisi kuruldu (24 Mays 1946). Haziran 1946 Dou Trkistan Cumhriyeti, Milliyeti inle yaplan bir anlamann sonucu olarak ykld, dald (Haziran 1946). Haziran 1946 talyada krallk idaresine son verilip Cumhuriyet ilan edildi (10 Haziran 1946). Haziran 1946 Trkiye Gazeteciler Cemiyeti kuruldu (10 Haziran 1946). Haziran 1946 Trkiye i ve ifti Partisi stanbulda kuruldu. Ethem Ruhi Balkan ve Necmettin Deliormann partinin kurucular arasnda bulunduu akland (17 Haziran 1946). Haziran 1946 Trkiye Sosyalist Emeki ve Kyl Partisi, efik Hsn liderliinde kuruldu (20 Haziran 1946). Austos 1946 Muhammed Ali Cinnah, Mslmanlarn ayrlarak bamsz bir devlet kurabilmeleri iin Dorudan eylem ad altnda bir arda bulundu. Bu ar sonucunda kan iddet olaylarnda 5 000 kii hayatn kaybetti (16 Austos 1946). Ekim 1946 Fransada IV. Cumhuriyet Anayasas referandumla kabul edildi (13 Ekim 1946v). Ekim 1946 Birlemi Milletler, ilk genel toplantsn New Yorkta yapt (23 Ekim 1946). 1946-1953 N. vernik (Sovyetler Birlii cumhurbakan). 1947 1947 ngiliz Hindistannn blnmesi ve Hindistan ile Pakistann bamszl. 1947 Birlemi Milletler, ngilterenin Filistini blme plann onaylad. Nisan 1947 Hindistan Kongre Partisi, lkenin Hindistan ve Pakistan olarak iki ayr devlete blnmesini kabul etti (19 Nisan 1947). Temmuz 1947 Trk-ABD Yardm Antlamas imzaland (12 Temmuz 1947). Austos 1947 Pakistan devleti kuruldu (15 Austos 1947). 1948 1948 Trk Kurtulu Sava komutanlarndan asker, devlet adam Kazm Karabekir (1882-1948) ld.

200

1948 Amerikal bilim adam John Bardeen, Walter Brattain ve William Shockley transistr denilen bir cihaz icat ederek elektronik devrelerin ok daha klmesini salad. Daha sonra, bu icatlaryla Nobel Odl aldlar. Ocak 1948 Hindistan Devlet Bakan Gandhi, Nathuram Godse adl bir fanatik Hintli tarafndan ldrld (30 Ocak 1948). Mays 1948 Hrriyet Gazetesi Sedat Simavi ynetiminde yayn hayatna girdi (1 Mays 1948). Mays 1948 14 Maysta Filistinde bir Yahudi srail Devleti kuruldu (14 Mays 1948). Haziran 1948 Sovyetler Birliiin Bat Berlini ablukaya almas (24 Haziran 1948). Haziran 1948 Yugoslavya, Komnist Milletleraras Tekilat olan Kominformdan atld (28 Haziran 1948). Temmuz 1948 Trk-Amerikan ekonomik anlamas imzaland (4 Temmuz 1948). Temmuz 1948 Millet Partisi kuruldu (20 Temmuz 1948 Trkiye). Eyll 1948 Kuzey Kore, bamszln ilan etti (9 Eyll 1948). Eyll 1948 Pakistann kurucusu M.Ali Cinnah ld (18 Eyll 1948). Aralk 1948 Trk Komnist Partisi, Bulgaristan Komnist Partisinin 5. Genel Kongresine bir telgraf gnderdi (19 Aralk 1948). Telgrafta Trk irtica hkmetinin ve mrteci Trk basnnn btn bask ve tezviratlarna raman Trk komnistleri faaliyetlerine devam etmektedir denilmekt. (Cumhuriyet. 20.12.1948) Aralk 1948 Marshall Plan Avrupa darecisi Avverell Harriman Ankarada bir basn toplants dzenledi ve unlar syledi: Trkiyenin tabii kaynaklarnn gelimesi yalnz kendisi iin deil, btn Avrupa ve Amerika iin de byk bir nemi haizdir (28 Aralk 1948). 1948-1949 lk Arap-srail Sava. 1949 1949 Kazanl Trk-slam bilgini, fikir ve aksiyon adam, mellif, aratrmac, Musa Carullah Bigiyev (1875-1949) ld. ubat 1949 Trkiye, Avrupa Kalknmas cra Konseyine katld (17 ubat 1949). Mart 1949 Amerika, Trkiyeye yaplan yardm arttrmaya sz verdi ve Akdeniz Pakt konusunu Dileri Bakan Sadak ile grmee istekli olduunu bildirdi (17 Mart 1949).

201

Nisan 1949 Kuzey Atlantik Pakt (NATO) kuruldu. Bu konudaki antlama Washingtonda 12 lkenin temsilcileri tarafndan imzaland (4 Nisan 1949). Mays 1949 Bat Berline hava yolu tamasnn balamas (12 Mays 1949). Haziran 1949 Transrdn, rdn Emrlii/Krall adn ald (2 Haziran 1949). Haziran 1949 Komnistlerin iddetli muhalefetine karn Vietnam Devleti kuruldu (14 Haziran 1949). Eyll 1949 Sovyetler Birlii, Atom Bombasn baaryla patlatt (Eyll 1949). Eyll 1949 Konrad Adenauer, Federal Almanyann ilk anslyesi oldu (15 Eyll 1949). Eyll 1949 Mao Zedong, in Halk Cumhuriyetinin bakanlna seildi (30 Eyll 1949). Ekim 1949 in Halk Cumhriyetinin kuruluu (1 Ekim 1949). Ekim 1949 Mao, inde i sava kazandktan sonra kurduu in Halk Cumhuriyeti nin lk bakan seildi (1 Ekim 1949). Ekim 1949 Dou Almanya Cumhuriyeti kuruldu (7 Ekim 1949). Aralk 1949 Uluslararas Para Bankasndan bir heyet, Trk Hkmetinin 50 milyon dolar bor para talebini incelemek iin Trkiyeye geldi (28 Aralk 1949). 1950 1950-1951 Bulgaristandan Trkiyeye gler: 1944e kadar 140.000 kii, 1950-1951de 155.000 Trk gmen gelmitir. 1950 kinci Dnya Savann ardndan btn dnyada kolonilerin tasfiyesi eilimi

yaygnlanca, Kbrs Rum Ortodoks Liderlii (18 Ekimde bana Makarios seilmiti), youn kampanyaya giriti. Yunanistan hkmeti de Birlemi Milletlere, uluslarn kendi geleceini tayin haklarnn Kbrs iin de uygulanmas yolunda bavuruda bulundu. 1950 Trkiye Kore Savana katld: Sava sonras Dnya zerindeki gelimeleri izleyen Trk Silahl Kuvvetleri, insanlk idealleri uruna 1950 ylndaki Kore Savalarna katlarak tm dikkatleri zerinde ehit verdi. ubat 1950 Tek dereceli gizli oy ve ak tasnif esaslarn tayan ounluk sistemine dayal Seim Kanunu kabul edildi (16 ubat 1950 Trkiye). toplad. Koreye gnderilen takviyeli piyade tugay girdii savalarda, azmiyle, kahramanlyla, ruhuyla, birok lke ordularna rnek gsterildi. Trk Silahl Kuvvetleri KOREde 731

202

Mays 1950 Demokrat Parti 14 Mays 1950 seimlerinde tek bana iktidara gelmeyi baard, Menderesli Yllar balad: Bylece Trkiyede tek parti dnemi sona ermi, ilk kez halkn oyu ile iktidar deiiklii gereklemi oldu. DP, 1954 seimlerinde oylarn daha da artrarak iktidarn perinledi, 1957 seimlerinde oy kaybna uramasna ramen 27 Mays 1960a kadar iktidarn srdrd. DP, on yllk iktidar sresince, ekonomiye ve halkn yaamna elle tutulur bir canllk getirdi. Ekonomi geniledi, halkn kazanc artt, ok sayda ky yol, su ve elektrie kavutu. Yeni alanlar tarma ald, makineli ziraat balad, ticaret hzland, sanayileme dorultusunda nemli admlar atld. Yabanc sermaye ve ticaret sermayesini sanayiye yneltme srecine girildi. Mays 1950-Mays 1960 Demokrat Partili yllar (14 Mays 1950-27 Mays 1960). Mays 1950 Celal Bayar, Trkiyenin 3. Cumhurbakan oldu (22 Mays 1950). 27 Mays 1960 ihtilaline kadar grevini srdrd. Haziran 1950 Sovyetlerin desteini alan Kuzey Kore Gney Koreye saldrd (25 Haziran 1950). Haziran 1950 Kore Sava balad (25 Haziran 1950). Temmuz 1950 Trkiye ile srail arasnda ticaret antlamas imzaland (4 Temmuz 1950). Eyll 1950 Kore sava iin NATOnun 5. maddesi (ye lkelerden birine saldrldnda dier lkelerin yardm etmesi) kapsamnda Trkiyenin Koreye asker gndermesi (21 Eyll 1950). Eyll 1950 ABD birlikleri Korenin bakenti Seulu igal ettiler (26 Eyll 1950). Eyll 1950 Yakut Saha Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Devlet Egemenlik Deklarasyonu ilan edildi (27 Eyll 1950). Eyll 1950 Birlemi Milletlerin emrine verilen Kore Birlii 28 Eyll 1950de yolculuuna balad. Birlik, nce zel trenlerle skenderuna nakledildi, buradan da gemilerle Koreye doru hareket etti (28 Eyll 1950). Kasm 1950 Cezayir bamszln kazand (1 Kasm 1950). Kasm 1950 Korede Kunuri Sava balad (27 Kasm 1950). Kasm 1950 11 Ekimden beri Korede bulunan Trk Birlii de savaa katld (28 Kasm 1950). Aralk 1950 BM gleri Koreden ekilmeye balad (3 Aralk 1950). 1951 1951 Libya, bamsz oldu. Ocak 1951 Trkiye Komnist Partisinin baz yeleri tutukland (13 Ocak 1951).

203

Nisan 1951 Trkiye, Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel Antlamasn (GATT) imzalad (21 Nisan 1951). 1952 1952 Trkiye ve Yunanistan NATOya katld. 1952 Msrda Cumhuriyet ilan edildi. 1952 Dwight D. Eisenhower Amerika Bakan oldu. ubat 1952 Trkiye Cumhuriyeti NATOya katld: Silahl Kuvvetlerinde modernizasyon almalarn balatt. Caydrclk gc srekli artan Trk ordusu 1974 Kbrs Bar Harekatnda g ve yeteneini bir kez daha kantlad. Trk Silahl Kuvvetleri, 1980li yllarn sonunda yeniden yaplanma srecine girdi (18 ubat 1952). Nisan 1952 Japonyadaki Amerikan askeri varl resmi olarak sona erdi (28 Nisan 1952). Haziran 1952 Berlin ikiye blnd (1 Haziran 1952). Austos 1952 Komnist in ynetimi, Dou Trkistanda 10 ayr muhtar blge tesis eti (8 Austos 1952). Sincan (Uygur) zerk Blgesi bunlardan biri ise de, ynetim haklar, Pekin ynetimince inenmektedir. Tm idarede btn yetkiler inlilerdedir. zerk ynetim organlarnda grevlendirilen etnik unsurlarn siyas, ekonomik ve asker karar verme, denetleme yetkileri in Komnist Partisi kontrol altndadr. in Komnist Partisi tarafndan blgeye vali grevlendirilmektedir. Valinin mutlaka in Komnist Partisi yesi olmas art koulmaktadr. Dou Trkistanda Sincan Uygur zerk Blgesinden baka ayn haklara sahip 7 organ daha vardr. 1Sincan Askeri Blge Komutanl 2-Sincan Askeri retim ve naat Blge Komutanl 3-Sincan Komnist Partisi 4-Sincan Halk Kurultay Daimi Komitesi 5-Disiplin Kontrol Komitesi 6-Siyas Danma Konseyi 7-Sincan Devlet Savunma Gleri Genel Komutanl Kasm 1952 ABD, ilk hidrojen bombasn Eniwetok Adasnda patlatt (30 Kasm 1952). 1953 Mart 1953 Stalinin lm ve halefi Khrushchevin iktidar devralmas (Mart 1953). ubat 1953 Ankarada Trkiye, Yunanistan ve Yugoslavya arasnda Balkan Pakt imzaland (28 ubat 1953). Mays 1953 Pariste Belika, Fransa, talya, Lksemburg, Hollanda ve Federal Almanya Arasnda Avrupa Savunma Birlii Anlamas imzaland. NATO yesi lkeler de, bu birliin yelerine garanti veren bir protokol imzaladlar (27 Mays 1953).

204

Haziran 1953 ngilterede Kralie II. Elizabeth ta giydi (2 Haziran 1953). Haziran 1953 Amerika ile Trkiye arasnda Krkkalede NATO iin cephane yaplmasna ilikin antlama imzaland (4 Haziran 1953). Temmuz 1953 Kore Sava sona erdi (28 Temmuz 1953). 1953-1960 Mareal K. Voroilov (Sovyetler Birlii). 1953-1964 Nikita Kuruev (Sovyetler Birlii lideri). 1954 1954 Yunanistan, Birlemi Milletlere Kbrsta self-determinasyon iin bavurdu. Trkiye kar kt. Birlemi Milletler, Yunan talebini reddetti. Ocak 1954 Kurucular arasnda Hikmet Bayur, Kenan ner, Ahmet Tahtakl ve Osman Blkbann bulunduu Millet Partisi kapatld (26 Ocak 1954 Trkiye). Mart 1954 Trkiye Petrolleri Anonim Ortakl Kurulu Kanunu ve Petrol Kanunu kabul edildi (7 Mart 1954). Kasm 1954 Cezayirin Bamszlk Sava balad (1 Kasm 1954). 1955 1955 Yunan terr rgt EOKA, 1 Nisanda Kbrsta faaliyete geti. Rumlar arasnda EnosisiAnti Enosisi atmas balad. Trkiye ilk kez sorunda taraf olmay kabul etti ve 29 Austosta Londrada ngiltere ve Yunanistann katld toplantda, Trkiye de temsil edildi. Konferans devam ederken, EOKA terrnn Trkleri de hedef almaya balamas karsnda, stanbulda dzenlenen mitingler kontrolden kt. Daha sonralar 6-7 Eyll Olaylar diye anlacak olan yama ve tahribat, Trkiyedeki Rumlar kadar, dier aznlklar da hedef ald. Ayn zamanda Ya Taksim Ya lm slogan youn biimde kullanlmaya baland. 1955 Federal Almanya Cumhuriyeti NATOya katld. 1955 Cenevre Zirve Konferans yapld. Camp David. 1955 inde, Sincan Uygur Otonom Blgesinin kuruluu. ubat 1955 Trkiye-Irak Karlkl birlii Antlamas Badatda imzaland (24 ubat 1955). ubat 1955 Badat pakt imzaland (24 ubat 1955). Mays 1955 Trkiye La Hayede kurulan Milletleraras Beratlar Enstitsne katld (13 Mays

205

1955). Mays 1955 Arnavutluk, Bulgaristan, ekoslovakya, Dou Almanya, Macaristan, Polonya, Romanya ve Sovyetler Birlii arasnda Varova Pakt kuruldu (14 Mays 1955). Mays 1955 Trk Havayollar Anonim Ortakl kurulu kanunu kabul edildi (21 Mays 1955). Ekim 1955 Dnyann en gl sava gemilerinden olan Saratoga uak gemisi ABDde denize indirildi (8 Ekim 1955). 1956 1956 ngiliz hkmeti, Kbrstaki karklklarn ba kkrtcs sfatyla Bapiskopos Makariosu Seyel Adalarna srd. Birlemi Milletlerde Trkiye ilk kez, taksim tezini aklad. ngiltere, askeri ssnn kalmas artyla, self-determinasyonu kabul etmeye yanat. 1956 Msr, Svey Kanaln milliletirdi; srail, Fransa ve ngiltere Svey Kanaln igal etti. 1956 Tunus ve Fas bamszlklarn elde ettiler. Austos 1956 Babakanla bal olarak Atom Enerjisi Komisyonu kurulmasna ilikin kanun kabul edildi (27 Austos 1956 Trkiye). Ekim 1956 Macaristandaki Anti-Stalinist/Komnist isyan, Rus ordusu tarafndan bastrld (23 Ekim 1956). Kasm 1956 SSCB gleri Macaristana girdi (4 Kasm 1956). 1957 1957 NATO arabuluculuk grevini stlenince, EOKA geici olarak atekes ilan etti, Makarios serbest brakld. 15 Kasmda Kbrsta Trk Mukavemet Tekilat (TMT) kuruldu. 1957 Sovyetler Birlii tarafndan, Dnyann evresinde dnen, insan yapm ilk cisim Sputnik I frlatld. 1957 1918den 1932 ylna kadar Kiril alfabesini, 1932den 1957ye kadar Latin Alfabesini kullanan Gagavuzlar iin 1957 ylnda, Moldova S.S.C.B. Yksek Sovyetinin kararyla Rus Alfabesine birka harf ilave edilerek, Kiril esasl ilk Gagavuz Alfabesi hazrland. 1957den 1996ya kadar tekrar Kiril Alfabesini, 1996dan sonra ise Latin Alfabesini kullanmaya balamlardr. 1957 Kabartay-Balkarlar 1956da lkelerine dnme izni verilerek Kabartay-Balkar SS Cumhuriyeti yeniden oluturuldu. Halen Rusya Federasyonunu bal federe bir cumhuriyettir. Mart 1957 AET ve EURATOM Antlamalar Belika, Fransa, talya, Lksemburg ye Hollanda

206

tarafndan Romada imzaland (27 Mart 1957). Eyll 1957 ABD ilk yer alt nkleer denemesini Nevada lnde yapt (19 Eyll 1957). Ekim 1957 Sovyet uzay gemisi Sputnik-I frlatld (4 Ekim 1957). 1958 1958 Kbrsn ngiliz Milletler Topluluu iinde kalmasna, ama Trkiye ve Yunanistanla da balara sahip olmasna dayal MacMillan Plan gndeme geldi. 1958 Irakta bir askeri darbe ile Krallk rejimi ykld ve Cumhuriyet ilan olundu. Haziran 1958 Gazeteci Hakk Tark Us vefat etti (24 Haziran 1958). Ekim 1958 Trkiye-ran petrol boru hatt antlamas imzaland (18 Ekim 1958). 1958-1959 in Halk Cumhuriyetinde Byk Yry. 1958-1961 Birleik Arap Cumhuriyeti kuruldu. 1959 1959 Mehmet-Zade Mirza-Bala (1899-1959) ld. 1959 ngiltere Babakan ve devletin dileri bakanlarnn katlmyla Zrih Antlamalar onayland. Cemaat temsilcileri olarak Makarios ve Dr. Kk de toplantya katldlar. 19 ubatta Trkiye, Yunanistan ve ngiltere, Kbrs Anayasasn garanti altna ald. ngiliz slerinin devam kabul edildi. Mays aynda Yunanistan Babakan ve dileri bakan Trkiyeyi resmen ziyaret etti ve bar rzgarlar esmeye balad. Ocak 1959 Kba Devrimi gerekleti (1 Ocak 1959). ubat 1959 Trkiye, ngiltere ve Yunanistan, Kbrsn bamszln ngren Londra Anlamasn Babakanlar dzeyinde imzalad (19 ubat 1959). Mays 1959 Trkiye-Amerika Atom Enerjisi birlii Antlamas imzaland (26 Mays 1959). Haziran 1959 Yunanistan AETye ortaklk talebinde bulundu (8 Haziran 1959). Temmuz 1959 Trkiye, AETye ortaklk iin bavurdu (31 Temmuz 1959). Austos 1959 Trkiye-ABD kredi antlamas imzaland (20 Austos 1959). Eyll 1959 AET Bakanlar Konseyi, Ankara ve Atinann Ortaklk bavurularn kabul etti (11 Eyll 1959).

207

1960 1960 Kbrs Anayasas imzaland. Adaya sembolik Trk ve Yunan birlikleri yerletirildi. Makarios Cumhurbakan, Fazl Kk de yardmcs oldu. Bu arada 27 Mays 1960da Trkiyede ordu ynetime el koydu. 1961 seimleriyle lkede tekrar demokrasiye dnld. 1960 Irak Trkmen Kardelik Oca kuruldu. Ocak bir yandan kulp hviyetinde faaliyet gsterirken, dier yandan Irak Trkmen toplumunun kltrel ve sosyal ihtiyalarn da karlad. 1977de balayan Baas saldrganlndan nasibini alan yneticiler, nce grevden uzaklatrld. 1979 ylnda ise tutuklandlar ve 1980de idam edildiler. damlara tepki olarak 1980de Navzang bl-gesine askeri karargah kuruldu. rgt Irak Trklerinin deklare edilmi ilk siyasi organizasyonu zelliini tamaktadr. 1983te bir araya gelen Irakn siyasi kurulular, rgtn srarl tutumu karsnda ilk defa Trkmen haklarn.kabul ederek sonu bildirisine yazmlardr. Siyasi konjonktrn deimesi nedeniyle 1985 tarihinde rgt faaliyetleri donduruldu. 1960 Theodore Maiman ilk lazeri yapt. Mays 1960 Ereli Demir elik Fabrikalar kuruldu (11 Mays 1960 Trkiye). Mays 1960 Trkiyede bir Askeri Darbe ile TSK ynetime el koydu (27 Mays 1960): Trkiyede ordu ynetime el koydu. 1961 seimleriyle lkede tekrar demokrasiye dnld. Mays 1960 Cemal Grsel, Trkiyenin 4. Cumhurbakan oldu (27 Mays 1960). 28 Mart 1966da grevi sona erdi. Eyll 1960 Nijerya bamszln ilan etti (1 Eyll 1960). Eyll 1960 Kba lideri Fidel Castro, New Yorkta Birlemi Milletleri ziyaret etti (19 Eyll 1960). Eyll 1960 Demokrat Parti kapatld (29 Eyll 1960 Trkiye). Ekim 1960 27 Mays 1960 Darbesiyle, ordunun ynetime el koymasndan sonra nceki hkmet yelerinin ve aralarnda Adnan Menderes, Fatin Rt Zorlu gibi iktidardaki Demokrat Parti yneticilerinin yargland Yassada mahkemeleri balad. Durumalar stanbul aklarndaki Yassadada yapldndan bu durumalara Yassada Mahkemeleri ad verildi (14 Ekim 1960). Kasm 1960 Demokrat Parti aday J.F.Kennedy, ABD Bakan seildi (9 Kasm 1960). 1960-1964 Leonid Brejnev (Sovyetler Birlii). 1960-1975 Gney-Kuzey Vietnam Sava ve Amerikann Gney Vietnamdan yana savaa dahil olmas. 30 Nisan 1975 tarihinde Gney Vietnam, kuzeydeki Komnist kuvvetlere teslim oldu, sava sona erdi. 2 Temmuz 1976 tarihinde ise Kuzey-Gney Vietnamn birlemesi resmen gerekleti.

208

1961 1961 Tannu-Tva Muhtar Blgesinin stats deitirilerek Rusya Sovyet Sosyalist Federal Cumhuriyetine bal Muhtar Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti stats verildi. Halen Rusya Federasyonuna bal Tva zerk Cumhuriyeti eklinde bir cumhuriyettir. 1961 Trkiyeden Avrupa lkelerine igc (ii) ihrac balad: kinci Dnya Sava sonunda Bat Avrupa lkeleri kalknma hamlelerini gerekletirmek iin igcne ihtiya duydular. Bu ihtiyac karlamak zere Bat Avrupa lkelerine ynelen Trk igc, Trkiyenin 1961-1965 yllar arasnda Avrupaya ii ithal eden lkelerle istihdam ve g anlamalar imzalamasyla hz kazand. 1970li yllarn balarndan itibaren bu kiiler, aile birleimi yoluyla Trkiyedeki e ve ocuklarn Avrupaya getirmeye baladlar. Bu sre 1980 yl bana kadar youn olarak devam etti. ilk zamanlar Avrupada almak ve tasarruf yapp lkelerine geri dnmek amacnda olan Trk iileri misafirlikten gmenlie getiler. Bu durumu fark eden Avrupa lkeleri saylar gittike artan Trkleri geri gndermek iin tevik primleri uygulamaya baladlar. Bunun sonucunda ksmi olarak mesafe alnsa da Trklerin Bat Avrupa lkelerinde kalmalar devam etti. Hatta, orada doanlar bata olmak zere ok sayda vatandamz bulunduklar lkelerin vatandalna geerek ift pasaport ve ifte vatandalk sahibi oldular. Avrupa lkelerindeki ikinci ve zellikle nc Trk kua sadece ii olarak kalmayp eitli yatrmlara giritiler ve bir ou iilikten iverenlie ykseldiler. 1961 Berlin Duvar inaa edildi. 1961 Serezli bir Yahudi olup, Tekin Alp takma adyla birok esere imza atm olan Moiz Kohen (Moize Cohen, 1883-1961) ld. Kohen ateli Pantrk grleri ile dikkat ekti. Yahudi olmasna ramen Pantrk ideolojinin bu kadar savunucusu olmas hakknda birok kukuyu da beraberinde getirmektedir. Yaam boyunca Osmanlclktan, Pantrkle ve Kemalizme kadar birka ideolojiyi deerlendirip benimsedi ve Birinci Dnya Sava ncesi ve sresince kendini adam bir Pantrk grnts verdi. Ortaya koyduu ideolojik zikzaklar, her devrin adam izlenimini kuvvetlendirmektedir. Ocak 1961 Amerika ile Trkiye arasnda, Ereli Demir elik Tesisleri iin 130 milyon dolarlk kredi anlamas imzaland (9 Ocak 1961). ubat 1961 Adalet Partisi kuruldu (11 ubat 1961 Trkiye). ubat 1961 Trkiye i Partisi (TP) kuruldu (13 ubat 1961). Nisan 1961 Trkiye ile Sovyetler Birlii arasnda demiryolu nakliyatna ilikin anlama imzaland (27 Nisan 1961). Eyll 1961 1960 ihtilalinden sonra Dnemin bakanlarndan Fatin Rt Zorlu ve Hasan Polatkann idamnn gerekletirilmesi (16 Eyll 1961 Trkiye). Eyll 1961 1960 ihtilalinden sonra ihtilal ncesi dnemin Trkiye Babakan Adnan Menderes

209

idam edildi (17 Eyll 1961). Eyll 1961 Suriye, Birleik Arap Cumhuriyetinden ayrlarak bamszln ilan etti (30 Eyll 1961). Ekim 1961 Trkiye ile Almanya arasnda Trk gc Anlamas imzaland (31 Ekim 1961). Ekim 1961 Sblizhenie ve sliianie kavramlarnn ortaya atld, Sovyetler Birlii Komnist Partisi XXII. Kongresi yapld (Ekim 1961). 1962 1962 Dou Trkistandan, Sovyet Orta Asyasna toplu olarak Kazaklarn srlmesi. 1962 Kemirde, in ve Hindistan arasnda snr atmalar vuku buldu. 1962 Savan ardndan Cezayir bamszln kazand. Ekim 1962 Amerika, Sovyetlerin Kbay bir nkleer s haline getirdiini iddia ederek aday abluka etti (23 Ekim 1962). Kasm 1962 Sovyetler, Marsa ilk roketi frlatt (1 Kasm 1962). Kasm 1962 Gney Afrikada Mandela, lkeyi yasad yollardan terk temek suundan 5 yl hapse mahkum oldu (7 Kasm 1962). Aralk 1962 Adalet Partisinin I. Byk Kongresi topland (2 Aralk 1962 Trkiye). 1963 1963 in-Sovyet ilikilerinde anlamazlklar ba gsterdi. Ekim 1963 Kurtulu Sava komutanlarndan Refet Bele ld (2 Ekim 1963 Trkiye). Kasm 1963 ABD Bakan Kennedy, ldrld. Katil zanls Lee Harvey Oswald, Jack Ruby isminde biri tarafndan ldrld (24 Kasm 1963) Aralk 1963 Kbrsta Trklere ynelik Noel Katliam (21 Aralk 1963).: asbakan Karamanlisin istifas ve lkeyi terk etmesinin ardndan, Yunanistan srekli kabine bunalmlar geirmeye balad. Bu yzden Kbrs zerinde etkisi azald. Makarios, kendi giriimiyle yl boyunca anayasas deitirme ve Trk Cumhurbakan yardmcsnn yetkilerini ksma faaliyetlerini arttrd. Kasm sonunda ABD Bakan Kennedy, Makariosa bundan vazgemesini nerdi. Aralk banda da Trkiye tek tarafl deiiklikleri kabul etmeyeceini bildirdi. 21 Aralk 1963 ta Noel katliam ile EOKA, Trk cemaatine kar etnik temizleme ve Adadan karma politikasn zirveye kard. Eylemleri 1964 Austosunun ortalarna kadar srd. 30 Aralkta ise Makarios 13 maddelik anayasa deiiklii nerisini aklad

210

ama Trkiye buna kar olduunu tekrarlad. 1964 1964 Yeni Turan adl eserin yazar Halide Edip Advar (1884-1964) ld. 1964 Gmpalann 1964te lmyle boalan Adalet Partisi (AP) Genel Bakanlna Devlet Su leri eski Genel Mdr Sleyman Demirel seildi. AP, 1965 seimlerinde oylarn yzde 53n alarak tek bana iktidara geldi. Bu seimlerin bir zellii de Trkiyede ilk kez sosyalist bir partinin, Trkiye i Partisinin (TP) seimlere katlmas ve 15 milletvekillii kazanmasyd. 1964 Filistin Kurtulu rgt kuruldu ve srail Devletine kar gerilla savan balatt. 1964 Martin Luther King, Nobel Bar dln kazand. ubat 1964 Kbrs sorununu zimlemek zere Londrada bir araya gelen Trkiye, Yunanistan ve ngiltere zim anlamasna varamaynca konferans sonusuz dald. ngiltere, sorunun zim iin Birlemi Milletlere bavurdu. Bu arada Kbrsda kanl olaylar artarak srd (15 ubat 1964). Mart 1964 Birlemi Milletler Gvenlik Konseyi, Kbrsta ay sre ile grev yapacak Uluslararas Bar Gc gnderilmesine karar verdi (4 Mart 1964). Austos 1964 Trkiye ile Fransa arasnda nsan Gcnde birlii Anlamas, Ankarada imzaland. Anlamaya gre; ilk etapta 10 bin Trk iisinin kuzeydeki kmr ocaklarnda almak zere Fransaya gnderilecei akland (20 Austos 1964). Haziran 1964 Trk hkmetinin Kbrsa mdahale karar almas zerine ABD Bakan Johnson, ABD yardmndan salanan silahlarn mdahalede kullanlamayacan belirten bir mektup gnderdi (5 Haziran 1964). Ekim 1964 Rusya, Kbrsta iki toplumun varln kabul etti (30 Ekim 1964). Kasm 1964 Adalet Partisi Byk Kongresinde Sleyman Demirel ezici bir farkla genel bakanla seildi (29 Kasm 1964 Trkiye). Aralk 1964 Trkiye ile AET arasnda 12 Eyll 1963 ylnda imzalanan ve Trkiyeyi Gmrk Birliine gtrecek olan Ortaklk Antlamas (Ankara Antlamas) yrrle girdi. Birinci Ortaklk Konseyi toplants yapld (1 Aralk 1964). 1965 1964-1965 A. Mikoyan (Sovyetler Birlii). Mays 1965 Bat Almanya ile 283 milyon marklk (o gnn parasyla yaklak 849 milyon lira) yeni bir kredi anlamas imzalad. Kredinin 35 milyon marknn Ortak Pazar pay olmas, ilk planda 14

211

milyon mark denmesi ve Keban Projesi iin de 80 milyon mark verilmesi kararlatrld (24 Mays 1965 Trkiye). Haziran 1965 Arap-srail Sava balad (5 Haziran 1965). Temmuz 1965 Milli stihbarat Tekilat (MT) Kanunu (6.7.1965-No: 644) kabul edildi (6 Temmuz 1965 Trkiye). Ekim 1965 Sleyman Demirel ve Adalet Partisi 1965 ve 1969 10 Ekiminde yaplan iki seimde de iktidar oldu (10 Ekim 1965 Trkiye). Aralk 1965 Fransa Cumhurbakanlna De Gualle yeniden seildi (19 Aralk 1965). Aralk 1965 Brezilyann Sao Paulo kentinde, Ermeniler tarafndan Trkiye aleyhine gsteri dzenlendi (25 Aralk 1965). 1965-1971 Demirelli Yllarn balamas: Sleyman Demirel liderliindeki Adalet Partisi, 1965 seimlerinde oylarn yzde 53n alarak tek bana iktidara geldi. APnin 1965-1971 yllarndaki iktidar dnemi ekonomik, sosyal ve siyasal adan Trkiyenin en parlak devirlerinden biri oldu. Bu dnemde ekonominin en belirgin zellii yksek kalknma hz ve dk enflasyondu. Sanayileme sreci hzland. Krsal kesime dnk yatrmlara ve enerji projelerine ncelik verildi. Daha bamsz bir d politika izlendi. 1965-1971 yllar ayrca Trkiyenin en zgrlk dnemi zelliini de tamaktayd. Dnceyi snrlayan ve antidemokratik olarak nitelenen yasa maddelerinin en az uyguland ve en az sayda kiinin bu nedenle hkm giydii dnemdi. Bu dnemde kitleler siyasal rgtlenme yolunda nemli admlar attlar. Yine bu dnemde basn, tarihinin en zgr yllarn yaad, farkl grler ak biimde yazld ve tartld. 1965-1977 N. Podgorni (Sovyetler Birlii). 1965-1985 Bulgaristandaki Trklerin nfus art Bulgar ynetimini korkutacak boyuta ulamtr: 1965 nfus saym verilerine gre Trkler 850.000e yakn saylar ile genel nfusun %10unu oluturmaktaydlar. 1985 saymnda ise Trk nfus 1.600.000 civarna ulamt. Genel nfusun %15ini tekil ediyorlard. Bu nfus younluklaryla Bulgaristanda Trkler en kalabalk aznlk durumundaydlar. Basklar sonucu 1989dan sonra gerekleen gler, bu sayy aa ekmitir. Nfusun byk ounluu iftilik ve hayvanclkla geimini salamaktadr. 1966 1966 Fransa, NATOnun askeri kanadndan ayrld. 1966 Uzun sre Trk Oca bakanl yapm, Trk Milliyetisi byk hatip Hamdullah Suphi Tanrver (1886-1966) ld. ubat 1966 Trk Sovyet Ticaret Antlamas imzaland (19 ubat 1966).

212

Mart 1966 Cevdet Sunay, Trkiyenin 5. Cumhurbakan oldu (28 Mart 1966). Grevi 28 Mart 1973te sona erdi. 1966-1976 in Halk Cumhriyetinde, Byk i Snf Kltr Devrimi. 1967 1967 Arap Devletleri ve srail arasnda Alt Gn Sava yapld. Araplar yenildiler. 1967 Yunanistanda ordu ynetime el koydu ve 1974e kadar iktidarda kald: Subaylar halkn desteini elde etmek iin Kbrsta EOKAya destei arttrdlar. Kbrsta Trkler iyiden iyiye gettolara sktrlmaya baland. Yunan ordusunun 15 bin askeri, gayri resmi olarak Adaya yerletirildi. Trklere kar srdrlen soykrmn kesilmesi iin Trk ve Yunan babakanlar arasnda dzenlenen toplant bir sonu vermeyince, Trkiye askeri mdahalede bulunacan aklad. Yunanllar, Trk kynden geri ekilirken, arkalarnda 24 l braktlar. TBMM, Trkiye Cumhuriyeti Hkmetine Kbrsa mdahale yetkisi verdi. Trk uaklar Kbrs zerinde umaya balad. Donanma ve karma birlikleri harekete geti. ABDnin arabuluculuuyla Yunan birliklerinin geri ekilmesi salannca, Trk harekat durduruldu. 1964ten beri Trkiyede bulunan Rauf Denkta gizlice Adaya gitti. Denkta, Yunanllarca tutukland ama Trkiye ve ABDnin basksyla iade edildi. 1967 Ali Canip (1887-1967) ld. Mart 1967 Trk-Sovyet ktisadi Anlamas imzaland (25 Mart 1967). Nisan 1967 Yunanistanda Albaylar darbe yapt (21 Nisan 1967). Mays 1967 CHPden ayrlan Turhan Feyziolu ve arkadalar Gven Partisini kurdu (12 Mays 1967 Trkiye). Haziran 1967 Kalknma Plan gereince zmirde yaplmas ngrlen 4. rafineri yapm antlamas Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlnda, Sovyetler Birlii yetkilileriyle imzaland. Yaplacak rafinerinin ylda 3 milyon ton ham petrol ileyecei akland (12 Haziran 1967). Kasm 1967 Kbrsta Rumlar Trk kylerine saldrmaya balad (15 Kasm 1967). 1968 Ekim 1968 Trkiye i ifti Partisi, Anayasa Mahkemesince kapatld (15 Ekim 1968). Mart 1968 Trkiye ile Bulgaristan arasndaki g antlamas imzaland. Antlamaya gre, 1952 ylna kadar Trkiyeye genlerle yakn akrabalk balar olanlar anavatana gelebilecek. G hakk kazananlar her yl Nisan ve Kasm aylar arasnda 300er kiilik gruplar halinde Trkiyeye gelebilecek (22 Mart 1968).

213

Ekim 1968 Pragda binlerce ek, Sovyet igalini protesto etti (28 Ekim 1968). Aralk 1968 Trk-Yunan Kltr Protokol imzaland (20 Aralk 1968). 1969 1969 Muammer Kaddafi, Libyada darbe yaparak iktidar ele geirdi. 1969 Abdullah Battal Taymas (1882/3-1969) ld. Mart 1969 ABD eski bakan Dwight Eisenhower ld (28 Mart 1969). Nisan 1969 Londrada, Trk Elilii nnde Ermeniler tarafndan gsteri yry tertip edildi (24 Nisan 1969). Mays 1969 Kadkyde, Baharettin Dedean adl bir lkc, Hayko Gulis adl bir Ermeni tarafndan ldrld (2 Mays 1969). Haziran 1969 Filistin Kurtulu rgt kuruldu (2 Haziran 1969). Eyll 1969 Albay Kaddafi, Libyada askeri bir darbe yaparak Kral drisi devirdi (1 Eyll 1969). Ekim 1969 Dou Trkistan Trklerinin 1000 seneden beri kullandklar Arap Alfabesi in hkmeti tarafndan tamamen yasaklanmtr (23 Ekim 1969). Onun yerine in fonetiine uygun olarak hazrlanan Latin Alfabesi kabul ettirilmitir 1980li yllarda Uygur aydnlarnn hazrlam olduklar, Uygur fonetiine uygun Kiril Alfabesi projesi Pekin tarafndan reddedilmitir. Bunun yannda halkn byk ounluunun Trk olmas sebebiyle Dou Trkistanda her eye ramen Trke konuulmaktadr. Eski bir Trk yurdu olan Dou Trkistan, Trklerin ilk yerleik hayata balad yurtlardan biridir. Uygur mimarisi ise dnyaca mehurdur ve Trk-slam mimarisi zelliklerini ihtiva eder. Yeni Uygur edebiyat dnemi (XIX.yy. Uygur edebiyat) Dou Trkistandaki in istil ordularn, in hakimiyetini ve onlara kar yaplan mcadeleleri ileyen eserlerin ok olduu bir dnemdir. Ortaya kan edeb eserler, Uygur Trklerinde meydana gelen yeni mill edebiyatn temelini oluturmaktadr. 1970 1970 rdnde Kara Eyll. Msrda Nasrdan sonra Enver Sedat, iktidar eline ald. Ocak 1970 Konya Bamsz Milletvekili Prof. Necmettin Erbakan ve 16 arkada Milli Nizam Partisini kurdu (26 Ocak 1970 Trkiye). Nisan 1970 Trkiye Gazetesi kuruldu (22 Nisan 1970). Eyll 1970 Msr Devlet Bakan Nasr 5 Ekim 1970 tarihinde ld. Yerine Enver Sedat getirildi (28 Eyll 1970).

214

Kasm 1970 Fransa Cumhurbakan Charles De Gaulle ld (9 Kasm 1970). Kasm 1970 Savunma Bakan General Hafz Esad, Suriyede darbe yapt (13 Kasm 1970). Aralk 1970 Demokratik Parti kuruldu. Partinin kurucular arasnda Ferruh Bozbeyli, Saadettin Bilgi, Talat Asal ve Yksel Menderes yer ald (17 Aralk 1970 Trkiye). 1971 Mart 1971 Hkmete askeri bir muhtra verildi ve Hkmet istifa etti. (12 Mart 1971) Mays 1971 Anayasa Mahkemesi, Milli Nizam Partisinin kapatlmasna karar verdi. Gerekede, Laik devlet niteliinin ve Atatrk devrimciliinin korunmas prensiplerine aykr olmas ifadesi kullanld (21 Mays 1971 Trkiye). Temmuz 1971 Anayasa Mahkemesi, Trkiye i Partisinin temelli kapatlmasna karar verdi. Kapatma kararna gereke olarak TPin faaliyetlerinin Anayasann 57. maddesiyle, Siyasi Partiler Kanununun 89. maddesine aykr oluu gsterildi. TPin mallarna el konulurken, 41 yneticinin be yl sreyle parti kuramayacaklar karara baland (20 Temmuz 1971). Ekim 1971 Dr. Hikmet Kvlcml, Bulgaristanda ld (11 Ekim 1971). Aralk 1971 Pakistan-Hindistan Sava balad, yenilen Pakistan atekes imzalad (3-17 Aralk 1971). 1972 1972 Dndar Taer (1925-1972) ld. Byk Trk milliyetisi, dava adam ve gnl eri. Dndar Taer, 1925 ylnda Gaziantepte dodu. Mays 1972 CHP olaanst kurultaynda delegelerin ounluunun smet nnnn isteine kar kp ounluu Eceviti olan Parti Meclisi adaylarna oy vermesi zerine CHP Genel Bakan smet nn, 33,5 yldr srdrd liderliinden istifa etti (8 Mays 1972 Trkiye). Temmuz 1972 30 Haziran 1972 gn balayan CHPnin 21. Kurultaynda genel bakanla Mustafa Blent Ecevit seildi. Eski Bakan smet nn, Eceviti ayaa kalkarak selamlad (1 Temmuz 1972). Eyll 1972 Cumhuriyeti Gven Partisi kuruldu (4 Eyll 1972 Trkiye). Eyll 1972 Japonya ve in tekrar diplomatik ilikiler kurmaya karar verdi (28 Eyll 1972). Ekim 1972 Milli Selamet Partisi Kuruldu (11 Ekim 1972 Trkiye). Kasm 1972 CHP Milletvekili smet nn, CHPnin parti politikasnn memleket iin sakncal

215

istikamet ald gerekesiyle gece ge saatlerde hem CHPden, hem milletvekilliinden istifa etti. nn, eski Cumhurbakan olduundan senatr olarak Cumhuriyet Senatosundaki grevine devam etti (5 Kasm 1972 Trkiye). Aralk 1972 Dou Berlinde iki Almanya arasnda Temel Anlama imzaland (21 Aralk 1972). 1973 1973 Afganistanda yaplan asker darbe, Monariyi ykt ve Davud Hann babakanlnda Afganistan Cumhriyeti kuruldu. 1973 Yom Kippur Sava. Arap-srail sava. Ocak 1973 Milli Selamet Partisi Genel Bakanlna Sleyman Arif Emre seildi (21 Ocak 1973 Trkiye). Ocak 1973 Trkiyenin Los Angeles Bakonsolosu Mehmet Baydar ve Konsolos Bahadr Demir, 78 yandaki Amerikan uyruklu Ermeni Gurgen (Karakin) Yanikiyan tarafndan ehit edildi (27 Ocak 1973). ubat 1973 Rauf Denkta, Kbrs Trk ynetimi bakan oldu (18 ubat 1973). Mart 1973 Milliyeti Gven Partisi ile Cumhuriyeti Parti birleti. Bunlara baz bamszlarn katlmasyla Cumhuriyeti Gven Partisi kurulmu oldu (3 Mart 1973 Trkiye). Nisan 1973 Fahri Korutrk, Trkiyenin 6. Cumhurbakan oldu (6 Nisan 1973). 6 Nisan 1980 de grevi sona erdi. Haziran 1973 Yunanistanda monari ykld (1 Haziran 1973). Haziran 1973 Dou ve Bat Almanyann BMye girmek iin yaptklar bavurular kabul edildi (22 Haziran 1973). Austos 1973 Trkiye-Irak Petrol Boru Hatt Anlamas imzaland. Trkiye topraklarna denecek 625 kilometrelik boru ile Irak petrol Kerkkten Akdenize ulatrlaca akland (27 Austos 1973). 1973-1974 Arap Petrol Ambargosu. 1974 1974 Filistin Kurtulu rgt, BM Genel Kurulu oturumlarnda delege bulunduran ilk hkumet d rgt oldu. 1974 Lbnanda i sava balad.

216

Temmuz 1974 Yunanl subaylarn ynettii Ulusal Muhafz rgt, Kbrsta Cumhurbakan Makariosu devirdi ve EOKA-B nderi Nikos Sampsonu cumhurbakan ilan etti (5 Temmuz 1974). Temmuz 1974 T.C. Ordusunun I. Kbrs Bar Harekat balad (19 Temmuz 1974): Adadaki ngiliz ssne snan Makarios, Kbrs terk etmek zorunda kald. Bu suretle Enosisin gerekletirilmek istendiini anlayan Babakan Blent Ecevit, garanti anlamas uyarnca, ngiltereyi ortak eyleme davet etti. ngilterenin katlmamas zerine, T.C. Ordusunun Kbrs Bar Harekat balad. Trk karma gemileri 19 Temmuzda denize ald ve 20 Temmuzda denizden karma ve havadan indirmelerle Girne blgesi kontrole alnd. Ancak Yunan birliklerinin, garantr olarak bulunan Trk birliine saldrmas, arpmalar btn Ada yzeyine yayd. 22 Temmuzda Birlemi Milletlerin arsna uyularak ate kesildi. Bu giriim sonucu, Kbrsta Nikos Sampson, Yunanistanda ise askeri cunta devrildi ve Yunanistan demokrasiye dnd. Ancak Kbrsta dank durumdaki Trklerin gvenlii salanamad gibi, Girnedeki Kprba da Trk ordusu iin yeterli gvenceye sahip deildi. Austos 1974 Cenevrede srdrlen bar grmelerine ramen Yunanistan, Kbrs konusunda hibir uzlamaya yanamak niyetinde olmadn gsterdi (16 Austos 1974). Austos 1974 II. Kbrs Bar Harekt balad: Rumlarn, kylerdeki Trkleri ldrmeye devam etmesi zerine, Trk ordusu, Kbrsn yzde 37sini kontrol altna alacak kadar ilerledikten sonra ikinci harekat sona erdirdi (14-16 Austos 1974). 1975 1975 Avrupa Gvenlik ve birlii Konferans (CSCE, AGK), Helsinki Nihai Senedi imzaland. Ocak 1975 Asala (Gizli Ermeni Kurtulu Ordusu) terr rgt kuruldu (20 Ocak 1975). ubat 1975 Kbrs Trk Federe Devleti kuruldu. Ayn yl ierisinde bir de nfus mbadelesi gerekleti. Bu mbadele ile Kbrsn Gney kesimindeki Trkler, kuzey kesimine, kuzey kesimindeki Rumlar da gney kesimine geti. Mbadele BM gzetiminde gerekleti. eitli kaynaklara gre, bu tarihten gnmze kadar, Trkiyeden Adaya 30-40 bin civarnda Trk yerleimci gnderilmi durumda (13 ubat 1975). ubat 1975 Kbrs Trk Federe devleti ilan edildi (23 ubat 1975). Mart 1975 Trkiye ile Sovyetler Birlii arasndaki 180 milyon dolarlk ticaret protokol imzaland (11 Mart 1975). Nisan 1975 Kuzey ve Gney Vietnam birleti (30 Nisan 1975). Mays 1975 Trkiye i Partisi eski genel bakanlarndan Mehmet Ali Aybar, 49 arkadayla birlikte Sosyalist Parti adyla yeni bir parti kurduklarn aklad (31 Mays 1975).

217

Haziran 1975 Kbrsta Trk Federe Devleti Anayasas iin halk oylamas yapld. Oylamaya katlanlardan 37 bin 502 kii evet, 230 kii ise hayr oyu kulland (8 Haziran 1975). Ekim 1975 Trkiyenin Viyana Bykelisi Dani Tunalgil, bykelilii basan 3 terrist tarafndan ehit edildi (22 Ekim 1975). Ekim 1975 Trkiyenin Paris Bykelisi smail EREZ ve makam ofr Talip YENER, bykelilik yaknlarnda katledildi (24 Ekim 1975). Saldry Ermeni Soykrm Adalet Komandolar adl rgt stlendi. Kasm 1975 ABDde yaplan bakanlk seimlerini Jimmy Carter kazand (2 Kasm 1975). Kasm 1975 spanyada Diktatr Genaral Franco ld (20 Kasm 1975). Aralk 1975 mrn Btn Trklk almalarna adayan Hseyin Nihal Atsz (25 Ocak 1905-11 Aralk 1975) stanbulda ld. 1976 1976 inli komnist lider Mao Tse-tungun ld. ubat 1976 Trkiyenin Beyrut Bykelilii Bakatibi Oktar Cirit, bir salonda otururken Ermeni terrizminin kurban oldu. Saldry ASALA stlendi. ASALA ilk kez bu cinayetle adn ortaya att (15 ubat 1976). Mart 1976 Trkiye ile Amerika arasnda Savunma birlii Anlamas imzaland. Dileri Bakanlar tarafndan imzalanan anlamaya gre Trkiye, sleri amasna karlk ABDden 4 yl iinde 1 milyar dolar tutarnda yardm alacak (26 Mart 1976). Haziran 1976 Rauf Denkta, Kbrs Trk Federe Devleti Devlet Bakanlna seildi (21 Haziran 1976). Eyll 1976 in Halk Cumhuriyeti lideri Mao Zedong ld (9 Eyll 1976). Kasm 1976 Trkiye ile Sovyetler Birlii arasnda elektrik alveriini salayacak 10 yl sreli anlama imzaland (13 Kasm 1976). Kasm 1976 svein Volvo firmas ile Tat Sanayi A.. arasnda, Trkiyede kamyon retilmesini ngren bir anlama, svete imzaland (19 Kasm 1976). Aralk 1976 Sovyetler Birliiyle 10 yl sreli ekonomik anlama imzaland (13 Aralk 1976). 1977 1977 Dnyann tekrar kullanlabilen ilk uzay gemisi olan Uzay Mekii, ABD tarafndan frlatld.

218

Mart 1977 Trkiye ile Sovyetler Birlii arasnda 1977 ve 1978 yllarn kapsayan 200 milyon dolarlk ticari protokol imzaland. Anlamaya gre Trkiye Sovyetler Birliinden demir ve elik boru amyant ve baz hammaddeleri alacak (24 Mart 1977). Haziran 1977-1982 Brejnev, Sovyetler Birlii Yksek Sovyet Prezidyumu bakan oldu (Haziran 1977-1982). Haziran 1977 Trkiyenin Vatikan Bykelisi Taha Carm, bykelilik ikametgahnn nnde iki terristin at ate sonucu ld. Saldry bu kez Ermeni Soykrm Adalet Komandolar adl rgt stlendi (2 Haziran 1977). Temmuz 1977 Pakistanda askeri darbe yapld. General Ziya l Hak, Zlfikar Ali Butto idaresini devirdi (5 Temmuz 1977). Ekim 1977 Sovyetler Birliinin yeni anayasas yrrle girdi (Ekim 1977). Ekim 1977 Osmanl tarihine ilikin almalaryla tannan Prof. Dr. smail Hakk Uzunarl, stanbulda ld (9 Ekim 1977). 1977-1979 Denkta-Makarios (1977) ve Denkta-Klerides (1979) ile zirve anlamalar imzaland. Bu anlamalarla, Kbrsl Rumlar ilk kez iki kesimli, iki toplumlu federal bir zim benimsiyordu. 1978 1978 inde Deng Xiao-pingin iktidar ele al. 1978 Bulgaristandan 130.000 kii Trkiyeye gelmitir. 1978 Irak ynetimi Trkiyede Trkmen rencilerin tahsil yapmalarn ani bir kararla yasaklad. Trkmen renciler eski sosyalist lkelere tahsil iin gitmeye tevik edildi. Nisan 1978 Afganistanda Komnistlerce desteklenen bir devrim gerekleti, Davud Hana bir suikast sonucu ldrld ve ardndan Demokratik Afganistan Cumhriyeti kuruldu (Nisan 1978). Nisan 1978 Trk-Sovyet Ticaret Anlamas imzaland. Buna gre Trkiye ile Rusya arasndaki ticaretin yzde 50 artmas ve iki yolcu ua ile be helikopter ithal edilmesi karara baland (5 Nisan 1978). Haziran 1978 Madritte, Trkiye Bykelisi Zeki Kunaralpn ei Necla Kunaralp Ermeni bir saldrgan tarafndan ldrld. Ayn saldr srasnda, emekli Bykeli Beir Balcolu da vefat etti (2 Haziran 1978). Eyll 1978 Camp Davidde srail Babakan Begin ile Msr Devlet Bakan Enver Sedat bar

219

iin imza attlar (17 Eyll 1978). Eyll 1978 Papa Birinci John Paul (Roma Katolik Klisesinin bana getikten bir ay sonra) Vaticandaki evinde l bulundu (29 Eyll 1978). Kasm 1978 Diyarbakrn Lice ilesine bal Fis Kynde yaplan bir toplantda (PKK terr rgtnn I. Kongresi) PKK (Krdistan i Partisi, Partiya Karkaren Krdistan)nn kurulduu ilan edili (27 Kasm 1978 Trkiye). 1978-1979 randa Yamud Trkmen ayaklanmas: 1978 htilli ardndan bir takm haklar elde etmek iin ayaklanarak 1979 Martnda Gonbad Kavus ehrini ele geirmilerse de, rann asker stnl karsnda baarl olamamlardr. 1979 1979 Camp David Antlamas imzaland (srail-Msr). 1979 Sovyet nfus saymna gre Sovyetler Birliinde, 37.203.000 Trk kkenli 43.772.000 Mslman vard. En byk olandan ke doru bir sra iinde bunlar: zbekler, Kazaklar, Tatarlar, Azeriler, Trkmenler, Krgzlar, Bakrlar ve her biri l milyonun te birinden kk nfuslaryla dier 7 kk Trk gruplardan olumaktadr. 16 Ocak 1979 ran ah lkeyi terketti (16 Ocak 1979). Ocak-ubat 1979 Ayetullah Humeyni nderliinde randa slm nklb yapld (Ocak-ubat 1979). Nisan 1979 Humeyni, rann bir slm Cumhriyeti olduunu iln etti (1 Nisan 1979). Nisan 1979 Yunan Hkmeti, Atinann Nea Simirna meydannda Ermeni ntikam Antnn dikilmesine izin verdi (15 Nisan 1979). Ekim 1979 Filistin Kurtulu rgt lideri Yaser Arafat Ankaraya geldi; FK temsilcilii ald (1 Ekim 1979). Ekim 1979 Hollandadaki Trkiye Bykelisi zdemir BENLERin olu Ahmet BENLER, silahl saldr sonucu ldrld. Olay bu kez hem Ermeni Soykrm Adalet Komandolar hem de ASALA ayr ayr stlendi (12 Ekim 1979). Aralk 1979 Afganistann Sovyetler tarafndan igali. Sovyetler, mchidlere kar savanda Afgan rejimine destek verdi (21 Aralk 1979). Aralk 1979 Trkiyenin Paris Turizim Maviri Ylmaz olpan bir terristin saldrs sonucu katledildi (22 Aralk 1979).

220

1980 Ocak 1980 Trkiyde Ekonomik stikrar Kararlar alnd. (24 Ocak 1980) ubat 1980 Trkiyenin svire Bykelisi Doan Trkmen, Bernde urad saldrdan yara almadan kurtuldu (6 ubat 1980). Mart 1980 Otonom blge Kosovadaki Pritine niversitesinde renci gsterileri balad (11 Mart 1980). Nisan 1980 Trkiyenin Vatikan Bykelisi Vecdi Trelin makam aracna ate ald. Trel ve koruma grevlisi Tahsin Gven saldrdan yaral olarak kurtuldular (17 Nisan 1980). Mays 1980 Trk siyaset ve devlet adam Gn Sazak (1932-1980) 27 Mays 1980 tarihinde bir suikast sonucu apraz atee alnarak Ankarada ehid edildi. Temmuz 1980 Trkiyenin Atina Bykelilii dari Ateesi Galip zmen ile 14 yandaki kz Neslihan zmen bir terristin silahl saldrs sonucu katledildiler. Saldry ASALA stlendi (31 Temmuz 1980). Eyll 1980 Necmettin Erbakan liderliinde Konyada binlerce kiinin katlmyla Kuds Mitingi yapld. Bu miting 12 Eyll 1980 ihtilalinden sonra MSP davasnda nemli bir kant olarak kullanld (6 Eyll 1980 Trkiye). Eyll 1980 12 Eyll Asker Darbesi: Orgeneral Kenan Evren liderliinde Trkiyede Ordu darbe yaparak ynetime el koydu (12 Eyll 1980). Eyll 1980 ran ile Irak arasnda petrol fiyatlarndaki anlamazlktan dolay 10 yl srecek kanl atmalar (ran-Irak Sava) balad (22-24 Eyll 1980). Eyll 1980 Trkiyenin Paris Bykelilii Basn Danman Seluk Bakkalba urad silahl saldrda yaraland (26 Eyll 1980). Kasm 1980 Ronald Reagan, Bakan seildi (4 Kasm 1980). Aralk 1980 Trkiyenin Avusturalya Bakonsolosu ark Aryak ile koruma grevlisi Engin Sever, Ermeni terrizminin kurban oldular (17 Aralk 1980). 1980-89 ran-Irak Sava yaand. 1981 1981 Enver Sedat bir suikast sonucu ldrld. ran, Amerikal esirleri serbest brakt. Mart 1981 Trkiyenin Paris Bykelilii alam Ateesi Reat Moral ile din grevlisi Tecelli

221

Ar, alma Ateeliinden kp arabaya binecekleri srada 2 terristin saldrsna urayarak hayatlarn kaybettiler. Saldry ASALA stlendi (4 Mart 1981). Nisan 1981 Trkiyenin Kophenag alma Ateesi Cavit Demir oturduu apartmann asansrnde urad silahl saldrdan yaral olarak kurtuldu (2 Nisan 1981). Haziran 1981 Trkiyenin Cenevre Bakonsolosluu Szlemeli Sekreteri Mehmet Sava Yergz evine gitmek zere konsolosluktan ayrldktan hemen sonra urad silahl saldrda hayatn kaybetti. Saldry ASALA stlendi (9 Haziran 1981). Eyll 1981 Trkiyenin Paris Bakonsolosluu ile Kltr Ateeliinin bulunduu binay igal eden 4 ermeni terrist 56 Trk grevli ve vatanda rehin ald. Gvenlik grevlisi Cemal zeni ldrp Bakonsolos Kaya nal yaraladlar. Olay ASALA stlendi (24 Eyll 1981). Ekim 1981 Enver Sedat (Msr Devlet Bakan), bir suikast sonucu ldrld (6 Ekim 1981). Ekim 1981 Trkiyenin Roma Bykelilii kinci Katibi Gkberk Ergenekon yolda yrrken saldrya urad. Ergenekon olaydan hafif yaralarla kurtuldu (25 Ekim 1981). Kasm 1981 YK Kanunu kabul edildi (4 Kasm 1981 Trkiye). Kasm 1981 Avrupada bulunan Ermeni renciler Birlii ile Krt renci Dernei, Londrada ortak bildiri yaynladlar (27 Kasm 1981). 1982 1982 Philips ve Sony irketleri kompakt diski kard. 1982 srail, Sina Yarmadasndan geri ekildi. 1982 Papandreu, 1981 Ekiminde Yunanistandaki seimleri kazandktan hemen sonra, ubat 1982de Kbrsa gitti ve buradaki konumasnda, Kbrsn Helenizmin bir paras olduunu syleyerek, Kbrs sorunu ile ilgili btn taraflarn katlaca bir uluslararas konferans toplanmas gerektiini ekledi. BM Genel Kurulu, Rum tarafnn bavurusu zerine, Adadaki igal ordusunun derhal ekilmesini ve mltecilerin istee bal olarak geri dnmelerini tavsiye eden kararn ald. Bunun zerine KTFD Meclisi, 17 Haziranda radikal adm atarak Kbrs toplumunun selfdeterminasyon hakkna dair bir karar ald. Ocak 1982 Trkiyenin Los Angeles Bakonsolosu Kemal Arkan ldrld. Arkann katili Tanak militan Hampig Sasunyan, mebbet hapis cezasna arptrld (28 Ocak 1982). Nisan 1982 Trkiyenin Ottowa Bykelilii Ticaret Maviri Kani Gngr, urad silahl saldrda yaraland (8 Nisan 1982).

222

Mays 1982 Trkiyenin Boston Fahri Bakonsolosu Orhan Gndz, urad silahl saldrda ld (5 Mays 1982). Haziran 1982 Trkiyenin Lizbon Bykelilii dari Ataesi Erkut Akbay Ermeni bir militan tarafndan ldrld (7 Haziran 1982). Haziran 1982 Kuzey Trk Federe Devleti Meclisi (KTFDM), da radikal adm atarak Kbrs toplumunun self-determinasyon hakkna dair bir karar ald (17 Haziran 1982). Temmuz 1982 Trkiyenin Rotterdam Bakonsolosu Kemal Demirere konutu nnde urad silahl saldr dzenlendi. Demirer, olaydan yara almadan kurtulurken, saldrgan yaral olarak yakaland (21 Temmuz 1982). Austos 1982 Asalaya bal 2 terrist ankar Esenboa Havalimannda dzenlendii silahl basknda 8 kii ld, 72 kii yaraland. Bu Ermeni terrizminin Trkiyedeki ilk eylemi oldu (7 Austos 1982). Austos 1982 Artin Penik adl Ermeni, Esenboa katliamndan duyduu znty dile getirerek, kendini yakmak suretiyle Ermeni terrn lnetledi (10 Austos 1982). Austos 1982 Trk sivil ve askeri hedeflerine ynelik PKK terrist saldrlarn balamas: Suriyeamda yaplan PKK II. Kongresinde, kurulmas planlanan demokratik bamsz Krdistan devletinin silahl bir mcadele sonucu ina edilmesi fikri benimsenerek, 1983 ylndan itibaren eitim gren militanlarn eylem yapmak amac ile yurtiine gnderilmesi kararlatrld (20-25 Austos 1982). Austos 1982 Trkiyenin Ottowa Bykelilii Askeri Ateesi Atilla Altkat, silahl saldr sonucu ld (27 Austos 1982). Eyll 1982 Trkiyenin Burgaz Bakonsolosluu dari Ateesi Bora Selkan katledildi (9 Eyll 1982). Ekim 1982 Helmuth Kohl, Bat Almanya Babakan oldu (1 Ekim 1982). Kasm 1982 Yeni anayasann onaylanmas iin halk oylamas yapld (7 Kasm 1982): Danma Meclisi Anayasa Komisyonu tarafndan hazrlanan yeni Trkiye Cumhuriyeti Anayasas 7 Kasm 1982de halkoyuna sunuldu ve yzde 91.2 evet oyuyla kabul edildi. Yeni anayasann kabul ile Kenan Evren Cumhurbakan sfatn ald. Siyasi Partiler Yasas 24 Nisan 1983te yrrle girdi ve yeni siyasi partilerin kurulmas iin siyasal faaliyetler kademeli olarak serbest brakld. Kasm 1982 Kenan Evren, Trkiyenin 7. Cumhurbakan oldu (9 Kasm 1982). 9 Kasm 1989da grevi sona erdi. Kasm 1982 Sovyet lider Leonid Brejnev ld (10 Kasm 1982).

223

1982-1983 V. Kuznetsov (Sovyetler Birlii). 1983 1983 Kuzey Kbrs Trk Cumhriyeti kuruldu: Kurucusu Rauf Denktatr. Kuzey Kbrsta kurulan devletin bakenti Lefkoa ehridir. Ocak 1983 Levon Ekmekiyan, 1982 yl Esenboa baskn nedeniyle Ankarada idam edildi (29 Ocak 1983). Mart 1983 Yeni Siyasi Partiler Yasas, Danma Meclisince kabul edildi (3 Mart 1983 Trkiye). Mart 1983 Trkiyenin Belgrad Bykelisi Galip Balkara 2 terrist tarafndan 9 Martta silahl saldr dzenlendi. Olayda ar yaralanan Balkar, 11 Martta hayatn kaybetti. Olayda, bir Yugoslav renci de ld. Saldry yapan Kirkor Levonyan ile Raffi Aleksandr, olaydan tam bir yl sonra 9 Mart 1984de 20er yl ar hapis cezasna arptrldlar (9 Mart 1983). Nisan 1983 Milli Gvenlik Konseyi, Siyasi Partiler Yasasn kabul etti ve yaynlad 76 numaral bildiri ile siyasal faaliyetleri serbest brakt. Ancak yeni kurulacak partilerin kurucularnn MGK tarafndan incelenecei ve ve zel yasak getirilebilecei akland (24 Nisan 1983 Trkiye). Mays 1983 Trk Liras, Kbrsta resmi para oldu. Yeni uygulamaya gre 1 Kbrs Lirasna 36, maalarda 40 lira verilecei ifade edildi. KTFD yetkilileri daha nce ulusal para olan Kbrs Lirasnn da dviz ilemi greceini bildirdiler (16 Mays 1983). Mays 1983 12 Eyll 1980 ihtilalinden sonraki yeni dnemin ilk siyasi partisi olan Milliyeti Demokrasi Partisi kuruldu. Genel Bakanlna emekli orgeneral ve eski bykeli Turgut Sunalpn getirildii partinin 42 kurucu yesi arasnda Emekli Org. Eref Aknc, Prof. Ylmaz Altu, ktisat mren Aykut, Eitimci . Zekai Balolu, Yksek Petrol Mhendisi Turgut Glez, sanayici inasi Ertan, tarihi T. Ylmaz ztuna gibi tannm isimler yer ald (16 Mays 1983 Trkiye). Mays 1983 Anavatan Partisi (ANAP) kuruldu. Kurucular arasnda Turgut zal, Hsn Doan, Vehbi Dinerler, Prof. Ercment Konukman, Leyla Yeniay Kseolu, Adnan Kahveci, Mesut Ylmaz, Sudi Trel, Vural Arkan, Bedrettin Dalan gibi isimlerin bulunduu parti sa izgide politika yapmaya balad (20 Mays 1983 Trkiye). Mays 1983 Halk Parti (HP) kuruldu. Sol izgideki partinin genel bakanlna avukat Necdet Calp getirildi. Kurucular arasnda Mucip Atakl, M. Turan Beyazt, Bahriye ok, Aytekin Yldz, Gnseli zkaya, Neriman Elgin, M. Kemal Palaolu, Bilal iman gibi isimler yer ald (20 Mays 1983 Trkiye). Mays 1983 Byk Trkiye Partisi (BTP) kuruldu. Balangta, Hr Demokrasi Partisi ad zerinde durulduysa da daha sonra bundan vazgeildi. Emekli Orgeneral Ali Fethi Esenerin genel

224

bakan seildii partinin kurucular arasnda Refaaddin ahin, Halil Akaydn, Mehmet Glhan, Ouz Gkmen, hsan Gksel, Hasan Trkay, Refik Itman, Rt Naibolu da yer ald. Parti, Milli Gvenlik Konseyinin 31 Mays 1983 gn yaynlad 79 sayl bildiri ile kapatld (20 Mays 1983). Haziran 1983 Sosyal Demokrasi Partisi (SODEP) kuruldu. Genel Bakanlna Profesr Erdal nnnn getirildii partinin 42 kurucusu arasnda Prof. Dr. Trkan Akyol, smail Hakk Birler, Do. Dr. Trker Alkan, Tekin Alp, Kamil Karaveliolu, Cezmi Kartay, Cahit Klebi, Yiit Glksz, Oktay Eki, Do. Dr. Korel Gymen de yer ald. Aralarnda genel bakan Erdal nnnn de bulunduu 21 ye Milli Gvenlik Konseyi tarafndan veto edildi. Onlarn yerine gsterilen yelerden de 13 vetoya urad (6 Haziran 1983 Trkiye). Haziran 1983 stanbul Kapalarda bir terrist tarafndan halkn zerine ate ald. Olayda 2 kii ld, 21 kii de yaraland. Saldrgan, olay yerinde ldrld. Olay bir Ermeni terristin yapt anlald (16 Haziran 1983 Trkiye). Temmuz 1983 Trkiyenin Brksel dari Ataesi Dursun Aksoy, bir Ermeni terristin tabancayla dzenledii suikast sonucu ldrld. Katil olaydan sonra kaarken, suikast Asala ve Adalet Komandolar adl rgtler tarafndan ayr ayr stlenildi (14 Temmuz 1983). Temmuz 1983 THYnin Paris Orly havalimanndaki brosu nnde bomba patlad. Olayda 2si Trk, 4 Fransz, 1i Amerikal, 1i sveli olmak zere 8 kii ld, 28i Trk, 63 kii de yaraland. Bu olay tarihe Orly Katliam olarak geti (15 Temmuz 1983). Temmuz 1983 Refah Partisi kuruldu. Partinin 33 kiilik kurucu listesinde Numan Kl, Ahmet Tekdal, Zeki Bykzer, Rza Ulucak, Nuri Aksoy, Osman Aslan, Numan oban, Muharrem Kuru, Abdurrahman Serdar gibi isimler yer ald. Sa izgide yer alan partinin kurucularndan 29u MGK tarafndan veto edildi. Bunlarn yerine gsterilen yeni isimlerden 25i de yine MGKnn vetosuna urad. 24 Austos 1983 gn saat 17.00ye kadar 30 kurucu yesi MGK tarafndan onaylanmayan partilerin seimlere katlmayaca hkm de partiyi etkiledi. Refahn bu konuda Yksek Seim Kuruluna yapt bavuru da reddedildi ve RP seime giremedi (19 Temmuz 1983 Trkiye). Temmuz 1983 Trkiyenin Lizbon Bykelilii, 5 Ermeni terrist tarafndan basld ve bina iindekiler rehin alnd. Baskn srasnda bykelilik Mstear Yurtsev Mholunun ei Cahide Mholu hayatn kaybetti. Saldry Ermeni Devrimci Ordusu adl rgt stlendi (27 Temmuz 1983). Kasm 1983 12 Eyll 1980 ihtilalinden sonra Trkiyede gerekletirilen ilk demokratik milletvekili genel seimlerinden ANAP birinci parti olarak kt, zall Yllar balad: 6 Kasm 1983 seimlerine yalnzca ANAP, MDP ve HP katld ve yzde 45.1lik oy alan ANAP tek bana iktidar oldu. Milletvekilliklerin partilere gre dalm yle oldu: ANAP: 212, (yzde 45), HP: oyla 117 (yzde 30.4), Milliyeti Demokrasi Partisi (MDP) oyla 71 (yzde 23.2). ANAP, Bingl listesinde bir eksik adayla seime katldndan, kazand milletvekili says 211e dt (6 Kasm 1983). 24 Kasm

225

1983te toplanan TBMMde bakanlk divannn olumasyla MGKnn grevi sona erdi. MGKnn drt yesi Cumhurbakanl Konseyi yesi olarak greve balad. 13 Aralkta ise Turgut zal bakanlnda I. ANAP Hkmeti kuruldu. Turgut zaln liderliindeki ANAP, 1983 seimlerinde tek bana iktidara gelmi, 1987 seimlerinde de iktidarda kalma baarsn srdrmt. Kasm 1983 Kuzey Kbrs Trk Cumhuriyeti kuruldu: KTFD Meclisi, Kuzey Kbrs Trk Cumhuriyeti (KKTC) adnda bamsz bir devlet kurulduunu dnyaya ilan etti. KKTCnin kurulmas, Rum tarafnn, Yunanistann ve Batl devletlerin yansra BM Gvenlik Konseyinin de tepkisini ekti. Gvenlik Konseyi, 18 Kasmda ald bir kararla, bamszlk kararn knad. Trkiyeye yakn baz devletler, KKTCyi tanmann eiine gelmilerdi ki, ABD ve ngilterenin basklar ile bu kararlarndan vazgetiler. 13 Mays 1984te de BM Gvenlik Konseyi 550 sayl karar ile KKTCnin ilann ayrlk bir hareket olarak nitelendirdi (15 Kasm 1983). Kasm 1983 BM Gvenlik Konseyi, KKTCyi tanmay reddetti (18 Kasm 1983). 1983-1984 Yuri Andropov (Sovyetler Birlii). 1983-1985 srail, Gney Lbnan igal etti ve ekildi. 1984 1984 V. Kuznetsov (Sovyetler Birlii). Ocak 1984 Trk Parasn Koruma Kanununda yaplan bir deiiklikle dviz tamak su olmaktan kt (6 Ocak 1984). Mart 1984 36 yabanc bankann, Merkez Bankasna 300 milyon dolarlk kredi amasna ilikin anlama imzaland (14 Mart 1984). Mart 1984 Trkiyenin Tahran Bykelilii Ticaret Mavir Yardmcs Il nelin otomobiline bomba yerletirmeye alan bir terrist, bombann elinde patlamas sonucu ld (27 Mart 1984). Mart 1984 Trkiyenin Tahran Bykelilii Bakatibi Hasan Servet ktem ve Bykelilik Atae Yardmcs smail Pamuku, evlerinin nnde uradklar silahl saldrda yaralandlar (28 Mart 1984). Nisan 1984 IMF ile yeni Stand-By anlamas imzaland. Anlamaya gre Trkiye, 4 taksitle 240 milyon Dolar kredi alacak (6 Nisan 1984). Nisan 1984 Trkiyenin Tahran Bykelilii Sekreteri adiye Ynderin ei, ran ile Trkiye arasnda ticaret yapan iadam Ik Ynder, bir ASALA militan tarafndan ldrld (28 Nisan 1984). Mays 1984 Trkiyede F-16 sava uaklarnn yapmna ilikin anlama, Ankarada General Dynamics firmasyla Trkiye arasnda imzaland (2 Mays 1984).

226

Haziran 1984 Trkiyenin Viyana Bykelilii alma Ateesi Erdoan zen, otomobiline yerletirilen bombann patlamas sonucu ld. Olay, Ermeni Devrimci Ordusu adl rgt stlendi (20 Haziran 1984). Austos 1984 Trkiye ile Irak arasnda ikinci petrol boru hattnn kurulmasna ilikin anlama imzaland (6 Austos 1984). Austos 1984 PKK, 15 Austos 1984te gerekletirdii Eruh ve emdinli basknlaryla Hezen Rzgariya Krdistan adl askeri kanadnn kuruluunu ilan etti (15 Austos 1984). PKKnn 15 Austos 1984-20 ubat 2000 tarihleri arasnda gerekletirdii toplam 21 bin 866 kanl saldr, katliam vb. kanl eylemlerin bilanosu yledir: 6 bin 751 silahl saldr, 8 bin 581 gvenlik kuvvetleriyle atma, 3 bin 519 mayn deme ve bombalama suretiyle patlama, 411 gasp, 1076 yol kesme ve adam karma, 676 bildiri datma, 852 kanunsuz toplant. Bu olaylar srasnda 4 bin 27 asker, 1265 geici ky korucusu, 254 polis ehit olurken, 11 bin 387 gvenlik grevlisi ve sivil ise yaraland. PKKya kar gvenlik glerince yurtiinde yaplan operasyonlarda; bu kanl olaylara neden olan; 18 bin 958 terrist l, 706 terrist yaral, yardm ve yataklk yapanlar da dahil olmak zere toplam 58 bin 165 terrist etkisiz hale getirildi. Operasyonlar srasnda 2 bin 192 militan ise teslim oldu. Eyll 1984 in ve ngiltere, Hong Kong konusunda anlamaya vardlar; ngiltere Hong Kongu 1997de ine vermeyi taahhd etti (26 Eyll 1984). Ekim 1984 Hindistan Babakan ndira Gandhi, Sih muhafzlar tarafndan ldrld (31 Ekim 1984). 1984-1985 Konstantin ernenko (Sovyetler Birlii). 1984-1989 Bulgaristan ynetiminin Bulgaristan Trklerine ynelik kltrel soy krm politikas uygulamas: Bulgaristan 1984-1985 yllarnda Trke isimleri yasaklayarak Trkleri asimile etmeye alm, bu olmazsa ge zorlamtr. 1989 ylnda 160.000 kadar Trk Trkiyeye g etmitir. Sonraki yllarda bu say 300.000e ulamtr. 1984-1990 KKTCnin kurulmasndan sonra toplumlararas grmeler yeniden balad. KKTC kurulurken, 1977-79 zirve anlamalarna atfta bulunularak, iki toplumlu, iki kesimli federal bir zime kaplar ak braklmt. Grmeler srecinde, New Yorkta 17 Ocak 1985te ve 29 Mart 1986da BM Genel Sekreterinin hazrlam olduu Kbrs zerine Anlama Tasla, Kbrs Trkleri tarafndan kabul edilip, Rumlar tarafndan reddedildi. 22 Mays 1987de AB ve Kbrs, 18 aylk grmeler sonucunda Gmrk Birlii protokol balatt. Ocak 1988de anlamann tm Aday kapsamasna karar verildi. 1990daki iki taraf arasndaki New York Zirvesi de baarszlkla sonuland. 1985 1985 V. Kuznetsov (Sovyetler Birlii).

227

Ocak 1985 Tacikistann bakenti Duanbede Rus kart ayaklanma (Ocak 1985). Mart 1985 Mikhail Gorbachev, Sovyetler Birlii Komnist Partisi Genel Sekreterliine getirildi (Mart 1985). Nisan 1985 raan Saraynn 49 yllna ngiliz otelcilik firmas Trust House Pertea kiralanmasyla ilgili anlama imzaland (19 Nisan 1985). Nisan 1985 Sabah Gazetesi kuruldu (22 Nisan 1985). 1985-1989 Andrei Gromiko (Sovyetler Birlii). 1986 1986 XVII. Sovyetler Birlii Komnist Partisi Kongresi, yeniden yaplanma (perestroika) ve aklk (glasnost) politikalarn benimsedi, onaylad. Nisan 1986 Amerikan uaklar Libyay bombalad (15 Nisan 1986). Eyll 1986 Desmond Tutu,Gney Afrikada ilk siyah Anglikan Kilisesi lideri oldu (7 Eyll 1986). Ekim 1986 PKKnn III. Kongresi: Lbnann Bekaa Vadisinde bulunan Mahsum Korkmaz akademisi adl terr kampnda 3. Kongre yapld. Bu kongrede uluslararas ittifaklar, askeri aparat, parti ve cephe rgtlenmeleri ynnde kararlar alnd. HRK adl askeri aparatn ismi Krdistan Ulusal Kurtulu Ordusu olarak deitirildi. PKK terr rgt, 21 Mart 1985 tarihinde ise eitli toplum kesimlerinde cephe rgtlenmesini gerekletirmek zere ERNKy Krdistan Halk Kurtulu Cephesini ilan ederek halk zerindeki etkinliini ERNK eliyle, scak atmalar da ARGK eliyle yapmaya balad. Terr rgt, ERNK ve ARGKnin kurulmasn ilan ederek halk savalarnn 3 temel unsuru olan Parti PKK (Krdistan i Partisi), Cephe ERNK (Krdistan Halk Kurtulu Cephesi), Ordu ARGK (Krdistan Halk Kurtulu Ordusu) rgtlenmesini tamamlam oldu (26-30 Ekim 1986). Aralk 1986 Kazakistann bakenti Alma-Atada Rus kart ayaklanma vuku buldu (17-18 Aralk 1986). 1987 1987 Filistinde srail igaline kar ntifada balad. Ocak 1987 Gmlcineye bal Demirbeyli ve Samanl kyleri topraklarnn fabrika ve yar ak cezaevi yaplaca gerekesiyle Yunan hkmeti tarafndan kamulatrld (5 Ocak 1987). Austos 1987 PKKnn Katliamlar: Siirt-Eruh-Bagze buca, Klkaya ky alayan (Milan) mezrasna yaplan saldrda 2si ocuk, toplam 25 vatandamz hayatn kaybetmitir (18 Austos 1987).

228

Ekim 1987 PKKnn Katliamlar: rnak-Meeii ky obandere mezrasna yaplan silahl saldrda 13 vatandamz katletmitir (10 Ekim 1987). Ekim 1987 Kapatlan TPin Genel Bakan Behice Boran, Belikada ld (11 Ekim 1987 Trkiye). 1988 1988 Irak Milli Trkmen Partisi kuruldu. Parti Badat rejiminin baskc, acmasz politikalarn dikkate alarak kendini Irakn Kuveyti igal etmesinden sonra 1991 de deklare etti. Irak Milli Trkmen Partisinin deneyimli ve idealist yneticilerinin abalar neticesinde dnya, Trkmen varlndan haberdar oldu. IMTP yneticileri Riyad, Beyrut, Londra ve ABDde yaplan toplantlara itirak ettiler. ABD, ngiltere gibi Irak sorunu ile yakndan alakal devletlerin bakentlerini ziyaret ederek grmelerde bulundular. Avrupa Parlamentosu gibi nemli mahfillerde Krtlerle eit temsil edilmeyi baardlar. Mart 1988 PKKnn Katliamlar: Siirt-Eruh-Yazoymak ky civarnda koyun otlatan obanlardan 9u terristler tarafndan boularak katledilmitir (29 Mart 1988). Nisan 1988 Krfezde ran-ABD atmas gerekleti (18 Nisan 1988). Mays 1988 PKKnn Katliamlar: Hakkari-Uludere-Ortaba kyne yaplan silahl saldrda 6 vatandamz katledilmitir (2 Mays 1988). Mays 1988 PKKnn Katliamlar: rnak-Tarakl ve kardeler mezrasna saldran terristler 5i kadn toplam 13 vatandamz katledilmitir (7 Mays 1988). Mays 1988 PKKnn Katliamlar: Mardin, Nusaybin, Taky Balminin mezrasna saldran terristlerce 7si ocuk olmak zere toplam 10 vatandamz katledilmi, 3 vatandamzda yaralanmtr (8 Mays 1988). Temmuz 1988 Komnist Parti, Gorbaovun Perestroika politikasn onaylad (1 Temmuz 1988v). Austos 1988 ran-Irak savanda atekes yapld (8 Austos 1988). Ekim 1988 Gorbaov, SSCB lideri oldu (1 Ekim 1988). Kasm 1988 ABDdeki seimleri Cumhuriyeti aday J. Bush kazand (8 Kasm 1988). Kasm 1988 Srgndeki Bamsz Filistin Devleti, kuruldu (24 Kasm 1988). 1989 1989 Sovyet kuvvetleri, Afganistandan geri ekildi.

229

1989 dil/Volga blgesinde slamn kabulnn 1100. yldnm kutland (Hicri takvime gre). 1989 rann dini lideri Ayetullah Humeyni ld. ubat 1989 zbekistan, Takentte Rus kart ayaklanmalar vuku buldu (ubat 1989). Mays 1989 Miloevi Srp Cumhuriyeti Bakanlna seildi (8 Mays 1989). Haziran 1989 zbekistanda, zbekler ve Mesket Trkleri arasnda etnik atmalar vuku buldu (Haziran 1989). Haziran 1989 Kazakistan, Novyi Uzende ayaklanmalar (Haziran 1989). Haziran 1989 Pekinde Tiananmen Meydan katliam: Pekinin Tienanmen Meydanndaki byk renci gsterisine asker mdahale etti. 2 bin civarnda renci hayatn kaybetti (3/4 Haziran 1989). Haziran 1989 Nazarbayev Kazakistan Komnist Partisi Bakanlna getirildi (22 Haziran 1989). Haziran 1989 Vidovdan gn kutland. Kosovada Srplarn Osmanllara yenilgisinin 600. yldnm kutland. Bir milyon Srpa hitap eden Miloevi, Srplarn egemenlik amalarn ilk kez kamuoyuna aklad (28 Haziran 1989). Ekim 1989 7 bin Dou Alman vatanda, eitli Dou Avrupa lkelerinden zel trenlerle Bat Almanyaya geti (1 Ekim 1989). Kasm 1989 Turgut zal, Trkiyenin 8. Cumhurbakan oldu (9 Kasm 1989). 17 Nisan 1993de vefatyla grevi sona erdi. Kasm 1989 Berlin Duvar ykld (9 Kasm 1989). Kasm 1989 PKKnn Katliamlar: Hakkari-Yksekova kiyaka ky Aamolla Yasin Mahallesine yaplan silahl saldrda 28 vatandamz katledilmi, 2 vatandamz da yaralanmtr (24 Kasm 1989). Aralk 1989 Romanyada Halk htilali ile komnist rejim ykld. Aralk 1989 ABD Bakan George Bush ve Sovyet lider Mikhail Gorbaov souk savan resmen sona erdiini Malta zirvesinde akladlar (3 Aralk 1989). Aralk 1989 ABD, Panamay igal etti (21 Aralk 1989). Aralk 1989 Trkler; komnist rejimin devrilmesinden sonra, Romanya Demokrat Trk Mslman Birliini kurdular (29 Aralk 1989). Bu birlik ne yazk ki ksa bir sre sonra; Romanya Trklerinin Demokratik Birlii, Romanya Tatar-Trk Mslmanlarnn Demokrat Birlii olarak ikiye ayrld. Bu iki topluluk, giriimler sonucu 30 Temmuz 1994te Trk-Tatar Birlikleri Federasyonu altnda

230

birlemilerdir. Romanyada, milli aznlklarn birlikleri bir siyasi parti statsnde kabul edilmekte ve birer milletvekiliyle mecliste temsil edilmektedirler. Trk aznlk bu birlikler aracl ile Romen Meclisinde temsil edilmektedir. 1989-1991 Mihail Gorbaev (Son Sovyetler Birlii lideri). 1990 1990 Tataristan Cumhuriyeti bamszln ilan etti. 1990 Erivanda, Arev adnda Yahudi-Ermeni Kltr Dernei kuruldu. 1990 BM Gvenlik Konseyinin 649 sayl kararn ald: Bu kararla BM, Adadaki her iki taraf da, kabul edilebilir bir zim bulma yolunda aba gstermeye ard. Ayn karar, byle bir zimn iki toplumlu, iki kesimli bir anlaya sahip olmas ve zimn siyasi olarak iki eit toplum liderinin direkt grmeleri yoluyla salanmas gerektiini vurgulad. Kararn, Kbrs sorununu 1974te deil de, 1960lara hatta ncelerine dayandrmas bir baka nemli nokta idi. 1990 Temmuzunun ilk haftas iinde Kbrs Rum Ynetimi Kbrs adna ABye yelik iin bavurdu. BMnin ve Trk tarafnn uyarlarna ramen topluluk 11 Eyll 1990da bu bavurunun normal sre iinde deerlendirilmesini kararlatrd. Ocak 1990 Kzl Ordu Birlikleri Bakuye girerek katliam yaptlar (19-20 Ocak 1990). ubat 1990 Tacikistanda etnik ayaklanmalar (ubat 1990). ubat 1990 Belgrad hkmeti, Kosovada gstericilere kar tank ve sava ua kulland (1 ubat 1990). Haziran 1990 SHPden ayrlan Gneydou kkenli baz milletvekilleri, Halkn Emek Partisini (HEP) kurdular (7 Haziran 1990 Trkiye). Haziran 1990 Kosovadaki btn Arnavut resmi grevliler/yneticiler grevlerinden alnarak yerlerine Srplar atanmaya baland (26 Haziran 1990). Temmuz 1990 Kosova Prizrende Trk Demokratik Birlii Partisi kuruldu. Partinin kurulmasyla bunalml gnler geiren Trk toplumu rahatlamtr. Ayrca Trk okullarnn kapatlmas ve Trk soylularn maruz kalabilecekleri ayrmclk byk lde giderilmitir (19 Temmuz 1990). Austos 1990 Irak ordusu Kuveyti 18 bin kilometrekarelik, 967 bin nfuslu lkeyi 4 saatte igal etti. Irak Devlet Bakan Saddam, igale gereke olarak Kuveytin bol petrol retip fiyatlar drmesini gsterdi ve Kuveyti Irakn ili olarak ilan etti. gal tm dnyadaki tepkiyle karlanrken, Trkiye-Irak petrol boru hattnn kapatlmas gndeme geldi (2 Austos 1990). Eyll 1990 TBMM gizli oturumda, lke dna asker gnderme ve yabanc askerlerin Trkiyede

231

bulundurulmas konusunda yetki hkmete verildi (5 Eyll 1990 Trkiye). Ekim 1990 Dou Almanya ve Bat Almanya birleti (3 Ekim 1990). Ekim 1990 kinci Dnya Savandan sonra Dou Almanya ve Federal Almanya iki devlet halinde ayrlan Almanya Berlin Duvarnn yklmas ile birleti (3 Ekim 1990). Kasm 1990 ngilterede Thatcher istifa etti; J. Major babakan oldu (27 Kasm 1990). Aralk 1990 Cumhuriyet Yksek Konseyi tarafndan Karakalpakistann zerklii kabul edilerek zbekistann ilk ve tek zerk cumhuriyeti olduu onayland (1 Aralk 1990). Aralk 1990 Aliya zzetbegovi, Bosna-Hersek devlet bakanlna seildi (20 Aralk 1990). Aralk 1990 Anayasa deiikliini kabul eden Hrvatistan, egemen devlet olduunu ilan etti (23 Aralk 1990). Aralk 1990 Slovenya bamszln aklad (26 Aralk 1990). 1990-1991 Irak, Kuveyti igal etti. Krfez Sava yapld (l Frtnas Harekat). Irak paraya blnd. 1991 1991 Sovyetler Birliinin dalmas ve ardndan Kazakistan, Krgzistan, Tacikistan,

Trkmenistan ve zbekistan Cumhriyetlerinin bamszlk ilanlar (Yaz 1991). 1991 Irakn Kuveyti ilhakna kar yaplan Krfez sava, Orta Doudaki dengeyi korumak iin Filistin Devletinin diplomatik adan yeniden dnlmesine sebep oldu. Kasm aynda spanyada, srail ve Arap devletlerinin katld bir bar konferans yapld. 1991 eenler milli bamszlk hareketi balattlar ve Rusya ile federatif mukaveleyi imzalamadlar. Yine ayn tarihte een ve ngu cumhuriyetleri olmak zere ikiye ayrldlar. eenler, 10. yzyldan sonra uzun bir dnem boyunca Ortodoks rahiplerin ynetiminde yaadlar. 17. yzylda blgede yaylmaya balayan Mslmanlk 19. yzyl ortalarnda birinci din durumuna geldi. eenler, batda ayn dili konutuklar ngularn yaad blgenin 1774te Rusyann eline gemesiyle uzun yllar dier Kafkas halklaryla birlikte Ruslara kar direndiler. 1917 Ekim devriminden sonra TerekDastan yerel hkmetine balandlar. 1920de Sovyetler blgede kesin denetimi saladlar. 1991 Cumhurbakan Turgut zal, Kbrs konusunda bir drtl konferans toplanmasn nererek, o gne kadar sorunun iki toplum arasnda grlmesi gerektiini savunagelmi olan Trkiyenin bu anlayna da deiiklik getirdi. zaln nerisine gre Kbrs sorunu, KKTC, Kbrs Rum Ynetimi, Trkiye ve Yunanistan arasnda ele alnmalyd. 28 Haziran 1991de BM Genel Sekreteri Perez de Cuellar, BM Gvenlik Konseyine sunduu raporda Trkiyenin nerdii Drtl Zirve

232

Toplantsn kabul ettiini belirtti. 1991 Krm Devlet niversitesinde Tatar Trkesi ve Edebiyat Blm ald. 1995 ylna kadar bu blme her yl 50 renci kabul ediliyordu. Ancak, 1996 ylndan itibaren say drlerek 30 renci kabul edilmeye baland. 1991 Tataristan zerk Cumhuriyetinde Meclis ve Cumhurbakan seimi yapld.

Cumhurbakanlna Mintimir eymiyev seildi. Ocak 1991 Ermeniler, Haclar kentine bombal saldn dzenledi. Saldrda 3 Sovyet askeri ile 2 Azeri ld. Ermeniler ayrca, Azerbaycann Sesi gazetesi muhabiri Savtin Askerovay katletti (21 Ocak 1991). ubat 1991 Elmira Kafarova, Azerbaycan Yksek Sovyet Bakanlna seildi (5 ubat 1991). ubat 1991 Slovenya Parlamentosu Yugoslavya devletinin datlmasn nerdi (20 ubat 1991). ubat 1991 Bakde, Transkafkasya Mslmanlar Dinileri Bakanlna bal faaliyetlerini srdren medrese, slam Enstitsne dntrld (22 ubat 1991). ubat 1991 Irak Kuveytten ekilmeyi kabul etti (25 ubat 1991). ubat 1991 Krajina Srplar Hrvatistandan bamszlklarn ilan ettiler (28 ubat 1991). ubat 1991 Krfez Savanda atekes ilan edildi (28 ubat 1991). Mart 1991 Srp-Hrvat milisler arasnda Milli Park Plitvicede kan atmalarda JNA (YHO) Srp etecilerle birlikte hareket ettiler (31 Mart 1991). Nisan 1991 Azerbaycann Kazak blgesine, slahl bir Ermeni grubu saldrd. Olay zerine Sovyet ordu birlikleri ile Ermeniler arasnda kan atmada, 15 Ermeni hayatn kaybetti (3 Nisan 1991). Nisan 1991 Karabada, Ermeniler ile Azeriler arasnda atmalar kt. Azeri kyleri Ermeniler tarafndan top ateine tutuldu (13 Nisan 1991). Nisan 1991 Sua kasabasna bal Azeri kyleri, Ermeni kylerinden alan top ve makineli tfek ateine maruz kald. Olayda 3 Azeri ld, 3 ev ykld, 3 ev de oturulamaz hale geldi (23 Nisan 1991). Nisan 1991 Karaba blgesinde, 4 Azeri gvenlik grevlisi ldrld. Olay Karaba Savalar adl rgt stlendi (26 Nisan 1991). Mays 1991 Yugoslavya Devlet Bakanl Konseyi, JNAya atmalara mdahale edebileceini

233

bildirdi (5 Mays 1991). Mays 1991 Srplar, Anayasa gerei (sra ile) Devlet bakanln stlenmesi gereken HrvatStepe Mesiin greve balamasn engellediler (16 Mays 1991). Mays 1991 Hrvatistanda referandum yapld. Halkn %94 bamszlk iin oy kulland. Referanduma katlm oran %86 oldu (19 Mays 1991). Haziran 1991 Trkiye ve KKTC, aldklar kararlarla her iki lkeye giri k yapacak kiilerde pasaport zorunluluunu kaldrd. Giri ve klar iin yalnzca nfus czdannn yeterli olaca akland (13 Haziran 1991). Haziran 1991 ANAP nc Olaan Genel Kongresinde Mesut Ylmaz, rakibi Yldrm Akbulutu 100 oy geride brakarak, 623 oyla genel bakanla seildi. Dier aday Hasan Celal Gzel, ilk turda 20 oyda kalnca bakanlk yarndan ekildi ve daha sonra da partiden istifa etti (15 Haziran 1991 Trkiye). Haziran 1991 Slovenya ve Hrvatistan bamszlklarn ilan etti (25 Haziran 1991). Haziran 1991 Avusturya ve Macaristan snrlarn kontrol etmek isteyen JNA tanklarla Slovenyaya doru ilerlemeye balaynca, Sloven milis kuvvetleriyle iddetli arpmalar meydana geldi; hava kuvvetleri Ljubljana havaalann bombaladlar (26 Haziran 1991). Austos 1991 Azerbaycan istiklalini ilan etti (30 Austos 1991). Austos 1991 zbekistan istiklalini ilan etti (31 Austos 1991). Austos 1991 Krgzistan istiklalini ilan etti (31 Austos 1991). Eyll 1991 Ermenistan bamszln ilan etti. 23 Eyllde bamszln ilan eden Ermenistan fiilen ve hukuken bamsz oldu (23 Eyll 1991). Ekim 1991 Azerbaycan bamszln ilan etti: Azerbaycanda Halk oylamas yaplarak Azerbaycann istiklali kesinleti. Azerbaycann istiklalini ilk tanyan lke Trkiye oldu (18 Ekim 1991). Ekim 1991 Trkmenistan bamszln ilan etti (27 Ekim 1991). Kasm 1991 Karaay-erkes Cumhuriyetinin eski itibar iade edilmitir. Rusya, onlara hakszlk edilerek srgne gnderildiklerini kabul etmi ve Cumhuriyetin itibarn iade etmitir (17 Kasm 1991). Aralk 1991 Almanya Dileri Bakan Hans Dietrich Genschere mektup yazan BM Genel sekreteri Perez de Cuellar, Genscheri seici bir tanmadan (Hrvatistan ve Slovenyay kastederek) kanmas iin uyard (13 Aralk 1991). Aralk 1991 Kazakistan istiklalini ilan etti (16 Aralk 1991).

234

Aralk 1991 Yakutistanda dorudan bakanlk seimi yapld. Bakan greve gelir gelmez birinci i olarak cumhuriyetin adn Saha Cumhuriyeti olarak ilan etti. Yakutlar Orhun kitabelerinde de Kurkan adyla gemektedir. Daha sonra ku-zeye ekilen Yakutlarn ana Trk ktlesiyle balar kopmutur. Bu yzden Saha (Yakut) Trkesi Trkiye Trkesinden ve dier Trk lehelerinden biraz uzaktr. Sahalarn tarihte 10 asra yakn bir sre varlklarn srdren skit (Saka) Trklerinin bir uzants olduklar da uzmanlarca belirtilmektedir. Kendilerine Saha demeleri de, buna bir delil saylmaktadr (20 Aralk 1991). Aralk 1991 Almanya, Hrvatistan ve Slovenyay tand (23 Aralk 1991). Aralk 1991 PKKnn Katliamlar: stanbul-Bakrky stanbul Caddesi zerinde terr rgt PKK lehine sloganlar atarak kanunsuz gsteri yry yapan 40-50 kiilik bir grup Egebank, Kit, Arelik, Emlak Bankas, etinkaya Maazalarna molotof kokteyl atm, etinkaya Maazasnda kan yangn sonucu 3 erkek, 1 ocuk, 7 kadn toplam 11 vatandamz hayatn kaybetmi, 14 vatandamz yaralanm, olayla ilgili olarak 47 kii yakalanmtr (25 Aralk 1991). Aralk 1991 Sovyetler Birlii dald. 23 Eyllde bamszln ilan eden Ermenistan fiilen ve hukuken bamsz oldu (26 Aralk 1991). 1992 1992 100 paragraftan oluan BM Fikirler Dizisi, taraflarn onayna sunuldu. New Yorkta srdrlen grmelerin ardndan, BM Genel Sekreteri Butros Gali, toprak dzenlemeleri ve anayasal konularn tmn kapsayacak bir paket anlama hazrlad. Trk taraf 100 paragraftan 91ini onayladn aklad. Rum tarafnda ise, Kbrs Rum lideri Yorgo Vasiliu paketi onaylarken, daha sonra iktidara gelen Glafkos Klerides ile bu pakete kar kt. 1992 Tataristan zerk Cumhuriyeti: SSCBnin dalmasyla Tataristanda da geni apta bir milli kurtulu hareketi balad. Tataristan tam siyasi bamszln ilan etti ve Rusyadan ayrlma niyetini bildirdi.Ancak Rusya Parlamentosu buna ret cevab verdi. Bugn bakenti Kazan ehri olan Tataristan, Rusya Fedarasyonuna bal zerk bir Trk cumhuriyetidir. Ocak 1992 Karadzi liderliinde Bosnal Srplar Bosna Hersek Srp Cumhuriyetini kurduklarn akladlar (9 Ocak 1992). ubat 1992 BM koruma gc olarak UNPROFORun (United Nations Protection Forces) Yugoslavyada konulandrlaca akland (21 ubat 1992). ubat 1992 Hrvatlar ve Mslmanlar Bosna Hersekte yaplan referandumda bamszlk iin oy kullandlar. %63 Evet oyu karken, referanduma katlma oran %95.9 olarak gerekleti. Srplar Referandumu boykot ettiklerini akladlar (29 ubat 1992). Mart 1992 Lizbonda yaplan grmelerde Bosna Hersekin etnik yapya gre kantonlara

235

ayrlmas kararlatrld (17 Mart 1992). Mart 1992 PKKnn Katliamlar: rnak-Cizre ile merkezinde toplanan bir grup, PKK lehinde slogan atarak yrye getii srada Cizrenin Gneydousundaki Saklan deresi istikametinden 1000-1500 kiilik PKK bayrakl bir grupta Cizre ilesine doru yrye gemi, ile merkezinde topluluk ierisinden Gvenlik Kuvvetlerine ate alm, kan olayda 13 vatandamz katledilmi, 26 sivil de yaralanmtr (21 Mart 1992). Nisan 1992 Bosna Hersek hkmeti lkede olaanst hal ilan etti. Btn Nisan ay boyunca Srplar Saraybosna evresinde daha nce JNAdan devraldklar mevzilerden ehre ar silahlarla ate amaya baladlar (8 Nisan 1992). Nisan 1992 Bosna Hersek AGKe kabul edildi (30 Nisan 1992). Mays 1992 zzetbegovi grme dnnde Saraybosna havaalannda esir alnd (2 Mays 1992). Mays 1992 Bosna Hersek Savunma Bakanl kendi dzenli ordusunu kurmaya balad (20 Mays 1992). Haziran 1992 Azerbaycan Cumhurbakanl seimlerini Halk Cephesi Lideri Ebulfez Elibey kazand (7 Haziran 1992). Haziran 1992 Birlemi Milletler Gvenlik Konseyi 1.100 BM askeri ve 60 askeri gzlemciyi Saraybosnaya gnderme karar ald. Ayn tarihte alnan 758 nolu kararda ise Saraybosnada Butmir havaalannn insan yardma almas iin Srplarn buray boaltmas istendi (8 Haziran 1992). Haziran 1992 Hrvat Savunma Konseyi Birlikleri (HVO) Mostar igal etmeye balad (18 Haziran 1992). Kasm 1992 Bill Clinton ABD Bakan seildi (3 Kasm 1992). 1993 1993 AB, Haziran 1993te Kbrsn tam yelik iin gerekli artlar tadn belirten grn yaynlad. Ayn yl Yunanistan ve Kbrs Rum kesimi arasnda Ortak Savunma Doktrini imzaland. 1993 srail ve FK birbirlerini karlkl tandlar. Bu anlama, Gazze eridi ve Bat Yakasndaki Jericho kasabasnda dahili Filistin zerk ynetimi iin ve igal edilmi blgelerden srail birliklerinin aamal olarak ekilmesini ngren planlar havi idi. Oslo Anlamas imzaland. II. anlama 1995 tarihinde yine Osloda imzaland. Ocak 1993 ABD Bakan Bush ve Rusya Devlet Bakan Boris Yeltsin, ilk nkleer silah indirimi anlamas yapld (3 Ocak 1993).

236

Ocak 1993 MHPnden ayrlan Muhsin Yazcolu nderliinde, Byk Birbik Partisi kuruldu (29 Ocak 1993 Trkiye). Mart 1993 ABD, Dou Bosnaya hava kprs kurdu (1 Mart 1993). Mart 1993 Saraybosna yln en iddetli topu atei altnda kald (21 Mart 1993). Mart 1993 Bu tarihe kadar Srplarn Bonaklar zerine uak ve helikopterlerle 700den fazla saldr gerekletirdiini tespit eden BM, iddet kullanarak uu yasan gerekletireceini aklad (31 Mart 1993). Nisan 1993 NATO uaklar Bosna hava sahasndaki uu yasan denetleme grevine balad (12 Nisan 1993). Mays 1993 Bosnal Srplarn parlamentosu VOBP, reddedildi (6 Mays 1993). Mays 1993 Sleyman Demirel, Trkiyenin 9. Cumhurbakan oldu (16 Mays 1993). 16 Mays 2000de grevi sona erdi. Temmuz 1993 Anayasann 133. Maddesinde deiiklik ngren tasar, TBMM Genel Kurulunda kabul edildi. Bylece, zel radyo-televizyon iletilmesi ve kurulmas serbest brakld (8 Temmuz 1993 Trkiye). Eyll 1993 zhak Rabin ve Yaser Arafat, Beyaz Sarayda Ortadou bar iin imza attlar (13 Eyll 1993). Ekim 1993 Moskovada Ordunun Parlamentoyu Top Ateine Tutmasnn Ardndan

Parlamenterler Teslim Oldu. ki Gnden Fazla Sren arpmalarda 300den Fazla Kiinin ld Sanlyor (4 Ekim 1993). Ekim 1993 Rusyann bakenti Moskovada ordu Parlamentoya top ateine tutmas sonucu parlamenterler teslin oldu ve iki gn sren arpmalarda 300den fazla kii ld (4 Ekim 1993). Kasm 1993 Gney Afrika siyasi liderleri, rk ayrmna son veren yeni Anayasay kabul ettiler (17 Kasm 1993). 1994 1994 BM Genel Sekreteri Butros Galinin giriimleriyle Kbrsta ortak anlama zemininin oluturulmas amacyla Gven Arttrc Tedbirler Paketi dzenlendi. ABDnin destek verdii pakete Rum taraf kar knca 1994te rafa kaldrld. 1996-3 Haziranda bir Kbrsl Rum asker, BM denetimindeki blgede bir Kbrsl Trk asker tarafndan vurularak ld. 11 Austos 1996da Kbrsl Rum motosikletiler, Yeil Hatt gemeye kalknca Kbrsl Trk gstericiler ve Trk askerleri ile att. 70ten fazla kii yaraland. Bir Kbrsl Rum ld. 14 Austos 1996da Kbrsta Derinya

237

blgesinde Trk gvenlik gleri, Trk bayran indirmeye kalkan bir Rum gencine ate at. Rum gen ld. 8 Eyll 1996da Gney Kbrs tarafndan alan ate sonucu bir Trk askeri ehit oldu, biri yaraland. 13 Ekim 1996da Kbrs Trk kesimine geen bir Rum, askerlerce ldrld. 6 ubat 1997de Kbrsl Trk ve Rumlar birbirine ate at. len veya yaralanan olmad. 1994 Tataristan ile Rusya Cumhuriyeti arasnda kili Devlet Anlamas imzaland. 1994 Avrupa Gvenlik ve Birlii Tekilat (AGT): Avrupa Gvenlik ve Birlii Konferans, 1973 ylnda 35 lkenin katlm ile Helsinkide balam ve 1975 ylnda Helsinki Nihai Senedi kabul edilmitir. Bu senette yer alan prensipler, bu tekilatn anayasas olarak grev yapmtr. Avrupa Gvenlik ve Birlii Konferans 1994 yl Budapete Zirvesinde bir deiiklikle Avrupa Gvenlik ve Birlii Tekilat (AGT) olarak yeniden adlandrld. ubat 1994 PKKnn Katliamlar: stanbul-Tuzla istasyonunda tren beklerken p bidonuna PKK terr rgt mensuplarnca yerletirilen bombann patlamas sonucu (5) askeri renci hayatn kaybetmi, 16 askeri renci ve 11 er yaralanmtr (12 ubat 1994). ubat 1994 NATO, tarihinin ilk saldrsn Srplara gerekletirdi (28 ubat 1994). Nisan 1994 Alman Hkmeti, NATO askeri yardm erevesinde Trkiyeye verilen silahlarn sevkiyatn, i atmalarda kullanld gerekesiyle geici olarak durdurdu. Bylece 15 Nisanda gnderilmesi planlanan optik cihazlar, yedek paralar ve Fantom-4 modeli uaklarn teslimi durduruldu (8 Nisan 1994). Nisan 1994 RP Genel Bakan Necmettin Erbakann partisinin grup toplantsnda kulland ktidara geleceimiz kesindir. Bu gei tatl m olacak, tatsz m, canl m olacak, cansz m, kanl m olacak kansz m? Gei dnemi yumuak m olacak, sert mi? eklindeki szler ortal kartrd. Erbakann szleri kamuoyunda byk tepki yaratrken, Ankara DGM Basavcl soruturma at (13 Nisan 1994 Trkiye). Nisan 1994 Gney Afrikada ilk ok rkl seimler yapld. Seimlerin galibinin, oylarn yzde 62sini toplayan siyah lider Nelson Mandela liderliindeki Afrika Ulusal Kongresi (ANC) olduu akland (26 Nisan 1994). Mays 1994 Filistin Kurtulu rgt (FK) le srail, Bat eria ve Gazzede Yaayan Filistinlilere zerklik Verilmesini ngren Anlamaya imza attlar (4 Mays 1994). Mays 1994 Nelson Mandela, Gney Afrikann ilk siyah lideri oldu (10 Mays 1994). Temmuz 1994 FK Lideri Yaser Arafatn 27 yllk srgn sona erdi. Filistin topraklarna ilk kez ayak basan Arafat, Gazzeye gitti (1 Temmuz 1994). Temmuz 1994 Kuzey ve Gney Yemen arasnda iki aydr devam eden sava, Kuzeylilerin

238

Gneyi yenmesiyle sonuland (7 Temmuz 1994). Eyll 1994 Trkiyeye 9 milyon ton petrol imkan salayan Azeri Petrol Anlamas Bakde imzaland. Anlama, Amaco, BP, Statoil, Lugoil, Remco, Unical, Penzoil, Nacdermot ve TPAOnun oluturduu konsorsiyum ile Azerbaycan Milli Petrol irketi Socar arasnda imzaland. Rusya, anlamay tanmadn aklad (20 Eyll 1994). Ekim 1994 Gen Demokrat Parti MHPye katld (5 Ekim 1994 Trkiye). Ekim 1994 Nobel Bar dl, FK Lideri Yaser Arafat, srail Babakan zak Rabin ve srail Dileri Bakan imon Perez arasnda paylatrld (14 Ekim 1994). Aralk 1994 eenistan, Rus ordusu tarafndan igal edildi (11 Aralk 1994). 1995 ubat 1995 ki sosyal demokrat parti, CHP ve SHP, CHPnin ats altnda birleti. Bugn yaplan kurultayda, iki parti genel bakannn ittifakyla Hikmet etin genel bakanla seildi (18 ubat 1995 Trkiye). Nisan 1995 Irak Trkmen Cephesi kuruldu: Trkmen parti ve kurulularn tek at altnda toplamak amac ile Ekim 1994te Trkmen Cephesi kurulu almalar balatld. 23 Nisan 1995te Irak Trkmen Cephesinin kurulduu resmen ilan edildi. Mays 1995 PKKnn Katliamlar: stanbul, Kkekmece Cennet Mahallesi, Hrriyet Caddesi zerinde bulunan Nazl Giyim Maazasna kimlii terristlerce molotof kokteyl atlm, kan yangnda 3 vatandamz lm, 1 kii de yaralanmtr (4 Mays 1995). Mays 1995 Trkiye-ran Doalgaz Anlamas Esenboa Havaalan eref Salonunda ran Petrol Bakan Gulemreza Agazade ile Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakan Veysel Atasoy arasnda imzaland (5 Mays 1995). Temmuz 1995 Srebrenica Katliam: Bosna Savann yaand 11 Temmuz 1995de, Birlemi Milletler tarafndan gvenli blge ilan edilen Srebrenicay ve kasabadaki mltecileri korumakla grevli Hollanda askerleri blgeyi Srp ordusuna teslim etti ve bu tarihten itibaren tarihin en acmasz katliamlarndan biri yaand (11 Temmuz 1995). Temmuz 1995 Trkiyede ilk sivil anayasa deiiklii yapld (23 Temmuz 1995). Eyll 1995 Bat eriann Filistin ynetimine devrini ngren anlama FK lideri Arafat ile srail Babakan Rabin arasnda, Beyaz Sarayda imzaland (28 Eyll 1995). Aralk 1995 mrn Dou Trkistan davasna adayan sa Yusuf Alptekin, Trkiyede 95 yanda ld (17 Aralk 1995).

239

Aralk 1995 AB ile Trkiye arasnda, Serbest Ticaret Anlamas (tek tarafl Gmrk Birlii) parafe edildi (21 Aralk 1995). Aralk 1995 Erken Genel Seim yapld. Refah Partisi, ok az bir farkla seimden birinci parti olarak kt (24 Aralk 1995 Trkiye). 1996 ubat 1996 Trkiye-Trkmenistan doalgaz anlamas Ankarada imzaland (13 ubat 1996). Haziran 1996 PKKnn Katliamlar: Diyarbakr-Elaz karayolu zerinde bulunan Altnda dinlenme tesislerine terristler tarafndan yaplan silahl saldr sonucu, 1 Uzman avu, 1 Polis Memuru ehit olmu, 6 vatandamz hayatn kaybetmi, 1 Polis Memuru ile 11 vatandamz yaralanmtr (22 Haziran 1996). Ekim 1996 Trkiye-Bosna Hersek Ticaret ve Ekonomik birlii anlamas imzaland (4 Ekim 1996). 1997 Ocak 1997 SS-300 Fze Krizi (4 Ocak 1997): Kbrsl Rumlarn, Rusyadan S-300, yerden havaya 150 km. menzilli fze almna dair anlamaya imza koymas, uluslararas arenay ve dolaysyla hassas Trk-Yunan ilikilerini kartrd. Trkiye, Kbrsl Trklerin gvenliini tehdit edecek herhangi bir gelimeye gz yummayacan aklad. ngiltere ve BM de anlamaya sert tepki gsterdi. 24 ubat 1997de AB, Kbrsn ABye tam yeliine dair geleneksel tavrn deitirerek, Kbrsn ABye tam yeliinin gerekleebilmesi iin Adada nce siyasi zimn art olduunu aklad ve Yunanistan da bu aklamaya tepkilerini bildirdi. AB, ilk defa, toplulua tam yelik konusunda Kbrs Trklerinin de dikkate alnmas gerektiini, tam yelik grmelerine Ada Trklerinin de katlmas gerektiini belirtmek suretiyle net ekilde ifade ediyordu. Yunanistan Dileri Bakan Theodoros Pangalos, bu aklamalarn hemen ardndan, ABnin Douya doru genilemesini veto edeceini aklad. Ocak 1997 Rusya, bar anlamas gereince eenistandaki askerlerini geri ekti (5 Ocak 1997). ubat 1997 Kamuoyunda Post-Modern Askeri Darbe olarak da nitelendirilen 28 ubat Sreci balad (28 ubat 1997 Trkiye).: Milli Gvenlik Kurulu 28 ubat 1997 tarihli toplantsnda, irtica tehlikesinin trmanmakta olduu uyarsn yapnca yeni bir sre balad. Bu gerilimli srete, Babakan Erbakan grevi hkmet orta DYPnin Genel Bakan illere devretmek amacyla 18 Haziran 1997de istifa etti. Cumhurbakan Demirel ise 19 Haziran 1997de, hkmeti kurmakla illeri deil, ANAP Genel Bakan Mesut Ylmaz grevlendirdi ve Ylmazn kurduu, kamuoyunda AnasolD olarak adlandrlan ANAP-DSP-DTP koalisyon hkmetini onaylad.

240

Mart 1997 Robert Koaryan, Ermenistan babakan oldu (20 Mart 1997). Nisan 1997 Alparslan Trke (25 Kasm 1917 Kbrs Lefkoa-4 Nisan 1997 Ankara) ld. Alparslan Trke, 1936 ylnda Kuleli Askeri Lisesinden, 1938 ylnda Kara Harp Okulundan astemen rtbesi ile mezun oldu. stemen Alparslan Trke, 1944 ylnda air ve yazar A. Nihal Atsza yazd mektuplar sebebiyle Trklk ve Turanclk Davas san olarak tutukland ve 1945te beraat etti. Yzba Alparslan Trke 1948de Amerika Birleik Devleti Piyade Okulu ve Amerikan Harp Akademisinde ada askeri gelimeler konusunda kurs grmek zere Amerikaya gnderildi. 1944 ylnda Harp Akademilerine giri snavn kazanmasna ramen Trklk ve Turanclk Davas sebebiyle ertelenen bu hakk 1952 ylnda iade edildi ve 1955te Harp Akademisinden mezun olarak kurmay subay oldu. Kurmay Binba Alparslan Trke 1955-57 yllar arasnda Washingtonda NATO Daimi Grup nezdinde Genel Kurmay Temsil Heyeti yeliine atand, bu arada da Amerikada ekonomi renimi de grd. Trke, 30 Austos 1957 tarihinde kurmay yarbayla, 1960ta da gecikmi kdemleri verilerek kurmay albayla terfi etti. 27 Mays 1960ta Trk Silahl Kuvvetlerinin gerekletirdii ihtilal hareketi iinde bulundu, radyodan hareketin sebepleri ve amacn seslendirdi. Bu dnemde Milli Birlik Komitesi yesi ve Babakanlk Mstearl grevlerinde bulundu. 13 Kasm 1960 tarihinde emekliye sevk edildi. Trkiyenin son srgn olarak Yeni Delhi Bykeliliinde hkmet maviri olarak grevlendirildi. Burada gayri resmi askeri atee militer grevi yrtt. 22 ubat 1963te Trkiyeye dnd. 21 Mays 1963te ihtilal teebbs sulamasyla tutukland. 4 Eyll 1963te beraat etti ve serbest brakld. 31 Mart 1964te Cumhuriyeti Kyl Millet Partisine (CKMP) girdi ve Parti Genel Mfettii olarak grevlendirildi. 30 Temmuz 1965te yaplan CKMP byk kongresinde Genel Bakan seildi. 30 Ekim 1965te yaplan genel seimlerde Ankara milletvekili seildi.28 Nisan 1966da Cumhurbakanlna aday oldu, Cevdet Sunaya kar kaybetti. 1969 ylnda CKMP Genel Bakanlna yeniden seildi. Bu kongrede partinin ad Milliyeti Hareket Partisi ve amblemi hilal olarak deitirildi. 12 Ekim 1969 seiminde Adana milletvekili seildi. 19751978 yllarnda kurulan milliyeti partiler (MC) hkmetlerinde i ve d gvenlikten sorumlu Devlet Bakan ve Babakan Yardmcl grevini yrtt. 12 Eyll 1980 ihtilalinde tutukland, idam talebiyle yargland. 7 Nisan 1985 tarihinde salk sebebiyle tahliye edildi. 1987 ylnda Milliyeti alma Partisinin 2. Byk Kongresinde Genel Bakanla seildi. 1991de Yozgat milletvekili oldu, 1992de Milliyeti alma Partisinin ad ve amblemi Milliyeti Hareket Partisi ve Hilal olarak deitirildi. 4 Nisan 1997de Ankarada vefat etti. Mays 1997 Yargtay Basavcl, Refah Partisinin laiklie aykr eylemleri nedeniyle kapatlmas iin Anayasa Mahkemesinde dava at. Yargtay C. Basavcs Vural Sava, dzenledii basn toplantsnda 18 sayfalk iddianame okudu ve Refah Partisinin laiklik ilkesine aykr eylemlerin oda haline geldii iin kapatlmasnn istendiini bildirdi (21 Mays 1997 Trkiye). Austos 1997 8 Yllk Kesintisiz Zorunlu Eitim Yasa Tasars, TBMMde yaplan oylamada 242 red oyuna karlk, 277 kabul oyuyla kanunlat (16 Austos 1997 Trkiye). Ekim 1997 Erbilde I. Trkmen kurultay topland. Kurultaya Avrupa, ABD, Avustralyada bulunan

241

Trkmen derneklerinin temsilcileri de katlmtr (4-7 Ekim 1997). Ekim 1997 Ebulfeyz Elibey, Bakye gelerek Azerbaycan Halk Cephesi Partisinin bakan seildi (31 Ekim 1997). Kasm 1997 Fazilet Partisi kuruldu (17 Kasm 1997 Trkiye). 1998 Ocak 1998 1998 yl ithalat rejimi yrrle girdi. Trkiye AB erevesinde koruma alanlarnda tm indirimleri gerekletirdi (9 Ocak 1998). ubat 1998 Ermenistan Devlet Bakan Levon Ter Petrosyan istifa etti. Bylece Robert Koaryana liderlik yolu ald. Petrosyan, Karabada bar istedii iin ahinlerin tepkisini ekmiti (ubat 1998). ubat 1998 Petrosyann istifasn deerlendiren Azerbaycan Halk Cephesi Bakan Elibey, Koaryann gemite Ruslar arkasna alarak Karabada Azerbaycana kar ayaklandn bildirdi (ubat 1998). ubat 1998 Anayasa Mahkemesinin RPnin kapatlmasna ilikin gerekeli karar akland. Bu karardan sonra 14 yllk siyasi gemii olan RP kapatlan partiler kervanna katld (23 ubat 1998 Trkiye). ubat 1998 Refah Partisinin kapatlmasndan sonra, bu partinin mensuplar Fazilet Partisi ats altnda toplandlar. FPliler ilk meclis grup toplantsn yaptlar (25 ubat 1998 Trkiye). Mart 1998 Koaryan, Ermenistan devlet bakanlna seildi (30 Mart 1998). Mays 1998 Hindistan iki nkleer deneme yapt. Hindistann bu denemelerinden sonra, Japonya ekonomik yaptrmlar uygulayacan, ABD ise ekonomik ve askeri yardmlar askya aldn aklad (14 Mays 1998). Mays 1998 Fransa parlamentosu, szde Ermeni soykrm yasa tasarsn tand (29 Mays 1998). Haziran 1998 Tebrizde Azeriler, Fransz parlamentosu tarafindan kabul edilen szde Ermeni soykrm yasa tasarsn protesto ettiler (3 Haziran 1998). Temmuz 1998 Blc rgt PKKnn ba Abdullah calan, Ermenistan ynetiminden, rgte zel ky tahsis edilmesini istedi (Temmuz 1998). Temmuz 1998 Azerbaycan Devlet Bakan Aliyev, Ermenistan Devlet Bakan Koaryan, Eyllde Bakde yaplacak blge liderleri toplantsna davet etti (4 Temmuz 1998).

242

Temmuz 1998 PKKnn Katliamlar: stanbul-Eminn-tarihi Msr arsnda bulunan bir bfeye terristlerce konulan bombann infilak etmesi sonucu 7 vatandamz hayatn kaybetmi, 3 Alman, 3 Fransz, 2 Norve ve 2 de Irak olmak zere toplam 10 yabanc uyruklu ile 111 vatandamz yaralanmtr (9 Temmuz 1998). Austos 1998 Trkiye ile Fransa arasnda enerji ve savunma sanayi alanlarnda ibirlii anlamas imzaland. Anlamaya gre, savunma sanayiinde fze, gemi, zrhl ara konularnda nc lkelere satlarda ibirlii yaplaca belirtildi. Enerji konusunda ise Hazar Havzas Petrolnn Trkiye zerinden tanmasnda ortak hareket edilecei akland (3 Austos 1998). Austos 1998 Rusya krizi dnyay sarst. Rusya, btn d bor demelerini 90 gn sreyle durdurduunu aklad. lkede, yabanclarn 1 yldan ksa vadeli finansal yatrm yapmalar yasakland (18 Austos 1998). Austos 1998 Byk jriye 5.5 saat ifade veren ABD Devlet Bakan Bill Clinton, Beyaz Saray stajyeri Monica Lewinsky ile olan ilikisini itiraf etti (18 Austos 1998). Ekim-Kasm 1998 PKK terr rgt lideri Abdullah calann Suriyeyi terketmek zorunda kal, nce Moskova, ardndan da talyaya ka: 15 yl akn bir sreden beri Trk halkna ynelik acmaszca eylemler gerekletiren terr rgtnn elebas bu sre zarfnda Suriyede bulunmaktayd. Siyasi ve askeri makamlarn kararl tutumlaryla ve izlenilen bask politikalaryla, terristba Abdullah calan, 09.10.1998 tarihinde Suriyeyi terk etmek zorunda kalarak 12.11.1998 tarihinde sahte pasaportla Rusya/Moskovadan talya/Roma Havaalanna giri yapt anda talyan polisince gzaltna alnd (9 Ekim-12 Kasm 1998). Ekim 1998 Mesrob Mutafyan, Trkiye Ermenileri 84. Patrii seildi (14 Ekim 1998). Aralk 1998 lk kez bir hayvann DNAs zild. Bilim adamlar, insann genetik yapsyla byk benzerlikler tayan bir milimetre boyundaki bir kurtuun genetik kodunu tam olarak deifre ettiler (11 Aralk 1998). 1999 Ocak-ubat 1999 PKK terr rgt lideri Abdullah calann talyay terketmesi ve ardndan Kenyada yakalanarak Trkiyeye getirilmesi: Terrist bann talyada yakalanmas zerine, Trkiyenin iade taleplerine ve bu konuda yaplan siyasi giriimlere talyan hkmeti olumlu cevap vermemiti. Uluslararas kamuoyunda talyaya ynelik hakl basklarn olumas sonucu terrist ba calan, talya bata olmak zere Avrupa lkelerinden bekledii destei bulamam ve bunun zerine 16.01.1999 gn talyadan da ayrlmak zorunda kalmtr. Terrist ba Abdullah calan, 16.02.1999 tarihinde, Kenyada gerekletirilen zel bir operasyonla yakalanarak Trkiyeye getirildi. Abdullah calann yakalanmas sonras zellikle rgt lehinde yayn yapan Med TVninde kkrtmasyla yurt iinde ve yurt dnda rgt militanlarnca youn olarak molotof kokteyli atma, gsteri yry,

243

cezaevlerinde alk grevi eylemlerinde trmanma gzlenmitir. PKK militanlar bu dnem ierisinde hedef olarak masum halk semitir (16 Ocak-16 ubat 1999). Ocak 1999 Srp polisi, UCK`nn saklanma noktalarndan birinde 24 kiiyi ldrd (29 Ocak 1999). Ocak-ubat 1999 PKKnn VI. Kongresi: PKK terr rgt Ocak-ubat 1999 tarihlerinde rann Kandil da blgesinde 6. Kongresini yapmtr. Bu kongrede, Eyalet yaplanmasndan saha yaplanmasna geilmesi, Fedailik eylemlerine bavurulmas, Kuzey Irakta Krt gruplar zerinde etkinlik salayabilmek iin PKK/BAUR yaplanmasna gidilmesi, Trkiyedeki dier sol terr rgtleriyle birlikte hareketin salanmas iin Anadolu Halk Kurtulu Ordusu oluumunun hayata geirilmesi, kadn kollarndaki faaliyetlerin partileerek etkinletirilmesi kararlar alnmtr (Ocakubat 1999). ubat 1999 Fransa`da bakent Paris`in 50 km yaknndaki tarihi kraliyet kk Rambouillet`de Belgrad hkmeti ile Kosoval Arnavutlar arasnda bar grmeleri yapld (6 ubat 1999). Mart 1999 PKKnn Katliamlar: 16.30 sralarnda stanbul-Kadky-Fahrettin Kerim Gkay Caddesinde bulunan brahim Talya ait 5 katl Mavi ar ihanna bir grup terrist tarafndan molotof kokteyli atlmas sonucu kan yangndan ve duman zehirlenmelerinden dolay 10u kadn, 2si erkek, 1 hastanede olmak zere toplam 13 vatandamz hayatn kaybetmi, 2si kadn 5 vatandamz da yaralanmtr. Olayn failleri gvenlik glerinin yapt operasyonlar sonucunda yakalanmtr (13 Mart 1999). Mart 1999 Kosoval Arnavut halknn temsilcileri, Paris`te yeniden balatlan bar

mzakerelerinde yllk geici zerk ynetim anlamas ve bu anlamann 28 bin mevcutlu NATO bar gc tarafndan teminat altna alnmasn ngren anlamay imzalad. Srp heyeti, anlamay imzalamaya yanamaynca mzakereler tkand (18 Mart 1999). Mart 1999 Uluslararas bar gzlemcileri Kosova`y terketmeye balad. Yugoslavya ordu birlikleri ynan younlatrp UCK mevzilerine hcumlarn arttrdlar (20 Mart 1999). Mart 1999 Bosnaya bar getiren Dayton Bar Anlamas`nn mimar ABD`li kdemli arabulucu diplomat Richard Holbrooke, Milosevii son kez uyarmak iin Belgrad`a gitti ve Paris`teki bar anlamasn imzalayn, aksi halde NATO hava harekatna giriecektir mesajn verdi. Milosevi, bar korumak iin de olsa, Yugoslavya topranda NATO askerlerinin yer almasna izin verilmeyeceini yineledi (22 Mart 1999). Mart 1999 ABD`li kdemli arabulucu diplomat Richard Holbrooke, son Belgrad temaslarndan sonu alamadn ilan etti. Yugoslavya devleti, II. Dnya Savandan beri ilk kez olaanst hal ilan etti (23 Mart 1999). Mart 1999 NATOnun hava harekat iin, Genel Sekreter Javier Solanann verdii yetkiyle

244

birlikte beklenmeye balanrken, Belgrad polisi, bakentin en byk bamsz yayn organ B-92 radyosuna kilit vurdu, radyonun ba editr gzaltna alnd (24 Mart 1999). Haziran 1999 1967 ylnda Yunanistanda askeri darbe yaparak bir dneme damgasn vuran ve 25 yldr demir parmaklklarn ardnda yaayan cunta lideri Yorgo Papadopulos ld (27 Haziran 1999). Haziran 1999 Terrist ba Abdullah calan mralda yarglanarak idama mahkum edildi (29 Haziran 1999). dam karar 25.11.1999 gn Yargtay 9. Ceza Dairesinde onand. Yarglama sreci sonunda PKK terr rgt lideri Abdullah CALANa idam cezas karar kmas ile birlikte, rgt bata metropol iller olmak zere yurt apnda eylemlerini younlatrm, Adana ve Batman illerinde intihar saldrlar, Elazda fedai tr eylemlerle rgt canlandrlmaya allm, ancak bu tr eylemlerin son dnemlerde hzlandrlan rgtn siyasi faaliyetlerine ve verilen idam kararnn onaylanmasna olumsuz etki yapacan dnen A.CALAN, 07.07.1999 tarihinde st dzey rgt mensuplarna En ksa zamanda bir Bar Konferans dzenlenerek, PKK terr rgtnn silahl mcadeleye son vermesini, Trkiyede bulunan silahl rgt mensuplarnn lke dna kartlmas kararnn alnmasn ieren talimat niteliinde bir mektup gnderdi. Abdullah calan, avukatlar vastasyla 03.08.1999 tarihinde PKK ynetimine rgtn silahl faaliyetlerine son vererek militanlar yurtdna karmasn ve faaliyetlerini siyasi alanda yrtmesini ierir bir mektup gnderdi. rgt ynetimi 06.08.1999 tarihinde calann yapt teklifi tamamen kabul ettiini aklad. (9 Haziran 1999). Temmuz 1999 PKKnn Katliamlar: Saat 21.40 sralarnda Elaz-Merkez-YenimahalleMuharrem orbacolu Sokakta bulunan Poyraz Kraathanesine, PKK terr rgt mensuplarnca yaplan silahl saldr sonucu 4 vatandamz lm, 5 vatandamz yaralanm, olayda yaralanan 1 Polis Memuru daha sonra 07.07.1999 gn ehit olmutur. Olayda 1i kadn 2 terrist ise l olarak ele geirilmitir. Terristlere ait 2 uzun namlulu silah ve 1 bomba 4 arjr, 58 mermi ele geirilmitir (1 Temmuz 1999). Temmuz 1999 Tahran Valiliinin kentte her trl gsteriyi yasaklamasna ramen Tahran niversitesi nnde 10 bin gsterici topland. Polis ile renciler att (13 Temmuz 1999). Aralk 1999 ABnin 10-11 Aralk 1999da yapt Helsinki zirvesinde Trkiyenin ABye tam yelik iin adayl resmi olarak kabul edildi. Trkiye iin tarihi neme sahip olan bu zirvenin sonu belgesinde genileme srecindeki Trkiyenin konumu ve Kbrs sorunuyla ilgili zel maddeler de yer ald. Buna gre, Avrupa Birlii Konseyi, 3 Aralk tarihinde New Yorkta Kbrs meselesinin kapsaml bir zimne ynelik olarak balatlan grmeleri memnuniyetle karlar ve BM Genel Sekreterinin bu sreci baaryla sonulandrma ynndeki gayretlerine gl desteini ifade eder. Avrupa Birlili Konseyi, politik bir zimn Kbrsn Avrupa Birliine katlmn kolaylatracann altn izer. yelik mzakerelerinin tamamlanmasna kadar kapsaml bir zime ulalamam olursa, Konseyin yelik konusundaki karar, yukardaki husus bir n art olmakszn verilecektir. Bu konuda, Konsey tm ilgili

245

faktrleri dikkate alacaktr denildi (Aralk 1999). Aralk 1999 AB Helsinki Zirvesi sonu bildirgesinde Trkiyenin adayl resmen kesinleti. Trkiyenin 13nc aday lke olarak ilan edildii metinde, Romanya, Bulgaristan, Slovakya, Letonya, Litvanya ve Malta ile tam yelik mzakerelerinin balamas kararlatrld (11 Aralk 1999). XXI. yzyl 2000 2000 AB Komisyonunun 7 Kasm 2000de aklad ve Trkiyenin ABye yelik srecindeki yol haritasn izen Katlm Ortakl Belgesinde (KOB) yer alan Kbrsla ilgili ifadeler, Trkiye-AB arasnda byk bir krize sebep oldu. Komisyonun, Yunanistann basksyla KOBun ksa vadeli ncelikler blmne Kbrs sorununun zimne dair baskc ifadeler eklemesi Trkiye tarafndan n art olarak algland. KOBun ieriinin Helsinki zirvesinin izgisinde yer almasn isteyen Trkiye, ABnin bu tutumuna Babakan Blent Ecevit dahil tm st dzey yetkilileriyle sert tepki gsterdi. KOBun ad klanmas ardndan ankayada dzenlenen Kbrs zirvesinden ise ABye sert ve net bir mesaj kt. Zirvede, KKTC lideri Rauf Denktan BM nezdinde yaplan dolayl grmelerden ekilmesi kararlatrld. Mays 2000 Ahmet Necdet Sezer, Trkiyenin 10. Cumhurbakan oldu (16 Mays 2000). Haziran 2000 Suriye Devlet Bakan Hafz Esad ld (10 Haziran 2000). Eyll 2000 Trkiye ile Suriye arasnda, terrizm, organize sular, uyuturucu, sahtecilik ve karaparayla mcadele, karlkl bilgi ve eitim alverii konularnda ibirliini ngren mutabakat zapt imzaland (28 Eyll 2000). Ekim 2000 Bak-Ceyhan Petrol Boru Hatt Projesi nihai anlamalar Devlet Konuk Evinde yaplan bir trenle imzalad (19 Ekim 2000). Ekim 2000 Bosna-Hersek Cumhuriyetinin Brko kentinde gsteri yapan yaklak 1000 Srp, Trklere lm diye sloganlar atarak, Mslmanlarn evlerini ve iyerlerini ta yamuruna tuttu (19 Ekim 2000). 2001 2001 Avrupa Birlii Komisyonu Bakan Romano Prodi, Kbrs sorunu zilmeden de Gney Kbrsn yelik bavurusunun deerlendirilebileceini syledi. Trk Dileri Bakan smail Cem Kbrs, Kbrs konusunda ilerin olumlu gitmediini aklad. Babakan Blent Ecevit ve yardmcs Devlet Baheli, Kbrsta bedel demeye hazr olduklarn sylediler. Yl sonunda Rauf Denktan, Glafkos Kleridese mektupla yapt grme teklifi sonucunda, iki lider, 4 Aralkta Lefkoadaki Yeil Hatta BM gzetiminde biraraya geldiler. Grme sonunda BM Genel Sekreterinin Kbrs zel

246

temsilcisi Alvaro De Soto, liderlerin 2002 Ocak aynda yine Yeil Hatta biraraya geleceklerini ve mzakereleri srdreceklerini aklad. Kasm 2001 Trk Medeni Kanunu 75 yl sonra deiti (22 Kasm 2001). Eyll 2001 Karlan yolcu ua New Yorktaki Dnya Ticaret Merkezi ve Washingtondaki Pentagona arparak byk can kaybna yol at. Pennsylvania Eyaletinin Pittsburg ehrinde bir yolcu ua ayn gn iinde dt (11 Eyll 2001). Aralk 2001 4 Aralk Denkta ve Klerdes Kbrs Sorununun zm iin dorudan grmelere tekrar balad. Aralk 2001 22 Aralk tarihinde A.B.D. nderliinde Afganistana yaplan askeri mcadelenin ardndan ilan edilen Hkumet Trkiye tarafndan da tannd. 2002 ubat 2002 Trkiye askerinin BM karar ile Afganistana gnderilmesi.

Bolevik ihtilalinden sonra Rusyada gerekleen Takvim deiiklii sebebiyle, bazan ift

tarih vermek zorunda kaldk. Yukardaki tarihlerin (27 Nisan/10 Mays - 8/21 Temmuz 1906) alm yledir: 27 Nisan eski/10 Mays yeni - 8 eski/21 yeni Temmuz 1906. Yani I. Duma meclisi, eski takvimle Nisan-Temmuz, Yeni takvimle Mays-Temmuz 1917 tarihleri arasnda faaliyet gstermitir. .k. Sina Akin [ed.], Trkiye Tarihi, 2. Cilt: Osmanl Devleti 1300-1600, stanbul Ekim 19954. Sina Akin [ed.], Trkiye Tarihi, 3. Cilt: Osmanl Devleti 1600-1908, stanbul Ekim 19954. Fahir Armaolu, 20. yzyl Siyasi Tarihi, 1914-1980, Ankara Austos 19874, Trkiye Bankas Kltr Yaynlar. G. Barraclough, Times Dnya Tarihi Atlas, stanbul 1980, Karacan Yaynlar. Nadir Devlet, 1917 Ekim htilali ve Trk-Tatar Millet Meclisi ( Rusya ve Sibirya Mslman TrkTatarlarnn Millet Meclisi 1917-1919), stanbul 1998, tken Neriyat A.. Baymirza Hayit, Trkistan Devletlerinin Mill Mcadeleleri Tarihi, Ankara 1995_, TTK Yaynlar. Bernard Grun [by.], The Time Tables of Hisstory, New York 19913, A Touchston Book, Published by Simon and Schuster. The Hutchinson Dictionary of World History, an encyclopedia, historical atlas and chronology in

247

one, [Oxford] 19985 abdated edition, published by Helicon Publishing Ltd./printed by the Bath Press Ltd. brahim Kafesolu, Trk Mill Kltr, stanbul 199715, tken Neriyat A.. Akdes Nimet Kurat, IV-XVIII. yzyllarda Karadeniz Kuzeyindeki Trk Kavimleri ve Devletleri, Ankara 1992_, Murat Kitabevi Yaynlar. Salim Koca, Trk Kltrnn Temelleri II, Trabzon 2000, KT Giresun Fen-Edebiyat Fakltesi Yaynlar. Erdoan Meril, Mslman Trk Devletleri Tarihi, Ankara 19932, AKDTYK TTK Yaynlar. Trk Dnyas El Kitab. Birinci Cilt: Corafya-Tarih, Ankara 19922, Trk Kltrn Artrma Enstits Yaynlar: 121. Halil nalck, Osmanl Tarihi Kronolojisi, Osmanl I, Yeni Trkiye Yaynlar, Ankara 1999, s. 118 - 132.

248

Trk Tarihi ve Sosyolojimiz / Prof. Dr. Baykan Sezer [s.189-194]

stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi / Trkiye

Trkiyede daha sosyoloji almalarnn balangcnda Bat aklamalarnn ve sosyoloji retilerinin yetersizlii duyulmu ve tarih ile sosyoloji ilikisi sosyolojimizin en nemli sorunu olarak kalmtr. Sosyolojimizin tarihle iliki kurma ve tarih bilgisini kullanma abasna ramen bu iliki yaknlama ve yaptrma ile snrl kalmtr. Bu almalar genel sonulara, sosyolojide kullanlmaya hazr bilgilere dnmemitir. Trk sosyolojisinin tarih ile ilikilerinin dzenlenmesi ve bu ilikilerin alaca biim konusu gnmzde de nemini srdrmektedir. Sosyoloji ile Trk tarihi arasndaki ilikiyi temel ve zorunlu bir iliki olduu iin nemsiyoruz. Trk tarihinin incelenmesi iki adan nemlidir. Birincisi mevcut tarih aklama ve kavramlar tm lke tarihlerini kapsamamaktadr. Bu eksiklik, en ak biimde Trk tarihinin ele alnmasnda grlmektedir. Geleneksel ve Bat kaynakl tarih aklamalarnn tm toplumlar kapsamadnn baka rnekleri de vardr. Sz gelii in tarihi iin de ayn ey sylenebilir. Ancak Trk tarihinin nemli bir farkll ve stnl bulunmaktadr. Sosyolojimiz bu nedenle Trk tarihi zerinde ok daha zen ve nemle durmaldr. Trk tarihi bilinen aklamalar aan, daha geni kapsaml bir aklamaya izin vermektedir. Ayrca bu yeni aklama, bilinen aklamalar aaca iin elbette yeni kavramlar ve yeni bir yaklam biimini de gerektirecektir. Bu yeni yaklam biimi ayn anda yeni aklamann da zorunlu n kouludur. Aklamaya ulamadan nce yeni kavram ve yaklam biimlerine sahip olunmaldr. Bu bilinen aklamalar aan, onlar kapsayan yeni yaklam biimi olaylar bir btn iinde deerlendirmemize de izin verecektir. Yaklam biimi ncelikle belli bir tarih ve toplum grne ballktr ve tarih olaylar nnde snanacaktr. Bu yaklam, eldeki aklamalarn tmyle dnda deildir. Tmyle dnda deildir ama varolan aklamalar a ayrnt dzeyinde kalmayacak, tarihe gerek anlamn kazandracaktr. Trk tarihi Bat aklamalaryla uyumamaktadr. Bunun en nemli gstergelerinden biri, Trk toplumunda Bat benzeri snflarn yokluudur. Bu nemli bir zelliktir. nk Bat tm gelimeleri snflar zerine kurduu kuramlar araclyla aklamaktadr. Bir ksm aklamalar snf atmasna, bir ksm aklamalar ise belli snflara tannan zellik ve stnlklere dayandrlmaktadr. Trkiyede Bat benzeri snflarn yokluuna bakalarnca daha nce de deinilmitir ama Trk tarih ve toplumunun zelliklerini tanmak amacyla deil, Trk tarih ve toplumu ile ilgili marxiste yaklamlar engellemek, yasaklamak iindir. O nedenle de bu aklamalar verimli olmaktan uzaktr. Batda konu belli bir nedenle gndeme getirilmi, tarih ve toplum gelimelerini tanmlamak iin bize belli bir snf tanm verilmitir. Snflar saptamann en kestirme ama yetersiz yolu toplum iinde elde edilmi konum ya da zenginlik farklarn l olarak almaktr. Bu yolla toplumlar aras benzerlikler, yanltc paralellikler kurmak olasdr. Yine birtakm yazarlar marxiste aklamalara set ekmek, bir baka takm yazarlar da aradaki fark belirtebilmek iin snf yerine toplum tabakalarndan ya da kastlardan sz

249

etmektedirler. Snfn bizi ilgilendiren ynyle en nemli zellii topluma ve dolaysyla tarihe yn verebilmesidir. Buna karlk toplumun kurulu ve ileyiinin gerei toplumda bir yaplanma, iblm ve grev dalm ortaya kmaktadr. Bunun sonucu ortaya kan toplum kesitleri topluma yeni bir yn, yeni bir dinamizm ve denge kazandrma deil, aksine kurulu dzenin denge ve dinamizmine sreklilik kazandrma roln stlenmilerdir. Bu adan Douda tarih boyunca snf nitelemesini hak etmi toplum kesitlerinden sz edebilmek gtr. Douda snf yokluu nedeniyle herhangi bir yeni atlm ve gelime olmad, byle bir olanan bulunmad belirtilmektedir. Bu nedenle Dou toplumlar kapal, durgun, tarih-d toplumlar olarak tanmlanmaktadr. Bu gr Dou toplumlarnn gelimeye ak olmad nyarglarna da dayanak olmaktadr. Snfl toplum kavram ile Bat kendini tarihin yaratcs olarak gsterecek, Douda snflarn olmamas dolaysyla bu toplumlar tarihsiz toplumlar olarak gsterilecektir. Gerekte Dou toplumlarnda gelimenin kayna toplum paralar, toplum kesitleri deil, toplum birliidir ve bu birlik de Devlet araclyla mmkn olabilmitir. zmn ve zm araynn ilk ve en ak belirtisi siyasettir. Douda Devlet toplumun kendi ilikileri iinde zemedii sorunlara yant getirmitir. Esas deime, gelime siyaset dzeyindedir ve zmn, zm araynn ve gelimenin kayna Devlet araclyladr. Tepeden inme inklaplk grleri de Devletin bu zelliiyle ilgilidir. Buradan bizim darbeci giriimleri desteklediimiz sanlmasn. Devlet eliyle toplum karnn kollanmas ve gelitirilmesinde herhangi bir olumsuz yn grmediimiz gibi, toplum karn temsilden uzaklap topluma yabanc deerlerin tepeden dayatlmasn da onaylamamz sz konusu olamaz. Aklamamz Bat rneinde de geerlidir. Feodalizm rneinde snflar toplumun kurulu ve ileyi gerei olarak toplumda belli bir yaplanma ve grev dalm roln stlenmilerdir. Herhangi bir sramay bnyelerinde tamamlardr. Bat tarihinde verili dzen iinde nemli kar uyumazlklarna, kyl ayaklanmalarna karlk yeni bir dzene yol aacak bir atmaya tank olunmamaktadr. Aksine burjuva snf mevcut ilikiler dnda getirdii zm ile nclk grevi stlenmitir. Nereden kt belli olmayan, mevcut retim ilikileri iinde arl olmayan burjuvazi bu ilikiler ile atma iine girerek, kendi iktidarn toplumlar aras ilikilerde kurmu olduu yeni dengeye dayandrmtr. Geleneksel egemen gler yeni gelimeler nnde etkisiz kalmtr. Bu nedenle gerekte Bat tarihi ve burjuvazinin ortaya k da yeni bir aklamaya muhtatr. Burjuvazinin ortaya k Bat toplumunun kendi doal gelimesinin bir rn deildir. Batda tarih ve toplum gelimelerini tanmlamak iin ne karlan snflarn rol ve grevleri, snfsal yapda ortaya kan deiiklikler ve belli snflarn ncl bir baka biimde aklanmaldr. Trk tarihinde Bat benzeri snflarn yokluu da bu anlamda nem tamaktadr. Trk tarihinin Bat aklamalar ile uyumayan bir dier yn de tarihin dnemlendirilmesindeki uyumsuzluktur. Bat kaynakl genel tarih dnemlendirmesi belli bir biimdedir. Eski a, Orta a, Yeni a ayrm getirilmektedir. Bu l ayrm yaygn bir tarih dnemlendirmesi olarak karmza kmaktadr. Bizde de benimsenen ve niversitelerimizde tarih blm ana bilim dallarna temel oluturan bir dnemlendirmedir. Orta retimde de retilen bu tarihi dnemlere ayran anlay belli bir toplumsal gelime kuramnn rndr. Ama Trk tarihi ile ne lde rtt tartmaldr.

250

Dnemlendirme Bat toplumlarnda grlen aamaya tekabl etmektedir (Sosyolojide grlen l veya daha fazla dnemlendirmeler de ayn gelime izgisinin dnda deildir). Belli lde de Bat gelimesini bize tantmaktadr. Her dnem sresince belli bir denge sz konusudur ve nemli bir deiiklik yoktur, dnem deiiklikleri dengenin bozulmasn gstermektedir. Eski a, Orta a ve Yeni a dnemlendirmeleri klelik, feodalizm, kapitalizm karl olarak Bat toplumlarnn tarihi gelime aamalarn gstermektedir. Belli lde dedik. Bu dnemlendirmede Bat tarihi snrlar iinde kalnm olsa bile Yeni ve Yakn alar blnmesini aklayabilmekte glkler bulunmaktadr. Yine Orta an sonu feodalizmin de sonu anlamn tamas gerekirken (ayn mantkla feodalizmi artran belli kurumlarn Bat-d toplumlarda grlmesi o toplumlarn Orta a toplumu sulamasna neden olmaktadr) feodalizmin Batda kesin tasfiyesi genelde Fransz devrimi ve sonrasndadr. Dier bir deyile Yeni a ile neyin ald ve Yeni a ile Yakn a arasndaki dnem tartmaldr. Dnya egemenliinin kazanm olduu her yeni biim ve denge, bu yeni biimin sreklilik gsterebilmesi iin belli bir mcadeleyi de ortaya karmtr. Bat tarihinde bir dnemden br dneme gei belli nitelik deiikliine neden olmaktadr. Baka deyile bu deiiklikler belli toplum aamalarna denk dmektedir. Ancak ayn nitelik deiikliklerine, toplum aamalarna Trk tarihinde tank olmak mmkn deildir. Bunun farkna varlmasnn belki bir gstergesi, Osmanl tarihinin ayr bir dnemlendirilmesine gidilmesidir. Osmanl tarihi kurulu, ykseli, duraklama, gerileme, yenileme olarak dnemlendirilmektedir. Bu dnemlendirme Bat tarih dnemlendirmesinden ayr bir gelimeye iaret etmektedir. Ama baz tarihlerde kesime sz konusudur. 1453 hem Yeni an, hem de Osmanlda ykseli dneminin balangcdr. Elbet bu bir rastlant sonucu deildir. Buradan Bat tarih dnemlendirmesinin evrensel olduu sonucu karlmasn. Ancak Baty da kapsayan bir dnya tarihi aklamasnda bu kesimenin gerek anlamn bulmas mmkndr. stanbulun fethi dnya tarihi iin nemli bir olaydr, ama ayn olay Bat tarihi iinde ayr bir anlam ifade etmektedir. Toplumlarn farkl kimlik ve karlarnn yol at atma ve elikiler sonucu toplumlar aras ilikiler gelimektedir. Farkl kimlik ve karlara ramen taraflar kendi servenlerini ayn olay iinde, toplumlar aras ilikilerde kazanmlardr. Bat tarih dnemleri veya rgtlenme modelleri Dou-Bat atmasnn ald biim zerine kuruludur. Bu ilikilerde Batnn rolnn deimesi byk yap deiikliklerine neden olmaktadr. Bat toplum rgtlenmesinde grlen deiiklikler toplum gelimesinin doal bir uzants deildir. Bu nedenle XIX. yzylda Batda grlen yeni gelimeler temeli gerei geleneksel toplum yapsnn dnda ve geleneksel yapy ykarak gereklemitir. Ayn atma Trkiyedeki gelimelerin de kaynadr. Trkiye bu atmada ky bir konumda deildir. Buna karlk Bat tarihinin dnemlendirilmesi ile Trk tarihi dnemlendirilmesi uyumamaktadr. Bu bir elikidir. Bu elikinin aklamas, daha dorusu aklama var, elikinin gndeme getirilmesi gerekir. Ancak bunun yerine belli nyarglarla Trk toplum ve tarihine sulamalar getirilmektedir. Getirilen aklamalarla Trk toplumu tarih dna itilmekte veya Bat tarihi dnda kalm kenarda bir aktr olarak grlmektedir. Bat eksenli tarih anlay Batnn baz olaylar ynlendirdii, biimlendirdii grnn rndr. Bat-d toplumlarn gelime izgilerini de Bat tarihi dnemlerine oturtarak tarihi Bat ekseni erevesinde aklamay amalamaktadr. Byle bir yaklamn kendi sorunlarmz

251

anlamamza ve kendi tarihi birikimimizi deerlendirmeye ne kadar izin verecei soru konusudur. Bat eksenli bu bak asnn eitli sonular vardr. Bunlarn banda Bat-d lkelerin geri kalml gr gelmektedir. Buna ek olarak Bat-d lkelerin ayrca Baty izlemek ve Bat modelini benimsemekten baka bir yolu olmad yargsna varlacaktr. Bylesi bizim amzdan kabul mmkn grlmeyen sonularn dnda Bat eksenli gelime izgisi, Bat tarih dnemlendirmesinin evrensellii konusu bizzat baz sorunlar tamaktadr. Bat tarih aamalarnn evrensellii, zellikle gnmz Bat toplum modelinin tm dnyann tartmasz benimsemesi gereken model olduu savna dayanmaktadr. Bat toplum modelinin tek model olduu yargs br toplum modellerine yaam hakknn tannmayaca anlamna da gelmektedir. Bat tarih dnemlendirmesinin evrensellii de bu sav desteklemek amacyla ortaya atlmtr. Ama buna karlk yalnzca feodalizme bir yaygnlk kazandrlmaktadr. eitli tanmlamalarla gebe feodalizminden askeri feodalizme kadar aklnza gelebilecek her trden feodalizmle feodal aamann evrenselliinden kuku duyulmamaktadr. Buna karlk klelik ve zellikle kapitalizm Bat tekelindedir. Klelik olarak deil ama Yunan uygarl olarak sz konusu aama Batya ait biricik ve benzeri olmayan olay olarak tantlmaktadr. Kapitalizmin evrensellii ise Bat-d lkelerde ancak az-gelimilik biimindedir. Bu anlamda kapitalist aama da Bat tekelindedir. Elbet burada Japonya bu aklama dnda gibi grlmektedir. Japonyann varl Bat tarih aklamalarnn rtlmesi tehlikesi nnde Bat aklamalarnn evrenselliini kantlamak iin ne srlmtr. nce Rusyann Asya ilerinde ilerlemesine engel olmak amacyla ngilterenin destei ile ok nemli gelimelere yol am bulunan 1905 Rus-Japon sava ile Japonya ne karlacaktr. Arkasndan II. Dnya Sava sonrasnda inin sosyalizmi semesi karsnda Japonyaya Bat tarafndan yeni bir grev verilmitir. ki atom bombas yemi, Batya hibir kar kma gc kalmam Japonya Bat-d toplumlara Batllamann rnei olarak gsterilecektir. Japonya Douda Batllam tek lkedir. Ancak in karsnda Doulu bir toplum olarak kalabilmesinin nemi nedeniyle Japonyaya Doulu grnts veren zelliklerinin folklorik dzeyde korunmasna izin verilmi, dahas yreklendirilmitir. Buna karlk Trkiyede tarihte kazanlm zelliklerimizin bir sulama nedeni saylmas zerinde dikkatle durulmas gerekmektedir. 11 Eyll olaylarndan sonra yakn bir gelecekte Yakn Dou lkelerinin kimliklerini anmsatacak her zelliin bir sulama nedeni saylmas ile bu durum bizim amzdan daha da arpc sonulara gebedir. Bat tarih dnemlendirmesi Trk toplumunun tarihteki servenini anlamamza izin vermedii, Trk tarihi ile rtmedii gibi aksine nemli sorunlara neden olmaktadr. Bu durumda toplum dinamiini ortaya karmada belli glklerle karlalmaktadr. Tarihimizi deerlendirmeyen bu kavram ve kuramlar gnmz olaylarn anlamamza izin vermedii gibi toplumumuzun g ve yeteneinin ortaya konulmasn da amalamamaktadr. Toplum ve tarihin kayna ilikilerdir. Trk toplum ve tarihinin nemi ve stnln bu ilikiler iinde ele alarak deerlendirmek gerekmektedir. Sosyolojinin tarih bilgilerinden yararlanmas ncelikle toplum aklama modellerinin oluturulmas ve toplum olaylar ile buna bal tarih dnemleri arasndaki ilikilerin toplum yasalar, olaylar arasnda dzenli ilikiler biiminde ortaya konmasyla mmkndr. Ayrntlar zerinde durmak istemiyoruz. almalarmz srasnda ska deinildi. nsanolu,

252

doayla dorudan ve kendiliinden kurduu ilikilerin gereksinmelerine yant vermemesi, yaamn srdrmesine izin vermemesi sonucunda kendi gcyle ve baka insanlarla kurduu ilikilerle doa karsndaki eksikliklerini kapatma yoluna gitmitir. Bu ilikiler toplumun kaynan oluturmaktadr. Toplum biiminde yaam tarihi bir olaydr, toplum Tanr yazgs olmad gibi toplumu igd ile aklamak da mmkn deildir. Toplumun snrn izen, ona zelliklerini kazandran ilikiler sorunlarnn zm ile ilikilidir. Bu ilikiler canl, dinamik ilikilerdir. Bir kez ve deimez biimde topluma dardan verilmi deildir. nsan abasnn rndr. nsan toplum yaamna etkin bir biimde katlmakta, ilikilerde etkin bir rol oynamaktadr. Bu nedenle bu abann sonucu toplum ilikileri biim deitirebilmi ve yeni bir yn kazanabilmitir. Toplum belli sorunlar atka yeni sorunlarn gndeme gelmesi ya da daha nce geri planda kalm sorunlarn n plana kmas, bu sorunlarn zlmesi iin yeni ilikileri gerektirmitir. likilerde grlen bu gelime tarihin de kaynadr. Aynen ve durmadan yinelenen ilikiler zinciri iinde zaman boyutunu yakalamak, kavramak olana bulunmamaktadr. Ancak insanolu yaad deneylerden gerekli sonular karmtr. Tarihte sorunlarn zm hep bir st dzeyde gereklemitir. Her yeni zm de eski ve bilinen sorunlarn zmn iermektedir. Bylece tarih babo, rastlantsal, anlamsz bir hareket deildir. Belli bir birikimi, zenginlemeyi ieren, ilerlemeye ak bir sretir. Tarihi gelime ve birikim hi kimsenin kar kamayaca bir gerekliktir. st dzey ilikiler br ve alt dzey olaylar kavramaya izin verdii gibi, bu olaylarn almasna ya da yeni bir anlam kazanmasna da yol amtr. Genel kavramlardan somut kavramlara, btnden zele ve tekile giden yntemin toplum bilimlerinde tek geerli yntem oluu da bouna deildir. Fizik ya da doa bilimlerinde belki paralardan btne gitmek, btnn bilgisini elde etmek mmkndr ama toplum olaylarnn anlalmasnda btn kavramamza izin verecek kuramdan yoksunluk gerekleri tm boyutlaryla kavramamza engel oluturmaktar. Sosyolojide ve toplum bilimlerinde kk birimlerden, ayrntlardan yola karak belli sonular karma abas da sonuta btnsel kuramdan bamsz deildir. likilerin ok ynl ve karmak olmas nedeniyle toplum olaylar ancak btn ile olan ilikilerinde gerek anlamn bulabilir. Sosyoloji bu ynde bir aba olmasna karn bu abas ok genel ve soyut dzeyde kalmtr. Getirilen kalplarn Trk toplum ve tarihi ile uyumas mmkn deildir. Btn elde etmemize izin veren kuramlar soyut ve mutlak deerler veya bizim kendilerine nem atfettiimiz deerler zerine deil, toplum yaamnda ve tarihin aknda en st dzey ilikiler zerine kurulu olmay gerektirir. Bu adan Bat tarih kuramlarnn en nemli sakncas aklamalarn toplumla ve Bat ile snrl tutmu olmasdr. Bat kendi lehine kurulu dnya dengesini mutlaklatran grleri belli gerekler olarak sunmaktadr. Toplum zerinde etkinlikten de bu anlalmaktadr. Toplum gerei Bat karlar ile snrl, dorudan ilikilerin mmkn olduu dzeyde ve olanaklar lsnde ele alnmaktadr. Olaylar yannda olaylara bak as da snrldr. Toplum kesitleri ve toplumlar aras farkllamann belirginlemesi, bu farkllama ve karlara uygun bilgi retilmeye koulunmas sosyolojinin de sorununu oluturmaktadr. Bu bir eksikliktir, ayn zamanda gnmz g dengesi iinde sonular itibariyle bizim kabul edebileceimiz bir gr deildir. Biz Bat tarihini de kapsayacak bir dnya tarihi aklamasn amalyoruz. Gelime izgilerinin eitlilie ramen dnya tarihinin birlii vazgeemeyeceimiz bir

253

gerekliktir. Son dnemde Bat dnya egemenlii toplumlar aras ilikilerin doal gelimesinin deil, Bat dayatmalarnn bir rndr. Bu dayatma srasnda Batnn kendi aklamalarn dayatmas garipsenmemi, nemli bir kar ka yol amamtr. Ama dayatmalardan istenilen sonu alnnca aklamalar Bat iin de benimsenir olmaktan kmtr. Bat, bugn kendi aklamalaryla birlikte dnya egemenliini de tartma konusu yapabilecei iin ve temel sorunlara karlk getirmede gl nedeniyle yeni ve geerli aklama aramak yerine btnc kuramlara srt evirmektedir. Batda yeni bir aama, srama yapacak bir toplum kesiti veya toplumun grlmemesi de bu tutumunun sosyolojide yaygnlamasna neden olmaktadr. Trk tarihinin geni kapsaml, btnc bir dnya ve tarih grnn elde edilebilmesi iin ok nemli bir stnl bulunmaktadr. Bunun nedeni Trklerin tarihte en st dzeyde ilikilere katlm olmalardr. Trk toplum ve tarihinin stnl ve nemi de buradan kaynaklanmaktadr. Batnn tarih aklamalarnda l olarak kulland birim toplumdur ve bu, Bat iin geerli belli bir toplum modelidir. Bylece Bat eksenli ve Bat ile snrl bir aklama elde edebilmektedir. Bu aklamada br toplumlara gerek duyulmamaktadr. Tarihteki gelimelerde baka toplumlarn rol ve arlnn bulunabileceinin dnlmesine bile tahammlszlk gsterilmektedir. Batda feodalizmin temelinde Cermen aknlar ve etkisinden sz edilmesine yurdumuzda bile gsterilen tepkileri anmsayalm. Oysa toplumlarn tarih iindeki yerlerini, kimliklerini, karlarn ve dolaysyla toplum iindeki ilikilerini belirleyen ey toplumlar aras ilikilerdir. Ve toplumlar aras ilikiler iinde toplumlara gerek yerlerini kazandran toplumlar aras atmalardr. Trkler tarih iinde nemlerini toplumlar aras ilikilerde kazanmlar, nce yerleik-gebe atmasnda, daha sonra ise Dou-Bat atmasnda yer alarak dnya tarihinde nemli bir rol oynamlardr. Bu, Trk toplum tarihinin, ona farkllk ve stnlk kazandran en nemli zelliidir. Trkler yalnzca nemlerini deil kimliklerini de bu ilikiler iinde kazanmlardr. Trklerin kendi kimliklerini ak biimde ortaya koyduklar ilk metin, Orhun yaztlar, yerleik uygarlklarla, in ile olan ilikilerini konu almaktadr. Trklerin Anadoludaki serveni de Bizans ile giritikleri savalarla balamaktadr. Hal Seferleri Trklerin Yakn Douda ayrcalkl bir yer kazanmasna yol amtr. Osmanl dnemi Bat ile aralksz sren savalar tarihi olarak sreklilik gstermitir. Toplumlar aras ilikilerde belirleyici olan Dou-Bat atmasnda yer almak olmutur. Bir yerde bu, tarihte gelimeyi izleyen toplumlarn ortak zellii olarak karmza kmaktadr. Ama yine de biz Trklerin bu atmada ok zel bir konumu bulunmaktadr. Osmanl dneminde bir dnya imparatorluu sahibi olarak bu ilikileri denetleyen ve ynlendiren konumda bulunduk. Bu konumu ok eski tarihlerde deil, yakn bir gemie kadar srdrdk. Sz konusu ilikilerin en geni boyuta ulat ve gemi deneylerin birikimine de sahip olabilme imkannn bulunduu bir dnemde Osmanl arln srdrmtr. Bu adan Osmanl deneyi Roma deneyiyle karlatrlamayacak stnlklere sahip bulunmaktadr. Osmanl Dou-Bat atmasna etkin olarak katld gibi, bu atmann gerekleriyle yzlemekten kanmas iin de herhangi bir neden bulunmamaktadr. Osmanl, toplumlar aras ilikilerde, Dou-Bat atmasnda etkinliine karn bu etkinliini br toplumlar smrmek iin kullanmam, aksine retici halklar korumak, mazlum uluslar savunmak

254

iin kullanmtr. Gnmzde Bat kazanm olduu tm stnle ve bugn karsnda herhangi bir g bulunmaz grnmesine karlk tarihle gerek bir hesaplamadan kanmakta, gnmzde snrl tutulan kresellemeyi tarihe tamaya yanamamaktadr. Oysa bu konuda Trkiyenin hibir ekincesi bulunmamaktadr. Gerekte olaylarn aklamasn bu dzeyde aramak gerekmektedir. Bat gnmzde mevcut dnya egemenliini verili olarak kabul edip temel atmay tartmaktan kanmaktadr. Toplumlarn ayr gelime izgileri dnya tarihi erevesinde ele alnmaldr. Bu dnya tarihinin zenginliini oluturmaktadr. Bat i elikilerinden yola karak dnyada grlen gelimeleri aklamadaki glklere karlk Dou-Bat ilikilerindeki gelimeler yalnzca Trk tarihini deil, Batnn tarihte geirdii aamalar ve Bat tarihi iinde aklanmas sorun olan olaylar da anlamamza izin vermektedir. stanbul niversitesi Sosyoloji Blmnde yaplan bir ok alma bu yndedir. Trk tarihinin ve zellikle Osmanlnn kendi zelliklerinden yola karak getirilen aklama abas sosyolojimiz iin yaamsal bir nem tamaktadr. Tarih tm toplum bilimlerinin temelini oluturmaktadr. Bizim dncemiz bu yndedir. Tarih zel bir ilgi alan deildir, tm toplum olaylarnn biim ve zelliklerini kazand insanln ortak deneyidir. Bu nedenle tarih sonular yalnzca kendisi ile snrl deil, tm toplum bilimlerine aklayc bir temel salamaktadr. Bu nedenle doru tarih bilgisi toplum olaylar zerinde insanolunun gerekli denetim ve etkinlii salamasna imkan vermektedir. Bat, gnmzde elde etmi olduu etkinlik ve olaylar zerindeki denetimini yeterli bulabilir. Dahas bu etkinlii bakalaryla, baka deyile tm insanlkla paylamak istemeyebilir. Bu nedenle de tarih biliminde gerekli sramann yaplmasna gnll olmayabilir. Oysa Trkiyenin olaylar ve doa zerinde insanln gerek denetim ve egemenliinin kurulmasndan ekinmesini gerektirir herhangi neden yoktur. Aksine bugn karlat sorunlarn bylece amak olanana kavuabilecektir. Gnmzdeki konumu buna izin verdii gibi tarihteki konumu da doru aklamalarn elde edilebilmesinde nemli stnln oluturmaktadr. Trk toplumu tarihte gelimelere yn veren temel olaylara katlm, bu olaylarn sonularna tarihinde ok yakndan tank olmutur. Trk toplumunun nemine inandmz gibi, Trk tarihinin incelenmesinin de nemine inanmaktayz. Tarihin doru yorumlanmas geleceimizi biimlendirmemiz asndan ncelik tamaktadr. Trk tarihi bu adan byk olanaklara sahiptir. Tarihilerimize ve toplum bilimleriyle uraanlara den grev, kendilerini getirilmi snrllklara tutsak klmadan tm insanla gemi deerleri, deneyleri kazandrmaya koulmaktr. Egemen tarih anlayn Trk tarihinden rneklerle resimlendirmek, eitlemek kolay, dardan vg almaya elverili bir yoldur ama bizim amzdan verimsiz bir abadr. Ve bu tr bir yaklam toplumumuzu ve tarihimizi ikincil bir nemde kalmaktan kurtaramayacaktr. Allm kalplarn dna kmak, kuramsal ve kavramsal donanmmz yeni batan kurmak, sorular yeni batan sormak durumundayz. Bu zor bir abadr. Bu zorluk nedeniyle araylarmz srasnda yanlglara da debiliriz. Ama Trk tarihinin kendisi bu zorluklarn alabileceini kantlamaktadr. Sonunda baar kanlmazdr. nsanlk gnmzdeki adaletsizlii hibir biimde hak etmemektedir.

255

Trk Tarihine Bakmz Nasl Olmaldr? / Nihal Atsz [s.195-201]

Onbeinci yzylda, bizde, belirli bir tarih gr vard; Trk tarihinin en eski alar olarak Ouz Han Destanndan bahsolunur, sonra pek ksa bir Seluk tarihi anlatlarak Osmanllara geilirdi. Bylece eski tarihiler, Osmanllar daha mhim ve stn tutmakla beraber, Trk tarihini bir btn halinde gzden geirirlerdi. Fakat bu tarih gr kklenmeden baltaland. Hele, Hoca Sadeddin gibi bir mverrihin, eserine dorudan doruya Osmanllarla balamasndan sonra, bizim iin Trk tarihi sadece Osmanl tarihi olarak kald. Ve daha nceki Trklerden, az veya ok, yabanc milletler gibi bahsedilmeye baland. XIX. yzylda Mir Sleyman Paa ile balayan tepki, bu yanl gr sarsmaya balad. Varlk ve balangcmzn Osmanllardan daha ileride olduu anlald. Eski Trklerden bahseden blmler okul kitaplarna kadar girmekle beraber, Trk tarihi sralanm bir btn haline konulmad. nk eitli hkmdar sllelerinin zamanlar ayr ayr devletlermi gibi ele alnyor ve Trkler birok yerlerde birok devletler kurup bunlardan hi birisini uzun mddet yaatamam bir millet gibi gsteriliyordu. Halbuki gerek hi de byle deildir. nk Trk tarihi aralksz bir btndr. Mesele, onu sistemletirmekten ibarettir. *** Trk tarihine bakmz nasl olmaldr? Bu pek mhim bir meseledir. nk Trk tarihi; ngiliz, Alman veya Fransz milletlerinin tarihi gibi ele alnamaz. Bunun sebebi, Trk tarihinin, o milletlerin tarihi kadar basit olmaydr. Bugn, dnyadaki belli bal milletlerin nasl meydana geldiini biliyoruz. nk bu, tarihin gzleri nnde olmutur. Halbuki Trk milleti tarih balad zaman teekkl etmi bulunuyordu. Bundan baka bu milletlerin tarihi, hemen hemen, hep ayn dar bir alanda getii iin, onlarn tarihlerini sraya koymak kolaydr. Fakat, Trk tarihi iin bu, mmkn mdr? Bazen inde, bazen Msrda, bazen Avrupada grdmz Trklerin tarihini bir ereveye sdrmak g bir i gibi gzkr. Bundan dolaydr ki imdiye kadar Trkler, krk yerde krk devlet kuran bir millet saylm ve Trk tarihini kronolojik bir dzene sokmak teebbs grlmemitir. Eskiden, tarihin destanlarla kark olduu zamanlarda, Trklerin kafasnda daha sistemli bir tarih gr vard. Bugn, birok bilinmeyen gerekler meydana kt iin, artk, o eski gr ile yetinmek mmkn deildir. Bunun iin bir yeni tarih sistemi bulmak zorundayz. Milliyeti olduumuz ve byk Trk birliine inandmz iin de, tarihimize vereceimiz sistem, dileklerimize uygun olmal ve bu sistem, bize yalnz gemiimizi en parlak ekilde gstermekle kalmamal, ayn zamanda ilerisi

256

iin de yol izmelidir. *** Birok milletler iin tarih, bir vatan tarihidir. Mesel Franszlar iin vatan tarihinden baka bir tarih usul gtmek mmkn deildir. Bundan dolay da Franszlar iin millet, o vatan iinde oturan ve birbirine karan insanlarn topluluundan doan varlk demektir. nk Franszlar ne Gol, ne Ltin, ne de Germen olduklarn iddia edebilirler. Bu unsurlarn hepsinin ayn vatanda karmasndan doan bir millet olduklar iin, vatan tarihini esas olarak almaya mecburdurlar. Araplar iin tarih, bir millet tarihidir. nk, vatanlarnn snrlar deiik kalmakla beraber, bu millet, uzun asrlar devletini kaybetmi, fakat milli varln saklamtr. ngilizler iinse tarih, bir devlet tarihidir. nk, vatan dna knca kltr bakmndan ngiliz kalmakla beraber ngilizden baka bir isim tayan ngilizler esas varlklarn ana devletlerinde korumulardr. Bununla beraber bu hkmler kesin saylamaz. Franszlar iin vatan-devlet, ngilizler iin devletvatan esasnn varl da sylenebilir. Kesin olan udur ki, tarihi kurulular baka olan milletler iin, tarih sistemi de baka bakadr. Bize gelince: Bizim imdiye kadar sahip olduumuz tarihi grmz yanltr. nk bizim iin millet-devlet esasn kabul etmek milli menfaatlerimiz iin daha uygun olduu halde, biz millet tarihi yle dursun, devlet ve vatan tarihini bile bir yana brakarak, yalnz slle ve rejim tarihini esas olarak kabul ettik. Her slaleyi bir devlet sayarak, imdiye kadar, slaleler saysnca devlet kurduumuzu ileri srdk. Fakat dnmedik ki o kadar devlet kurduksa, bunlarn hi birisini de yaatamam olduk! Halbuki elimizde, her zaman bir Trk devleti vard. nk gerekte bu kadar devlet kurmu deil, bu kadar slle deitirmi bulunuyorduk. Tarihi hayatlar uzun olan btn milletlerde olduu gibi, bizde de birtakm hkmdar slaleleri gelmiti. Baka milletler onlar hkmdar slleleri diye saydklar halde, biz, ayr devletler diye kabul ettik. Bu eit hkmdar sllelerinin zamanlarn ayr devletler olarak kabul etmek elbette ki yanltr. ngilterede, Fransada slleler nasl birbirlerinin ardndan gelmise ve Fransada Kapet, Burbon, Orlean, Napolon; Almanyada Saksonya, Frankonya, Baviyera, Habsburg; ngilterede Anju, Tudor, Stuard Devletleri yoksa ve bunlar sadece hanedanlar ise; bunun gibi, Trkelinde de Kun, Gk, Trk, Uygur, Seluk, Osmanl Devletleri yok, slleleri vardr. Bazan iki veya daha ok slle idaresinde daha ok siyasi Trk zmresinin bulunmas ve bunlarn birbirleriyle arpmalar bu kural bozamaz. Nasl ki Almanyada dne kadar ayn zamanda hkim olan birok slleler bazan birbirleriyle arptklar, hatta bunlardan bazlar Franszlar ile birleerek teki Almanlara kar yrdkleri halde Alman Devleti bir devlet saylyor idiyse, bizde de ayn ekilde bir devlet olmak gerekir. Eer btn milletler tarihlerini bizdeki gibi deerlendirselerdi, o zaman, mesel ngilterede ki Gl Savanda iki devlet bulunduunu kabul

257

etmek lazm gelirdi. Yine Fransada, kontluklarn kuvvetlenip kral nfuzunun gcn kaybettii zamanlarda, birka devlet bulunduunu kabul etmek gerekirdi. Hele XVIII. ve XIX. yzyllar Almanyas, iinden klmaz bir hl alr, belki de Almanya denilen varln inkr edilmesi lzumu ba gsterirdi. Bizim tarihlerimizin, byle aykr bir ekilde yazlmasnda hanedanclk zihniyeti byk rol oynamtr. Hanedann kutsal bir varlk saylmas, onun dmesiyle devletin yok olduu dncesini dourmutur. Halbuki bu gibi hallerde deien ey, zamanmzn kabine deimeleri ile kyaslanabilecek kadar basittir. Mesel Dou Trkelinde Gk Trk hanedannn dp Dokuz Ouz hanedannn kurulmas yeni bir devlet domas gibi saylabilir. Gerekte ise ayn devlette hanedan deimitir. Halk, snrlar, topra, tekilt, dili, gelenei ayn olan bu iki devre arasndaki ayrlk, yalnz, balarndaki hanedann ayr oluundadr. Onun iin, Gktrkler ile Dokuz Ouzlara, nasl, ayr iki devlet diye bakabiliriz? Dnmeli ki, Dokuz Ouz devresi Gktrk devresinin tekmlnden baka bir ey deildir. Ve nihayet, eer, bizdeki hanedan deimeleri baka milletlerdeki hanedan deimeleriyle ayn artlar iinde olmuyorsa, bunun sebeplerini milletlerin ruh farklarnda aramaldr. u halde, hanedanlar ayr devlet saymak, hanedanclk zihniyeti ile hareket etmek deil midir? Bir de gnmzn tarihinden rnek alalm: Bizde hkim olan yanl tarih telkkisine gre, Osmanl Devleti yklm, onun yerine Trkiye Cumhuriyeti gelmitir. Bu dn de yanltr. nk, bir Osmanl Devleti yoktu ki yklm olsun. Sadece Osmanl hanedan vard. Yklan odur. Yni devlette rejim deimitir. te o kadar Sonra unu da unutmamak gerekir ki; eer biz, yklan slleleri devletler gibi gsterirsek, bundan, devletlerin siyasi hayatta istikrara sahip olmadklar, devletlerini uzun zaman yaatamadklar sonucu da kar. Milletlerin ruhiyat yzyllar iinde deimediine veya pek az deitiine gre, bu, Trkiye Cumhuriyetini de uzun mddet yaatamayacamz gibi bir dnceye yol aabilir. Bundan kazanacak olan da, elbette, biz olamayz. Milletlerin hayatnda i savalar ve karklklar grlr. Fakat bundan, hibir zaman o devletin ikiye ayrld mns kmaz. Eer, byle olursa, merkeziyeti olmayan eski Trk idare ekline gre, milletimizin, pek dank bir hayat yaad, birleip devlet kuramad gibi bir mn da kabilir. Yine, baz i karklk ve ayrlklarn uzun srd de olur. Anadoludaki beylikler devri gibi. Bu beyliklerin hepsini birer devlet sayabilir miyiz? Bu, byk bir yanl olur. nk gerekte olan ey, bat Trklerinin basz kalmalarndan ibarettir. Nitekim 1806-1871 arasnda Almanya da basz kalm, fakat kimse Prusya, Baviyera, Saksonya, Vurtemberg vesaireyi ayr birer devlet saymamtr. Tarih yine Almanya tarihi olarak saylm ve okunmutur. Halbuki biz hl, her slaleyi ayr devlet sayyor ve Trkiye tarihi deyince, pek pek, Osmanl hanedan ve cumhuriyet devrini anlyoruz. ***

258

O halde, bu yanl gr nasl dzeltmeliyiz? Trk tarihini, ancak kendi artlarmza gre gereken deiiklikleri gz nnde tutarak, baka milletlerin kendi tarihlerini ele aldklar usul gibi bir usulle deerlendirmek suretiyle bir dzene sokabiliriz. Bu yolda yrynce, Trk tarihini ilk nce ikiye ayracaz: 1- Anayurttaki Trk tarihi, 2- Yabanc illerdeki Trk tarihi. Anayurttaki Trk tarihi, en eski alardan XI. yzyla kadar yalnz Dou Trkelinde geer. Bu Dou Trkeli deyimine, bugnk Moolistan ile Moskof Avrupasnn dou blmleri de girer. XI. yzylda batda, ikinci bir anayurt daha kurulmutur: Trkiye Bu da Anadolu, Erran, Azerbaycan, Irak ve Kuzey Suriyeden meydana gelen yurttur. Dou Trkeli ve Trkiye tarihleri, aralksz bir btn halinde Trklerin tarihidir. Hem de bu iki vatann bazen birlemeleri haliyle Yabanc illerdeki Trk tarihi ise, hkim Trk sllelerinin yabanc milletlere dayanarak kurduklar devletlerin tarihidir. Bunlar srekli olmam, bir Trk sllesiyle o sllenin buyruundaki bir Trk ordusunun baka milletlere hkmetmesiyle balayarak, sonunda bu Trklerin yabanc ounluklar arasnda dillerini ve milliyetlerini kaybetmeleri eklinde devam etmitir. Bu devletleri, btn hayatlar boyunca Trk devleti saymaya imkn yoktur. Mesel bugnk Msr Devleti, Trk askerlerine dayanan bir Trk hanedan tarafndan kurulduu halde, bugn Msr tamamyla bir Arap devleti olmutur. Bunun iin in, Hindistan, ran, Dou Avrupa ve Msrda kurulan Trk devletlerini, hanedan ve ordu Trk karakterini tad mddete Trk tarihi kadrosuna sokabiliriz. Hanedan ve ordu Trkln kaybettikten sonra onlar Trk tarihi iinde grmeye imkn yoktur. Buna gre, Dou Trkeli ve Trkiye tarihlerinin emalarn yle izebiliriz: Dou Trkelinde: Sakalar a M.. VII. - M.. III. yy.

Kunlar a M.. III. - M.S. 216 Siyenpiler a Aparlar a 216 - 394 394 - 552

Gk Trkler a 552 - 745

259

Dokuz Ouzlar - On Uygurlar a 745 - 840 Uygurlar a 840 - 940

Karahanllar a 940 - 1123 Karahtaylar a 1123 - 1207 Sekizler a 1207 - 1218

engizliler a 1218 - 1370 Aksak Temirliler a zbekler a Trkiyede: Seluklular a 1040 - 1249 lhanllar a 1249 - 1336 1336 - 1515 1370 - 1501

1501 - 1920

Byk beylikler a

Osmanllar a 1515 - 1922 Cumhuriyet a 1923ten itibaren *** Cidd ilim adamlarndan meydana gelecek kk bir tarihiler grubu, bu emay tartp, eksik ve yanl taraflarn bulup dzelttikten sonra, Trk tarihi bu esaslar zerinde yeniden ele alnmaldr. Bu yaplmadka, okullarda tarihimizi Trk ocuklarna hazmettirmek imknsz olmaya devam edecei gibi, millete gemiimize saygszlk gstermi olmaktan da kurtulamayz. Trk Tarihinin Meseleleri Btn medeni milletler kendi tarihleri hakknda son ve kesin karar vermilerdir. Yani tarihlerinin nereden baladn, hangi alara blndn, kimlerin kendi tarihlerine mal edilmi olduunu bilirler ve tarihlerini dolduran insanlarn adlarnn hangi iml ile yazlaca hususunda deimez kanaatlere maliktirler. Bize gelince, her hususta olduu gibi, tarihimizi anlay konusunda da ackl bir kargaalk iinde bulunuyoruz. Tarihimizin nereden balad hakknda ortak bir fikrimiz yoktur. Tarihimizin blnd devirler, herkesin keyfine gre deimektedir. Bazlarnn mill kahraman sayd ahsiyetler, dierleri tarafndan da mill dman saylyor: engiz Han gibi Tarihe mal olmu kahramanlarn ve ahsiyetlerin adlarn yazmak hususunda da aramzda birlik bulunmuyor.

260

Merutiyetten sonra karmaya balayan tarih sistemi, Cumhuriyetten sonra tamamen bozuldu ve Tarih Kurumunun ilk almalar ile de bugnk ackl halini ald. Halbuki, eskiden tarih anlaymz olduka dzgn ve istikrarl idi: Eski tarihimiz, efsanevi Ouz Han ile balatlr, Seluklular ve engiz ile bitirilirdi. engiz, Mslman olmad iin bazen lanetlense bile ok defa kendisinden ve hele ocuklarndan sayg ile bahsolunurdu. Trkiye tarihi ise Anadolu Seluklular hakkndaki ksa bir balangtan sonra hemen Osmanllara gemekle devam ettirilir, Anadolunun teki beliklerinden ve zellikle bunlarn byk olanlarndan Trkiyenin bir blmnn meru hkmetleri olarak bahsedilir, beleri sayg ile anlrd. Anadolu beliklerinin gayrmeru saylmas hakkndaki telkki Fatihten sonra balamtr. Hi phesiz, bu tarih telkkisi ilm deildi. Fakat umum tarafndan kabul olunmutu. Yani tarihi anlaymzda bir kanun vard. Kanun, ne de olsa, kanunsuzluktan iyi olduu iin, o zamanki kt bilgilerle kabul edilen tarih sistemi, bugnk gelimi bilgilerimiz arasndaki uursuz kargaalktan daha doru idi. Trk tarihinin, bugnk, hemen halledilmesi gereken ve pek de g olmayan meselelerinden bir ksm unlardr: A. Trk Tarihinin Balangc Meselesi Bugnk tarih kitaplarnda Trk tarihi umumiyetle Hunlardan, yani Orta Asya Hunlarndan balatlmaktadr. Fakat, bu balangc tanmayan tarihiler de vardr. Bazlar, Trk tarihinin VI. yzylda Gktrklerden balamas gerektiini syledikleri gibi, bazlar da Hunlardan daha nceki zamanlarda, Sakalar anda balamas fikrini gtmektedir. Hatt son zamanlarda deerli bir tarih bilgini Prof. Zeki Velidi Togan, Trkistanda Sakalardan nce yaayan ve milttan nce 1200-800 arasndaki varlklar tespit olunan u veya u adndaki kavmin ilk Trkler olduunu iddia etmektedir. u veya ulardan daha nceki Smerlerin de Trk olduu, veya aralarnda Trkler bulunduu hakknda baz ciddi ilim adamlarnn fikir, nazariye ve iddialar vardr. Btn bu kar fikirlerin bir sonuca balanmas, ancak ilm bir tarih kurultaynn ciddi ve uzun tartmalar sonundaki karar ile mmkn olabilir. Belki baz meselelerin zlmesi iin, bugnk tarih bilgisi yetmez. Fakat ne de olsa iler bir prensibe balanr ve nne gelenin Trk tarihine ayr bir balang izmesi gibi korkun bir olayn nne geilir. Bu yaplmazsa, Trk dnyasnda birbirine aykr nazariyeler ve fikirler doacak ve aralarnda gittike byyen ve soysuzlaan tartmalarla belki de milletin aydnlar birbirine dman iki veya takma blnecektir. Millet, bir ok unsurlarla birlikte, ortak tarihin de mahsul ve sonucu olduuna gre, ortak tarih telkkisi olmayan insanlarn bir millet halinde toplu yaamalar mnevi bir rahatszlk douracak ve uzak gelecek iin fesat tohumlar atlm olacaktr. B. Trk Tarihinin Kadrosu

261

Meselesi Trk tarihinin balangcndaki anlamazlk, Trk tarihinin kadrosu hakknda da anlamazlk demek olmakla beraber, daha sonraki alarda kimlerin Trk tarihine sokulaca meselesi btn karmakl ile karmzda durmaktadr. Mesel, Karahtaylarn Trkistanda hkimiyeti zamann Trk tarihinin bir devri gibi kabul etmek doru mudur? Yoksa Karahtaylar Mool olduklar iin bu devir bir yabanc hakimiyet devri midir? Yahut Gazneliler Devleti Trk tarihi kadrosuna girer mi, yoksa yabanc halkn oturduu yerlerde hakim olduklar iin bunlarn milli kadrodan karlmas m gerekir? Hangi Trklerin tarihi anavatan tarihidir ve hangilerininki smrge veya sadece hanedan tarihi olarak gz nne alnmaldr? Bunlar Trk tarihinin ciddi meseleleridir ve henz hallolunup kesin bir sonuca varlm deildir. Trk tarihinin kadrosu konuulurken akla gelecek en mhim meselelerden biri engiz ve Temirin mill tarihin kahramanlar m yoksa rkmzn dmanlar m olduunun tespitidir. nk iki mhim ahsiyet hakknda bizim tarihilerimiz ortak kanaat sahibi deildir. Bir ksm tarihiler bu iki ahs Trk sayyorlar ve onlarn yaratt vakalar ve kurduklar devletleri Trk tarihi kadrosuna sokuyorlar. Baz tarihiler ise tamamyla aksini savunuyorlar. Onlara gre engiz ve Temir Trk deildir; Mool veya Tatardr. kisi de rk dmanlarmzdr. Tarihilerimizden birisi ise engizi yabanc, Temiri Trk sayyor. Ayn milletin tarihileri arasndaki bu byk fikir ayrl ve gr fark, hibir millete ei gsterilemeyecek bir milli anaridir. nk mesele belirli ahslarn iyi mi, kt m; byk m, kk m olduu meselesi deil, dorudan doruya mill tarihe mal edilip edilemeyecei meselesidir. Bu anlamazlklar Trk tarihinin balangcna, mitoloji ile kark alarna ait olsayd, bir dereceye kadar ho karlanabilirdi. Fakat XIII. ve XIV. yzyllarda yaam olan ahslar zerindeki bu fikir kargaal, mill uurun henz gereince uyanmam olduunu gsterir. Bu zt kanaatlardan hi phesiz, bir tanesi doru, dierleri yanltr. Yakn gemiteki en byk ana meseleler zerinde doruyu bulup karamamak ise tarih belgelerinin eksikliini deil, tarihi ve milli uurun azln veya yokluunu gsterir. C. Trk Tarihinin alar Meselesi Tarihin lk a, Orta a gibi devirlere ayrlmasnn pek ind olduu artk anlalmtr. nk bu ayrllar btn insanla gre deil, bir kta veya bir ksm milletlere gre yaplmtr. Ta Devri, Maden Devri nasl btn kavimlerde ayn zamanlarda balamyorsa; ortaa, yenia gibi zamanlarda (eer fikir hayatndaki tekml merhalelerini gstermek iin kullanlyorsa) btn milletlerde ayn devri gsteremez. Eski Trk tarihini, lkada Trk tarihi, ortaada Trk tarihi diye blmlere ayrmak ilm deildir. Bat Avrupann kendisine gre yapt bir snflandrmaya kr krne uymak elbette doru olmaz. Tarihimizi milli gre gre snflandrma teebbs imdiye kadar yalnz Dr. Rza Nur ile Prof. Zeki Velidi Togan tarafndan yaplmtr. Rza Nur, Trk tarihini Eski Trk Tarihi (= Tre ve Yasa Devri = Milli Devir), Yeni Trk Tarihi (=Mslmanlk Devri=Din Devir) ve Taze Trk Tarihi

262

(=Yeniden Dou ve Uyanma=kinci Milli Devir) olarak balca aa ayrd gibi Zekidi Veli Togan da XVI. yzyl ortasna kadar ilerleme ve ykselme a, Birinci Cihan Sava sonuna kadar gerileme ve kme a, Birinci Cihan Savandan sonra da nc bir a olmak zere ana aa blmektedir. Fakat bu iki snflandrma kimse tarafndan dikkate alnmamtr. D. Adlarn mlas Meselesi Trk tarihindeki birtakm zel adlarn belli bir imlya malik olmay da mill ayplarmzdan biridir. XIII. yzyl kahramannn ad engiz mi, ingiz mi, Cengiz mi? Sonra Temir mi, Temr m, Timur mu? Tpk bunlar gibi prens unvan alan kelime tigin mi, tegin mi? Karahanl kahramann ad Bura m, Bora m yazlmas gerekir? Bu fikr kararszlklar birok yanllara yol ayor. Bir yanln nasl kkletiine en gzel rnek, Gktrklerin ilk kaan Bumun veya Bumnn adnda grlmektedir. Eski harflerle yazld zaman ve i fark belli olmad iin yeni harflerden sonra bu kaann ad Bumin eklinde yazlm ve tarih kitaplarna, piyeslere, soyadlarna kadar bu yanl ekliyle girip yerlemitir. *** Grlyor ki, tarihimizi anlay ve ele al tarzm z karklk iindedir. Bu karkln iinden ne ahslar, ne de zel teekkller kamaz. Bu karkl nlemek iin resm bir teekkl lzmdr. Byle resm bir teekkl, Trk tarihinin meselelerini karara balamak iin bir kurultay toplamal ve kurultayda meseleler ilm adan ele alnarak deerlendirilmeli ve tartlmal, karlkl iddialar baslarak umum efkra sunulmaldr. Ancak, milli ve ilmi fikrin hkim olaca byle bir kurultaydr ki, Trk tarihinin meselelerine bir zm yolu bulabilir. Trkiye Tarihinin Meseleleri Umumi Trk tarihinin olduu gibi Trkiye tarihinin de zlmemi meseleleri vardr ki, bunlar, bir sonuca balanmadan ne okullarda mill menfaat hesabna tarih retebilir, ne de Trkiye Trklerinde milli tarih uuru yaratabilir. Bugn, umumi Trk tarihinin olduu gibi, Trkiye tarihinin balangc da belli deildir. Hatt daha ackl olarak, tarihi bir ada kurulmu olan Trkiyenin balangc hususunda, bugn, aramzda ikilik vardr. Bir millet, kendi tarihinin balangcn, tarihi bilgilerin azl yznden bilmezse, bu, o kadar mhim bir eksiklik saylamaz. Fakat tarihin ok iyi bilinen alar sresinde gelimi bir devletin kurulduu zaman zerinde fikir ayrl varsa, bu, ancak bir fikir kargaalnn ifadesidir. Devletlerinin kurulu ylnda anlamazla dmek, dedelerinin kim olduu hakknda anlamazla den torunlara benzemek demektir. Trkiye tarihinin nemli meseleleri unlardr: A. Trkiye Tarihinin Balangc Meselesi

263

Trkiye tarihi Fransa, ngiltere ve Almanyaya nispetle yenidir. Eski veya yeni olmak byk bir mn ifade etmez. Byle olduu halde, nedense, insanlarda ve milletlerde, devletlerinin eski olmas ruhi istei vardr. Ancak, bu ruhi hal, tarihi deitirmeye kadar varmamaldr. Bir zamanlar, Anadoludaki varlmz milttan 2000 yl nceye gtrmek dncesiyle Hititlerin Trk olduu iddia edilmiti. Halbuki, ilk memleketin tapusuna malik olmak iin mutlaka ilk ahalisi olmak lzmdr diye dnmek de botur. Byle olunca, bugn var olan milletlerin hemen hepsinin, yaadklar topraklarda yabanc saylmalar gerekir, hele Amerikallarn durumu bsbtn gleirdi. Sonra Hititler Trk bile olsa, onlar ortadan kalktktan iki bin yl sonra ayn topraklarda kurulan yeni Trk devleti eskisinin devam saylamaz. Trkiye tarihinin Seluklularla balad, bugn, btn ciddi tarihiler tarafndan kabul edilmitir. Bunu ilk defa ortaya atan merhum Dr. Rza Nurdur. lm ve tarihi gerek de bundan ibarettir. Ancak, kesin bir tarih sylemek gerekince, bunda fikir birliine rastlanamyor. Biroklarnn fikrine gre, tarihimiz, 1071 Malazgirt Sava ile balamaktadr. Fakat bu fikirde kesin bir isabet olduu sylenemez. nk Malazgirt Sava, kurulmu bir devletin, yani Seluklularn, komular Bizans ile yaptklar bir savatr ve bu arpmadan sonra yeni bir devlet kurulmu deil, zaten var olan bu devlete Kk Asyann kaplar almtr. 1940 ylnda Dokuz Yznc Yl Dnm ad ile yaynladm bir brorde, devletimizin kurulu yl olarak, Horasanda Turul Bein istikll iln ettii 1040 yln alm ve 1940ta bu devletin 900. yln tamamladn, fakat resm teekkller tarafndan bir anma treni yaplmad iin o kk brorn bu grevi yerine getirmek zere yazldn bildirmitim. O zaman savunduum fikir uydu: Bu devlet 1040ta Horasanda Seluklu Turul Bein padiahl ile kurulmu, sonra byyerek dier birok topraklarla birlikte Anadoluyu kendisine eklemitir. Fakat, tarihin garip bir cilvesi olarak bu devlet, zerinde kurulmu olduu topraklar kaybetmi, kuruluundan sonra fethettii yerlerde tutunmutur. Bu garip tarihi gidi, baka devletlerin tarihinde yoktur. Almanya, Fransa, ngiltere ilk kurulduklar topraklar sonradan elden karmamlardr. Tarihilerimizi artann bu olduunu sanyorum. Trkiye tarihini Malazgirtten balatmak isteyen tarihilerimiz bu tarihten sonra Anadoluda ayr sultanlar bulunduunu, bundan dolay da bunun yeni ve ayr bir devlet demek olduunu ileri sryorlar. Anadoluda ayr sultanlar bulunmas bu lkenin tamamen ayr ve bamsz bir devlet olduunu gstermez. Eski Trk devlet sisteminin merkeziyeti olmadn hatrlamak, Anadolu sultanlnn ayr bir devlet demek saylamayacan belirtmeye yeter. Gktrklerde de iki, hatt bazen drt kaan bulunuyordu. Kaanlar, i ilerinde bamszdlar. Fakat bu ayr ayr iki veya drt devlet

264

demek deildi. Bunun gibi, Seluk Devletinde de drt sultan bulunuyor, fakat bunlarn Horasandaki byk sultana tbi olarak yayordu. O halde, Trkiyenin balangc olarak hangi tarihi kabul edeceiz? 1040 yln m, yoksa 1071i mi? Bana gre doru olan birincisidir. Fakat benim bu fikirde bulunmam, hatt ounluun bana taraftar olmas hibir mn tamaz. Aramzda tek fikir hkim olmadka, evvelce de sylediim gibi, uzak gelecek iin fesat tohumlar atlm olur. Bu anlamazl ve fikir kargaaln da ancak bir tarih kurultay nleyebilir. Kesin bir sonuca varldktan sonra, btn tarih kitaplar artk o balang ylna gre kaleme alnr. Bir devletin hangi tarihte baladn tespit etmek pek mhimdir. Balang yl belli olmayan devlet, medeni bir teekkl saylamaz. B. Trkiye Tarihinde Hegemonyalar Meselesi Bu mesele, Trkiye tarihinin ana alara blnmesi meselesidir. Trkiye tarihinin yalnz Osmanllardan ibaret olmayp Seluklulardan baladn Osmanl Mebusan Meclisinde bir nutukla syleyen ve bu fikri ilk defa ortaya atan merhum Rza Nur Bey, Kurtulu Savandan sonra yaynlad 12 ciltlik Trk Tarihinde, Trkiye tarihini Seluklular, beylikler, Osmanllar diye ana blme ayrmaktadr ki, onun bu snflandrmas biroklar tarafndan kabul olunmutur. Baka bir tarihi ise, Trkiyede srasyla, Danimendli, Seluklu, Karamanl, Osmanl hegemonyalarnn bulunduunu sylemektedir. Bu fikre gre Anadoludaki Trklerin Horasandaki Byk Seluklu Devletiyle balants yoktur. Ben ise, bu hususta ancak Seluklu, lhanl, beylikler ve Osmanl hkimiyetlerinin bahis konusu olabileceini ileri sryorum. lhanllar yabanc ve hatt dman sayan Anadolucu zihniyete gre, bu snflandrmann byk itirazlara urayaca muhakkaktr. Fakat bu eitli fikirlerden hangisinin doru ve ilm olduu ise, ancak bir tarih kurultaynda anlalabilir. Burada konuacak bilginler fikirlerini savunmak iin byk almalara koyulacaklarndan, belki yeni tarih belgeler ve gerekler de ortaya kar. Meden milletler kendi tarihlerindeki hkmdar sllelerini kesin ekilde bilirler. Bilmedikleri ey, ok defa, ilk hanedann ilk hkmdarlarna ait tahta k ve lm tarihleridir. Biz ise, Trkiyede hangi hanedanlarn yksek hkimiyeti elinde tutmu olduunu bile bilmiyoruz. C. Osmanl Padiahlarnn Says Meselesi imdiye kadar ka Osmanl padiah geldii hakknda dahi ortak kanaatimiz yoktur. Klasik telkkiye gre Osman Gazi ile balayan ve IV. Mehmed ile biten Osmanl padiahlar 6 Mehmed, 5

265

Murad, 4 Mustafa, 3 Osman, 3 Ahmed, 3 Selim, 2 Bayezid, 2 Sleyman, 2 Mahmud, 2 Abdlhamid, 1 Orhan, 1 brahim, 1 Abdlmecid, 1 Abdlziz olmak zere 36 kiidir. Fakat acaba bu telkki doru mudur? Yldrm Bayezidin oullar olan Sleyman, Msa ve Mustafa elebiler ile Fatihin olu Sultan Cem de Osmanl padiahlar arasnda deil midir? imdiye kadar ki Osmanl tarihi, saltanat ele geiren padiahlarn meru olduunu belirtmek dncesiyle yazldndan, baz tarihi gerekler kasten rtbas edilmi olamaz m? Bizce Osmanl padiahlar klsik 36 kiiden ibaret deildir. Nitekim XIV. yzylda yaayp bugnk bilgimize gre ilk Osmanl tarihini yazan mehur air Ahmed, Yldrm Bayezidden sonraki Osmanl padiah olarak Sleyman elebiyi tand gibi, II. Murad ve Fatih devirlerinde yaayp Behet t-Tevrih adl umum tarihi yazan krullah da Yldrmdan sonra Sleyman elebinin hkmdarlk ettiini kabul etmektedir. krullah, Sleyman elebiden sonra Anadoluda elebi Sultan Mehmed, Rumelide de Ms elebi olmak zere iki padiahn birden tahta ktn yazmaktadr. krullahtan biraz daha sonraki mverrih kpaaolunda da Sleyman elebinin Osmanl padiah sayldna dair baz imlar vardr. Daha sonraki Osmanl mverrihleri tarafndan Sleyman elebi ile Ms elebinin padiah saylmaynn sebebi, i kavgalardan sonra dierlerinin ldrlerek elebi Sultan Mehmed neslinin hkimiyete gemi olmas ve ihtimal ki o zaman meru saylmayan bir saltanatn meru gsterilmek istenmesidir. Son devir tarihilerinin ou ve bu arada Osmanl Tarihi Kronolojisi ad verilen bir eser yaynlayan smail Hmi Danimend, Sleyman ve Ms elebileri Osmanl padiahlar arasnda saymamakta, sebep olarak da bunlarn btn Osmanl lkesine sahip olamadklarn ileri srmektedir. Halbuki eski Tarih Encmeni yelerinden merhum Ali Seydi Bey, 1329da yaynlad Osmanl Tarihinde Yldrm Bayezidden sonra elebi Sleyman beinci padiah olarak kabul etmektedir. O zaman devletin bakenti Edirne olduundan, bakente hkim olan ehzadenin meru hkmdar saylmas da bir dereceye kadar dorudur. Yine Yldrm Bayezidin oullarndan Mustafa elebinin Rumelide, Fatihin olu Sultan Cemin de Anadoluda padiahlklarn tanttrm olmalar ve aylarca, hatt yllarca hkmdarlk etmi bulunmalar dolaysyla, bunlarn da bir kalemde hkmdarlar silsilesinden atlmalar doru deildir. Birok beylere ve vezirlere hkmdarlklarn kabul ettiren, para bastran, ordusu olan ve memleketin byk bir ksmnda uzun zaman padiahlk eden bir prensin padiah saylp saylamayaca, ancak, ilm bir kurultayda karar altna alnabilir. Fakat mesele bu kadar da deildir. Son yllarda Osman Gazi ile Orhan Gazi arasnda baka bir padiahn da hkmdarlk ettii iddia olunmutur. Amasya Tarihi mverrihi merhum Hseyin Hsameddin Efendi, Tarih Encmeni Mecmuasndaki bir etd ile Osman Gaziden Osmanl tahtna olu Ali Erden Beyin getiini, drt yl padiahlktan sonra dier Anadolu beylerinden yardm gren kardei Orhan Gazi tarafndan tahttan indirildiini iddia etmitir. Bizans kaynaklarnda da buna benzer bir vaka kaytl olduu iin Hseyin Hsameddin Efendinin iddias ciddiyetle tartlmaya deer mahiyettedir.

266

D. Osmanl Tarihindeki Terimlerle zel Adlarn mls Meselesi Umum Trk tarihinde de bulunan bu mesele, Osmanl tarihinde belki daha iddetle kendini gstermektedir. Okul kitaplarnda olsun, ilm eserlerde olsun zel adlardaki d-t meselesi keyf imlaya tbi olmakta devam etmektedir. Tarihteki Ahmed, Mehmed, Mahmud adlarnn sonu d ile mi, t ile mi yazlacaktr? Bu hususta ortak bir kanaat yoktur. Yeni harflerin kabulnden sonra azalacana, bsbtn artan iml anarisi, tarihi adlara da sirayet etmitir. Ben, tarihi ahsiyetlerin adlarnn asllarndaki ekilleriyle, yani Ahmed, Mahmud eklinde yazlmasna taraftarm. Bugn yaayanlar ise kendi adlarn istedikleri iml ile yazmakta serbesttirler. Bakalar da onlarn bu hakkna uymaya mecburdur. Tarih terimlerin imls da ayr bir meseledir. Osmanl devrinin babakanlar olan ahslarn unvan hangi iml ile yazlacaktr? Bazlar bununda asldaki iml ile sadr- zam eklinde yazlmasn uygun buluyor. Ben ise Trkeleip halka mal olmu bulunan bu kelimeyi umumun syleyii zere sadrazam eklinde yazmay doru sayyorum. Bunun gibi, Diyanet leri bakan olan zatn unvan, eski okuyua gre eyhlislam m, yoksa halk syleyii eklinde ehislam m yazlmaldr? Trl trl prensiplere gre yazlan ve mnevi bir gszln belirtisi olan bu hale ancak ilmi bir kongre son verebilir.

267

KNC BLM TRKLERN CORAFYASI, NFUSU, SOY KT VE KURDUKLARI DEVLETLER

Trklerin Demografisi (1950-2025) / Do. Dr. Zakir B. Avar - Ferruh Solak Selma Tosun [s.205-241]
1. Giri Sovyetler Birliinin dalmasyla birlikte, uzun yllar boyunca Rus egemenliinde kalan Trk lkeleri birer birer bamszlklarn ilan ederek, uluslararas platformda yerlerini almlardr. Bylece hem Trkler hem de dnyann Trkler dnda kalan ksm Trke ilikin konularda muazzam bir bilgi ayla kar karya kalmtr. Bilgiye sahip olanlar, onu, bir yandan belki de hakl saylabilecek bir kskanlkla korurken; dier yandan (muhtemeldir ki) iinde doru bilgilerin de yer ald bir enformasyon bombardman balatarak, bu ihtiyac karlama yollarn aramlardr. Ancak, bu bilgilerin sunumundaki sorunlar yalnzca doruluk boyutuyla ortaya kmam ek olarak, eitli ama ve hedeflerle manipulasyon kukularn da youn olarak gndeme tamtr. Bu durum, etnik konulardaki hassasiyetlerden kaynaklanyor olabilecei gibi, bilgiye sahip olmann maliyetinin ykseklii ve sonuta, bilginin bir yatrm gibi dnlmesi veya silah gibi kullanlyor olmasndan da kaynaklanabilir. Dolaysyla bu alardan bakldnda, alma, yukarda ifade edilen sorunun ortadan kaldrlmasna ynelik bir giriim olarak deerlendirilmelidir. Zira kullanlan veriler eksikleriyle birlikte vardr ve ortadadr. Yaplmas gereken, eldeki verilerin belirli bir disiplin erevesinde analiz edilerek siyaset retenlerin ve okuyucunun hizmetine sunulmasdr. Uzun ve hareketli bir tarihsel gemie sahip olan Trkler; bunun doal bir sonucu olarak yeryznde olduka geni bir corafyaya dalm olarak yaamaktadrlar. Trk adn tayan ve belgelenmi ilk halk M.. 6. yzyln ortalarnda bugnk Moolistann kuzey-dousunda Orhon ve Selenga nehirleri kysnda ortaya kmtr. Bugn Trkler, bamsz olarak Azerbaycan, Kazakistan, Krgzistan, Kuzey Kbrs Trk Cumhuriyeti, zbekistan, Trkiye ve Trkmenistan topraklarnda yaamaktadrlar. Trk devletlerinin snrlar dndaki Trk nfusun nemli bir ksmn eski Sovyetler Birlii topraklar zerinde yaayan Trkler oluturmaktadr. Bu corafyada bulunan Trk topluluklar Orta Asya ve Kafkasyann yan sra, Orta Volga ve Gney Urallar arasndaki blgelere de dalmlardr. Youn biimde yaadklar dier bir blge ise Sibirya blgesidir. Ayn zamanda eski Sovyetler Birliinin bat blgesi olarak adlandrlan ve Moldova, Bat Ukrayna ve Litvanya Cumhuriyetlerini kapsayan corafyada da Trk topluluklar bulunmaktadr. Gnmzde Trk nfusun aznlk olarak yaad blgelerin dalmna bakldnda, Avrupa ve Balkan lkelerinden, Orta Dou ve Orta Asyaya, Avustralya ktasndan Amerika Birleik Devletlerine kadar uzanan geni corafyaya yayldklar grlmektedir. Trkler, ran, Irak, Suriye, rdn ve Afganistan gibi Orta Dou lkelerinde ve in ve Moolistan gibi Orta Asya lkelerinde de

268

yaamaktadrlar. Azerbaycan, 19. yzyln sonunda en byk petrol reticisi lkedir. Sovyetler Birliine balandktan sonra geri teknoloji, verimsiz ve yetersiz petrol retiminden ve ayrca bunu tam olarak dorudan lke ekonomisine aktaramamaktan dolay az gelimi lkeler snfna dmtr. Bamszln kazandktan sonra ise, Ermenistan ile silahl atmalarda lke topraklarnn yzde 20sini kaybetmitir. Azerbaycan, Trkiye, ran ve Rusya ile ilikilerini gelitirmektedir. Kafkaslarn en fazla nfusa sahip olan lkesidir. Sovyetler Birlii dneminde olduu gibi gnmzde de Azerbaycan nfusu ar ekonomik koullarla kar karya bulunmaktadr. Yaklak bir milyon Azerbaycan Trk almak amacyla Rusya Federesrasyonuna g etmitir. Yine yaklak bir milyon Azerbaycan Trk, Karabadaki sava nedeniyle kakn durumuna dm ve yllardan beri tarifsiz sknt ve eziyetlere gs germektedir. Ermenistan ile toprak anlamazl lkenin pamuk, zm ve tahl retilen en verimli topraklarnn elinden kmasna yol amtr. Kazakistan, eski Sovyetler Birliinin ikinci byk lkesidir. Batdan douya, Hazar denizinden in snrna kadar 3000 kilometre geniliindedir. Kuzeyde Rus steplerine, gneyde Orta Asyaya uzanmaktadr. Bu iki blge ok az nfusun yaad geni llemi bir arazi ile ayrlmaktadr. Kazakistan 2,7 milyon metrekare olan yzlm ile Rusya Federasyonu ve in Halk Cumhuriyetinden sonra Asyada en geni topraklara sahip nc lkedir. Kazakistan Ulusal statistik Enstitsnn verilerine gre 1993 ylnda lke nfusu 16.901.075 kiiden olumaktadr. 1954 ylnda Kazakistandaki ilenmemi topraklar ilemek zere Rusyadan, Ukraynadan, Beyaz Rusyadan ve Moldovadan bu lkeye 150.000 kii gelmitir. Sovyet ynetiminin Ruslatrma politikas sonucu Kazak Trklerinin ancak yzde 45i kendi ana dilini konuabilmektedir. Rus varl orduda olduu kadar hkmette de kendini hissettirmektedir. 150.000 kiilik orduyu yneten subaylarn yzde 60 Rustur. Dier yandan kabinedeki otuz alt bakandan onu Rus olduu gibi, Babakan Sergeyi Tereenko da Rus kkenlidir. En yaygn din, slam dinidir. Bunu Hristiyanlk takip etmektedir (Trutanow, 1995). Sovyet dneminde Kazakistann yurtdndan satn ald sanayi rnlerinin yzde 85i Sovyet Cumhuriyetlerinden gelmitir. letmelerin yzde 70i Rusyada bulunan dier iletmelerle ticari ilikide bulunmutur. Sovyetlerin dalmas lkede ok ar ekonomik koullarn olumasna yol amtr. Sovyetlerin dalmasndan sonra 70.000 nfuslu Tratam ehri tamamen Rus vatandalna gemitir. Ekonomik ve sosyal reformlarn baarszlkla sona ermesi durumunda, lkenin etnik olarak istikrarsz hale gelebilecei ihtimali, zerinde ciddi olarak durulmas gereken bir konudur. Kazak Trklerinin kaderlerini kendilerinin izmesi gerektiini savunan Kazak milliyetilii ancak krsal kesimde taraftar bulabilmitir. zellikle, lkenin ortasnda yer alan blgelerde halen boy geleneinin ve slam dininin etkisi hissedilmektedir. slam dini Kazakistanda derin kklere sahip deildir. Ancak, gerlerin liderleri 8. yzylda sadece yzeysel olarak slam dinini kabul etmilerdir. Bylece gerler arasnda slam dininin ekilsel kurallar ile ok tanrl bir dinin karm olan bir inan sistemi

269

domutur. Ruslar ounlukla lkenin kuzeyinde ve eski bakent Almatda yaamaktadr. Bamszlk sonras Alman aznln byk bir ksmnn lkeyi terk etmesinden sonra Rus aznlktan da Kazakistan eitli nedenlerle terk edenler olmutur. Bu nedenlerin arasnda ekonomik glkler, eitimin Kazakistan Trklne baml kalmas, Ruslarn dlanma eiliminin artmas, resmi dil olan Kazakay renme zorunluluu nemli yer tutmaktadr. Kazakistanda youn bir sanayileme grlmemektedir. retim daha ok zirai rnlerde younlamaktadr. alma andaki nfusun yzde 23 tarm sektrndedir. Tarm rnleri milli retimin te birini oluturmaktadr. Sulanabilir 35 milyon hektar arazinin 23 milyonu bata buday olmak zere tahl rnlerine ayrlmtr. Krgzistan, 198.500 kilometrekarelik toprak bykl ile Kazakistan, zbekistan, Tacikistan ve in Halk Cumhuriyeti ile ortak snrlara sahiptir. lke 7500 metreye varan yksek dalar dolaysyla Orta Asyann su kulelerinden birisi olarak adlandrlmaktadr. Krgzistan, blgedeki be devlet arasnda kkl yapsal deiikliklere girien tek devlet olma zelliine sahiptir. lke nfusu 4.5 milyon kiiden olumaktadr. Ruslarn bir ksm komu lke Tacikistandaki i savatan sonra, kitleler halinde lkeyi terk etmilerdir. Ruslar ounlukla bakent Bikekte ve kuzeydeki dalk blgelerde yaamaktadrlar. O blgesinde zbek nfusunun younlat grlmektedir. 1924 ylnda Krgzistan Cumhuriyetine balanan O ehri, 1990 ylnda zbekler ile Krgzlar arasnda atmalara sahne olmutur. Yllk petrol retimi 140 bin tondur. Temel ihtiya maddelerinde Bamsz Devletler Topluluuna bamldr. Kmr retiminin yars kendi ihtiyacn karlamakta ve orta vadede yllk retimin 3 milyon tona karlmas hedeflenmektedir. Yllk 12 ile 14 milyar kilovat saat elektrik retmekte ve bu retimi zbekistan, in ve Kazakistana satmaktadr. En byk sanayi iletmeleri Bikekte younlamtr. Eski Sovyetler Birliine hammadde bamllndan dolay baz sektrlerde retim tamamen durmutur (Giroux, 1995). zbekistann yzlm 447.000 kilometrekareye ulamaktadr. Kazakistan, Trkmenistan, Krgzistan, Tacikistan ve Afganistan ile snr komusudur. Ancak, Hazar denizine k yoktur. Eski Sovyetler Birliinin 1924 ylndaki milli snrlarn belirlenmesi politikas uyarnca Tacikistan ve Krgzistan ile olan Fergana blgesindeki snrlar i ie girmitir. Youn bir nfusa sahip bu blge toprak ve su mlkiyetinden kaynaklanan etnik atmalara sahne olmutur. Ruslarn nemli bir blm 1989 ylndan itibaren zbekistan terk etmilerdir. Kalanlar, ounlukla bakent Takentte yaamaktadr. zbekistan, sanayi ve retim sektrlerinde Sovyetler Birliininin dalmasnn sonularndan en az etkilenen lkeler arasndadr. yl boyunca retiminin yzde 2sinden fazlasn kaybetmemitir. Ancak siyasi bamszlk, zellikle de Rusya Federasyonuna olan sanayi bamlln gzler nne sermitir. Bu bamllk bata pamuk iplii olmak zere yiyecek maddeleri, sanayi rnleri gibi nemli

270

sektrlerde kendisini hissettirmitir. Bununla birlikte zbekistann birok doal kaynaklarnn iletmeye almas durumunda ksa bir srede bu gl amas beklenmektedir. lkede doalgaz retimi 1994 ylnda 47,2 milyar metrekpe kmtr. 1994 ylnda Kazakistana 2.9 milyar metrekp doalgaz satmtr. zbekistann yakn bir gelecekte dnyadaki ilk 10 doal gaz reticisi arasna girmesi beklenmektedir. Pamuk ihracat lkenin en byk dviz kaynadr. zbekistan Cumhuriyetinde kapasite yetersizlii nedeniyle ancak ipliin yzde 12si ilenebilmekteydi ve son zamanlara kadar yerel ihtiyalar iin Rusya Federasyonuna ilenmek zere pamuk gnderilmitir. Nfusun yarsndan ou krsal kesimde yaamakta, ilenen 4.2 milyon hektar arazinin tamam sulanmaktadr. Sulanabilir arazinin yzde 40 pamuk retimine ayrlmtr. lke, ylda 4 milyon tonluk pamuk retimi ile dnyada nc srada yer almaktadr (Giroux, 1995). Hazar denizine alan kylar ile Trkmenistan, ran, Afganistan, zbekistan ve Kazakistan ile de ortak snrlar sahiptir. Dier Orta Asya lkelerinin tersine, snrlar ok ar derecede belirlidir. Trkmenistan topraklar iinde komu lkelerden kaynaklanan demografik ve etnik bask hissedilmemektedir. 350.000 kilometrekaresi l olan 488.100 kilometrekare byklnde bir lkedir. Trkmenistan Cumhuriyeti Orta Asyada ok zel bir konuma sahiptir. Sosyal, demografik, ekonomik zellikleri ve doal kaynaklaryla 1960l yllarn bandaki Kuveyti andrmaktadr. ki yllk durgunluun ardndan, ekonomisi canlanmaya balamtr. Cumhurbakan Saparmurat Trkmenba (Niyazov) reform hareketlerinde dengede kalmay tercih etmi ve bu tercih lkeyi belli bir sre uluslararas kredilerden alkoymutur. Trkmenistan doalgaz, petrol, kimya sanayi ve pamuk gibi zengin kaynaklarn en iyi ekilde deerlendirmek iin daha gvenilir piyasalara almak ve yabanc yatrm ekmek ihtiyac hissetmektedir. Ruslar bakent Akabat nfusunun yarsn tekil etmekte ayrca, Hazar denizi kysndaki Trkmenba ehrinde ve zbekistan snrna yakn blmde youn bir ekilde yaamaktadrlar. lkenin tek tip etnik yaps ve Ruslara salanan ifte vatandalk hakk gibi nedenlerle lke dna ok az g verilmi, bu sayede de nfusun kalifiye ksm muhafaza edilebilmitir. Bu denge durumu Trkmenbann yrtt politikalar sayesinde korunabilmitir. Halkn refah seviyesini korumak amacyla devlet byk yardmlar yapmaktadr. zbekistan ile Ceyhun nehrinin sularnn kullanlmas konusunda anlamazlk bulunmaktadr. Bu konudaki anlamazlklar 1991 ylnda gndeme gelmitir. Trkmenistann gelecei her eyden nce potansiyel gcnn deerlendirmesine baldr. Yeralt kaynaklarnn iletilmesi, rafinerilerin kapasitesinin gelitirilmesi ve ihracatn artrlmas byk yatrmlara baldr. Enerji sektrnn tamam devlet tarafndan iletilse de Trkmenistann bunlar tek bana gerekletirmesi mmkn deildir. lkenin Bamsz Devletler Topluluuna ihracat mal mbadelesi eklinde gereklemektedir. Dolaysyla, dviz karl ihracat byk nem tamaktadr. Bu nedenle, yabanc sermaye yatrmlarnn lkeye ekilmesi zerindeki almalara hz verilmitir. Trkmenistanda ziraat rnleri gayrisafi milli haslann yzde 46sn oluturmaktadr. Ancak, bu retim miktar lke nfusunun ihtiyacnn yarsn karlamaktadr. Toplam lke topraklarnn sadece

271

yzde 2.5unu oluturan ilenebilir arazilerin tamam Ceyhun ile Karakum nehirleri ile sulanmaktadr. En byk zirai retim pamuktur. Keza, ilenebilir topraklarn yars pamuk retimine ayrlmtr. Koyun yetitiricilii ancak lkenin i et tketimini karlayabilmektedir. Fakat, st retiminde ak vermektedir. lke tahl ihtiyacnn te ikisini, st ihtiyacnn yarsn, eker ihtiyacnn ise tamamn ithal etmektedir. Meyve sebze retimini gelitirerek bu oran yzde 50ye karma almalar srmektedir. Trkmenba limanndan yaplan deniz rnleri ihracat azalmaktadr. Hazar denizinin kirlenmesi bunun en byk nedenlerinden birisi olarak grlmektedir. Karaboaz krfezinin kurumas, zellikle Karakum kanalndaki sulama sistemindeki su kayplar, btn sahil lkeleri etkileyen Hazar denizinin sularnn ykselmesi lkenin kar karya bulunduu evre sorunlardr atmtr (Giroux, 1995). 2. Yntem, Kaynaklar ve Snrllklar Dnyann her yerindeki Trklerin demografik durumlarn dn, bugn ve yarn izgisinde ortaya koymay amalayan bu makale, eldeki veriler lsnde salkl ve gvenilir bilgileri okuyucunun dikkatine sunmak iin kaleme alnmtr. Bunun iin, nfusun iki ayr noktadaki seyrini dikkate alarak, toplam nfusu tahmin eden matematiksel yntem kullanlmtr. Srekli artn sz konusu olduu bu yntem, ssel art yntemi olarak adlandrlmaktadr. Yaznn genel plannda ve tablolarda lke isimleri alfabetik sraya uygun olarak verilmitir. Ayrca siyasa yapclarn ve okuyucunun Trk Dnyasnn bulunduu yeri iyi tahlil edebilmelerine bir katk salamak maksadyla ele alnan demografik kriterlerle ilgili olarak en stten ve en alttan ikier rnek lke, tablolara dahil edilmitir. rnein, nfus younluunun incelendii tabloda, nfusu en youn lkelerden ikisi (Hollanda ve Japonya) stte, nfusu en seyrek lkelerden ikisi de (Kanada ve Rusya Federasyonu) altta verilerek bir kyaslama imkan yaratlmaya allmtr. almada nfus yapsna ilikin veriler deiik kaynaklardan derlenmitir. Trk devletleri iin Birlemi Milletler; Avrupa ve Balkan lkelerinde yaayan Trk aznlklar iin Avrupa Konseyi ile Avrupa statistik Kuruluunun (Eurostat) yaynlarndan faydalanlmtr. Orta Asyada yaayan Trk topluluklar iin, eski Sovyetler Birliinin 1979 ve 1989 yl genel nfus saym verileri kullanlmtr. Dnya Bankas, Birlemi Milletler ve ona bal bir kurulu olan Nfus Fonu (UNFPA) verileri, Trkiyeyle ilgili olarak yeri geldike Devlet statistik Enstits verileri ve nihayet yukarda zikredilen kaynaklarn yeterli olmad durumlarda ise, demografik olarak ciddi bulunduu iin kaynaklar arasnda gsterilen dier yerli ve yabanc eserlere mracaat edilmitir. Btn bunlara ramen, az sayda da olsalar, Kanadada yaayan Trkler iin bir bilgiye ulalamamtr. Amerika Birleik Devletlerinde yaayan Trkiye kkenli nfus tahmin edilenin onda biri kadar gzkmektedir (+180.000). Bu durum ounlukla ABDye gitmek iin illegal yollarn tercih edilmesinden kaynaklanmaktadr. ABDde Trkiye meneli olmayan Trk nfus zaten kaytlara

272

yansmamaktadr. Ayn durum Bat Avrupa lkeleri zellikle de Almanya iin sz konusudur. Almanyada legal olarak bulunan Trk vatandalarnn en az yars kadar kaak kalanlarn olduu konusunda yaygn bir kanaat vardr (+800.000). Yine bata Almanya ve Fransa olmak zere Bat Avrupa lkelerinde bata Azerbaycan olmak zere Trk devlet ve topluluklarna mensup pek ok insan bulunmaktadr. Bunlar da kaytlarda gzkmemektedir. Ayn ekilde Irak Trkmenlerinin gerek saylarnn yalnzca yarsnn kaytlarda olduu dnlmektedir (+1.200.000). randa eyaletler etnik gruplara gre blmlendii ve nfus kaytlar da eyalet yapsna gre tutulduu iin zellikle sayca en kalabalk grubu oluturan ve kendi eyaletleri olan Erdebil, Urumiye ve Tebriz dndaki Hemedan, Zencan, Save, Tahran gibi eyaletlerde de youn olarak yaayan Gney Azerbaycan Trklerinin ise yaklak olarak yarsnn kaytlarda grlmedii genel kabul gren bir durumdur (+10.500.000). inde ise zellikle Dou Trkistan blgesinde yaayan Uygur nfusu konusunda var olan bilgilerin gerek nfusun sadece te birini yanstt dnlmektedir (+24.000.000). Burada eksik gzkt varsaylan nfusun Tablo 19daki dzeltilmi sonularna ulaabilmek iin herbirinin kendi tablosunda verilen 2000 yl rakamlarna eklenmesiyle ayn yl sonular elde edilmitir. 2025 yl iin ise dzeltilmi 2000 yl rakamlarna herbirinin kendi art hzlar uygulanarak bir sonuca ulalmtr. Bu ilemlerin ayrntsna yazda yer verilmemitir. Bunun nedeni Tablo 18in rakamlarnn kaynaklar itibaryla daha gvenilir bulunmasdr. Trkiye nfusunun etnik kompozisyonu konusundaki bilgi eksiklii veya var olan verilerin aklanmamas ise olduka dndrc bir durumu ortaya koymaktadr. Zira, bu verilerin aklanmamas sonucunda, ne yazk ki, etnik temelli, ayrlk-blc talepler dile getirilirken rakamlarn abartld, gereklikten ve bilimsellikten uzaklald da bu almayla bir kez daha ortaya konulmutur. Bu balamda zerinde durulmas gereken bir dier nemli husus ise Trkiyenin etnik kompozisyonu hakknda bilinen gvenilir verilerin nitelii konusudur. Devlet statistik Enstits, ilki 1927 ylnda olmak zere ve 1935 ylndan itibaren her be ylda bir yaplan nfus saymlarnda 1985 ylna kadar ana dil ve ikinci dil bilgilerini derlemitir. 1990 yl nfus saymndan itibaren sorulmayan ana dil sorusuyla ilgili aklanan en son veriler 1965 ylna aittir. Hacettepe niversitesi Nfus Ettleri Enstitsnden Toros ve arkadalar 1992 ylnda konunun hassasiyet kazanmas zerine bir alma yapmlardr. almada, 1935 ve 1965 yllarna ait verileri kullanarak, almann yapld yl olan 1992 ylna bir projeksiyon gerekletirilmitir. Bu makalede de, konuyla ilgili tek yazl eser olan anlan kaynaa dayal olarak 2000 ve 2025 yl projeksiyonlar yaplmtr. Ana dili Trke olan nfusun toplam nfus iindeki pay, 1935 ylnda %89.1, 1965 ylnda %90.1 ve 1992 ylnda %91.9dur. Grld gibi, 1935-1992 dneminde ana dili Trke olan nfus yaklak %3 artmtr. Bu art, ana dili Trke olan nfusun art hznn (%2.37), zellikle kendisinden sonra en ok konuulan ana dil olan Krteyi konuan nfusun art hzndan (%1.57) olduka yksek olmasnn bir sonucu olarak grlebilir. Artlardaki bu fark o zamann mortalite (lmllk) farkllklarnn bir sonucu olabilir. (Toros vd., 1992). Arapay ana dil olarak konuanlarn oranndaki yksek artn nedeni ise, bu dilin en youn konuulduu il olan Hatayn 1939 ylnda anavatana

273

katlmasdr. Bunlarn dndaki dilleri konuan nfusun saysal ve oransal azal, bu gruplarn ana dilleri yerine Trkeyi ana dil olarak belirtmi olmalar ile aklanabilir. zellikle dier Kafkas dilleri grubunda yer alan Abazaca, erkezce, Grcce, Lazca, Dou Avrupa dilleri grubunda yer alan Arnavuta, Bonaka, Pomaka ve Acemce gibi dilleri konuan vatandalarmzn, yurtdna nemli bir g vermedikleri dnlrse, Trkeyi ana dil olarak benimsemi olduklar sylenebilir.. (Toros vd., 1992). Ayn almann dikkati eken bir baka bulgusu ise, ana dili Krte olan vatandalarmzn 1935-1965 dnemindeki art hznn Dou ve Gneydou Anadolu dndaki blgede daha yksek olduudur. Bu durum mortalite farkllklaryla ilgili olarak sylenenleri hakl kard gibi, i gle ilgili olarak da ipular vermektedir. Anlan alma etnik gruplarn nfusunun tespit edilmesinden ok, etnik gruplarn konutuu dilleri ana dil olarak konuan nfusu yanstmaktadr. Yeri gelmiken belirtilmesi gereken nemli bir gerek ise ana dilinin benlik algsnn nemli bir unsuru olduu gereidir. Etnik gruplarn evlilik gibi nedenlerle flulat durumlar da gz nne alan alma ikinci dil olarak Krteyi belirtenleri de hesaplara dahil etmitir. Krt kkenli nfusun dourganlk dzeyinin olduka yksek olduu bilinmektedir. Bu yrelerde mortalitenin de yksek olduu bilinmekle birlikte, yllk nfus art hz olarak %1.57 says gereki grnmemektedir. Bu nedenle, 1965 ylnda Krt kkenli nfusun en youn bulunduu Siirt ilinin 1935-1965 dnemindeki yllk art hz (%1.91) kullanlrsa 1992 yl iin ikinci dili Krte olan nfus da dahil, toplam olarak yaklak alt buuk milyon Krt nfusa eriilmektedir. Olas en st snr bulmak iin yllk %3.33lk bir art varsaylabilir. Bu durumda, gerek ana dil gerekse ikinci dil olarak Krte konuan vatandalarmzn toplam 7.224.402 olmaktadr.. (Toros vd., 1992). Bu makale erevesinde ise, bu rakama 1992 yl iin hesaplanan Krmanca, Krdaa, dier, bilinmeyen kategorisindeki 1965 nfus saymnn 11. dil grubu da eklenerek maksimum 7.275.571 saysna ulatrlmtr. Daha sonra art hznn hi dmeden devam ettiini varsayarak -ki art hznn dmeden 2000 ylna kadar gelebilmesi ve bylece 2025 ylna kadar devam edebilmesi her trl demografik dnm teorisine aykr ve imkanszdr- 2000 ve 2025 yllarna projeksiyonlar gerekletirilmitir. 2000 ylnda bu say en az 7.756.376 en ok 9.531.140 olarak hesaplanmtr. Bu saylar oransal olarak %11.8 ile %14.5 deer aralna, Trk kkenli vatandalarmzda ise oransal olarak %83.6 ile %86.5 deer aralna kar gelmektedir. 2025 yl iin Krte konuan vatandalarmzn says en az 12.182.322, en ok 19.388.766 olarak hesaplanmtr. Bu saylar oransal olarak %14.2 ile %22.6 aralna kar gelmektedir, Trk kkenli vatandalarmz ise oransal olarak %75.1 ile %83.3 aralnda bir deere sahip olacaktr. Krte konuan nfusla ilgili olarak verilen rakamlar ve yaplan projeksiyonlar nfus saymlarnda ayn ana dili grubuna alnd iin Zazaca konuan nfusu da kapsamaktadr. 1997 ylnda Dou ve Gneydou Anadolunun youn terr ve g yaanan 15 ili ve Gney ve Bat Anadolunun terr blgesinden youn g alan 6 ilinde yaptrlan bir aratrmann anadil ve hane iinde en ok konuulan dil verilerinin ortaya koyduu durum Trkenin gnlk hayatta byk lde kullanldn, bunun dnda evlerde kullanlma oranlarnn da ihmal edilemeyecek lde olduunu gstermektedir. Evde en ok konuulan dilin anadillere gre dalmna bakldnda, anadili Krman olanlarn %17.9u, anadili Zazaca olanlarn %44.3 ve anadili Arapa olanlarn %60.6s evde en ok Trke konumaktadr. Bu durumun g ve eitim frsatlarnda gelime kaydedilmesi gibi

274

nedenlerle, zaman ierisinde ve kuaklar arasnda giderek daha da Trkenin lehine olacak ekilde evrileceini ifade etmek, yanl bir ngr olmasa gerektir. Trk Dnyas toplam nfusu iki ayr tabloda (Tablo 18 ve 19) gsterilmitir. Bunlardan ilkinde yukarda ifade edilen noktalarda herhangi bir dzeltmeye gidilmemitir. kincisinde ise gerekli dzeltmeler yaplarak bir sonu ortaya konulmaya allmtr. zellikle belirtmek gerekir ki, bu ikinci tablonun ortaya koyduu rakamlar Trk kavramnn dar anlamyla yani sadece Trke konuan nfus zerinde bir tahmini iermektedir. Dolaysyla, pek ou her ne kadar Trk devletlerinin vatanda olsalar ve/veya Trk kltr dairesi ierisinde olsalar da birinci tabloda bulunup, ikincisinde yer almayan unsurlar vardr. Bunlarn ilki, be Trk Cumhuriyetinde yaayan Rus nfustur. kincisi, Kafkasyada yaayan aznlklardan ana dili Trke olmayanlardr. ncs ise, ana dili Krte olan Trkiye Cumhuriyeti vatandalardr. Buna karlk Tablo 18de yer almamakla beraber Tablo 19a ABD, Almanya, Irak, ran ve inde yaayan Trklerle ilgili dzeltmeler ilave edilmitir. Her iki tabloda da Trklerin toplam nfusunu hesaplarken bir dublikasyona yol amamak iin Tablo 14n Orta Asya blmnde yer alan ve zaten bulunduklar lkelerde toplama dahil edilmi bulunan Karakalpak ve Uygurlarn nfuslar karlarak bir sonuca ulalmtr. Trk Cumhuriyetlerinde esas unsuru tekil eden nfusla, Rus nfusun art oranlar arasnda ciddi farkllklar mevcuttur. Kald ki, bu oranlar 1979 ve 1989 Sovyet nfus saym verilerine dayanmaktadr (Anderson vd., 1989). Sovyetlerin dalmasyla birlikte bu lkelerdeki Rus nfusu adeta bir panik havasnda Rusyaya geri dnmeye balamtr. Dolaysyla Trk Cumhuriyetlerinde etnik denge bu yazda hesaplanandan daha byk oranlarda esas unsur lehine deimitir. Bu durum Trk Cumhuriyetleri iin ayn zamanda nitelikli igcnn yitirilmesi gibi olduka olumsuz sonular da dourmutur. 3. Trk Devletlerinin Nfus Yaps Trk Devletlerinin nfus yaplarnn ele alnd bu blm, nfusun miktar ve art hzn inceleyerek (Tablo 1 ve 2) balamaktadr. Daha sonra srasyla nfusun yerleim yerlerine dalm ve yerleim yerlerine gre art hzlar (Tablo 3), kilometrekareye den nfus (Tablo 4), lke baznda nfusun ya ve cinsiyet yaps (Tablo 5, 6, 7, 8, 9 ve 10), alma a nfusu ve bamllk oranlar (Tablo 11), cinsiyet ve ocuk-kadn oranlar (Tablo 12) ele alnacak ve nihayet kaba doum ve lm oranlar, doal art oran, toplam dourganlk, bebek lmll ve doutaki yaam umudu gibi kriterlerin ele alnd (Tablo 13) alt blmle sona erecektir. 3.1. Nfusun Miktar ve Art Hz leriki blmlerde de ska bavurulacak olan bir tanmla bu blme balanacaktr. Nfusun ki Katna kma/Yarya nme Sresi: Nfusun gelimesinin zaman iinde kesintisiz cereyan eden srekli bir olay olduunu kabul eden ssel art yntemine gre nfusun yllk art oranndan hareketle

275

hesaplanan sredir. Tablo 1deki deerlere dikkat edilecek olursa Trk devletlerinde nfus art olduka dikkat ekici ekilde ve bir istikrar erevesinde cereyan etmektedir. Almanya ve Rusyada hzlar farkl olmakla beraber 2000 ylndan sonra azalma balamaktadr. Irak ve Libya ise yksek temposunu bir miktar azalmayla muhafaza etmektedir. Rusyann 2000 ylnda 146 milyona ktktan sonra 2025 ylna kadar btn art varsaymlarna gre ciddi dler gstererek 141 ila 126 milyon arasnda bir sayya inecektir. Almanyann durumu Rusya kadar panik gerektirmese de negatif bir durum arz etmektedir. Bu lkelerin nfus yaplar gerei sorunlar sadece azalma deil ama ayn zamanda yalanmadr. Aadan gelen gen nfus yetersizliinden dolay kendi yallarnn sorun ya da ayak ba olarak alglanacaklar bir dnem bu tr demografik zelliklere sahip toplumlarn kapsn almaktadr. Trk devletleri ierisinde en ksa ikiye katlanma sresine 43 yl ile zbekistan, sonra srasyla 46 yl ile Trkmenistan, 63 yl ile Trkiye, 69 yl ile Krgzistan, 87 yl ile Azerbaycan ve nihayet iinde youn olarak bulunan Rus nfusun art hznn dk olmasndan dolay 116 yl ile Kazakistan gelmektedir. Bu sre Libya iin 24 yl, Irak iinse 29 yldr (Tablo 1). Orta Asya Trk Cumhuriyetlerindeki nfus art hznn Eski Sovyetler Birliinin dier btn cumhuriyetlerinden daha yksek olduu bilinmektedir. Bu durum, Orta Asyada yaayan Trk nfusunun lkenin geri kalanndan ok daha hzla artmakta olduunu gstermektedir. Bylece, Rus nfusu iindeki Orta Asya nfusunun oran da ayn ekilde artmaktadr.

rnek olarak zbekistan ele alnrsa nfusun 1960l yllarda hzla artt, 1968-1969 yllarnda bu artn en yksek seviyesine kt ve ardndan inie getii grlmektedir. Nfus art hznn yavalamas ilk nce 1966-1967 yllarnda ehirlerde grlmeye balamtr. Ayn gelime dier lkelerde de yaanmtr. Krgzistanda net art hznn 1958-1959 yllarnda 1,909, 1964-1965de 2,022, 1970-1971de 2,265 ve 1975-1976da ise 2,115 olduu bilinmektedir. (Vicsnevky, 1988). kinci Dnya Sava sonras grlen hzl nfus art g hareketlerinden deil de zellikle doal nfus artndan ileri gelmektedir. Doum says ok ak bir farkla lm saysn gemitir. Dnyann en eski medeniyetlerine ev sahiplii yapan bu blge 19. yzyl sonunda Rus smrge ynetimine geince kkl deiikliklere sahne olmutur. Bu deiiklikler, blgenin ekonomik, sosyal ve kltrel yapsn da etkilemitir. zbekistan Cumhuriyetine Eski Sovyetler Birliinin dier blgelerinden gmenler gelmi ve etnik yapda farkllklar daha da artmtr. 1926 nfus saymnda zbekistanda 91 etnik grup varken bu say 1959 saymnda 113e, 1970 saymynda ise 123e kmtr. Krgzistanda bu rakam 1926da 47 iken, 1970de 80e kmtr. zbekistanda esas unsur dndaki halkn oran (Ruslar, Ukraynallar, Tatarlar, Koreliler, Azeri Trkleri) 1926-1979 yllar arasnda yzde 9,5dan yzde 20ye kmtr. Ayn dnemde zbek Trklerinin kendi vatanlarndaki oranlar yzde 74,2den yzde 68,7ye dmtr. 1950-1995 dneminden 1995-2025 dnemine geerken nfusun ortalama yllk art hznda

276

hem gelimi Bat toplumlar iin hem de Trk devletleri iin ciddi dler ortaya kmtr. Irak ve Libya gibi toplumlarda art hzndaki d nispeten dk kalmtr. Sz konusu dnemde Almanya ve Rusya zaten %1in altnda olan deerlerden eksi deerlere gerilerken, Trk Devletleri %2-3 civarndaki deerlerden yzde yarm ile bir buuk arasnda bir arala gerilemitir (Tablo 2). Trk Devletlerinin ynetimleri, artk art hzndaki d acilen yavalatacak tedbirleri aratrmaya balamallar. Zira Batdan bildik tecrbeleri tekrar yaamaya gerek olmad gibi; demografik gstergeler belirli bir aamadan sonra yaplan mdahalelere duyarsz kalmakta ve tepki vermemektedir. 3.2. Yerleim Yerlerine Gre Nfus ve Art Hz 1994 ylnda yaplan bir aratrmada, Trk Cumhuriyetleri arasnda kentsel yerleim alanlarnda yaayan nfus orannn Trkiyede en yksek olduu ortaya konulmutur. Kazakistan ve Azerbaycanda toplam lke nfusunun yarsndan fazlas kentsel yerleim blgelerinde yaamaktadr. Bu orann Krgzistanda en dk olduu grlmektedir. Trkmenistanda bu oran yzde 44.8, zbekistanda ise yzde 41.1 olarak aklanmtr. Nfusun kentsel alanlarda yaama oran gelimilik dzeyinin bir gstergesidir. Ekonomik kalknma srecini tamamlam olan lkelerde bu oran hemen hemen ortadan kalkm gibidir. Trk Cumhuriyetleri ekonomik ve sosyal kalknma srecini henz tamamlamamlardr. Kentsel yerleim alanlarnda yaayan nfus orannn toplam lke nfusunun en azndan yarsn am olmas da kalknma srecinde olumlu mesafe alndnn bir gstergesidir. Kentsel ve krsal yerleim alanlar arasnda yaam kalitesi bakmndan ok farkllklar olmas, kentleme srecinin henz tamamlanmadnn bir gstergesidir. Kentsel rgtlenmenin devam ettii grlmektedir. Kentli nfusun ortalama art hznn en yksek olduu lke Trkiyedir. 1950-1955 yllar arasnda krsal yerleim blgelerinden kentsel yerleim blgelerine doru youn bir g hareketi yaanmtr. Benzer bir ekilde ayn dnemde Kazakistanda da youn bir g yaanmtr. Krsal yerleim blgelerinden kentsel yerleimlere gelen nfus, dourganlk davrann ayn ekilde srdrmektedir. Bylece kentsel nfusun art hem doal artdan hem de g hareketine bal olarak artt grlmektedir. G eden kr nfusunun douranlk hzlar yava yava azalmaya balamtr. Kazakistann kentsel nfus art hz Trkiyeden sonra ikinci en yksek deere sahiptir. Eski Sovyetler Birlii dnemi lkedeki esas unsur dengesinin bozulmas iin devaml Rus nfus yerletirme politikalarnn uyguland dnem olmutur. 2000 ylndan 2015 ylna kadar olan on be yllk dnem iin kentsel nfus art hz incelendiinde, balangta en yksek deerlere sahip olan Trkiye ve Kazakistan hari btn cumhuriyetlerde art eilimi gstermektedir. Trkiye ve Kazakistan hari dier drt Trk devletinde kentsel nfus artnn artarak devam etmesi bu lkelerde balangta kentleme dzeyinin nispeten dk olmas ve Sovyet sonras dnemde krsal geim imkanlarnn daralmasyla kentlere doru bir g olumasyla izah edilebilir.

277

Krsal nfus gelimi az gelimi btn lkelerde dmektedir. Farkllk sadece bu dmenin iddetindedir. Ancak belirli bir aamadan sonra kr kaynakl gler kentli nfusun art hzn aklama zelliini yitirecektir. Krsal alandan kentsel alana doru gerekleen g nfusun gen ve dinamik kesiminde arlk kazanmaktadr. Krda kalan nfusun bu nedenden dolay giderek yalanmas krsal dourganl da drecek ve buna bal olarak zamanla kentler zerindeki g basksn da sona erdirecektir. Bu aamadan sonra kentli nfusun artnn tamamna yakn ksmn kendi dourganl aklayacaktr. Nitekim Trk Devletleri iin 2000 yl kent ve kr art hzlarna bakldnda bir taraftan dierine bir akmn var olduunu grebilmek mmkn iken, 2015 ylna gelindiinde bu ilikinin bozulduu ve kentlerdeki art hzyla krsal alandaki azal hznn benzerliini yitirdiini gzlemlemek mmkndr (Tablo 3). Kazakistann balangtan itibaren hzl art oranlarna ulamasnn nedenlerinden biri de eski Sovyetler Birliinin dou blgelerindeki tabi kaynaklar iletmeye amasdr. 1950li yllarda Kazakistanda ilenmemi topraklar iletmeye almtr. Dou blgelerinin zengin doal kaynaklar bu blgelere olan g hareketini hzlandrmtr. 1950 ylnda Trkiyede 4.4 milyon kii kentsel yerleim alanlarnda yaamaktadr. Kentsel nfus bykl Kazakistan, zbekistan ve Azerbaycanda 1 milyonun zerine kmtr. 2015 yl iin yaplan tahminlerde, Trkiyede 69 milyon kiinin kentsel yerleim merkezlerinde yaamas beklenmektedir. Bu saynn zbekistanda 17 milyon kiiye ulaaca tahmin edilmektedir. Kazakistanda kentsel nfus 14 milyona ulaabilecektir. Kentsel nfus bykl, Azerbaycanda 6 milyona, Krgzistanda 3.2 milyona ve Trkmenistanda 3.1 milyona ulaaca yaplan tahminler sonucu ortaya konulmutur. Trk Cumhuriyetlerinde kentsel alanlarda yaayan nfusun yzde dalmlar incelendiinde, 1950 ylnda Azerbaycanda toplam lke nfusunun yaklak yzde 46.3 kentsel alanlarda yaad grlmektedir. Dier bir deyile, kentli nfus yzdesi en yksek olan lke olma zelliine sahiptir. Ayn ylda kentli nfus yzdesinin en dk olduu lkenin ise Trkiye olduu incelenen veriler sonucu ortaya konulmutur. kinci srada yer alan Trkmenistan bu yerini 1965 ylnda itibaren Kazakistana brakmtr. Sadece Kazakistanda 1975 ylnda kentli nfus yzdesi toplam lke nfusunun yarsna ulamtr. 1950 ylnda en az kentli nfus yzdesi 21.3 iken bu deerin 1970 ylnda 38.4e ulat grlmtr. 2015 ylnda itibaren yaplan kentli nfus yzdeleri tahminleri incelendiinde, Krgzistan dnda btn dier Trk Cumhuriyetlerinde kentsel alanlarda yaamas beklenen nfus yzdesi toplam lke nfuslarnn yarsn geecei tahmin edilmektedir. 2015 ylnda, Trkiyede toplam lke nfusunun yzde 84.5inin kentsel yerleim alanlarnda yaamas beklenmektedir. Kentsel nfus yzdesinin ikinci olarak en fazla yzdeye sahip olmas tahmin edilen Cumhuriyet olan Kazakistanda bu yzde 68.4 orannda gerekleebilecektir. Daha sonra ise Azerbaycann yzde 64.0 olmas varsaylan kentsel nfus yzdesi ile yaplan sralamada nc srada yer almas beklenmektedir. Srasyla, Trkmenistan, zbekistan ve Krgzistan gibi dier Orta Asya Cumhuriyetlerinin kentsel nfus yzdesi

278

sralamasnda yer alacan sylemek mmkndr (Tablo 3). 2015 ylndan itibaren krsal alanlarda yaamas beklenen nfusun toplam lke nfusuna oranlamas yapldnda ortaya kan sonuca gre bir sralama yapldnda Krgzistan Cumhuriyetinin ilk srada yer alabilecei grlmektedir. En son srada yer almas beklenen Trkiye Cumhuriyetinde bu deerin yzde 15.5 olarak gerekleecei tahmin edilmektedir. Daha sonra ise zbekistan Cumhuriyeti ikinci srada, Trkmenistan Cumhuriyeti nc srada, Azerbaycan Cumhuriyetinin drdnc srada ve Kazakistan Cumhuriyetinin ise beinci srada yer almas beklenmektedir (Tablo 3). Sonu olarak 21. yzyl, Trk Cumhuriyetlerinin hzl bir kalknma srecine girecei ve pek ounun bu sreci tamamlam olaca bir dnem olacaktr. Krsal yerleim alanlarnda yaayan nfus azalmaya balayacaktr. Doal olarak, kentsel yerleim alanlarnda yaayan nfusun artmas sonucu ortaya kmaktadr. Krsal alanlarda yaayan nfusun art hz daha ok doal nfus artndan dolay olacaktr. Kentsel yerleim alanlarna g eden nfusun, belli bir sre yksek dourganlk davrann srdrmesi beklenmektedir. lerleyen zaman iinde kentlerde yaayan krsal nfus bu yksek douranlk eilimini terk etmeye balayacaktr. Kentleme dzeyi en yksekler arasnda bulunan Belika 1950den itibaren %90 amtr. Belika 2015te %98 orannda kentli nfusa sahip olacaktr. Esas ilgin olan sonular gelimi bir tarm lkesi olduu kabul edilen Hollanda iin gzlenmitir. En nemli gelirini tarm ve hayvanclktan kazanan Hollanda 1950 ylnda %15.8, 2000de %10.7 ve 2015te %9.0 orannda krsal nfusa sahip olacaktr. Dolaysyla bir Hollandal tarm iisinin salad katma deerle Trk dnyas rakamlar karlatrldnda olaanst byk farkllklarla karlalmaktadr. Kentleme orannda gelimi Bat lkelerinin gerisine den Trk lkeleri Afganistan ve Pakistan gibi lkelerden ise ileri bir aamay tutturmulardr. 3.3. Nfus Younluu Nfus ile zerinde yaad topraklarn yzlm arasndaki oran genellikle Nfus Younluu olarak tanmlanmaktadr. Tablo 4: Nfus Younluu (kii/km2) Yzlm lke (1000 km2) 1950 2000 2025 Hollanda Japonya 37 248 389 395

378 221 335 321 87 33 90 112

Azerbaycan

279

Kazakistan 2.717 2 Krgzistan 199 9 zbekistan 447 14 Trkiye 779 27

6 23 56 84

7 30 82 110 9 4 6 9 8 13

Trkmenistan Kanada

488 2 3

9.976 1

Rusya Federasyonu Kaynak:

17.075

1996 Revision of the United Nations World Population Prospects.

Nfus younluu bakmndan Trk Devletleri iinde en yksek deere Azerbaycan sahiptir. Daha sonra srasyla Trkiye, zbekistan, Krgzistan, Trkmenistan ve Kazakistan gelmektedir. Kazakistan Trkiyenin katndan byk corafyasyla nfus bakmndan dnyann en seyrek lkelerinden birisidir. En youn deere sahip olan Azerbaycan bile bu konuda dnyann en youn deerlerini tayan Hollanda ve Japonyadan kat daha seyrek bir younlua sahiptir. Nfus younluuyla kalknma dzeyi arasnda dorudan ya da dolayl bir sebep-sonu ilikisinden bahsetmek mmkn deildir. Zaman zaman nfusla ilgili lehte yahut aleyhte gr sahibi olanlarn ifade ettii gibi, bizzat nfus younluunun dk ya da yksek olmasnn ekonomik ve sosyal kalknmann aamalaryla herhangi bir ekilde ilikilendirilmesi, bilimsel olarak drst ve doru bir davran tarz deildir. 3.4. Nfusun Ya ve Cinsiyet Yaps Bu blmde ele alnan lkelerde nfus kitlesinin beerli ya gruplarna ve cinsiyete gre gsterdii bileim ekli incelenecektir. Trk Devletlerinin nfus yaplar ele alndnda gen nfusa sahip olduklar ilk dikkati eken unsur olmaktadr. 1950 yl nfus verilerine bakldnda Trk Devletlerinin toplam 39 milyon kiilik bir nfusa sahip olduklar grlmektedir. Btn Trk Cumhuriyetlerinde toplam nfusun 2000 ylnda 124 milyona, 2025 ylnda ise 167 milyona ulaaca tahmin edilmektedir. Buna gre en kalabalk Trk Devleti Trkiye olacaktr. Trkiyeyi srasyla zbekistan, Kazakistan, Azerbaycan, Trkmenistan ve Krgzistan takip edecektir. Krgzistan 2000 ylnda Trkmenistandan daha byk bir nfusa sahipken 2025 ylnda Trkmenistann gerisinde kalacaktr. Trk lkelerinde nfusun ya gruplarna gre tasnifinden dnya tarihinin nemli olaylarnn izine ulamak mmkndr. I. ve II. Dnya Savalarnn ya yaps zerindeki etkileri ok ak olarak btn Trk Devletlerinde grlmektedir. Nispeten Trkiyede II. Dnya Savann nfus zerindeki etkisi daha hafif kalmtr. II. Dnya Savana girmemesine ramen Trkiye nfusundaki etkinin sebebi

280

erkek nfusun uzun yllar silah altnda tutulmu olmasdr. Azerbaycan ve Orta Asyadaki Trk devletlerinin nfusunda zellikle II. Dnya Sava byk izler brakmtr. 3.4.1. Azerbaycan Azerbaycan nfusunun 2000 yl itibaryla %4.2sini, 2025 ylnda ise %1.6sn Ruslar tekil edecektir. Cinsiyet oranlar inceleme dnemi boyunca hep kadnlarn lehinde gerekleecektir. 1950de toplam erkek nfusun 1.363 bin, kadn nfusun ise 1.533 bin olduu anlalmaktadr. Bu deerlerin, 2000 ylnda srasyla 3.842 bin ve 3.986 bine ulat bilinmektedir. 2025 ylnda ise 4.797 bin olan erkek nfusa karlk 4.917 bin kadn nfus tahmin edilmektedir (Tablo 5). 3.4.2. Kazakistan Kazakistan nfusunun 2000 ylnda %44.2sini, 2025 ylnda ise %34.1ini Ruslar tekil edecei tahmin edilmitir.1 Kazakistanda nfusun cinsiyete gre dalm incelendiinde, kadn nfusun erkek nfustan saysal olarak daha fazla olduu grlmektedir. 1950 yl verileri incelendiinde, yaklak 7 milyonluk nfusun 3.244 bini erkek, 3.459 bini kadn; 2000 ylnda 17 milyon kiinin 8.235 bini erkek, 8.691 bini kadn; 2025 ylna gelindiinde ise 20 milyonu akn nfusun 9.803 bini erkek, 10.242 bini kadnlardan meydana gelecektir (Tablo 6). 3.4.3. Krgzistan Krgzistan nfusunun 2000 ylnda %23.4n, 2025 ylnda ise %13.5ini Ruslar oluturacaktr. Krgzistanda ya gruplarna gre nfus dalm incelendiinde, dier Trk Cumhuriyetlerinde olduu gibi gen ve dinamik bir nfus yapsna sahip olduu sylenebilir. Cinsiyet farkllamasna gre toplam lke nfusu ele alndnda, 1950 yl verilerine gre erkek nfusun 829 bin ve kadn nfusun ise 911 bin; 2000 ylnda erkek nfusun 2.228 bin, kadn nfusun 2.315 bin kii olduu bilinmektedir. 2025 yl tahminine gre ise lkede 2.925 bini erkek, 3.025 bini kadn olmak zere toplam olarak yaklak 6 milyona ulaan bir nfus yayor olacaktr. Cinsiyet dengesinin ele alnan btn dnemler boyunca kadnlarn lehine seyrettii dikkati ekmektedir (Tablo 7). 3.4.4. zbekistan Eski Sovyetler Birliinde 1989 ylnda yaplan genel nfus saymna gre zbekistan nfusu 22 milyondur. zbekistann 2000 yl itibariyla yzde 7.8i, 2025 yl itibaryla da %3.8i Rus nfusundan olumaktadr. 1950 yl nfus verilerine gre erkek nfusun yaklak olarak 3.057 bin, kadn nfusun ise 3.256 bin olduu bilinmektedir. Bu deerler, 2000 yl iin srasyla 12.430 bin ve 12.590 bin olarak gereklemitir. 2025 ylnda ise erkek nfusun 18.178 bin ve kadn nfusun ise 18.320 bin olaca tahmin edilmektedir (Tablo 8). zbekistan, yetikin ve yal nfusun en az olduu Orta Asya lkesi olma zelliine sahiptir. Dier bir deile, yetikin lmllnn en yksek olduu lkedir. 0-4 ve 5-9 ya grubunda yer alan ocuk nfusunda fazlal dikkatleri ekmektedir. zbekistan Cumhuriyetinde 2000 ile 2010 yllar

281

arasndaki dnem iin yaplan nfusun ya gruplarna gre tahminleri ayn yllarda devam etmesi beklenen yksek dourganlk eiliminin bir gstergesidir. Bu dnemde, ocuk ve gen yataki nfusun genel nfus iindeki arl dikkati ekmektedir. 60 ve daha fazla ya grubunda yer alan nfusun az olmas, nfusun dinamik bir yapya sahip olacann bir dier gstergesidir. 2000 yl iin yaplan tahminlerde, kadn ve erkek nfus birbirlerini dengelemektedir. Olumlu bir zellik olarak nitelendirilebilen bu durum, ayn zamanda lkedeki cinsiyet orannn kabul edilebilir oranlar dahilinde olabileceinin bir baka ifadesi anlamna gelmektedir. Nfusun gen olmas lkeye bir dinamik yap kazandracaktr. Fakat, bu olumlu sonu alma andaki nfusun artmas anlamna da gelecektir. Herkese i imkan salanmas, lkedeki yaam koullarnn iyiletirilmesi gereklidir. Aksi takdirde kentlerde knt blgelerinin olumas sz konusu olacaktr. zellikle 2025 ylnda yal nfus orannn artacan da sylemek mnkndr. Bu durum, yal nfus iin sosyal ve kltrel aktivitelerin artrlmas ve kentlerin yal nfusun da ihtiyalarna cevap verecek ekilde dzenlenmesi gerektirecektir. Konu gen nfus asndan ele alndnda, alma koullarnn iyiletirilmesinin ve i imkanlarnn artrlmasnn gereklilii ortaya kacaktr (Tablo 8). 3.4.5. Trkiye 1923 yl nfus tahminlerine gre yaklak olarak 12.5 milyon olan Trkiye Cumhuriyeti nfusu, 1927 ylnda yaplan ilk genel nfus saym sonucuna gre 13.5 milyona ykselmitir. 1950 ylnda Trkiyede 10.457 bini erkek, 10.354 bini kadn olmak zere 20.811 bin kii yaamaktadr. lk nfus saymn izleyen yllarda greli olarak dk olan lke nfusu, kinci Dnya Savandan sonra artmaya balamtr. 2000 yl verileri incelendiinde bu hzl nfus art sonucunda lke 33.199 bini erkek ve 32.532 bini kadn nfus olmak zere toplam 66 milyona yaklaan bir nfus byklne sahip olmutur. 2025 yl tahminlerine gre 43.005 bini erkek, 42.788 bini kadn olmak zere 86 milyona yakn bir nfus bykl sz konusu olacaktr. 2000 yl iin yaplan tahminlerde gen nfusun orannn yksek olduu grlmektedir. Bu durumun, azalarak da olsa sreceini sylemek mmkn olabilir. Dourganlk hzlarndaki azalmann bir sonucu olarak ortaya kan bu durumun 21. yzyln ilk eyreine kadar devam etmesi beklenmektedir (Tablo 9). 2000 ylndan itibaren azalma eilimine girecei tahmin edilen dourganlk davrannn bir sonucu olarak 2025 yl 0-20 ya nfusunun azl dikkati ekmektedir. Buna bal olarak alma a nfusunun fazla olaca ve bamllk orannn decei de tahmin edilmektedir. Ortalama yaam sresinin uzayacan sylemek mmkndr. 60 ve yukars ya grubunda olan nfusta da bir art eilimi gzlenmektedir. 3.4.6. Trkmenistan Trkmenistanda 2000 yl itibariyle toplam lke nfusunun yzde 91.6sn esas unsur nfusu oluturmaktadr. lkede yzde 8.4 orannda Rus bulunmaktadr. Kaba Doum Hz binde 28.6 olan

282

Trkmenistanda lke dna olan g ok az gereklemitir. 1950 yl nfus verileri incelendiinde 593 bin erkek nfusa, 618 bin de kadn nfusa sahip olduu grlmektedir. 2000 ylnda toplam lke nfusundaki arta bal olarak erkek nfusun 2.218 milyona ve kadn nfusun ise 2.263 milyona ulat grlmektedir. 2025 ylnda lkede 3.209 milyon erkek nfus ve 3.261 milyona yakn kadn nfus bulunaca grlmektedir (Tablo 10). 3.5. alma a Nfusu ve Bamllk Oran Bu blme burada ele alnacak kavramlarla ilgili bir n aklamayla balamak uygun olacaktr. alma andaki Nfus: alma hayatnn normal ya snrlar olarak kabul edilen 15-64 yalarndaki nfusu ifade eder. almayan Nfus: Ekonomik deerlerin retiminde rol oynamayan fertlerin meydana getirdii kitledir. alan nfusun retimiyle geindii iin bu kitleye ounlukla Baml Nfus ad verilir. 1950 ylnda Trk Devletleri iinde en yksek bamllk oranna sahip olan Trkiyedir. Kazakistan ok yakn bir deerle Trkiyeyi takip etmektedir. Azerbaycan nc en yksek bamllk oranna sahiptir. Bu lkenin bamllk oranlarnda 1950-2025 dneminin srekli bir dn yaand dnem olacan yaplan projeksiyonlar ortaya koymaktadr. Trkmenistan, zbekistan ve Krgzistanda ise 1950de dk olan bamllk oranlar 2000e gelindiinde en yksek seviyelerine ulaarak dier lkeyi geride brakmtr. 2000-2025 aras dnemde ise daha hzl bir dle aa yukar Trk lkeleri ortalamas diyebileceimiz %40-50 aralna geleceklerdir. Buradaki verilerden hareketle zbekistan, Trkmenistan ve Krgzistann demografik dnm srecine Trkiye, Kazakistan ve Azerbaycandan daha ge girdikleri rahatlkla sylenebilir. 65 ve yukar ya grubunun bamllk oran iindeki payna baklacak olursa bu daha rahatlkla anlalacaktr. Trkiye ve Kazakistanda srekli ykselen bu grubun oran, zbekistan, Trkmenistan ve Krgzistanda 1950-2000 aras dm, 2000-2025 aras ykselie gemitir. Azerbaycanda ise 65 ve st ya grubunun nfus iindeki pay 1950-2000 dneminde ayn kalm, fakat 0-14 ya grubunun nfus iindeki pay ayn dnemde azald iin 65 ve st ya grubunun bamllk oran iindeki pay nispi olarak ykselmitir. Trk lkeleri 65 ya ve st baml nfus oran 2000 ylnda %10-20 aras bir deere sahipken gelimi lkelerde bu oran %40-50 civarndadr. 0-14 ya grubunun bamllk oran iindeki pay Trkmenistan, zbekistan ve Krgzistan hari Tablo 11de yer alan btn lkeler iin 1950-2025 aras srekli d gstermitir. Bu lkede ise 19502000 arasnda ykselmi, 2000-2025 arasnda dmeye balamtr (Tablo 11). Trk toplumlar, alma a dndaki yal nfus asndan 2025 ylnda gelimi Bat toplumlarnn 1950 ylndaki durumlarna benzer bir durumda olacaktr. Bu gidii tersine evirmenin bilinen insani bir yntemi bulunmadna gre, imdiden yallara ynelik demografik projelerin gndeme alnmas gereklidir. Bu duruma uygun istihdam politikalarnn retilmesi ve beeri kaynaklar

283

planlamasnn da bir an nce yaplmas zorunludur. 3.6. Cinsiyet ve ocuk-Kadn Oranlar Bu blmde cinsiyet ve ocuk-kadn oranlar incelenecektir. Cinsiyet Oran: Bir lkenin genel nfusunda kadn ve erkek olarak iki cinsin toplam arasndaki orandr. Genellikle bu oran 1000 kadna den ortalama erkek says eklinde gsterilir. ocuk-Kadn Oran: Dourgan adaki 1000 kadna den 0-4 yalarndaki ortalama ocuk saysdr. 1950-2025 dneminde Trkiye hari Trk lkelerinde cinsiyet oranlar nispeten daha dk bir seviyeden balam ve srekli ykselme eilimi gstermitir. Trkiyede ise nispeten yksek bir seviyeden balayarak 1950-2000 dneminde ykselmi, 2000-2025 dneminde de gemitir. Cinsiyet oran Rusyada dikkat ekici bir ekilde dktr. Doutaki cinsiyet oranlarnn dnda, katldklar byk savalarda ok miktarda erkek nfus kaybetmi olmalar ve erkek nfus iin ortalama yaam beklentisindeki gelimelerin nispeten yava olmas da bu dkln nedenleri arasndadr. Dorudan olmasa da nfus art hzyla cinsiyet oran arasnda gl bir korelasyondan bahsetmek herhalde yanl bir ifade olmaz. Tablo 12de 1950-2025 dnemi ocuk-kadn oranlarna bakldnda zbekistan, Trkmenistan ve Krgzistan hari Trk lkelerinde bir d trendiyle karlalr. zbekistan, Trkmenistan ve Krgzistanda dourgan adaki 1000 kadn bana den 0-4 yalarndaki ocuk says 1950den 2000e kadar ciddi ekilde artmtr. Ancak bu say 2000den sonra 2025e kadar yaklak 300 ortalamaya gerileyecektir (Tablo 12). 3.7. Dier Demografik Kriterler Bu blmde kaba doum oran, kaba lm oran, doal art oran, toplam dourganlk, bebek lm oran ve cinsiyete gre doutaki yaama umudu incelenecektir. Kaba Doum Oran: Bir yl iinde kaydedilen canl doumlarn saysnn o yln genel nfusuna oranlanmasdr. Kaba lm Oran: Bin nfusa den yllk ortalama lm saysdr. Doal Art Oran: Yl iindeki doumlarla lmler arasndaki farkn o yln ortalama genel nfusuna orandr. Toplam Dourganlk Oran: Nfus kua esasna gre kadnlarn 15-49 yalar arasnda dourgan olduklar sre boyunca ortalama olarak dourabilecekleri ocuk saysn gsteren hipotetik bir orandr. Bir lkede nfusun sabit kalabilmesi iin her kadnn kendi yerini alacak bir kz ocuu brakmas gerekmektedir. Bu da ortalama olarak kadn bana 2.2 canl doum demektir. Fakat gerek lm yznden, gerek ksrlk gibi biyolojik etkenler, gerek bekar kalma ve gayrimeru ilikilerin ho karlanmamas gibi sosyal etkenler ve kz ocuunun darya g etmesi ve yerinin doldurulmamas gibi nedenler yznden canl domu her kz ocuu reme sreci iinde annesinin yerini alamamaktadr. Bu yzden en ideal artlarda bile nfusun sabit kalmas iin gerekli olan ortalama canl doum says 2.2yi amaktadr (Cerit, 1983). Bebek lm Oran: Birinci ya gnne henz ulamam bebekler arasnda bir takvim

284

ylnda kaydedilen lmlerin, o takvim ylndaki doumlara orandr. zellikle bu oran, lkelerin sosyoekonomik dzeyinin belirgin bir gstergesidir. Doutaki Yaama Umudu: Bireylerin doumdan itibaren ortalama olarak ka yl yaayabileceini hayat tablosuna gre ortaya koyan hipotetik bir hesaplamadr. Orta Asya Cumhuriyetlerinde, demografik gei srecinin yaandn sylemek mmkndr. Bu sre kinci Dnya Sava sonrasnda belirgin olarak grlmeye balanmtr. Sava sonrasnda, yksek doum ve lm hzlar yerlerini yava yava dk doum ve lm hzlarna brakmtr. Dk lm hz belli bir dnem arta gemi olmasna ramen geleneksel olarak dourganlk hz yksek kalmtr. Bu yksek dourganlk hz son yllarda d eilimine gemitir. Bu d eilimine ramen blgedeki btn cumhuriyetlerin nfusunun hzl bir ekilde artt grlmektedir. Trkiyede, yksek douranlk eiliminin devam ettii bilinmektedir. Kaba lm hznda dme eilimi grlmesine karn bebek lmleri halen yksek seyretmektedir. 1960l yllardan itibaren, Orta Asya Trk Cumhuriyetlerinde yaam standartnn ykselmesi ile doum hz da ykselmitir. Kadn salna nem verilmeye balanmtr. Doal olarak, bu cumhuriyetler geleneksel ok ocuklu aile yapsn anlan tarihlere kadar ve zellikle krsal kesimlerinde korumulardr. zellikle, 1970li yllarda, baz Orta Asya Cumhuriyetlerinde ocuk saysnda azalma grlmeye balanmtr. Bu azalma eilimi ilk dnemlerde kentlerde yaayan ve eitim seviyesi yksek gruplarda, daha sonra ise toplumun dier gruplarnda grlmtr. statistiklerde sk sk yer almaya balayan bu olay toplam dourganlk hzndaki art tersine evirmeye balamtr. zellikle 20 ile 40 ya grubunda yer alan kadnlarn dourganlk eilimleri, dourganlk hznda belirleyici hale gelmitir. 1985 ylndan itibaren Trk Devletlerinin dourganlk dzeyi incelendiinde, Kaba Doum Hzlarnda dme eilimi grlmektedir. Trkmenistan, btn Trk Cumhuriyetleri arasnda en yksek Kaba Doum Hzna sahiptir. Daha sonra zbekistan ve Krgzistanda Kaba Doum Hzlarnn yksek olduu grlmektedir. Orta Asya Cumhuriyetlerinde 1960l yllarda btn ya gruplarnda yaa zel dourganlk hz artmtr. Ancak, 1980li yllara doru bir d eilimi Krgzistanda zellikle 30 ile 40 ya grubunda, Trkmenistanda ise 20 ile 25 ya grubu ve 30 ile 40 ya grubu arasnda kendisini gstermeye balamtr. Daha sonra, bu d eilimi btn ya gruplarnda hissedilmitir. Btn Orta Asya Cumhuriyetlerinde saptanan ocuk says 1950li yllarn (1930lu yllarn sonunda doan ya grubu) ikinci yarsndaki ya gruplar kuana ulamtr. zellikle 1980li yllarn ikinci yarsndan itibaren, Orta Asya Trk Cumhuriyetlerinde, doum hzlarnn azald bir dneme girilmitir. 1960l yllarda yelerinin ounluunu Trkmen Trklerinin oluturduu kyl kooperatiflerinde alanlar arasnda bir aratrma yaplmtr. Bu aratrmada, Trkmen kadnlarna Hayatnz boyunca ka ocuk sahibi olmak istiyorsunuz? eklinde bir soru yneltilmitir. Soruya verilen cevaplarn deerlendirmesi sonucunda Trkmen kadnlarnn ocuk sahibi olma konusunda bir kayglarnn bulunmad ortaya kmtr. Bir baka deyile, bu sorunun kesin bir cevabnn bulunmad tespit edilmitir. Kadnlarn yaklak yzde 80ni Yapabildiimiz kadar, zira biz Trkmenlerde ne kadar ok ocuk olursa o kadar iyi olur eklinde cevap vermitir. Kadnlara ayn zamanda Ailenin ka ocuk sahibi olmas gerektii nceden tespit edilmeli midir? eklinde bir soru

285

daha yneltilmitir. Grmeye katlan kadnlarn sadece yzde 9.8si Ailelerin ocuk saylarn nceden saptamas gereklidir ynnde gr bildirmilerdir. Daha sonra yaplan benzer aratrmalarda, bu soruya verilen cevaplarn oran deimitir. stenen ocuk saysnn nceden belirlenmesi gereklidir eklinde verilen cevaplarn dalm 20-24 ya grubunda yer alan kadnlarda yzde 23, 25-29 ya grubunda yer alan kadnlarda yzde 11.4, 30-34 ya grubunda yer alan kadnlarda ise yzde 8.9 ve 35 yandan fazla kadnlarda yzde 4.5 olarak bulunmutur (Spapiro, 1988). 1975 ylnda zbek kadnlarna ynelik olarak yaplan benzer bir aratrma ailelerin gelecee ilikin kesin grleri olduunu gstermektedir. Hayatnz boyunca ka ocuk istiyorsunuz? eklinde yneltilen bir soruya kadnlarn yzde 34.7si kesin bir cevap vermemitir. Krsal kesim kkenli iilerin hanmlar ile orta ve st seviye teknik eitimli iilerin hanmlar arasndaki belirsiz cevap oran ancak yzde 6 dzeyinde kalmaktadr. Bununla birlikte, istenilen ve sahip olunan ocuk saysnn kesin bir ekilde saptanmasnn doum saysnn snrl tutulduu anlamna gelmemektedir. Ancak, krsal kkenli birok aile halen kalabalk bir aile kurmay istemektedir. Krsal kkenli olan ve orta eitimini tamamlamam veya daha az bir eitim seviyesine sahip zbek kadnlara ynelik olarak yaplan bir aratrmada, bu grup kadnlarn yzde 34.7sinin 4-5, yzde 20.5inin 6 veya 7 ve yzde 19.5unun 8den fazla ocuk istedii saptanmtr. Hatta, ayn grup kadnlardan orta ve yksek seviyede eitim grenlerinin ise 4 veya 5 ocuk istedikleri saptanmtr (Vicsnevky, 1988). Orta Asya Trk Cumhuriyetlerinde aile bana den ocuk says dourganlk dzeyinin belirlenmesinde tek bana yeterli olmamaktadr. ki doum arasndaki sreler ok ksadr. Bunun bir sonucu olarak, ocuk ve bebek lmlerinin yksek olduu grlmektedir. rnein, 35 ve daha az ya grubunda yer alan gen zbek kadnlarnn yzde 32 ile 54nde ilk doum ile ikinci doum arasndaki sre bir yl gememektedir. Bu grup kadnlarn ancak yzde 11 ile 22nin doumlar arasnda yeterli bir sre bulunduu saptanmtr. Rusya Federasyonunda yaayan Rus aileler, ocuk saysn dengede tutmak istediklerinde doum kontrol yntemlerinden ziyade ocuk aldrma yntemine bavurmaktadrlar. Ayn corafyada yaayan Trk kadnlarnda ise ocuk aldrma olay ender olarak grlmektedir. 1975 ylnda yaplan ankete gre zbek kadnlar arasndaki ocuk aldrma olay btn gebelik vakalarnda sadece yzde 1 gibi ok az bir yer tutmaktadr. Bununla birlikte geleneksel aile istei ve ok ocuk yapma eilmi halen iftler arasnda belirgin ekilde kendini gstermektedir. Orta Asyal nfus bilimciler bunu din de dahil olmak zere gelenek ve greneklere, gemie balla dayandrmaktadrlar. Kalabalk ailenin stn olduu gr geleneksel kamuoyunda zellikle de krsal kesimde yerini her zaman korumaktadr. Hatta ehirlerde bile, zellikle de belirli bir etnik kkenden gelmi gruplarn youn olarak yaadklar eski yerleim merkezlerinde kalabalk aile yaants youn bir ekilde hissedilmektedir (Vicsnevky, 1988). Orta Asya Cumhuriyetlerinde nfusun fazla olmas ancak bu nfusa en iyi eitim ve retim imkanlarnn salanmas kouluyla anlaml hale gelecektir. Avrasyada sosyal ve ekonomik gc ellerinde tutabilecek dzeyde nfus olmasna ramen halen bu gcn yeterince kullanldn sylemek mmkn deildir. Rusya Federasyonuna ekonomik anlamda olan bamllk devam etmektedir.

286

Trk Cumhuriyetlerinde Toplam Dourganlk Hz Tablo 13te gsterilmitir. 1950 ylndan 2000 ylna kadar olan elli yllk zaman diliminde kadn bana sahip olunan ocuk saysnda azalma grlmektedir. Demografik gei srecinin de iyi bir gstergesi olan bu eilim, belirli bir sre iin daha da azalmaya devam edecektir. Fakat, bu azalma eilimi ok yava gerekletiinden nfus ayn zamanda artmaktadr. 1995-2000 dnemi verilerine gre kadn bana den ocuk says Trkmenistanda en yksek deere sahipken Azerbaycan ve Kazakistanda ise en dk deerde kalmtr. 1995-2000 dneminde zbekistanda yaayan bir zbek kadnn btn yaam boyunca 3.5 ocua sahip olaca anlalmaktadr. Trkmen kadnlarn 3.6, Krgz kadnlarn 3.2, Trkiyede yaayan kadnlarn 2.5 ve nihayet Azerbaycan ve Kazakistanl kadnlarn 2.3 ocua sahip olaca anlalmaktadr. lm hz incelendiinde devrimden nce Orta Asya Trk Cumhuriyetlerindeki lm hz komu lkeler olan Hindistan, ran, ve Afganistan ile ayn seviyede bulunmaktadr. Bebek lmleri ok yksek seviyededir ve salgn hastalklar nedeniyle ar lmler grlmekteydi. lm hzlarnn yksek olma nedenleri arasnda salk bilgisinin azl ve tbbi imkanlarn yetersizliini saymak mmkndr. On dokuzuncu yzyl sonunda ve yirminci yzyl balarnda Orta Asyadaki lm hznn yzde 35 ile 39 arasnda olduu tahmin edilmektedir. Yeni doan bebeklerin drtte biri bir yana basmadan lmekte ve hatta daha sonraki ya kuaklarnda da lm hz nfusu etkilemektedir. Ayn dnemde Ortalama Yaam Umudunun 30 yl civarnda olduu bilinmektedir. Devrimden sonraki on yllk dnemde Orta Asya Trk Cumhuriyetlerinin yaay tarznda ve hayat koullarnda kkl deiiklikler meydana gelmitir. lm hznn dt grlmektedir. 1930lu yllarn sonunda Ortalama Hayat Umudu 40 yla ve 1950li yllarn sonunda ise 67 yla kmtr. Bu sre erkeklerde 65 yl, kadnlarda ise 70 yla ulamtr. 1930lu yllarda lm nedeni en ok bulac hastalklardan kaynaklanmaktadr. 1950 ve 1970li yllarda ise lm nedenini daha ok orta ve ileri yalarda grlen kronik tarzdaki hastalklar oluturmaktadr. Bununla birlikte, Orta Asya Cumhuriyetlerindeki lm nedenleri arasnda geleneksel lm nedenlerinin halen nemli bir yer tuttuu grlmektedir. zellikle krsal kesimde salk kurallarna yeterince uyulmamas, geleneksel beslenme tarz ve ocuk bakmndaki yetersizlikler lm hzlarnn yksek olmasnda halen nemli bir yer tutmaktadr. ocuk lmleri, barsak ve solunum yollar hastalklarndan kaynaklanmaktadr. 1970li yllarda Orta Asya Trk Cumhuriyetlerinde solunum ve barsak yollarndan kaynaklanan lm nedenleri birinci srada yer alrken ayn dnemde dier Sovyet blgelerinde bu sray tmrden kaynaklanan hastalklar oluturmaktadr (Vicsnevky, 1988). Bebek ve ocuk lm hznn dzeyi bir lkenin yaam standartlarnn ve salk koullarnn nemli bir gstergesi olarak kabul edilmektedir. Gelimi lkelerde hemen hemen yok denecek kadar az olan bu lm hz gelimekte olan lkelerde olduka yksekdir. Bebek lm Hz Orta Asya Trk Cumhuriyetlerinde 1970li yllardan itibaren azalma eilimi gstermesine ramen, Trkiye Cumhuriyetinde halen yksek seviyesini korumaktadr. 1985 yl verilerine gre binde 65 deeri ile Bebek lm Hznn en yksek olduu lke Trkiyedir. Bebek lm Hz, annenin eitim dzeyine,

287

yerleim yerlerinin niteine ve salk koullarna bal olarak en ok etkilenen demografik gstergedir. Sovyetler Birliinde nfusun yalanmas dier gelimi lkelere nazaran daha ge balamtr. Devrimden nce Rusyada 1897 Nfus Saymna gre toplam nfus iindeki 60 ya ve fazla ya grubunda bulunanlarn oran yaklak 1/15dir. Bu oran 1927 Nfus Saymnda herhangi bir deiikliklie uramamtr. Ancak 1930lu yllardan sonra Sovyetler Birliinde nfusun yalanmasnn iaretleri grlmeye balanmtr. 1939-1958 yllar ile 1959-1975 yllar arasnda yal nfus oran toplam nfusun yzde 13.3ne ulat grlmtr. 1928 ve 1930l yllar arasndaki yllk doal art hz bin kii iin ortalama 19 ile 21 arasnda deimitir. Demografik olaylar arasnda daima bir nedensonu ilikisi vardr. Nfusun yalanma srecinin anlalabilmesi iin ayn zaman dilimi ierisindeki dier lm ve doum hzlarnn da birlikte ele incelenmesi gereklidir. Kaba Doum Hz bin kii de 34 ile 44 arasnda deimitir. lm hz ise 1913 ylnda bin kii de 29a kadar dmtr. 1940 ylnda ise bin kiide 18.1e ulamtr. Birinci Dnya Sava ncesi bu seviye halen yksektir. ocuk ve bebek lmleri incelendiinde, 0-4 ya grubu lm hz bin kiide 75.8 olduu grlmektedir. Eski Sovyetler Birlii nfusu nce kinci Dnya Sava srasnda, azalmaya balamtr. 1940 ylnda 194.1 milyondan 1950 ylnda 178.5 milyona kadar azald bilinmektedir. 1939 ylnda 0-49 ya grubundaki azalma doal olarak 1959 ylnda 20-69 ya grubunda 42.6 milyon kiinin azalmasna neden olmutur. Hemem hemen btn 1950li yllar ve 1960l yllarn banda yllk doum says 5 ile 5.3 milyon arasnda deimitir. 1963 ylndan itibaren doum says dmeye balam ve 1967-1969 yllar arasnda 4.1 milyon doum says ile en dk seviyesine ulamtr. Doumda ortalama yaam beklentisi Sovyetler Birliindeki hayat standardnn ykselmesine bal olarak 1955-1956 yllar arasnda 67 yla, 1971-1972 yllar arasnda ise 70 yla kt grlmtr. Ancak, yaam sresinin uzamas sava yllarnda kaybedilen nfus ann kapatlmasna yetmemitir (Spapiro, 1988). Orta Asya Trk Cumhuriyetlerinin meydana gelen demografik gelimeler phesiz Eski Sovyetler Birlii ile birlikte ele alnmak zorundadr. Gnmzde ise herbiri bamsz bir Trk Cumhuriyeti haline gelen Orta Asya Cumhuriyetlerinde meydana gelen demografik olaylar tek bana ele alnabilir. Douta Yaam Umudu verileri incelendiinde, 1995-2000 dnemi verilerine gre, Azerbaycan ve Trkiyede erkekler iin 66.5, zbekistanda 64.3, Krgzistanda 63.4, Kazakistanda 62.8 ve Trkmenistanda ise 61.2 yldr. Ayn dnemde kadnlarn doutaki yaama umudu Azerbaycanda 74.5, Kazakistanda 72.5, Krgzistanda 71.9, Trkiyede 71.7, zbekistanda 70.7 ve Trkmenistanda ise 68.0 yldr. 1995-2000 dneminde kadnlarla erkekler arasndaki yaama umudu farklar Kazakistan iin 9.7, Krgzistan iin 8.5, Azerbaycan iin 8.0, Trkmenistan iin 6.8, zbekistan iin 6.4 ve nihayet Trkiye iin 5.2 yldr. Bu farklar Kazakistan, Krgzistan ve Azerbaycan iin dikkat ekici bir ekilde yksek kmtr. 2020-2025 dneminde kadnlarn ortalama yaam beklentisi 70li yalarn olduka ilerisinde, erkekler iinse 70 ya civarnda gerekleecektir (Tablo 13). Tablo 13te 1995-2000 dneminden itibaren Trk lkelerinin kaba doum oranlar ciddi dlerle gelimi Bat lkelerinin biraz stnde bir deere yerleecektir. Kaba lm orannda Trk lkelerinin Almanya ve Norveten daha iyi durumda olmalar, bu lkelerde yal nfus orannn ok

288

yksek olmasyla aklanabilir. Nfusu daha gen olan Irakn 2020-2025 dnemindeki kaba lm orannn da benzer ekilde Trk lkelerinden daha dk gereklemesi beklenmektedir. Kaba doum ve kaba lm oranlarnn farkn ifade eden doal art oran %1 civarnda bir ortalamaya sahip olacaktr. Almanya iin eksi olan bu deer Norve iin de sfra ok yaklam olacaktr. Toplam dourganlk oran 2020-2025 dneminde bu bahsin banda da ifade edilen 2.2 deerine ok yakn ama altnda bir deer olan 2.1de karar klacaktr. Bu, Trk lkelerinde nfusun kendini yenileyebilmesi anlamnda ciddi problemlerin o dnemden itibaren balayacann da iaretlerini tamaktadr. Dikkat edilirse ayn toplam dourganlk deerine sahip olan Norvete nfusun bymesinin neredeyse durmu olduu grlecektir. Almanyada ise nfus azalmaya devam edecektir. Sosyal ve ekonomik gelimiliin nemli kriterlerinden kabul edilen bebek lmllnde ise Trk lkelerinin gelimi lkelerden olduka gerideki durumlarndan henz kurtulamam olacaklar tahmin edilmektedir. Ortalama yaam beklentisinde ise Trk lkeleri ortann ste yakn evrelerinde olacaklardr. Dolaysyla nfusun yalanmas anlamnda olmasa bile yal nfusun miktarnn hzl artmas anlamnda btn Trk lkelerinde ciddi demografik yatrmlara ihtiya duyulaca ortadadr. 4. Eski Sovyetler Birliindeki Dier Trk Topluluklar Trk dnyas, nemli bir ksm eski Sovyetler Birlii snrlar ierisinde olmak zere geni bir corafyaya yaylmtr. Bu corafyada, birou zerk cumhuriyetlerde yaayan Trk topluluklar bulunmaktadr. Son olarak 1989 ylnda bir Genel Nfus Saym yaplmtr. Buna gre btn Trk nfusu ayr ayr Trk topluluu olarak sayma dahil edilmemitir. Nfuslar ok az olan Trk topluluklar, yaadklar blgelerdeki nfus bakmndan byk olan dier topluluklarla birlikte sayma dahil edilmilerdir. Bu almada, Trk tabiri, Trk olduklar bilinen ve bu zellikleri tarihiler tarafndan da kabul edilen Trk topluluklar iin kullanld gibi, ayn zamanda kken itibaryla Trk kltrnn birok unsurunu tayan topluluklar iin de kullanlmtr. Trkiye Cumhuriyeti snrlar dnda yaayan Trk nfusun yaklak te ikisi Eski Sovyetler Birlii topraklar zerinde yaamaktadr. Bu corafyada yaayan ve bamsz bir devlete sahip olmayan Trk topluluklarnn yaklak olarak yzde 15i Orta Asya ve Kafkasya Blgesinde bulunmaktadr. Orta Volga ve Gney Urallar arasnda bulunan blgede de Trk topluluklar youn olarak yaamaktadr. Youn biimde yaadklar dier bir blge ise Sibirya Blgesidir. Ayn zamanda Eski Sovyetler Birliinin bat blgesi olarak adlandrlan ve Moldova, Ukrayna ve Litvanya Cumhuriyetlerini kapsayan corafyada da Trk topluluklar bulunmaktadr. Orta Asya Blgesinde yaayan Trk topluluklar arasnda Karakalpak Trkleri ve Uygur Trkleri bulunmaktadr. Bu topluluklardan Karakalpak Trkleri Aral gl kysnda Kazakistan, zbekistan ve Trkmenistan Cumhuriyetlerinin snrlarnn kesitii blgede zbekistann snrlar ierisinde yer alan

289

Karakalpak zerk Cumhuriyetinde yaamaktadr. Bu cumhuriyet ayn zamanda Karakalpakistan olarak da anlmaktadr. Arazisinin byk bir ksm l ile kapldr. Bakenti Nukus olan cumhuriyetin yzlm 165 bin kilometrekaredir. 9 ehir ve 13 yerleim blgesine sahiptir. Doal kaynaklar arasnda doal gaz ve petrol nemli bir yer tutar. Tarm rnleri arasnda pamuk nemli bir yere sahiptir. Nfusunun yaklak olarak yzde 50den fazlas krsal yerleim alanlarnda yaamaktadr. Karakalpak zerk Cumhuriyetinde esas unsur nfusun yzde 60n kapsamaktadr. Bununla birlikte toplam nfusun yzde 31ini zbek, Kazak, Trkmen ve Tatar Trkleri oluturmaktadr. Geriye kalan yzde ise Rus ve dier etnik gruplar iermektedir. Uygur Trklerinin ise ounluu inliler tarafndan Sincan-Uygur zerk Cumhuriyeti olarak adlandrlan Dou Trkistanda yaamaktadrlar. Bu grubun dnda kalan Uygur Trklerinin byk bir ksm zbekistan Cumhuriyetinde olmak zere Kazakistan ve Trkmenistan Cumhuriyetlerinde de Uygur Trk yaamaktadr. Kafkasya Blgesinde ise 20 Trk boyu yaamaktadr. Bu Trk boylarndan Avar, Lezgi, Dargin, Kumuk, Lak, Tabasaran, Nogay, Rutul, Tsahur ve Agullar Dastan Halklar olarak adlandrlmaktadr. Bu Trk boylar Dastan zerk Cumhuriyetinde yaamaktadrlar. Bu zerk Cumhuriyet Hazar denizinin bat kylarnda ve Kuzey Kafkasyann dou blmnde yer almaktadr. Grcistan ve Azerbaycan Cumhuriyeti ile ortak snr bulunmaktadr. Petrol, doalgaz ve kmr balca yer alt zenginlikleri arasnda saylabilir. Bu Trk halklarndan Avarlar, cumhuriyetin kuzey dousunda yaamaktadrlar. Nfusun byk bir ounluu krsal yerleim blgelerinde yaamaktadr. Lezgiler, cumhuriyetin gneydou kesiminde yaamaktadr. Darginlerin ise Dastan Cumhuriyetinin merkezi blgelerinde yaadklar bilinmektedir. Darginlerin yerleim blgelerinin batsnda Hazar denizi, gneyinde Tabasaran ve Agullarn yerleim alanlar bulunmaktadr. Kuzeyde ise Kumuk Trkleri ile komudurlar. Kafkasya Blgesinde yaayan Karaay Trkleri Karaay-erkez zerk Cumhuriyetinde yaamaktadrlar. Cumhuriyetin gney batsnda Abhazya, gneyinde Grcistan Cumhuriyeti, batsnda Adge zerk Cumhuriyeti, dousunda ise etkale ehri bulunmaktadr. Balkar ve Kabardinler ise Kabardin-Balkar zerk Cumhuriyetinde yaamaktadrlar. Bu cumhuriyet, gneyinde Kuzey Osetya Blgesi, kuzeybatsnda Grcistan Cumhuriyeti, batsnda ise Karaay-erkez zerk Cumhuriyeti ile komudur. eenler ounlukla eenistan zerk Cumhuriyetinde yaamaktadrlar. Gneydousunda Dastan zerk Cumhuriyeti, gneyinde Grcistan Cumhuriyeti, batsnda srasyla Kuzey Osetya ve Kabardin-Balkar zerk Cumhuriyeti, kuzeyinde ise Rusya Federasyonu bulunmaktadr. 1979 Genel Nfus Saym sonularna gre nfusun hemen hemen tamam anadilleri olan eenceyi konumaktadr. ngular da eenler gibi Kafkas kavimleri arasnda yer almaktadr. Tarihte birok defa isim deitiren ve topraklar datlan een ve ngu halk 1944 ylnda Kazakistan Cumhuriyetine srgn edilmilerdir. ..een-Ingu zerk Cumhuriyeti 1946da evveliyatn da kapsayarak datld, ama bu zamana kadar een-ngu yer isimleri Rusa isimlerle zaten deitirilmiti ve toprak yeni gmenlere datlmt. 1957de een ve ngu haklar resmen iade edildi, cumhuriyetleri yeniden kuruldu ve halkn evlerine dnmelerine msaade edildi; ancak geri

290

dnleri deiik kavimler arasnda havann gerilmesine neden oldu. Bu da ara sra ciddi atmalara neden oldu, 1958de olduu gibi.. ngularn 1979daki blgesel dalmn gsteren istatistiklerden anlalyor ki, ok sayda ngu henz dnm deildir ve halen Orta Asyada yaamaktadrlar.. (Akner, 1995). Adgeler, Adge zerk Cumhuriyetinde yaamaktadrlar. Bu cumhuriyet, Kuzey Kafkasyada Rusya Federasyonuna bal Krasnodar topraklarnda bulunmaktadr. Bakenti Maykop ehridir. Abazalar, Abhazya zerk Cumhuriyetinde yaamaktadrlar. Komu Acar zerk

Cumhuriyetinde de baz Abaza yerleim yerleri bulunmaktadr. Dousunda Grcistan Cumhuriyeti, kuzeyinde srasyla Kuzey Osetya, Kabardin-Balkar zerk Cumhuriyeti ve Karaay-erkez zerk Cumhuriyeti bulunmaktadr. Gneybatsnda Karadeniz kylar yer almaktadr. Bakenti Suhumi ehridir. Tarih boyunca Abhazlar yurtlarndan g etmeye zorlanmlardr. 15. yzyln ortalarnda Osmanllar Abhazyay ele geirdiler; 16. yzyln sonlarnda Osmanllarn Kafkasya seferi iin buras bir balang noktas oldu. Osmanl tesiriyle Abhazlar arasnda slam yaylmaya balad..1810da Abhazya Ruslarn idaresine girdi. Balangta, belli lde bamszln korudu ve i ilerini kendisi ynetti, fakat 1864te dorudan Rus ynetimine girdi. Ruslara kar birok ayaklanma meydana geldi ve 1866da ok sayda Abaza Trkiyeye g etti. 1877-1878 Rus-Trk savandan sonra bir ksm Abhazyal daha Trkiyeye geldi. Bu gler sonucu Abhazyadaki Abhazlarn says 128.000den 19. yzyln sonunda 20.000e dt. (Akner, 1995). erkezler, ounlukla Karaay-erkez zerk Cumhuriyetinde yaamaktadrlar. Bu zerk cumhuriyet Ocak 1922de Rusya Federasyonuna bal etkale topraklarnda oluturulmutur. dari merkezi erkesk ehridir. 27 Temmuz 1922 tarihinde Adige-erkez zerk Cumhuriyeti kurulmutur. Bu zerk cumhuriyet Austos 1928de Adige zerk Cumhuriyetine dnmtr. erkez olarak bilinen yerli halk Adige olarak isimlendirilmitir. Abhazlarn ou Karaay-erkez zerk Cumhuriyetinde, byk ve kk Zelenuk, Kuban ve Kuma nehirlerinin yukarsnda yaamaktadrlar. Adge zerk Cumhuriyetinin dou ksmnda da yaadklar bilinmektedir. Osetinler, Orta Kafkasyada, ana sradan iki yannda yaamaktadrlar. Kuzeyde Kuzey Osetya zerk Cumhuriyeti, gneyde ise Gney Osetya zerk Cumhuriyeti bulunmaktadr. ran asll bir Kafkas kavimi olan Osetinler 16. yzylda Krm Hanlna bal Kabardalarn idaresine girmilerdir. Kabardalarn etkisiyle Osetlerin bir ksm slam dinini semitir. Ir ve Digor olmak zere iki gruba ayrlan Osetinlerin sadece Digor kolu Mslmandr. Ahska Trkleri, 1944 ylna kadar bgnk Trk-Grc snrn oluturan Ahska (Meskhetya) blgesinde yaamaktaydlar. Bu tarihte blgedeki Trk gruplar gvenlik gerekesiyle Orta Asya ve Krgzistana, ounlukla da kra bozkrlara srlmlerdir. Srgn srasnda veya hemen sonrasnda 30.000 ila 50.000 arasnda nfusun hayatn kaybettii tahmin edilmektedir. 1968de Ahska Trklerine Ahskaya dnme hakk verilmise de bugne kadar ancak birka bin kii dnme izni

291

alabilmitir. Malkarlar da Kafkasyada yaayan Trk topluluklar arasnda yer almaktadr. Eski Sovyetler Birliinin Sibirya Blgesinde Yakut, Dolgan, Tuva, Hakas, Altay, or ve Tofa Trkleri yaamaktadr. Bu topluluklardan Yakutlar ve Dolganlar Kuzey Sibirya blgesine, geriye kalan dier gruplar ise Gney Sibirya blgesine yerlemilerdir. Yakut Trkleri, Yakut zerk Cumhuriyetinde bulunmaktadrlar. Cumhuriyet, Rusya

Federasyonuna bal Kransnoyar Blgesindeki ulusal topraklar zerine kurulmutur. Yakutlar, uzun sre Rus etkisinde kalm olmalarna ramen ulusal dilleri olan Yakut Trkesini korumulardr. 1979 ve 1989 Genel Saym sonularna gre cumhuriyette yaayan Rus nfusun oran yzde 50den fazladr. Yakut ismi esasnda Ruslar tarafndan verilmi bir isimdir. Yakutlar kendilerini Saha, lkelerini de Sahayeri olarak adlandrmakta ve her vesileyle bu isimleri daha ok tercih ettiklerini belirtmektedirler. Kuzey Sibiryada yaayan bir dier Trk topluluu da Dolganlardr. Dolganlar, Yakutaya yakn bir dil olan Dolgancay resmi dil olarak kabul etmilerdir. amanizmi, yani kendi ifadeleriyle Trk nann din olarak kabul etmektedirler. Tuva veya Tvinyan olarak adlandrlan bir dier Trk topluluu, Tuva zerk Cumhuriyetinde yaamaktadr. Bu cumhuriyet Rusya Federasyonu topraklar iinde yer alr. Dousunda Moolistan Halk Cumhuriyeti ile ortak snra sahiptir. Gneybatsnda Gorno-Altay zerk Cumhuriyeti, batsnda ise Hakas zerk Cumhuriyeti bulunur. Bu Trk topluluu Budizmi benimsemitir. Hakas Trkleri, Rusya Federasyonu iinde Hakas zerk Cumhuriyetinde yaamaktadrlar. Cumhuriyet, Hakasya olarak da adlandrlmaktadr. Trk dillerinin kuzey grubunda yer alan Hakaa, resmi dil olarak kabul edilmitir. Nfusun yzde 70e varan bir orannn kendi dilini konutuu bilinmektedir. Hristiyanlk dinini benimsemilerdir. Gorno-Altay zerk Cumhuriyetinde yerlemi olan Trk grubu, Altay Trkleri olarak adlandrlmaktadr. Rusya Fedarasyonu topraklar iinde yer alan bu Cumhuriyet, gneyinde Mool ve in Halk Cumhuriyetleri, gneybatsnda Kazakistan Cumhuriyeti ile komudur. Resmi dil olan Altaycay konuanlar, topluluun yzde 90n oluturmaktadr. ounluu Hristiyan olan Altay Trkleri arasnda Mslmanl ve Budizmi din olarak seenler de bulunmaktadr. or Trkleri, Rusya Fedarasyonuna bal Kemerova Blgesinin oriya olarak da adlandrlan ksmnda yaamaktadrlar. Resmi dilleri orcadr. Fakat, halkn tamamna yakn Rusa konumaktadr. Tofa Trkleri, Rusya Federasyonuna bal, rkutst zerk Cumhuriyetinde yaamaktadrlar. Resmi dilleri Tofa dilidir. 1979 Genel Nfus Saymna gre halkn yaklak yzde 40 Rusay ana dili olarak belirtmektedir. Din olarak amanizmi benimsemilerdir.

292

Volga-Ural Blgesinde yaayan Trk topluluklar arasnda Tatar, Krm Tatar, Bakurt, uva ve Krmak Trkleri de bulunmaktadr. Krmaklar dndaki dier topluluklarn nfusu yaklak olarak 150 bin rakamnn zerindedir. Krmaklar, Trkler arasnda nfusu en hzl azalan topluluk olma zelliine sahiptir. Orta Volga ve Gney Urallar arasndaki blgede Slav olmayan ve Trk dilini konuan topluluklardan birisi de Tatarlardr. Tatarlar blgede en fazla nfusa sahip olan topluluktur. Tatarlar, Tataristan veya Tatarya olarak da adlandrlan Tataristan zerk Cumhuriyetinde yaamaktadrlar. Bu cumhuriyetin batsnda uva zerk Cumhuriyeti, dousunda ise Bakurt zerk Cumhuriyeti yer almaktadr. Bakenti Kazan olan lkenin petrol ve doalgaz rezervleri balca yeralt zenginlikleri arasnda yer almaktadr. Nfusun yarsndan fazlas krsal yerleim merkezlerinde yaamaktadr. Resmi dilleri Tatarcadr. Tatar Trklerinin ounluu Mslmandr. Krm Tatarlar, Altnordu Devletinin iinde yaam olan Krm Trklerinden olumaktadr. Ayn zamanda, 13. yzylda Krma yerleen Anadolu Trklerinin soy olarak devamdr. 18. yzylda Rus ynetimine giren Krm Tatarlar, kinci Dnya Savana kadar Krm Tatar zerk Cumhuriyetinde yaamlar, kinci Dnya Sava srasnda dmanla ibirlii yapmakla sulanmlardr. zerk cumhuriyetleri iptal edilmitir. Bu tarihten sonra Orta Asya ve Sibirya blgelerinde srgn hayat yaamlardr. Krm Tatarlar dnyann en ok madur olan halklarndan birisidir. Bakurt Trkleri, Bakurdistan zerk Cumhuriyetinde yaamaktadr. Rusya Federasyonu topraklar ierisinde yer alan lkenin dousunda Kuzey Kazakistan, gneyinde Bat Kazakistan, batsnda Tatar zerk Cumhuriyeti yer almaktadr. Resmi dili Bat Trk dilleri arasnda saylan Bakurtadr. Mslman bir Trk topluluu olan Bakurtlar daha ok krsal yerleim alanlarnda yaamaktadr. Nfusun yzde 70den fazlas Bakurtay ana dil olarak konumaktadr. uva Trkleri, uvaistan zerk Cumhuriyetinde yaamaktadrlar. Rusya Federasyonu topraklar iinde yer alan ve dousunda Tatar zerk Cumhuriyeti bulunan lkenin resmi dili uvaadr. Halkn tamamna yakn bu dili ana dil olarak konumaktadr. ounluu Mslman olan uva Trkleri arasnda Ortodoks Hristiyanl din olarak benimsemi olanlar da bulunmaktadr. Krmaklar, kinci Dnya Savann sonuna kadar Krmda yaayan Musevilik inancna mensup Trklerdir. Hazarlarn soyundan geldikleri tahmin edilmektedir. Gnmzde bu Trk topluluunun nfusu gittike azalmaktadr. Bugn eski Sovyetler Birlii topraklar iinde dank bir biimde yaamaktadrlar. Amerika Birleik Devletlerinde de yaklak olarak 2500 kiilik bir nfusa sahip olduklar bilinmektedir. Krmak dilini konuanlarn says ok azdr. Bu dilin hemen hemen yok olduu da sylenebilir. Etnik anlamda varlk gstermeleri mmkn grlmemektedir. Eski Sovyetler Birliinin batsnda iki Trk topluluunun yaad bilinmektedir. Gagauz (Gkouz) ve Karaim Trkleri olarak adlandrlan bu gruptan Karaimlerin nfuslar ok azdr. Gagauzlar, Moldova Cumhuriyetinin gney blgelerinde, Ukraynada, ve Orta Asyada yaamaktadrlar. Gagauzca, Anadolu Trkesine en yakn Trk ivesidir. Gagauzlar Ortodoks

293

Hristiyanl din olarak benimsemilerdir. Karaim Trkleri ise Musevilii din olarak kabul eden bir Trk topluluudur. Ukrayna Cumhuriyetinde ve Litvanya Cumhuriyetinde yaadklar bilinmektedir. Trk dillerinin Bat grubundan olan Karaimce resmi olarak kabul edilmitir. Ancak, nfusun byk bir ounluu Rusay ana dil olarak konumaktadr. 1979 ylnda yaplan Genel Nfus Saym sonucuna gre Rusya Federasyonunda be dank blgede yaayan toplam Trk nfusunun yzde 63 Volga-Ural Blgesinde bulunmaktadr. Trk topluluklarnn younlat ikinci blge ise Kafkasya Blgesidir. Bu blgede younlama oran yzde 27dir. Daha sonra srasyla Sibirya, Orta Asya ve Bat Blgesi gelmektedir. 1989 ylnda yaplan Genel Nfus Saym sonularna bakldnda ise bu sralamann deimedii grlmektedir. Ancak, dalm oranlarnda ok az da olsa bir farkllama vardr. Volga-Ural Blgesinde yaayan topluluklarn nfus dalm yzdesi 60a derken, Kafkasya Blgesindeki bu oran yzde 30 eklinde grlmektedir. Orta Asya ve Sibirya Blgelerinde yaayan Trk topluluklarnn nfus dalm oran ise hemen hemen ayndr (%4). ki nfus saym sonularndan hareket edilerek elde edilen 1995 yl tahmini rakamlarna bakldnda ise toplam nfus rakamnn 18 milyonu at grlmektedir. VolgaUral Blgesinde 10.5 milyonu aan nfus bulunmaktadr. Kafkasya Blgesinde 6 milyona erien bir nfus bykl sz konusudur. Bu rakam Orta Asya ve Sibirya Blgelerinde yaklak olarak 800 bine ulamtr. Volga-Ural Blgesinde yaayan Trk topluluklar iinde yzde 65 oran ile Tatarlar en fazla nfusa sahiptirler. uvalar yzde 18 ile Tatarlar takip etmektedir. Daha sonra srasyla, Bakurtlar, Krm Tatarlar ve Krmaklar gelmektedir. 1989 yl saym sonularna gre nfus dalm orannda bir farkllama grlmemektedir. 1979 ve 1989 yllar arasndaki on yllk dnem iin hesaplanan nfus art hzlarna bakldnda, Krm Tatarlarnn en yksek art hzna sahip olduklar grlmektedir. Tatar ve Bakurt Trklerinin nfus art hz hemem hemen ayndr. Daha sonra gelen uva Trklerinin nfus art hz ise binde 5 civarndadr. Krmaklarn nfusu ise hzla azalmaktadr. Sibirya Blgesinde yaayan Trk Topluluklarnn 1979 ylndaki nfus dalmlarna bakldnda, Yakut Trklerinin en fazla nfusa sahip olan topluluk olduu grlmektedir. Blgede yaayan topluluklarn yzde 50sini oluturmaktadrlar. Tuva Trkleri ise yzde 25 oran ile ikinci en fazla nfusa sahip olan topluluktur. Ardndan, Hakas, Altay, or, Dolgan ve Tofa Trkleri nfus byklne gre sralanabilir. 1989 ylnda ise nfus byklne gre yaplan sralama deimemekle birlikte nfus art hzndan kaynaklanan oransal bir art sz konusudur. Bu dnemde Tuva Trklerinin oran 25ten 27e ykselmitir. Topluluklar nfus art hzna gre incelendiinde, Dolgan Trklerinin negatif ynde bir art hzna sahip olduklar grlmektedir. Yaplan hesaplamalar sonucu Tuva Trklerinin en yksek nfus art hzna sahip olduklar ortaya kmtr. Sibirya Blgesinde yaayan Trk topluluklarnn 1995 ylndaki nfus dalmlarna bakldnda, 419 bin kiiyle Yakut Trkleri en fazla nfusa sahip olan topluluktur. Bu topluluu 230 bini aan bir byklk ile Tuva Trkleri izlemektedir. Daha sonra sralamay takip eden Hakas ve Altay Trkleri arasnda ok farkl bir byklk yoktur. En son sralarda ise or, Dolgan ve Tofa Trklerinin yer ald grlmektedir (Tablo 14).

294

Kafkasya Blgesi ele alndnda 1979 ylnda toplam 4 milyona yaklaan nfusun yzde 18 gibi byk bir ksmn eenler, yzde 13e ulaan bir oranda Osetinler ve yzde 11e erien oranda ise Avarlar oluturmaktadr. Dier Trk topluluklarnn nfus dalm oran yzde 10un altndadr. 1989 gelindiinde dalmn ok fazla deimedii grlmektedir. Nfus art hzlar asndan konu ele alndnda, Ahska Trklerinin en yksek art hzna sahip olduklar grlmektedir. En dk art hzna sahip topluluunun ise erkezler olduu yaplan hesaplamalar sonucu ortaya kmtr. 1995 yl iin yaplan tahminlere bakldnda, toplam nfusun 6 milyona ulat grlmektedir. Bu ylda 1 milyonu aan nfuslar ile eenler birinci sray almaktadr. Daha sonra ikinci sray Avarlar, nc sray ise Osetinler almaktadr. Lezgi, Kabardin ve Darginler nfusu 400 ile 500 bin arasnda olan topluluklardr. Bu sralamay Ahskal, Kumuk ve Ingular takip etmektedir. Karaay, Adge, Lak, Tabasaran, Abaza, Malkar ve Balkarlarn 1995 yl nfuslarnn 100 bin ile 200 bin arasnda olduu tahmin edilmektedir. Nogay, erkez, Abhaza, Agul, Tsahur ve Rutullar nfuslar 100 binin altnda olduu tahmin edilen topluluklar arasnda yer almaktadr (Tablo 14). Eski Sovyetler Birliinin bat blgesinde yaayan Gagauz ve Karaim Trklerinin 1979 ylndaki toplam nfuslar 200 bine yaklamaktadr. 1989 ylnda ise bu say hemen hemen ayn kalmtr. Nfus art hz asndan bir deerlendirme yapldnda, Karaim Trklerinin negatif ynde bir hza sahip olduklar grlmektedir. 1995 yl iin yaplan tahminlere gre her iki topluluun da dahil edildii toplam nfus 205 bine yaklamaktadr. Nfus art hznn ynnden kaynaklanan nfus azalmas, Karaimlerin nfuslarn 2.500 kiiye kadar drmtr. Karaimler yok olma tehlikesi ile kar karyadr. Ayn dnemde Gagauz nfusu 202.840 olarak hesaplanmtr. 2000 yl iin yaplan tahmine gre toplam 20 milyona yaklaan nfus ortaya kmaktadr. Konuya blgelerde yaayan Trk topluluklar asndan baklrsa, 2000 ylnda Volga-Ural Blgesinde yaayan topluluklardan Tatar Trklerinin 7 milyona ulaan bir nfusa sahip olacaklar tahmin edilmektedir. uvalar, Tatarlardan sonra ikinci byk nfusa sahip olaca tahmin edilen Trk topluluudur (Tablo 14). Sibirya Blgesinde yaayan Trk topluluklar ele alndnda, Yakutlarn 2000 ylnda blgede yaayaca tahmin edilen 900 bin kiilik nfusun yarsn oluturmalar beklenmektedir. Daha sonra srasyla, Tuva, Hakas, Altay, or, Dolgan ve Tofa Trklerinin 263.690 ile 805 kii arasnda deien nfus bykln oluturmalar beklenmektedir. 2025 ylnda ise 33 milyonu amas beklenen toplam nfus Trk adn devam ettirecektir. Kafkasya Blgesinde yaayan Trk topluluklar ele alndnda, 2015 ylna kadar en fazla nfusa sahip olmalar beklenen eenlerin 2020 ylndan itibaren yerlerini Ahskallara brakacaklar yaplan hesaplamalar sonucunda ortaya konulmutur. Bu blgede dikkati eken dier bir nokta ise blgede yaayan tm Trk topluluklarnn nfuslarnn devaml artmasdr. Tablo 14n incelenmesinden anlalan odur ki, Ahskallarn nfuslarn ikiye katlama sresi dokuz, Krm Tatarlarnn on, Agullarn on drt ve Tsahurlarn on yedi yldr. Bunlar takip eden dier

295

gruplarn art hz da olduka yksektir. Bu anlamda en uzun sreler olan 210 yl orlar iin, 267 yl ise Tofalar iin geerlidir. Nfusu azalan gruplardan Dolganlar ise her 630 ylda bir nfuslarnn yarsn kaybedeceklerdir. Bu sre Karaimler iin 40 yl, Krmaklar iin ise 11 yl gibi olaanst ksa bir zaman dilimine tekabl etmektedir. 5. Dier lkelerdeki Trk Nfusu Bu blmde, yaadklar lkelerde aznlk ya da gmen olarak bulunan Trk nfusu incelenecektir. Blm, Orta Dou ve Orta Asya lkeleriyle (Tablo 15) balayp Balkan lkeleriyle (Tablo 16) devam edecek ve Avrupa, ABD ve Avustralyayla (Tablo 17) sona erecektir. Gnmzde Trk nfusun aznlk ve gmen olarak yaad blgelerin dalmna bakldnda, Avrupa ve Balkan lkelerinden, Orta Dou ve Orta Asyaya, Avusturalya ktasndan Amerika Birleik Devletlerine kadar uzanan geni bir corafyaya yayldklarn grmekteyiz. Bununla birlikte, aznlk veya gmen olarak yaadklar lkelerdeki toplam nfusun nemli bir ksmn oluturmaktadrlar. Bu durum ise baz lkelerde, Trk nfusun toplam saysnn eksik bildirilmesi gibi sonular dourmaktadr. rnein Yunanistan, uluslararas resmi yaynlarda lkesinde yaayan Trk aznlk nfusunun sadece 3000 kii olduunu bildirmektedir. Benzer durum bir aznlklar lkesi olan Irak iin de geerlidir. Irak lke topraklarnda yaayan aznlk nfusunun bykl konusunda hibir yayn yapmamaktadr. Nfus ayrm inan farkllklarna gre verilmektedir. Dolaysyla, kesin bir sonu elde edilmesi mmkn olmamaktadr. Bulgaristanda da ayn sorun sz konusudur. Trk aznlklarnn nfus byklnn tam ve kesin olarak bilinmedii baz lkeler iin yaplan nfus tahminlerinde oransal dalm yntemi uygulanmtr. lkelerin gnmzdeki toplam nfuslar zerinden Trk nfusun oran tahmin edilmitir. Gnmzde Avrupa, ABD, Avustralya ve Balkan lkelerinde 5.4 milyonu aan bir nfus byklne sahip olan Trk varl herkes tarafndan kabul edilmektedir. Bu rakamn yaklak olarak 3.2 milyonu eitli Avrupa lkelerinde, 2 milyonu Balkan lkelerinde, 0.2 milyonu ise Avustarlya ve ABDde yaamaktadr. 15. yzyldan itibaren Balkanlara yerleen nfus, Osmanl mparatorluunun zayflamaya balamasndan itibaren azalmaya balamtr. Bu durumun en nemli nedenleri arasnda eritme politikalarna maruz kalmalar gsterilebilir. Trk olduklar inkar edilen bu nfus her trl zor koula ramen yaamaya devam etmekte ve Trk kltrn srdrmeyi baarmaktadr. 5.1. Orta Dou ve Orta Asya lkeleri randa yaayan Trk aznln, Gazne ve Seluk Trklerinin soyundan geldii tahmin edilmektedir. Bat Ouz dili ad verilen bir Trk dilini konuan bu topluluklar tarm ve hayvanclkla uramlardr. Gnmzde Tebriz ve Tahran kentinde younlatklar grlmektedir. zellikle, Rza

296

ah dneminde eitli basklara maruz kalan Trk aznlk Farsa konumalar konusunda yaplan zorlamalara karlk vererek Trk dilini korumutur. randa yaayan etnik aznlklarn says hakknda gvenilir istatistiki veriler bulunmamaktadr. Bununla birlikte, Azerbaycan Trklerinden olan Dr. Cevat Heyet, 1983 ylnda Indiana niversitesinde Birinci Uluslararas Trk Aratrmalar Konferans erevesinde verdii tebliinde 14-15 milyon Trkn randa yaadn belirtmitir (Bainbridge, 1995). 2. blmde ifade edilen nedenlerden dolay randa yaayan Trklerin saysnn Dr. Heyetn tahmininin de stnde olduu bilinmekte fakat resmi kaytlara yanstlmamaktadr. Irakta yaayan Trk aznln ise daha ok Irakn kuzeyinde, Badat ve Musul kentlerinde yaad bilinmektedir. Ayn blgede yaayan dier aznlklar tarafndan ge zorlanmaktadrlar. Ayn zamanda Arap kltrn kabul etmeleri ynnde de bask yaplmaktadr. Bugne kadar Irakta dzenli nfus saym yaplmamtr. Yaplan saymlar da bask altnda gereklemitir. Irak, Trk aznlklarla birlikte dier aznlk nfusunun saysn da saklamaktadr. Bu durumda gnmzdeki nfus rakam ancak tahmin yoluyla elde edilebilmektedir. Bugn Irakta 1.5 milyon ile 2 milyon civarnda Trk yaamaktadr. (Kosoy, 1991). Yaplan bu tahmin toplam nfusun yaklak olarak yzde 6sna karlk gelmektedir. Suriyede bulunan Trk aznlk Birinci Dnya Sava sonrasnda Fransaya verilen blgede yaamtr. Hatay ve skenderunda yerleen Trk aznlk, 1923 ylnda yaplan nfus saymna gre 87 bin kiilik bir nfusa sahip olduklar ortaya kmtr. Fransz ynetiminde blgeye zel bir rejim uygulanmtr. Eitim ve retimde Trk dili kullanlmtr. 1939 ylnda ise blge, Trkiye Cumhuriyetinin ynetimine girmitir. Ayn zamanda Trkiye snr boyunca yerleen Trk aznlk, Arap milliyetiliinin youn basks sonucunda eritme politikasna maruz kalmlardr. Afganistanda Trk dilini konumakla birlikte Trk olmayan aznlk yannda, Trk dilini konuan Trk aznlklar da yaamaktadr. Trk ivelerini konuan nfus lkenin kuzeyindeki Hinduku dalar ile Orta Asya snrnda yaamaktadr. Trk aznlklardan zbekler, en fazla nfusa sahiptirler. Krsal yerleim birimlerinde yaamlarn srdrmektedirler. Trkmenler ele alndnda, nfus bykl sralamasnda ikinci srada yer aldklar sylenebilir. lkenin kuzey batsnda yaamlarna devam etmektedirler. Gebe hayatlarna devam eden Krgz Trkleri de ayn corafya ierisine yerlemilerdir. Kazak ve Karakalpak Trkleri nfus bykl bakmndan en dk rakama sahiptirler. Trklerin Atayurtlarndan biri olan bugnk Moolistan Halk Cumhuriyetinde, Kazak ve Tuva Trkleri yaamaktadr. Kazak Trkleri 1725-1750 yllar arasnda Rus basklarndan kamak iin Bat Trkistandan Dou Trkistana doru gelmilerdir. 1860l yllarda bir ksm Altay dalarndan Hovd nehri havzas boyunca yerlemilerdir (Bainbridge, 1995). in Halk Cumhuriyetinde yaayan Trk aznlk ele alndnda, Kazak, Krgz, Tatar, zbek, Yaz ve Salar Trklerinden oluan byk bir nfus sz konusudur. Bu corafyann iinde inlilerin Sincan-Uygur zerk Blgesi olarak adlandrd Dou Trkistanda Uygur Trkleri yaamaktadr.

297

Blge konum bakmndan stratejik bir neme sahiptir. Uygurlar nfus bykl bakmndan da yeterli ounlua sahiptirler. in Halk Cumhuriyetinin basklar bamszlk ynndeki faaliyetlere hz kazandrmaktadr. in Halk Cumhuriyeti milli aznlklara belli llerde zerklik salam olmasna ramen sk denetimlerine devam etmektedir. 1991 ylnda bamszln ilan eden Kazakistan Cumhuriyeti bu hususta kesin bir tavr belirlememitir. Fakat, mevcut ynetim Uygur Trk Devletinin kurulmas ynndeki eilimleri in ile arasnn alaca ve blgede statkonun bozulaca endiesiyle engelleyebilir. 1995 yl verilerine gre Orta Dou ve Orta Asya lkelerinde yaklak olarak 30 milyon kiiden oluan bir Trk nfusunun yaad bilinmektedir. En fazla Trk nfusun yaad lke randr. Daha sonra sralamada Dou Trkistanda yaayan ve nfuslar 10 milyona yaklaan Uygur Trkleri yer almaktadr. Afganistanda yaayan Trk aznlk da olduka fazla nfusa sahiptir. zbek, Kazak, Trkmen, Krgz ve Karakalpak Trklerinden oluan Trk aznlk, Afganistanda kendi aralarnda tamamen Trk dilini konumaktadr. Afganistanda tam nfus saym yaplmad iin Trk aznlk nfusu oransal tahminlerden hareket edilerek hesaplanmtr. in Halk Cumhuriyetinde yaayan Trk aznlk incelendiinde, 2 milyona yaklaan bir byklkte nfusa sahip olduklar grlmektedir. Trk dillerini konuan Trk aznlk, Kazak, Krgz, Tatar, zbek, Yuur ve Salar Trklerinden olumaktadr. Dikkat edilmesi gereken nemli bir nokta, Salar ve Yuur Trklerinin gnlk hayatta Trk dilini kullanyor olmalarna ramen yaz dili olarak incenin kullanlyor olmasdr. Her iki Trk aznlk in Halk Cumhuriyetinin Gansu blgesinde yaamaktadr. Endie verici bir durum, bu gruplarn yazl dillerinin olmaydr. Sonu olarak, ince yaygn olarak kullanlmaktadr. in anayasasnn, aznlklara kendi dillerini kullanma hakk tanmasna ramen, eitim hizmetlerinin Trk dilinde yaplmas iin gerekli yetimi eleman sknts ekilmektedir. Dier Trk aznlklarn dil konusunda sorunlarnn olmad bilinmektedir. Moolistan Halk Cumhuriyetinde Trk aznlk olarak yaklak 183 bin kii yaamaktadr. Bu cumhuriyet snrlar ierisinde Kazak ve Tuva Trklerinin yaadklar bilinmektedir. Irakta yaayan Trk aznlk nfusunun 1995 ylnda 1 milyonu at tahmin edilmektedir. Trkmen Trklerinin youn olarak bulunduklar Irakta Trk dilinin youn bir biimde kullanlmakta olmas sevindirici bir gelimedir. Suriyede 1995 ylnda yaayan Trk aznlk nfusunun 482 bin olduu tahmin edilmektedir. Trkmen Trkleri, 11. yzyldan beri Suriyede yerleik hayata gemilerdir. Suriyenin kuzeyinde yerleen Trk aznlk nfusu oransal tahminlerden hareket edilerek bulunmutur. Suriye Genel Nfus Saymlarnda kiilere etnik kken ve dil alannda zel bir soru yneltilmemektedir. Toplam nfusun yaklak olarak yzde 3n oluturduklar tahmin edilmektedir. Genellikle krsal yerleim blgelerinde yaayan Trkmen Trkleri, kendi aralarnda Trk dilini konumaktadrlar. Ancak, eitim ve retim dili Arapa olarak verilmektedir. Gnmzde rdnde yaayan Trk nfusu ele alndnda, Anadolu Trkleri gndeme gelmektedir. bulmak amacyla lkeye yerleen Trk nfusun says olduka azdr. 1995 ylnda 2.216 kiinin yaad bilinmektedir. Ancak saylar konusunda bir tahmine sahip olmadmz bir miktar Kafkasya kkenli Trk nfusu rdnde yerleiktir. Bunlar rdnde genel nfus iindeki paylaryla karlatrldnda olduka etkin konumdadrlar. Orta Dou ve Orta Asya lkeleri arasnda Trk aznlk nfusu en youn olarak ran slam Cumhuriyetinde bulunmaktadr. Bu lkedeki Trk aznln yksek bir art hzna sahip olduu dikkatleri ekmektedir. Bu lkedeki Trk aznlk gruplarnn 1995 ylndaki nfus byklklerine gre sralamas yapldnda 9 milyonluk rakamla Azeri Trkleri en n srada yer almakta, bunu 1.2 milyon

298

rakam ile Trkmen Trkleri takip etmekte, ardndan 9 yz bin rakam ile Kakay Trkleri, 8 yz bin rakam ile de Avar Trkleri en son olarak da srasyla Kayar Trkleri ve dier Trk aznlklar gelmektedir. ran slam Cumhuriyetindeki toplam Trk aznlk nfusunun daha 1995 ylnda 12 milyon rakamn gemesi 2000li yllara gelindiinde bu lkedeki Trk aznlnn gzard edilemeyecek bir bykle ulaacan imdiden gzler nne sermektedir (Tablo 15). Orta Dou lkelerinde yaayan Trk aznlk gruplar arasnda en yksek art hzna sahip olannn Irak ile Suriyede yaayan Trkmen Trkleri olduu grlmektedir. Hatta, Irakta yaayan Trkmenlerin art hz yzde 3.3 iken Suriyede yaayan Trkmenlerin yzde 3.8 rakamn yakalamalar dikkatlerden kamamaktadr. Her iki lkenin baskc ynetimleri hzla artan Trkmen nfusunu eritmek iin eitli politikalar yrtseler de bu konuda kesin bir baarya ulaamamaktadrlar. Irak ve Suriyede yaayan Trkmenler yksek bir art hzna sahip olmalarna ramen ayn grubun rdnde yaayan yeleri yzde 1 gibi dk bir art hzna sahiptirler. Bu lkedeki nfuslar 1995 ylnda ancak 2 bin dolaynda olan Trkmen Trklerinin daha sonraki yllarda fazla nfusa sahip olmalar beklenmemektedir. Afganistanda yaayan Trk aznlklar hem say bakmndan hem de art hzlar bakmndan farkllklar arz etmektedirler. Bu lkedeki Trk aznlklar arasnda say bakmndan zbek Trkleri iki milyona yaklaan nfuslar ile birinci sraya yerleseler de art hzlar bakmndan alt sralarda yer almaktadrlar. Trkmen Trkleri 569 bin says ile zbek Trklerini takip etmekte, ayn zamanda da bu lkedeki dier Trk aznlklar arasnda en yksek art hzna sahip olma zelliini ellerinde bulundurmaktadrlar. Krgz Trklerinin ardndan ok kk saylara sahip olan Kazak Trkleri ile Karakalpak Trkleri gelmektedir. Moolistanda yaayan Trk aznlklarndan Kazak Trkleri, yaklak 180 bin civarnda bir bykle sahip olmalarna ramen dk bir art oran sergilemektedirler. Bu lkedeki dier Trk aznlk olan Tuva Trkleri ise 1995 ylnda ancak 2 bin civarnda bir nfusa sahiptirler. Dou Trkistanda yaayan Trkler yksek bir art hzyla daha 1995 ylnda 10 milyon rakamn am bulunmaktadrlar. Orta Dou ve Orta Asya lkelerinde yaayan Trkler arasnda en yksek art hzna yzde 4.88 ile in Halk Cumhuriyetinde yaayan Krgz Trkleri sahiptir. Bunu ayn lkede yaayan Kazak Trkleri takip etmektedir. Ayn corafyada yaayan Salar Trkleri de 157 bin kiiye erien nfuslar ile nemli bir yere sahiptirler (Tablo 15). 2000 ylnda Irakta yaayacak Trkmenlerin 1.2 milyonu amas beklenmektedir. Bu rakam 1980-1985 yllar arasnda Trkmenlerin nfus art hzlar gznne alnarak elde edilmitir. 1990l yllarda Irakta, zellikle de Kuzey Irak Blgesinde yaanan olaylarn Trkmen nfusuna etkisi kesin olarak bilinmediinden 2000li yllara ynelik hesaplamalar yaplrken bu unsurlar gz nne alnamamtr. Dolaysyla Trk aznln bu lkedeki 2000li yllara ilikin nfus tahminlerinin kesinlik tayamacann gzard edilmemesi gerekmektedir. Suriye Arap Cumhuriyetinde yaayan Trkmenler yzde 3.8 gibi yksek bir art hzyla 2000 ylnda 586 bin kiilik bir nfus byklne sahip olacaklardr. Afganistanda son yllarda yaanan i savan Trk aznlklara etkisi tamamen bilinmemektedir. Bununla beraber bu gruplarn i savaa katlmadklar iin savatan fazla zarar grmedikleri tahmin edilmektedir. Trk aznlklar arasnda en yksek nfus art hzna sahip olan Trkmen ve Krgz nfusunun hzl bir ekilde artmaya devam edecei tahmin

299

edilmektedir. 21. yzyln ilk eyreine gelindiinde Orta Dou ve Orta Asyadaki Trk aznlk nfusu 78 milyona ulaacaktr. Doal olarak, yaadklar lkelerde Trk kimliklerini kaybetmeleri ynnde youn basklarla karlaacaklar phesizdir. Bu durumda, Trk kimliinin korunmas konusunda Anadolu Trkleri tarafndan acil nlemler alnmaldr. Moolistanda yaayan Trk aznlk 2025 ylnda ise 219 bine ulaaca yaplan hesaplamalar sonucunda ortaya konulmutur. Nfus byklnn ounluunu Kazak Trkleri oluturmaktadr. Zaman ierisinde Tuva Trklerinin de artarak bu bykle olumlu ynde katkda bulunmalar beklenmektedir (Tablo 15). Dou Trkistanda yaayan Uygur Trklerinin nfusunun 2015 ylnda 21 milyona, 2020 ylnda ise 21.3 milyona ulaaca tahmin edilmektedir. 21. yzyln ilk eyreinde ise nfusun 32 milyonu aaca beklenmektedir. in Halk Cumhuriyetinde yaayan Trk aznlk nfusunun en fazla Kazak Trklerine bal olarak artacan sylemek mmkndr. Daha sonra ise zbek Trklerinin en fazla nfusa sahip olacan belirtmek gerekir. 2025 ylna kadar olan 5 yllk zaman dilimlerinde nfus byklne gre sralama yapldnda, ilk sra Kazak, zbek ve Salar Trkleri arasnda paylalaca ortaya kmaktadr (Tablo 15). 5.2. Balkan lkeleri Balkan lkelerinde yaayan Trk aznlk incelendiinde, Avrupa lkelerine gmen olarak giden Trk nfusuna yakn bir sayya sahip olduklar grlmektedir. Bu lkelerden Bulgaristanda yaayan Trk aznln varl, 14. yzyl sonunda Osmanl fethinden sonra balamaktadr. 1878 ylnda blgedeki Osmanl ynetiminin sona ermesiyle Trk nfus, aznlk haline gelmitir. Ayn zamanda, Osmanl fethinden nce Tatar ve Gagauz Trklerinin ayn corafyada yaadklar bilinmektedir. Yunanistanda yaayan Trk aznln durumu ele alndnda, Osmanl fethi ile birlikte blgeye yerleen Trk nfus, 1912-1924 tarihleri arasnda yaplan zorunlu g anlamasna kadar nemli bir ounlua sahip olmutur. Bu tarihten sonra ise Bat Trakyada aznlk haline gelmilerdir. Romanyaya Trk nfusun yerlemesi 16. yzyldan itibaren balamaktadr. Tatar ve Anadolu Trklerinden oluan Trk nfus, Tuna nehri boyunca yerlemilerdir. Nfusun byk bir ounluu krsal kesimlerde yaamakta ve kendi aralarnda Trk dilini konumaktadrlar. Bu durum, hemen hemen btn Balkan lkelerinde sz konusu olduu gibi Trk nfusu eritme politikalarna kar halkn kendi kendine kazand byk bir baardr. Eski Yugoslavya topraklarnda yaayan nfus benzer bir ekilde Osmanl fethi ile blgeye yerlemitir. Ancak, 19. yzyln sonunda Balkan lkelerindeki Osmanl eemenlii zayflamaya balamtr. 1878 tarihinde Bosna-Hersek, Avusturya askerleri tarafndan igal edilmitir. 1912-1913 Balkan Savalarndan sonra yaplan 1913 tarihli Londra Antlamasna gre Trkler Balkanlardaki topraklarn brakmak zorunda kalmlardr. Balkan lkelerinde yaayan Trk aznlk ele alndnda her lke iin ayn yla ait verinin elde edilemedii grlmektedir. Eski Yugoslavya topraklarnda yaayan Trk nfusa ynelik en yeni veri 1971 ve 1981 yllarna aittir. Bu lke snrlar ierisinde yaayan Trk aznlk nfusunun hzla azald dikkatleri ekmektedir. 1971 ylnda 127 bine ulaan nfus, on yl sonra 100 bine kadar dmtr.

300

1995 yl tahmininde nfusun 77 bine kadar dt hesaplanmtr. Hrvatistan, Kosova ve Slovanyada yaayan Trk aznlk pozitif ynde nfus art hzna sahip iken dier blgelerde yaayan Trk nfus negatif bir art hzna sahiptir. Eski Yugoslavya topraklarnda yaayan nfusun aksine dier Balkan lkelerinde yaayan Trk aznlk nfusunun hzla arttnn grlmektedir. Bu lkeler iinde en yksek nfus art hz Bulgaristanda yaayan Trk aznla aittir. Buradaki Trk aznlk iinde Gagauz Trklerinin art hznn en yksek olduu yaplan hesaplamalar sonucunda ortaya konulmutur (Tablo 16). Bulgaristanda yaayan Trk aznlk ele alndnda Anadolu Trklerinin en fazla nfusa sahip olduklar grlmektedir. Ayn corafyada yaayan Gagauz ve Tatar Trkleri arasnda nfus bykl bakmndan hemen hemen farkllk grlmemektedir. 1981 yl verilerine gre 1.3 milyona yaklaan Anadolu Trklerinin nfusu, 1991 ylnda 1.4 milyona eritii grlmektedir. 1995 ylnda ise nfus artmaya devam etmitir. Yunanistan topraklar iinde yer alan Bat Trakyada 1971 ylnda saylar 329 bine yaklaan Trk aznln yaad bilinmektedir. 1981 ylnda 345 bin kiiye ulaan Trk aznlk nfusunun daha da artmaya devam edecei yaplan hesaplamalar sonucunda ortaya konulmutur. 1995 ylnda 350 bini aan bir bykle sahip olduklar tahmin edilmektedir. Romanyada ise 1966 ylnda toplam 40 bin kiilik bir Trk aznlnn varl sz konusudur. Nfus hzla artarak on bir yl sonra 46 bin kiiye ulamtr. Dolaysyla 1995 ylnda Romanyada yaayan Trk aznlk nfusunun 60 bin kiiye ulat tahmin edilmektedir (Tablo 16). Balkan lkelerinde yaayan Trk nfusun 2000li yllardaki yaps incelendiinde istikrarsz bir dnem geiren lkelerdeki nfusun i savalar ve g nedeniyle hzla azald grlmektedir. 2000 ylnn balangcnda Bosna-Hersek, Karada ve Srbistanda aznlk olarak da kabul edilmesi zor bir biimde ok az sayda Trk nfusunun bulunaca tahmin edilmektedir. Dier bir deyile, bu lkelerde Trk nfusunun kalmayaca sylenebilir. Ancak, bu gerein daha kolay grlebilmesi iin nfus tahminleri yaplmtr. Karada ve Srbistandaki nfusun tamamen kaybolaca yaplan hesaplamalar sonunda ortaya kmtr. Kosovada ise Trk aznlk nfusu istikrarl bir biimde artmaya devam edecektir. Makedonyada saysal olarak nemli bir miktar ifade eden Trk aznlk nfusunun, oransal olarak 2000 ylndan itibaren azalmaya balamas beklenmektedir (Tablo 16). Bulgaristanda yaayan Trk aznlk nfusunun 2000 ylnda 1.5 milyona ulamas beklenmektedir. Gagauz ve Tatar Trklerinin toplam 12 bin kiiye ulaan nfuslar yannda Evlad- Fatihan olarak da bilinen Anadolu Trklerinin nfuslarnn saysal ve oransal olarak artmas beklenmektedir. Bat Trakya blgesinde yaayan Trk aznln, 2000 ylnda nfus bykl olarak 360 bin kiiye ulamas beklenmektedir. Romanyada yaayan Trk Aznln 21. yzyln bandan itibaren nfus byklnn art incelendiinde, nfusun oransal olarak artma gsterecei sylenebilir. Romanyada yaayan Trklerin saylar 2000 ylnda 65 bine ulam olduklar tahmin edilmitir. Balkan lkelerindeki Trk aznlk nfusunun Bulgaristan, Yunanistan ve Romanya dnda dier Balkan lkelerinde azalma eiliminde olduu grlmektedir. Trk nfusundaki bu azalma yukarda belirtildii gibi daha ziyade g ve i savalardan ileri gelmektedir. Ayn nfus grubunun 2000li

301

yllardaki byklkleri tahmin edilirken daha nceki yllara ait art hzlar gz nne alnmakta, dolaysyla eksi deerli art oranlar 2000li yllarda Balkan lkelerindeki Trk nfusunun srekli azalma eiliminde olduunu gzler nne sermektedir. Tablo 16nn incelenmesinden Eski Yugoslavya Cumhuriyetinin Bosna-Hersek blgesindeki Trk nfusunun srekli olarak azald ve 2025 ylnda 25 kiiye dt; Karada blgesinde daha 2010 ylnda sfrland; Srbistanda ise 2000li yllarda bir Trk aznlndan bahsetmenin mmkn olmad tespit edilmektedir. Eski Yugoslavya Cumhuriyetleri arasnda en youn Trk nfusunun bulunduu Makedonya Blgesinde dahi Trk nfusunun srekli olarak azald, 2000 ylnn banda 56.547 olan nfusun, 2025te 32229a geriledii dikkatleri ekmektedir. 5.3. Avrupa, Amerika Birleik Devletleri ve Avustralya Gnmzde Avrupa lkelerinde, Amerika Birleik Devletlerinde ve Avustralyada yaayan Trkler ekonomik nedenlerle g eden nfustan olumaktadr. Balkan lkelerinde yaayan Trk aznlk ise vaktiyle Trklere ait olan topraklarda aznlk durumuna dm olan nfustan meydana gelmektedir. Uluslararas g ekonomik ve siyasal nedenlerden kaynaklanmaktadr. G hareketleri, g dnemlerine bal olarak da farkl zelliklere sahiptir. 1960l yllarda Avrupaya olan g zellikle Bat Avrupadaki igc an kapatmak zere gereklemitir. Ancak, bu g hareketi 1980li yllarn birinci yarsndan itibaren ekonomideki durgunluk nedeniyle azalma eilimine girmitir. Bat Avrupa lkelerine ynelik olarak 1960l yllarda balayan igc g azalarak da olsa 1980li yllarn sonuna kadar devam etmitir. Bu g hareketi 1980li yllardan itibaren yabanc nfusun aile birletirmesine ve yurtd doumlulara bal olarak devam eden bir ekil almtr. Ayn dnemde, bu lkelerin nfus yaplarnda da nemli deiiklikler meydana gelmitir. Bu deiiklikler arasnda bir yl iinde gerekleen doum saysnn ayn sre iinde gerekleen lm saysndan daha az olmas ve nfusun yalanmas saylabilir. Dier bir deile bu lkelerin nfuslar azalmaya balamtr. Bylece ilk defa olarak Bat Avrupa lkeleri nfuslarndaki bu azalmay gmen nfusu ile kapatma ynnde politikalar gelitirmilerdir. Trk ii g zellikle ekonomik nedenlere dayanmaktadr. Bat Avrupaya almak amacyla gelen Trk iileri bu lkelerdeki kal srelerini balangta kendilerinin ve ailelerinin geleceini gvence altna alacak birikimleri yapmak ile snrlandrmlard. Ancak geen zaman sresince, bu ksa srenin daha uzun bir kal sresine dnt aka grlmektedir. Baka bir deyile, sz konusu kal sresi, aile birletirmesi ile gelen dier aile yelerine ve yurtdnda doan ocuklarn eitim hayatna bal olarak uzamaktadr. Bylece, Trkiyeye kesin dn tarihinin srekli olarak belirli olmayan bir tarihe ertelenmesi bulunulan lkeye tamamen yerleme eiliminini daha da kuvvetlendirmektedir. Nitekim birinci kuan Trkiyeye kesin dnnden bahsetmek mmknse de bu eilimi ikinci kuak, zellikle de nc kuak iin sylemek mmkn deildir. Bugn artk, Bat Avrupa lkelerinde yaayan Trkler iin Trk Aznlk terimini kullanmak yanl saylacak bir isimlendirme olmasa da yeri geldike gmen kavramna da

302

bavurulacaktr. Dolaysyla aznlk Trkler ile gmen Trkler hesaplamalarda ayn kategori ierisinde ele alnacaktr. Bat Avrupa lkelerinin temel demografik zelliklerine bakldnda, nfusun azalmaya baladn, ortalama yaam sresinin uzadn ve dolaysyla nfusun yalandn grmek mmkndr. Dier yandan bu lkelerin lke iinde yaayan yabanclara vatandalk hakk vermeye baladklar dikkati ekmektedir. 1980li yllarda Bat Avrupa lkelerine ynelik g hareketi iki nemli zellie sahiptir. Bu dnemin ilk yarsnda Belika, Almanya, rlanda, Finlandiya, ngiltere ve spanya nceki dnemlere gre daha az g alan lkeler arasnda yer almaktadrlar. 1980li yllarn sonunda Almanya, Avusturya, svire, Lksemburg ve sve 1960l yllarda yaadklar g patlamasn yeniden yaamlardr. Bu deiikliin en nemli nedenleri ekonominin canlanmaya balamas ve Dou Avrupa lkeleri ve Sovyetler Birliindeki siyasi deiikliklerdir. Ayn zamanda bu g hareketi nfusu gittike azalan Avusturya, Federal Almanya, Lksemburg, svire, sve, Danimarka ve hatta talya ve Yunanistan nfusunun artn salamtr (Conseil de LEurope, 1991). Fransa ve Avusturya gibi baz Bat Avrupa lkelerinde yaayan Trk nfus zaman ierisinde ok byk bir oranda artma gstermitir. Fransa 1985 ylnda lkedeki kaak iilere oturma ve alma izni veren bir af karmtr. Avusturya ise nfusun yalanmasndan kaynaklanan nfus azaln yabanc nfus ile kapatma yoluna gitmi fakat 1993 ylndan itibaren g kontrol altna alacak yasa karmtr. Bat Avrupa lkelerinde yaayan Trk nfusun gelecei hakknda iki farkl yorum yaplmas sz konusudur. Bunlardan birincisi, Bat Avrupa lkeleri hzla azalan nfus aklarn lkelerinde bulunan yabanclar sayesinde kapatmaktadrlar. Trk nfus ise artk yabanc statsnde deil, bulunduklar lkelerde Trk aznlk haline gelmilerdir. Bu gr alma verisi olarak kullanlan kaynaklarca da dorulanmaktadr. O halde Trk nfusun Trk kimliklerini koruyabilmeleri gndeme gelmektedir. Bu lkelerdeki birinci ve ikinci kuak Trklerin Trk kimliklerini koruduklarn syleyebiliriz. Ancak nc kuak Trkler ki ksaca yurtd doumlular olarak tanmladmz bu grup Bat lkelerinin uyum (integration) politikalar ad altnda ele aldklar ve ardndan eritme (asimilation) politikas uyguladklar kuaktr. Bu kuan ksa bir sre sonra Trk kimliklerini kaybetmeleri mmkndr. Sosyal bir varlk olan insann yabanc olarak da olsa doduu, daha sonra eitimini grd ve hayatn geirdii bir lkenin kltrn ve yaay tarzn benimsemesi son derece normaldir. Bunun aksini savunmak mmkn deildir. nemli olan bireyin ait olduu kendi kimliini koruyarak yaad toplumla bar iinde bulunmasdr. Bu durumu Bat Avrupa lkelerinde yaayan Trkler asndan yle aklayabiliriz. Artk Avrupa lkelerinde kalc olarak var olan bir Trk nfusu vardr. Bu Trk nfusu bulunduklar lkenin yaay ve dnce tarzna gre ekillenecektir. Bu gerei kabul etmek zorundayz. nemli olan bu insanlarla var olan balarn kopmasn engellemektir. Trkiyede yaayan Trkler olarak bizim yapmamz gereken Bat Avrupal Trklerin bulunduklar lkede siyasal ve ekonomik bir gce sahip olmalar ynnde politikalar retmek olacaktr. (Tosun, 1995). Avrupa lkelerinde yaayan gmen Trk nfusu incelendiinde, 1981 ve 1991 yllar arasndaki nfus art hzlarnn olduka yksek olduu grlmektedir. Anadolu Trklerinden oluan bu gmenler, Anadoludaki temel demografik zelliklerini srdrmeye devam etmektedir. 1981

303

ylnda Avrupa lkelerinde yaayan gmen Trklerin nfus dalm incelendiinde, toplam olarak 2 milyona ulaan bir nfusa sahip olduklar tespit edilmektedir. Bu nfusun 1.4 milyona yakn F. Almanyada yaamaktadr. Hollanda ve Fransadaki Trk nfusunun ise 100er bin kiinin zerinde olduu bilinmektedir. 1991 yl iin yaynlanan nfus saym sonularnda, Trk nfusunun 1981 ylna gre 400 bin kii daha artt grlmektedir. Bu dnemde, F. Almanyada yaayan Trk nfusunun bykl 1.6 milyona karken, Fransa, Hollanda ve Avusturyada yaayan Trk nfusunun 100 ile 200 bin arasnda bir bykle eritii grlmektedir. Dier Avrupa lkelerinde ise hzl bir nfus art sz konusudur. Bu art, Trkiyeden Aile Birletirmesi yolu ile gelen nfusa bal olarak meydana gelmektedir. ngilterede 1981 ylnda 6 bin civarnda olan Trk nfus, 1991 ylnda 29 bine ulamtr. Ancak, bu lkeye eitim amacyla gelen Trk saysnda bir art olduuna dikkat ekmek gerekmektedir. 1995 yl resmi verilerine bakldnda, Avrupa lkelerinde toplam 2.7 milyona ulaan bir Trk varl sz konusudur. F. Almanyada 1.7 milyon civarnda olan nfus byklnn, zellikle Fransa ve Hollandada 200 bin rakamnn zerine kt grlmektedir (Tablo 17). 1981 ve 1991 yllar arasndaki nfus art hz incelendiinde, dikkat edilmesi gereken bir durum sz konusudur. Yukarda belirtildii gibi 1990l yllara kadar olan Trk aznln nfus art, sadece doal arttan kaynaklanmamaktadr. Bununla birlikte, Trk aznlk ile ilgili yaplan demografik almalarda Trk nfusun Trkiyeden setikleri kiilerle evlenmekte olduklar ve aile birletirmesi yolu ile elerini bulunduklar lkeye getirdikleri tespit edilmitir. Nfus art hzlarna gre yaplan sralamada Finlandiyada yaayan Trk nfusun en yksek art hzna sahip olduu grlmektedir. Daha sonra ise ngilterede yaayan Trk nfusunun hemen hemen ayn hza sahip olduklar grlmektedir. nc srada ise bir Akdeniz lkesi olan Portekiz yer almaktadr. Bu lkeyi yine Akdeniz lkeleri arasnda yer alan talya ve spanya takip etmektedir. Norve, Avusturya ve Danimarka gibi Orta ve Kuzey Avrupa lkeleri sralamay devam ettiren lkeler olmaktadr. Almanyada yaayan Trk nfusunun art hznn en az olduu dikkati eken bir bulgudur. Bununla birlikte, nfus byklnn en yksek rakama ulat lke olan Almanyaya Trkiyeden gelen gn halen devam ettii sylenebilir. Bu g hareketinin ynnn deitii de unutulmamaldr. Emeklilik ana ulam olan Trk nfusun bir ksm Trkiyeye kesin dn yapmakla birlikte kendi yerlerine evlilik yolu ile Trk nfusu ikame etmektedirler. 2000 ylnda Avrupa lkelerinde yaayan Trklerin nfus byklne gre sralamas yapldnda Almanyada yaayan Trkler birinci srada yer alacaktr. Bu sralamay 376 bini aacak nfuslar ile Fransada yaayan Trkler takip edebilecektir. Daha sonra ise Hollanda ve Avusturyadaki Trkler nfuslar 200 binin zerinde olmas beklenen gruplar arasnda yer alacaktr. ngiltere, Belika ve svirede yaayan Trk nfus byklnn de 100 bin kiiyi amas beklenmektedir. Ayn zaman dilimi ierisinde talya, Finlandiya, Lihtentayn, Lksemburg ve Portekiz gibi Avrupa lkelerinde yaayan Trk nfusunun kayda deer bir bykle erimesi mmkn grlmemektedir (Tablo 17).

304

Almanyada yaayan Trkler bu lkede etkili olmaya balamlardr. Bu baarnn temelinde bu lkede en fazla sayya sahip yabanclar olmalarnn ve ayn lkede geirilen otuz be yldan fazla bir sre sonunda elde edilen deneyimin yatt unutulmamaldr. Almanyadaki Trk nfus yapsna benzerlik gsteren bir dier Trk nfus yaps Fransann Almanya snrndaki Alsace blgesinde grlmektedir. Bu blgede yaayan yabanclar iinde en fazla sayya sahip olanlar Trklerdir. Durum bu olmakla beraber ne yazk ki bugne kadar Alsace blgesinde yaayan Trkler arasnda ciddi bir rgtlenme hareketi yaanmamtr. Bu ynde yaplan baz teebbsler ksa bir sre sonra amalar dna karak siyasi bir boyut kazanm ve daha sonra kendiliinden sona ermitir. Bu teebbslere benzer yeni bir hareket 1995 yl banda Alsace blgesinin merkezi olan Strazburgda gereklemitir. Bu ehirde kendi adlarna iyeri ileten Trkler Trk adamlar Platformu ad altnda yeni bir rgt kurmulardr. Sz konusu rgt ilk kurulduu dnemde amatr bir izlenim braksa da, temenni edilen bu hareketin en ksa zamanda olgunluk dnemine geerek daha geni bir boyut kazanmasdr. Fransada yaayan vatandalarmzn bu lkedeki ortalama kal srelerinin 21 ile 22 yl arasnda deitii gz nne alndnda bugn Almanyadaki Trkler tarafndan kurulan rgtlerin benzerlerinin Fransada da grlmeye balanmas iin belirli bir gei dneminin yaanmas gerekmektedir (Tosun, 1995). Fransz Ulusal Nfus ncelemeleri Enstitsnn (INED) Fransada gmenlerin uyumuna ilikin olarak yapt bir aratrma sosyal ve kltrel deiikliklere aklk getirmitir. Bu aratrmada yalar 20 ile 59 arasnda deien 13.000 kiiyle yz yze grmeler yaplm Cezayir, Fas, Portekiz, Trk, spanyol, Gney Dou Asya (Vietnam, Kamboya ve Laos) ve Kara Afrika kkenlilerden oluan kiilere eitli sorular yneltilmitir. Aratrmada ortaya kan tek istisnai durum Trklere aittir. Trkler ok belirgin bir ekilde kendi ilerine kapanarak Trk kimliklerini korumaya zen gstermektedirler. Fransada yetien gen Trk nfus iinde karma evliliin yok denecek kadar az olduu grlmektedir. Fransada doan genler Trkiyedeki yurttalar ile evlenmekte ve evlerinde Trke konumaktadrlar. (Tribalat, 1995). Bununla birlikte, Trkeyi yeterince veya hi konuamayan ikinci kuak genlerimizin bulunduu da grlmekte ve bu genlerin herhangi bir ilem yaptrmak iin konsolosluklara gelirken yanlarnda anne ve babalarn bulundurmalarna artk ska rastlanmaktadr. Ayrca, Fransada yaayan dier yabanclar gittike artan bir hzla kendi ana dillerini terk ederek evlerinde ve gnlk hayatlarnda tamamen Franszca konumaya ynelmilerdir. Bu durum zellikle okul andaki ocuklarda grlmektedir. 1992 ylnda Fransz Ulusal statistik Enstitsnn yapt bir aratrmaya gre Franszca dnda bir dili konuan yabanclarn yarsndan ou ocuklarna anadillerini aktaramamaktadrlar (INSEE, 1994). Bu durum, Trk nfusunun artmas ile birlikte Trk kimliinin korunmas sorununu da gndeme getirmektedir. Greceli olarak en fazla Trk nfusa sahip lke rnekleri olan Almanya ve Fransada balayan bu sorunlarn dier lkelerde de grlmesi ihtimali ortaya kmaktadr. Avrupa lkelerinde yaayan Trk aznln 21. yzyla Trk kimliini koruyarak girmesinin salanmas iin gerekli nlemlerin alnmas gerekmektedir. Avrupa lkelerinde yaayan Trklerin bulunduklar her lkede srekli olarak artt grlmektedir. Ancak, 2025 ylna gelindiinde dikkat ekici olduu kadar gereklemesi g olan baz

305

rakamlarn da bulunduu gzard edilmemelidir. rnein, 2025 ylnda ngilterede 4.550.505 ve Finlandiyada 3.457.415 gibi byk bir Trk nfusunun bulunaca hesaplanmtr. Bu yksek rakamlar tahmin yaplan yllarda (1981-1991) bu lkelerdeki Trk saysnn az olmasna ramen yksek art oranlar temel alnarak bulunmu olmalarndan ileri gelmektedir. 1981 ylnda Finlandiyadaki Trk nfus says 20 iken bu rakamn 1991 ylnda 310a, ngilteredeki Trk nfusunun ise 1981 ylnda 6557 iken 1991 ylna gelindiinde 29.000e kt grlmektedir. ngilteredeki Trk nfusuna dil grenmek amacyla gelenler de dahil edilmitir. Her iki lkedeki Trk nfusunun sz konusu bu iki zaman dilimi arasndaki nfus art hzlar hesaplandnda Finlandiya iin 0,274084, ngiltere iin ise 0,148676 bulunmaktadr. Bu oranlar ayn dnemde incelemeye tabi tutulan Avrupa lkelerinde yaayan Trkler arasnda en yksek art oran olma zelliine sahiptir. Bu rakamlarn teknik olarak doru olduu kabul edilmekle beraber gereklemesinin hayli g olduu kesindir. Dier yandan, Trklerin youn olarak bulunduklar lkelerde ise doal art oran ile artmaya devam ettii, Almanyadaki Trk nfusunun toplam saysnn 2025 ylnda ise 2.272.178e kt; Fransann ayn yldaki 1.789.876 rakam ile Almanyay takip ettii grlmektedir (Tablo 17). 21. yzyln ilk eyreine kadar olan zaman dilimi ierisinde, alma hayatna eitimli ve ayn zamanda i ve meslek sahibi olarak girmesi beklenen Trk nfusunun bulunduklar lkelerde vatandalk hakkn da elde etmeleri gndeme gelecektir. Bu durum, Trk toplumunun bulunduklar lkelerin siyasi ve ekonomik yaantsna etkin bir ekilde dorudan katlmalar anlamna gelecektir. Amerika Birleik Devletlerinde yaayan Trk nfusu Birlemi Milletler tarafndan yaplan Dnyada Etnik Gruplar adl almadan elde edilmitir. Bu almaya gre 1983 ylnda ABDde 7565 kii Trk aznl oluturmaktadr. Trkler, 1993 ylnda yaplan Nfus Saym sonucuna gre 11.025 kiiye ulamtr. ki zaman dilimi ierisindeki arttan hareket edilerek yaplan 1995 yl nfus tahminine gre 12.114 kiiye ulam olduklar varsaylmaktadr. Yaplan nfus tahminlerine Amerikan vatandal hakkn elde etmi Trkler dahil edilmemitir. 21. yzyln bandan itibaren hzla artmas beklenen Trk nfusunun 2000 ylnda 15 bin kiiye, 2025 ylnda da yaklak 50 bin kiiye ulamas beklenmektedir (Tablo 17). Avustralya 19. yzyln sonundan itibaren ekonomisi iin gerekli i gcn Avrupa ve Asya lkelerinden gmen alarak karlayan bir lke olmutur. 1976 ylnda Trkiye ve Avustralya hkmetleri arasnda bir g anlamas imzalanmtr. Bu anlamaya gre Trkiyeden gelen iiler gmen statsne getikleri taktirde devletten i ve mali yardm alabileceklerdir. Trklerin Avustralyada kalc olduunu sylemek mmkndr. Avustralyadaki Trk aznln nfus dalmna bakldnda, 1952 ylnda lkede ikamet eden 1123 Mslman Trk bulunmaktadr. Bunlar Anadoludan, On iki Adadan, Kbrs ve Bulgaristandan gelmilerdir. 1913 ylnda Ege Adalarnn Yunanistan tarafndan igal edilmesi ile adalardan gelen nfus artmtr. Benzer bir biimde Bulgaristanda kurulan komnist devlete tepki gsteren Trkler de ktaya gelmilerdir. 1950li yllardan itibaren ise Kbrs Trkleri Avustralyaya yerlemeye balamlardr. Ayn dnemde, in ve Rusyadan gelen Trklerin de olduunu sylemek gereklidir (Bainbridge, 1995).

306

Sidney ve Melbourn kentlerinde oturan Trklerin daha ok ilkokul dzeyinde bir eitime sahip olduklar bilinmektedir. Youn emek gc isteyen ilerde almaktadrlar. 1971 yl istatistiklerine gre 12 bin kiiden oluan bir Trk aznlk bulunmaktadr. 1978 ylnda ise bu saynn 23 bin kiiye kt grlmtr. Bu nfusun kentsel yerleim blgelerinde yaad bilinmektedir. Trk nfusunun verileri Avustralya resmi istatistik rakamlarndan elde edilmitir. Avustralya Trk toplumu liderleri kendileri ile yaplan grmelerde 1978 ylnda nfuslarnn 40 bin kiiye ulatn sylemektedirler (Bainbridge, 1995). 21. yzylda yaayacak toplam Trk nfusu tahminlerinde hata yaplmasn nlemek amacyla resmi rakamlar kullanlmtr. 1971 ve 1978 yllar arasndaki dnem iin hesaplanan nfus artnn yksek olduu grlmektedir. Bu nfus art hzn kullanarak yaplan 1995 yl tahminlerinde nfusun 100 bin kiiye ulat tahmin edilmektedir. Nfus art hesaplanan dnemlerdeki gerek nfusun daha fazla olduu dnlrse, bu rakamn doruya ok yaklatn belirtmekte yarar vardr. 2000 ylnda nfusun 177 bin kiiye ulam olaca tahmin edilmektedir. 21. yzyln ilk eyreinde ise nfus byklnn 1.8 milyona eriecei yaplan tahminlerin sonucunda ortaya konulmutur (Tablo 17). Trk aznlk nfusunun Avustralyadaki yaam biimi incelendiinde, Trkiye Trkesini konutuklar grlmtr. Eitim dili ngilizce olan Avustralyada birka ortaokulda Trke emeli ders olarak okultulmaya balanmtr. ngilizce konumayan gmenlerin ou bu dili resmi bir eitim grmeden renmektedir. Sidneyde yaplan bir aratrmada Trk kadnlarnn yzde 87sinin hi ngilizce kursuna devam etmedikleri grlmtr (Bainbridge, 1995). 6. Sonu ve Deerlendirme Gnmzde, Eski Sovyetler Birlii snrlar iinde yaayan ve daha ok da kapal bir yap sergileyen Trk topluluklar, bu zellikleriyle, birlikte yaadklar veya ilikide bulunduklar topluluklardan fazla etkilenmeden dil, din, yaay tarz gibi birok kltrel deerlerini deitirmeden srdrebilmilerdir. Yeni bamszlk kazanan Orta Asya Cumhuriyetleri halen iletilmekte olan veya iletilmeye alacak durumda olan birok yeralt ve yerst zenginliklerine sahip bulunmaktadrlar. Eski sistemin gerei emek, toprak ve sermaye gibi temel retim faktrleri ayn yerde toplanmamtr. Bir cumhuriyette karlan hammadde baka bir cumhuriyette ilenmekte veya vasfl igc baka bir cumhuriyetten gelmektedir. Cumhuriyetlerin ekonomik adan birbirine baml olmalar siyasi adan bamsz hareket etme imkanlarn da zorlatrmaktadr. Bamszlklarn kazanan cumhuriyetlerin ynetimlerinde eski rejimin etkileri halen grlmekle birlikte, bu lkeler bamszlklarn destekleyici baz tedbirler almaya balamlardr. Bu ynde atlan admlar arasnda lkelerin kendi paralarn basmas, anayasalarn kabul etmesi, resmi dil olarak ana dillerini kabul etmesi, belirli bir gei dnemi sonunda ana dilini bilmeyenlere yneticilik yolunun kapatlmas saylabilir. Dier yandan, milliyetilik akmlarnn kuvvetlenmesi ve eski rejime duyulan

307

fke bu cumhuriyetlerde yaayan ve yabanc unsur olarak kabul edilen Rus, Ukrain ve Volga Almanlarnn kitleler halinde lkeyi terk etmelerine yol amtr. ounluu vasfl igc olan bu unsurlarn bamszln yeni kazanm olan lkeleri bir anda terk etmesi, buralarda vasfl igc an ortaya karm, bylece yukarda bahsedilen retim faktrlerinden kalifiye igcnn bulunmamas ekonomiyi durma noktasna getirmitir. Trk Cumhuriyetlerinin bamszlklarn ilan ettikleri 1991 ylndan itibaren 1997 ylna kadar geen srede Gayri Safi Milli Haslalarnda ciddi dler yaanmtr. Bu tarihten sonra klme yerini yava da olsa bymeye brakmtr. Avrupa mar ve Kalknma Bankasnn yapt bir tahmine gre 1989 yln 100 kabul eden bir retim endeksine gre retimin 1999 yl seviyesi Azerbaycanda 47ye, Kazakistan ve Krgzistanda 63e, zbekistanda 94e ve nihayet Trkmenistanda 64e gerilemitir (Yaman, 2001). Avrupa Birliinin nceki formu olan Avrupa Ekonomik Topluluunun bir benzeri olarak 1991 ylnda Beyaz Rusyann Minsk ehrinde kurulan Bamsz Devletler Topluluunun kurulu amacnn Bamsz Devletlerin her alanda birbirleri ile olan uyumlarn kolaylatrmak olduu aklanmtr. Cumhuriyetler, Birlie ye olurken bamszlklarn korumak niyetinde olduklarn aka belirtmelerine ramen birlik iinde Rusya Federasyonunun etkisi hissedilmektedir. Bununla birlikte, Rusya Federasyonunun Birlik ii dengeyi salayan bir unsur konumunda olmas ye devletler arasndaki toprak ihtilaf, etnik atma ve borlar konularnda taraf tutmasn engellemektedir. Kurulduu gnden bugne kadar birok toplant yaplm ve saysz belge yaynlanm ancak, birlik iinden da yansyan ve uygulamaya konmu bir tedbirin bulunmamas gzlemcilerin bu konuda salkl yorum yapmasn engellemektedir. Sovyet rejiminin dalmasndan sonra bamszln kazanan yeni cumhuriyetlerin

gnmzdeki alm gc son derece dktr. Bununla birlikte, Bamsz Devletler dinamik bir nfus yapsna sahiptirler. zellikle de Trk Cumhuriyetlerinin nfus art hz BDTnin dier yelerinden yksektir. Trk Cumhuriyetlerinin hemen hemen hepsinin zengin doal kaynaklar bulunmaktadr. Trk Cumhuriyetlerinin kii bana den milli gelirlerinin ileriki dnemlerde artn devam ettirecei izlenimi vermeleri ve dinamik bir nfus yapsna sahip olmalar Batl lkelerin dikkatlerini bu yeni tketici topluluklarna yneltmelerine yol amtr. Zira ekonomik byme teorisine gre, bu lkelerin iktisadi gelimenin nispeten erken merhalelerinde bulunmalar, kendilerinden fazla gelimi ekonomilerden daha hzl byyerek aradaki gelimilik farkn kapatacaklar beklentisini glendirmektedir (Yaman, 2001). Keza, Trkiye ile Trk Cumhuriyetleri arasnda var olan tarihi ve kltrel balarn ekonomik ilikileri de kapsayacak ekilde geniletilmesinin her iki taraf asndan saysz yararlarnn bulunduu son derece aktr. Trk Cumhuriyetlerinin byme konusunda sahip olduklar avantaj onlarla ibirliine giren partnerlerini de olumlu etkileyecektir. Gelimekte olan lkelerin nfus problemleri, zellikle nfus-gelir, nfus-beslenme ve nfusevre ilikileri asndan nemlidir. Bir gre gre demografik zelliklerdeki belirtiler az gelimiliin sonucu deil, sebebidir. Buna gre nfus planlamas uygulamak kalknmann zorunlu bir n

308

kouludur. Baka bir gre gre ise demografik zelliklerdeki belirtiler az gelimiliin sebebi deil, sonucudur. Bu gr nfus planlamasna kar kmaktadr (lkin, 1983). Her iki grnde geerli ve geersiz olduu durumlar vardr. Sz gelimi eer tam kalk aamasnda bulunan bir ekonomi ar nfus basks altnda, kaynaklarnn ounu demografik yatrmlara aktaryorsa orada kalknmay gerekletirmek zorlamakla kalmayacak; ayn zamanda gecikecektir de. Dier bir adan bakldnda bir lkenin beeri kaynaklar yalnzca retime katlarak deil, ama ayn zamanda tketerek de kalknmaya katk salar.2 nsanlk tarihinin ok eski dnemlerinden beri aina olduu bir kavram da gda kaynaklarndaki gelimenin snrl olmas durumudur. Beslenme gvenlii, herkesin salkl ve etkin bir yaam srmek iin zorunlu olduu besinlere srekli eriebilmesi olarak tanmlanmaktadr (Diakanda, 2001). Her ne kadar, insan trn tehdit eden tehlikeler, gelimekte olan lkelerdeki nfus artndan m kaynaklanyor, yoksa gelimi lkelerdeki nfusun uygulamalarndan m sorusu beslenme gvenlii tartmalarnn gbeine yerlemi olsa da, en azndan bugn iin, problem ortaya kt yer iin ok daha fazla nem arz etmektedir. Nfus bana alnmas gerekli gnlk asgari kalori miktarn gelecekte de temin edebilmek, ya da temin edilebilirliini srdrebilmek iin gerekli nlemlerin dayanaca verinin altyapsn bu tr demografik analiz almalar oluturacaktr. Aslnda dnya tarmsal retimi gelecein nfus basklarna da direnebilecek gtedir. Ancak, bu retim lkeler arasnda eitsiz bir ekilde dalmaktadr. Gelecein muhtemel problemlerinden ve atma konularndan biri de su kaynaklarnn yetersizlii hususudur. nsan ve canl varlnn vazgeilmezlerinden birisi olan dnya su potansiyelinin, gelecekte ihtiyac karlayp karlamayaca konusunda ciddi tartmalar yaplmaktadr. Zira, XX. yzylda ortaya kan su kaynaklar problemiyle insanln tankl ok gerilere gitmez. Artk bilinen ve herkese paylalan gerek u ki, su %100 yenilenebilen snrsz ve tkenmez bir kaynak deildir. Her geen gn artmakta olan dnya nfusunun tarm ve elektrik enerjisi gibi ihtiyalarn karlamak zere ayn ekilde artan su kullanm, bu kaynan byk lde tketilmesine yol amaktadr. Barajlar ve kanallar gibi sularn topland suni havzalar buharlama yoluyla kayplar da oaltmtr. 1995 yl itibaryla, dnyann yllk su tketimi yaklak 3000 km3t. Bundan sonra her 10 yl iinde bu rakamn %10-12 orannda byyerek 2025 ylnda 5000 km3e ulaaca tahmin edilmektedir. Yakn gelecekte Trk dnyasnn su skntsyla karlamas muhtemel blgeleri arasnda su zengini olduu varsaylan Trkiye, zbekistan ve Trkmenistann da yer almasn engelleyecek gelimeler henz kaydedilememitir. Ne yazk ki, gerek iklim koullarnda meydana gelen deiiklikler, gerek insan eliyle tabiata yaplan mdahaleler bu blgeleri riskli hale getirmitir. Tablo 18: Trk Dnyas Toplam Nfusu 1995-2025 (1000) Trkler Devlet 2000 2025 124.682 164.652

309

Topluluk

18.901

31.354 98.019

Aznlk Gmen 39.097 Toplam Kaynak: 182.680

294.025

Yaplan Projeksiyonlar.

Gnmzde Trk Dnyas nfusunun 182 milyon kiiyi at grlmektedir. Bu nfus byklnn 124 milyon kiisi Trk Devletlerinde yaamaktadr (bu rakama Kuzey Kbrs Trk Cumhuriyeti nfusunun 2000 yl tahmini olan 145.435 kii dahildir). Trk Topluluu olarak Eski Sovyetler Birlii snrlar iinde yaayan Trklerin toplam nfus bykl 19 milyona yaklamtr. Aznlk ve gmen statsndeki Trklerin ise 39 milyon kiiye ulatklar bilinmektedir. 2025 yl iin yaplan nfus tahminlerinde toplam Trk Dnyas nfusunun 292 milyona ulamas beklenmektedir. Trk Devletlerinin toplam nfuslarnn 2025 ylnda 164 (KKTC 2025 yl tahmini 182.434 kii dahil), Trk Topluluklarnn 31, aznlk ve gmen olarak yaayan Trklerin ise 96 milyona ulamas beklenmektedir. Trk Dnyasnn 21. yzyln ilk eyreinde 294 milyon kiilik bir nfus byklne sahip olaca yaplan tahminler sonucu ortaya konulmutur (Tablo 18). Tablo 19: Trk Dnyas Toplam Nfusu Dzeltilmi Tablo 1995-2025 (1000) Trkler Devlet Topluluk 2000 2025 106.333 14.430 138.644 23.903 189.002

Aznlk Gmen 75.569 Toplam Kaynak: 196.332

351.549

Yaplan Projeksiyonlar.

Yaznn yntem, kaynaklar ve snrllklarn ele alnd blmnde ifade edilmi bulunan nedenlerden dolay burada Trk Dnyas Toplam Nfusu Tablosu gerekli dzeltmeler yaplarak -yine KKTC nfus tahminleri dahil edilerek- tekrar verilmitir. Buna gre 2000 yl itibaryla Trk Dnyas toplam nfusu 196 milyonu amtr. Bunun 106 milyonu Trk Devletlerinde, 14 milyonu Trk Topluluu olarak Eski Sovyetler Birlii snrlar iinde, 75 milyonu da aznlk ve gmen durumunda yaayan Trklerden olumaktadr. 2025 yl iin yaplan nfus tahminlerinde toplam Trk Dnyas nfusunun 351 milyonu amas beklenmektedir. Trk Devletlerinin toplam nfuslarnn 2025 ylnda 138, Trk Topluluklarnn 24, aznlk ve gmen olarak yaayan Trklerin ise 189 milyona ulamas beklenmektedir (Tablo 19). Buna gre 2025 ylna gelindiinde Trklerin byk bir ounluunu tekil eden 213 milyon kii Trk Devletleri dnda yayor olacaktr. Bunun en nemli nedenlerinden ilki, ran ve in gibi Trklerin youn olarak yaad yerlerdeki nfus art oranlarnn yksek seviyelerini

310

muhafaza ederken, Trk Devletlerinde bir dme eilimine girilmi olmasdr. kincisi ise, Trk Devletlerinin ekonomik ve sosyal koullarndan dolay zellikle kalknm Bat lkelerine g veren bir yap arz ediyor olmalardr. Son olarak vurgulanmasnda yarar grlen nokta udur ki, bu yazda yaplan analizler ve ortaya konulan sonularn hepsi de gemite iki yada daha ok tarihte elde edilen verilerden hareketle ortaya konulmutur. Bir bakma btn projeksiyon yntemleri ayn nedenden dolay malldr. Ancak gelecekle ilgili kestirimde bulunmann bakaca bilinen gvenli bir yolu da yoktur. Dolaysyla nfusun kompozisyonu ve geliim seyrinin gemitekiyle motamot benzer olmayabileceinin hatrdan uzak tutulmamas gerekir.

Bu yazda, btn Trk Cumhuriyetleri iin 1979 ve 1989 yl Sovyet nfus saym verileri

kullanlmtr. Fakat, dier bir kaynak olan Kazakistan Ulusal statistik Enstitsnn verilerine gre 1993 ylnda nfusun %36.4 Ruslardan olumaktadr. 1993 yl iin verilen bu oran, bu almada yaplan projeksiyonla elde edilen 2000 yl rakamlarndan ok dk neredeyse 2025 yl tahminlerine yakn bir orandr. Bu durum, yeri geldike ifade edilmeye allan Trk Cumhuriyetlerinde yaayan Ruslarn Rusyaya dnleriyle ilgili olarak 1979 ve 1989 yllarnda yani henz Sovyetler Birlii yklmadan nce yaplan nfus saymlarna dayal tahminlerin yeterince aklayc olamayaca tezini dorulamaktadr. 2 Bu balamda ifadelerine yer verilmesi gereken birisi de Avrupa Parlamentosu milletvekili

Daniel Cohn-Bendittir. Bendite gre Avrupa bir g topradr. Hem demografik hem de ekonomik nedenlerle Avrupann ge ihtiyac vardr. G almazsa Avrupa fazla ileriye gidemeyecektir. Bu tarihin rettii ok sradan bir gerektir. Avrupann ge muhta durumda bulunmasnn esas nedeninin kendi demografik zellikleri olduu kolayca anlalabilecek bir gerektir (Cohn-Bendit, 2001). ANDERSON, B. A. vd. The Changing Ethnic Composition of the Soviet Union, Population and Development Review, Say: 15, No. 4, 1989. AKINER, S. Sovyet, Mslmanlar, ev. Tufan Buzpnar ve Ahmet Mutu, stanbul: 1995. AVAR, Z. vd. 21. Yzyln lk eyreinde Trk Dnyasnn Beeri Kaynaklar, Silahl Kuvvetler Dergisi, Say: 338, Ankara: 1993. AVAR, Z. vd. Beeri Kaynaklar Asndan Yeni Trk Cumhuriyetlerinin Dn Bugn ve Yarn, Trk Yurdu, Cilt 15, Say 100, Ankara, 1995. AVAR, Z. vd. Eski Sovyetler Birliindeki Trk Uluslarnn 21. Yzyln lk eyreindeki

311

Grnm , Trkiye Gnl, Say: 25, Ankara: 1993. AVAR, Z. vd. G ve Snma Hareketleri ve Son Be Ylda Trkiyeye Ynelik Snma Hareketleri , Silahl Kuvvetler Dergisi, Say: 339, Ankara: 1994. AVAR, Z. vd. Eski Sovyetler Birliindeki Rus ve Dier Slav Nfusunun Gnmzdeki ve Gelecekteki Yaps, Silahl Kuvvetler Dergisi, Say: 340, Ankara: 1994. AVAR, Z. vd. 21. Yzyln lk eyreinde Trk Dnyasnn Kentleri ve Kentsel Plan htiyalar , Trk Yurdu, Cilt: 14, Say: 85, Ankara: 1994. AVAR, Z. vd. Trk Dnyasnn Demografik Yaps, Yeni Trkiye, Say 15, Trk Dnyas zel Says Cilt 1, Ankara, 1997. AVAR, Z. vd. Dou ve Gneydou Anadoludan Terr Nedeniyle Geden Ailelerin Sorunlar, Babakanlk Aile Aratrma Kurumu Yayn no: 115, Ankara: 1998. AVAR, Z. vd. Trkiye ve Trk Cumhuriyetleri, Vadi Yaynlar, Ankara, 1998. AVAR, Z., vd. Yeni Bir Yzyla Doru Trkiye ve Trk Cumhuriyetleri likileri, TBMM Kltr Sanat ve Yayn Kurulu Yayn no: 64, Ankara, 1993. BAINBRIGE, M. Dnyada Trkler, ev. Mehmet Harmanc, stanbul: 1995. BALDAUF, I. Some Thoughts on the Making of the Uzbek Nation, Cahiers du Monde Russe et Sovitique, Say: 32, No. 1, 1991. BARRY, F. Destins Economics des Etats de la CEI: le pari des Indpendances, Le Courrier des Pays de LEst, Say: 397-398, 1995. BAZIN, M. Les Turcophones dIran, Le Fait Ethnique en Iran et en Afghanistan, Paris: 1988. BAZIN, M. Ethnies et Groupes Socio-professionnels dans le Nord de LIran, Le Fait Ethnique en Iran et en Afghanistan, Paris: 1988. BAZIN, M. Les Premires Inscriptions Turques (VIe-Xe sicles) en Mongolie et en Sibrie Mridionale, Arts Asiatiques, Say: 45, 1990. BOISSEVAIN, J. Les Entreprises ethniques aux Pays-Bas, Revue Europenne des Migrations Internationales, Say: 8, No. 1, 1990. BAZIN, M. Identit Ethnique et dentit Rgionale en Iran et en Asie Centrale, Revue du Monde Musulman et de la Mditerrane, Say: 59-60, 1991. BAZIN, M. Vestiges Chronologiques des Bulgar, Les Systmes Chronologiques dans le

312

Monde Turc Ancien, Paris: 1991. BOND, A. R. New Oblast Created in Turkmen SSR, Soviet Geography, Say: 32, No. 5, 1991. BUGROMENKO, V. N. Social Justice and nter-Nationality: Reeitorial Aspects, Soviet Geography, Say: 32, No. 8, 1990. CERT, S. Bir lkenin Gelecekteki Nfusunun Sabit Kalmas in Kadn Bana Gerekli Ortalama Canl Doum Says zerinde Hipotetik Bir alma, Nfusbilim Dergisi, Cilt 5, Ankara, 1983. CHAO, R. Jorge Luis Borges ile Sylei, dea Politika, Gz 2001, stanbul: 2001. CHERIF, C. Kazakhstan: Majors Hope for Deals, Petroleum Economist, Say: 59, No. 4, 1992. CLEM, R. S. Interethnic Relations at the Public Level: The Example of Kazakhstan, PostSoviet Geography, Say: 34, No. 4, 1993. COHN-BENDIT, D. Quo Vadis Avrupa? , dea Politika, Gz 2001, stanbul: 2001. COLLOMB, P. Yeni Yzylda Beslenme Gvenlii Sorunu, dea Politika, Bahar 2001, stanbul: 2001. COPEAUX, E. Le Rve du Loup Gris: Les Aspirations Turques en Asia Centrale, Hrodote, No. 64, 1992. COPEAUX, E. vd. La Bosnie vue du Bosphore, Hrodote, No. 67, 1992. CONSEIL DE LEUROPE. Les Caractristiques Dmographiques et Donnes Concernant le Mariage et la Fcondit des Populations Migrantes, Strasbourg: 1976. CONSEIL DE LEUROPE. Evolution Dmographique Rcente en Europe: 1991, Strasbourg: 1991. CONSEIL DE LEUROPE. Evolution Dmographique Rcente en Europe: et en Amrique de Nord 1992, Strasbourg: 1993. CONSEIL DE LEUROPE. Evolution Dmographique Rcente en Europe: 1993, Strasbourg: 1993. CONSEIL DE LEUROPE. Evolution Dmographique Rcente en Europe: 1994, Strasbourg: 1994. COUNCIL OF EUROPE. Recent Demographic Developments in Europe: 2000, Strasbourg: 2000.

313

COURBAGE, Y. Les Transitions Dmographiques des Musulmans en Europe Orientale, Population, Say: 46, No. 3, 1991. DASSETTO, F. Politique dIntgration et Islam en Belgique, Revue Europenne des Migrations Internationales, Say: 6, No. 2, 1990. DE TAPIA, S. Les Turcs dEurope: Minorits Ftrntalires, Minorits Immigres: Elements de Gographie Culturelle, Revue Gographique de lEst, Say: 31, No. 2, 1991. DEVLET, N. Trk Dnyasnn Demografik ve Ekonomik Yapsna Toplu bir Bak, Trk Dnyas El Kitab 1. Cilt, Trk Kltrn Aratrma Enstits Yaynlar: 121, 2. Bask, Ankara: 1992. DIAKANDA, D. S. Demografik Dinamikler ve Beslenme Gvenlii, dea Politika, Bahar 2001, stanbul: 2001. DE. Genel Nfus Saym 1990: Nfusun Sosyal ve Ekonomik Nitelikleri, Ankara: 1993. DE. Osmanl mparatorluunun ve Trkiyenin Nfusu 1500-1927, Ankara: 1996. DE. Trkiye statistik Yll 2000, Ankara: 2001. DUOVA, N. vd. Adaptation des Anciens Immigrs Russes en Azerbadjan, Sovetskaja Etnografija, No. 5, 1989. DUPAQUIER, J. Etrangers et Immigrs en 1990, Population et Avenir, No. 604, 1991. EUROSTAT. Demographic Statistics 1990, Luxembourg: 1990. EUROSTAT. Demographic Statistics 1991, Luxembourg: 1991. EUROSTAT. Demographic Statistics 1992, Luxembourg: 1992. EUROSTAT. Demographic Statistics 1993, Luxembourg: 1993. EUROSTAT. Demographic Statistics 1994, Luxembourg: 1994. GEORGEON, F. Un voyageur Tater en Extrme-Orient au Dbut du XX sicle, Cahiers du Monde Russe et Sovitique, Say: 32, No. 1, 1991. GIROUX, A. Ouzbkistan, Le Courrier des Pays de LEst, Say: 397-398, 1995. GIROUX, A vd. Turkmnistan, Le Courrier des Pays de LEst, Say: 397-398, 1995. GIROUX, A. Kirghiztan, Le Courrier des Pays de LEst, Say: 397-398, 1995. GIROUX, A. vd. Kazakhstan, Le Courrier des Pays de LEst, Say: 397-398, 1995.

314

GRTAN, K. Demografik Analiz Metodlar, stanbul niversitesi Yaynlar no: 1479, stanbul: 1969. HANCIOLU, A. Demografi Nfus Art, Dourganlk ve lmllk, Hacettepe niversitesi Nfus Ettleri Enstits Yayn no: NEE-H. 01-03, Ankara: 2001. HARRIS, C. D. The New Russian Minorities: A Statistical Overview, Post-Soviet Geography, Say: 34, No. 1, 1992. HEILIG, G. K. DemoGraphics 96, UNFPA&NIDI, Laxenburg: 1998. HEILIG, G. K. DemoTables 96, UNFPA&NIDI, Laxenburg: 1998. HELENIAK, T. Soviet and Post-Soviet Statistical Publications During the Fourth Quarter of 1991, Post-Soviet Geography, Say: 33, No. 2, 1992. HERSAK, E. vd. LEspace Migratoire de Yougoslavie: Historique des Migrations Yougoslaves, Revue Europenne des Migrations Internationales, Say: 6, No. 2, 1990. HOBSBAWM, E. J. 1945ten Gnmze Tarih, dea Politika, Gz 2001, stanbul: 2001. HUSKEY, E. The Risk of Contested Politics in Central Asia: Election in Kyrgyztan, 1989-90, Europe-Asia Studies, Say: 47, No. 5, 1995. IGRITSKI, I. La CEI: un pari impossible? Entre Intgration et Dsintgration, Le Courrier des Pays de LEst, Say: 397-398, 1995. INSEE. Recensement de la Population de 1990 Nationalits, Paris: 1992. INSEE. Les Etrangers en France, Paris: 1994. LKN, A., Kalknma ve Sanayi Ekonomisi, stanbul niversitesi Yayn no: 3175, stanbul: 1983. JANHUNEN, J. Ethnic Activism Among the South Siberian Turks Questions Sibriennes, No. 1, 1990. JUNGER, M.vd. Religiosity, Religious Climate and Delinquency Among Ethnic Groups in the Netherlands, British Journal of Criminology, Say: 33, No. 3, 1993. KAHN, M. Les Russes dans les Ex-Rpubliques Sovitiques, Le Courrier des Pays de LEst, Say: 376, 1993. KAHN, M. Azerbadjan, Le Courrier des Pays de LEst, Say: 397-398, 1995. KIRK, M. Demographic and Social Change in Europe: 1975-2000, England: 1990.

315

KLEFF, H. vd. Les Turcs Berlin avant et aprs la chute du Mur, Revue Europenne des Migrations Internationales, Say: 7, No. 2, 1991. KOSOY, . Irak Trkleri, stanbul: 1991. LEBON, A. Aspects de LImmigration et de la Prsence Etrangre en France: 1991-1992, Paris: 1992. MARGAT, J. Yeni Bir Su Kltrne Doru, dea Politika, Bahar 2001, stanbul: 2001. MARKOV. G. Les Socits Traditionnelles dAsie Centrale, Cahiers du Monde Russe et Sovitique, Say: 31, No. 2-3, 1990. MARTIN, P. Bitmeyen yk: Bat Avrupaya Trk i G, zellikle Federal Alman Cumhuriyetine, Ankara: 1991. MICKLIN, P. P. Sovyet Rusyada Su Yataklarnn Deitirilmesi Planlar: Bunlarn Kazakistan ve Orta Asya in nemi, ev. A. E. Uysal, ODT Asya-Afrika Aratrmalar Grubu yayn no: 24, Ankara, 1985. NOIRIEL, G. Le Creuset Franais: Histoire de limmigration 19-20e sicle, Paris: 1988. McCAGG, W. vd. Soviet Asian Ethnic Frontiers, Pollitics Study, England: 1979. ZTUNA, Y. Balangtan Zamanmza Kadar Trkiye Tarihi, stanbul: 1964. PATNAIK, A. Agriculture and Rural Out-Migration in Central Asia, 1960-91, Europe-Asia Studies, Say: 47, No. 1, 1995. PECHOUX, P. Y. Chypre et les Chypriotes: vers une double insularit, Territoires et Socits Insularits, Paris: 1991. PLATTI, E. Les Musulmans et lEtat en Belgique, Islamochristiana, No. 16, 1990. PRUDHOMME, R. Dcentralisation la Turque, Revue dEconomie Rgionale et Urbaine, No. 2, 1991. ROY, O. Ethnies et Politique en Asie Centrale, Revue du Monde Musulman et de la Mditerrane, Say: 59-60, 1991. SHARIF, K. vd. Diversity of Topological Palmar Patterns in Iranian Population,

Anthropologischer Anzeriger, Say: 48, No. 1, 1990. SHIKLOMANOV, I. 2025 Ylnda Dnya Su Kaynaklarnn Durumu, dea Politika, Bahar 2001, stanbul: 2001.

316

SOLAK, F., Bulgaristan Demografisi, Yaynlanmam Yksek Lisans almas, Hacettepe niversitesi Nfus Ettleri Enstits, 1993. SOLAK, F., Trk Cumhuriyetlerinin nemli evre Sorunlar, Gk Dergisi, 3. Say, Ankara: 1995. SOLAK, F., Trkiye Nfusunun Cumhuriyet Dnemindeki Geliim Seyri, Yeni Trkiye, Say 2324, Cumhuriyet zel Says cilt 1, Ankara: 1998. SOPEMI. Trends in International Migration, Paris: 1995. TATIMOV, M. 21. Yzyl Trklerin Olacak, Cumhuriyet Gazetesi, s. 12, 18 Ekim 1994. TOROS, A. vd. Trkiyenin Etnik Yapsnn Ana Dil Sorularna Gre Analizi, Nfusbilim Dergisi, Cilt 14, Ankara, 1992. TOSUN, S. 21. Yzylda Bat Avrupadaki Trk Nfusu, III. Trk Devlet ve Topluluklar, Dostluk, Kardelik ve birlii Kurultay 30 Eyll-2 Ekim 1995, zmir: 1995. TRIBALAT, M. Faire France: Une Anqute sur les Immigrs et leur Enfants, Paris: 1995. TRUTANOW, I. Le Kazakhstan, un membre trs actif de la CEI, Le Courrier des Pays de LEst, Say: 397-398, 1995. STAM, A. Some Recent Events and Trends in Soviet and East European Ethnic Policies, Plural Societies, Say: 20, No. 2, 1990. UNFPA. Demographic Indicator 1950-2050 (The 1996 Revision), New York: 1996. UNFPA. Sex and Age Quinquennial 1950-2050 (The 1996 Revision), New York: 1996. UNITED NATIONS. The Age and Sexe Distributions of the World Populations, New York: 1994. UNITED NATIONS. Demographic Year Book 1992, New York: 1994. UNITED NATIONS. Demographic Year Book 1998, New York: 2000. UNITED NATIONS. World Urbanization Prospects: The 1994 Revision, New York: 1995. NER, S. Nfusbilim Szl, Hacettepe niversitesi Yaynlar D-17, Ankara: 1972. VICHNEVSKI, A. La Situation Dmographique de la Russie au Seuil de Lan Deux Mille, Le Courrier des Pays de LEst, Say: 401, 1995. WORLD BANK. World Development Report 1999/2000, New York: 1999.

317

WORLD BANK. World Population Projections 1992-1993, London: 1994. YAMAN, . Trk Cumhuriyetlerinde Ekonomik Reformlarn 10 Yl, Trkiye Gnl, say 66, Ankara: 2001. YAZICI, M. Tarihte 128 Trk Devleti ile 318 Devlet-356 Hkmet Bakanlarnn zellikleri (M.. 220-M.S. 1990), Ankara: 1990. YERASIMOS, S. Turquie: Les Choix Difficiles, Hrodote, No. 58-59, 1990. YERASIMOS, S. Balkans: Frontires dAujourdhui, dhier et de demain?, Hrodote, No. 63, 1991.

318

Trk Dnyas'nn Corafyas / Prof. Dr. brahim Atalay [s.242-259]


Dokuz Eyll niversitesi Buca Eitim Fakltesi / Trkiye

rta Asya, batda Hazar denizi, kuzeyde Krgz Bozkrlar ve Altay dalar, douda Moolistan ve in Halk Cumhuriyetinin bats (Dou Trkistan), gneyde Tibet pltosu, Karakurum-Hinduku-Kopet dalar ile snrlanan Asya ktasnn orta kesiminde yer alr. Bu blgede 1991de Sovyetler Birliinin dalmas ile Kazakistan, Trkmenistan, zbekistan, Krgzistan ve Tacikistan bamszlklarn kazanmtr. Gnmzde in Halk Cumhuriyeti topraklar ierisinde zerk bir cumhuriyet olan SincanUygur Blgesine ise Dou Trkistan denir. Ayrca Orta Asyann gneyinde yer alan ve genellikle Orta Dou lkeleri ierisinde kabul edilen Afganistan da Orta Asya lkeleri ierisine dahil edilmektedir.1 Tarihi Orta Asya; tarih boyunca Trklerin yaad, Trk devletlerinin kurulduu, Dou ve Bat kltrleri arasnda bir kpr, bir gei blgesi olmasndan dolay dnyada nemli bir coraf konuma sahiptir. Buradaki Trkler ok sayda devlet kurarak Orta Dou ve hatta Avrupa ortalarna kadar uzanan kltrel yapda nemli izler brakmtr. Bilhassa inden balayarak Akdeniz ve Karadeniz kylarna kadar ulaan pek Yolu da Dou ile Bat kltr ve medeniyetleri zerinde etkili olmutur. Orta Asya, dnyada ilk kurulan yerlemelere ve burada doan kltrlere sahiptir. Semerkant yaknndaki Aman-Kutan maarasnda yaklak 40.000 yl ncesine dayanan insan izlerine rastlanmtr. Orta Asyaya zg toplum yaps, M.. 3. binde kendini gstermitir. Orta Asya, evredeki devletlerin srekli olarak ele geirmek istedikleri blge olmutur. Orta Asyada kurulan baz devletler, douda in, batda Orta Avrupa ilerine ve gneyde Basra Krfezine kadar olan blgeyi zaman zaman egemenlikleri altna almlardr. Bu nedenle Orta Asya, farkl toplumlarn birbirleri ile mcadele ettikleri bir blge olmutur. Mesel Byk skender, M.. 329da Makedonyadan balayan topraklarn, Orta Asyann gneyindeki blgelere ve Hinduku dalarn aarak douda Kabile kadar ilerletmitir. Byk skenderin Orta Asyay da kapsayan ksa sreli hkimiyetinden sonra, Dou ile Bat arasnda kltrel deiim sreci balam ve bir dizi gebe toplumlarn gleri grlmeye balanmtr. Hun aknlar, ine kadar uzanm ve inliler bu aknlardan korunmak iin in Seddini ina etmilerdir. Orta Asyann yazl tarihi M. . 6. yzylda Seyhun ve Ceyhun nehirleri arasnda (Maverannehir) yerleen toplumlarla balar. Tanr dalar ile Seyhun nehri arasnda uzanan bozkrlarda yaayan Trkler, youn olarak 19. yzyln sonuna kadar gebe hayvanclkla uramtr.

319

Orta Asyada ilk Trk toplumlarndan olan skitler (Saka), M.. 8. yzylda Tanr dalar ile Hazar denizi arasnda yaamlar ve Dobrucaya kadar ilerlemilerdir. Orta Asyada kurulan ilk ve en byk Trk devleti, Byk Hun Devletidir. Bu devlet, M.. 3. yzyln sonlarnda bugnk Moolistan topraklarnda ortaya kmtr. Douda Byk Okyanus ile batda Hazar denizinin kuzey kylar arasnda kalan Orta Asyaya hkim olmutur. Bu devlet milttan sonraki yllarn banda Kuzey Hun ve Gney Hun devletleri olarak ikiye ayrlmtr. Hun aknlar, Balkanlar ve kuzey Avrupa ovalarndan Avrupa ilerine kadar devam etmitir. Bilhassa Attila (434-453) dneminde Hun aknlar, batda Man denizi ve bugnk svein gney kesimi ve Yutland Yarmadasna kadar ulamtr. Bu aknlar; Avrupada etnik, politik, sosyal, asker ve sanat alanlarnda etkili olmutur. Byk Hun Devletinden sonra Asyada kurulan 2. byk Trk devleti Gktrklerdir. Bu devlet de 6. yzylda douda Byk Okyanus ile batda Hazar denizi arasndaki blgede kurulmutur. 7. asrdan itibaren slmiyet; Asyann i ksmlarndan Dou Trkistanda Kagara, inde Hoang Ho (Sar rmak) havzasnn yukar blmnden Tibete ve Hindistan zerinden Malezya ve Endonezyaya kadar yaylmtr. 8. asrda in hkimiyeti Orta Asyada hissedilmeye balam, inliler ve Araplar balangta pek Yolu zerinde ulamn gvenle yaplmas iin anlamlardr (Harita 1). Ancak inliler bu yolun geliri zerinde fazla pay istemitir; bunun gereklememesi zerine inliler Takentteki Trk Hann ldrtmtr. Daha sonra Araplar ve Tibetlilerle birleen Trkler, 751de in kuvvetlerini bugnk Kazakistan ve Krgzistandaki Talas vadisinde kuatarak douya srmler; ok sayda inli asker ve tacirleri esir almlardr. Bu arada Tibetliler, Tarm Havzasna kadar olan alanlar kontrolleri altna almlardr. Orta Asyann kuzeydousunda bugnk Dou Trkistanda ayr bir Trk boyu olan Uygurlar, M.S. 744 ylnda Kutlu Bilge Kl Kaan idaresinde Uygur Devletini kurmulardr. 1209daki Mool igaline kadar kltr, bilim ve sanat alannda nemli eserler brakmlardr. Nitekim Uygurlar, kent hayatna nem veren Trklerdendir. Bir Uygur kenti olan Kagar, dnemin nemli bir yerlemesi olmu, burada demir ve elikten eyalar ile silhlar yaplmtr. Bilim hayatnda da nemli ilerlemeler gsterilmi ve Uygur alfabesi yazlmtr. Dnemin nl bilginlerinden Kagarl Mahmut, Divan- Lgat-it Trk (Trk dili lgati) adl eseri yazm ve buna ekledii dnya haritas zerinde Trklerin yaad yerleri ve komu lkeleri gstermitir. Bugn bile alacak dorulukta olan Kagarl Mahmutun izdii harita, Trklerin corafya alanndaki gelimesini gsteren nemli bir eserdir. 9. yzyldan itibaren Orta Asyada Buhara, slm dnyasnn nemli bir kltr merkezi olmu; burada 113 medrese almtr. Bata tp ve felsefe alannda bni Sina olmak zere matematik, astronomi, fizik ve corafya alannda almalar yapan Birn gibi nl bilim adamlar yetimitir. 10. asrda Kagar zengin bir kltr ve bilim merkezi hline gelmitir. Krgzistanda yaayan Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig (Saadet veren bilgi) adl manzum eseri ile tannmtr. 11. asrdan itibaren Byk Seluklular, Orta Asyaya egemen olmaya baladlar. Dou Trkistandan, ran, Afganistan, Anadolu ve Arabistan Yarmadasna kadar olan blgeleri ele

320

geirdiler. Anadoluya hkim olan Bizansllarn 1071de Malazgirt Meydan Savanda yenilmesinden sonra Anadolunun kaplar Trklere ald. Anadoluya yerleen Seluklular, Trk tarih, kltr ve bilim hayat zerinde derin izler braktlar. 13. yzyln balarndan itibaren Moollar, zellikle Cengiz Han dneminde Altay dalarndan batya doru aknlar yaparak Orta Dou ve Avrupa ilerine kadar sokuldular. Bu arada Orta Asyadaki Semerkant, Merv, Tirmiz, Kabil gibi ehirler Mool aknlar ile yaklp ykld. Cengiz Hann 1227de lm ile devlet oullar arasnda paylald. Daha sonra Timur, 1300l yllarn sonunda ran, Irak, Suriye ve Anadoluya aknlar yaparak buralar ele geirdi. nemli ehirler yama edildi. Timurun lm ile lke topraklar kk paralara blnd. Bu dnemde Semerkant nemli bir bilim ve kltr merkezi haline geldi ve birok bilim adam yetiti. 16. yzyldan itibaren arlk Rusyas, Asya ve Avrupada byk bir devlet olmaya balad. Nitekim 1500l yllardan arlk Rusyas, nce Asyann dousunu ele geirerek Byk Okyanus kyalarna kadar ilerledi ve Orta Asyadaki Trk topraklarn peyderpey ele geirmeye balad. Ruslar, 1500l yllarn sonuna kadar Hazar denizinin kuzeyinden balayarak Kazakistan zerinden Kuzey Buz Denizine kadar olan blgelere hkim oldular. 1700-1900 yllar arasnda bugnk Orta Asyadaki Trk cumhuriyetlerinin bulunduu sahalar tamamen ele geirdiler (Harita 2). Rusyadaki 1917 Bolevik devriminden sonra Trk toplumlar, Sovyetler Birliine bal zerk birer cumhuriyet hline geldiler, Ancak Trk cumhuriyetleri, merkezi otoritenin yerletii Moskovadan atanan komnist idareciler tarafndan ynetildi. Trk topraklarndaki ehirlere Ruslar yerletirildi. Trk yurtlarndaki doal kaynaklar ileyen sanayi tesisleri kuruldu. Buralarda Rus teknisyenler altrld. Trkler, geleneklerini srdrmede, zellikle ibadethanelerinin kapatlmasyla din inanlarn yerine getirmede byk skntlar yaadlar. 1991de Sovyetler Birliinin dalmas ile Trk cumhuriyetleri bamszlklarn kazandlar. Bu kez, Sovyetler Birlii dnemindeki devletilii esas alan ekonomik yapdan serbest piyasa ekonomisine geilmesinde ve demokratik sistemin kurulmasnda skntlar ortaya kmtr. Hlen Trk cumhuriyetleri, ekonomik ve idar ynden yeniden yaplanmaya almaktadr. Doal kaynaklar zengin olan Kazakistan ve Trkmenistan cumhuriyetlerinde yabanc sermaye ile yaplan yatrmlar artmaya balamtr. Trkmen doal gaznn Trkiye zerinden Avrupaya pazarlanmas gndeme gelmitir. Kazakistann tarm rnleri ve madenlerinin uluslararas piyasada deerlendirilmesi almalar yaplmaktadr. Trk ve birok batl irketler, yeni iletmeler kurmaktadr. Trkiye, kendi imknlar lsnde Trk cumhuriyetlerine yardm etmektedir. zellikle Trk zel sektr bata Kazakistan ve Trkmenistan olmak zere bayndrlk, bankaclk, telekomnikasyon alanlarnda iler almakta, yeni iletmeler amakta ve fabrikalar kurmaktadr. Fizik Corafya zellikleri Kazakistan, Krgzistan, Tacikistan, Trkmenistan ve zbekistan iine alan Orta Asya (5,8

321

milyon km2) Dou Trkistanla ile birlikte 7,5 milyon km2 yzlmndedir. Bu blge, Avustralya Adas kadar byk alan kaplamaktadr. Yzey ekilleri: Orta Asyada bozkrlar ve llerin bulunduu geni dzlkler, ykseklii yer yer 7000 m.yi aan sradalar ve bunlarn arasnda byk ukurluklar ile gller yer almaktadr. Orta Asyann byk bir blm kapal bir havzadr, yani buradaki doan akarsular, Asyann evresindeki okyanus ve denizlere dklmemektedir. Orta Asyada byk kapal havza bulunmaktadr. Bunlar, batda Hazar denizi, Balka gl, douda Altay ve Tanr dalar arasnda Cungarya, Tanr ve AltnKarakurum dalar arasndaki tarm havzalardr. Orta Asyann iki nemli akarsuyu olan Ceyhun (Amu Derya) ve Seyhun (Sir Derya) Aral glne dklmektedir (Harita 3). Tarm nehri ise Tarm Havzasndaki kumullar iinde kaybolmaktadr. Bu nehirlerden zellikle Seyhun ve Ceyhunun getii sahalarda ve ayrca kanallarla sulanan yerlerde sulu tarm yaplmakta ve bata pamuk olmak zere bol miktarda tarm rnleri retilmektedir. Orta Asyada Kazakistann kuzey kesimindeki sular toplayarak Kuzey denizine dklen rti nehri vardr. Dalk alanlardaki nehirler zerinde elektrik reten baraj glleri yaplmtr (Krgzistandaki Toktogul gibi). Orta Asyada dnyann en byk gl olan Hazar ile Aral, Balka, Issk (scak) glleri bulunur. Ayrca ukur havzalara yerlemi ok kk gller (Lop Nor gibi) ve dalarda buzullarn andrmas ile olumu sirk glleri de yer almaktadr. Orta Asyann dier bir zellii ukur baz sahalarn deniz seviyesinin altnda yer almasdr. rnein Hazar denizinin kylar deniz seviyesinin 28 m. kadar altndadr. Kuzeyi s olan Hazarn gney blgesinin derinlii ise 1000 m.ye kadar ulamaktadr. Tanr dalarnn dou ucundaki Turfan Havzas ise deniz seviyesinin 154 m. altndadr. Kazakistan bozkrlarndaki fazla derin olmayan Balka glnn kenarlarnda az tuzlu bataklklar yer almaktadr. Krgzistandaki Issk-Kl ise dnyann 4. derin gldr. Tarm havzasnda ise tuzlu bir gl olan Lop Nora (Lop: ukur, Nor: gl demektir) geilir, Issz bir saha olan blgede inliler nkleer silh denemeleri yapmlardr. Orta Asyann bat ve kuzey blmlerinde temelde metamorfik (bakalam) kayalarndan oluan sert ktleler (kalkanlar) ve bunun zerine gelen tortullar yer almaktadr. Fazla kvrlmam, yani orojeneze uramam bu alanlar zerinde geni dzlkler uzanmaktadr. Orta Asyann gney kesimi ise Alp-Himalaya kvrm kuana girmektedir. 2. Jeolojik Zamanda buralar kaplayan derin Tetis denizinde biriken binlerce metre kalnlndaki tortullarn kvrlarak ykselmesi sonucu dalar olumutur. Tetis denizindeki kellerin kvrlmas, 2. Jeolojik Zaman (Mesozoyik)n sonu ile 3. Jeolojik Zaman (Tersiyer)n ortalarna kadar gneydeki sert Hindistan kalkannn kuzeye doru hareket etmesi ile olumutur. 4. Jeolojik Zaman (Kuvaterner)n balarnda ise dalk alanlar btn ile ykselmeye uramtr. Ayn zamanda aktif deprem kua iinde yer alan bu da kuanda zaman zaman iddetli depremler meydana gelmektedir. Faylarn bulunduu Alp-Himalaya kuanda scak su kaynaklar da mevcuttur (Harita 3).

322

Orta Asyann kuzeydousunda Dou Trkistan veya inin kuzeybat blgelerindeki Tanr ve Altay dalar, Paleozoyikte meydana gelen Kaledoniyen ve Hersiniyen orojenik (da oluumu) hareketleri sonucunda olumulardr. Orta Asya yeralt kaynaklar ynnden de zengindir. Nitekim 1. Jeolojik Zamanda (Paleozoyik) ta kmr, kuzeydeki bakalam kayalarnda altn, gm, bakr, inko, nikel, bunun zerinde yer alan tortullarda petrol ve doal gaz yataklar olumutur. Orta Asyada Alp kvrm kuanda byk sralar hlinde uzanan yksek dalar ve bunlarn arasnda uzanan byk ukurlar bulunmaktadr. Mesel, 800 km. uzunluundaki Pamir dalarnn ykseklii 5000-7000 m. arasnda deimektedir. Da kuaklarn yaran yer yer geni ve dz akarsu vadileri dalarn eteklerine kadar uzanmaktadr. Pamir dalarnn st blm deta bir plto grnmndedir. Yksek kesimlerdeki vadiler aa rtsnden yoksun olup otlaklarla kapldr, zaten Pamir yerel diyalekte gre otlak anlamna gelmektedir. Ayrca nehir yataklarnn geni kesimlerinde bataklklar bile grlr. Pamir dalar, Orta Asyann ve Tacikistann en yksek da olup Tacikistanda en yksek tepesi 7495 m.dir. Gney kanatta uzanan dalarn gneydou blmnde Himalaya ve Karakurum,

gneybatsnda Hinduku, kuzeydousunda Tanr (Tienan) dalar uzanr. Burada Krgzistan-Dou Trkistan arasnda 1500 km. uzunluundaki Tanr dalarnn 4000 m.den yksek kesimleri kar ve buzullarla kapldr; buzullarla rtl dik zirveleri arasnda kanyon vadiler grlr. Tanr dalarnda ine yaprakl ormanlar ve yazn hayvanlarn otlatld ayr alanlar yer alr. Dan en yksek tepesi (Pobedy tepesi) Dou Trkistan ile Krgzistan snr zerinde 7439 m.ye ular. klimi: Orta Asyada iddetli karasal iklim hkm srmektedir. Yaz ile k, gece ile gndz arasndaki scaklk fark fazladr. Ayrca l ile dalar arasndaki scaklk fark da ok yksektir. Dalarn dndaki sahalarda ya ok dktr. Yalar genellikle Mart-Nisan ile Ekim-Kasm arasnda der. Alak sahalarda Mays ile Haziran ba arasndaki dnemde bozkr bitkileri ieklenir. Yaz aylarnda scaklk; Duanbe, Bikek ve Almatda 30oC -35oC; Takent, Semerkant, Buhara ve Akabatta 40oCyi aar. zbekistann gneyinde Tirmizde ise scaklk 50oCnin zerine kar. Ekim ay ile birlikte souklar balar; Ocak ve ubat aylarnda ortalama scaklk -5oC ile -10oC arasnda seyreder. Kuzey ve doudaki alanlar kn karla kapldr. zellikle dalk alanlar ile Krgzistan ve Tacikistandaki dalar arasnda yer alan ukur kesimlerde scaklk terselmesinden (inversiyon) dolay, yani souk havann ukur kesimlere birikmesine bal olarak iddetli souklar grlr. Bitki ve hayvan topluluklar: Orta Asyada doal ortam, asrlardan beri sregelen ar hayvan otlatmas sonucu, dnyada ayn zellie sahip dier blgelerden daha fazla tahrip olmutur. Ancak doal ortamn bozulmam zelliklerini baz sahalarda grmek mmkndr. Buralarda 20nin zerinde tabiat koruma ve doal rezerv sahas kurulmutur. Krgzistan, Kazakistan, Tacikistan, zbekistan ve Dou Trkistan dalarnda ayrlarla kapl otlaklarda rengarenk iek aan otsu trler grlr. Buralarda ceylan, kartal, leopar, geyik gibi

323

hayvanlar yaar. Tanr dalarndaki ldin, melez (larix) ve ard ormanlarnda kurt, kahverengi ay, yaban domuzu ve vaak grlr. Yksek sahalarda tundra benzeri bitkilere, alak sahalardaki gl ve bataklklarda flamingo srlerine rastlanr. Krgzistanda Pamir dalarndaki vadilerde 3000-4000 m. arasnda kllar uzun bir sr tr olan yaklar beslenir. Krgzistan, zbekistan, Tacikistan ve Trkmenistann gney kesimindeki dalarn eteklerinde orman kalntlarn gsteren aalar ve zellikle ceviz aalarndan oluan topluluklar bulunur. Trkmenistanda fstk (Pistacia sp.) yetiir. Orta Asya baz hayvan trlerinin kken sahasdr; mesel ift hrgl deve, baz at ve koyun rklar buna rnek olarak gsterilebilir. Karaca, kurt, tilki ve porsuk ile bir tr ceylan bozkrlarda yaayan hayvanlardr. Kuzey Amerikada ve baka yerlerde de yaayan halkal boyunlu sln, Orta Asya kkenlidir. Yaban domuzu, akal ve geyikler Ceyhun nehri boyunca uzanan otlak ve allk alanlarda yaamaktadr. Blgede kaplanlar da grlmekteydi; ancak bunlar zamanla avlanarak nesli tketilmitir. Son Turan kaplan da Ceyhun deltasnda 1972de ldrlmtr. Bataklklar, ayn zamanda ok sayda yerli ku ve baz balk trleri ile gmen kularn barnd sahalardr. 1960l yllarda Gke (Sevan) glnden getirilerek Issk glne atlan alabalklar yaamaktadr. Karakum, Kzlkum ve Takla Makan lleri kumullarla kapldr, burada kum tavanna rastlanr. Tavanlar; ylan, tilki ve kertenkelelerin ana yiyecekleri arasndadr. Trkmenistann llerinde zehirli ylanlarn, yksek kesimlerinde ise leoparlarn yaad bilinmektedir. Orta Asya lkeleri Orta Asyadaki lkeler, Kazakistan, Trkmenistan, zbekistan, Krgzistan, Tacikistan, Afganistan ile in Halk Cumhuriyeti ierisinde olan Sincan-Uygur zerk Cumhuriyeti (Dou Trkistan)dr (Harita 4). Kazakistan Hazar kys ile douda Sibirya ve Tanr dalar arasnda yer alan lke, 2.717.300 km2 yzlmndedir. Kaplad alan ynnden dnyann 9. Orta Asyann ise 1. byk lkesidir. Hazar denizinde 1000 km.lik bir ky eridi vardr (Harita 5). Son zamanlarda nfusu artan ve doal kaynaklar ynnden zengin olan lke, yakn bir gelecekte Trk Cumhuriyetleri arasnda lider duruma gelebilecek bir potansiyele sahiptir. Yzey ekilleri: lke, dou ve gneydousundaki dalk alanlar dnda tamamen dzlklerle kapldr. Gneydousunda Tanr dalarnn kuzey kesimi yer alr. Burada Kazakistan-Krgzistan snrnda en yksek tepe 6995 m.ye ular. Burann batsnda uzanan Kk Tanr dalarnda ykseklik 4000 m.yi aar. Kazakistann Dou Trkistan ile snr zerinde ulama elverili geitlerin olduu da sralar uzanr. Almat-Urumi arasndaki ulam; Tanr, Cungarya ve Altay dalar arasndaki geitlerden salanr. Ayrca Cungarya Havzas ve Altay dalarnn dou nihayetinden

324

demir yolu da geer. Daha kuzeyde rti nehrinin yukar havzasnda 2000-3000 m. ykseklikteki Tarbagatay tepelik alanlar yer alr. 4000 m.yi aan Altay dalar; Rusya Federasyonu-Moolistan ve Kazakistan-in arasndaki snr oluturur. Tanr dalarnda daimi kar snr 3800-4100 m.leri arasnda yer almaktadr. Bu snrn altndaki sahalarda yaz aylarnda hayvan otlatlmaktadr. Dan st ksmlarnda buzullarn at vadiler ve buzul glleri yer almaktadr. lkenin kuzey kesimi bozkrlarn yer ald dzlklerle kapldr. Buras nemli buday retim blgesidir. Gneye doru kurakln artmas ile yar l ve ller balar. Tal bir l olan st Yurt pltosu, Aral glnn batsndan Hazar denizine doru devam eder. Kazakistan ayn zamanda zbekistanla Kzlkum ln paylar. Alk bozkr, Aral ve Balka glleri arasnda yer alr. Bu ln dousunda Muyunkum lne geilir. lkenin nemli nehirleri, Kazakistann gneyini geerek kuzeybatya Aral glne dklen Seyhundur (Sir Derya). Kuzeyinden ise rti nehri ve kollar doar. Orta Asyadaki Balka gl Asyann drdnc byk gldr (yzlm 17.400 km2). En derin yeri 26 m. olan dou taraf tuzlu, bat taraf ise az tuzlu-tatldr. klimi: Kazakistann klar ok souk ve yazlar scaktr. Temmuz ve Austos aylarna ait ortalama yksek scaklklar, Almatda 36oC, Semeyde 38oCdir. Kasm-Mart arasnda scaklk genellikle 0oCnin altndadr. Bu dnemdeki donlu gn says 100 amaktadr. Altay dalarnn yksek kesimleri srekli karla kapldr. Ocak ay ortalama scakl Almatda -2oC ve Semeyde 11oCdir. K aylarnda scaklk, Semeyde -37oC, Almatda -26oCye kadar der. lkede ya dalnda ok nemli deimeler meydana gelir. Yllk ortalama ya llerde 100 mm.nin altnda iken Altay dalarnda 1500 mm.ye kadar kar. Kuzeydeki bozkrlarda yllk ortalama ya 250-350 mm. arasnda deiir. Bozkrlar, yaz aylarnda gk grltl iddetli saanak yalar alr; bu yalarn akabinde seller oluur. Almatnn yllk ortalama 600 mm.ye yakn yann ou saanak hlinde der. Nfusu ve yerlemesi: Kazakistan nfusunun byk blm kuzey ve gneydeki verimli tarm topraklar ve sanayi blgelerinde toplanmtr. Kazakistan bamszln kazandktan sonra 1 milyonu akn Rus ve Ukraynal ile 900.000 kadar Alman lkeyi terk etmitir. lkenin dnda yaayan Kazaklar ise lkeye davet edilmitir. Sovyetler Birlii dneminde lkeye Slvlar ve Orta Asyal olmayanlar yerletirilmitir. Nitekim lkeye, 19. yzyl ve sonrasnda Kazakistann tarm alanlarnda altrlmak zere kyller, 1930larda sanayi iileri, 1930lu ve 1950li yllar arasnda politik nedenlerle Rusyadan srgn edilenler gelmilerdir. Kazaklar; 1920li yllara kadar at srtnda gebe hayvanclk yapan ve bir blm de yar

325

gebe hayat yaayan bir topluluktur. Hlen Tibet pltosunda yar gebe hayat yaayan Kazaklara rastlanlr. Kazakistann 16,9 milyon olan nfusunun %27,4n 15 yan altnda olan gen nfus oluturur. Nfus art oran dier Orta Asya Trk cumhuriyetlerine gre ok dk olup %0,6dr. Ortalama mr erkeklerde 63, kadnlarda 72 yldr. Resm dili Kazaka ve Rusa olan lkede 7-18 ya arasnda eitim zorunludur. Eitim grm nfus oran %98dir. Kazakistann nemli kentleri; Almat (nfusu 1,5 milyon), Karaganda (600 bin), imkent ve skemendir. Almat, 1854te Ruslar tarafndan kurulmu, 1927de Sovyetler Birlii iinde yer alan Kazakistan zerk Cumhuriyetinin bakenti olmutur. Almat, 1887 ve 1911deki depremde yerle bir olmutur. 1986da Gorbaev dneminde Kazak asll yerine Rus yneticinin atanmas, Kazaklarn byk protestosuna neden olmu, kentte kan atmada birok kii lm ve yzlerce kii yaralanmtr. Aal, uzun ve dzgn caddelerin, Rus yaps binalarn grld bu kentte, Kazaklar, Ruslar ve Ukraynallar ounluktadr. Son yllarda kentte Bat Avrupallar, Amerikallar, Trkler ve Dou Asya lkelerinden (Japonya) gelen i adamlarnn kurduu iletmeler grlmeye balamtr. Kazakistan Devlet Bakan Nazarbayev, Almatnn olas depremlerden ve etnik atmalardan etkilenebileceini dnerek, lkenin bakentini daha nce ad Akmola olan Astanaya tamtr. 1997de lkenin bakenti olan 400.000i akn nfuslu Astana, Almatnn 1300 km. kuzeybatsndadr. Astana, 1830da Rusyann bir kalesi olarak Akmola ad ile kurulmutur. Kent evresi, st rnleri ve buday retimi ile tannmaktadr. Bu nedenle Kazaka kente beyaz bolluk anlamna gelen Astana ad verilmitir. 1961de Ruslar tarafndan kente Ruslar ve Slv topluluklar yerletirilmitir. Bakent olmasyla hzl bir gelime srecine giren kentte Bat stili modern binalar yaplmaya balanmtr. Krgzistan snrndan balayarak Aral glnn batsna kadar olan sahay kapsayan Gney Kazakistanda, Kazak nfusu ounluktadr. Bu blgede Kazakistann nemli kentlerinden imkent vardr. Dier nemli kentlerden olan Semey (nfusu 340 bin), 1817de kurulmutur. Kentin gneybats 1949-1989 yllar arasndaki 40 yllk dnemde, Ruslarn nkleer silhlar deneme alan hline gelmi ve bu dnemde 470 nkleer bomba patlatlmtr. Nkleer kirlenmeyi nlemek iin 1989da kentte byk kampanya balatlmtr. skemen (nfusu 315 bin), 1720de kk bir yerleim birimi olarak kurulmutur. 1940tan sonra Ruslarn ve Ukraynallarn maden yataklarn (bakr, kurun, inko ve gm) iletmeye balamalaryla gelimitir. pek Yolu zerinde kurulmu olan Simkent (nfusu 400 bin), 1864te Ruslar tarafndan alnm, kent maden ve gda maddeleri retim merkezlerinden biri olmutur. Kuzey Kazakistan, 19. yzyln 2. yarsnda yazar ve retmenlerin yetitii nemli bir kltr ehri haline gelmitir. Bir ara bamsz Kazakistann bakenti de olmutur. Dnyaca nl Rus yazar F. Dostoevsky buraya srgn edilerek 5 yl kalmtr. Kazakistann dier nemli kentlerinden Sayram, tarihi 2000 yl nceye dayanan en eski yerleim merkezlerinden biridir. Hoca Ahmet Yesevi, bu kentte domutur (1103). Burada Orta Asyann en byk mozolesi yaplmtr (Rabiga Sultan Begum ve Ahmet Yesevi). Kzlorda (nfusu

326

155 bin), Sir Derya nehri zerinde kurulmu olup en fazla kazak nfusun yaad bir yerlemedir. Baykonur Kosodrome, Kzlordann 250 km. kuzeybatsnda yer almakta olup Yuri Gagarinden beri Rusyann nemli uzay merkezlerinden biri idi. Sovyetler Birliinin dalmasndan sonra kurulan Rusya Federasyonu, istasyonun ve askeri glerin kendine ait olduu zerinde srar etmitir. Kazakistan ise burann ortak bir kontrol altnda olabileceini belirtmitir. Ekonomik kaynaklarn yetersizlii nedeniyle uzay projeleri askya alnm Kazak karlnda 20 yllna Baykonur ve Leninski Rusyaya brakmtr. Aral glnn kuzey ve bat kesimini kapsayan Bat Kazakistann Rusya snrna yakn sahalarnda nfus younluu fazladr. Buras, zengin petrol ve doal gaz yataklarna sahiptir. Hazar kysnda da Tengiz petrol ve doal gaz yataklar bulunur. Burada dev Amerikan petrol irketi Chevron ile Kazakistan arasnda ortak bir petrol iletmesi (joint venture Tengizchevroil) faaliyet gstermektedir. Bozkrlarla kapl dz sahalarn yer ald Kuzey Kazakistan, 19. asra kadar sadece Kazak konar-gerlerinin hayvan otlatt ve Semey, Pavlodar ve skemen gibi kale ehirlerinin bulunduu bir yerdi. 1800l yllarda Ruslar buray ele geirerek tarm alanlar hline dntrm ve bir milyondan fazla insan yerletirmilerdir. Bu duruma kar Kazaklarn direnii sonu vermemi; Ruslara kar direnen binlerce Kazak ldrlmtr. Buradaki Kazaklar kolektif tarm iletmelerinde altrlmaya zorlanmtr; yz binlerce Kazak alktan lmtr. 1950li yllarda Kuzey Kazakistandaki bozkr alanlar tarma alarak buday retilmeye balanmtr. Buradaki zengin demir, kmr ve dier madenleri ilemek amacyla Karaganda, Ekibastuz ve Kustanay gibi kentler kurulmutur. Ruslar tarafndan 40 yl kadar nce Semey kentinin 150 km. kadar gneybatsnda nkleer denemeler yaplmtr. Baykonurda uzay istasyonu kurulmutur. Ekonomisi: Kazakistan, zengin doal kaynaklara sahip bir lkedir. Nfusu az olduu iin kii bana den doal kaynak deeri de yksektir. Kazakistan eski Sovyetler Birliinin yeralt kaynaklarnn %60na sahipti. Zengin demir yataklar kuzeybatda Kustanay havzasnda, ok zengin kmr yataklar ise Karaganda ve Ekibastuz civarndadr. Petrol, doal gaz, boksit, bakr, inko, nikel, uranyum, kurun, altn yataklar ile elektronik, nkleer ve roket sanayiinde kullanlan nemli madenlerden kadmiyum, talyum ve bizmut da bulunmaktadr. 1989da Sovyetler Birlii kmrnn %25ini ve elektrik ihtiyacnn %27sini Kazakistandan salamaktayd. Dier taraftan Eski Sovyetler Birliinin tarm topraklarnn %20si Kazakistanda bulunuyordu. 1950lerde kuzeydeki topraklarn byk blmnde tahl retilmekteydi. Burada 250.000 km2lik bozkr sahas srlerek tarm alan hline getirilmitir. Gneydeki tarm alanlarnda meyve, sebze, ttn, pirin, pamuk ve kenevir yetitirilir. Kurak sahalarda koyun, deve, at, sr ve kaliteli yn veren koyunlar otlatlr. lkede, eski Sovyetler Birlii ekonomik sisteminden serbest piyasa ekonomisine geite nemli skntlar yaanmaktadr. Nitekim Kazakistan bamszln kazandktan sonra, ulusal ve uluslararas alanda yetersiz kalan ticaret ve datm sistemi, hzla artan enflsyon, eskiyen makine ve aletlerin askerlerinin 1992 ve 1994te ayaklanmasyla Ruslar ve Ukraynallar buray terk etmitir. 1994te Kazakistan ylda 120 milyon dolar

327

modernize edilmemesi, devlet yatrmlarnn yetersizlii, tarm ve sanayi rnlerinde retim dkl gibi birok sorunla karlamtr. 1993te retilen budayn te biri; modernize olamam hasat sistemi, tama ve depolama faaliyetlerinin yetersizliinden dolay tarlalarda kalmtr. Dier nemli sorunlardan biri ise nemli sanayi tesisleri ve tarmsal alanlarda alan Slv ve Alman nfusun lkeden g etmesinden doan kalifiye eleman skntsdr. Kazakistann benimsedii devlet politikas, zelletirmeye, fiyatlar serbest brakmaya ve yabanc yatrm tevik etmeye dayanr. Bu ekonomik politika 1993 ylndan itibaren meyvelerini vermeye balam; 1993te %2000 olan enflasyon %20ye ve %30 olan isizlik oran %10a drlmtr. lkede televizyon, elektrik, petrol ve bankaclktan turizm iletmeciliine varncaya kadar nemli alanlarda zelletirme almalar balatlm ve 17 bin kadar devlet iletmesi zelletirilmitir. Buna karlk lkede devlet arazileri ile kolektif tarmda yaplan zelletirme yava ilerlemekte ve krsal alanlardaki Kazaklar, hl retimi dk kolektif iftliklerde almaktadr. Batl irketler, lkenin doal gaz ve petrol yataklarn aramak ve iletmek amacyla yatrm yapmaya balamtr. Kazak petrollerinin boru hatlar ile Rusya Federasyonu ile Karadenize ve Trkiye zerinden Akdenize aktlmas plnlanmaktadr. Trk iadamlarnn da Kazakistan da eitli iletmeleri vardr. Kazakistan, Orta Asya devletleri ierisinde en zengin olandr. Kii bana den mill gelir 1310 ABD dolardr. thalt 7,4 milyar, ihracat ise 6,3 milyar ABD dolardr. Alveri yapt lkelerin banda Rusya Federasyonu gelmektedir. zbekistan Seyhun ve Ceyhun nehirleri arasnda Orta Asya Medeniyetinin beii saylan zbekistan, pek Yolu zerinde en eski kentlerin kurulduu bir lkedir. 447.400 km2 yzlm ile Kazakistan ve Trkmenistandan sonra gelen 3. byk Trk cumhuriyetidir (Harita 6). Sovyetler Birlii dneminde nfus younluu en fazla olan 5. cumhuriyetti. Yzey ekilleri: lkenin orta ve bat kesimini oluturan te ikilik blmnde l ve bozkrlarla kapl dzlkler yer alr. Batda yer alan st Yurt pltosunda yer yer geici akarsularn dkld tuzlu bataklklar grlr. Orta blmde ise geni ve plak olan Kzlkum l yer alr. Dier bir fizyorafik birim, Aral glne dklen Ceyhun nehrinin oluturduu delta sahasdr. lkenin dou kesimine doru Tanr dalarnn bat uzantsn oluturan engebeli ve dalk sahaya geilir. Bu dalk alanlardan lkeye hayat veren nehirler doar. rnein Zerefan nehri kysnda Buhara ve Semerkant kurulmutur. zbekistan llerine ulaan baz kk akarsular, nemli lde buharlaarak kumullar altnda kaybolmaktadr. klimi: Byk bir blm llerle kapl zbekistanda da iddetli karasal iklim hkm srmektedir. Yazlar uzun, scak ve yasz, ilkbahar serin ve yal, sonbahar hafif donlu ve yal;

328

klar ise ksa srmesine ramen karl ve souk gemektedir. Haziran ortas ile Austos arasndaki dnemde ortalama scaklk 32oC dolayndadr ve yksek scaklklar 40oCye kadar kmaktadr. Semerkantta 315 mm. olan yllk ortalama yan ou Mart ve Nisan aylarnda dmektedir. Kasm ile ubat arasndaki dnem karla kapl gemekte ve sk sk kar frtnalar olmaktadr. Scaklk ise 10oCnin altndadr. Kn dalardan gelen fn rzgrlar hava scakln ykselterek bal nemi drmektedir. Fn rzgrlarnn estii gnlerde kar rts hemen kalkmaktadr. Bu dalarda yaayan koyun obanlar, otlarn bymesi ve kar rtsnn kalkmasnda etkili olan fn rzgrnn etkisini yle dile getirmektedir: Karlar eriten iki gn esen rzgr, iki haftalk gneli gnden daha iyidir. Nfusu ve yerlemesi: Nfusu 25 milyonu amtr. Nfusun %42si kentlerde, %58i krsal alanlarda yaamaktadr. Nfusun te biri, Orta Asyann youn nfuslu sahalar arasna giren Fergana Havzasndadr. Geriye kalan nfus, dalar arasndaki vadilerde ve alvyal ovalarda yaamaktadr. Yllk nfus art oran %1,6 olan zbekistanda 15 yan altndaki nfusun genel nfusa oran %37,5dir. Ortalama mr, erkeklerde 64, kadnlarda 70 yldr. 6-14 ya arasnda eitim zorunludur. Okuryazar nfus oran %97dir. lkenin nemli kentleri; Takent (2,1 milyon), Semerkant (404.000), Namangan (360.000), Andican (310.000), Buhara (250.000), Fergana (193.000) ve Hokant (176.000)tr. Hokant, Buharadan sonra dneminde Orta Asya slm dnyasnda 2. byk merkez olmutur. Fergana vadisi: Kuzeyde Tanr, gneyde Altay dalar arasnda kalan geni bir oluktur; 22.000 km2 alan kaplayan Fergana vadisinden Seyhun nehri gemektedir. Bir vaha zelliinde olan Fergana vadisi verimli topraklar, uygun iklim artlar sayesinde M.. 2 yzyldan itibaren tarm ve yerlemeye alm; pek Yolunun getii nemli bir saha olmutur. Orta Asyann nde gelen pamuk, meyve ve ipek retim merkezidir. 8 milyon kadar nfusun yaad Fergana vadisi Orta Asyann en kalabalk blgesidir. Fergana vadisinde, ayn zamanda O (Krgzistan), Celal Abad (Krgzistan), Andican, Hokant bata olmak zere ok sayda nemli kent vardr. Ancak Ruslar, 1876da blgeyi igal ederek tm kentleri ele geirmilerdir. Dnyada ve Orta Asyada Tacikistandan sonra nfusu hzla artan lkeler arasnda yer alan zbekistanda krsal kesim ailelerinde ocuk says 9-10a kadar kmaktadr. lkenin bakenti ve nemli ehirlerinden olan Takent, byk bir yerleim merkezidir (Sovyetler Birlii zamannda Moskova, St. Petersburg ve Kievden sonra nfus ynnden 4. sradayd). Buradan Avrasyann her yerine kolaylkla ulam salanr. 2000 yllk tarihi olan Takentte ok sayda tarih eser vardr. 1966daki iddetli depremden zarar gren kentte binlerce insan lm, 300 bin kii evsiz kalmtr. Ruslar tarafndan yeniden onarlan ehrin tarih dokusunda nemli deiiklikler yaplmtr. Kent, 15 ve 16. yzyllarda altn dnemini yaam ve birou gnmze kadar ayakta kalan ok sayda eser yaplmtr. Takentte seramik yapm, mcevher ileme ve eitli el sanatlar gelimitir.

329

pek Yolu zerindeki nemli tarih kentler arasndaki Semerkant, M.. 5. yzylda Zerefah vadisinde 710 m. ykseklikteki bir yerde kurulmutur. Kente; 6 ile 13. asrlar arasnda Gktrkler, Araplar, Persler, Karahanllar, ve Seluklular ve Moollar bata olmak zere birok toplumlar egemen olmutur. 1370te Timur, buray bakent yapmtr. nl Ulubey rasathanesi kurulmutur. 18. asrda depremden byk zarar gren kent, 1868de Ruslar tarafndan igal edilmitir. Kentte Trk-slam medeniyetine ait ok sayda tarihi eser bulunmaktadr. Buhara, Semerkanttan sonra nemli tarihi ehirler arasndadr. Burada zgn mimarye sahip tarih eserlerin ou hl ayakta durmaktadr. 6. asrda nemli bir ticaret merkezi olan kent, 10. asrda da slm dnyasnn en nemli merkezinden biri olmutur. Kentte 10 bin rencinin eitim grd 100den fazla medrese alm ve 300den fazla cami yaplmtr. bni Sina, Firdevsi, Rudaki gibi nl bilginlerin yetitii kent, zellikle 10. asrda en nemli sanat ve bilim merkezi hline gelmitir. Su ihtiyacnn giderilmesi amacyla su salayan kanallar ve 100 akn havuz yaplmtr. Sularn kirlenmesi sonucu 19. yzylda ba gsteren kolera hastalndan dolay ok sayda insan lmtr. Bunun zerine Bolevikler, su sistemlerini onarm ve havuzlar drene etmilerdir. Havuzlardan beslenen ok sayda ku da ortadan kaybolmutur. Medrese, saray ve arlara sahip kentteki eski eserlerin onarlmas iin byk gayret sarf edilmektedir. Buhara, dnyann kltrel mirasna sahip ehirleri arasndadr. 1997de 2500. kurulu yln kutlayan Buhara, Orta Asyann din ve kltrel ynden deta kalbidir. Hokant (nfusu 176 bin), zbekistann nemli kentleri arasndadr. 18 ve 19. yzyldaki Hokant Hanlnn bakenti olmu. 35 medrese ve yzlerce caminin yapld kentte, 1918de zerk Trkistana bal Mslman Eyalet Hkmeti kurulmutur. pek Yolu zerinde nemli bir kent olan Andican (nfusu 350 bin), 15. asrda Fergana Devletinin bakenti olmutur. 1902de meydana gelen depremde kent byk zarar grmtr. zbekistann petrol retim merkezi olan Andican geleneksel pazarlarn da kurulduu bir sanayi kentidir. Ekonomisi: lkenin ekonomisi nemli lde tarma dayanr. Kurak sahalarda sulama ve gbreleme yaplarak bata pamuk olmak zere tahl yetitirilmektedir. Takent, Semerkant, Buhara ve Fergana vadisinde sanayi tesisleri kurulmutur. Ancak Sovyetler Birliinin kurduu bu tesislerden retilen mallar, modern fabrikalarda retilen sanayi rnleri ile rekabet edecek teknolojiye sahip deildir. lkede nemli lde pamuk retilmektedir. Sovyetler Birliinin pamuk retiminin te ikisi ve sebze ve meyvenin %60 bu lkeden salanmaktayd. lkenin nemli dier tarmsal rnleri, meyve ve pirintir; zellikle Fergana havzasnda ipek bcei beslenmekte ve buna bal olarak ipekli kumalar retilmektedir. lke ihtiyacnn ancak %30 kadarn karlayan tahl; yksek sahalarda ve verimli olmayan ovalk alanlarda yetitirilir. lkenin kurak olan bat kesiminde hayvanclk yaplr, burada ynleri ok kymetli olan karakul koyunlar beslenir.

330

zbekistan yeralt kaynaklar ynnden zengindir. Dnyada 8. altn reticisi lkedir. Altn, Kzlkum lnde arazi yzeyinde alan ocaklardan (ak iletme) karlmaktadr. Buras dnyann en byk ak altn iletme blgesidir. Dier madenler; kmr, doal gaz (Buhara civarnda), petrol (Fergana Havzas, Buhara Blgesi ve Karakalpakistan), uranyum ile dier demirli olmayan ve nadir bulunan minerallerdir. lke elektriini nemli lde termik ve %15 kadarn da hidroelektrik santrallerden salamaktadr. lkenin %12si ormanlarla kapldr; ancak kereste ihtiyacnn nemli bir blm ithaltla karlanmaktadr. zbekistanda son yllarda Rus ve Orta Avrupa teknisyen ve iilerinin alt iletmelerde zbeklerin yer almasna zen gsterilmektedir. zbekistan elektrik, makine, inaat malzemesi, gda, petrol ve doal gaz ithal etmektedir. Dviz sknts nedeniyle ithalt yapmada glk ekmektedir. Balca ihra mallar; pamuk, tekstil rnleri ve demirli olmayan madenlerdir. Gelirinin byk bir blmn altn ihracatndan salamaktadr. lkede zelletirme almalar henz yeterince yaplamamaktadr. Yabanc sermayenin lkeye girii tevik edilmektedir. Tarmda kolektifletirme sistemi hl devam etmektedir. Yeteri kadar yiyecek maddesi elde etmek iin pamuk ekim sahalarnn bir blm tahl retimine ayrlmaya balanmtr. zbekistan, geliri dk fakir lkeler arasndadr. Kentlerde kii bana den aylk gelir 50 dolarn altndadr. 1998 yl itibariyle thalt 4,1 milyar dolar, ihracat ise 3,8 milyar dolardr. Alveriini nemli lde talya, Rusya ve Gney Kore ile yapmaktadr. zbekistandan pamuk, hurda bakr, alminyum alamlar, bakr katot, boya, kle inko almakta olan Trkiye, bu lkeye buday, eker, motor, diki makinesi, il, ay, otomobil ve biskvi satmaktadr. evre Felaketine Bir rnek: Aral Gl Kuzey gney ynnde 400 km., dou bat ynnde 280 km. uzunluunda olan ve 66.900 km2 alan kaplayan Aral gl, Hazar, Superior ve Victoria gllerinden sonra dnyann 4. byk gl olup Kazakistan ile zbekistan arasnda yer alr. Sovyetler Birlii dneminden itibaren Aral glne dklen Seyhun ve Ceyhunun sular ile tarm alanlar sulanmaya balanmtr. Bu sulanan alanlarda yetitirilen pamuk sayesinde Sovyetler Birlii, pamuk gereksinimi nemli lde karlamaktayd. Bu nehir sularnn sulamada kullanlmas, ok nemli evresel sorunlar ve arazi kaybnn meydana gelmesine neden olmaktadr. yle ki, kaynan Tanr ve Pamir dalarndan alarak Aral glne dklen nehirlerin yllk ortalama su verimi 1950li yllarda 55 km3 idi. Aralsk ve Moynak kentlerindeki halkn geim kaynan, nemli lde temiz gl suyunda avlanan balk oluturmaktayd. Gln kuzey ve gney kylar arasnda ulam da yaplmaktayd. Geni bir alan kaplayan delta zerindeki bataklk, aalk sahalarda ok deiik flora ve fauna yaamaktayd.

331

Sovyetler Birlii, 1960l yllardan itibaren zbekistan, Kazakistan ve Trkmenistanda Arala dklen sular pamuk retmek amacyla kullanmaya balam, Gle dklen suyun azalmasyla gl sahas yava yava kara hline dnmeye balamtr. Bilhassa 1960-1980 yllar arasnda sulanan tarm sahasnn %20 orannda artrlmas sonucu su tketimi iki kat artarak 45 km3ten 90 km3e ykselmitir. Trkmenistann gney kesimini sulayan Karakurum Kanal yaplmtr. Bu kanaldan tarm alanlarna verilen 14 km3 su Aral glne dklen suyun drtte bir orannda azalmasna neden olmutur. Buna gre 1980li yllarda Aral glne dklen su miktar 1950li yllara gre onda bir orannda azalmtr. Buna bal olarak Aral glnn alan yar yarya, hacmi ise te bir orannda klmtr. Nitekim 1966-1993 yllar arasnda su seviyesinin 16 m.nin zerinde dmesiyle gln dou ve gney kylarnda 80 km.lik bir blm kara hline gelmitir. Bylece gln su hacmi %75 ve kaplad alanda yar yarya azalmtr. 1987de Aral gl, kuzeyde kk ve gneyde byk olmak zere iki ayr gl hline gelmitir. Gl kysnda birer balk liman olan Aralsk (Kazakistan) ve Moynak (zbekistan) 1980li yllarn banda nemini kaybetmi, buradan gle balant salayan kanallar kurumu, balk tekneleri tede beride kara zerinde kalmtr. Aral glnn ekilmesiyle glde yaayan en az 20 balk tr kaybolmutur. Durum bununla da kalmam, Aral glnn kara hline gelen kesimi; tuz birikimi, pestisid, gbre kalntlar ve pamuk tarlalarndan gelen yaprak dkntleri ile kirlenmitir. Daha nce geimini balklktan salayan 60 bin nfus isiz kalm ve balk kentleri olan Aralsk ve Moynak birer hayalet kasaba haline dnmtr. Gl suyunun ekilmesi, iklim zerinde de etkili olmaya balamtr. Buna bal olarak Aral gl evresinde yazlar daha scak, klar daha souk gemeye balam, 1950li yllara gre yasz geen gn saysnda 4 katlk bir art meydana gelmitir. Sularn ekildii yerlerde tuzlu bir kabukla kaplanan gl taban, bitkilerin yetimesini engellemektedir. te yandan, kurumu gl tabanndaki tuz, kum ve tozlar, rzgrla yzlerce km. uzaklara kadar tanmaktadr. 1966-1985 yllar arasnda ylda ortalama olarak 65 gn Aralsk, toz frtnalarna maruz kalmtr. Sulanan sahalarda topran alt katlarnda bulunan tuzlu ve alkali maddelerin klcallk (kapilarite) ile toprak yzeyine kadar ykselmesi ve burada suyun buharlamasyla toprak yzeyinde birikmesi tuzlamaya neden olmutur. Ayrca rzgrla tanan tuzlu kumlarn tarm alanlarnda birikmesi de ayr bir tuzlanmay beraberinde getirmitir. Yaplan bir aratrmada, Aral glnn kurumu alanndan rzgrlarla tanan tuzlu kumlarn 75 milyon ton olduu belirtilmitir. Bunlara ilve olarak pamuk tarlalarnda kullanlan yaprak dkc illar, kimyasal gbre ile pestisidler, sulama ve ime suyunun da kalitesini bozmutur. 1982 ylna kadar kullanlan DDT pestisidleri, hl toprakta yksek bir oranda bulunmaktadr. Pamuk hasadnda kolaylk salayan yaprak dkc zehirli illarn 1990a kadar kullanlmas, baz kaynaklara gre binlerce insann lmne neden olmutur. Aral havzasndaki bitkilerde kimyasal il birikimi de tespit edilmitir. Rzgarla tanan toz ve tuzlar, insan saln tehdit edici boyutlara ulamtr. Blgede

332

solunum hastalklar, zellikle tberkloz, tiroit kanseri hastalklarnda artlar meydana gelmitir. Ayrca kirli sular tifo, dizanteri, sarlk gibi birok hastalklara da yol amtr. Buna bal olarak Rusyann dier blgelerine gre lm oranlarnda artlar meydana gelmi, doan bebeklerin %10u lmtr. zellikle Seyhun ve Ceyhun deltalarnn degradasyonu sonucu Aral gl evresinde yaayan 1783 hayvan trnn sadece 38i hayatta kalabilmitir. Delta sahasnda hayvanlar iin birer barnak ve beslenme sahas olan glck ve bataklklar kurumu ve buradaki canl hayat yok olmutur. Ayrca kat retiminde kullanlan saz ve kamlar yok olmutur. Aral glnde tabiat koruma alan olarak belirlenen Barsakelmes adasnda nadir olarak bulunan bir ceylan ve eek trnn yaam alannn da ortadan kalkt belirtilmektedir. Gerekten, Aral gl evresi nemli bir evre felaketinin eiine gelmitir. Bu durumu zbekistann zerk Karakalpak Cumhuriyeti Cumhurbakan U. Ashirbekov yle ifade etmitir: Aral denizinin taban byk oranda zehirli toz pskrten insan yaps bir volkandr. Aral glnde yaanan bu felaketin nlenmesi amacyla Sovyetler Birlii dalmadan nce ve yeni kurulan Trk cumhuriyetleri tarafndan birtakm tedbirler alnmaya balanmtr. Dnya Bankas, Avrupa Birlii gibi uluslararas kurulular bu felketin nlenmesi iin yardm yapmaya balamlardr, 1995 Eyllnde Aral glndeki evre sorunlar ile ilgili olarak BM tarafndan finanse edilen 2 gnlk bir konferans dzenlenmi; bu konferansta zbekistan, Kazakistan, Krgzistan ve Tacikistan, Aral gl havzasnda srdrlebilir bir gelimeyi esas alan bir deklrasyonu imzalamlardr. Dnya Bankas, Aral kurtarmak amacyla 300 milyon dolar tutarndaki plnn aklamtr. Dier taraftan, Aral glnn kurtarlmas amacyla 1997de Kazakistan, zbekistan ve Trkmenistan ortak bir proje dahilinde faaliyete gemilerdir. Krgzistan Krgzistan, kuzeyde Kazakistan, gneydouda in Halk Cumhuriyeti, gneyde Tacikistan ve batda zbekistan ile komudur (Harita 7). 198.500 km2 yzlmnde olan lkenin nfusu 4.5 milyondur. Yzey ekilleri: Yaklak %94 kadar dalk olan lkenin ortalama ykseklii 2750 mdir. %40 3000 mnin zerindedir ve drtte devaml kar ve buzul rts altndadr. Gneydousunda Tanr dalar uzanr. Dalarn doruk izgisi in Halk Cumhuriyeti ile snrn oluturur, Krgzistanda en yksek tepe ise 7439 m.dir. Orta kesiminde bulunan Fergana Havzas, gneyde Pamir ve Alay dalk ktlesine makas ucu eklinde sokulur. Tanr dalarnn kuzey kesiminde bir knt gl olan kn donmayan ve derinlii 700 m.ye ulaan Issk-Kl (Ilk gl) yer alr. Bu gl, Sovyetler Birlii dneminde, Ruslarn askeri s kurduu, denizalt silhlarnn deneme ve gelitirme yeri olmutur Gneybatda ise Song Kl (gl) bulunur.

333

Krgzistann nemli saylacak alak kesimini u ve Talas vadileri oluturur. Ana nehri ise Fergana havasnda Seyhun nehri ile birleen Narn ve Kazakistan snrndaki udur. Dalar, lkenin kuzey ve gneyinde nfuslanm merkezler olan u ve Fergana vadilerini birbirinden ayrmaktadr. Bunlar birbirine balayan karayolu ulam 3000 m.nin zerinde bulunan geitle salanmaktadr. klimi: Krgzistanda, Orta Asyann yksek ve i kesimlerinde yer almas nedeniyle yaz ve k arasndaki scaklk fark ok fazla olan karasal iklim hkm srmektedir. Alak sahalarda scak ve yksek kesimlerde souk ller yer almaktadr. Ortalama ya 400 mm. civarndadr. Yan bir blm kn kar eklinde dmekte ve kar uzun sre yerde kalmaktadr. Krgz dalarna genellikle kar yamaktadr. Yazn ortalama scaklk 32oCyi ve yksek scaklklar ise 40oCyi gemektedir. K mevsimi, Sibiryadan gelen souk hava ve rzgrlarn etkisi ile ok souk gemekte ve scaklk 20oCnin altna dmektedir. Kasm ile ubat arasnda 40 gn scaklk -24oCnin altnda kalmaktadr. zellikle ukur sahalarda, dalardan gelen souk havann ylmas ile sis olumaktadr; buna karlk dalarn yamalar ak ve gneli gemektedir. Mesel Krgz-Altay dalarnn eteindeki Bikek sisli, gneydeki dalarn yamalar ak ve gnelidir. Sis, dalardan gelen souk havann alak sahalarda, havadan scak olan zeminle karlamas sonucu olumaktadr. Nfusu ve yerlemesi: lkede 80 etnik grup ve 16.000 snmac vardr. 1989dan sonra Slvlar ve Almanlar, lkede giderek azalmaya balamtr. rnein 1993te 130 bin kii lkeyi terk etmitir, bunun 90 bini Rustur. Slvlar ve zbekler, hizmet sektrnde almaktadr. Krgzlarn, Trk kltr zerinde nemli izleri bulunmaktadr. 1000 yl kadar nce yazlan Krgz Trklerinin destan olan Manas destan; Trk kltr, dil ve tarihi zerinde dnemin tm zelliklerini ortaya karan nemli bir kaynaktr. Manas destan, ayn zamanda zbek, Karakalpak, Kazak vb. Trk halklarnn destanlarnda da belirli bir yer tutar. Krgzistanda yllk nfus art oran %1,0dir; 15 yan altndaki nfus oran ise %35,0tir. Ortalama mr erkeklerde 63, kadnlarda 72 yldr. 6-15 ya arasndaki eitim kademesi zorunludur. Okuryazar nfus oran ise %97dir. lkenin nemli ehirleri; Bikek (nf. 800.000), O (300.000), Celal Abad (74.000), Toktogul (71.000) ve Karakol (64.000)dur. Nfusun %60 krsal alanlarda yaamaktadr. Coraf ynden ayr olan gneydeki O ve Celal Abad illerinde geleneksel tavrlar hkimdir. Bu iki ilde lke nfusunun %55i yaamaktadr. Fergana Havzasnda zellikle O ve Celal Abadda sanayi tesisleri kurulmutur. Kltrel ve ekonomik ynden Fergana Havzas, kuzeydeki sahalara gre farkldr. lkenin nemli merkezi olan Bikek, 1862de Ruslar tarafndan alnarak bir garnizon hline getirilmi, 1926da Krgz Cumhuriyetinin bakenti olmu ve burada sanayi tesisleri kurulmutur. Ekonomisi: lkenin ekonomisi, geleneksel zellikteki tarm ve hayvancla dayanr. Tarmla

334

uraan nfus, alan nfusun te birini oluturur. lke gelirinin te biri bu sektrden elde edilir. lkenin ancak %7 kadar tarm yapmaya uygundur, burada tahl, meyve ve sebze, ttn ve pamuk yetitirilir. Tarmsal alanlarda retim dktr. Ayrca 600 bin hektar alanda ceviz retilir. Ota ipek fabrikas vardr. Otlak sahalarnn bir blm tarma alarak tarmsal rnlerin veriminin artrlmas iin almalar yaplmaktadr. Tarmda zelletirme yaplmasna ramen istenilen rn art salanamamtr. Sanayi (genellikle madencilik, hidroelektrik santral jeneratr, tarm alet ve makineleri, gda ileme, elektronik ve tekstil) lke gelirinin drtte birini ve alan nfusun da %27 kadarnn istihdamn salamaktadr. Sanayi tesislerinin yarya yakn blm zelletirilmitir, fakat yetimi insan gc yetersizlii dolaysyla istenilen kalitede retim yaplamamaktadr. Krgzistan; kmr, altn, uranyum ve dier stratejik nemi olan maden yataklarna sahiptir. Ancak bu madenler sermaye ve alt yap yetersizliinden dolay iletilememektedir. Altn retiminden lke gelirinin %18 kadar salanmaktadr. Doal gaz ve petrol yataklar snrldr. Dalk sahalardaki akarsularn hidroelektrik potansiyeli yksektir. 1994-1996 yllar arasnda sanayi mallar retiminde %64lk bir d olmutur. Halkn %20si isizdir. 1996da Krgzistan; Kazakistan, Beyaz Rusya ve Rusya ile gmrk ve Orta Asya lkeleri ticaret birliine girmitir. D ticaret hacmi ok dktr. hracat ve ithalat 670er milyon ABD dolardr. Alveriini Rusya, in, zbekistan ve Kazakistanla yapmaktadr. Trkmenistan Kuzeyinde Kazakistan, kuzeydousunda zbekistan, gneyinde Afganistan, gneybatsnda ran ve batsnda Hazar denizi yer alr. Yzlm 488.100 km2 olup, Kazakistandan sonra 2. byk Orta Asya Trk Cumhuriyetidir (Harita 8). Yzey ekilleri: lkenin %80i llerle kapldr. Trkmenistann orta kesiminde yer alan Karakum l, dnyann en byk kum llerinden biridir; burada barkan, yani hill eklinde kum tepeleri grlr. Gneye doru ran snrnda uzanan Kopet dalarna geilir. Kuzeybatda Kazakistan snrnda kk da sralar yer alr. lkeye hayat veren Amuderya nehri gneydoudaki Tanr dalarndan kaynan alr. Kopet dalarndan doan Tecen ve Murgap adl kk akarsular ise le kavuur kavumaz kaybolur. lkenin gneyindeki dalk alanlar, Orta Asyann 1. derecede deprem kuadr. Trkmenistann Hazar denizi kylar, baka bir grnmde olup gri renkli kumlar ile deta Ayda grlen bir manzaraya benzer. klimi: Kurak iklim koullarnn hkm srd lkenin bete drd llerle kapldr. Havadaki bal nem ok dktr. Yln yaklak 300 gn gnelidir. Yazn llerde scaklk 35oCyi, hatta

335

Karakum lnn gneydousunda 50oCyi aar. Klar ok souk geer. lke genelinde k aylarnda ortalama scaklk 0oC ile-10oC arasndadr. En souk kesim lkenin gneyindeki yksek alanlardr. zellikle Afganistan snrndaki dalk alanlarda scaklk -33oCye kadar der. Akabatta kn 0oCnin altna den scaklk, Nisandan itibaren birdenbire ar ekilde ykselir. Yllk ortalama ya miktar, llerde 80 mm. iken dalk alanlarda 300 mm.ye ular. Yan byk blm ilkbahar aylarnda, dalarda ise yaz mevsiminde der. Nfusu ve yerlemesi: Trkmenler, geimini hayvanclkla salayan, bozkrlarda at koturan bir Trk boyudur. Nfusun %45.5i ehirlerde yaamaktadr. Ruslarn lkeye girmesiyle nemli sayda Trkmen lkelerinden g ederek Afganistan ve Kuzey rana snmlardr. Burada ok sayda (100 akn) Trkmen boyu yaamaktadr. Bu boylardan en byk olan Akabat blgesindeki Tekededir. Trkmen gruplar birbirlerinden ive, giyim kuam stilleri, mcevher tak, dokuduklar hal desenleri ile ayrt edilir. %90 Mslman olan lke nfusunun %37,4i 15 yan altndadr. Yllk nfus art oran %1.5 dolayndadr. Okuma yazma oran %100dr. Ortalama mr erkeklerde 61, kadnlarda 68 yldr. Nfus, Ceyhun ve Murgap nehirleri boyunca younlamaktadr. Hazar denizi kysnda sanayi tesislerinin yer ald kasabalar vardr. kesimlerde Baharden, Kazmak, Bayram Ali, Tecen, Daouz, Trkmenabat ve tarih bir nemi olan Kzlarvat kasabas bulunmaktadr. Devlet bakannn ad verilen Trkmenba, Hazar denizi kysnda hill eklinde bir tepenin eteinde kurulmu gzel bir ehirdir. Byk kentler, genellikle 2500 yllk tarihi temsil etmektedir. Buralarda Trk, Pers, Arap kltrne ve hatta Byk skender dnemine ait eserler grlmektedir. Dou Trkmenistan, ran ve Pakistan snrna yakn ksmlar kaplar; burada yalarn biraz fazla olmas nedeniyle bozkrlara (steplere) geilir. Buralardaki yerlemelerin su ihtiyac, Mervde olduu gibi Mugrap nehrinden salanr. Trkmenistann sanayi merkezi ve lkenin 2. byk kenti olan Merv, nl Trk filozofu Mevlnann doduu yerdir. M. . 6. asrda kurulmu olan kent, 11. ve 12. asrlar arasnda Byk Seluklu Devletinin bakenti olmu; nemli bir kltr ve sanat merkezi hline gelmitir. Mool aknlarna urayan kent, nemli lde zarar grm ve ok sayda insan Moollar tarafndan katledilmitir. 1795ten sonra Trkmen kabilelerinin yerletii bir vaha kenti olmu, 1884te Ruslarn eline geen kentin ad Mary olarak deitirilmitir. Akabat, pek Yolu zerinde tarihi bir ehir olup M.. 1. yzylda depremle harap oldu, 11. yzylda Seluklularn elinde bulunan kent, Mool aknlar ile yklp yakld; daha sonra Ruslar buray blgesel bir merkez olarak setiler. 19. yzylda Avrupallar, ehirde al veri merkezleri, oteller vb. yaptlar; demir yolu ulam saladlar; ehre Ruslar, ranllar, Ermenileri ve Yahudileri yerletirdiler. 6 Ocak 1948de Richter lei ile 9 iddetinde meydana gelen bir depremle kent adeta yerle bir olmu, kent halknn te ikisi, yaklak 110.000 kii hayatn kaybetmitir. Daha sonra yeniden kurulan Akabat gnmzde modern bir ehir grnmndedir. Ekonomisi: Sovyetler Birlii dneminden beri lkenin ekonomisi nemli lde pamuk retimine

336

dayanmaktadr. retilen pamuk ve doal gaz, Moskovaya uluslararas piyasa fiyatnn altnda satld iin ekonomik ynden gelime gsterememitir. Ayrca eski Sovyet ynetimi iindeki lkelerde olan alacan tahsil etmede sknt ekmekte ve ekonomik ynden kendini toparlamada zorluklarla karlamaktadr, Sovyet dneminden miras kalan merkezi ekonomik ynetim, reformlara ramen hl devam etmektedir. Pamuk retimi, eskiye oranla %75 kadar azalmtr. Tarmda zelletirme yaplmasna karn iftiler iledii topran sahibi deildir. Doal gaz, petrol, tekstil ve ulam sektrnde yabanc irketler yatrm yapmaya balamlardr. lkede isiz nfus says olduka fazladr. Trkmenistanda gnlk tketim mallarnn halka ucuz fiyatla satlmas iin devlete sbvansiyon yaplmaktadr. Su, elektrik ve doal gaz, halka bedava verilmektedir. Bu durum lkede israfa neden olmaktadr. yle ki, doal gaz ve elektrik ocaklar baz yerleim birimlerinde ak braklmaktadr. lkede petrol ve zengin doal gaz yataklar bulunmaktadr. Petrol rezervinin 700 milyon ton, doal gazn ise 13 trilyon metrekp olduu tahmin edilmektedir. Doal gazn bir blm ABD, Kanada ve Almanyaya ihra edilmektedir. lkenin doal gaz boru hatlar ile Rusya Federasyonuna gnderilmektedir. Trkmen doal gaznn 4400 km. uzunluundaki boru hatt ile ran ve Trkiye zerinden Avrupaya pazarlanmas gndemdeki yerini korumaktadr. Hlen rana ylda 2 milyon metre kp doal gaz boru hatlar tanmaktadr. Son yllarda Trk firmalar Trkmenistana yatrm yapmakta, zellikle tekstil fabrikalar kurmakta ve ucuz Trkmenistan pamuu almaktadr. lkenin ihracat ve ithalat hacmi ok dktr (1997 yl verilerine gre ithalt 1,1 milyar, ihracat ise 689 milyon ABD dolardr) Tacikistan Kuzeyinde Krgzistan, kuzey ve batsnda zbekistan, dousunda in, gneyinde Pakistan ve Afganistan yer alr. Yzlm 143.100 km2, nfusu 6,4 milyon ve bakenti Duanbedir (Harita 9). Taciklerin, Pers asll olduu ve zamanla kltrel ynden zbek Trkleriyle kaynat kabul edilmektedir. 15. asrda Buhara Emirinin egemenliine girmiler, 18. asrda Afganlar lkenin gneyine kadar ilerlemilerdir. 1991de bamszln kazandktan sonra Tacikistanda etnik gruplar arasnda i savalar kmtr. Yzey ekilleri: Orta Asya lkelerinin en k olan Tacikistan, dalk bir lkedir; 3000 m.den yksek sahalar lkenin yardan fazlasn kapsar. lke, Tanr dalarnn gney kesimini ve Pamir dalarnn yksek kesimlerini kapsar. Burada ykseklii 7134 ve 7495 m.ye ulaan Orta Asyann en yksek zirveleri yer alr. 7000 m.nin zerinde olan dalarda dnyann en byk ve uzun bullar bulunur (Fedenko buzulunun uzunluu 72 km.dir). lkenin te birlik blmn oluturan bat kesiminde alak ovalara geilir. Tanr dalarnn bat kesimindeki iki da sras arasnda da aras ovas yer alr. st kesimleri kar ve buzullarla kapl dalk sahalardan kaynaklanan sular; Fergana, Seyhun ve Ceyhun nehirlerini besler. Ceyhun ve Pyanc

337

nehirleri lkenin Afganistanla olan snrnn byk blmn izer. Dou snr, Pamir vadisinden geer. klimi: iddetli karasal iklimin etkili olduu lkede kn -12oCye den ortalama dk scaklk, yazn 42oCye kmaktadr. Afganistan snrnda ise scaklk 48oCye ulamaktadr. lkbahar aylar (Mart-Mays) yal gemekte ve bu dnemde sk olarak saanak yalar olumaktadr. Yaz mevsimi ise genellikle yaszdr. Yllk ortalama ya miktar 600 mm.ye yakndr. Bakent Duanbe kn ok souk gemektedir. lkenin yksek kesimlerini oluturan Pamir dalarnda Ocak ay ortalama scakl -20oCye ve iddetli kar frtnalarnn olduu yksek kesimlerde ise -45oCye kadar dmektedir. Pamir dalarnn dou kesiminde Dou Trkistanda scaklk -60oCye kadar inmektedir. Yazn Basra Krfezinden balayarak Tibet pltosuna kadar uzanan sahada alak basn, evrede (Hint Okyanusu ve Sibirya) ise yksek basn sahas olumaktadr. Buna bal olarak evredeki yksek basn alanndan alak basn sahasna doru bazen iddetli frtnalar meydana gelmektedir. Tacikistanda da Haziran ile Kasm arasnda zaman zaman birka gn sren ve yerleme merkezlerinde hayat ekilmez duruma getiren iddetli kum frtnalar grlmektedir. Nfusu ve yerlemesi: 1993te Tacikistan nfusunun %65i Tacikler %25i zbekler, %4 Ruslar ve %6s da dier etnik gruplardan olumaktayd. Ancak lkede 1992den beri patlak veren i savalar, etnik grup oranlarnda deimelere neden olmutur. Ayrca i atmalar sonucu lkedeki on binlerce (yaklak 60 bin) kii hayatn kaybetmi, 600 bin kii lkenin kuzeyine g etmi ve 60 bin Tacik, 4,4 milyon Tacikin yaad Afganistana snmtr. lkede kan i savan ana nedeni eitli etnik gruplarn lke ynetimindeki temsil paylamndan ileri gelmitir. 1998de lkede huzur salanm gibi grnmektedir. Halkn byk blm krsal alanlarda, te biri kentlerde yaamaktadr. Halk, krsal kesimde meskenleri aatan yaplm klaklarda ve dalarn eteklerindeki kk kylerde oturmaktadr. Nfus art oran %1,9dur. 15 yan altndaki nfus, lke toplam nfusunun %42sini oluturmaktadr. Ortalama mr erkeklerde 66, kadnlarda ise 71 yldr. Tacike Pazartesi gn anlamna gelen bakent Duambe (nfusu 700.000), pazar yeri olarak kurulan bir kyn 80 yllk bir zaman srecinde gelimesiyle bugnk durumuna gelmitir. Bolevik ihtilalini takiben Kzlordu lkeye girdi. 1922de Enver Paa, lkede bir Trk devleti kurmak iin Kzlorduyu yenerek Duambeyi kurtard; ancak Bolevikler, Trkleri malup ederek Duambeye ve lkeye hkim oldular. Enver Paann ordusunu datarak Enver Paay ehit ettiler. 1997de Enver Paann mezar Trkiyeye nakledildi. 1929da Duambe, Sovyetlere bal Tacik Cumhuriyetinin bakenti oldu. Kentin nfusu, pamuk ve ipek ileme tesisleri kurulmas ve krsal alanlardan gelen glerle ksa srede hzla artt. lkenin 2. nemli ve en eski kenti olan Hojant, Kuzey Tacikistann bakenti konumundadr. 2300 yl nce Byk skender tarafndan kurulan kent, Mool dnemine kadar, Fergana vadisinin nemli bir kaps olarak ticaret ve dier alanlarda byk gelime gstermi, kentte saray ve cami dahil

338

ok sayda eser yaplmtr. lkenin nemli sanayi tesisleri burada kurulmutur. 1998de zbeklerle hkmet gleri arasnda kan atmada 200 kadar insan lmtr. Ekonomisi: Sovyetler Birlii iinde iken de en fakir cumhuriyet olan Tacikistanda i savalar ekonomik ynden kalknmaya nemli darbe vurmutur. 1920lerde lkenin %7 kadarn oluturan tarm sahalar pamuk ekimine tahsis edilmitir. lkede baz meyve, sebze ve tahl retilmekteydi; ancak retilen tarm rnleri halk beslemeye yetmedii iin srekli Sovyetler Birliinden yardm gelmekteydi. Sovyetler Birliinden ayrlmas ile ticar sistemi iyice kmtr. lke; altn, gm ve dier kymetli madenler ve pamuk retiminden salanan gelirle ayakta durmaya almaktadr. Gneybatdaki ana tarm sahasnda meydana gelen atmalar, tarmsal retimde de sebep olmutur. lkede yetitirilen tarmsal rnler, kalifiye ii ve makine yetersizlii yznden yeteri ekilde hasat edilememektedir. lke ekonomik ynden nemli bir kmaz iindedir; devlet memurlar maan almakta sknt ekmekte, zelletirme yaplamamakta ve yabanc sermaye lkeye gelememektedir. lke dnyann en fakir 30 lkesi arasnda yer almaktadr. retmen 5 dolar aylk maa ile sadece kendini deil ok sayda akraba, komu ve arkadan beslemeye almaktadr. lkenin ihracat ve ithalat hacmi 1 milyar dolarn altndadr. Dou Trkistan (Sincan) Uygur zerk Blgesi Orta Asyann dou blmnde, in Halk Cumhuriyeti iinde otonom bir blge olan SincanUygur (Xinjiang-Uygur veya Sinciyang-Uygur) yer almaktadr. 1,6 milyon km2 alan kaplayan bu blgede de Orta Asya lkelerinin kltr, dil ve tarih zellikleri grlmektedir. Yani hem coraf hem de kltrel ynden Dou Trkistan, Orta Asya Trk lkeleri iinde saylmaktadr (Harita 10). Tarihi: Uygur Trklerinin yurdu olan Dou Trkistan, indeki Han dneminde pek Yolunun gemesi ile nem kazanmaya balamtr. 7 ve 8. asrlardaki Tang dneminde inliler Kagar ve Buharaya kadar sokuldular. Buna karlk, Trklerin de yardmyla 8. asrda randan gelen Arap askerleri Kagar ve Gilgite kadar sokuldular. indeki Tang hanedan kuvvetleri, Trklerin ve Araplarn yaylmasn nlemek iin gnmzdeki Kazakistan, Krgzistan ve Kuzey Pakistana kadar olan blgelere ilerlediler. 11. ve 12. yzyllarda slmiyet buralara kadar yayld. Kagar, 1219da Mool ve 14. yzyln sonunda Timur aknlarna urad. 1755 ylna kadar Dou Trkistan topraklar Timur veya Mool soyundan gelen toplumlarn kontrol altnda kald. Bu tarihten sonra, tm ini igal eden Manuryallar blgeye hakim olmaya baladlar (1768). Bunun zerine Dou Trkistan topraklarnda zaman zaman atma ve ayaklanmalar oldu. 1847de Hunzada bamsz Karakurum Devleti kuruldu. 1860 ve 1870li yllarda Bat in snrnda Mslman Trk toplumlar ayaklandlar. Ruslarn 10 yl kadar hkim olduu bu blgeden ekilmelerini takiben Uygurlar, Mslman inliler (Dunganlar) ve Kazaklar, Kazakistan ve Krgzistana kadar yayldlar. 1865te Yakup Bey, Kagar ele geirerek burada bamsz bir Trkistan Devleti kurdu ve kendini Kagar hkimi olarak iln etti.

339

ngiltere ve Rusya ile diplomatik temaslar yapld. Birka yl sonra inliler tekrar blgeyi ele geirdiler. 1882de Rusya, Kagarda bir konsolosluk at, 1877de ngilizler, Gilgitte ve 1890da Kagarda bir enformasyon merkezi kurdular. Daha sonra Manuryadan gelen in kuvvetleri, Pamir ve Tibeti kapsayan yerlerde stnlk salamaya baladlar. 1884te buras inin bir eyaleti hline geldi. 1851 ylnn balarnda Ruslar, Orta Asyaya ilerleyerek li havzasna kadar olan blgeleri ele geirdi. Rusyann blgeye yaylmas zerine ngilizler harekete geerek, Mir ve Hunzadan sonra Gilgitte ofisler atlar. Bununla da kalmayarak Hunzay igal ettiler. 1911de inde ve 1917de Rusyada meydana gelen devrimler, blgedeki Rus ve in egemenliinin zayflamasna neden oldu. 1930lu yllarn balarndan itibaren Mslmanlar ayaklanmaya baladlar ve 1933te Kagar ele geirerek Dou Trkistan Cumhuriyetini kurdular. Fakat ksa bir sre sonra 1937de inliler ve Ruslar birlik oluturarak Dou Trkistana hkim oldular. Ancak Trklerin tekrar ayaklanmas ile 1945te tekrar Dou Trkistan Cumhuriyeti kuruldu. Fakat inliler, Trkler arasnda kkrtclk yaparak i savalarn kmasna yol atlar ve blgeyi tekrar egemenliklerine geirdiler (1948). in idaresine kar kurulan Mslman birlii Urumide kuruldu, ancak 1949da Mslmanlarn nde gelen liderlerinin indeki yeni komnist liderlerle anlamaya giderken kukulu bir uak kazasnda lmeleri, Mslmanlarn ine kar direniini ve gcn krd. 1951 ylnda Komnist in, blgeye hkim oldu. 1955te ise in Halk Cumhuriyeti, Sincan-Uygur Blgesini zerk bir blge olarak iln etti. 1960larda demir yolu Urumiye kadar ulatrld. Buraya inliler yerletirilmeye baland. Bunun sonucu olarak Uygur zek Blgesindeki 200 bin civarnda olan inli nfus, 1993te 8 milyona ulat Doum kontrolnn uygulanmas sonucunda da Uygur nfusun fazla art nlendi. Ancak, in egemenliini ve uygulanan baskc politikay ilerine sindiremeyen Trkler, inlilere kar direnilerini srdrdler. 1970, 1981, 1990 ve 1997de Trklerin bamsz bir Trkistan Cumhuriyeti kurma abalarna ynelik ayaklanmalar, inlilerin acmasz katliamlar ile bastrld. inlilerin Uygur Trklerine kar insanlk d uygulamalar ve Trkleri idam ettikleri dnya kamuoyunca bilinmektedir. Buna karn in ynetimi, Trklere bask olmadn yaynlar ile bildirmeye almaktadr. Ancak uluslararas yaynlarda inlilerin Trk liderlerini lkeden srdkleri ve Trklere kar bask uyguladklarn bildirilmektedir. in ynetimine kar gelen Trklerin sokak ortasnda tavan gibi vurulmalar emredilmektedir.2 1955te inde yaplan idar dzenlemede Yeni Toprak anlamna gelen Sincan-Uygur zerk Blgesi, 8 ynetim blgesi, 5 zerk alt blge ve 15 kente ayrld. 8 ynetim blgesi unlardr: Turfan, Kumul (Hami), Aksu, Kagar, Hotan, li, ek (Taeng) ve Altay. Be zerk alt blge ise BayangolMool, Kzlsu-Krgz, angji-Hui, Boritala-Mool ve li-Kazaktr. Balca kentler ise Kumul (Hami), Aksu, Kagar, Hotan, Korila, Gulca (Yining), li, ek (Taeng), Altay ve Kuytundur. Yzey ekilleri: Sincan-Uygur zerk Blgesi, dou-bat ynnde 2000 km, kuzey gney ynnde 1650 km genilikte ve 1,6 milyon km2 yzlmndedir. Bu zerk blge, Moolistan, Rusya

340

Federasyonu, in, Afganistan, Pakistan ve Hindistana komudur. Dou Trkistanda; kuzeyde Byk Altay dalar, Ala dalar, Tanr dalar, Pamir-Altn dalar ve Karanlk (Kunlun) dalar uzanr. Dalar arasnda byk havzalara geilir. Nitekim kuzeyde Byk Altay dalar ile Tanr dalar arasnda Cungarya Havzas, Tanr dalarnn dousunda Turfan Havzas ve Tanr-Altn-Karanlk dalar arasnda Tarm Havzas bulunur. Gneydeki dalar, Tetis denizinde biriken kellerin Hindistan sert ktlesinin kuzeye doru hareketi sonucunda kvrlarak ykselmesi sonucunda olumutur. 3. Jeolojik Zaman sonu ve 4. Jeolojik Zaman balarnda Himalaya sisteminin ykselmesi ve yer yer faylar boyunca kmeler gnmzdeki topografyann olumasn salamtr. Dalarn yksek kesimleri, 4. Jeolojik Zamann buzul dneminde buzullarla kaplanmtr. Buzullarn andrmalar sonucunda geni buzul vadileri ve sirkler olumutur. Asyann en byk dalarndan biri olan Tanr dalar 2500 km. uzunlukta olup ortalama ykseklii 4000 m.nin zerindedir ve dan zerindeki en yksek zirve (Tomur) 7435 m.dir. Tanr dalarnn orta blmnde Urumiye balant salayan Tanr Kaps geidi vardr. Bu da zerinde 9500 km2 saha kaplayan 6800den fazla buzul bulunur. Sincan-Uygur Blgesinde yksek ve alak sahalar birbiri ile nbetlee yer alr. En derin ukur, Turfan Havzasnda-154 m. olup burada Aydnkol gl bulunur. Gneydeki da sisteminde Altn (Kunlun), Karakurum ve Pamir dalar uzanr. Bu silsilenin ortalama ykseklii 6000 m.nin zerindedir. En yksek zirve 8611 mye ular. Burada Buzullarn babas saylan Muztagata tepesi 7546 m.dir. Tanr ve Karanlk dalar arasnda yer alan Tarm Havzas, Asyann en byk havzalarndan biridir. 530.000 km2 alan kaplayan ve 1000 m. yksekliinde olan bu havzann dou-bat ynnde uzunluu 1500 km, kuzey-gney ynndeki eni ise 600 kmdir. Tarm Havzasnn ota kesiminde 324.000 km2 saha kaplayan Takla Makan l yer alr. Bu l, inde en byk ve dnyada da kumullarn hareket ettii 2. byk ldr. Burada 100-150 m. yksekliinde barkan eklinde kumullar yaygndr. Tarm Havzasnn en derin kesiminde 780 m. ykseklikteki Lop gl yer alr. Tarm Havzas, son buzul ann sonlarna doru byk bir glle kaplanm ve gl yzeyi 1400 m.ye kadar ykselmitir. Uzaydan alnan fotoraflarda Tarm Havzasn kaplayan gln eski ky izleri, gle dklen akarsularn oluturduklar deltalar, ky kumullar grlmektedir. Altay ve Tanr dalar arasnda uzanan Cungarya Havzas, 380.000 km2 saha kaplar. Bat kesimindeki yamalar 500 m. ve havzann orta kesimindeki Ebi gl 198 m. yksekliktedir. Cungarya Havzasnda yer yer sabitlemi kumullar grlr. Tanr dalarnn orta blmndeki Yldz (Yulduz) Havasnda inin 2. byk otlak sahas olan Bayanbulak ayr (533.300 hektar) bulunur. Tarm ve Cungarya havzalarnn kenarlarnda geni etek ovalarnn oluturan alvyal birikinti yelpazeleri yer alr. Buradaki etek ovalar verimli topraklara ve ok sayda dalardan gelen su

341

kaynaklarna sahiptir. Akarsularn getii yerlerde vahalar, st, kavak vs. oluan aalk sahalar grlr. klimi ve Bitki rts: Denizlere uzak olan bu blgede dalar, Hint ve Pasifik okyanuslarndan gelen nemli muson rzgarlarn engeller. Sadece souk ve nemli Arktik ve Atlas okyanuslarndan gelen rzgarlar alr. iddetli gne nlar, az ya, souk k ve scak yazlarla karaktersize edilen ok kurak karasal bir iklime sahiptir. Havada nem ok dktr, bir ay amayan bulutlu ve yal gnlerin dnda gkyz parlak ve aktr. Gece ile gndz arasndaki scaklk fark ok fazladr. Topran kurak olmas nedeniyle gerek buharlama yok denecek kadar azdr. lke genelinde ortalama yllk ya 150 mm. kadardr. Gneyde 50 mm. olan ya, kuzeyde 200 mm.ye ular. Toksunda 10 mm.ye inen ya, batda li Blgesinde 1000 mm.yi bulur. lkenin kurak kesimini oluturan Turfan ve Tarm havzalarnda yllk ortalama ya 20 mm.nin altndadr. Buna karlk Altay ve Tanr dalar kn ve ilkbaharda kar, yazn ve sonbaharda yamur eklinde ya alr. Buralara den yllk ortalama ya 500 mm. dolayndadr. Gneyde 14,5oC olan yllk ortalama scaklk kuzeyde 8oCye der. Uruminin Ocak ay ortalama scakl -15oC, en dk scakl -40oCnin (-41.5oC) altndadr. Yazn lke genelinde scaklk ykselir. lkenin en scak yeri olan Turfan Havzasnda yazn ortalama scaklk 40oCdir. Gnlk scaklk deimesi 20-25oC arasndadr; en yksek scaklk deimesi 50oCyi bulmutur. Gndzn ar scak olan havann gece soumas, bitkilerde karbonhidrat depolanmasn ve dolaysyla rnlerin bymesini kolaylatrr. Kavun, karpuz, zm, kays. armut vb. ok lezzetlidir. Havadaki nemin ve bulutluluun ok dk olmas nedeniyle yllk gnelenme 2500-3500 saat arasnda deiir. Bu durum bitkilerde fotosentez olayn hzlandrarak pamuk gibi bitkilerin abuk yetimesini salar. Dou Trkistan bitki rts ynnden de olduka zengindir. 3500 akn bitki tr bulunur; bunlarn 300 kadar ekolojik ynden nem tar, 100 kadar da yaban ceviz gibi nadir olan trlerdir. Yan fazla olduu Altay ve Tanr dalarnda gr da ayrlar ve ine yaprakl ormanlar grlr. Sincan-Uygur zerk Blgesi, tarm ve yeralt kaynaklar bakmndan olduka zengindir. Blge genelinde 23.000 km2 alan kaplayan 10.000in zerindeki buzuldan kaynaklanan 2000 milyar m3 su potansiyeli vardr. Tarm, otlak ve aalk alanlar, lkenin %37sini (62 milyon hektar) oluturur. 9,3 milyon hektar tarm arazisinin 3,2 milyon hektarnda sulama ve drenaj gibi slah tedbirleri alnmtr. Kii bana 0,24 hektar arazi dmekte olup bu deer in ana ktlesine gre 2,4 kat fazladr. 56,6 milyon hektar otlak sahas mevcuttur. Tarm alanlarnn byk blmnde buday, pirin ve msr ile arpa, soya fasulyesi, bezelye, dar retilir. Sanayi bitkilerinden uzun lifli pamuk bata olmak zere yal tohumlu bitkiler, eker pancar, keten, ayiei, erbetiotu, yalanc safran, ttn ve tbb bitkiler yetitirilir. 20 trden fazla

342

olan sebzelerin balcalar; spanak, domates, havu, soan, salatalk, sarmsak, ac biber, lahanadr. Sincan-Uygur Blgesi, meyve ve kavun lkesi olarak da bilinir. ok deiik trde olan Turfan zm, Gai kavunu, Hutubi karpuzu, Kuarakbademi, Aksu ve Hotann ince kabuklu cevizi, elma, Krla armutu, Artu inciri, kays, kiraz, eftali, Kaygalk nar yetitirilir. Bunlar arasnda Turfann yeil ekirdeksiz zm ve anann kavunu ok mehurdur. 500den fazla yaban bitkinin 400 kadarndan il yaplr. Turfan kentinin Turfan Havzasna doru indii yamata turistlerin gezmeye doyamad 15 km. uzunluunda zm Vadisi yer alr. Burada zm balar yannda elma, armut ve eftali yetitirilir. lke hayvanclk asndan da ayr bir nem arz eder. Koyun, at, sr, kei, eek, deve ve yak beslenen balca hayvanlar arasndadr. li, Yanki, Barkolun atlar, Sincann ince ynl koyunu, Altayn iri ynl koyunu ve Kukann kara koyunu mehurdur. lkede 770in zerinde omurgal hayvan tr vardr (61 balk, 8 amfibi hayvan, 41 srngen, 387 ku, 135 drt ayakl hayvan tr bulunur. zellikle dalarda geyik, samur, da san, ay, leopar, ceylan, ok yaban hayvan tr yaar. Altay ve Tanr dalarnda 1,6 milyon hektar saha ormanlarla kapldr; buralarda ine yaprakl larix (melez), ldin, hu ve kavak yetiir. Yaban bitki ve hayvanlarn korunmas iin bir dzine tabiat koruma alan ayrt edilmitir. Yeralt kaynaklar: Bazlar ok zengin olmak zere 100den fazla kmr yata vardr. Bu yataklardaki kmr, inin toplam kmr rezervinin te biri kadar olup 2,2 trilyon tondur. Sadece Tarm Havzasndaki petrol yataklar, inin toplam petrol rezervinin yedide birine, doal gaz yataklarnn ise drtte birine tekabl eder. Tarm Havzasndaki petrol ve doal gaz yataklarnn rezervi 20,5 milyar ton olarak tahmin edilmektedir. Ayrca dalardan kaynan alan akarsularn byk hidroelektrik potansiyeli mevcuttur. Rzgar ve gne enerjisi ynnden de byk bir potansiyel gsterir. lkede 3000 kadar verimli maden yatandan 122 eit maden karlr. Balca maden yataklar; demir, bakr, boksit, uranyum, inko, tungsten, manganez, krom, kurun, molibden, altn, gm, platin ile mika, asbest, kuvartz, tuz, fosfat ve slfrdr. Nfusu ve yerlemesi: Sincan-Uygur Blgesinin nfusu 16 milyonu akndr. lkede; 13 byk, 21 kk olmak zere 34 etnik grup yaar. Toplam Nfusun %47 (7,6 milyon) kadarn Uygur Trkleri 12 milyon nfusa sahiptir. Uygurlar, Arap alfabesini kullanrlar. kinci byk etnik toplumu 6 milyon nfusla Han (in) grubu meydana getirir. Geriye kalan Kazaklar (1,8 milyon), Huiler (732 bin), Moollar (150 bin), Krgzlar (257 bin), Tacikler (36 bin), zbekler (77 bin), Tatarlar (14 bin), Ruslar (8,5 bin) ve Tibetliler dahil dier toplumlar meydana getirir. Sincan-Uygur zerk Blgesinin bakenti Urumide ounlukla inliler ve aznlk olarak da Uygur Trkleri yaar. lkede slmiyet, Lmaizm (Tibet Budizmi), Budizm, Hristiyanlk, amanizm ve Taoizm dinlerine inanlar vardr. Uygurlar ile Kazak, Hui, Krgz, Tatar, zbek, Tacik, Dungiyang, Salar ve Baonlar Mslmandr. lkede bata Urumi ve Kagar kentleri olmak zere ok sayda yerleim biriminde camiler (23.000 kadar) vardr. in kaynaklarndan alnan bilgiye gre lkede; slm Dernei, Kutsal

343

Eserleri nceleme Dernei ve Budizm Dernei gibi din kurumlar faaliyet gstermektedir. lkenin en byk etnik grubunu oluturan Uygur Trkleri, tarm ve hayvanclkla geimini salarlar. ok gelimi el sanatlar arasnda hal, kilim dokumacl, bakr eya, bak ve mzik aletleri yapm bulunur. Genellikle kare eklinde nnde bahesi olan evlerde otururlar. Buday unu ve pirin ana yiyecekleri arasndadr. Pilv ve ekmekleri mehurdur. ecek olarak st tercih ederler. Bol miktarda sebze ve meyve yerler. Kazak, Moollar, Krgzlar ve zbekler genellikle hayvanclk yaparlar ve adrlarda yaarlar. Hui toplumu iftilik ve ticaret ileriyle urarlar. Sincan-Uygur Blgesinde 200 civarnda deiik sanayi rn reten 58 bini akn iletme vardr. Balca sanayi kollar; petrokimya, tekstil, gda ileme, maden, makine ve inaat Tarm Havzasndaki en byk kent, ayn adl akarsuyun kenarnda kurulan ve Trk tarih ve kltr asndan da nemi byk olan Kagardr (Nfusu 300.000). Kent nfusunun drtte n Uygur Trkleri oluturur. ehirde 11. yzyldan itibaren yaplmaya balanm slm mimarsine ait ok sayda eser bulunmaktadr. Bunlardan blgenin yneticisi Abak Hoca iin 1640ta yaplm trbe, Yusuf Has Hacip Trbesi, Seyit Ali Asya Han Trbesi ve Kagarl Mahmut Trbesi ile ok sayda (90 kadar) mescit ve cami bulunmaktadr. Kagar, yresel lde de nemli bir yerleme birimidir; evrede yetitirilen buday, msr, fasulye, pamuk ve meyve Kagarda pazarlanr. Kentte Etigar Camii 1442 ylndan beri ayakta durmaktadr. Bu cami, 1966-1976 yllar arasnda in kltr devrimi esnasnda byk zarar grm, fakat daha sonra restore edilmitir. 1949da kapatlan ngiltere ve Rusya konsolosluklar, turistik otellere dntrlmtr. Ayrca Sultan Trbesi, Art ilesinin 24 km. gneybatsnda bulunan Karahan hanedanndan afakbogela Hann 956da yaplm trbesi vardr. Kulca civarnda Tubeyla Timur Han Mozolesinde slm dinini kabul eden ilk Mool hannn mezar bulunur. Buras Dou Trkistandaki ilk slm mimarisi rnekleri arasndadr. Afganistan lke; kuzeyde Tacikistan, zbekistan ve Trkmenistan, douda in, gneydouda Pakistan ve batda ran ile komudur (Harita 11). Tarihi: Afganistan, Orta Asya ile Hindistan ve Hint Okyanusu arasnda stratejik bir yerde olmas nedeniyle srekli baka lkelerin etki alannda kald. 7. yzylda Mslman Araplarn eline geen lkede slm dini ve kltr yayld. 13. ve 14. yzyllarda Moollarn egemenliinde kalan lkede, 1774te Afganistan Krall kuruldu. Ancak 19. yzylda Afganistan topraklar, Orta Asyay ele geirmek isteyen arlk Rusyas ile ngilizler arasnda bir mcadele sahas oldu. 1878-1880 yllar arasnda Afganistan, ngiliz egemenliini kabul etti. ngilizlerin bu dalk lkeden ekilmek zorunda kalmalar zerine Afganistan 1919da bamszlna kavutu. 1978de Sovyetler Birlii tarafndan da desteklenen bir hkmet darbesi oldu. Rus askerleri lkeye girdiler. Bunu kabullenmeyen Afganllarla Ruslar arasnda dokuz yl srecek olan gerilla sava balad. Bu sava esnasnda on binlerce Afganl lkesini terk ederek mlteci durumuna dt. Mltecilerin ouna Pakistan kucak at. Sovyetler, 1989da lkeyi terk etmek zorunda kald. Bu kez, lkedeki eitli gruplar arasnda i ekimeler

344

balad. 1996 ylndan beri Pakistan tarafndan desteklenen Taliban, lkeye hkim olmaya balad. Bu srada Kabildeki ran Bykeliliini basan Taliban 11 ranl diplomat katletti. Bunun zerine 1998de ran ile Afganistan arasnda snr boyunda atmalar oldu. 1999da Kuzey Afganistan elinde tutan Kuzey ttifak ile Taliban arasnda Agabatta yaplan toplantda lke ynetimi paylald. Yani Afganistann kuzey kesiminde Kuzey ttifak, gneyinde ise Taliban ynetimi ele aldlar. 11 Eyll 2001de ABDnin New York kentindeki Dnya Ticaret Merkezine iki ABD yolcu uann arptrlmasndan Afganistanda yaayan ve terrist saldrlar dzenledii sanlan Suud asll Usame bin Laden ve Afganistanda slenen El-Kaide rgt sorumlu tutuldu. Bunun zerine ABD, El-Kaide rgtn datmak ve Ladeni yakalamak iin 7 Ekim 2001de Afganistan bombalamaya balad. Kuzey ttifak, ABDnin destei ile Talibann elinde bulunan blgelere hkim oldu. Sonuta Bonnda Birlemi Milletlerin dzenledii toplantda 16 Aralk 2001den itibaren geici bir ynetim kuruldu, bylece Taliban d Afganl gruplar lke ynetimini tekrar ele aldlar. Yzey ekilleri: lkenin byk bir blm dalktr. Alp-Himalaya da sisteminde yer alan Hinduku dalar nemli bir da kuadr. En yksek tepe Pamir dalar zerinde 7000 m.ye ular. Dalarn arasnda kk dzlkler ve akarsularla paralanm pltolar grlr. Yksek ksmlar kar ve buzlarla kapl dalardan kaynan alan akarsular, Afganistana hayat vermektedir. Gr akarsularla vadi ilerindeki tarm alanlar sulanmakta ve hidroelektrik santralleri altrlmaktadr. Ulam, dalar yaran derin vadileri takip eden yollarla salanr. Mesel Hayber Geidi, Kbil nehrinin at vadi zerinde yer alr. Gney ve kuzeye doru dalarn eteklerinde alak dzlklere geilir. klimi ve bitki rts: Karasal iklime sahip olan Afganistanda klar ok souk geer; scaklk 30oCnin altna kadar der. ukur sahalarda yazlar scak ve kuraktr. Yazn scaklk karasal etkilere bal olarak ok ykselir. Yaz mevsiminde scakln ykselmesinden dolay 3500 m. civarnda bile tarm yaplr. lkenin byk bir blm bozkr ve llerle kapldr. Dalarda yer yer ormanlar (selvi, mee, am) grlr; buralarda geyik, ay, leopar ve ok sayda ku tr yaar. Akarsu boylarndaki alak sahalarda defne ve fstklarn bulunduu allklara geilir. Nfusu ve yerlemesi: Jeopolitik adan Hindistan, ran ve Orta Asya gibi byk blge arasnda yer alan Afganistanda etnik gruplar bulunur. 24 milyonu akn olan lke nfusunun %38ini Petular (Putunlar), %25ini Tacikler, %19unu Hazaralar, %6sn zbekler, %3n gebe toplumlar, %2sini Trkmenler, %1,5ini Balular, %5,5ini de dier gruplar oluturmaktadr. Byk ounluu (%85) Mslmanlardan oluan lke nfusunun drtte krsal alanlarda yaar; yars gebe ve yar gebe bir hayat srer. Halkn gelir seviyesi ok dk olup dnyann fakir lkeleri arasndadr. Okuma yazma bilenlerin says ok azdr (%31,5). Nfus art (%2,8) yksek olan lkede 15 yan altndaki nfusun oran %42dir. Ortalama mr erkeklerde 47, kadnlarda 48 yldr. Sovyetler Birliinin igali ile balayan i savalardan dolay 5 milyon Afgan lkesini terk ederek mlteci olmutur. Yksek bir plto zerinde kurulmu olan bakent Kabil, lkenin en nemli merkezidir. Dier nemli kentleri, din ve idar ynden nem tayan Kandehar ile Celalabad, Mezar-

345

erif ve Herattr. Ekonomisi: lke nfusunun te ikisi (%68) tarmla, %10 kadar sanayi ile uramaktadr. Afganistann nemli gelir kaynan, Dubaideki (Birleik Arap Emirlikleri) ak pazardan alnan mallarn komu lkelere zellikle Pakistana satlmasndan salanan gelir ile illegal yollardan satlan uyuturucu maddeler (eroin, afyon vb.) oluturur. Tarmdan elde edilen rnler, ancak halkn ihtiyacn karlar. Buday, msr, arpa, pamuk ve pirin nemli tarm rnleri arasndadr. Sanayi bitkilerinden pamuk ve eker pancar yetitirilir. Kei ve byk kuyruklu koyun beslenir. Karakul koyunlarnn domam yavrularnn derisinden astragan denilen ok deerli krkler yaplr. Bu krklerden nemli gelir salanr. Ayrca hal ve kilim dokumacl da yaplr. nemli sanayi kollar tekstil, gda, imento ve mobilyadr. Sanayi tesislerinin ou, 20 yl sren i savalarda harap olmutur. lkede kara ve demir yollar ok yetersizdir. Bu sebeple, zengin kmr ve kaliteli demir yataklar iletilememektedir. Hinduku dalarnn kuzeyinde petrol yataklar kefedilmitir. Krom, bakr, altn, gm ve slfr ile mcevher ilerinde kullanlan kaliteli turkuvaz yataklar da bulunur. lkenin kalknmas iin baz devletler, dorudan ve dolayl olarak yatrmlar yapmlardr. Mesel, 1945 yl ncesinde Afganistana, Almanya ve ekoslovakyadan alnan baz teknik yardmlarla dokuma ve eker fabrikalar ile barajlar yaplmtr. Daha sonra ABDnden salanan yardmlarla salk kurulular alm, tarm makine ve aletleri alnmtr. Ayrca Almanya, sve ve Sovyetler Birlii; Afganistana baraj, fabrika ve yol yapmnda yardm etmilerdir. Eski Sovyetler Birlii, bir ara Afgan doal gazn yksek fiyatla satn alarak bu lkeye ekonomik ynden katkda bulunmutur. Afganistann nemli ihra rnleri; taze ve kurutulmu sebze ile meyve, doal gaz, hal ve karakul koyunudur. thal ettii mallar ise petrol, eker, ay ve imalt rnleridir. Alveriini Avrupa, Orta Asya, Japonya, Singapur, Malezya, Hindistan ve Pakistanla yapar.3

ATALAY, ., 2000, Trkiye Corafyas ve Jeopolitii. Ege niv. Basmevi, zmir. ATALAY, ., 2001, Ktalar ve lkeler Corafyas. Meta Basm, zmir. ATALAY, ., 2002, Harital ve Resimli Ansiklopedik Dnya Corafyas (Baskda), nklp Yay., stanbul. AZZHANOV. J. ve AYIR, E, 1996, Kazakistan, Tika Yay., Ankara. BATEMAN, G. ve EGAN V., The Encyclopedia of World Geography, Oxford University Press, 1995.

346

BEKN, R. M., 1997, Dou Trkistan Gerei. Yeni Trkiye 16, Trk Dnyas zel Says 11. BOEHM, RCHARD, G., World Geography, A Physical and Cultural Approach, Glencoe, McGraw-Hill Book Com., New York, 1995. CHIH, C., 1978, An Ouitline of Chinese Geography, Foregin Language Prees, Bejing. CHINA TRAVEL TOURIZM, 1998, Travel on the Roof of the World. China Travel and Tourizm Press, Beijing, China. CHINA, A GUIDEBOOK TO XINJIANG, 1988, Xinijang Education Press, Peoples Republic of China. N HALK CUMHURYET TRKYE BYKELL, 1997. Sinciann imdiki Durumu, Ankara. COLE, J., 1996, Geography df the Worlds Major Regions. Rutler and Tanner, London. DNMEZ, Y., 1968, Trk Dnyasnn Beer ve ktisad Corafyas, Corafya Enstits Yay. stanbul. GRITZNER, C. F., 1987, World Geography, Heat and Company, Toronto, Ontario. GLERSOY-NAZKAL, E., 1995, Bozkrdan Bamszla Manas. Trk Dil Kurumu Yay. 625, Ankara. JACKSON RCHARD H. ve HUDMAN LLOYD, E., World Regional Geography. John Wiley and Sons New York Singapore, 1990. KING, J., NOBLE, K, ve HUMPHREYS, Central Asia. Lonely Planet Publications, Hong Kong, 1996. MAYHEW B., PLUNKETT, R. ve RICHMOND, S., 2000, Central Asia. Lonely Planet Publications, Melbourne, Oakland, London, Paris. MERL, E., Mslman Trk Devletleri Tarihi. Trk Tarih Kur. Yay. Ankara, 1993. MICHAUD, R. et al., 1978, Caravan to Tartary, Thames and Hudson, Paris. PARKER SYBIL, P. (Editr), World Geographical Encyclopedia. Cilt 3: Asia. Mc Graw-Hill, Inc. New York, Tokyo, Milan, 1994. TIMPTON, F. B., 1998, The Rise of Asia. Economics, Society and Politics in Contemporary Asia. Macmillian Press, Malasia.

347

TIME ALMANAC, 2001, Information Please Almanac. New York. XINJIANG EDUCATION PRESS, 1998, China, A Guidebook To Xinjlang. China. XINJIANG THE LAND AND THE PEOPLE, 1989, New World Press, Beljing. A GENERAL SURVEY XINJIANG, 1989, Foreing Affair Office of Peoples Goverment of the Xinjiang Uygur Otonomous Region. Hew World Press Beijing, China. WHEELER, JESSE H. ve KOSTBADE TRENTON, J., World Regional Geography, Sausders College Publishing, London, Sydney, Toronto, 1990. 1 Bu konuda baknz: MAYHEW B., PLUNKETT, R. ve RICHMOND, S., 2000, Central Asia.

Lonely Planet Publications, Melbourne, Oakland, London, Paris. 2 Konu ile ilgili olarak baknz: Mayhew, B., Plunkett, R. ve Richmond, S., 2000, Central

Asia. Lonely Planet Publication, s. 495-497. 3 Teekkr: Haritalarn izimini yapan Yrd. Do. Dr. Hasan ukur ve Ferit Grbz ile Orta

Asyadaki baz kentlerin Trke yazlnda yardmc olan Rahman Seferova teekkr ederim.

348

Tarihte Trk Devletleri ve Hkimiyet Alanlar / Prof. Dr. Ramazan zey [s.266-276]
Marmara niversitesi Atatrk Eitim Fakltesi / Trkiye

Tarihte 16 Byk Trk Devleti ve Hakimiyetleri Trkler, tarihte ok sayda devlet kurmulardr. Sz konusu bu devletlerin ou, yaad dnemlerin byk devletleri olmulardr. Bu devletlerin says, mevcut baz tarihi kaynaklara gre 113 ila 180 arasnda deimektedir. Kukusuz tarih sahnesinde yaam olan Trk devletleri sadece bu kadar deildir. Aratrmalar devam ettike, bu saynn artaca ve bu devletler hakkndaki tarihi corafya bilgilerinin daha kesinlik kazanaca beklenmektedir. Tarihteki Trk devletlerinin says ne olursa olsun, tarihin her dneminde Trkler, devlet geleneklerini korumulardr. Yaadklar zaman dilimi ile corafi mekanlar asndan ele alndnda, Trk dnyasnn yayl sahas, Asya ve Avrupann byk bir blm ile Afrikann kuzey blmn kapsad grlr. Bugn dnya kamuoyunda, Bat dnyas tarafndan ilenen bir teze gre, Trklerin esas memleketi Orta Asyadr, o halde btn Trkler Orta Asyaya gitmelidir. gibi bir safsata gr vardr. Bu da milattan nce gereklemi olan, g hareketine dayandrlmaktadr. te yandan, Trk medeniyetinin tekrar kurulmamas iin, sanki tm dnya elbirlii yapm gibidir. Bugnn sper glerinin ideallerinde, hep paralanm ve ezilmi bir Trk dnyas yatmaktadr. Bu vesileyle, grlerini ve dncelerini aklamaktan hibir zaman ekinmemektedirler. Bu balamda, ataszleri bile icat etmektedirler. Bir Yahudi atasz yledir; Tanrm, Trklerin ayakkablarn dar yap. Ayandaki yaralarn acsndan baka bir ey dnmesinler ki, dnmeye frsat bulurlarsa, hemen medeniyet kurarlar ve dnyaya hkmederler. Tarih iinde yaam Trk devletlerinin yaadklar zaman ve mekana baklrsa Trkler, Bat Hunlar ile 434den itibaren Avrupada yaamaya balamlardr. Dnya leinde, zaman ve mekan ilikisi kurularak ve siyasi corafyann szgecinden geirilerek denilebilir ki; Japon Denizinden Adriyatik Denizine kadar uzanan geni topraklar, Trk dnyas olarak kabul edilmelidir. Tarih boyunca kurulmu 180 kadar Trk devleti kurulmu olmasna ramen, hepsinin dnya hakimiyetinde etkili olduu sylemek mmkn deildir. Dnya hakimiyetini salam olan Trk devletlerinin says 16dr ve bunlara Byk Trk Devletleri de denir. Bu devletlerin hakimiyet sahalar ise yledir;

349

1. Hun Devleti: lk byk Trk devletidir. M.. 250den M.S. 216ya kadar hkm srmtr. Trklk dnyasnn ncleri olarak bilinir. Mete Han dneminde devletin snrlar Japon Denizinden Hazar Denizine kadar geni bir blgeyi kapsar. Corafi mekan olarak dnya hakimiyeti iin, zamanna gre yeterlidir. zellikle Asya ktasnda en byk g olmutur. 2. Bat Hun mparatorluu: Byk Hun mparatorluunun ikiye blnmesiyle, Bat Trkistanda Coi Han tarafndan kurulan devlet. Corafi mekan olarak snrlar Bat Trkistan iine alr. Zaman ve corafi mekan erevesinde, en byk blgesel g olmutur. 3. Avrupa Hunlar (Bat Hunlar): M.S. 434de Atillann baa gemesiyle Avrupa Hunlar, byk bir devlet haline geldiler. Atillann oullar devleti iyi ynetemeyince, byk devlet 469da kmtr. Hakim olduu yllarda, Avrupa ktasnda en byk g olmutur. 4. Akhunlar: Tabga Devletinin adadr akalama alan iinde 350 ylnda kurulmu ve gelime gstermi bir Trk devletidir. Corafi snrlar; Horasan, Afganistan ve ran topraklarna kadar uzanr. 557de Akhunlar tarihe kart. Hkm srd yl bakmndan ksa olmasna ramen, hakimiyetleri srasnda, Asyada byk bir g olmulardr. 5. Gktrk Devleti: 552lerde kurulan ve adnda ilk defa Trk geen bir devlettir. 744de Uygurlar tarafndan yklmtr. Corafi mekan olarak Orta Asyay iine alr. Zamanna gre, Asyada en byk hakim g olmutur. 6. Uygur Hakanl: Byk Hunlarn torunlar olan Uygurlar, ok sayda devlet kurmulardr. Uygur Hakanl bunlardan birisidir. 744-840 yllar arasnda hkm srmtr. Selenga, Orhun ve Tola rmaklar havzalarndan Baykal glnn gneyindeki bozkrlara kadar uzanan geni sahada yaamlardr. 100 yla yakn bir sre iinde, Asya ktasnda, blgesel g olmulardr. Daha sonra iki ayr Uygur devleti daha kurulmutur, bunlar Kansu Uygurlar ve Turfan Uygurlardr. 7. Avar Devleti: Macaristanda byk bir devlet kuran Avarlar, zaman zaman stanbulu kuattlar. 630dan sonra zayflamaya baladlar. 9. yzylda da paralandlar. Zamanna gre, Avrupa ktasnda blgesel g oluturdular. 8. Hazar Devleti: 7. yzyldan itibaren iyice glenen ve btn Dou Avrupay eline geiren Hazarlar, 3 yzyl hkm srdler. Zaman ve mekan erevesinde, blgesel hakim g oluturdular. 9. Karahanllar: 9. yzyln ortalarnda Orta Asyada kurulan ilk Mslman Trk devletidir (8401212). 10. Gazneliler: Karahanllarla adatr. lk Mslman Trk devletlerindendir. Snrlar Afganistan ve Hindistan iine alr. Karahanllar ile birlikte Asya ktasnda, blgesel bir g oldular. 11. Byk Seluklu Devleti: n Asyada kurulan ilk ve en byk Mslman Trk devletlerinden biridir. 1040-1157 yllar arasnda hkm srmtr. Gneybat Asyann tamamna yaknna hakim

350

olan Byk Seluklu Devleti, zamann en byk blgesel gcdr. 12. Hrezmahlar Devleti: Byk Seluklu Devleti ile ada, Aral glnn gneyinde 10971231 yllar arasnda yaamlardr. Orta Asyada blgesel hakim g olmulardr. 13. Timurlar Devleti: 1370-1507 yllar arasnda, Adalar Denizi (Ege) kylarndan Orta Asyaya ve Hint Okyanusuna kadar uzanan geni topraklar zerinde hkm srm byk bir Trk devletidir. Hakim olduu topraklar, zamanna gre incelendiinde, en byk blgesel g olduu anlalr. 14. Bbur Devleti: 1526-1858 yllar arasnda Hindistanda hkm srmtr. Hakim olduu tarihlerde, Asyada byk bir g oluturmu ve ktasal hakimiyeti salamtr. 15. Altnordu Hanl: 1227-1502 yllar arasnda, Karadeniz ile Hazar denizi arasnda yaam bir Trk devletidir. Yaklak asr Asyada ktasal hakim g olmutur. 16. Yce Osmanl Devleti: 1299da St civarnda kurulmu ve 1922 ylna kadar devam etmi ve ktada at srm cihan devletidir. Bu cihan devleti, gemiten gelen Trk devlet geleneinin kemle ermi biimini dnya sahnesinde, 600 yl sergilemitir. 1606 tarihinde imzalanan Zitvatorok Antlamas ile yce devlet, toprak bakmndan en geni noktasna ulamtr. Bu tarihlerde, Osmanl Devletinin snrlar; Anadolu, Kafkasya, Krm, Gney Ukrayna, bugnk Romanya, Yugoslavya, Bulgaristan, Yunanistan, Macaristan, Suriye, rdn, Lbnan, srail, Irak, Suudi Arabistan, Yemen, Msr, Tunus, Libya, Cezayir ve Akdeniz adalarn iine almaktayd. Yce Osmanl Devleti, Dnya tarihinde, zaman ve mekan erevesinde ele alndnda, Dnya hakimiyetini salam bir devlettir. Osmanllar, sre bakmndan en uzun (600 yl), corafi mekan olarak en geni (etki alan 24 milyon km2, sz sahibi olduu alan btn dnya) hakimiyeti kurmulardr. Tarihte kurulmu Olan Dier Trk Devletleri ve Hakimiyet Alanlar Burada, tarihi corafya asndan, yukarda incelediimiz Byk Trk devletleri dnda dier Trk devletlerinin ksa bir taramas yaplacaktr. zellikle yaad corafi mekanlar zerinde durulacaktr. 1. Han ya da n Chao Kuzey in Hun Devleti: Kuzey inde kurulmu bir devlettir. 2. Arka Chao Kuzey in Hun Devleti: Kuzeydou inde kurulmu bir Trk devleti. 3. Kuzey Liang Hun Devleti: 5. yy.da Kansu ve evresinde hkm srmtr. 4. Hsia Hun Devleti: Kuzey inde ordu platformu evresinde kurulmu bir Trk devletidir.

351

5. Tabga Devleti: Bat Hun mparatorluu ykld yllarda, Orta Asyada kurulmutur. 557de Budizmin etkisinde kalarak yklmtr. 6. Dou Gktrk Hakanl: 585 ylnda, Gktrk Hakanlnn ikiye ayrlmasndan sonra ortaya kmtr. 630 ylna kadar devam eden Dou Gktrk Hakanlnn corafi snrlar; Aral gl ve evresi, tken, Kuzeybat Moolistan ve Kagara kadar uzanan geni bir mekan iine almtr. 7. Bat Gktrk Hakanl: 585 ylna kadar devam eden Bat Gktrk Hakanlnn snrlar Aral Gl-Kafkaslar arasndaki geni topraklar iine almaktadr. 8. Trgi Devleti: Bat Gktrk Hakanlnn 630da yklndan sonra On Boydan biri olan Trgilerin kurmu olduu bu devlet, 750 ylna kadar devam etmitir. Trklere, ehir hayatn benimseten bir devlettir. Bakenti Talasdr. 9. Turfan (Kao-Chang) Uygur Devleti: tken Uygurlar da denilen Uygur Hakanlnn 840 ylnda Krgzlara yenilgisinden sonra, gneye g eden Uygurlarn Turfan havzas ve evresinde kurmu olduklar bir devlet. 856 ylnda in ve Krgz kskac altnda dalmlardr. 10. Sar Uygur (Kan-su) Devleti: 840 tarihinde Uygur Hakanlnn yklndan sonra 911 tarihinde kurulmu bir devlet. Orta Asya pek Yolu ticaretine hakim oldular. 1226 ylnda ykld. 11. Karluklar: slm dinini ilk kabul eden bir Trk devleti. ungarya havzas ve Tarm blgesinde hkm srdler. 12. Kimek Hakanl: rti boylarnda yaayan mek, mi, Tatar, Balandur, Kpak, Lankaz ve Ecdad gibi Trk boylarnn bir araya gelerek kurmu olduklar federasyon bir devlettir. 13. Krgzlar: 840dan itibaren Uygur bakenti tkende devleti kurdular. 1207de Cengiz Hann egemenliini kabul ettiler. 14. Peenekler: Bir sre Hazarlarn egemenliinde yaayan Peenekler, 10. yzyl ortalarna doru glendiler ve 11. yzylda daldlar. 15. Uzlar: Karadenizin kuzeyinde ve Dou Avrupada hkm srdler. Genelde zi Irma evresinde yaayan Uzlarn Selanike kadar ilerledikleri bilinir. Peenekler ile adatr. 16. Kumanlar: 11. yzylda Balka glnden Bat Karadeniz kylarna kadar uzanan geni topraklarda hkm srdler. 12. yzylda daldlar. 17. dil (Volga) Bulgar Devleti: Corafi snrlar; dil (Volga) nehrinin akalama alanna tekabl eder. 18. Tuna Bulgar-Trk Devleti: Hazarlarn tazyiki ile birlikte Bulgarlarn bir ksm 670lerden itibaren tuna boylarna yerlemeye baladlar.

352

19. Toharistan Trk Devleti: Altnc yzyln sonlarnda kurulmu bir Trk devleti. Corafi snrlar; bugnk Afganistan Trkistan topraklarn iine alr. 20. Trk-ahi ya da Tigin-ah Devleti: Kabil, Gazne evresinde, Sind rma ve Mahaban dalar evresinde kurulmu bir devlet. 21. l (l) Trkleri Devleti: Hazar denizinin gneydousunda kurulmu bir Trk devleti. 716 tarihinde Emevi ordularna yenilince, slmiyeti kabul ettiler. 22. Tolunoullar: 875de Msr-Irak arasnda kurulan bir Mslman Trk devletidir. 905de ykldlar. 23. hidiler: Tolunoullarndan sonra 935 ylnda kurulan devlet yaklak 969a kadar hkm srdler. 24. emsiler: 1211-1266 arasnda Hindistanda hkm srmtr. Kurucusu ltutmu (unvan emseddin) Memluk aslldr. 25. Balabanllar: 1266-1290 yllar arasnda Hindistanda hkm srm bir Trk devleti. 26. Kalalar: 1290-1320 yllar arasnda hkm srmtr. Kutbiler, emsiler ve Balabanlardan sonra gelen Delhi Trk Sultanldr. 27. Tuluklar: Kalalardan sonra, Delhi Trk Sultanlnn son halkasn tekil ederler. 13201414 yllar arasnda hkm srmlerdir. 28. Hsn- Keyf Artuklular: 1101 ylnda Artukun olu Sokman tarafndan Hsn- Keyf (Hasankeyf) ve yakn evresinde kurulmutur. 1231 ylnda Eyyubiler tarafndan yklmtr. 29. Mardin Artuklular: 1108 ylnda Artukun olu lgazi tarafndan Mardin ve evresinde kurulmutur. Artuklu devletlerinin en uzun mrlsdr. 1408 ylna kadar hkm srmlerdir. 30. Harput Artuklular: En ksa mrl olan Artuklu devletlerinden biridir. 1185-1233 tarihleri arasnda bugnk Elaz ve evresinde hkm srmlerdir. 31. Saltuklular: 1071 Malazgirt zaferinden sonra Anadoluda kurulmu olan 4 Trk devletinden biridir. Erzurum ve evresinde 1092-1202 yllar arasnda hkm srmtr. 32. Mengcekler: Anadolu Seluklu devletlerinden biridir. Erzincan ve evresinde 1118-1228 yllar arasnda hkm srmlerdir. 33. Danimendliler: Sivas ve Divrii evresinde hkm srm, Anadolu Seluklu devletlerinden biridir (1092-1178). 34. Skmenler (Ahlatahlar) Devleti: 1110-1207 yllar arasnda Van Gl havzasnda hkm

353

srm bir Trk devleti. 35. Dilma Oullar Beylii: 1084-1394 tarihleri arasnda Erzen ve Bitlis evresinde hkm srm bir Trk devleti. 36. Ynal Oullar Beylii: 1098-1183 yllar arasnda, Diyarbakr ve evresinde hkm srmlerdir. 37. zmir Trk Beylii (aka Beylii): 1081-1097 yllar arasnda, zmir, Foa, Midilli adas ve evresinde hkm srm bir Trk beyliidir. 38. Trkiye Seluklular Devleti: 1071 Malazgirt zaferinden sonra Anadoluda kurulmu olan ve Bizansa en yakn olan Trk devletlerinden biridir. 1078-1308 tarihleri arasnda hkm srmtr. Konya ve evresi merkez olmutur. 39. Suriye Seluklular Devleti: 1078-1117 yllar arasnda, bugnk Suriye, Lbnan, rdn ve srail topraklar zerinde kurulmu bir Trk devletidir. 40. Dmak Atabeylii: 1104-1154 yllar arasnda Gney Suriyede varln srdren bir Trk devletidir. 41. Irak Seluklular Devleti: 1092-1194 arasnda Irak ve Gneybat ran topraklar zerinde kurulmu bir Trk devletidir. 42. Zengiler: Byk Seluklu Devletinin yklmasndan sonra, Suriye ve Yukar

Mezopotamyada kurulan bir Trk devletidir. Musul Atabeylii ad da verilir. 1127-1259 yllar arasnda hkm srmtr. 43. Kirman Seluklular: 1043 Dandanakan zaferinden sonra Tabes vilayeti ile Kirman evresinde kurulmutur. Snrlar Ummana kadar uzanr. 1187 ylnda ykld. 44. ldenizler: Zengilerle ada, Azerbaycan evresinde kurulan bir Trk devletidir. Azerbaycan Atabeyleri de denilir. 45. Salgurlar: Zengiler ve ldenizlerle ada (1148-1286) randa kurulmu bir Trk devletidir. 46. Eyyubiler: n Asyada kurulan bir Mslman Trk devleti (1171-1252). 47. Msr Trk Sultanl (Memlkler): Msr ve Suriyede 250 yldan fazla (1250-1517) hkm srmtr. Osmanllarn Msr fethettikleri tarihe kadar varlklarn korumulardr. Msr, bir Arap lkesi olmasna ramen, Ortaa haritalarnda, Memluk hakimiyetinden tr, Trkiye olarak adlandrlmtr. 48. eybaniler: Ayn zamanda zbek Devleti olarak da bilinir. Orta Asyada kurulmutur.

354

49. Kazan Hanl: Dou Avrupada Karadenizden Moskovaya kadar uzanan geni blgede, 1437-1556 yllar arasnda hkm sren bir devlet. 50. Kasm Hanl: 1445-1552 arasnda, Kazan Hanlnn gneybatsnda yaam olan bir Trk hanl. 51. Astrahan Hanl: 1466-1552 yllar arasnda, dil nehrinin Hazar denizine dkld delta blgesinde kurulmu olan bir Trk devletidir. 52. Krm Hanl: 1441-1783 arasnda Krm ve evresinde kurulmutur. Osmanl Devletine bal yaamlardr. 53. Sibir Hanl: Altnordu Devletinin paralanmasndan sonra Moolistan blgesinde kurulmu ve 1556-1600 yllar arasnda hkm srmtr. 54. Buhara (zbek) Hanl: 1599-1785 yllar arasnda, Orta Asyada, Buhara ve evresinde, hkm srm bir Trk devleti. 55. Hive Hanl: 1512-1920 yllar arasnda, Orta Asyada Hive ve evresinde hakimiyet kurmulardr. 56. Hokand Hanl: 1710-1876 yllar arasnda, Fergana havzasnda kurulmu bir hanlk. 57. Safeviler: 1501-1732 yllar arasnda n Asyada yaamlardr. 58. Afarlar: Safevilerin yklmasndan sonra, ayn blgede 1736-1795 yllar arasnda hkm srmlerdir. 59. Kaarlar: 1779-1925 yllar arasnda, Hazar denizinin gney kylarnda yaamlardr. 60. Akkoyunlular Devleti: Diyarbakr-Malatya evresinde kurulan bu devlet, Karakoyunlularla halef-seleftir. 1469-1508 yllar arasnda, hkm srmtr. 61. Karakoyunlular Devleti: Erbil-Nahvan arasnda yani Azerbaycan, Irak ve Dou Anadoluda 1390de kurulmu ve 1468e kadar devam eden 78 yllk bir mre sahiptir. 62. Karaman Oullar Beylii: 1256-1473 arasnda, Konya-Karaman evresinde hkm srmtr. 63. Alaiye Beylii: Alanya ve evresinde 1300-1463 yllar arasnda hkm srm bir beyliktir. 64. Erefoullar Beylii: Beyehir ve Eridir yrelerinde, 1280-1326 yllar arasnda hkm srm bir beyliktir. 65. Germiyanoullar Beylii: 1303-1429 yllar arasnda, Ktahya ve evresinde kurulan bir

355

Trk beyliidir. Beyliin mr 126 yl olarak grlrse de, bamszlk dnemi 70 yl kadardr. 66. Hamidoullar Beylii: Uluborlu ve Eridir evresindeki bir beylik. Corafi snr olarak bugnk Gller Yresini iine alr. 1300-1391 yllar arasnda hkm srmtr. 67. Tekeoullar Beylii: Antalya yresinde hkm srm, bir Anadolu beyliidir. 68. Menteeoullar Beylii: Mentee (Anadolunun gneybats) yresinde, 1282-1389 arasnda hkm srmtr. 69. nanoullar Beylii: Buna Ldik Beylii de denilir. 1276-1400 yllar arasnda, DenizliHonaz-Dalaman evresinde kurulan bir Anadolu beyliidir. 70. Sahip Ata Oullar Beylii: 13. yzyl sonlar ile 14.yzyl balarnda yaklak 90 yllk bir devrede, Afyon Karahisar ile yakn evresinde hkm srm olan bir beyliktir. 71. Aydnoullar Beylii: Aydn ve zmir evresinde hkm sren Anadolu beylii. Hakimiyeti, 1310-1426 tarihleri arasnda, 116 yllk bir sreyi kapsar. 72. Karesioullar Beylii: Balkesir yresinde 1297de kurulan bir beylik, 1360da Osmanl idaresine girmitir. 73. Candaroullar Beylii: Kastamonu ve Sinop yresindeki Anadolu Trk beylii. Beyliin mr, 1292-1461 yllar arasnda, yaklak 170 yl srmtr. 74. Eretnaoullar Beylii: Sivas ve Kayserideki Anadolu beyliidir. Anadoludaki Uygur slalesinin kurmu olduu bir beyliktir. 1344-1381 yllar arasnda, 37 yllk bir mr srmtr. 75. Kad Burhaneddin Beylii: 1381-1400 yllar arasnda, Sivas, Amasya ve Kayseri havalisinde kurulmu bir beylik. Anadolu Seluklu beylikleri arasnda, 19 yllk mr ile en ksa mrl bir beyliktir. 76. Saruhanoullar Beylii: 1310-1410 yllar arasnda, 100 yllk bir mr sren beylik, Manisa yresinde hkm srmtr. 77. Tacettinoullar Beylii: Ordu ve Bafra yrelerinde kurulmu Anadolu beylii. 1378-1428 tarihleri arasnda, yaklak 50 yl mr olan bir beyliktir. 78. Pervaneoullar Beylii: 1276-1322 yllar arasnda 46 yllk bir sre iinde, Sinopta kurulmu bir beyliktir. 79. Ramazanoullar Beylii: ukurovada kurulmu Anadolu beylii. 1378-1608 yllar arasnda varln srdrmtr. Anadolu Seluklu beyliklerinden, Osmanl Beyliinden sonra mr en uzun olan beyliktir. Yaklak 245 yl hkm srmtr. 80. Dulkadir Oullar Beylii: Mara ve Elbistanda hkm srm bir beylik. Beylik, 1337-1521

356

yllar arasnda varln gstermitir. 81. Trkiye Cumhuriyeti: Osmanl Devletinin yklndan sonra, Anadolu yarmadas ve Dou Trakya topraklar zerinde, 1923 tarihinde kurulmutur. 82. Hatay Trk Cumhuriyeti: 2 Eyll 1938-23 Haziran 1939 tarihleri arasnda, Antakya ve skenderun evresinde kurulmu bir devlet. 83. Kuzey Kbrs Trk Cumhuriyeti: 15 Kasm 1983de Kbrs adasnn kuzey yarsnda Trk Cumhuriyeti ilan edilmitir. 84. Aras Trk Hkmeti: 3 Kasm 1918de Idr ve Nahcvan evrelerini kapsayan topraklar zerinde kurulmutur. Trkiye Cumhuriyetinin kuruluu ile birlikte, Idr Trkiyede, Nahcvan blgesi Sovyet Rusyada kalmtr. 85. Cenubi Garbi Kafkas Trk Hkmeti: 9 Ocak 1919 Ardahan Kongresinin ardndan Batumdan Nahcvana kadar uzanan topraklar zerinde kurulmutur. 86. Trkmen Devleti: 1855-1885 tarihleri arasnda Trkmenistanda kurulmu bir devlet. 87. Garbi Trakya Devleti: 22 Mays 1920de Gmlcinenin Hemitli nahiyesinde kuruldu. 24 Temmuz 1923de Lozan Antlamas ile, Garbi Trakya Devleti topraklar Yunanistana brakld. Ayrca Balkanlarda geici olarak iki devlet daha kurulmutur. Bunlar; Garbi Trakya Devlet-i Muvakkatas ve Rodop Devlet-i Muvakkatasdr. Garbi Trakya Devlet-i Muvakkatas: 31 Austos 1913de Gmlcine, skee ve Dedeaa evresinde kurulmutur. 25 Ekim 1913de tarih sahnesinden ekilmitir. Rodop Devlet-i Muvakkatas: 14 Nisan 1878de, Balkan dalarnn gneyinde Rodop blgesinde kurulmu ve mcadelelerini 20 Nisan 1886 tarihine kadar 8 yl srdrmlerdir. 88. Dou Trkistan (Uygur) Devleti: 1864-1877 tarihleri arasnda Dou Trkistanda varln koruyabilmi bir Trk devleti. 89. Dou Trkistan Trk Cumhuriyeti: 12 Kasm 1933 tarihinde Dou Trkistanda kuruldu. 1937 ylna kadar varln korudular. 90. Azerbaycan Trk Cumhuriyeti: 1918-1920 tarihleri arasnda, Azerbaycan topraklarnda hkm srmtr. Daha sonra Sovyet Rusyann hakimiyetine giren bu devlet, 21 Aralk 1991 ylnda yeniden bamszlna kavumutur. 91. zbekistan Trk Cumhuriyeti: 21 Aralk 1991 tarihinde bamszlna kavumutur. 92. Trkmenistan Trk Cumhuriyeti: 21 Aralk 1991de bamszln ilan etmitir. 93. Kazakistan Trk Cumhuriyeti: 21 Aralk 1991 tarihinde bamszlna kavumutur.

357

94. Krgzistan Trk Cumhuriyeti: 21 Aralk 1991 tarihinde bamszlna kavumutur. 95. Tacikistan Trk Cumhuriyeti: 21 Aralk 1991 tarihinde bamszlna kavumutur. Kukusuz tarih sahnesinde yaam olan Trk devletleri sadece bu kadar deildir. Aratrmalar devam ettike, bu saynn artaca ve bu devletler hakkndaki Tarihi corafya bilgilerinin daha kesinlik kazanaca beklenmektedir. Tarihte yaam olan Trk devletlerinin yaam olduklar corafi mekanlar zerinde ok sayda devlet bulunmaktadr. Ancak bunlarn bir ksm, Trk devleti deildir. Bugn iin (1997), dnya zerinde, 7 bamsz Trk Cumhuriyeti (Trkiye, Kbrs, Azerbaycan, Trkmenistan, zbekistan, Kazakistan, Krgzistan) bulunuyor. Ayrca bamszlk mcadelesi iinde olan Trk cumhuriyetleri de bamsz olurlarsa, bu say hayli artacaktr. Tarihteki Trk devletlerinin says ne olursa olsun, tarihin her dneminde Trkler, devlet geleneklerini korumulardr. Zaten burada ama, bir tarih aratrmas yapmak deildir. Ama, tarih iinde bir seyir halinde yaam olan Trk devletlerinin zaman ve mekan ilikisi iinde, dnya zerindeki snrlarn izmek ve baz iddialara cevap vermektir. Yaadklar zaman dilimi ile corafi mekanlar asndan ele alndnda, Trk dnyasnn yayl sahas, Asya ve Avrupann byk bir blm ile Afrikann kuzey blmn kapsad grlr. Bugn dnya kamuoyunda, Bat Dnyas tarafndan ilenen bir teze gre, Trklerin esas memleketi Orta Asyadr, o halde btn Trkler Orta Asyaya gitmelidir. gibi bir safsata gr vardr. Bu da milattan nce gereklemi olan, g hareketine dayandrlmaktadr. te yandan, Trk medeniyetinin tekrar kurulmamas iin, sanki tm dnya elbirlii yapm gibidir. Bugnn sper glerinin ideallerinde, hep paralanm ve ezilmi bir Trk dnyas yatmaktadr. Bu vesileyle, grlerini ve dncelerini aklamaktan hibir zaman ekinmemektedirler. Bu balamda, ataszleri bile icat etmektedirler. Bir Yahudi atasz yledir; Tanrm, Trklerin ayakkablarn dar yap. Ayandaki yaralarn acsndan baka bir ey dnmesinler. ki, dnmeye frsat bulurlarsa, hemen medeniyet kurarlar ve dnyaya hkmederler. Tarih iinde yaam Trk devletlerinin yaadklar zaman ve mekana baklrsa Trkler, Bat Hunlar ile 434den itibaren Avrupada yaamaya balamlardr. Oysa bugnn Amerika Birleik Devletlerinin Amerika ktasndaki tarihi gemii 200 yl ncesine ancak dayanr. Anadoluda eitli arkeolojik kazlar yaparak, Anadolunun Trklere ait olmadn ispatlamaya alanlar, Amerika ve Avustralyada da aratrma yapmaldrlar. Dnya leinde, zaman ve mekan ilikisi kurularak ve siyasi corafyann szgecinden geirilerek denilebilir ki; Japon Denizinden Adriyatik Denizine kadar uzanan geni topraklar, Trk dnyas olarak kabul edilmelidir. Ve bugn Trk dnyas, Bat Avrupa ve Sovyet Rusyay gneyden bir hill eklinde evirmektedir. 19 ve 20. yzylda aralksz sren Trk soykrmna ramen, bu hill

358

dimdik ayaktadr. Osmanl Devleti Tarafndan Merkezi Trk Hakimiyet Teorisinin Uygulamaya Konulmas Seluklu Devletinin ardndan ortaya kan Anadolu beyliklerinden biri, Bilecikin St kasabas ve yakn evresinde, 1299 tarihinde, Kay airetinin kurmu olduu Osmanl Beyliidir. Bu beylik, ksa srede gelimi ve ann en nemli devleti olmutur. Byk medeniyetlerin kurulular, gelimeleri, duraklamalar ve ykllar da byk zaman dilimlerini kapsar. te Osmanl Devletinin de hayat izgisi 600 yllk bir sreyi iine almaktadr. yle ki, Cihan Devleti unvann alan bu devlet, en geni snrlarn 400 yl elinde tuttuu bilinmektedir. Gerileme dnemi dediimiz son 200 yl iinde bile fazla toprak kaybetmemi, topraklarnn byk blmn, ykl dnemlerini oluturan 20. yzyln balarna kadar koruyabilmitir. Bu zellikleri ile Osmanl, dnya medeniyetleri arasnda ilk sralarda yerini almaktadr. Cihan Devletinin kurulmas ve uzun mrl olmasnda nemli srlar yatmaktadr. Her eyden nce koskoca bir dnya devletinin ortaya kmasndaki srlar, devletin kurucusu Osman Gazinin kaynpederi olan eyh Edebalinin damadna vermi olduu nasihatinde aramak gerekir. eyh Edebali, Osman Gaziye verdii nasihatin bir blmnde u szleri syler; -Oul, Dnya senin gzlerinin grd gibi byk deildir. Btn fethedilmemi gizemler, bilinmeyenler, grlmeyenler, ancak; senin fazilet ve erdemlerinle gn na kacaktr Bu nasihat szlerinden de anlalaca zere, koskoca devletin temelleri; dnyay tanmak ve onu gznde fazla bytmeden, gizemlerini, bilinmeyenlerini ve grnmeyenlerini fethetme idealleri ile atlmtr. Dnya hakimiyeti, Osmanl iin daima en byk ideal olmu ve bu ideali btn padiahlar tamtr. Dnya hakimiyeti ideallerini de zaman zaman dile getirmilerdir. Osman Gazi Bursa nlerine kadar gelerek, lm deinde iken, olu Orhan Gaziye dnm ve uzaktan parldayan bir manastrn kubbesini iaret ederek; -Beni ol gml kubbenin altna gmnz. demitir. Bylece Osman Gazi lm deinde iken bile, Bursann fethedilmesi iin hedef gstermitir. Hedef belirleme ve gsterilen hedefe ulamak, Osmanl Hanedan iin en byk ideal olduu grlr. Orhan Gazi, olu Murad Beye yapt nasihatinde u cmleler dikkat ekicidir; -Oul! Rumeli Hristiyanlar rahat durmayacaktr! Sen o yne doru yr! Kostantiniyyeyi ya

359

fethet ya da fethe hazrla! Dier Trk beyleri ile iyi geinmeye al!. Osmanlya iki kta zerinde hkmetmek yetmez! Zira Allahn azmi iki ktaya smayacak kadar byk bir davadr!. Seluklularn vrisi biz olduumuz gibi, Romann da vrisi biziz! Murad Hdavendigr, Kosova Meydan Savanda, askerlerine kar yapt konumann u cmleleri, bir baka hedef belirlemedir; -Yiitlerim, bugn sizin sevginizle titreyen u Kosova meydan, Allahn izni ile muzaffer bir ekilde dalgalanacak olan anl sancamzn Macaristan ilerine doru gitmesini, bundan sonra hibir dman hamlesi durduramayacaktr. Yldrm Byezid Hana, clusu iin tebrik etmeye gelen yabanc lkelerin elileri, Osmanlnn ilerlemesinin devam edip etmeyecei sorulmu ve Padiah elilere u cevab vermitir; -Romaya kadar ilerleyeceim! elebi Mehmed, yaptrm olduu eserlerin kitabelerine arkn ve garbn padiah, Arap ve Acemini hakan diye yazdrm ve hakimiyet alannn nereler olabileceini belirlemitir. Sultan II. Murad Han, tahta ktktan sonra Yenieri klalarnn merkez binasna gelmi ve Yenieri Aas, Padiaha; -Asker kullarnn siz Padiah Hazretlerinden niyaz oldur ki, ilk seferiniz Bat Roma zerine ola! demi ve Padiah da; -nllh! diye cevap vermitir. Hac Bayram Veli, Sultan II. Murad Hana; -Siz, byk dedenizin buyurduu cihad terk etmeyiniz! dsturuna uyduunuz takdirde, fetihleriniz genileyecek, bir gn Roma topran da tamamen ele geireceksiniz! Sultan II. Murat Han vefat srasnda, olu II. Mehmete; -Olum, Kostantiniyyeyi fetheyleyesin! diye vasiyet etmitir.Ve bu vasiyet zerine II. Mehmet Han, padiah olur olmaz; - Ya Bizans bizi alr, ya da biz Bizans alrz!. diyerek Kostantiniyyeyi fethedip, stanbul yapm, Cihan Padiah ve Fatih unvanlarn hakl olarak alm, gerek cihan hakimiyetini kurmutur. Yavuz Sultan Selim Han Msrn fethinden sonra, 10 Eyll 1517de Khireden stanbula dnerken syledii u szler, Osmanl Trk hakimiyetinin ne denli geni ufuklara yneldiini aka ortaya koyar. -Gnl ister ki, Afrikann kuzeyinden Endlse kaym ve sonra Balkanlar zerinden tekrar

360

stanbula dneyim! Bu sz, Afrikann ve Avrupann ve dolaysyla tm dnyann hakimiyeti demektir. Yine Yavuz Sultan Selim Han, bir gn sadrazam Piri Mehmed Paay yanna arm ve harita zerinde, yzyllar sonra alm olan Suvey kanalnn olduu yeri iaret ederek; -uradan Akdenizi Kzldenize balar ve derydan Hindistana giderim. demitir. Yavuzun bu sz, dnya hakimiyeti iin gerekten byk bir hedef belirlemesidir. Knuni Sultan Sleyman Han, Fransuvaya yazd cevabi mektubun giri cmleleri, Merkezi Trk Hakimiyetinin tam olarak uygulandnn ak bir vesikasdr. -Ben ki, Azerbaycann, Anadolunun, Rumelinin, Balkanlarn, Karamann, Irakn, Arabistann, Msrn, karalarn ve denizlerin sultan Yavuz Sultan Selim Han olu Sultan Sleyman Hanm. Osmanl k dnemlerinde bile byk idealleri olan bir devlettir. k yllarnda, her bir yenilginin, devrin padiahn derinden zd ve ounun kederden ld, tarihi bir gerektir. Sultan Abdlaziz Han, ngiltere ve Fransaya ynelik yapm olduu diplomatik seyahat esnasnda; -Atalarmz batya at srtnda fethetmek iin giderlerdi. Bizler ise, imdi tren ve vapurla, ancak diplomatik seyahat iin gidebiliyoruz. diye serzenite bulunmu ve gemiteki dnya hakimiyeti zlemini aa vurmutur. Alman Birlii kurmu olan Prens Bismarkn; Dnyada yz gram akl varsa, bunun doksan gram Abdlhamit Handa, be gram bende, kalan be gram da dier dnya siyasilerindedir. diye bykln ve azametini ortaya koyduu Osmanl Devletinin Ulu Hakan II. Abdlhamid Han, Merkezi Trk hakimiyetinin en iyi uygulaycsdr. 30 yl sren saltanat dneminde, devletin ykl yllar olmasna ramen, Devletin sahip olduu topraklar ok iyi bir ekilde korumay baarmtr. Sultan Abdlhamid Han, Osmanl Devletinin btn d borlarn deme karlnda, Filistinde toprak isteyen Teodor Hertzele; -Ben Filistinden bir kar dahi toprak satmam! Zira bu vatan bana deil, milletime aiddir. Milletim ise, oralar kanlarn dkerek kazanm ve mahsuldar klmtr. ehid kanlar ile alnan vatan paras, para ile satlamaz! Biliniz ki, ben canl bir beden zerinde sizin yapmay planladnz hain ameliyata asla msaade etmem!. diye cevap vermitir. Osmanl nsan; topra, bir ana, bir yar bilmi ve ona kavumak iin, kann ve cann ortaya koymutur. Kurulu yllarnda, Gney Marmara blgesini kapsayan topraklar, hzl bir ekilde genilemitir. Fatih Sultan Mehmedin stanbulu fethetmesinden sonra, gelime Avrupaya doru olmu ve Fatih Sultan Mehmed Han lm srasnda, Anadoluyu, Krm ve Balkanlarn byk bir blmn devlet snrlar iine dahil etmitir. Kanuni Sultan Sleymann padiah olduu yllarda ise, Cihan Devletinin snrlar, douda ran ilerine, gneyde Msr ve Hicaz blgesine kadar uzanmtr.

361

eski ktann birbirleriyle kaynat, okyanuslarn farkl sularnn dev iek gibi iinde ald ve dnya corafyasnn kalbinin att topraklar, teden beri birbirinden byk ve gl medeniyetlere beiklik yapmtr. Sz edilen bu blge; Avrupann gneybatsn yani Balkanlar, Afrikann kuzeyini yani Arap Afrikasn ve Asyann gneybatsn yani tm Ortadouyu iine almaktadr. Blge zerinde kurulan en son ve en uzun mrl medeniyet ise, Osmanl Devletinin kurmu olduu medeniyettir. Bu medeniyetin topraklarnn tmne, Memalik-i Osmaniye, dier adyla Osmanl lkeleri denir. 1299 ylnda, Bilecikin St kasabas civarnda, Anadolu Seluklu beyliklerinden olan Kay airetinin kurmu olduu beylik, ksa srede gelimi ve ann en nemli devleti olmutur. Byk medeniyetlerin kurulular, gelimeleri, duraklamalar ve ykllar da byk zaman dilimlerini kapsar. te Osmanl Devletinin da hayat izgisi 600 yllk bir sreyi iine almaktadr. yle ki, Cihan Devleti unvann alan bu devlet, en geni snrlarn 400 yl elinde tuttuu bilinmektedir. Gerileme dnemi dediimiz son 200 yl iinde bile fazla toprak kaybetmemi, topraklarnn byk blmn, ykl dnemlerini oluturan 20. yzyln balarna kadar koruyabilmitir. Bu zellikleri ile Osmanl, dnya medeniyetleri arasnda ilk sralarda yerini almaktadr. Memalik-i Osmaniye diye adlandrlan bu koskoca devletin zerinde yer alan lkelerin saylarn bile tespit etmekte glk ektiimizi sylersek, sanrz Osmanlnn bykln ve ihtiamn kavram oluruz. Tarih, daima bu koca Devletin erefli sayfalaryla ve zaferleriyle doludur. te bizler de, bu anl tarihimizle vnr dururuz. vnrken, gsmz gklere dedirmeye altmz bu koca devletin corafyasnn nerelere kadar uzandn, etkiledii alanlar ve bu corafya zerinde bugn neler olduunu dnmek zorundayz. Evet, 21. Yzyla adm adm ilerlerken, Balkanlarda, Kuzey Afrikada, Ortadouda, Kafkasyada ve tm slam dnyasnda, kprdanmalar grlyor. Kprdanmalarn kkeninde, hep Osmanl ruhu yatyor. Dman, hep Osmanl torunu diye saldryor. Osmanl corafyas 21.yzyla ok eylere gebe olduunu gsteriyor. Bakalm, olaylar nasl sonulanacak. Ancak sonucunun iyi olmas iin, mutlaka Osmanl corafyasn iyi tahlil etmek gerekiyor. Sz konusu bu koca devletin, yzlmn, doal artlarn ve bu doal artlar zerinde oynad rol, insanlarn ve olduka farkl insanlarn bir arada uzun yllar birlik iinde yaamalarnn srrn, ynetim eklini, tarmn, sanayisini ve dnya ticaretindeki yerini, iyi bir ekilde aratrmak ve aratrmalardan gelecek iin baz sonular karmak lzumu vardr. Bunun iin de, tarih-corafya-gelecek lsn kaynatrmak gerekmektedir. Erturul Gazinin beyliini kurduu yllarda sahip olduu topraklar 4800 km2 idi. Erturul Gazinin lm srasnda (1299) beyliin sahip olduu topraklar 5.631 km2ye ulamtr. Osman Gazi, beyliinin topraklarn yaklak katna karm ve lm srasnda (1326) Osmanl Beyliinin topraklar 16.000 km2 olmutur. Beyliin topraklarndaki genileme kurulu yllarnda ok hzl olmu ve Orhan Gazi dneminde (1326) 95.000 km2ye, Yldrm Bayezid dneminde (1402) 430.407 km2ye, Murad Hdavendigr dneminde (1389) 500.000 km2ye varmtr. II. Murat Han, Osmanl Devletinin yzlmn (1451), 880.000 km2ye ulatrmtr.

362

Genileme srekli olarak devam etmi ve Fatih Sultan Mehmed Han dneminde (1481) devletin yzlm 2.214.000 km2yi amtr. II. Bayezid dneminde (1512) 2.375.000 km2ye ulaan devletin yzlm, Yavuz Sultan Selim Han dneminde ok hzl bir ekilde genilemitir. Yavuz Sultan Selim Han 8 yl sren ksa saltanat dneminde yce devletin topraklarn tam kat geniletmi ve devletin toplam yzlm 6.557.000 km2yi bulmutur. Kanuni Sultan Sleyman Han 46 yl sren saltanat dneminde (1566) devletin yzlmn 14.983.000 km2ye karmtr. Genileme ok hzl olmasa da bundan sonra da devam etmi ve II. Selim Han dneminde (1574) 15.162.000, III. Murat dneminde (1595) 19.902.000 km2yi amtr. Osmanl Devletinin en geni snrlarna ulat 1699 ylnda, Devletin yzlm, etki alanlar ile birlikte 24 milyon km2yi buluyordu. nk, slam leminin halifesi, Osmanl padiah olduu iin, devletin etki alan, hemen hemen tm slam dnyasn kapsyordu. Gerekten o dnemlerde, kta topraklarnda, Osmanl padiahlar adna hutbeler okunuyordu. Bu ynyle dnldnde, Devletin etki altnda kalan topraklar, Afrika ktasnn ortalarna, Asya ktasnn en dou ucuna kadar uzanyordu. Osmanl Devleti ilk olarak toprak kayb, Sultan II. Mustafa dneminde, yaplan Avusturya seferinin yenilgisinin ardndan imzalanan Karlofa Antlamasyla (26 Ocak 1699) olmutur. Gerileme dneminin balangc olan bu tarihten itibaren 200 yl iinde, devletin yzlm peyderpey klm, ancak bu klme; ok yava gereklemitir. 1913 ylna gelindiinde, Osmanl Devletinin yzlm; 180.000 km2si Avrupa-i Osmaniyede, 1.800.000 km2si Asya-i Osmaniyede, 3.000.000 km2si Afrika-i Osmaniyede olmak zere, toplam 4.980.000 km2yi buluyordu. Grlyor ki, 4 milyon km2den fazla bir toprak, 1913 ile 1923 yllar arasn kapsayan sadece 10 yl iinde kaybedilmitir. Bu ynyle, Cihan hakimiyetine sahip olan Osmanl Devleti, azametini ve ihtiamn ykld yllara kadar koruduu grlr. Osmanl Devleti, hakknda istatistiki bilgiler olduka eitlidir. Her eyden evvel, yce devlet kurmak, cihana hkmetmek, o kadar kolay deildir. Asrlar boyu sren savalar ezbere yaplmamtr. Sava hazrlklarnn banda, Devletin ne kadar askeri gcnn olduunun tespit edilmesi gerekiyordu. Bu ynyle, Osmanl Devletinin nfus saymlar, farkl boyutlarda yaplmtr. rnein, Kanuni Sultan Sleyman dneminde, hazrlanan Tapu Tahrir defterlerinde, ok ayrntl bilgilere yer verilmektedir. Ancak, Osmanl Arivlerinin tm henz incelenmedii iin, yllara gre kesin bilgiler vermek gtr. Buna ramen, ilk dnemlerden bugne kadar, geree yakn aydnlatc bilgiler vermek mmkndr. rnein, stanbul ehrinin nfusu, fethedilmeden nce, yaklak 40.000 kadard. Ancak fetihten sonra, bu ehirin nfusu; devletin bakenti olmas hasebiyle devaml bir ekilde artmtr. 1477 Nfus saymnda 100.000 insan barndran stanbulun nfusu; 1530lu yllarda 400.000, 1680li yllarda ise 800.000e ulat bilinir. Osmanl Devletinin toplam nfusu hakknda, 1800-1914 yllarn kapsayan devrede, olduka ayrntl bilgiler vardr. Ancak bu dnemde, Devletin srekli toprak kaybedii ve kaybedilen topraklardan Anadoluya olan gler nedeniyle, toplam nfuslarda, farkl artlar kaydedilmitir.

363

1800l yllarda, Devletin toplam nfusu 26 milyonu ayordu. Osmanl-Rus Savann sona ermesinden sonra, 1831 ylnda, Devlet genelinde ok ayrntl bir Genel Nfus saym yaplmtr. Sz konusu bu sayma gre; 4.839.000i Rumelide, 6.700.000i Anadoluda, 3.800.000i Ortadou ve Kuzey Afrikada olmak zere, toplam 15.339.000 nfus tespit edilmitir. Osmanl istatistiklerine gre, devletin toplam nfusu; 1884de 17.134.000, 1893de 17.381.670, 1897de 19.050.000, 1910da 28.652.000, 1913de ise 29.357.000e ulamtr. Ancak bu tarihten itibaren, nce Rumeli mntkasnda kaybedilen topraklarla birlikte 5,5 milyon nfus, sonra igaller sonucu Ortadou ve Kuzey Afrikadaki kopmalar sonucunda 8,5 milyon nfus, Osmanl Devletinden ayrlm ve geriye 757.340 km2 alan ieren Anadolu topraklar zerinde yaayan 15.254.000 nfus kalmtr. Daha sonra Trkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra, yeni devletin nfusu 1927de 13 milyon olduu belirlenmitir. Osmanl Devletinin nfus saymlar, genelde hane saymlarna dayanmaktadr. Devletin nfusu ortaya konurken, hane saylar esas alnarak hesaplamalar yaplr. Bugn yerli ve yabanc tarihiler, bu hesaplamalarda, aile bykln yani bir hanenin toplam nfusunu 5 olarak kabul etmektedirler. Bu deer son derece hataldr. nk, Osmanl aile sistemi, ataerkil bir yap gstermektedir. Bir hane iinde, bykbaba, bykanne, anne, baba, ocuklar, hatta karde ve karde ocuklar bulunmaktadr. ok geni lekli byle bir aile, tek bir hane saylmtr. Hal byle olunca, hane byklkleri, en az 10un zerindedir. O halde, yukarda verdiimiz, Osmanl Devletinin toplam nfus deerleri yanltcdr. Gerek nfus, yukardaki deerlerin, en az 2 ile arpm sonulardr. Osmanl Devletinin ynetim sistemi ise, zaman zaman baz tadilatlara uramsa da, genelde eyalet sistemine dayanyordu. Eyaletler de kendi arasnda, alt idari birimlere ayrlyordu. Ynetimde grlen aksaklklar, karlan kanunnamelerle annda dzeltiliyordu. Toprak ileme sistemi, sanayi, ticaret gibi faaliyetlerin hepsi, devletin belirledii bir dzen dahilinde yrtlmtr. rnein, tarm sisteminde uygulanan ift Bozan Vergisi sayesinde, tarm daima canl tutulmu ve krsal kesimden ehirlere ynelik gler asrlar boyu durdurulmutur. nk bu verginin esas, elinde bulundurduu araziyi ekip bimeyi brakp, baka blgeye geden iftiden alnan klliyetli miktarda alnan vergidir. Bugn buna benzer bir kanun, ABD de uygulanmaktadr. te bugn yzlm veya nfusu fazla olan ABD, ngiltere, Almanya gibi gelimi lkelerin ynetim ekillerinin, Osmanl ynetim sisteminin benzeri olmas, Cihan Devleti Osmanly anlatmak iin yeterlidir. 1901 ylnda Amerika Birleik Devletlerinin devlet bakan seilen Theodore Roosevelt, bakanlk seimi ncesinde unlar syler; Dnyada herkesten nce ezmek istediim iki g; spanya ve Osmanldr. Roosvelt bunlar sylerken, gelecekte dnya hakimiyetinin ifresini aklamtr. nk, ABDnin sper g olmasn engelleyen iki g vardr. Bunlardan spanya, ABDnin Orta ve Gney Amerikay, yani Yeni Dnya Karalar hakimiyetini, Osmanl ise, Eski Dnya

364

Karalar (Asya, Afrika, Avrupa) hakimiyetini engellemektedir. Sz konusu bu engellerden Osmanl, misyonerlik faaliyetleri ile kertilmeye allm ve daha 1871de bunun ilk admlar atlmtr. Osmanl lkelerine gnderilen iki misyonere, 1 Aralk 1833de verilen talimat aynen yledir; Bir fetih savana girmi askerler olduunuzu unutmayn Bu mukaddes ve vaadedilmi topraklar silahsz bir hal seferiyle geri alnacaktr. Ve sonu, koskoca bir cihan devletinin haritadan silinii Osmanl Devletinin tarih sahnesinden ekiliinden sonra, Osmanl hakimiyeti altnda kalan topraklarda, ok sayda kanl savalar olmu ve bu savalar bugn de devam etmektedir. te yandan, Osmanl topraklar zerinde, lke says yl getike srekli olarak artmaktadr. Bugn, Osmanl Devletinin fiilen hkmettii topraklar zerinde, toplam 45 ayr lke vardr. Bu lkelerden 27si, Asya-i Osmaniyede (Osmanl Asyas), 13 Avrupa-i Osmaniyede (Osmanl Avrupas) ve 5i Afrika-i Osmaniyede (Osmanl Afrikas) yer almaktadr. Bunlarn toplam yzlmleri 11.437.706 km2yi bulmakta ve bu lkelerin hepsinde bugn iin toplam 373.957.000 kii yaamaktadr. Gerek antlamalar ve gerekse eitli yollardan yardm gnderme gibi ilikiler sonucunda, Osmanl Devletinin etkisi altnda kalan topraklarn yzlm 24 milyon km2yi bulur. Bu topraklarn tm ele alndnda, bugn iin bu topraklar zerinde 60 akn bamsz lke bulunmaktadr. Tm bu lkelerin, gerek siyasi ve gerekse ekonomik potansiyelleri ele alndnda, gemiti olduu gibi, bugn iin de dnya platformunda byk bir neme sahip olduu aka grlmektedir. Osmanl Devletinin fiili olarak ynetimi altnda olan topraklar zerinde, bugn iin bulunan lkelerin toplam yzlmleri 11,4 milyonu km2yi bulmakta ve bugn iin bu lkelerde 373 milyon insan yaamaktadr. Bu da dnya geneline oranlanrsa, dnya lkeleri toplam yzlmnn %8,5ini, nfusunun %6,5ini tekil etmektedir. Halifeliin Yavuz Sultan Selim Han ile birlikte Osmanl Devletine gemesi ile birlikte ve baz lkeler ile yaplan antlamalar sonucunda bu topraklarn ve nfusun miktarlar hayli ykselir. Bir bakma Osmanl Devletinin hakimiyeti altnda kalan topraklarda bulunan bugnn lkelerinin alan dnya yzlmnn yaklak %38ine, nfusunun %40na tekabl etmektedir. Bu oranlara, Osmanl Devletinin eitli tarihlerde yapt savalar sonucunda elde ettii zaferler ve antlamalar yolu ile etkiledii; talya, ngiltere, Norve, zlanda, Lihtetayn, Fransa, Monako, Almanya, rlanda, Cebelitark, spanya, Hollanda, Portekiz, ran, Danimarka gibi lkelerin yzlmleri ve nfuslar da hesaba katlrsa, bugnk dnya topraklarnn ve nfusunun yarsndan fazlasna hkmettii sylenebilir. Ayrca Osmanl Devletinin hkmettii asrlarda, Amerika ve Avustralya gibi yeni dnya ktalarnn henz Avrupallar tarafndan bilinmemesi ve bu topraklarn o dnemlerde ok az nfus barndrmas gznnde tutulursa, Osmanl Devleti, dneminin dnya nfusunun %90na yakn hkmettii anlalmaktadr. Bu deerlerden de anlalmaktadr ki, tarih boyunca en uzun ve en geni topraklara ve insanlara hkmeden tek devlet; Osmanl Devletidir. Osmanldan nce olduu gibi, bugnk hakimiyetler de bile Osmanl Trk hakimiyetinin zaman ve mekanna ulalamamtr.

365

Dnya siyasi haritasna bakldnda; Osmanl haritas zerinde, zellikle Balkanlar, Kafkaslar ve Arap yarmadasnn petrol blgelerinde, ok sayda kk yzlml devletlerin yer ald dikkati eker. Osmanl haritasnn pay edilmesinde, blgenin jeopolitik nemi ve ekonomik potansiyelleri byk rol oynam olduu ve zamann sper ezici glerin menfaatlerinin n planda tutulduu apak grlr. Ancak, hazrlanan bu harita zerinde, son bir asrdr, menfaat atmalar yznden huzur ve bar salanamam, her bir noktasnda scak atmalar olagelmitir. Balkanlarn tm, Filistin, Basra Krfezi, Cezayir, Libya, Msr, Kafkaslar, dnya zerinde cereyan eden en iddetli blgesel sava blgelerini oluturmaktadr. Bugn bu haliyle, tm bu blgeler, yeni bir kurtarc, yeni bir Osmanl bekler durumdadr. Merkezi Trk Hakimiyet Teorisi, gelecekte yeniden uygulamaya konabilir mi? Elbette konabilir. nk corafya buna msaittir. Sadece tarihin tekerrr etmesi gerekmektedir. Tarih tekerrr eder mi, etmez mi? Bilinmez amma u bir gerektir ki, nsan dt yerden kalkar. Dnya hakimiyeti de yle.

ARAT, R. R., 1987, Trklerin Yaadklar Yerler ve Saylar, Trk Kltrn Arat. Ens. Makaleler, c. 1, s. 988-993, Ankara. ARDEL, A., 1965, Trklerin Yeryzne Dal ve Bulunduklar Sahalarn Corafi Hususiyetleri. Trk Kltrn Arat. Ens. Konferanslar, s. 20-26, Ankara. BRZEZINSKI; Zbigniew, 1998, (ev. E. Dikba, E. Kocabyk), Byk Satran TahtasAmerikann ncelii ve Bunun Jeostratejik Gerekleri. Sabah Kitaplar dizisi 68, ada Baklar Dizisi 18, stanbul. DOANAY, H., 1995, Cumhuriyetin 70. Ylnda Trk Dnyasnn Siyasi Snrlar., Dou Corafya Dergisi, Say. 1, Erzurum. DOANAY, H., 1995, XXI. Yzyla Girerken Trk Dnyas. Atatrk niv. Yay. No. 793, Trkiyat Ara. Ens. Yay. No. 1, Ara. Seri. No. 1, Erzurum. FULLER, G. E. -LESSER, I. O., 1994, Turkeys New Geopolitics: From the Balkans to Western Chine. Westview Press, 197 s., ISBN: 0-8133-8659-4. GNEY, S., 1993, Siyasi Corafya, . . Ed. Fak. 103. stanbul. GRENARD, F., (ev. Orhan Yksel), 1992, Asyann Ykselii ve D. M. E. B. Yay. stanbul. GROUSSET, R., (ev. M. Reat Uzmen), 1980, Bozkr mparatorluu. tken Yaynevi, Yayn No. 155, Kltr Serisi. 26, stanbul.

366

GNEL, K., 1997, Corafyann Siyasal Gc. antay Kitabevi, laveli 2. Bask, stanbul. LHAN. S., 1993, Trkiyenin ve Trk Dnyasnn Jeopolitii. Trk Kltr Ara. Ens. Yay. No. 134, Seri No. VIII, Say. A. 1, Ankara. KENNEDY, P., 1998, Byk Glerin Ykseli ve kleri. (ev. Birtane Karanak, 7. bask), Trkiye Bankas Kltr yaynlar, genel yayn No 306, Tarih dizisi 22, Ankara. MANSEL, P., 1995, (ev. erif Erol-1996), Dnyann Arzulad ehir: Konstantinopolis 14531924. Sabah Yay. Olaylar-nsanlar Dizisi, stanbul. MONTAQU, L., 1717-18, (ev. Aysel Kurutluolu), Trkiye Mektuplar. Tercman 1001 Temel Eser, No. 12, stanbul. ZEY, R., 1996, 21. Asrn Ufkunda Trkiye. Marifet yay. No. 122, Fikir kitaplar Dizisi 8, stanbul. ZEY, R., 1996, slm Dnyas. Erkam Yay. No. 111, stanbul.

ZEY, R., 1997, Dnya Denkleminde Orta Dou (lkeler-nsanlar-Sorunlar). zeitim yaynlar No. 9, stanbul. ZEY, R., 1997, Dnya Platformunda Trk Dnyas. zeitim yaynlar No. 11, stanbul. ZEY, R., 1998, Dnya Hakimiyet Teorileri ve Merkezi Trk Hakimiyet Teorisi. Tarih ve Medeniyet Dergisi. stanbul. ZEY, R., 1998, Kbrs Trk Cumhuriyetinin Dn, Bugn ve Gelecei. Tarih ve Medeniyet Dergisi. stanbul. ZEY, R., 1998, Jeopolitik ve Jeostratejik Adan Trkiye. Marifet Yay. No. 149, Fikir Kitaplar Dizisi 11, stanbul. ZEY, R., 1999, Siyasal ve Sosyal Adan Trkiye. Marifet Yay. No. 155, stanbul. PALMER, A., 1995, (ev. B. . Dibudak) Osmanl mparatorluu Son Yz Yl Bir kn Yeni tarihi. Sabah Kitaplar, Genlik Yaynlar, stanbul. PR RES, (Haz. Yavuz Senemolu) Kitab- Bahriye-Denizcilik Kitab 1 ve 2. Tercman 1001 Temel Eser, stanbul. SERTKAYA, O. F., 1987, Trk Ad. Tarihte Trk Devletleri, Cilt 1, Ankara niv. Yay. No. 98, s. 3-6, Ankara. VURAL, H. V., 1981, Dnya Dengesine Tesir Eden Jeopolitik Kavramlar-Grler ve Trkiye. Kemal Matbaas, stanbul.

367

Trkln En Eski Zamanlar / Prof. Dr. Tuncer Baykara [s.277-307]


Ege niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi / Trkiye

Giri Cengiz Han evldndan Gazan Han zamannda, bundan tam 700 yl nce yazmna balanp, sonra 1304-1316 yllar arasnda lhanl Han olan Olcaytu Hana takdim edilen Camit-Tevarih adl eser, Trk kavram asndan ok dikkate deer bir girile balamaktadr. Baz pein hkmler sebebiyle olsa gerek, bir ksm Trk tarihileri tarafndan ciddye alnmayan bu girite, kitabn dzenleyicisi Reideddin Fazlullah (1248-1318) zetle, bugn (kendi zamannda) Mool diye anlan bir ksm boylarn vaktiyle Trk olduklarn belirtip yle diyor:1 Marib diyarndan Hind Denizi nihayetine kadar yaayanlar Trklerdir; Det-i Kpak, Rus, erkes, Bagrd, Talas, Sayram, bir, Sibir, Bular, Ankara Nehri, Trkistan ve Uyguristan diyarlar, Naymanlarn kald Erdi (rti) Gl, rti, Karakurum, Altay Dalar, Organ/Orhun nehri, Krgz diyarlar, Kem-kenciyut, Moolistan diye bilinen birok klak ve yaylak yerleri ki Kireyitlerin diyar, Onon, Keluren, Kke-navur, Boyr-navur, Karkab, Kyen, Ergenekon, Kalr, Selenge, Tkm, Kalaln-alt, in seddine bitiik olan tgnde hep onlarn (Trklerin) kabile ve boylar otururlar. Bugn de btn in, Hind, Kemir, ran-zemn, Rum, am ve Msra kuvvet ve evketle hkmederler; Dnyann meskn olan ksmlar onlarn idarelerindedir (Moskva 1965, s. 72-75). Bu Trklerin en banda bugn Trkmen denilen Ouzlar vardr; ayrca Kpak, Kala, Kankl, Karluk ve dierleri de onlara mensupturlar. Hatta bugn Mool diye hret bulan Celayir, Tatar, Uyrat, Merkit ve gayrileri de saylabilir. Bunlara Kireyit, Nayman ve ngtleri ve dierleri eklenebilir. Btn bunlarn leheleri birbirine yakndr. Fakat btn bu Trk kavimlerinin oturduklar yerlerin hava ve suyundan dolay zellikleri biraz farkl olabilmitir (s. 77). Reideddin bir ksm bilgileri yazl kaynaklardan bir ksmn her kavmin bilenlerinden nakledeceeni syleyerek yle devam eder: Sahralarda oturan Trk kavimlerinin isimleri, Nuh Peygamberin olu olan Abulca Hann olu Dib Yaquy Hann drt olundan gelmektedir. Nuh Peygamber ona (Abulca Han) kuzey, kuzey-dou ve kuzeybat taraflarn verip gndermiti. Dib Bakuyun oullar Karahan, Orhan, Grhan ve Kz-han idi. Karahann olu ise Ouzdur. Ouza baz karde ve amca ocuklar dost olmulard; Ouzun alt olu ve herbirinden drder torunu oldu. Sa koldaki oullar Kn, Ay ve Yulduz Han sol koldakiler ise Kk, Tak ve Dingiz Handr. Ouza uyan ve dost olan biraderzde ve amca ocuklar da Uygur, Kankl, Kbak, Karluk, Kala ve Aaerilerdir. Ouza dost olmayan amcalar Orhan, Kz-han ve Kr-han, karde ve oullar ile ilgili ayrntlar bilinmiyor. Bunlar bugn Mool diye anlacaklar ise de ilk ve asl isimleri Mool deildir. lk ksm

368

Celayir, Sunit, Tatar, Merkit, Krlevt, Tolas, Tumat, Bulgacin, Kermucin, Urasit, Tamgalk, Targut, Uyrat, Bergut, Kor, Telengt, Kstemi, Uryanka, Korkan ve en sonda Sakayitler vardr. Bir de Taciklerin Mool dedikleri Kireyit, Nayman, ngt, Tenkqut, Bekrin ve Krkzlar saylabilir. Bu arada baz kavimler Ergenekondan km kabul edilirler. Genel ad verse sz konusu olduunda Tatarlarn stn olduu zamanlarda btn kavimlere Tatar derler; Mool stn ise, ekser Trklere de Mool denilir (84-85). Reideddin, Ouz Hann torunlar saylan boylar belirterek dorudan tarih dneme girmektedir. XIV. yzyl balarnda kaleme alnan Cihan Tarihinin giriinde, Asyadaki en etkili millet olan Trklerin tarihine bylece girilmektedir. Burada dikkati eken, Trklerin dorudan, dnemin telakkilerine uygun olarak Nuh Peygamberin olundan getirilmi olmasdr. O srada lhanl lkesinde etkili durumda olan Ouzlar=Trkmenler dolaysyla bylesine bir giri yaplm olmaldr. XIII. yzyl ile XIV. yzylda, dnyada ve zellikle slam Aleminde Trkn gl, Trk kavramnn en etkili bir durumda olduunu ilerde (bn Haldunun ahitlii ile) de greceiz. Trke bugn yazlan bir eserde bylesine tafsilatl bir giri yapmak, bunda ncelii Ouz Hana vermek tarih vakalara uygundur. Trk, dnyann gemi bin ve yz yllarnda da etkili ve nemli bir unsur idi. ncelemeler milat yllarndan itibaren, adlar Hsiung-nu/Hun olarak da gemi olsa Trklerin, dnyann nde gelen balca drt (veya be) byk gcnden birisi olduunu belirtir (G. Ferrand). Gktrkler, Karahanllar, Seluklular ve nihayet Osmanllar bykln en arpc rnekleridir. Trkn nemi ve etkisi gemite kalmamtr. nk Trk bugnn de en etkili kavramlarndan birisidir. XX. yzyln sonlarnda dnyay etkileyen iki byk gten Sovyetler Birliinin dalmas sonrasnda ABDnin de ayn ekilde dalabilecei gznne alnmaya balaynca, u dnce dnyay etkilemitir: Gelecek yllar veya yzyllarda kimlerin yldz parlayabilir? Trkn bugn Trkiye Cumhuriyetinde kullanlan anlam ve kavram genilii, son yzyln eseridir. XIX. yzylda, Osmanl Devleti k srecine girince, kendilerini farkl grenler, birer ikier ayrlnca, baz insanlarn devletinden ayrlmak gibi bir dnceleri olmad. Bir byk kitle, devletine bal kalmaya devam etti. 1918de, Birinci Cihan Harbi sonrasnda giriilen Mill Mcadelenin ardndan devam eden devletin artk Osmanl adyla da bir ba kalmad. Bu sebeple, devletine sahiplenenlerin kendilerini, bir yeni ad ve kavram iinde hissetmesi gerekiyordu. Bu yeni kavram, pekla Trk olabilirdi. Bylece, 1920 sonrasnda vaktiyle kendilerine hangi kstaslarla Osmanl dendii ayr bir konu olan, Osmanl Devletinin ocuklarnn, artk Trk olduklar vurguland. Devletine, XX. yzylda sadk kalanlarnn Trk olduuna inanld. Bylece Trke, Batda XX. yzyln ilk eyrei iinde yepyeni bir anlam yklendi.

369

Trke bu trden yeni bir anlam verilmesini, bugn, byk siyasi gler ve onlarn belirlemelerini kesin bir gerekmi gibi kabul eden bir ksm Trkler de kabul edilemez bulmaktadrlar. Oysa; Trk, belirli bir dar etnik veya dini kme olmakszn, ortaya kan yeni gerekler nda, olaan benimseme, bir kabullenme olmaktadr. Bu trden bir adn, zerinde yaadmz corafya iin en yararls, hatta en iyisi olacan Atatrk kesin ve ak bir ekilde grm ve gstermitir. Bu yaln ve kesin gerek, ierdeki ve dardaki bilgilere (!) ramen deimeyecektir. Gnmzde, Trkiyedeki durumu, tarih gemi aka gstermektedir ki, Trklerin kopup geldikleri Asyada bir byk kitle olmutur. te bu byk kmeden arta kalanlar, ayr gelimelerin etkisiyle, kendilerine farkl adlar vermi veya verdirilmitir. Kazaklar, zbekler, Krgzlar, Trkmenler, Tatarlar, Uygurlar, Bakurtlar, Altayllar, Sakalar, Tuvalar, Hakaslar vb. Bu isimler, vaktiyle kendilerine hakim olan baka byk siyasi glerin de uygun bulduklar adlardr. Ancak hepsinin konutuu dilin ayn olduunu, dil bilginleri kesinlikle tespit etmilerdir. Bunlarn tamamna Trk deil ama, Trk dilli (Trke konuan) halklar da denmektedir. Bu btn isim sahipleri, adlanma konusunda, birok ynden etkilenmek istenmektedirler. Tahmin edilecei gibi, Osmanllar, eer Bat Asyada ve Dou Avrupada ayn kltre sahip byk kitleyi bir siyasi birlik halinde toplayp, bir yeni bileim ve oluumu gerekletirmemi olsalard, tpk, Kazaklar, Krgzlar veya zbekler gibi Osmanl, Germiyanl, Karamanl, Saruhanl gibi yeni milletler de km olabilirdi. Vaktiyle Gktrk Devleti dediimiz byk siyasi gcn hakim olduu corafya ierisinde yaayanlar da kendilerine, daha uzak corafyadaki kardelerinin verdikleri Trk adn pekala kabullenebilirler. Ancak bu hibir zorlama olmakszn gereklemeli, olaan bir kabullenme olmaldr. Trkler, gelecekte ykselebilecek milletlerden birisidir. nk Trkler tarih iinde de en azndan byk zamanda dnyann en byk ve en etkili devleti olmulard. a. M.. VI-V. yzylda, Sakalar, b. M.S. VI-VIII. yzyllarda Gktrkler, c. M.S. XI-XVI. yzyllarda Seluklular, Cengizliler, Temrller ve Osmanllar. Hemen belirtelim ki ilk dnemdeki ad, belki de yaygn olarak dorudan Trk deildir. Ama bunlarn aralarnda Trk olduu, son yllarn bilginleri daha bir aklkla syleyebilmektedirler (D. Sinor). Bu sebepledir ki Sakalar/Skitler kesinlikle sonraki zamanlarda Trk diye anlanlarn atalardr. Trk, hem gemi zamanlarn hem de gnmzn etkili bir kavram ve halkdr. Trk bilmeden, tanmadan zaman ve dnyay tam olarak tanmak ve bilmek mmkn olmayabilir. Bu yzdendir ki Trk, daha mild yllarndan itibaren, kendilerinden daha ok komularnn dikkatini ekmi, bilinmek ve tannmak istenmitir. Bu sayededir ki Trklerin gemii hakknda, farkl zamanlarda ve farkl kaynaklardan bilgilere sahibiz. Geri, Trklerin iine girip onlar ok iyi tanmadan, uzaktan ve kimi zaman kulaktan dolma

370

bilgilerle de Trkler anlatlmaya allm ve anlatlmtr. Elbette btn bu tr bilgilerin de kendine gre bir deeri vardr. Mitoloji ve efsne ile iie olan bu tr bilgilerin de bir gerei yansttna inandmzdan, her bilgi ele alnmaya allacaktr. Konuya girmeden nce, byk ve etkili baz problemlerin bizi etkilediini belirtelim. Bunlar balca iki ana kesimde ele alnabilir: 1. sim Meselesi, 2. Mekn Meselesi. 1. sim Meselesi: Trk lafz, yaygn bir dnceye gre ancak VI. yzylda grlr. Geri bu adn daha nceki yzyllara, hatta bin yllara kadar gittiini ileri sren bilim adamlar da vardr. Hatta nceki yzyllarda da (IV. ve V. ) Trk adyla ilgili baz kaytlar (Haussig) genel kabul grmtr. Fakat V-VI. yzylda ortaya kan Trklerin eskilii konusunda baz bilim adamlarnn cidd pheleri vardr. phesiz VI. yzylda ortaya kan bir kavramn, en azndan drt-be yzyl kadar srebilecek bir hazrlk dnemi olmak gerekir. Geri, dorudan yazl tarih kaynaklarda aka belirlenmese de, kimi zaman Trkn nceki yz ve bin yllardaki gemiine gidebilecek bilgiler de oktur. Tang sllesinin kurucusu Tai-tsungun ann Trklerinden (Gktrklerden) sz ederken, kimi zaman onlardan Hun=Hsiung-nu diye bahsettii, in kaynaklarna da (Tang Slalesi Yll) yansmtr. Gktrk=Hsiung-nu/Hun devamllnn pek ok kant da vard. Burada da aka bellidir ki Trk, sadece VII. yzylda deil, en azndan yedi-sekiz yzyl nceden beri mevcuttur. nk 552 tarihinde Gktrk Devletini kurduu kabul edilen Bumin Kaan, bu zamana kadar bir baka kimlik tayorken birden bu tarihte Trk olmamsa, Bumin Kaann baba ve atalarnn da Trk btnl iinde olmas doaldr. Nasl ki 1881 tarihinde Osmanl vatanda olarak domu, bym ve yetimi olan Mustafa Kemal Paa, 1923te birdenbire Trk olmad gibi. Mustafa Kemal Paann sadece kendisi deil, baba ve anas gibi atalar da ayndr ve onlar Osmanl deil, Trktr. XIX. ve XX. yzylda herkesin ve tarihin gz nnde Osmanl ve Trk kavramlar bylesine iie girmitir. Gktrk anda da Trk kavram ile siyas iktidar elinde tutan devlet veya devletlerin ad karm olabilir. Ancak yakn yzyl gelimelerinin nda, yabanc aratrclarn bilimsel titizlik namna, Trklerin varln 552de balatmalarn anlamak gtr. Bu trden karklk sonraki yzyllarda da devam etmitir. Hazarlar, Uygurlar, Karahanllar ve Seluklular da bylesine isim olarak dikkati ekerler. Seluklular zamannda, Avrupallar bugn zerinde yaadmz topraklarda Trkler oturduundan dolay Trkiye dediklerinden bugn o devlete Trkiye Seluklular diyebiliyoruz. Fakat tarihi dnemlerdeki btn bu isimler yaygn ortak zelliklere sahiptirler. Kendileri bu zelliklerinin farknda olmadndan veya bu konuda titiz davranmadklarndan adlar farkl olabiliyor. Fakat komular onlarn hemen ayn byk kltr birliine mensup olduunu gryor ve yazyorlard. Trk adnn yol at yaygnlk dorudan Gktrk

371

andan, Trk adn tayan bir siyasi teekklden meydana gelmi olabilir. Fakat asl nemli olan mevcut byk kltr birliini farkeden komularnn Araplar, Bizansllar ve inlilerin yazdklaryla durum daha iyi anlalr olmutur. in kaynaklar, farkl ekilde yazdklar birok boy ismini Gktrklerle ayn dil ve kltre sahip gstermektedir. Trk kavram, ayn zamanda ve asl olarak bir kltr birlii demektir. Grlen o ki, Trk adn tayan bir boyun ismi, kendisiyle ayn zelliklere sahip teki alt isimli boylara da yaylmtr. Bilmek gerekir ki Trk hem bir isim hem de daha nemlisi bir byk kltrel birliktir. 2. Mekn= Corafya Meselesi: Trkn belirli bir ekilde ele alnp alglanmasnda, mekn bykl olumsuz bir nem tamaktadr. Dnyadaki birok etkili milletin, kendi corafyalar zerinde belirli bir gemiin iinden yorulup gelmesi esasndaki millet veya medeniyet tanmlar, Trklerin gemiine uymadndan baz meseleler ortaya kyor. Bylece corafyann genilii ve farkll, Trk Devletinin ve milletinin gemiine ynelen sorular iin olumsuzluk ieriyor. Bugn kendisine Trk diyenlerin yaad Anadolu sahasna Trkler sonradan geldiklerinden buradaki gemiin bir dnemi, Trkler iin yabanc idi. Buna karlk Trke konuanlarn (resmen de Trk dilli saylan) yaadklar yerlere Trklerin genellikle sonradan geldikleri ileri srlrd. Ayn ekilde yakn yllara kadar (Sovyet zamannda) kendilerine Trk olular ile ilgili herhangi bir bilgi sunulmayanlarn topraklarna geldikleri belirtiliyor ve Gktrk zaman ile snrlandrlyorlard. Oysa, Trk ile ilgili bilgileri grdkten sonra, mesela, gnmz Krgzistanndaki Issk gl evresinin Trkn en eski yurdu olabilecei ortaya kyor. Ama ayn anda douda Gktrklerin merkezi tken yresi, XI-XIV. yzyllara kadar devam eden hatras ile dikkati ekiyor. Aral denizi evresi ile Hazar denizi etraf da ok ynl bilgiler ieren corafyalardr. imdiki Kazakistan sahas da Trkn en eski zamanlardan yaayp geldii yerler olarak kabul edilebilir. Corafya, u halde konumuz iin hem etkili, ama ayn zamanda ok geni alanlar iine alabilecek bir kavramdr. Bu geni alanlara bugn Trkler dndaki baz devletler hakim bulunduundan konu cidd bir nem tar. Trklerin hem ncesinde hem de tarih devirlerde, kendi lkelerinin bir kesiminde yaadklarnn vurgulanmas, nemli siyas sonulara da yol aabilir. Vaktiyle etkili olan bu endie, Trk kavramndan mmkn olduunca az sz edilerek giderilmeye allrd. Ayn durum bir ksm devletler iin (Rusya, ran, in ve Moolistan) gnmzde de geerlidir. imdi, Trk denilen o byk denizin iine girmeye abalayalm. Zihnimize taklan baz sorular unlardr: 1. Trk kelime olarak nedir? Bu isim ne zaman ortaya kmtr? Nasl bir anlam tam ve Trk ile ilgili zellikler neler olmutur?

372

2. Trk veya daha doru bir deyimle Trklerin atalar ilk olarak nerede, hangi corafyada ortaya kmtr? 3. Trklerin atalar hangi tarihte ortaya kmtr? Bunu bilmenin yolu, tarih metodunun iinde yer alan, daha alt yolla mmkn olabilir. a. Trk dilinin gemii, b. Trklerin tarihte yaadklar sahalardaki arkeolojik kalntlar,

c. Trklerin veya komularnn destan bilgileriyle. Btn bunlar, zaten kt olan Trklerle ilgili yazl bilgileri ancak tamamlayabilecektir. I. Trk Ne Demektir A. Trk-Trk 1. Trk Trk adnn telaffuzu yni seslendirilmesi dikkate deer bir dil meselesi olarak grlyor. Her ne kadar bu isim gnmzde ak ve kesin olarak Trk eklinde ise de, zaman iinde bir deime ve gelime geirip geirmedii tartlabilir. Trk ad farkl alfabelerde bu ekilde mi yazlyordu? Arap alfabesindeki imlsyla ilgili olarak Terk/Trk benzerliinden sz edilebilmitir. Arap kaynaklarnda Trk ismi VI. yzyl sonlarndan itibaren grnmekle birlikte T. r. k nszleri arasnda, o, u, veya seslerini ak olarak belirlemek gtr. nllerin e, a, , i olmad kesinlikle aktr. Arapadaki telaffuz, belki de kaln olarak Turk eklindedir. Araplar, en erken bir zamanda Trk bilmiler ve tanmlardr. Ancak Arapada Trkn imls, kaln ve ince nl iki T harfinden ince olan (te) ile yazlyordu. Bu sebeple Arapada Turktaki u kaln ve sert bir sesli olmayp, Arapa iinde veya ona yakn bir ses kabul edilebilir. n Asyal bir alfabeye sahip Sryani kaynaklarnda da Tourkaye =Turkaye okunuu, kaln nl u okunuunu destekliyor. Bizans kaynaklarndaki seslere gre bu isim u-o arasndaki bir ekilde okunabilir: Tourkos gibi. En eski (XI. yzyl) Rus kaynaklarnda Tork olarak bilinmektedir. Trk erken devirlerde bilip tanyan Bat komularnn gnmzde yorumlanabilen tercihleri, Turk okunuu ynndedir (Araplar, Bizansllar, Ruslar). Turk okunuu, erken dnemlerde, kavram ilk duyan veya kaydeden kiinin tercihine gre bilinmi olarak yorumlanabilir. Trk dilinden kalan yaztlarda, Gktrk alfabesinin zellii sebebiyle, T sonras sesin veya olduu kesindir. Buradan anllyor ki telffuzda sesi etkin bulunmaktadr. Alfabelerinin tand imknlara gre XI. yzyldan sonra tanyanlar da hep bylesine bir okunuu kaydetmilerdir. Byle olunca Arap alfabesiyle, VI. yzyldan itibren grlen T.r.k imls kesinlikle Trk okunmaldr.

373

2. Trk Trk eklindeki iki heceli iml, hem gemite (VIII. yzyl) hem de gnmzde grlmektedir. Bugnk Trkler, ayn byk kmeden baz insanlar ve lkeler tarafndan iki heceli olarak ifade edilmektedir: Trk. A. Battal Taymastan rendiimize gre XIX. yzyl sonlarnda Kazan ve Krm Trkleri, kelimeyi Trk eklinde telaffuz ederlermi (A. Battal Taymas). S.M. Arsal da yle der:2 Trk kelimesi, Trk isminin yanl bir telaffuzu ve imlsndan baka bir ey olmasa gerektir. Birok (Trk) leheler(in)de bugn de Trk isminin Trk telaffuz olunduu malumdur. Buna benzer ekilde, Macarcadaki Trk ekli de dikkate deer bir rnektir. Gerekten de VIII. yzyla ait Gktrk metinlerinde, bu dile ait alfabede Trk yannda Trk ekli de bulunmaktadr. Ayrca Uygurca Ouz Destannda, Ouz Hann akl dant kimselerden birisinin ad Ulu Trk idi (Bang-Rahmeti, Ouz Destan). Japon Bilgini Prof. Masao Mori (1921-1996), Trk ve Trk adlar zerindeki bir incelemesinde T-ke/Tucuenin dorudan Trk karladn kabul eder (G. E. Pulleyblanke katlr). Gktrk metinlerinde mevcud olan iki ayr imladan Trkn, in kaynaklarnda Kanl anlamndaki Tieh-lenin Trke karl olduunu belirtir. Kanl boylar, eski byk hakanln daha ziyade bat kanadnda oturmakta idiler. Prof. Moriye gre Bat kanadndakiler kendilerine Trk, fakat dou kanadndaki boylar ise Trk syleyi ve imlasn kullanmlardr. Prof. Morinin belirledii bu gerek, milat yllarndan nceki bir byk birliin, Trk adn kesinlikle bilemediimiz, fakat Bat/Yunan ve Roma kaynaklarnn Skit, ran kaynaklarnn ise Saka dedikleri Hakanln iinde oluan bir netice olabilir. Bir ksm aratrclar, Trkn tremek = yaratlmak, var edilmek, fiilinden ktn dnerek, iki heceli Trk eklini olaan grmektedir. Trkenin i ahenk kurallar gereince kelimenin, Trk< Trk< Trk eklinde ve gelimesi olaandr. B. En Eski ekil ve Anlam 1. Trkn En Eski ekli Trkn en eski eklinin iki heceli olmas gerektiine dair, XX. yzyln son eyreine kadar sren bir yaygn kabullenme vardr. incedeki Tu-ke imlasnn da etkisiyle, iki heceli isim konusunda bilginlerin teklifleri olmutur. Marquart ve P. Pelliot, Trkt, P. A. Boodberg Trkz, S. G. Clauson ise Trk kabul ederler. Hatta bu adn, Trkten balayarak Trk< Trk gibi iki heceli eklinden tek heceli Trk ekline getii, gelitiini kabul edenler de (L. Bazin) vardr. Ancak, en son aratrmalar (G. A. Pulleyblank) incedeki Tu-ke eklinin tek heceli olduunu gstermitir. Daha da nemlisi bu isim Gktrklere ait ve VI. yzyldan kalma Bugut kitabesinde (Litvi-Klyatorny) sod alfabesiyle tek heceli olarak yazlmaktadr: Trk. Prof. Denis Sinor, daha milat yllarnda Latin ve VI. yzyl Bizans kaynaklarnda da tek heceli olarak Trk imlsnn esas

374

olduunu belirtir. Trk, aslnda tek heceli olup, ancak zaman iinde ve farkl corafyalarda, halkn mahall syleyii olarak (Kazan, Krm) iki heceli olmu ve bu tr syleni, VIVII. yzyldan balayarak yzyllardr devam etmitir. 2. Anlam a. Trk her eyden nce bir kii olunun, yani insann addr. Uygurca Ouz Destannda Ouz Hann dant akll kiinin ad Ulu Trk idi. Gktrk metinlerinde de Trk Bilge Kaan, kendisinin ayn zamanda kii olu zelliini vurgularken, bu gerei yanstm olabilir. Trk, n Asya mitolojisinde ise Nuh Peygamberin torunu, Yafesin olunun addr. Genelde kavim ve kabilelerin, bu arada Trk Boylarnn birer kiiye balanmas geleneinden km olmas gereken bir rivyete gre de Trk, Nuh Peygamberin torunu, yani Yafesin oullarndan birisidir. Bu sebeple Ulu Bein eserinde kendisine Trke Yafesolan da denmektedir. Onun olaan kabul edilebilecek kardeleri yannda, in ve Rusun da olmas, apayr bir rivyetin yanks olsa gerekir. Bu arada hemen ilave edelim ki Ulu Bein eserinde Osmanllarn atalarnn 15 gbekte Ouz Hana ulat rivyeti yannda, onlarn 55. nesilde Main bin in bin Yafes bin Nuha ulatklar da belirtilir. nemli olan, XII-XV. yzyllarda, dorudan Trk adl bir insann, bir zamanlar Issk gl dolaylarnda yaam olmasna inanlmasdr. Geri bu inann esas, Tevrat rivyetleri ile balam, sonraki slam devri kaynaklarnn bilgileri ile yaygnlamtr. Ancak bunlar arasnda da farkllklar mevcuttur. Mesela; Reideddinin sz ettii Ouz Destannda Yafesin olu Trk deil, Olcay Handr. Hatta dorudan Yafese bu adn (Olcay) verildii dahi sylenirmi. Trk, bir tr aile ii ilikilerle ilgili bir kelime de saylabilir. Netekim Trkn, Bakrtlarda kadnn baba-evinden getirdii mal (mesela hayvanlar=atlar) demektir (Togan, Hatralar). Benzer bir kelime Trkn, Krgzlarda da mevcuddur. b. Trk, ayrca Trke bir kelime olarak da bir anlam tamaktadr. Trkn anlam ile ilgili olarak Gktrk Devri Trkesindeki metinlerde ak bir kant yoktur. Fakat muhtemelen Trk, Gktrk andan sonra da ayn anlamda bir kelime olarak Uygur a Trkesinde devam etmitir. F. W. K. Mllerin tespit ettiine gre metinlerde Trk, erk ile birlikte gemekte ve kuvvetli, gl anlamnda olmaktadr. Bu anlam, Trke metinlerin ruhuna da uygundur. Bir ksm aratrclar Trkn bu anlam sebebiyle, Trkler tarafndan bir kavim ad olarak benimsendiini ileri srerler. Trk kelimesinin yukarda szn ettiimiz anlam, bu kelimenin grld Trke belgelere gre aklanabilir. Gktrk yaztlarnda Trk yiit Beyler, buyruklar, tigitler getii gibi, Uygurca metinlerde de Trk erig biiminde de grlyor. Buradaki Trk, yukarda sz edilen anlama gre, yani gl, kuvvetli olarak aklanabilir. Kutadgu Biligde de erk ile birlikte getiinde Trk, g, kuvvet anlamndadr. Ancak orada, Trk artk bir millet ad olarak da vardr.

375

Kagarl Mahmud, XI. yzyl sonlarnda kaleme ald eserinde Trk adnn anlamyla ilgili bilgiler de vermektedir. Ona gre Tanrnn dorudan kendi kavmine verdii bir isim olan Trk ayn zamanda kemal, olgunluk a anlamndadr. Trk kelimesi, ilk zamanlardakine yakn bir anlamn aataycada da korumutur. Babrn anda (1483-1530) Trk mert, yiit, kahraman ve cesur asker gibi anlamlarda idi: Trk ve merdane ve kllk yiit idi. Ahmet Bek, Trk kii, veli merdane ve devlet-hak idi denmektedir. R. Rahmeti Arat, Babrnameyi sadeletirirken buradaki Trke kaba mnsn vermitir. XI. yzylda Seluklu Devletinin kuruluundan sonra ran etkisiyle olsa gerek, baz yrelerde Trkn anlam biraz deimitir. XIII. yzyldan itibaren Trkiye Seluklularnda (A. Eflaki ve Elvan elebi) balayarak saf, sade-dil ve bahadr, hatta kaba anlam belirmeye balamtr (Elvan elebi). nk Trk, bir ynyle ehirlerde oturmayan kimseler gibi bir anlam kazanmaya balamtr. ehirlere yerleenler ise, artk o ehrin kimlii ile (ehr) anlr olmular, Trk ve ehr ayr iki zmre gibi gsterilmitir. Osmanl devrinde, zellikle XVI. yzyl sonrasnda Trkn anlam da yukardakilerin bir devam niteliindedir. Yakn zamanlar: XIX. yzyln insan Ahmed Vefik Paann Lehe-i Osmansine gre Trk, sahra-niin olub ehristana dahil olmayanlara Trk ve Ouz ism-i umumisi kalmala ileride Trk tabiri kaba, rusta (kyl), Ouz sade, safdil, manasna sarf olunmutur denmektedir. Bat Trklnde, Ouz ile Trkn anlam olarak birbiriyle karm olduunu da belirtelim. 3. Baka Milletler Trke komu olan milletler de Trk kelimesine belirli bir anlam vermilerdir. Bunlar arasnda zellikle inliler ve Araplar dikkati eker. in kaynaklarna gre Trk (=Tu-ke/Tu-chueh) mifertulga anlamnda imi. Trkler bu ad, oturduklar yredeki mifer=tolga biimindeki dan eklinden almlar imi. Geen XIX. yzyldaki aratrclar Trk adnn anlam olarak, in kaynaklarnn belirttii bu anlam hep nde tutmulardr. Gerekten de Hoten (Sakalarnn) dilinde rt, kapak anlamnda Tturak kelimesi (Trkesi kapqag) vardr. Bu sz kavim ad olarak Trk ile ayn olduundan in kaynaklarnn ifadesinin bir temeli vardr. Fakat bu yorum, sadece bir kelime benzerliine dayandndan, sonraki devirlerde, kltrel bakmdan herhangi bir etkinlii olmamtr. Bu arada Arap harfleriyle Trk ile ayn yazlan bir Farsa kelimenin anlam da mifer-tolga demektir. Araplar, Trke Arap alfabesindeki yazl sebebiyle daha deiik bir anlam da yklemitir. Daha nce de belirttiimiz gibi, terk ile Trk ayn sessiz harflerle T. r. k yazlyordu. Cahiz bata olmak zere birok Arap kayna ve bu arada corafyaclar, Trke, terke bal bir anlam vermilerdir. Bir ksm insanlar Yecc-Mecuc seddinin tesinde terk edilmi bir kavim olduklarndan dolay, o insanlara

376

terk yani terk edilmi olan anlamnda Trk denmitir. Gerdizye (. 1048) gre Trk diyar insandan hali, yani terk edilmi olduundan bu ad verilmitir: Mamurluktan uzak olduu iin Trkistan lkesine Trk ad verildi. Trk, yukarda da belirttiimiz zere, Trklerin genellikle Arap alfabesini kullandklar zamanlarda, on dokuzuncu yzyl sonlarna kadar Arap alfabesinde esas olarak t. r. k Terk diye de okunacak biimde yazlrd. XIX. yzyl sonlarnda bir ksm Trkler, bunu terkden ayrmak ve ak olarak okutmak zere bir vav harfi eklemek istediler (T. u. r. k). Ancak Trkn, yzyllardr devam edegelenin aksine byle yeni bir iml ile yazl nceleri hayli yadrgand ve Trk yeni Arap alfabeli imls ile yazanlar Vavl Trk diye kmsendi. C. Yeni Mnlandrmalar 1. Kagarl Mahmuda gre, Trk hakkndaki en eski bilgilerden birisini vermi olan Kagarl Mahmud, 1074te yazd eserinin Trk maddesinde (Besim Atalay evirisi, I, 350-351) yle demektedir: Trk Tanr yarlayas Nuhun olunun addr. Bu Tanrnn, Nuhun olu Trkn oullarna verdii bir addr Trk sz Nuhun olunun ad olduundan bir tek kiiyi bildirir: Oullarnn ad olduunda beer kelimesi gibi okluk ve yn bildirir. Nitekim Rum kelimesi shak olu Iysunun olu Rumun addr; oullar da bu adla anlmtr. Trk kelimesi de byledir. Bize ad olarak Trk adn Ulu Tanr vermitir dedik. nk (slam Peygamberinin syledii) hadis yledir: Yce Tanr benim bir ordum vardr, ona Trk adn verdim, onlar Douda yerletirdim. Bir ulusa (kavme) kzarsam Trkleri o ulus zerine musallat klarm diyor. te bu Trkler iin btn insanlara kar bir stnlktr. nk Tanr onlara ad vermeyi kendi zerine almtr. Onlar yer yznn en yksek yerinde, havas en temiz lkelerinde yerletirmi ve onlara Kendi Ordum demitir. Bununla beraber Trklerde gzellik, sevimlilik, tatllk, edeb, byklerini arlamak, szn yerine getirmek, sadelik, nmemek, yiitlik, mertlik gibi saylmaya deer nitelikler grlmektedir. 2. Trk adnn XIX. ve XX. yzyl bilginlerince, aratrmalar sonucunda teklif edilen anlamlar da bulunmaktadr. Bir yaygn yorum, Trk, tr-mek= tre-mek kkne de balamaktadr. Nasl yrmek mastarndan yrk veya yrk varsa, tre-mekten de, tremi, var olmu, yaratlm anlamnda Trk kelimesi ortaya km olabilir. Zaten Trk adnn yaygn bir ekli de Trk=Trk, biiminde olup bu da var olmu, ortaya km, bir ekil kazanm anlamnda olabilir. Hatta Trkn bu anlam, Kagarl Mahmudun syledikleri ile de desteklenebilir. Trkn belirli bir kkten ktktan sonra, anlam bakmndan gelimi olabilecei ileri srlyor. Buna gre Trk, ncelikle var olmu, tremi anlamnda olmu, daha sonraki bir dnemde gl, kuvvetli anlamlarn kazanmtr. Geri G. Clauson gibi, Trkn sert, gl, kuvvetli mnasnn G.

377

Nemethin ileri srd kadar etkili olmadn syleyen bilim adamlar da vardr. Fakat XI. yzyla doru bu anlam da yumuayarak, gelimi, kemle ermi, olgunlam ekillerini almtr. brahim Kafesolu, bilinenleri yle zetlemi idi (Tarihte Trk Ad; slam Ansiklopedisi, Trkler mad): Trk kelimesinin ilk ortaya kan eklinde var olmu, yaratlm, ekil kazanm yani varlk ve insan manas seziliyor. Uygur metinlerinde ise Trkn gl, kuvvetli anlam vardr. Daha sonra ise Kagarl Mahmud devrinde artk olgunluk anlam yklenmitir. Trk XI. yzylda artk kemle ermi ve olgun anlamndadr. Trk kelimesinin anlam olarak, nizaml, dzenli ve treli demek olduunu ileri srenler de vardr. Grlyor ki Trk anlam olarak olduka belirgin bir genilie sahiptir. Ksaca yeniden zetlersek: Trk ad, bu ekilde Trkenin eski kltr kelimelerinden birisi olarak milattan nceki bin yl sonlarnda olumaya balam, milat yllarnda kesin olarak bir kme insan, bir halk topluluunu karlayan, iine alan bir zellik kazanm olmaldr. Bylesine bir anlam zdelii sebebiyle, benzer ve ortak zellikler ieren, fakat kendilerine ayr alt isimler de verilen insanlar (Trkler) iin de birletirici bir ad olmutur. Gktrk Devleti, ismiyle ve cismiyle, ksacas her eyi ile tam bir Trk Devleti idi. Bu devletin Trk varlnn ve Trk adnn, insanln deil, ancak uluslararas ve zellikle Bat dnyasndaki tarih sahnesine k ok etkili olmutur. Byle bir siyasi birlik, kendi zamannda Trk oluu ile, hem siyasi hem kltrel byk etkiler yapabiliyordu. Asya ve Avrupann bir kesimini birletiren bu byk devlet, muhakkak mirasa sahip olmutu. Ayn ekilde adyla olmasa da, siyas birlii sebebiyle, Osmanl Devletinin etkili durumunu ve Trklk asndan nemli katklarn, ilerde ayrca sz konusu edebileceiz. II. Trkn nsan Boyutu A. Trk nsan ve Fizik zellikleri Kendilerine Trk ad verilenler acaba kendileri veya komular tarafndan nasl tannmakta ve nasl bilinmektedir? Trkn kendisine mahsus bir tipi, konumas, edas veya giyimi var mdr? Mesela X. yzyln Arap corafyacs stahr (951 m.), Hala/Kalalar hakknda, onlarn Trk tipinde olduklarn, Trke konutuklarn ve Trkler gibi yaadklarn belirtmitir. X. yzyln bu gerei, ncesinde ve sonrasndaki olup bitenlerle de birlikte dnlebilir. u halde Trk iin, ncelikle tipi, sonrasnda dili ve en sonunda hayat tarz sz konusu edilebilir. Ancak burada biz, konuyla dolayl ilgisi sebebiyle bunlardan ksaca sz etmek durumundayz. 1. Trkn Tipi

378

Trk, X-XI. yzyllarda, komularnca artk belirli bir tipe ve fiziki zelliklere sahip insanlar kabul edilmilerdir. Bylesine fizik zelliklere sahip olu, muhtemelen Trk adnn yaygnlamasnda da en nemli etkendir. Kendilerinde ortak zellikler grlen kimselere onlar kendilerine, zlerine kii grup veya devlet ad olarak neyi benimserse benimsesinler komular tarafndan Trk olarak adlandrlmlardr. lk Osmanl dneminin tarihlerinde, devlet hayatyla ilgili olarak hi Trk gemedii halde, komularyla, zellikle Avrupallarla ilikilerde temas edilen Osmanl insanlar hep Trk olarak bilinmektedir. Trk, bylece ayn zellikler ieren insanlarn ortak bir ad olmutur. Peki bu ortak zelliklerin fizik yan ve yn neler olabilir? Trk ncelikle yzyle dikkati eker ve Trkn yz komularna gre daha kk elmack kemikli ve ekik gzldr. Burada dikkati ekmek istediimiz husus, bu trden zelliklerin komularna gre belirlenmi ve tespit edilmi olmasdr. nk yukarda saydmz kk elmack kemikli ve ekik gzl olu, inlilere gre geerli olmayp, batdaki komularna ranllara veya YunanRomallara gredir. Aslnda Trkn d grn inlilerden ve Moollardan da farkldr. Batdan baklnca ilk anda bunlar arasnda bir fark yokmu gibi grnse de, Trk kendisine mahsus zellikler ierir. Bu arada Trkleri etkileyen ve artan, Trkn ilk grenlerin kendi etraflarna gre hayli farkl olduklarndan Trkleri abartarak tasvir etmeleridir. Bask burunlu, geni yzl, nerede ise hi yokmu gibi kk gzl tasvirlerin gerei tam aksettirmedii aktr. Oysa daha erken devir Arap kaynaklarnda bask burunlu, kk gzl, geni ve rsle dvlm kalkan gibi krmz yzl, yapk kulakl Trkler tasvirleri vard. phesiz btn bu tasvirler, olumsuz bir bak asnn etkisiyle kaleme alnmlardr. Gnmzde, Trkn gerek fizik zelliklerini ok daha shhatle belirleyebiliriz. nk devrinden kalm ve yazya deil, dorudan resmedilmi veya kaznm gze hitap eden bilgi imknlarmz vardr. ncelikle, daha nceki yz ve hatta bin yldan kalm olanlar da dahil olmak zere, zellikle VI. yzyldan sonraki Gktrk andan yzlerce heykel bilinmektedir. Bir tr mezar ta, mezarda yatan kiinin kendi tasviri kabul edilebilecek bu eski Trk mezar heykelleri, Trk insannn, yle tasvir edildii kadar ekik gzl veya mongoloit olmadn aka gstermektedir. Gktrk a heykellerinin en gzel rneini Kl-tigine ait kabul edilen ba heykeli gstermektedir. Bu heykelin gsterdii Trk, baka rneklerine daha ge zamanlarda mesela XIII. yzylda Trkiye Seluklu Sultanlarnn, mesela Alaeddin Keykubadn (. 1237) inilerdeki resimlerine benzemektedir. Burada, yukardaki yazl tasvirlerin belirttii bir ar zellik yoktur. Aksine, belirli bir tensb, uyumlu ve ahenkli bir grn etkendir. Trkler, VIII. yzyldan sonra, her trl faaliyetine katldklar slam Devletinin, zellikle Abbasi Halifeleri devletinin grsel kaynaklarnda ak olarak tasvir edilmektedir. Minyatrlerdeki tasvirler,

379

phesiz yapan ressamn evresinde ok bulunan tipleri de yanstm olabilir. Bunu en iyi ekilde Ouz Han Destannn Reideddin Fazlullahn nl eseri Cami t-Tevrih nshalarndaki Ouz Han ile ilgili minyatrlerin, yazmalardaki ayrlnda grebiliriz.3 Trk, bugn kesinlikle bin yl akn bir sredir fizik ehresiyle de kesin olarak takib edilebilmektedir. Bu fiziki ehredeki zellikler, iklim, corafya artlar ve teki insan unsurlar ile her yerde ayn zellikler gstermeyebilir. Bunun iin, uygun corafyalardaki uygun meknlar, asl zelliklerin yaamasnda daha etkin olmulardr. Trkler, kadnyla, erkeiyle kendilerine mahsus zellikleri olan, daha da nemlisi hemen btn komularnn gzel bulduklar insanlardr. Trkn gzel oluunun veya gzel saylmasnn kaynaklara baknca abartl bir yan yoktur. XI. yzyl insan Kagarl Mahmud Trkn zellikleri arasnda en bata gzelliini, sevimliliini ve tatlln saymaktadr. XII. yzyl kayna Mcmel tTevrih, Trk n gzel, fakat kan dkc zelliinin yldzna ait bir talihlilik olduunu belirtiyor. Trklerin gzel insanlar oluu, Orta a ran edebiyatnda ok etkilidir. Yama ve iil Trk boylarnn gzel insanlar yannda Hta ve Hoten Trkleri de gzel zellikleri ile nldrler. Bu etkilerin izleri Osmanl-Trk edebiyatnda ak olarak grlr. Trkn kendisine mahsus hemen btn zelliklerini, yakn yzyllarda en ak olarak gsteren Osmanl Devletinin kurulu yllarndaki, Be ve Sultanlarnn tanmlar, Trk tanm iin nemli saylabilir: XVI. yzylda kaleme alnm olan Kyfetl-nsniyye f emilil-Osmaniyye mesela 1389da Kosovada ehid olan Murad Bei yle tanmlyor: Orta boylu, deirmi suretl, mbarek yz etl, krmz ak benizl, ehla gzl, mlyim ve ltif szl, atma kalu, iri inc dil, ahin baklu, ko burunlu, mbrek sakal seyrek, kird (yuvarlak) ve mevzun, sebeleti (byklar) bahadrne, enesi uzun, gerdeni (boynu) blend (yksek), snesi basit (geni), kollar kavi (gl) ve tavil (uzun), zengilii b-misl, barmaklar etl, mehib selbetl. Osman Gazi, yukardakilerden de daha sade olarak tanmlanr: Orta-uzun boylu, yass yarnlu ka siyah ve atma, el gzl, ko burunlu, deirmi yarak seyrek sakallu, iri dil, kaba avazlu, arslan betiml veya Orhan Gazi; kalar hilal gibi atma ela gzl, ko burunlu, tatlu szl, sinesi yass, aln auk. penesi arslana benzer, yarauk sakallu, bahadrne byklu idiler. Yldrm Bayezide ko burunlu, koy heykell, elebi Sultan Mehmede ince uzun boylu denmektedir. II Murad Hann burnu rast yani dz imi, Fatih Sultan Mehmed de uzun boylu olarak tanmlanyor. Trkn fizik zellikleriyle ilgili olarak, in kaynaklarndaki resimlere, Saka/Skit ve sonraki devrin arkeolojik bakiyelerine, heykel ve kabartmalarna da bakabiliriz. XI. yzyldan sonra giderek artan mnyatrler de Trk insannn grnn belirlemek iin yararl olabilecektir. Trkn grn, onun yaad yerden, corafyasndan ve ikliminden byk lde etkilenmitir. Bu etkilenmeyi, corafya ve iklimin, hava ve suyun Trklerin ekillerini etkilediini XIV. yzyln balarnda Reideddin de ak olarak belirtmektedir.

380

2. Trkn Temel zellikleri lk bakta etkili olan fizik zelliklerinin yannda, dardan grlmeyen, fakat onu Trk yapan zellikleri vardr. Bu trden zellikleri, Trk yakndan tandktan sonra herkes kabul ve teslim edecektir. Arap mellifi Cahizden (. 869) itibaren, Trke verilen ve yklenilen zelliklerin balcalar unlardr: 1. Trk, edepli, terbiyeli, akll ve temiz kalplidir, hazimlidir; hogrldr; tedbir sahibidir. 2. Trk yerini, yurdunu ok sever. Ondan ayr dtnde orasn her zaman zler. 3. Trk, salam yapldr, cesurdur, kahramandr. yi savar. Trk ancak korkulmas gerekenden korkar. Trkler iyi sava olular sebebiyle, btn Orta alar boyunca, dnyann da en sekin askerlerinden saylmlardr. 4. Trk temiz kalplidir, ak szl ve ak yreklidir. Onun bazen saf ve sade-dil olarak ifade edilen4 bu gzel zellii, zamanla yadrganacak, adeta ahmak gibi bir anlama kadar gidecektir. 5. Trk namusludur, gvenilir insandr. 6. Trk, tekilatdr; dolaysyla itaatin, emir-komutann ne olduunu bilir. O yalnz olduunda iyi bir nder olduu halde, banda kendisinden daha stn yetenekli birisi olduunda ona severek itaat eder. 7. Trk zayf ve acizleri korur; sava zamanlarnda korkun bir muharip grnmnde ise de o bar zamanlarnda en skin insandr. Bu zamanlarda gelene gidene yemek yedirir-iirir, yardm eder. 8. Trk tabiatn iinden geldiinden, kk yalarndan itibaren hayat kavgasna almtr. Hayatn ve yaamann zorluklarn bilir ve onlar zmeye yatkndr. Cahizin dediine gre Trk, eli kolu bal olarak bir kuyuya atlsa, mutlaka bir aresini bulup kurtulur. Belki bu sebepten daha doutan iyi mcadeleci ve kavgacdr. 9. Trk geri kimi zaman rahata kavuunca gever, hatta bazen komularnn etkisinde kalr. Ama ok gemeden kendi zelliklerine dnmesini bilir. 10. Trk, ounlukla et yemekle birlikte salk bakmndan bunu dengelemesini bilmitir. 11. Trk, tabiata kar ok tahammlldr. Hayatn glklerini gler yzle karlar. Trk at da ayn zamanda ok tahammlldr. 12. Trk, hem oban, hem seyis, hem cambaz, hem bir baytar hem bir svaridir. Cahizin dedii gibi hulasa Trk bal bana bir milletdir.

381

Trkler, dnya corafyasnda sayca ok kalabalk bir millet olmamakla birlikte, komularna gre stn zellikleri sebebiyle Cihan tarihinde sekin ve ok nemli bir yer tutmulardr. Bunun belli balar sebeplerini de yle sralayabiliriz: a. Trk, tekilatdr; tekilat zellii onun sadece halkn deil, zellikle silahl kuvvetlerini sekin bir hale sokar. b. Trk, durmak nedir bilmez; o her zaman alr. Hepsinden nemlisi durmakszn kendisini amak ve yenilemek ister. c. Trk, sade insandr: O ksa ve z konuur; uzun ve bo szlerden nefret eder. Bu sebeple sadelik, ak ve yaln olmak onun en belirgin vasflarndandr. d. Trk, ata erken zamanlarda sahip olduundan, atn srati ve hareketli oluu sebebiyle komularna byk stnlk salamtr. Bu sebeple olsa gerek Cahiz yle diyordu: Trkn mrnn at zerinde geen gnlerinin, yer zerinde oturarak geirdii gnlerden daha ok olduunu grrsn. e. Trk, bir maden olarak demiri erken bir zamanda bilmi, demiri elik haline sokarak gl silahlara sahip olmutur. Bylesine stn silahlar ve yukarda szn ettiimiz at ile komularna kar baarl olmutur. Trk bylece kendisine mahsus zellikleriyle, dnya zerinde ve komular arasnda sekin bir yere sahip olmutur. Trk ile ilgili olarak Afrasiyabdan (yani Alp Er Tunga) nakledilen bir sz varm: Trk, sedef iinde deryada bulunan bir inci gibidir. Kendi yerinde (yurdunda) bulunduu zaman kadir ve kymeti bilinmez. Lakin oradan knca, denizden ve sedeften km bir inci gibi kymetlenir. 5 Yukarda, Trk ile ilgili ilk bilgileri verdiimiz srada, Trkn baz temel zelliklere sahip olduunu belirtmi, bunun olumasnda corafyann, iklimin ve hatta hayat tarznn belirleyici zelliklerine temas etmi idik. Trk belirleyen zelliklerde corafyann, yani Trkn yaad yerin etkili olduunu VIII. yzyl insan Cahiz bata olmak zere pek ok gzlemci (Reideddin gibi) dikkat etmilerdir. Hatta Cahiz, Trkn sonradan geldii n Asyadaki yerlerde de etkisini gsterir. Bu sebepledir ki Trkn Yurdunu, yani Trklerin asl hayat sahalarn ksaca belirlemek gerekir. Bylece Trkn yaad yere geebiliriz. B. Trkn Yaad Yer 1. Trkistan Trk, genel olarak, en eski zamanlardan beri kendi lkesinde, kendi diyarnda yaamaktadr. Kagarl Mahmud, Trkn yaad yerlerden Trk Eli, yani Trk Diyar derken, muhakakk ki Trkn

382

yaad yeri anlatmtr. Aslnda nceleri corafya, Trke belirli zellikler verdikten sonra, Cahizin dediine gre Trk, bu defa yeni gelip yaamaya balad corafyay da kendisine benzetiyordu. Trk ile yaad yerler bir ifade baka ile zde gibi oluyordu. Buradaki zdelik, en sade ekliyle yer adlarnda aka kendisini gstermektedir. Trkn yaad yer, Trk-eli veya Farsas ile Trkistandr. Trklerin kendi yaadklar yere verdikleri genel Trke ad, ne yazk ki bilemiyoruz. Trk-eli denmi olmas en byk ihtimaldir. Bu blmn en banda, XIV. yzyldaki bilgiler Trkleri zellikle sahra-niin, yani bozkrlarda yaayanlar olarak tanmlamaktadr. Ancak, genellikle kabul edilen bu szler ve hkmler, tabiatyla tam olarak doru deildir. Sahra-niinlik yaygn anlamyla gebelik demektir. Burada sz edilebilecek gebelik ise, Trkler asndan sadece baz tarihi devirler iin sz konusu olmutur. Mesela XI. yzyldaki Batya doru byk g sonrasnda n Asya sahasnda pek byk g hareketi olmamtr. Gebelik olarak ifade edilen hareket, yani Trkn gebelii, onun tercih ettii ekonomik hayattan, hayvan besleyicilikten ve bu sebeple sene boyunca hayatn mevsimlere gre farkl yerlerde ve meknlarda geirmesinden domutur. Yukarda, Trklerin kendi oturduklar yere bir byk btn olarak Trk-eli demi

olabileceklerinden sz etmitik. Trkistan, zellikle Arap ve ran kaynaklarnda IX. ve X. yzyldan itibaren Ceyhun nehri tesine verilen bir isimdir. Dorudan da Trk lkesi demektir. Trkistan Trke bir kelime olmadndan bu ifadeyi komular, Trklerin yaad sahalara vermilerdir. Nitekim Trklerin yaadklar yerlere bu ve benzeri adlar sadece Trkler deil, ayn zamanda komular da vermi ve kullanm olmaldrlar. Trkistan, Trklerin yaadklar yeri belirleyen en nemli ve yaygn bir isimdir. Gnmzde Hazar Denizinin dousundan, Ceyhun tesine ve Altaylara kadar uzanan blgeye Trkistan denmektedir. Tanr dalar, Trkistan Bat ve Dou olarak ikiye ayrmaktadr. Bat Trkistan XIX. yzyl sonlarnda Rusyann idaresine gemi, Dou Trkistan sahas ise in idaresinde bulunmutur. Trkistan ad, Asyada, Trk adn ve varln belirleyen en nemli unsurlardan birisidir. Bu sebepledir ki, bu sahaya hakim olan Trklerin dndaki siyas gler bu ad kullanmazlar. Bylece 1924 senesinden sonra Trkistan Asya siyas terminolojisinden kalkmtr. Bugn de Dou Trkistan kelimesi, in ve onun coraf isimlerine tbi olanlar tarafndan kullanlmamaktadr. Trkistan olarak kimi zaman Karadenizin kuzeyi de (Eflaki, II, 981: Det-i Trkistan)

anlalmtr. Trklerin yaad yer anlamnda Dou Anadolu sahas da (Evliya elebi), bu adla anlmtr. XIX. yzyln ortalarndan itibaren Osmanl Padiahlar (Abdlmecid, Abdlaziz, II. Abdlhamid ve Mehmed Read), kendilerini Trkistan ve mil olduu memlik ve bldnn Padiah olarak tanmlyorlard. Trkistan ad, dorudan Trke olmadndan, bu sahaya Trk-eli denilmesi teklif edilmektedir.

383

Bu arada Ziya Gkalpin nl bir iirinde geen Turan kavram da dikkati ekmektedir: Vatan ne Trkiyedir Trklere ne Trkistan Vatan byk ve mebbed bir lkedir: Turan Orta a ran tarihiliinin etkisiyle ortaya kan Turan, recin lkesi rana kar, Turec=Turun lkesi anlamndadr. Tur/Turecden sonra gelenler arasnda ran ile kyasya savaan Afrasiyab=Alp er Tunga vardr. Bu sebeple Turan, Afrasiyab=Alp Er Tungann lkesi olarak nldr. Trk kavram asndan, Destn devirler dnda bir hatras yoktur. 2. Trkiye Trklerin yaadklar yerlere bakalar tarafndan verilmi olan bir kavram da Trkiyedir. Bugn Bat Trklnn en byk kitlesinin yaad devletin resmi ad bu isimdedir. Geri Trkiye Cumhuriyeti Devletinin zerinde olduu topraklar Anadolu ve Rumeli adlarn tamaktadr. En erken bir zamanda XI. yzylda bu sahaya slam corafyaclar Diyar- Rum, yani Romallarn lkesi demekte idiler. Burann gnmzdeki yaygn ad olan Anadolu, Greke bir kelimedir. Eski Dou Roma Devletine ait topraklara eskiden Anadolu deil, Diyar- Rum denilmi, ve bu sonraki yzyllarda da (XII-XIII.) devam etmitir. XIV. yzyln ikinci yarsnda kullanlmaya balanan Anadolu da Greke bir kelime olup, Dou demektir. Tabi burada sz edilebilecek Dou kavram, ancak anakkale ve stanbul Boazlarnn batsndan baklnca sz konusu olabilecektir. Trkler de buraya ancak XIV. yzyl ortalarndan sonra hakim olabilmilerdir. Buna karlk, XI. yzyldan itibaren, Diyar- Rum lkesine gelen Avrupallar, Trklerin oturduklarn grdkleri bu lkeye, Trklerin memleketi anlamnda Turkia=Turchia/Turkhia demilerdir. 6 nk onlar Araplarn oturduu yerlere de Arabia diyorlard. Trkn oturduu yerlere verilen Turkia=Turkie ad, gnmzde Trkiye Cumhuriyetinin adnda da yaamaktadr. Ancak bu kavram, sadece yakn zamanlarda ve sadece n Asya Trkl ile ilgili deildir. Benzer kavramlar, Avrupa dillerinde veya Arapa olarak baka sahalardaki Trkler iin de kullanlmlardr. Coraf terim olarak Trkiye= Turkia ad Orta alarda ok geni sahalar gstermekte idi. Bizans kaynaklar, VI. yzylda Asya iin Turkia tabirini kullanmlard. Ayn tabir, IX-X. yzyllarda dil/Volgadan Orta Avrupaya kadar uzanan Hazar ve Macar lkeleri iin de kullanlmtr. Hatta o zamanlar Dou Turkia =Hazar lkesi olmu iken Bat Turkia, Macar lkesi anlamnda olmutur. XIV. yzyldan itibaren Avrupal gzlemciler, XIX. yzyl ortalarna kadar Dou Anadoludan Turkomania, yani Trkmenlerin memleketi olarak sz edeceklerdir (Baykara, 1976). Bu arada hemen ilave edelim ki Msrdaki Klemen/Memlk Devleti, XV. yzyl kaynaklarnda Ed-Devletit-Trkiyye yani Trk veya Trklerin Devleti olarak biliniyordu.

384

Avrupal gzlemcilerin Trklerin gelip yerletii bu diyar Trklerin lkesi, yani Turkia, Turkie (Trkiye) olarak tanmlamalar sonucu ortaya kan Trkiye ad, zerinde yaadmz topraklar tanmlarken Anadolu kavramndan, en azndan iki yzyl daha eski bir gemie sahiptir. XII. yzylda kesinlikle bilinen Trkiyeye karlk bu topraklar XIV. yzyln ikinci yarsndan sonra ancak Anadolu olarak da anlmaya balayacaktr. 3. Tabi zellikler ve klim A. Tabi zellikler imdi de Trkn yaad yeri, fiziki ve tabi zellikleriyle ksaca tanmlayalm. Trkn yaad yerde sadece bozkr deil, ayn zamanda da (tau, tav) da olmaldr. Bu dalar sra sra olup, almas g de olabilir. Fakat, dalar ne kadar yce olsa da yine de alacak bir yeri, bir beli, geiti olabilir. Dalardaki inler, maaralar (ngr) gerekirse insanlar, fakat daha ok eya ve retilen mallar iin birer saklama yerleridir. En eski hatralarda bunlarda kymetli varlklar ve hazineler saklanabilirdi. Trkn yaad yerde bozkrda ayn zamanda ot, ayr, imen, er-p fazla olmaldr. nk orada Trk, kendi yiyeceini tekil eden hayvanlarn gdecek, onlarn beslenmesini salayacaktr. Trkn yaad yerde su da bol olmaldr. Kaynaklar, bulaklar, pnarlar ve bunlarn akp giden ayaklar hem insanlar hem de hayvanlarn suvaracaktr. Sular gr olup, aylar her yerde geit vermese de yine de, kimi yerlerde koyun, at veya deve geitleri olabilir. Uygun yerlerde kprler yaplarak gelip geme kolaylatrlr. Trkn yaad yerde, salk iin, her sene bir miktar kar yamaldr. Kar insan hayatnda sadece k zamanlar frtna ve souk gibi olumsuz zellikleriyle deil, yazn scak gnlerinde serinlik getirici zelliiyle gzel gelir. Kar ve buz, k mevsiminde buzluk ve karlklara doldurularak yaz iin hazrlanr ve yay (=yaz) mevsiminde kullanlr. Trkn yaad yer, Trkn kendi verdii adlar tar. Ak ve Kara yer adlarnda en ok kullanlan sfatlardr ve pek ok ad da bulunur. Ak-su, Kara-su veya Ak-da, Kara-da gibi. B. klim Trk yukarda da dediimiz gibi, birok zelliklerini yaad yerin kendisine mahsus zelliklerinden almtr. Buna daha 1300lerde Reideddin Fazlullah da dikkat etmitir. O aslnda Trklerin Mool denilenlerle bir olmakla birlikte zamanla yaadklar yerlerin hava ve su artlarna gre deitiklerini belirtmiti. Nitekim o Trkmenlerin de, bylece oturduklar yerlerdeki zelliklerinden dolay bu ad aldklarn syler. Arap kaynaklar da Trklerin yaadklar yerlerin, sadece insanlara deil, hayvanlara, mesel develere dahi kendi zelliini verdiini belirtir. 7 Trkn kendi zelliklerini almas, bir bakma yaadklar yerin iklimi demektir. Trkn geirdii yzyllar iinde kendisine mahsus zevkleri olumutur. Bunun temelinde de iklimin kendisine mahsus

385

zellikleri gelmektedir. Bu sebeple denilebilir ki Trk, kendisine mahsus bir iklimde yaamay seven keyif sahibi insandr. O ne fazla scaa ne de fazla soua gelir. Geri Trklerin arasnda yine de daha ziyade souu veya sca tercih edenler olmutur. Bylesine zel tercihleri olanlar azdr. Zaten bunlar sebebiyle Trklerin yaadklar yer ilk bakta bizi artmakta, ortak iklim zelliklerinin belirlenmesini adeta imknsz klmaktadr Trkn sevdii iklim Ankara, Konya, Semerkant, Fergana, Takent, Bikek ve Trkistann (Yesi) iklimidir. Bununla birlikte Trkn hayatnda Issk gl kylar yaylak, Hazar Denizi kenarlar ise klak olabilir ve olmutur. phesiz daha serin yerleri sevenler iin yaylaklar dalarn yksek ve serin yerleri veya corafya olarak daha kuzeye, Sibirya ilerine doru bir haraketlilik olabilir. Sca sevenler iin klaklar Amuderya boylarna, Horasana daha gneye Hindistan, am ve Irak dolaylarna kadar yaklaabilirler. klim sz konusu olunca Trkn zelliklerinden birisi aka ortaya kyor. Burada iklim esasl olarak belirlenen gerek, Trkn gebeliine de aklk getiriyor. Trk eer bir yerden tekine gmse bu mevsimlik bir hareket olmu ve tercih ettii scaklkta yaamak istemitir. Geri bu hareketinde, hayvanlarna ot ve yiyecek bulmak dncesi de etkili olmutur. Trk scaklk artnca derhal daha serin bir yere gider, scaklk dnce de daha scak yerleri arar ve bulur. Eer scak yer bulamazsa, avarzn ve corafyann imkan verdii sahalarda k mevsimini geirir. Bylesine iklim artlarna veya mevsimlere bal olan bir hayat, Trke ilk bakta gebe grnts vermitir. Trk hibir vakitte, bilinen ve yaygn anlamyla gebe bir hayat srmemitir. Aksine sevdii havada yaamak iin iklim deimelerine bal olarak mevsimden mevsime evini grmtr. Evini teorik olarak drt mevsime uygun olarak drt ayr yere Klak, Yazlak, Yaylak ve Gzlek grrd. Fakat yaygn olarak sadece iki yere ger, genellikle yay (yaz) mevsimini Yay-lak (=yayla) da, K mevsimini de K-lak (kla) da geirirdi. Klakdaki iskn yaylaa gre daha uzun srdnden burada daha kalc tesisler olabilirdi. Nitekim sonradan klaklarda oturmak devaml hale getiinden, mesela zbekede klak, Trkiye Trkesindeki ky ile ayn anlamdadr. Trkn mevsimlik hayatna en bata Be, Han veya Hakan=Padiah olmak zere hemen herkes katlrd. En batdaki Trklerden artk yeni artlara tbi olmu gibi grnen Osmanl Padiah dahi, yln muhtelif mevsimlerini, stanbul ehrinin geni corafyas iinde farkl meknlarda geirirdi. Bunlar en azndan iki olmak zere veya drt ayr kasr veya kkte olabilirdi. ehirlere muhtelif zaruretlerle yerleen Trkler, mevsimlik hayatlarn, evlerinin mevsime gre uygun odalarna gerek uygularlar idi. Bu sebeple hemen btn Trk ehirlerinde evlerde, yaz evi ile k evi (sonradan yaz odas, k odas) ayn mesken iinde yer alm idi. Ksacas Trk, drt mevsimin kendisine mahsus zellikleriyle grld bir corafyay sevmitir. Onun yaad yerlerde, hem scak hem de souk olmaldr. Nasreddin Hocann (Efendi=Apendi) dedii zere, insanlar kn souktan; yaz (yay)n scaktan ikyet etseler dahi, gz ve bahardan (yaz) kt bir ekilde sz etmezlerdi. Trkler bylece drt mevsimi, kendi zellik ve bilhassa

386

gzelliklerine gre yaayabilirler. Ksacas Trk yllk ortalama 8-12 derece scakl tercih eder. Yaz mevsiminde ok scak olunca yaylaya, klar souk olunca da scak yere gider. Bylece kimi Trkler serinlik bulmak iin Sibirya ilerine gittikleri gibi kimileri scak yer bulmak zere olduka gneye inebilmilerdir [T. Baykara, Trk Kltrnde klim, Erdem, Say: 27 (Ocak 1997), Aydn Sayl zel Says, III, s. 955973] C. Trkn Ana Yurdu Gnmzde dahi etkinliini koruyan bir mesele, Trkn Ana/Ata yurdunun neresi olduu sorusudur. Trkn en eski zamanlardan beri yeryznde, dnya zerinde oturduu yer neresidir? Bu mesele, Trk kavram gibi, insanlarn zihnini megul eden apayr ve nemli bir problemdir. Yukarda konumuzun hemen banda, corafya=mekn meselesinin olduka nemli olduunu belirtmitik. Trklerin Batdaki gl devleti, Osmanl Devleti veya Trkiye Cumhuriyetindeki etkili konumlar sebebiyle, Trk tarihi deta glerin bir tarihi gibi kabul edilmek istenir. Trkler, durmakszn hareket eden, yer deitirenler gibi kabul edilince Trkn bir asl=ana yurdundan sz etmek de gtr. Genellikle, devaml oturduu bir yeri olmayan Trk, belirli bir corafyann insan olarak kabul edilmez. Oysa Trklerin, baz byk hareketleri mstesna, gerek Asya gerekse Avrasyadaki hayat, belirli bir yurdu gsterir. Sadece bu yurdun, tasavvur edilenden ok daha geni olabileceini belirtmek isteriz. Trkler muhakkak ki dorudan bir corafyann, bir meknn da sahibidirler. Ancak bunun yannda, g hareketleri de vardr. Bylece, Trkler hakknda yaygn olarak iki ayr anlayla kar karyayz. Bunu biraz daha amak icab etmektedir. a. Bir yaygn gre gre Trkler, durmakszn g eden, hareketli ve yer deitiren insanlardr. Trk, adeta olaanst bir ekilde oald bir yurttan, bir ata=ana yurdundan tap durmaktadr. Hatta bunu gkten durmakszn indirilen veya yer altndan kaynayan ve durmakszn beslenen bir unsur olarak da alglamak mmkndr. Asyann tarih boyunca bylesine etkili bir g sonrasndaki halihazr durumu bu gre gre olduka artcdr. Trklerin yeni sahalara ak, g ve yeni yerlere yerleme hareketi, bu gre gre halen de devam etmektedir. Bu grn dikkate deer bir gerekesi de vardr. Buna gre Trk bugn byk lde yaad yerlere hep sonradan gelmi olup, buralarn eski ve yerli halk deildir. Bu sebeple bunlarn, yani Trklerin geldikleri yere gnderilmesi de gerekebilir. Fakat bir ksm tarihiler, yeni gelenlerin orasnn eski skinleri ile kaynap yeni milletler oluturduklarn da belirtir. Vaktiyle Sovyet devrinde etkili olan bir byk gr, yeni gelen Trkler ile o sahalarda eskiden beri oturan yerli unsurlarn karmas ile Kazak, zbek, Trkmen, Azer ve hatta Trkiyelilerin olutuunu ileri srer. Byle kabul edilse bile, Trkn yine de, dnya zerinde ilk olarak ortaya kt (gkten

387

indirildii veya yerden durmakszn kaynad) bir yeri olmas gerekir. te burada, Trkn Asya veya Asya genelindeki geni arazi zerinde yine de ncelikle belirli bir sahada ve tarihin en eski zamanlardan beri oturmu olmas gerekmektedir. te bu yer neresidir sorusu, bizi Trkn ana-ata yurduna gtrecektir. b. Trk ne kadar gebe veya hareketli saylrsa saylsn, yine de Asya iinde belirli bir mekn; topra ve corafyay esas olarak benimsemitir. Yakn yllarda Prof. D. Sinor, yaynlad bir makalesinde, genellikle kabul edilen Trklerin gleri nazariyesine kar kmakta, mesela Karadeniz kuzeyinde Trklerin milt yllarndan beri var olduklarn kesinlikle gstermektedir. Trklerin, belirli corafyada tarih devirlerden nceden beri oturmakta olduu imdilerde arkeolojik bilgilerden de anlalmaktadr. lerde gstereceimiz vehile, bu belirli corafyada yaayanlar pekala tarih devirlerde de burada yaayanlarn atalar olabilirler. Bu konuda mitolojik bilgiler de Trkn belirli bir corafyada, XII-XV. yzyllardaki insanolunun bilebildii en eski zamanlardan beri oturmakta olduunu gsteriyor. Aada ayrca sz konusu edeceimiz XII. yzyl balarnda kaleme alnan Mcmelt-Tevarihte de Trkn Asya ilerinde seip oturmak zere benimsedii yer, Issk gl dolaylar ve Iduk-Art dalar idi. Bilim adamlar, g edenlerden olsun olmasn, geen yzyllardan beri Trkn ana-ata yurdu konusunda fikirler ileri srmlerdir. Trkn asl yurdu konusunda imdiki Moolistandan, Baykal Gl dolaylarndan Ural Dalarna ve hatta Karadeniz kuzeyine kadar uzanan ok geni bir mntaka iinde farkl yreler ncelikle kabul edilmektedir. Bu geni sahann ana-ata yurt olarak kabul ilk bakta imknsz gibi grnyor. Ancak Trk ile bir baka unsurun Atn, binlerce yldan bu yana i ie olduunu unutmamak gerekir. Eski zamanlar dnyasnda, esas olan insann yry ve hareketine gre At, bu mesfeyi en azndan drt misli daha bytmektedir. Bylece ana-ata yurt meselesinde geni bir corafyann kabul olaan saylmaldr. Ancak yine de diyebiliriz ki bundan 6. 000 yl kadar nce, daha dar bir alanda mevcud olan Trk ana-yurdu, zamanla At, burada yaayanlarn, yani Trklerin hayatna girince ok daha genilemitir. Bugn kesinlikle Trklerin yaad yerlerden birisi Aral Denizi evresi olup, zellikle Yeni-kend, tarih devirlerde Ouz Trklerinin oturduu bir mekndr. Buradaki arkeolojik kazlar, gemi bin ylda da ayn madd kltre sahip insanlarn ayn meknda oturduunu gstermitir (S. P. Tolstov, E. Esin). Byle olunca, XI. yzyln Ouzlar gibi atalar olan bin ncesinin insanlar da ayn yerde oturuyordu. Ouzlarn buraya sonradan g ederek gelmelerini imknsz klan bu bilgiler, hemen bir baka varsaymla yorumlanabiliyordu. Bu sahalarn eski Trk olmayan halklar, mesela Toharlar Trklemi olmaldr. Toharlar daha sonralar Dier adyla Ouz Boylar arasnda yer alabileceklerdir. Bylesine zorlamalara gerek olmakszn, Asya sahasndaki arkeolojik bilgileri yeniden deerlendirmek gerekmektedir. nk hemen ayn ve benzer durumlar, imdiki Kazakistan ileri, Krgzistann hemen her yeri, Altaylar ve Tuva lkesi iin de geerlidir.

388

Bize gre, Trkn ana-ata yurdu meselesinde geni bir mekn=corafya gerekmektedir. Ancak bu belirleme srasnda baz yerler kesinlikle gznne alnmaldr. Adeta bu iki yer Trkn ana yurdunu bilmekte nirengi gibi yer alacaktr. Bunlardan ilki Issk gl, ikincisi ise Altay Dalardr. Bu iki asl meknn hemen yannda Aral Denizi, Tanr Dalar ile tken Boylar da bulunmaldr. Trk, adeta kendisiyle zde gibi olan At erken devirlerde bilip onu ok iyi kullanabilmesi sayesinde, baka milletlere gre ok daha geni sahalarda hayatn srdrmtr. Trk, hayatn srdrd bu sahalarda binlerce yl kalmtr. Fakat erken zamanlardan itibaren bu sahalara yeni gelenler olmu, kendisi de baka yerlere gitmitir. Ama, kendisinin z karakteri gibi gsterilen gebelik asla Trkn hkim ve asl zellii deildir. Trk bu byk corafyada, farkl boylar halinde halinde yaam, ynetiminde kimi zaman ayr boylar etkili olmutur. Boylarn=kabilelerin ayrlmas, geni corafyada kltrel birlii pek az etkilemitir. Buna karlk kimi zaman ynetimde sert ve etkili mcadeleler olmutur. Destan devirlerde, Ouz ile Trk arasnda istendiinde yamur yadrabilen ya da ta yznden olduu belirtilen i harp dikkate ekiyor. Bu mcadelenin ayrntlarn tarih kaynaklarda pek az buluyoruz ve bulunanlar da genelde Trk kavram dndaki siyas teekkllerde sz konusu ediliyor: Sakalar gibi. Ksacas Trkler, Issk gl ile Altaylar arasndaki saha esas olmak zere kuzey, dou, gney ve batda Karadenizden Tanr dalarna, oradan da Baykal tesine kadar uzanan bir sahada etkili olmulardr. Kuzeyde gittikleri yerler iin bilgimiz ok daha azdr. D. Trk Takvimi=Trkn Zaman lm Trk hayatnda her zaman gk, yeryznden daha ok yer tutmutur. Bununla beraber yeryz, hayvanlarnn otla olmak bakmndan da etkili olabilmitir. Ancak gkyzne bak, oradaki ay, gn ve yldzlarla ilgilenmesi, en eski zamanlardan beri devam eden bir olaydr. Kn ve ay, hem ksa hem de etkili bir isimdir. Bunlar birisi zaman lm olarak gn, teki de yine 30 gnlk kabul edilen zaman birimi ay karlamaktadr. Trkler sene ba olarak muhtemelen milattan sonraki ilk bin yl ortalarna doru gelmesi gereken Ergenekondan k esas aldklar, XIV. yzyln balarndaki kaynaklara, Cmit-Tevarihe yansmtr. Bundan ak olarak ortaya kyor ki Trklerin zaman lm milt yllarna kadar gitmektedir ve bu olaan saylmaldr. Baharn (yaz) balamas, Trk takviminin ba demektir. nk Trkn yaad orta kuak sebebiyle gnein iki dn ve onlarn tam ortas rahatlkla bilinebilir. Bylece drt noktas bilinen zaman, yl belirlemek ok daha kolaydr. Bunun iinde de yaklak gkyzndeki Ayn on iki hareketi vardr. Geri gkyzndeki Ayn on iki hareketi ile, mesela Gnein en alt dzeye inmesini belirleyen (21 Aralk) zaman lm tam uyumuyor. Bununla birlikte, Gnein hareketine bal bilgiler ok daha kesin olduundan mevsimlere bal ay hesab da daha rahatlkla bilinebilir. Nitekim Kemal Paazde, II. Bayezid Devrinde, orta k aynun onunda, ehr-i cemazil-hirn yigirmisinde penenbe gn diye bir kesin zaman vermektedir (VIII.

389

Defter, TTK, 1997, s. 172). 904 hicri yl 20 Cemazielahiri, 2 ubat 1499a tesadf eder. Ancak Perembe gn 31 Ocaktr; Bugn orta k aynn onu olunca, orta k ay, ocak aynn 24nde (veya 21), ilk k ay da araln 24nde (veya 21) balamaktadr. Bu ise, dorudan gndnmnde (21 Aralkta) balayan bir takvim demektir. Nitekim yakn yllara kadar Trkiye Trkleri arasnda kn ilk, orta ve son ay trnden mevsimlik ay isimleri de bilinmitir. Ay isimlerinde bir baka adlandrma aylarn sra ile saylmasdr. Birinay, kinay, . Yetinay, vb. gibi. Ancak son iki ay kimi zaman ulu-ay ve kk-ay diye de anlabiliyordu. Mevsimlik ay isimleri, eski Trk takviminin esas olsa gerek. Nasl ki Temrn XIV. yzyl sonlarndaki bir kitabesinde (Karsak-pay) byle bir tarihlendirme olduu gibi, XV. yzylda bat Trklerinde de byle bir tarihlendirmeyi Kemal-Paa-olu belirtmektedir: Trk takviminde ylba, Ergenekondan kn hatras olarak da unutulmak istenmeyen (Reideddin Fazlullah, Camit-Tevarih, Moskova 1965, I, 364) yaz balangcndadr (21 Mart). Trk takviminde yllar, ve Dou Asyada ok yaygn olarak kullanlan hayvan adlarn tar. Bu arada Trk hayatnda pek yer etmi olmayan hayvanlar deiebilir: Ejderha yerine balk gibi san, sr, pars, tavan, ejder-balk, ylan, at, koyun, maymun, tavuk, it, domuz. 60 yl bir meldir. Mevsime dayal dzeni, ay isimleri ve hayvan adlarn tayan yl isimleri ile Trk takvimi, komu lkelerden etkilenmi olsa bile, kendisine mahsus karekteristik zelliklerini milat yllarndan itibaren kazanm olmaldr. Trk takvimi bu esas ile gnmze kadar, eitli Trk boylarnda devam etmekte ve halen de kullanlmaktadr. III. Trkn En Eski Gemii Trkn en eski gemiine u yolla girebiliriz: A. Trk Dili, B. Arkeoloji, C. Mitoloji. A. Trk Dili ve Trkler Trke, Trk ve gemiini bilmek iin en nemli ve en etkili kaynaklardan birisidir. nk Trk dili, bu adyla da nemli bir birletirici ve tanmlayc bir unsur olmaktadr. Kendisine Trkmen diyen Eblgazi Bahadr Han, baz kelimeleri aklarken Trk dili demektedir. Dolaysyla Trk dili, ak, kesin ve ihmal edilmez bir kaynaktr. Zaten Trk Dili, byk siyas hasmlar tarafndan dahi, ihmal edilmez bir gerek olduundan Trk kavram ile adeta edeer saylmtr. nk Trke, Trkler sayesinde yaam ve her zaman canl kalabilmitir. Ayn byk dil ailesine mensup olu, Trkn olmasa bile Trk dilinin nemli bir gereidir. Bu dili konuanlara Trk Dilli Halklar dense de Trk kavram burada etkinliini ve nemini korumakta ve koruyacaktr. Trk denince M.. 4000 yllarndan itibaren ortak bir dil konuan insanlar anlalmaldr. Bu dilde temel olarak tek heceli kelimeler vardr. At, et, it, ot, ok, in, is, ud ve bakalar. Bu heceler sonradan teki kelimelerin de kkleri olmulardr.

390

Trk, mensuplarnn konutuu dil olan Trke ile yakndan balantldr. Trke ile ilgili aratrmalar, bu dilin konuulmasnn tarihini, dolaysyla Trkn varln ok daha eskilere gtrmektedir. Dnyadaki Trklk Aratrclarnn (Trkolog) kimi zaman farkl dnceleri yani bilimsel kanaatleri olmakla birlikte, aadaki tarihlendirme genel bir kabul grmtr: I. Trk Dilinin, Komu Yakn Dillerle Birlikte Olduu Altay Dnemi: M..: 4000-3000 yllar. II. En-eski Trke dnemi: Erken devirleri: M.. 3000-500 Ge devir. : M.. 500-M.S. 300 III. Eski Trke Dnemi: 300-1200 IV. Orta Trke Dnemi: 1200-(ve sonrasndaki gelimeler, konumuzla dorudan ilgili deildir). Grlyor ki dile dayal aratrmalar, Trkenin en eski dneminin kesinlikle milattan nce 4000lere, yani gnmz itibariyle en azndan 6000 yl geriye gtrebilmektedir. Bu tarihi biz, ayn zamanda Trkn grld en eski zaman olarak, bir ihtiyat pay brakarak belirtebiliriz. Trk Dili, Trk kavramnn olumasndaki en temel unsurlardan birisidir. Kimi zaman Trklerin Devletinin ad dorudan Trk adn tamasa bile, komular bu devleti, her eyi ile Trk Devleti sayyorlard. Hatta bu Devletin resm dili bazen Trke olmayabiliyordu (Trkiye Seluklular Devleti gibi). Bu trden gerekler, ne yazk ki Trk insannn zihnini kurcalamaya devam etmektedir. Bunun en nemli rnei, Osmanl Devletinde grlebilir. nk ad dorudan Trk olmayan bu Devletin Trk kavram ile ilikisi, gnmzde dahi birok Trkiye Trknn kafasn megul etmektedir. Oysa, mesela XIX. yzylda Devletin resm ad Devlet-i Osmaniye ve bu devletin iindeki halka da Osmanl denmesine ramen, bu Devletin resm dili Trke idi (1876 Kanun- Essisii 18. Madde, keza 68. madde). Trke ise ancak bir Trk Devletinde resm dil olarak kabul edilebilir ve bu dili de Trkler konuur. B. Arkeolojik Buluntular nsann yaad yerden madd kalntlar demek olan arkeoloji ile, Trk insann en eski zamanlarna gidebiliriz. Nitekim Altaylar bata olmak zere, Kazakistan ve Krgzistan gibi, Trklerin en eski zamanlardan beri yadna kimsenin, en byk Trk dmanlarnn dahi itiraz etmedikleri corafyalarda birok arkeloojik aratrma yaplmtr. Yakn zamanlarda buralara da hakim olan Rusya arl ve Sovyetler Birlii idaresindeki bilim adamlar, Trk adn kullanmamaya zen gstererek, btn bu yrelerde yle bir gemiten sz ederken;

391

Ta devri, Bronz devri, Sakalar devri, Usunlar devri Trk Hakanl Devri (VI. yzyl). Bylece tarih adlandrmada Trkler buraya ancak VI. yzylda gelmiler, bir sre hakim olmular, sonra da kaybolmulardr. Oysa, Kazakistan ortalarnda veya Krgzistanda Tanrda eteklerinde Issk gl boylarnda dorudan Trk insan yaam ve onun hatralar buralarda kalm olmaldr. Ancak elbette yazl bir belirgin ifade yoksa, sadece yaadklar yerden ve eyalarndan kalanlara baklarak kimlik belirlemek g ve tehlikeli bir itir. Ancak en azndan iki bin yldr kesin olarak Trklerin yaad belli olan yerlerin, daha eski yz ve bin yllarda da Trklerle meskn olmas tabi olmaldr. Bu hkmn kabulnde, Trklerle ilgili bir baka pein hkm veya varsaym etkili olmaktadr. O da Trklerin bir yerde pek karar etmeyip durmakszn g etmi olmalardr. Tarih boyunca Trk gleri nl olduundan, Trklerin yaad alanlar en eski zamanlardan beri Trklerin olmayabilir. Byle olduu takdirde dahi cevab verilemeyen pek ok soru vardr. Asya corafyasnda, mesela Issk gl, Trk destanlarnda da Trkn kenarnda yaad bir yerdir. Bu sebeple bu yredeki arkeolojik aratrmalarn gemi bin yllara ait verilerinin dorudan Trklerin atalarna atfedilmesi olaan saylmaldr. Ancak bu trden adlandrmalar ve izahlar imdiye kadar Pan-Trkist yorumlara (bkz. G. Frumkin) meydan vermeyecek ekilde yaplm, kavramlar ve terminoloji dikkatle seilmitir. Bu konuda Trk adnn ilk olarak VI. yzylda ortaya km olmas yolundaki genel kabul de etkili olmutur. Bununla birlikte aratrmaclar Altaylar zerinde daha ok durmaktadrlar. Altaylar, hem Trkistan sahas hem de daha doudaki tken yresi ile ilikili olduundan, muhakkak ki akla en uygun gelen yerdir. Fakat bize kalrsa bu alan, Trklerin anayurdunun, sadece dou kenarnda kalmaktadr. Anayurt olarak, Altaylar ile Hazar Denizi ve Tanr dalar arasndaki alan saylmaldr. Bylece Aral gl tam ortada yer alabilir. Eski Trk yurtlarndaki arkeolojik kazlar Zeki Velidi Togan ve Bahaeddin gel de salklarnda takip etmekle birlikte en iyi ekilde deerlendiren Trk aratrc Dr. Emel Esindir. (1914-1987) O, kaleme ald eserlerinde, arkeolojik yaynlarn gereini gz nne alarak, oluumlar Trk bak asndan deerlendirmeye almtr (Eserleri iin bkz. Bibliyografyaya). Onun ilm hkmleri o zamanki Sovyet ve imdiki Rus alimleri tarafndan da takdir edilmekte idi (mesela S. A. Klyatorny). Arkeolojik gereklerin, Trklerin baz yrelerde birka bin yldan beri oturduklarn ak olarak

392

gsterdikleri bir misl X-XI. yzyllardaki Ouzlar lkesine aittir. Aral Denizinin dou kesiminde, Srderya=Seyhun deltasnda bulunan eski Ouz Yabgularnn klk merkezi Yengikend, Yeni-ky (dih, karye) anlam ile dikkati eker. X. yzyl slam corafyaclarnn Ouz lkesi olarak sz ettii bu meknn ortasnda yer alan Yenikentteki kazlar yapm olan S. P. Tolstova gre buradaki kltr eserleri arasnda, milat yllarnn katlar ile M.S. X. yzyl katlar arasnda hibir kltr kesiklii sz konusu deildir. Yani milat yllarnda bu iskn yerinde oturanlar ile M.S. X. yzyln insanlar, ayn eyalar kullanm, ayn hayat yaamlardr. Eski kltrn bittii ve yeni bir hayat tarznn baladna (yeni insanlarn geldiine) dair arkeolojik bir delil sz konusu deildir. u halde tarih kaynaklardan X. yzylda burada kesinlikle varln bildiimiz Ouzlar, burada en azndan bin yldan beri oturmaktadrlar. Ayn Trkler orada oturmaya sonraki bin ylda da devam edecekler, ancak XIX. yzylda aralarnda Ruslar grleceklerdir. Prof. Denis Sinorun son makalelerinden birisinde sz konusu ettii gibi, birok bilgin, Trklerin durmakszn g ettiine inanmakta idi. Bu sebeple de baz Trk ve yabanc bilginlere gre Ouzlar buraya daha doudan gelmi olmaldr. Ancak arkeolojik veriler, bu gn eer varsa, en azndan milat yllarndan daha nceki bir zamanda olmu olabileceine iaret etmektedir. Arkeolojik neticeler, gerek kullanma eyas gerekse dorudan yaayan insanlarn iskeletleri zerindeki aratrmalar ile, Asyadaki devamll gsteriyor. Bu arada kimi zaman, mongoloit diye tanmlanan unsurlarn arttna iaret edilmekte birlikte, bunlar da fazla nemli deildir. Trklerin M.. binli yllardan beri yaadklar yerlerdeki yzey aratrmalar ve kazlar, bu yrelerdeki insanlarn madd kltr eyalarn ortaya karmaktadr. Bu insanlarn rettikleri eyalar arasnda, mesela inan alannda devamllk gsterenler dikkati ekiyor. Trklerin llerin mezarna koyduklar, ly temsil eden mezar ta=balbal, Trk zellikleri ile bilinir. Bu balballarn uzak benzerleri, dnyann teki sahalarnda da bilinir. Ancak VI-XII. yzyllarda dorudan Trk adn tayanlar tarafndan da ok kulland ak olarak bilinen balballarn benzerlerinin nceki bin yllarda da Bat Asya ve Dou Avrupada rneklerine rastlyoruz. Saka/Skit lkesindeki balballarn, bir byk kltr gerei olarak ele alnmas ve Skitlerle ilgili deerlendirmelerin, arkeolojik olarak da yeniden yaplmas gerekmektedir. Trk lkelerinin arkeolojisi, ta devirlerinde, ilk ve kapsaml buluntularn coraf adlarna gre de adlanmaktadr. Bunlar arasnda Andronovo, Tagar ve Tatk kltrleri dikkati eker. Bunlarla ilgili olarak ayrca deerlendirmeler yaplabilir. Trk lkelerinin arkeolojisi, ta devirlerinde, ilk ve kapsaml buluntularn coraf adlarna gre de adlanmaktadr. Bunlar arasnda Tatk, Tagar ve Andronovo kltrleri dikkati eker. Bunlarla ilgili olarak ayrca deerlendirmeler yaplabilir. Fakat bunlar arasnda Emel Esinin yazdklarn (slamiyetten nceki Trk Kltr Tarihi ve slama Giri, Trk Kltr ElKitab, II, Cild I/bden Ayr basm, stanbul 1978, s. 10-11, 19-20) aynen alyoruz: Tarihiler ve arkeologlar hem tarih kaytlara hem de arkeolojik kalntlara dayanarak Kem nehri kylar ve Kgmen Dalarndaki kltrleri Kagnl, Krgz ve Gktrklerin mterek atalarna

393

balamlardr. Bu blgede uzun bal Europeoidler olan Andronov kavmi yayordu. M.. 1300 sralarnda Karasuk kltrnn ortaya knda, doudan gelen baz daha Mongoloid boylarn mil olduu kltr kalntlarndan bilinmektedir. Doudan gelip Karasuk kltrne yol am olan boylar arkeolog Kiseleve gre Kagnl Ting-ling boylar idi. Kagnl boylar, bugnk inin kuzey blgelerinde yaamakta olan, baz aratrclara nazaran ksmen Europeoid, fakat Mongoloidler ile de gittike karan boylard. M.. 600 sralarnda ayn blgede Karasuk kltr, baz Europeoid glerin tesiri ile Tagar kltrne evriliyordu. M.. 300 etrafnda yeni Mongoloid glerin neticesinde Tagar kltr, Tatk kltr olarak geliti ve Altay dalarna da uzand. Bylece Kagnl, Krgz ve Gktrk kltrlerinin bir mterek kkten doduu aka grlr. Treyi efsanesinden anlaldna gre Gktrk sllesi bir devirde bunlar idare etmiti. Esasen dil ve yaz birlii gibi, hem Kagnl boylarn, hem Gktrklerin toteminin kurt olmas da mterek kltre dellet eder. Btn Trke konuan boylar hakknda at, da keisi ve su kularna dair baz efsaneler de mterek kltr unsurlar idi Tagar mezarlar eskiden beri yama edilmi olmakla beraber, bunlardan pek ok eya kmtr. Tagar kltrnde ekser erkek, fakat sava olduklar anlalan baz kadn mezarlarnda da silahlar bulundu. Oklar, dz kl ve kngrak dediimiz iki yan keskin dz kamalar oktu. Kabzasnda hayvan ba veya kk hayvan heykelleri olan, yataan dediimiz, eri baklar da bunlarn menei olan Kuzey in ile Tagar kltrnn ilikilerine iaret ediyordu. Erkek ve kadn mezarlarnda pek ok ss eyas bulundu: Renkli talar ve bilhassa al akik ile sslenmi altn ve tun tokalar, ineler, tclar, bilezikler, kpeler, taraklar ve sapl tun aynalar gibi Pazrk kurgannn bulunduu Altun-y, yani Altaylar da arkeolojik aratrmalar oka yaplmtr. M.. IV-II. yzyllara ait olduu sanlan Pazrk kurgan, in kaynaklarndaki M.. 176 ve 43 yllarna ait kaytlarda bu yrede Uygurlar bulunmakta imi Schmitt ise Milt sralarnda Altunyl manasna gelen Kin-man adl bir kavim mevcud olduuna gre Altun-yn Trklerin en eski vatan olduu fikrindedir. Altaylardaki mezarlardan da pek ok eya kmtr. Bunlar Gktrk Devri eyalarn andrrlar. Tatk devri levhalarndaki ahslarn kimisi Asya gebelerinin kyafeti olan akr ve mintan giymiler. Sava sahnelerinde uzun sal veya topuzlu olanlarn galip geldii ve kel olarak gsterilenlerin maluplar olmas dikkati eker (Kagnl boylar malup dmann san keserdi). Baz ahslar Kazakistandaki Esikte ve Aral blgesinde de grlecei gibi, maden veya deriden kk levhalarn dikilmesinden mteekkil zrhlar giymitir. Bunlarn banda Gktrk Devrinde yksek mertebeli kiilere mahsus olan sivri tulgalar vardr Alpler kulaa kadar gerilebilip oklar ok uzaklara yollayan cinsten gebelerin gelitirdii yaylar germektedirler. Bu resimler tek bir levha halinde bir Alpin hayatn tasvir etmekte olabilir. Emel Esin, bir baka yazsnda, en eski Trk hayatn, Trk kltr olarak ylece zetlemektedir:

394

Trk kltr, Kuzey Eurasia ktasnn geni ufuklarnda domutu. Trkler hakknda en eski kaynaklar, in tarihleri, milattan nceki nc asrda yaayan, tarih sahnesinde Trk olarak belirecek birka boy zerinde bilgi vermektedir (Basmllar, Krgzlar, Uygurlar ve inlilerin Tingling=Tieh-le gibi adlar ile andklar Kan sahibi kabileler, Yani kangllar). Bu Trk boylar inin kuzeyinden batya doru, Aral denizine kadar uzanan bir kuak boyunca kurulmu devletler olarak tantlmaktadr. Bylece erken Trkler, Kuzey Eurasia ktasnda yaygn, muhtelif rklardan (europid ve mongoloid) boylar evresinden idiler. evrenin dousu hakknda aratrmalar unu gstermektedir: Aslen ana etrafnda teekkl eden kk apta ekinci toplumlar, milattan nceki ikinci bin yln sonunda, bir istila sonrasnda, muhtemelen Ari kavimlerin ilerlemesi neticesinde hayat tarzlarn deitirmilerdi. Bu insanlar, geimlerini obanlk ve av ile salamaya balamlard. Souk mevsimi, eskisi gibi, hcumlara kar tahkim edilmi surlu klaklarda geiriyorlar ve muhtemelen kuvvetli, gereki ve heyecanl, hamasi sluptaki sanat eserlerini meydana getiriyorlard. Surlar iindeki klaklarda, otalarn yannda, benzer ekilde ina edilmi sval aatan evler de vard. Krgz Trkleri, milattan nceki son asrda, in tarznda kk de yapmlard. Baharda srleri yayla ve otlaklara gtrp adr (grlebilir ev) altnda yayorlard. Gnmz aratrclar mevsim gleri yaplan hayat tarzna yar-gebelik demektedir. Mevsim gleri srasnda, srlerin birbirine karmamas iin her boy, srlerine kendi tamgasn vuruyordu. Sanat eserlerindeki tamgalar, kuzey Asya kltrnn bir alameti oldu. Mevsim glerinde karlalan glkler ve boylar arasnda atmalar, erkek sava kiiliinin, Trke tabiri ile er ve alp ahsiyetinin n plana gemesine yol amt. Erler ve alpler, alpagutlar, baaturlar arasnda kurulan kademeli balar, ordularn ekirdei olacaktr. Alpler lenlerde mertebeye gre sralanyor ve iki kadehi ile, sava tanrs timsali klc ahit tutarak byklerine ballk and iiyorlard. Er ve alplerin mezarlarnda ve heykellerinde grlen alametleri kl veya kama asl kemer ile kadeh idi. Toplumdaki deiiklik, kadnlarn hayatnda ok fark yapmad. Kadnlar yine ailenin bakm ile, evi olarak kalmakta, ilaveten g esnasndaki glklere ve atmalara bile kar koyabilmekte idiler. Ana tanra tasavvurunun, ana etrafndaki nceki aile dzeninin hatras olduu sanlr. Kuzey Eurasia mezarlarnda bulunan eya, yar gebelie uygun olarak tanabilir cinstendir. Eski Trke ad ile kerek veya ota diyeceimiz, Kuzey Eurasiann stvani ekilde ve knbedli adrnn, ilemeli kee rtleri ile kee, yahut yn yayglar bulunuyordu. Hallar merasim eyas da saylyordu. Atl boylarn kyafetleri akr ve kee izme, kaftan, kepenek, krk hem souktan hem gneten koruyacak brkler, asrlar boyunca deimeyecekti. Birer sanat eseri olan madeni ve kemikten kk levhalar, giyimde olduu gibi, at takmlarnda da kullanlyordu. Boy bei mertebesinde olmayan erkekler, kadnlardan daha sade kyafette idiler. Fakat onlarn da kpeleri, gerdanlklar olabilirdi.

395

Tarih Trk devrinin en erken safhasndan beri ilemeli yaka ve kol azlarna dikilebilen eridler, mertebe iareti olarak gzkmektedir. Sanat eserlerinde, kadn tasvirleri, uzun elbiseler ve tac gibi balklardan seilebilmektedir. Kuzey Asya atl boylarnn mezarlarnn bir hususiyeti de ok sayda ve gelimi silah cinsleri ve zrhlar ile tulgalardr. Atl boylar drt nala gidite hem ne hem arkaya ok atmak mahareti ile n salmlard. Trklerde byle stn okularn alameti, baa taklan ift ahin kanad idi8 Grlyor ki arkeolojik tetkikler dorudan Trk yorumu vermese de, ok ynl zellikleri ile Trklerin gemi yz ve bin yllarn en iyi ekilde tasvire imkan vermektedir. Bylece arkeolojik bilgiler sonrasnda, dorudan tarih devirlere girilebilmektedir. C. Mitoloji / Destanlar: Trkn Kendi Destanlar Destanlar, efsanev bilgiler, tarih kaynaklarn bulunmad zamanlarda bir fikir verebilir: Bu sebeple Trklerle ilgili Destanlarda da tarih gerekler bylece aranacaktr. Zeki Velidi Togan, Trk Tarihinin en eski devirlerine ait rivyetler dorudan doruya destan olarak yazlmtr demektedir (Tarihte Usul, 1950, s. 47. ) Bunlardan u destan, Hanname, Tngealp (Afrasiyab), Trk, drt olu ve On kam (On-ok, yani Bat Gktrk) rivayetleri bize ancak baz paralarndan malumdur. Togana gre btn bu rivayetlerin tarih hayat yansttklar aktr. 1. En eski Trk destan Alp Er Tunga ile ilgilidir. Hatralar Afrasiyab adyla ran mill destannda saklanan Alp Er Tunga, Trk devletinin en eski ve en naml Hakandr. Kagarl Mahmud tarafndan nakledilen (I, 41, 189) destan paralar olduka etkili ve gzeldir. Alp er Tunga ldi m Isz ajun kald mu dlek in ald mu Emdi yrek yrtulur Ulp eren brley Yrtp yaka urlayu Skrp ni yurlayu Sgtap kzi rtlr. Alp Er Tunga destan ile biz dorudan destan hayattan, Sakalar=skitler devri Trk tarihine girebiliyoruz. nk Alp Er Tunga= Afrasiyab, ran sahasnn dou ve kuzeyine hakim olan bir byk

396

devletin Hakandr. 2. Zaman bakmndan sralandnda ikinci destanmz, muhtemelen Asya lerinden dou taraflarna g olayn konu edilen u Destandr. Bu destan da ancak hikye halinde Kagarl Mahmudun eserinde kalmtr. Buna gre skender-i Zlkarneyn, Trkistana geldiinde Trk Hakan u, douya doru ekilmitir. Hakann bu ekilme kararndan habersiz olan bir ksm Trkler ise Trkistanda kalmlar idi. Bunlar Kagarlya gre yirmi iki Trkmen boyudur. Emel Esin ve dier birok aratrc u Destannda, in slalelerinden Choularn izlerini grmektedirler. 3. XVII. yzylda yazya geirilmi olan Hanname, Kimmerlerin Orta Asyada baz Trk kavimleri, Hasarlar, Rak/Urak, iil ve laklarla birlikte yaadklar zaman anlatr. Hanname, bize ancak 17. asrda Buharal mami adl bir zbek tarafndan efsanelerle kark bir ekilde yazarak vasl olmutur (Z. V. Togan, Tarihte Usul, s. 48; ayrca bkz. Das zbekische Epos Chan-Name, CAJ, Vol. 1, No. 2 s. 144-156). Hannamenin, tahlili yaplmadan geni bir zeti, O. . Gkyay tarafndan yaplmtr (Hannme, Necati Lugal Armaan, Ankara 1968, s. 275-329). Hannamede, hadiselerin olu zamanlar ile yazl devri arasndaki ok uzun zaman dolaysyla; yerler ve kahramanlar ok i ie girdiinden, tahlili ok dikkat ister. Bunu da Zeki Velidi Togan yapm olup, henz, ok ksa bir hulasas yaymlanmtr. 4. Ouz Han, en eski Trk tarihinin en ok bilinen kahraman olup, Trk destanlarnn nispeten en iyi muhafaza edileni de Ouz Destandr. Ouz Destannn dorudan Trkesi, hem de XIV. yzyl balarnda yaplan Farsa evirisi gnmze kadar gelmitir. Bu arada sonraki zamanlarda da Ouz Destan birka ekilde kaynaklara yansmtr (. Yezd, Ulu Bein eseri; Eblgazi Han). Zeki Velidi Togan, Ouz Destann hayatnn son senelerinde ele alm ve incelemeleri tarafmdan yaymlanmtr. Ouz Destannn daha ayrntl olarak nakledilen Reideddinun Cami tTevarihindeki Farsasnda, 24 kadar Padiah zikrediliyor. Burada birka slaleye mensup hkmdarlar kartrlm. Tam bir slalenin hkmranlk devri, tek bir padiahn mr gibi tasvir olunan noktalar da olabilir. Trke ve Farsa olarak birok ayr ekilleri bulunan Ouz Destan, Zeki Velid Togann ayr bir kitabnda incelenmitir. 9 1. Reideddin Fazlullah XIV. yzyl balarnda kaleme aldrd Cami t-Tevrihin giriinde, en ok Ouz Han zerinde durmu idi. O ayrca kendisine ulaan destanlar da sz konusu etmitir. Fakat ona gre, Trklerin gemileri ile ilgili en eski ve etkili destan, Ouz Destandr. Ancak o bu kesimi Trklerin ve Ouzlarn Tarihi diyerek vermektedir. Burada nne getirilen Trke metin Farsaya evrilirken, muhtemelen slm unsurlar katm, bu arada baz tasarruflarda da bulunmutur. Metin yle balar: Trk tarihileri ve dili abuk rviler yle anlatrlar: Nuh Peygamber A. S. yeryzn oullar arasnda bltrd zaman byk olu Yafese Dou illeri ile Trkistan ve o taraflar verdi. Yafes, Trklerin deyiine gre Olcay Han diye lakab alr. O gebe olarak yayordu. Yaylak ve klak

397

Trkistanda olup yaz aylarn pan ehri ehri yaknlarndaki Ortak ve Krtakta klar da ayn yrelerdeki Karakurum diye mehur olan Karakumdaki Borsuk adl yerde geiriyordu. Burada iki ehir vard: Birisi Talas, birisi Kar Sayram ki bu son ehrin ok byk krk kaps vard. Bugn orada Mslman Trkler yayorlar. Kunznn memleketine yakndr ve Kayduya aittir. Olcay Hann paytaht bu yerde idi. Onun Db Yavku Han adnda bir olu oldu. Dbin manas taht ve makam, yavku ise halkn nderi demektir. O byk ve tannm bir padiaht. Drt muteber ve hretli olu vard. Kara-han, Orhan, Kr-han ve Kz-han. Kara-han veliahd olduundan babasnn yerine geip Padiah oldu. Onun ok talihli ve padiahla layk bir olu dnyaya geldi. gn ve gece anasnn stn emmedi Bundan sonrasn zetleyerek verecek olursak, anas Tanrnn birliine iman ettikten sonra stn emer; bir yl sonraki toyda kendi adnn Our (Ouz) olmas gerektiini belirtir ve bydkten sonra babas kardelerinin kzlarn alr. Bunlar Tanrya iman etmediklerinden yanamaz, kk amcas Orhann kzyla daha iyi iliki kurar ve bu durum babasnn dikkatini eker. Ouz avda iken onu yok etme hazrlklar yaplr ve bunu da son hanm Ouza haber verir. Ouz ile babas ve amcalar arasnda mcadele balar ve bu 75 yl srer. Sonunda Ouz galib gelir; amcalar uzaklara kaar, Ouz onlara Muval yani her zaman kaygl olun diyerek Mool adn verir. Ouz zafer sonrasnda toy verdi ve kendisine uyanlara Uygur adn verdi. Sonrasnda cihangirlik iin dnyann drt bir yanna seferlere balad. Hindistana, in, Main ve Nenkiyasa sefer etti; lkesine dndnde nal Han ile savat. Oradan kuzey diyarna yneldi; Karaite galip geldi; Atil boyuna vard; Kl-barak ile savat; sonrasnda Karanlk lkesine yneldi; elde edilen ganimetleri yeni icad edilen Kangllara ykleterek memleketine gnderdi. Derbentten gneye indi, irvan ve amahdan sonra Arran ve Mugan tarafna gitti. Grcistana hakim oldu; Diyarbekir ve ama yneldi; oullar Tekfur ile mcadele sonrasnda Frenk ve Rum diyarna kar harekete getiler Ouz btn ordusuyla Dimeke yneldi, Msr da alp il yapt ve Badat tarafna yneldi. Oullarn Fars ve Kirman tarafna gnderdi, IrakAcemde iken, a kaldndan geride kalanlara Kal-a adn verdi. Mazenderana ve oradan Herata ulat; yurduna Gur ve Garcistan yoluyla dnerken, dalarda ok kar olduundan, geriden gelen Karluklar orada kaldlar. Ouz yurduna dnnce Uygurlar onu karladlar, byk bir toy verildi, Ouz Han altn evini kurdurdu. olu bir yay, olu da oklar buldular; bozulabilen yay bulanlara Bozok, oklar bulanlara da ok adn verdi. Daha sonra da vefat etti. Ouz Handan sonra yerine Gn Han geti; bu zamanda Yenikentli Irkl Hoca, Ouz Hann alt olunu ve her birisinin drderden 24 torunu kendi arasnda dzenledi. Bylece onlar toylardaki yerlerini, sralarn ve yiyeceklerini bileceklerdi. Bu arada her birisinin damgas ve ongunu (kuu) de belirlendi. Bunlar aada Eblgaziden nakledeceiz. Ouz ve sonras Gn Hann ardndan baa geen Ouz Yabgular (Db Yavkuy Han, Kurs

398

Yavkuy vb.) ile artk dorudan bir tarih dnem balamaktadr. 2. Uygurca Ouz Destan Uygurca Ouz Destannda Ouzun annesi Ay-kaandr; Ouz adeta vahi bir grnte bir yiit olur ve halkn birok canavardan kurtarr. Gkten inen k iindeki kzla evlenmesinden Gn, Ay ve Yldz; bir ada iinde bulduu kzdan da Gk, Da ve Deniz adnda oullar oldu. Ouz bir byk toy verdi ve dnyann drt bir yanna Ben Uygurlarn Kaanym, bana itaat etmeniz gerek diye haber gnderdi. Altan Han buna uydu; fakat sol yandaki Urum Kaan uymad ve zerine yrd. Bu srada gk tyl, gk yeleli bir kurt ordunun nnde belirdi; Ouzun ordusu onu takib ediyordu. Urum Kaan yenilmi, kardei Uruzun olu Ouzun Saklab adn verdii bir ehirde kalp Ouzla dost olmutu. ok geni olan til suyunu gemek iin Ulu Ordu Be, aalardan yararlanp bir alet yapt iin Ouz ona Kpak adn verdi. Yredeki bir buzlu daa giden askerleri karlar iinde kalnca onlara da Karluk dedi. Yoldaki bir altn evi aamayan Ouz, birisine burada kal ve a dedi ve onun ad da Kala oldu. ret ile kavgada ok ganimet alnmt; Barmakl osun Billig, kanga kanga diye ses karan Kangly icad edince onun adn Kangalu/Kangl koydular. Kurt nde olmak zere Hind, Tangut ve am taraflarna yrd; oradan Masar diyarna gitti. Masar Kaan yenildi, saysz eya ile geriye yurduna dnd. Ouz Kaann yannda, Ulu Trk adnda ak sakall, ak sal, ok akll bir ihtiyar, anlayl ve asil bir kii idi. Bir gn ryasnda gndousundan batsna uzanan bir altn yay ile gm ok grmt. Bunu Ouza anlatt; Ouz, Gn, Ay ve Yldz douya, Gk, Da ve Denizi batya gnderdi; Douya gidenler bir altn yay, batya gidenler gm ok bulup babalarna verdiler. Ouz, altn yay paraya blp bozdu; her bir oluna bunlar ve oklar verdi. Ouz en son bir byk kurultay toplad; Sa yanda yay bozup verdii oullar, yani Bozoklar, sol yanda da oku verdii oullar oklar oturdu, sonrasnda Ouz imdi yurdumu size veriyorum diyerek destan bitmektedir. Biroklar tarafndan yaynlanan (Bang-Rahmeti; M. Ergin, erbak, ) Uygurca Ouz Destan, henz slam motifler girmeyen bir dneme aittir. Ouz gl, kuvvetli ve Bozkurt rehberliinde ordularn yrten bir insandr. Ouz Hann akl banda maviri Ulu Trktr. 3. Temr Devri Tarihileri Temr devrindeki tarihiler, Asyadaki Ouz Destannn ve Ouz Hann ahsiyetinin teki Trk destan geleneklerinin biraz farkl bir eklini belirtir. XIV. yzyl sonlarnda bilinen ve XV. yzylda kaynaklara kaydedilen ekli (erefeddin Yezd Mukaddimesi) 1440 yllarnda Temr Bein torunu Ulu Be (1394-1449) tarafndan da eceretl-Etrk adl eserinde nakledilmitir. Ona gre, Nuh Peygamber, Turan ve Trkistan Yefesin hissesine verdi, bu sebeple ona Ebt-

399

Trk derler (yeni Trkn babas); ran topraklar, Acem ve Ahvaz, Sama yani Ebl-Aceme dt, nihayet Hindistan ve Sudan taraflar da Hama ayrld ve ona da Ebl-Hind derler. Yafesin dokuz veya sekiz ocuu olduu sylenir: Trk, Hazar, Saklab, Rus, Mensek, in, Kemari, Kimal (? k) ve Mareh (=Kan?). Bazlar Kimakle Kemariyi bir sayarak sekiz ocuk derler. Ulu Be Farsa eserinde, Trke Yafesolandendiini de kaydeder. Trk bin Yafes bin Nuhun padiahlnn anlatlmas kesiminde, aada Mcmelt-Tevarihte nakledilecek bilgiler hemen aynen bulunmaktadr. Ancak baz farklar da vardr. Mesela ok yerleri gezdikten sonra beendii sulu; emeleri bol yere Cayilgan (Yaylgan?) adn vermitir. Farslarn, Hz. demle ayn kii olduu sylenen hkmdar Keymers ile ada olup, o da Dou illerinin hakanlarnn arasndaki ilk kaandr. Son derece akll; edebli ve hner sahibi idi. Halkna at, deve, sr, koyundan istifdeyi ve kee yapmn retti. Zamannda bar ve huzur vard. Trkn be olu olmutu: Srasyla Amlca, Tnk, Cigil, Barshar ve lak. Yemee tuz katlmas Tnk Han zamannda olmutu. yle ki bir gn avda kebap yerken Tnk bin Trkn elinden der; bu yer meerse tuz madeni imi ve alp yediinde tad daha ho gelir. Durumu kardelerine, babasna ve teki devlet erkanna bildirir ve bundan byle kebaba tuz konur. Keza ehli ve vahi hayvan postlarndan elbise edinmek de Trk zamanndan kalmtr. 240 yl mr srd. Trkn vefatndan sonra kardeler arasnda baz olumsuzluklar grnd. Mesela Mensek, hilekr olup Bulgar nehri kenarn mekan tutmutu. Guzlar ondan gelir; istendiinde yamur yadrlabilen yada tan Mensek alm, Trke sahtesini brakmt ki sonra bu Guza geti. Guz ile amcas Trk arasnda bu sebeple kavgalar oldu. Yuur ve Trkmanlarn adlar bu ekime ve mcadelelerde geer. in de hnerli ve feraset sahibi bir kimse idi. Main, inin oludur ki Osman bin Erturulun ceddi buraya kar. Kemari de ayya ve av-sever bir kimse olup, sincap, samur ve kakm derilerinden giyim yapyordu. ki olundan birine Burtas, birine Bulgar adn koydu. Kimal/Kimak, zarif, latif bir kimse idi. Evlad da mirza tabiatl ve ho zellikleri ile nldr. Kan (yukarda Mareh diye gemiti) bin Yafes ise iyi yaratll ve gzel ahlakl idi. Kardeleri arasnda en insafl olarak hret bulmutu. in snrlarnda Kamrun taraflarnda kald ve evlad orada dald. Yafesolan Trk Han bin Yafes, Trkistan gzelce idare etti. Vefatnda olu Ablca Han, yerine onun olu Dibakuy Han, onun olu Kyk Han ve onun olu Almcan Han getiler. Almcan Han Trklerin lkesini Tatar ve Mool adl iki oluna paylatrd: Tatar Handan sonra srasyla Buku Han, Amlcana Han, Ensil=Elili Han, tsenir Han, Ardu Han, Baydu Han ve en son Han da Sevin Han idi. Mool Hana gelince bunun drt olu oldu: Kara-han, Oz-han; Kz Han ve Or-Han. Babalarndan sonra Kara-han Han oldu. Klak ve yayla Ortak ve Krtak idi. Bunlar kafir olup irk iinde idiler. Hatunundan bir olu dnyaya geldi, ad verme toyunda o kendi adnn Auz (bundan

400

sonra Ouz diyeceiz) olduunu syler. Anasnn stn, o ancak Tanrnn birliine inandktan sonra emdi. Bylece Ouz Han ile ilgili, nemli bir ksm Reideddinde verilen bilgiler verilmekle birlikte ordu dzeniyle ilgili ksm bir hayli ayrntl, ksmen Moolca fakat Trkeleri de olan bilgiler vardr. Ouz Han, Reideddinde olduu gibi Uygur, Kpak, Karluk, Kala ve hatta Aaeri Trk boylarnn isimlerini verir. Burada ek olarak Ulu Beyde iyurgan/Crgn? (uburgan?) ki katar manasna gelir, eklenmitir. Hatta bir yerde (yazma, 23b) kendisine Ouz Han-Gazi de denerek, o ayn zamanda bir slm kayram saylmaktadr. Asl yurduna dndkten sonra bir toy yapt, altn otan dikti; yenip iildi. Bozok (Kn Ay, Yulduz) ve oklar (Kk, Tak ve Tingiz) dzenledi. Ouz Handan sonra Kn Han geer ve Irkl Hoca sa ve sol kollar (Bozok ve oklar) dzenleyip onlarn lakap ve tamgalar ile yerlerini meclis ve toylardaki yerlerini belirtir; koyunun nerelerini yiyeceklerini de tanzim eder; fakat Kn Handan sonra, olu deil kardei Ay Han geer. Ay Handan sonra ise, Yulduz Han geerler. Bu arada Yulduz Han Ay Hann olu sayp, sonrasnda Yulduz Hann olu Mengli Han ve sonrasnda Tingiz-Han baa geerler. Tingiz Han 110 yl Moolistanda Hanlk yapar ve sonrasnda olu lhan padiah olur. Skin ve olgun bir kii olan lhan zamannda, ran-zemnden Tur bin Feridun asker ekip Ceyhunu geer ve Trkistana ynelir. Son Tatar Han Sevin Han, Ouz Han ailesine kar intikam iin frsat bulur ve onunla birleir. Tur ile lhan savarlar; Trklerden, Uygur ve Tatardan ou ldrlr; Tur ile Sevin Han ordusu hile ile geri ekip, sonra ani bir basknla Moollar yok ederler. lhann olu Kyan ile Nkz ve iki kadn lenlerin arasnda sa olarak kalrlar ve glkle kendilerini kurtarp, Trklerin Ergenekon, yani dar-geit dedikleri gvenilir bir yer bulurlar. Bu olay, Ouz Hann vefatndan bin yl sonra cereyan etmiti. Bu savalar srasnda bir tarafa kaan krk kzn soyu, Kr-kzlar oluturmu; otuz yiit de baka bir yne kam ve onlardan Otuz-olanlar meydana gelmi. Bylece dorudan tarih devirlere de gelinmi olur. nk artk Ergenekon ile ifade edilen Trk tarihinin bu bir felketli dnemidir ve Gktrklerden nceki zaman kastetse gerek. Grlyor ki XIV. yzyl sonlarndaki bir rivyet, Ouz Han Trke ve hatta daha yakn bir ata olarak da Moola balamaktadr. Ulu Be, kendisinin Trk olduunun uurunda olup, bu arada Asyadaki oluumlar da bilmekte, en nemlisi Moolun dorudan Trk ve Ouz Hanla yakn olduklarn bilmektedir. 10 4. Eblgazi Han 1603-1663 arasnda yaayan ve 1644 sonrasnda Hive Han olan Eblgazi Han, Trkmenler arasndaki Ouznamelerin olduka farkl olduunu grnce, kendisi de bir metin tesis etmitir. Onun metni, A. N. Kononov tarafndan yaynlanm, Trkeye de nakledilmitir.

401

Atil ve Yayk boyuna giden Yafesin sekiz olu vard: Trk, Hazar, Saklab, Rus, Menek, in, Kemari ve Tareh. Yafes ulu olu Trk yerine geirdi; Trke Yafesolan derler. Issk gl etrafn beendi, orada keeden evini kurup oturdu. Trkler arasndaki birok adetler ondun kalmtr. Trkn drt olu vard: Ttek, Cigil, Barscar ve Emlk. Trk lecei zaman Tteki yerine brakt; Ttek, akll, devletli ve iyi bir padiah idi; Trk iinde ok adetler o yaratt. Acem padiahlarndan Keymers ile ada idi. Bir gn ava kar, geyik ldrp kebap edip yerken bir daram et yere der. Onu alp yediinde azna daha ho gelir; oras tuzlak imi. Aa tuz salmasn o kard. Ondan sonra olu Amlca, sonra olu Bakuy Db Han geti. Dbin manas tahtn yeri, Bakuyunki de il ulusu demektir. Sonra olu Kk Han geti; lnce olu Alnca, Han oldu. ki olu vard, birisi Tatar, birisi Mool. Atas yalandnda yurdunu ikiye blp iki oluna bltrd. Tatar ve Mool her ikisi de kendi lkelerinde padiahlk ettiler. Mool Hann drt olu var idi: Ulusunun ad Kara-han, sonra Kr-han, Kr-han ve Or-han. Mool Handan sonra, byk olu Kara-han baa geti; Kara-han Ortak ve Krtakta yaylar idi. Bu zamanda ona Ulu-Ta ve Kiik-Ta derler. K olunca Sr suyunun ayanda ve Karakum ve Borsukta klar idi. Karahann ulu hatunundan yz ay-gnden parlak olan bir olu dnyaya geldi. gece gndz anasn emmedi. Her gece o olan anasnn dne girip derdi: Ey ana, Mslman ol, eer olmazsan, lecek olsam bile senin memeni emmiyeceim. Anas oluna kyamad ve Tanrnn birliine iman getirdi. Ondan sonra o olan memesini emdi; Anas grd d ve Mslman olduunu kimseye sylemedi. nk Trk halk Yafesden ta Alnca Hana kadar Mslman idiler; Alnca Han padiah olduktan sonra Tanry unuttular, btn halk kafir oldu. Kara-han zamannda da sk kafir idiler; baba olunun Mslman olduunu bilse onu ldrrd. O zamanda olan bir yana gelince ad konurdu. Karahan ile boya haber salp bir ulu toy yapt. Karahan beylerine oluna bir ad verilmesini istediinde beyleri cevap vermeden olan Benim adm Ouzdur dedi. Sonrasn zetleyecek olursak, Reideddindeki olaylar hemen burada da grrz. Ouz vefat ettikten sonra, yerine Gn Han gemiti. Gn Han zamannda Irkl Hoca, Ouzun ocuk ve torunlarn bir tertip ve dzene sokulmular idi. Ouzlar 24 ana boy esasnda dzenleyen Irkl Hoca, boylarn kendi aralarnda ekimeleri iin baz esaslar koymutur. Baz ayrntlar Reideddinin eserinde bulunmayan bu dzenlemenin Eblgazi Bahadr Handaki eklini aynen almak, baz Trk boylarnn, bu dzenleme deki yerini, orun ve llerini belirtmek asndan yararl olacaktr: Altn rgenin trnde Kn Han oturdu; Koyunun ban, arkasn, kuyruklu ucasn ve barn ona verdiler. rgenin i eiinde Irkl Hoca oturdu, tn onun nne koydular. Sakolda ilk rgeye Kn Hann byk olu Kayy (kuu unkar) oturttular. Sa akl ilii l verdiler. Bayat (ki) onu dorad, Sork atlar tuttu. kinci rgeye Alka-evliyi (kykenek) oturttular. Sa kar ilii l verdiler. Kara-evl