You are on page 1of 37

lyas Kamalov Mesut zcan Vgar manov

Murat Ylmaz Yetimlere Dnyanzda Yer An

Francesco Giumelli Targeted Sanctions in the 21st Century: Challenges and Opportunities

Aleksandr Sotnienko Arap Bahar Srecinde Rusyann Ortadou Politikas

Muzaffer enel Rusya Seimleri: Putinli Yllara Devam Selin M. Blme ncirlik ss: ABDnin s Politikas ve Trkiye

Furkan Torlak galin 9. Yldnmnde Irak Paneli

E-Blten Mart-Nisan 2012 Faaliyetleri

MART-NSAN 2012

Merhaba, Bilim ve Sanat Vakf Kresel Aratrmalar Merkezince iki ayda bir yaymlanan KAM e-Bltenin drdnc says ile karnzdayz. Bu saymz, KAMn 2012nin Mart ve Nisan aylarnda dzenledii faaliyetlerin deerlendirmelerini ieriyor. E-bltenler ile dzenlediimiz toplantlar daha kalc klmay ve faaliyetlerimizi daha geni kitlelere ulatrmay hedefliyoruz. Videosunu Bilim ve Sanat Vakf web sitesine yklediimiz galin 9. Yldnmnde Irak Paneli ile zellikle Arap Bahar sonras ikinci plana itilen Iraktaki siyasi gelimelere odaklandk. galin sona ermesinin ardndan ortaya kan yeni durumu ve bunun Trkiyeye ve Ortadou siyasetine muhtemel etkilerini, SETA D Politika Aratrma Asistan Furkan Torlak ve Dileri Bakanl Stratejik Aratrmalar Merkezi Bakan Yardmcs Mesut zcan derinlemesine deerlendirdiler. Kitap-Makale Sunumlar serisinde Selin M. Blme, akademide ihmal edilmi bir konu olan ncirlik ss zerine yazd ncirlik ss: ABDnin s Politikas ve Trkiye balkl kitabn tantt; alannda nemli bir boluu dolduran almasnn aratrma srecini katlmclarla paylat. Avrasya Konumalar serisinin drdnc toplantsnda, 4 Mart 2012de Rusyada yaplan ve Vladimir Putinin tekrar Rusya Federasyonu Cumhurbakan seildii seimleri gndemimize aldk. Bu seimlerin Rusyann i ve d politikas ile Trk-Rus ilikilerine muhtemel etkileri, Trk Tarih Kurumunda uzman olarak alan lyas Kamalov ile stanbul ehir niversitesinden Vgar manov ve Muzaffer enel tarafndan deerlendirildi. Avrasya Konumalarnn beinci toplantsnda ise Petersburg Devlet niversitesinden Aleksandr Sotnienko, Rusyann Arap Bahar srecine bakn ve Ortadou politikasndaki deiimleri ele ald. Nisan ayndaki Kitap-Makale Sunumlarnda Prag Metropolitan niversitesi Uluslararas likiler ve Avrupa almalar Blmden Francesco Giumelli, uluslararas yaptrmlara dair Coercing, Constraining and Signaling: Explaining UN and EU Sanctions after the Cold War balkl kitabn ana hatlar ile sundu. KAMn bu dnemdeki son konuu ise HH nsani Yardm Vakfnn bakan yardmcl ve Yetim Birimi bakanln yrten Murat Ylmaz idi. Ylmaz, dnyada yetimlerin yaad temel sorunlar ele ald genel sunuunun ardndan, HHnn bu konudaki vizyonunu ve almalarn tantt. Bilim ve Sanat Vakfnn 45. dnem seminerleri de yine bu dnemde, 9 Mart-28 Nisan tarihleri arasnda gerekletirildi. 2012 Bahar Dnemi KAM Seminerlerinde ders veren hocalarmza teekkr ediyorum. Seminerlerin katlmclar asndan verimli getii midindeyim. KAMn toplantlarna konumac olarak katlan Mesut zcan, Furkan Torlak, Selin M. Blme, lyas Kamalov, Vgar manov, Muzaffer enel, Aleksandr Sotnienko, Francesco Giumelli ve Murat Ylmaza teekkr ediyorum. Ayrca gerek toplantlarn organizasyonunda gerekse e-bltenin hazrlanmasnda emei geen koordinatr yardmcs arkadalarm Z. Tuba Kor ve Kadir Temiz ile zgr Dikmene; bu sayya yazdklar deerlendirmeler ile katkda bulunan Merve Uur, Harun Kkaladal, Abdullah Ayasun, zgr Dikmen, Kadir Temiz ve Tuba Gltekine mteekkir olduumu ifade etmek isterim.
Talha Kse Kresel Aratrmalar Merkezi Koordinatr
Kresel Aratrmalar Merkezinin faaliyetlerinden haberdar olmak iin web sitemizde yer alan yelik formunu doldurabilirsiniz.
http://bisav.org.tr/register.aspx?module=kayit&men

Koordinatr Talha Kse Koordinatr Yardmclar Z. Tuba Kor Kadir Temiz

Vefa Cad. No 41 34134 Vefa stanbul 0212 528 22 22 / 801-802 www.bisav.org.tr kam@bisav.org.tr

Editr Z. Tuba Kor Grafik Uygulama Ayenur Gnen Fotoraf Cemil Akgl

MAYIS 2012 PROGRAMI


Kitap ve Makale Sunumlar
Avrupada Yerelleen slam: Almanya ve Hollandadaki Trk Mslman Cemaatleri Ahmet Ykleyen
(Localizing Islam in Europe: Turkish Islamic Communities in Germany and the Netherlands, Syracuse University Press, 2011) (Do. Dr., Mississipi niversitesi Sosyoloji Blm retim yesi)

TEZAT
atma zm Perspektifinden Oslo Bar Sreci
(Marmara niversitesi Ortadou Aratrmalar Enstits doktora tezi, 2012)

Bora Bayraktar

(Dr., Euronews Haber Kanal stanbul Temsilcisi)

4 Mays Cuma, 18:30 / akir Kocaba Salonu

16 Mays aramba, 18:30 / akir Kocaba Salonu

Ortadou Konumalar 7
Arap Bahar Srecinde rann Blge Politikas Bayram Sinkaya
(Yrd. Do., Yldrm Beyazt niversitesi Uluslararas likiler Blm retim yesi)

Etkin Ynetim Syleileri 20


Gayrimenkul Sektrne Bak: Bir Kurumsallama rnei Dumankaya Ali Dumankaya
(Dumankaya naat Ynetim Kurulu yesi)

26 Mays 2012 Cumartesi, 13:00 / Zeyrek Salonu

26 Mays Cumartesi, 14:00 / akir Kocaba Salonu

2012 BAHAR DNEMI KAM SEMINERLERI LISTESI


GR SEMNERLER ktisadn Temel Kavramlar Uluslararas likilerin Temel Kavramlar TEMEL SEMNERLER Finansal Krizler letiim Psikolojisi II Trk D Politikas: Teori ve Pratik Uluslararas Hukukun Temelleri II ZEL SEMNERLER Arap Bahar ve Ortadouda Siyasi Dnm Blgesel Analizler (ABD-in-Hint Alt Ktas-Balkanlar) Demokrasi anda Otoriter Rejimler ve Uluslararas Politika Enerji ve Jeopolitik Kariyer Planlama ve Gelitirme Parann Dn, Bugn ve Yarn Stratejik Ynetim ve Planlama II Burhanettin Duran-Mesut zcan Muzaffer enel-Talha Kse Helin Sar Ertem-Kadir Temiz Mahmut Osmanolu-Sevin Alkan zcan Ali Resul Usul Sleyman Beli Nihat Erdomu Celali Ylmaz Haluk Dortluolu Lokman Gndz brahim Zeyd Gerik Hasan Ksebalaban Berdal Aral Halil Tunal Mesut zcan-Muzaffer enel

KAM PANEL

9 Mart 2012

galin 9. Yldnmnde Irak Furkan Torlak Mesut zcan


Deerlendirme: Merve Uur

4 KAM E-BLTEN 4

Furkan Torlak, Suriyede 2000-2006 yllar arasnda Felsefe ve slam Hukuku alanlarnda eitim grd. Kanal 7, Kanal 24, CNN Trk, 6NEWS, TRT Arapa ve TRT Trkte gazeteci olarak alt. 2007 ylnda Doan Yayn Holding tarafndan yln En Yaratc Yeni Gazeteci dlne layk grld. Hlihazrda SETA D Politika Direktrlnde aratrma asistan olup stanbul Bilgi niversitesi Uluslararas likiler Blmnde de lisans eitimine devam etmektedir.

Mesut zcan, Marmara niversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararas likiler Blmnde lisansn ve yksek lisansn, Boazii niversitesi Atatrk Enstitsnde ise doktorasn tamamlad. Doktora almalar srasnda Jean Monnet aratrma bursuyla Oxford niversitesi St. Antonys Collegeda bir yl okudu. Yksek lisans tezi Sorunlu Miras Irak (Kre Yaynlar, 2003) ve doktora tezi Harmonizing Foreign Policy: Turkey, the EU and the Middle East (Ashgate, 2008) adyla kitaplaan zcann Muzaffer enel ile birlikte derledikleri Modernite ve Dnya Dzen(ler)i (Kre Yaynlar, 2010) adl kitabnn yan sra, Trk d politikas, Ortadou ve Irak konularnda yaynlanm birok makalesi bulunuyor. Hlihazrda Dileri Bakanl Stratejik Aratrmalar Merkezi bakan yardmcs olarak grev yapyor.

MART-NSAN 2012

Irakta egemenlik, birlik, siyasi istikrar ve gvenlik meseleleri henz zlebilmi deil
larn ele ald konumasna, Irak Savann ABDnin Vietnam Savandan sonraki en geni apl asker operasyonu olduunu hatrlatarak balad. Irak halknn igalin sona ermesiyle ilgili duygu ve dncelerini renmek ve kar karya kaldklar durumu gzlemlemek amacyla gerekletirdii Irak ziyaretinde edindii izlenimleri aralk aynda Ufuk Uluta ile birlikte raporlatran1 Torlak, bu raporda zerinde durduklar be temel mesele zerinden konumasn ekillendirdi. Irakn yakn geleceini etkileyecek bu be mesele hakknda Torlak u deerlendirmelerde bulundu:

art ay itibaryla igali zerinden tam dokuz yl geen ve igalci askerlerin 2011 yl itibaryla tamamen geri ekildii Irakn hlihazrdaki durumu, Kresel Aratrmalar Merkezinin dzenledii galin 9. Yldnmnde Irak panelinde tartld. stanbul ehir niversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararas likiler Blm retim yesi Talha Ksenin oturum bakanln yapt, NTV program yapmcs gazeteci-yazar Mete ubukunun uandaki rtar nedeniyle katlamad panelde SETA D Politika Aratrma Asistan Furkan Torlak ve Dileri Bakanl Stratejik Aratrmalar Merkezi Bakan Yardmcs Mesut zcan, Irakn mevcut fotorafn ok iyi bir ekilde ektiler ve gelecee ilikin ngrlerini bizimle paylatlar.

Amerikan igali, asker boyuttan sivil boyuta tanm durumda


1. Egemenlik meselesi: Torlak, Amerikann Iraktan ekilme zeminini iki anlama zerine kurduunu belirtti. Bunlardan 1 Ocak 2009 itibaryla yrrlkte olan SOFA Anlamas (Status of Forces Agreement), aamal olarak Iraktan ekilme srecinde Amerikan asker kuvvetlerinin durumunu belirlerken; daha uzun vadeli olan Stratejik ereve Anlamas, ekilme sonrasnda Amerikann Irak ile kuraca siyasi, iktisadi ve toplumsal ilikilerin erevesini iziyordu. lk anlama gerei Amerikan muharip birlikleri Haziran 2009 itibaryla ehirlerden ayrlmaya balad. Austos 2010 itibaryla da son muharip birlikler
1 Furkan Torlak ve Ufuk Uluta, ekilme Sonras Irakta Dzen Aray, SETA Analiz, No: 49, Aralk 2011.

Panelistlerden Furkan Torlak, Amerikan birliklerinin geri ekilmesinin ardndan Irakn hem bugnne hem de geleceine damgasn vuran temel meseleleri ve yeni dzen aray-

6 KAM E-BLTEN 4

Iraktan ayrld. 2011 yl sonuna gelindiinde ABDnin Irakta, Irak ordusunu eitme ve lkedeki Amerikan misyonunu koruma dnda grevi olmayan 2000-3000 askerden baka herhangi bir kuvveti kalmad. Torlak asker ekilmenin anlamaya uygun ekilde gerekletiini belirtirken farkl bir noktaya da dikkat ekti: Amerikann Irakta brokratik anlamda varln halen srdrmesi. Zira u an Irakta resm rakamlara gre 15.000 kiinin alt bir Amerikan Bykelilii var ve bu yaplanma ile ABD Iraktaki tm gelimeleri yaknda takip ediyor. Dolaysyla bu sivil yaplanma ile igal, asker boyuttan sivil boyuta tanm oldu. Torlak, ABDnin asker ekiliini Irakn egemenlik problemiyle ilikilendirdi. Irakn hl gerek anlamda egemen olamadna dikkat ekerken bunu 1990daki Kuveyti igaline dayandrd. Zira Kuveyti igali zerine BM Gvenlik Konseyi kararyla Irakn egemenlii snrlandrlmt. SOFA ve Stratejik ereve Anlamas ile ABD bu snrlandrmay ortadan kaldracana sz vermi olsa da Aralk 2011de toplanan BM Gvenlik Konseyi bunun devam ynnde bir karar ald. Dolaysyla Irakn egemenlik meselesi henz zlebilmi deil.

Kimlik siyaseti, hkmet almalarna sekte vuruyor ve toplumsal tabandaki krlmalar derinletiriyor
2. Siyasi istikrar meselesi: Torlak, Irakta igalden bu yana alt ayr ynetim kurulduunu, bunlardan ilk ikisinin dorudan Amerikan ynetimi, sonraki ikisinin Amerikan kontrolnde Irak ynetimi ve son ikisinin ise uluslararas toplum ve ABD etkisindeki Irak ynetimi olduunu belirtti. Torlaka gre, Iraktaki siyasi sre Snni, ii ve Krtlere dayanan etnik ve mezhepsel ayrm zerine kurulu ve bu srete taraflar karlkl gvensizlik iinde siyaset yapyorlar. Kimlik zerinden yaplan siyaset ise toplumsal tabandaki krlmalar derinletiriyor. Koalisyon hkmetinde de gzlenen bu ayrma, hkmet almalarna sekte vuruyor; her kafadan bir ses kmas nedeniyle birinin yaptn br bozuyor. Torlak, 2010 seimleri sonras ortaya kan siyasi yapy deerlendirirken Irak Meclisinde ne kan drt byk gruptan bahsetti: (i) Sekler bir oluum olan Iyad Allavi liderliindeki el-Irakiyye grubu (Irak Ulusal Hareketi)

MART-NSAN 2012

(91 milletvekili), (ii) Nuri el-Maliki bakanlndaki Hukuk Devleti Koalisyonu (89 milletvekili), (iii) Sadr ve el-Hekim grubu bata olmak zere ii slamclarn bir araya geldii Irak Ulusal ttifak (70 milletvekili), (iv) Mesut Barzani ve Celal Talabaninin ban ektii Krdistan ttifak (43 milletvekili). Seimler sonucunda cumhurbakan Krtlerden Celal Talabani, babakan ii Araplardan Nuri elMaliki, meclis bakan ise Snni Araplardan Usame el-Nuceyfi olarak belirlenirken bakanlklar da yine bu gruplar arasnda paylald. Gvenlikle ilgili bakanlklarn (savunma ve iileri bakanl ile ulusal gvenlikten sorumlu devlet bakanl) paylalamamas zerine Maliki, anlama salanana kadar bu bakanl babakanlk ile birlikte kendisinin yneteceini aklad ve bir yl boyunca bu makamlara kimseyi atamad. Sonrasnda ise bu makamlar vekleten grevlendirdii kiiler aracl ile elinde tutmas hem Snnileri hem de iileri kzdrd. Torlak, bu durumun Irakta farkl evrelerce bir Saddamlama eilimi olarak alglandn da aktard.

Ynetiminin varlndan rahatszlk duymaya balad. Bata blgesel ynetim kavramna kar kan Snni Araplar ise, iiler ve Krtler karsnda dezavantajl konuma dmeleri zerine, kendi blgesel ynetimlerini kurma taleplerini dillendirir hale geldiler. Her ne kadar kimileri Snnilerin bu tehditle Badat ynetiminden kazanmlar elde etmeye altn dnse de Torlaka gre bu dezavantajl durumun devam etmesi halinde Snni Araplarn federal ynetime daha scak bakp kendi blgesel ynetimlerini kurmalar ihtimal dhilinde. Ayrca normalleme henz salanamad iin hibir stat verilemeyen Kerkk gibi anlamazlk blgeleri de mevcut. Ksaca Irakta birlii salayacak anayasal bir zemin olmad gibi ayrmay tetikleyen birok sebep var.

D saldrlara kar koyma gc olmayan Irak ordusu, i gvenlii salamakta da yetersiz


4. Gvenlik meselesi: Irak ordusunun hava ve deniz kuvvetlerinden ziyade i gvenlii salamaya odakl piyade birliklerinden olutuunu belirten Torlak, Genelkurmay Bakan Babekir Zebarinin Ordunun 2030 ylna kadar dardan gelecek herhangi bir saldrya kar koyabilme gc yok szn hatrlatt ve unlar syledi: Irak ordusu sadece dardan gelebilecek saldrlara kar zayf deil, i gvenlii salamakta da yetersiz ve bu zaaf yine ordu iindeki etnik ve mezhepsel ayrlklara dayanyor. Ordu iinde bir de eski subayyeni subay tartmas var; yeni subaylar eskileri diktatrlkle, eski subaylar ise yenileri ran ajanlyla suluyor. te yandan Irakta ikili bir ordu yaps var; blgesel ynetimin ordusu ile merkez ynetimin ordusu ileride Kerkk gibi anlamazlk blgelerinde atmaya dahi girebilir.

Irakta birlii salayacak anayasal bir zemin olmad gibi ayrmay tetikleyen birok sebep var
3. Birlik veya blnme durumu: Torlak, Irak Anayasasnda yer alan federal blge kavramnn tanmlanmam bir kavram olup Anayasann blgesel ynetimlere tand haklardan tr lkedeki mevcut fay hatlarn tetikleyebilecek bir yapda olduuna dikkat ekti. Ardndan etnik ve mezhepsel gruplarn federalizme baklarn deerlendirdi. Buna gre, en bata Irakn btnn kontrol edebilecek gce sahip olmayan ii ynetimi, zaman iinde g kazanmasyla birlikte Krt Blgesel

8 KAM E-BLTEN 4

Bata igalci saylan ABD, artk Irakn i meselelerinde hakem konumuna geldi
5. ekilme sonras Irakta jeopolitik boluk meselesi: Amerikann Iraktan ekilmesinin bir jeopolitik boluk oluturduu grne karlk Torlak, lkedeki Amerikan Bykeliliinin etkisine iaret ederek, balarda igalci g olarak grlen ABDnin artk Irakn i meselelerinde hem Snniler hem iiler hem de Krtler tarafndan hakem konumuna ekildiine dikkat ekti. Dier yandan Amerikan birliklerinin lkelerine geri dnmediini, sadece Bahreyn, Kuveyt ve Suudi Arabistana ekildiini, yani herhangi bir sorun kmas durumunda ok ksa bir srede Iraka geri gelebileceklerini syledi. Amerikan ordusunun halen Irakn hava ve deniz sahasn kontrol ettiini de hatrlatt. Dileri Bakan Ahmet Davutolu, Ortadoudaki jeopolitik dengeleri deerlendirir-

ken i ie gemi genden sz eder. Buna gre d gendeki dengeleyiciler TrkiyeMsr-ran, i gendeki dengeleyiciler Suudi Arabistan-Irak-Suriye, en i gendeki dengeleyiciler ise rdn-Filistin-Lbnandr. Torlak, Irakn ortadaki gende yer alan dengeleyici bir unsur olmasnn yannda, bir de Basra jeopolitiinde yer alan temel gten (ranIrak-be kk emirlikle Suudi Arabistandan mteekkil Krfez birlii Konseyi lkeleri) birisi olduunu syledi. Irakn kuruluundan Amerikan igaline kadar geen dnemde garnizon grevi grdn, zellikle 1980lerden itibaren Krfez birlii Konseyi tarafndan rana kar dengeleyici bir unsur olarak kullanldn belirtti.

Amerikan igaliyle birlikte Irak, ran dengeleyici bir unsur olmaktan kt


Torlaka gre Irakn ran dengeleyici bir unsur olarak kullanlmas durumu Ameri-

MART-NSAN 2012

kan igaliyle birlikte son bulurken sre tam tersine dnd. Krfez birlii Konseyinin en nemli aktr olan Suudi Arabistan da Irakta rana yakn bir ynetimin baa gemesiyle bu dengenin bozulduunu hissedip gvenlik stratejisinde deiiklie gitti. Suudi Arabistann igal sonras gvenlik stratejisi ABDnin blgede varl ve gvenlii salamas zerine kurulu hale geldi. Ancak bu strateji ksa srd; ABDnin Iraktan ekilmesi ve rann Irakta nfuzunu giderek artrmas sonucunda Riyad ynetimi silahlanma yolunu seti. Suriyeye gelince, Irak ile ortak jeopolitii paylamalarna ve Baas Partisi tarafndan ynetilmelerine ramen iki lke arasnda srekli bir gerilim olageldi ve ran-Irak Savanda Suriye rann tarafnda yer ald. gal sonras dnemde de iki lke arasndaki gerilim devam etti ve hatta 2009daki krizde Trkiye taraflarn aralarn bulmaya alt. Ancak Arap Baharyla birlikte Suriyede balayan siyasi istikrarszlk dneminde Irak, rann da etkisiyle, Arap Birliinin ekonomik ambargo gibi tekliflerini reddetti ve am rahatlatc bir tavr izledi. Torlak, yine de ABDnin basklar sonucunda Irakn son BM Genel Kurulunda Suriyeyi knayan tasarya evet oyu kullandn ve mart aynda Irakta yaplacak Arap Birlii zirvesine Bear Esedin davet edilmeyeceini duyurduunu hatrlatarak konumasn sonlandrd.

politikasnda- belirleyici bir unsur olageldiini vurgulayarak balad. 2003teki igal ncesinde yaanan gelimelerin Irak siyasetini nasl etkilediine deindi. Buna gre, 1 Mart Tezkeresinin TBMMden gememesi suretiyle Amerikan askerlerinin Trk topraklar zerinden Iraka geiine izin verilmemesinin hem olumlu hem de olumsuz yansmalar oldu. Daha nce Batnn Truva at veya ileri karakolu gibi grlen Trkiye, bu tutumuyla artk Amerikadan bamsz hareket edebilen blgesel bir aktr olarak deerlendirilmeye baland. Buna mukabil Ankara Iraktaki gelimelere mdahil olamaz hale geldi. Iraktaki Krt gruplar Trkiyenin herhangi bir mdahalesine kar kt. zellikle 2003-2006 dneminde Irakn blnmesi ihtimaline kar Trkiyenin mdahil olamamas Ankara asndan byk bir handikapt. Tezkere Krizi Trk-Amerikan ilikilerinde de ciddi skntlara yol at. Btn bu skntlara ramen Trkiye yeni yapnn olumas noktasnda eitli giriimlerde bulundu. Iraktaki farkl siyasi aktrleri Trkiyeye getirerek anayasann ve seim kanununun yazlmas ve devlet yapsnn tesisi noktasnda yeniden ina srecine etki etmeye alt. Bu erevede Trkiyede yaplan toplantlara Iraktaki btn etnik veya mezhepsel gruplardan temsilciler katld.

Irak, Trk d politikasnda belirleyici bir unsurdur


Mesut zcan, Irakn Trk d politikasndaki yerini ve nemini deerlendirdii konumasna, Irakta yaanan gelimelerin hem Krt sorununu hem de Ortadoudaki gelimeleri dorudan etkilemesi bakmndan Trk d politikasnda -zellikle Trkiyenin Ortadou

Irakn btnl, hem i siyasetimiz hem de blgesel istikrar iin nemli


Blnmenin ok fazla gndemde olduu zamanlarda dahi Trkiyenin srekli olarak Irakn birliine vurgu yaptn syleyen zcan, Irakn birliinin sadece (Krt sorunu balamnda) Trkiyenin i siyaseti iin deil, blgedeki istikrarn devam iin de nemli olduunun altn izdi. zcana gre ilk bata

10 KAM E-BLTEN 4

federasyona kar olan Trkiye, sreci ok da etkileyemeyeceini anlaynca, Irakn blnmemesi ve demokratik bir yap ierisinde federal bir sistem dahi olsa birliin salanmas ynnde bir tavr benimsedi. Bu erevede 2005ten itibaren yava yava Snni Araplar daha fazla siyasal srece angaje etmeye, seimlere katlma konusunda iknaya alt. Trkiyenin bu giriimlerinden nce kaybetmi olan taraf psikolojisiyle hareket eden Snni Araplarn bir ksm fkeyle siyasal srecin dnda kalmay tercih ederken bir ksm da direnie katlmt.

Trkiye eer politikasn Krt sorunu ve Trkmen ekseninden kartmasayd, tamamen ran etkisinde bir Irakla karlaacakt
Souk Sava dneminde ve Saddam Hseyin zamannda Iraka ok fazla mdahil olmasa da Trkmenlerin haklarn korumaya dayal bir siyaset izleyen Trkiye, 2005-2006dan iti-

baren Trkmen partilerinin seimlerde iddia ettikleri kadar baarl olamadklarn grnce eski politikasndan vazgeip btn aktrlerle mmkn olduunca temas kurmaya alt. Krt blgesiyle iyi ilikilerin temelleri de ite bu dnemde atld. Trkiye bu dnemde Irak politikasn yava yava Trkmen ekseninden ve Krt sorunu balamndan kartarak aamal bir ekilde Irakn tm etnik ve mezhepsel gruplaryla temas kuran bir politikaya dntrd. zcana gre Trkiye eer politikasn bu ekilde dntrmeseydi, tamamen ran etkisinde veya rann etkisine ak bir Irakla kar karya kalacakt.

Etnik veya mezhep temelli Irak siyaseti kaotik bir yapya sahip
zcan, ok uzun yllar devam eden tek parti/tek adam ynetimi dolaysyla Irakta muhalefet kltrnn olumadna, demokratik kurumlar ile aralarn oluumuna da msaade edilmediine deindi. Irakn mevcut

MART-NSAN 2012

11

siyasi durumunu, siyasi program veya ideolojiden ziyade, etnik veya mezhepsel temelde bir araya gelmi ok eitli partiler, koalisyonlar ve liderlerden oluan kaotik bir yapya benzetti. Bu kaotik yapda ilk balarda Irak birletiren bir lider figr izen lkenin mevcut babakan Nuri el-Malikinin Amerika ve dier devletler nezdinde destek grdn belirtti. zcana gre Amerikallarn, gelinen noktada bir dizi olumsuzlua ramen hl Malikiye destek vermesinin en nemli nedeni, dier aktrlerle mukayese edildiinde Malikinin belli bir zeminde btn Irak halkn birletiren veya Irakn ihtiyac olan gl lider figrn temsil eden bir karaktere sahip olmas. Mesela Maliki, 2008 ylnda direniin tam anlamyla krlmas ve istikrarn salanmas noktasnda ii Sadr grubuna kar ok ciddi asker operasyonlar gerekletirebilmiti. Snni gruplarn direniinin, Amerikann da desteiyle, belirli bir lye ekilmesi ve Snnilerin siyasal srece dhil edilmesi sonrasnda Maliki daha fazla n plana kt. Bu kaotik yapda dlayc deil, Irakllar bir at altnda birletirici bir siyaset izleyen Trkiyenin, Malikinin balangtaki kapsayc tavrna destei de gecikmedi.

Babakan Tayyip Erdoann Kasm 2007deki Washington ziyaretinden sonra Amerika ve Trkiyenin ortak basks ile istihbarat paylam ve Kuzey Iraktaki PKK faaliyetlerinin kstlanmas noktasnda ciddi gelimeler oldu. Trkiye Iraktaki Krtlerle daha fazla temas kurmaya, Krt ynetimi de Ankarann PKK konusundaki endielerine daha fazla cevap vermeye balad. ki taraf arasndaki bu yaknlama Trkiyenin Kuzey Irakla ilikilerinde ekonomik aralar daha ok kullanmasnn nn at. zellikle kk ve orta lekli Trk irketleri Iraktaki etkinliklerini artrrken mteahhitlik firmalar da Krt blgesinde ciddi bir inaat faaliyetine giriti. 2009da kresel ekonomik kriz sonrasnda Trkiyenin ihracatnda bir daralma yaanmasna ramen Iraka olan ihracat o yl %50 art gsterdi. 2010-2011 yllarna geldiimizde bata Kuzey Irak olmak zere Irakn genelinde en fazla yatrm yapanlar Trklerdi. Irakta istikrarn salanamad dnemde bile THY Badata uan birka havayolu irketinden biriydi ki THYnin Iraka seferleri sayesinde sadece Trk irketleri deil birok Avrupal irket de Badata gidip yatrm yapma imkn buldu.

2010-2011 dneminde Iraka en fazla yatrm yapanlar Trklerdi


Irak ile Trkiye arasnda yaplan st dzey ziyaretlerde samimi bir portre izildi. Trkiye bu temaslar esnasnda birka noktay srekli gndeme getirdi. Bunlarn en nemlisi Kuzey Irak kaynakl gvenlik endieleriydi. zcana gre Kuzey Irakta her ne kadar bir Krt blgesi olusa ve ciddi bir pemerge gc bulunsa da buradaki gruplar, PKKnn faaliyetlerine kar Trkiyeyle istenilen lde bir ibirliine hibir zaman girmediler. Ancak zellikle

Trkiyenin seimlerde el-Irakiyye grubunu desteklemesi, Babakan Maliki ile arasn at


kili ilikilerin sadece gvenlik ekseninde ekillenmesini istemeyen Trkiye, bu erevede Irakn merkez ynetimiyle Yksek Dzeyli Stratejik birlii Konseyi kurarak siyasi, iktisadi ve kltrel ibirliini daha da derinletirmek ve dier alanlara da yayarak kalc hale getirmek zere eitli admlar att. ki lke bakanlarnn bir araya geldii ortak bakanlar

12 KAM E-BLTEN 4

kurulu toplantlarnda krk akn anlamaya imza kondu. Ancak Maliki ile ilikilerin zedelendii son dnemde bu toplantlar da akamete uram durumda. zcan, Irak Babakan Nuri el-Maliki ile Trkiyenin ilikilerinin bozulmasn, 2010daki seimler srasnda Ankarann daha kozmopolit ve sekler bir yapya sahip olan el-Irakiyye grubunu belirli llerde desteklemesine ve ardndan seimlerden birinci kan el-Irakiyye nclnde mezhepsel ve etnik izgilerden uzak, btn herkesi iine alan birletirici bir koalisyon hkmeti kurulmas ynnde verdii abalara balad. Nitekim Maliki, btn bu srete Trkiyenin el-Irakiyye grubunu desteklemesini kendisine kar alnm bir tavr olarak deerlendirdi ve seimlerden yaklak bir yl sonra rann da basksyla Irak Ulusal ttifak ile koalisyon hkmeti kurmasnn ardndan Trkiye ile ilikilerine mesafe koymaya alt. Irakn iyapsn tek parti dneminden kalma devlet kontroll bir yap olarak tasvir eden zcan, siyasi istikrar salanamad iin devlet kontrolnn iktisadi ve asker kurumlar zerinden kalkmadn ifade etti. Irakta devleti kontrol eden iktidarn muhalefeti ok kolay bir ekilde ortadan kaldrabilecek bir gce sahip olmas nedeniyle zcana gre Iraktaki tm gruplar iktidarn bir paras olma peinde.

Haimi krizinin derinleme ihtimali ok yksek


Cumhurbakan Yardmcs Tark el-Haiminin Babakan Maliki tarafndan sulanmas ve tutuklanma giriimlerine kar kuzeydeki Krt blgesine kamasndan sonra lkede siyasal ortam daha da gerginleti ve bu, Badat-Ankara ilikilerini de olumsuz ynde etkiledi. zcana gre Trkiye, tek adamn iin banda olduu, dier gruplarn sreten dland bir yapdan memnun deil ve bu srete tm gruplarla temasn srdrerek mevcut siyasi srece etki etmeye alyor. te yandan iki dnemdir Irakta cumhurbakanl grevini yrten Celal Talabaninin salk sorunlar nedeniyle siyasal srece pek fazla mdahale edememesi Irak iin byk bir handikap; zira bu durum Malikinin tek adam portresini glendiriyor. zcana gre u an Iraktaki temel mesele ynetimde denge unsurunun bulunmamas. te yandan Arap Bahar srecinde Ortadouda yaanan kaotik ortamda herkesin dikkati dier lkelere younlam durumda ve bu nedenle Iraktaki sorunlar pek gndeme gelemiyor. Byle bir ortamda, zcana gre, hem Haimi krizinin hem de Irak ii gerilimlerin derinleme ihtimali ok yksek.

Bu nemli paneli merak edenler, aadaki linke yklenen videodan izleyebilirler: http://bisav.org.tr/merkez.aspx?module=panelayrinti&menuID=6_6&merkezid= 6&panelid=49&icerikid=21

MART-NSAN 2012

13

KTAP-MAKALE SUNUMLARI

17 Mart 2012

ncirlik ss: ABDnin s Politikas ve Trkiye Selin M. Blme


Deerlendirme: Harun Kkaladal
Selin Blme, Hacettepe niversitesi Kamu Ynetimi Blmnde lisans eitimi ald. Ayn niversitenin Uluslararas likiler Blmnde srail d politikas zerine yksek lisans yapt. Ankara niversitesi Uluslararas likiler Ana Bilim Dalnda ABDnin s Politikas ve Trkiye: Kuruluundan Bugne ncirlik ss balkl tez ile doktorasn tamamlad. Kuruluundan bu yana SETAda aratrmac olarak alyor.

14 KAM E-BLTEN 4

Ortadou krizlerindeki misyonu ve ABDnin geni imtiyazlar sebebiyle ncirlik, Amerikan kartlnn sembol oldu
le balayan bu macera, yazara Trkiye ve Amerikadaki arivlerde yapt taramalar srasnda karlat zorluklar, tez yazm ve savunma srecinde ve nihayet kitaplama dneminde yaadklaryla farkl bir deneyim kazandrm. Tez konusunu belirlerken popler konulardan uzak durmaya alan Blme, siyasi tarihi kendine alma alan olarak belirlemi; daha zelde ise hakknda oka konuulan ve yazlan ancak hibir akademik alma bulunmayan ncirlik ssn semi. Ancak bu kendisi iin bir dezavantaja dnm ve kaynak bulmada sorunlar yaam. Trkiyede Dileri Bakanlnn arivleri kapal olduu iin konuyla ilgili yazmalara ulaamayan yazar, ABDdeki Ulusal Arivin byk lde ak olmas sayesinde tezinde nemli bir boluu doldurabilmi. Buradaki belgeler sadece Amerikan makamlarnn kendi i yazmalarn deil, Trk makamlar tarafndan gnderilen kar yazmalar ve elilik raporlarn da ierdii iin Trkiyede ulaamad baz belgelere ABDde ulaarak nemli ayrntlar yakalayabilmi.

resel Aratrmalar Merkezinin uzun bir aradan sonra yeniden balatt Kitap-Makale Sunumlar programnda SETA aratrmaclarndan Dr. Selin Blme ile ncirlik ss: ABDnin s Politikas ve Trkiye (letiim, 2012) balkl kitab zerine konutuk.

ncirlik ss hakknda oka konuulup yazlsa da hibir akademik alma yoktu


Blme ilk olarak kitabn ortaya k srecini katlmclarla paylat. Ankara niversitesi Uluslararas likiler Ana Bilim Dalnda hazrlad ABDnin s Politikas ve Trkiye: Kuruluundan Bugne ncirlik ss balkl doktora tezinin ksaltlm hali olan bu kitabn maceras, doktora srecinin maceras ile byk lde ayn. Tez konusuna karar verme sreciy-

Amerikan sleri, sadece stratejik ve asker deil, siyasi rolyle de bulunduklar blgelerde etkili
Blme sunumunun devamnda kitabn temel tezi olan Amerikan slerinin sadece stratejik ve

MART-NSAN 2012

15

asker gvenlik amacyla deil, sre iinde deien siyasi rolyle de bulunduklar blgelerde etkili olduu, ncirlik ssnn de Trkiyedeki Amerikan kartlnn bir sembol haline gelip d politika tartmalarnda nemli bir faktr olduu iddiasn tartmaya at. Tezinin teorik ksmn Robert W. Coxun hegemonya kavram erevesinde yazdn belirten Blme, bu tercihini de u ekilde aklad: Asker slerin varlk sebebi, literatrde genel olarak realist ve jeopolitik teoriler zerinden aklanyor. Ancak dnya egemenliini elde etmenin belli blgelere hkim olmaktan getii forml zerine kurulu olan bu teoriler, davrann kendisini tarif ederken nedenini aklamyor. Devletleraras ilikiler asker stratejilere indirgenirken, bu yolla kurulan hkimiyet ise sorgulanmyor. Coxun yaklam ile bu zaaf alarak asker sler sadece asker stratejinin bir paras olarak deil, ABDnin dnya zerindeki hegemonyasn tayan ve yrten kurumsal yaplardan biri olarak deerlendirebilir.

ncirlik, hukuki stats itibaryla bir Amerikan ss deil, Trkiyeye ait bir str
Buradan ncirlik ssne geen Blme, ncelikle ssn hukuki statsn akla kavuturdu. Bugnk statsyle ncirlikin NATO savunma planlar kapsamnda, ABD ile imzalanan Savunma ve Ekonomik birlii Anlamas (SEA) ile belirlenen koullar erevesinde, BM ve NATO amalarna uygun olarak ABDnin kullanmna tahsis edilmi Trk Silahl Kuvvetlerine ait bir hava ss olduunu belirtti. Blme ssn statsn u ekilde zetledi: Balangta, Trkiyenin NATOya ye olmak iin youn bir aba gsterdii dnemde kurulan ncirlik ss, rgt yeliine paralel olarak NATO amalar dorultusunda ABDnin kullanmna ald. O dnemdeki anlamalara gre 1954te Trk Silahl Kuvvetlerine devrinden itibaren ncirlik, Trkiyeye ait bir st ve hi-

16 KAM E-BLTEN 4

bir zaman hukuki stats itibaryla bir Amerikan ss olmad. Ancak Souk Savan ilk yllarnda Trkiyenin yaad Sovyet korkusu ve Bat ittifak tarafndan kabul grme arzusu, ssn Trkiye ile ABD arasndaki anlamalar zorlayan bir biimde kullanlmasn beraberinde getirdi. yle ki Souk Sava boyunca istihbarat ve eitim dnda hibir NATO faaliyetinde kullanlmayan s, ABDnin Ortadou krizlerine mdahaleleri ile zdeleti. rnein ncirlik, 1958deki i sava srasnda Lbnann bombalanmasnda, 1970teki Kara Eyll olaylarnda rdne silah sevkiyatnda, 1967 ve 1973 Arap-srail savalarnda acil inilerde, ran Devriminde Amerikan vatandalarnn lkeden karlmasnda kullanld. ABDnin sahip olduu geni imtiyazlar ve Trkiyenin snrl kontrol ncirlikin Amerikan ss olarak nitelendirilmesine yol at. 1960larla birlikte Amerikan slerinin dnya apnda sorgulanmaya balandn belirten yazar, bunun sebeplerini de u ekilde sralad: (i) slerin bulunduu lkelerde genel bir iktisadi toparlanmann yaanmas ve ABDnin hamiliine ihtiyacn azalmas, (ii) Amerikan askerlerinin bulunduklar lkelerde kartklar adli olaylar nedeniyle kamuoylarnda ciddi bir fkenin birikmesi, (iii) Vietnam Sava ile birlikte Amerikan politikalarnn sorgulanmaya balanmas, (iv) dnyada sol akmlarn ykselie gemesi, egemenlik ve zgrlk sylemlerinin dnya kamuoyunda destek bulmas. te bu sebeplerle ykselen Amerikan kartl, Blmeye gre, ABDnin hegemonyasnn sembol olan slere de yneldi. Trkiyedeki ncirlik, gerek Ortadou krizlerindeki misyonu gerekse ABDnin sahip olduu geni imtiyazlar

sebebiyle dnemin en ok tepki eken ss haline geldi ve Trkiyedeki Amerikan kartlnn da sembollerinden biri oldu.

ran meselesinde ABD ncirliki kullanmak isterse Trkiye ile kar karya gelebilir
Selin Blmenin sunumunun ardndan dinleyicilerden gelen sorularla konu daha da derinlemesine tartmaya ald. Bir soru zerine Blme, bugn ABDnin kulland dnyadaki en byk on s arasnda yer alan ncirlikin yakn gelecekte de nemini koruyacan syledi. Zira Blmeye gre Orta Asya ve Ortadouda Amerikan kuvvetlerine ak en byk hava ss olan ncirlik, Afganistan ve Irak igalinin yan sra Arap Bahar ile ortaya kan istikrarszlk ortamnda nemini korumaya devam ediyor. ssn Trk-Amerikan ilikilerine etkisi konusundaki bir soruyu Blmenin verdii cevap da nemliydi: Blgede yaanan son olaylarda Trkiye ile ABDnin izledikleri politikalarn uyumlu olmas nedeniyle imdilik ciddi bir kar karya gelme durumu sz konusu deil. Ancak nmzdeki dnemde blgedeki istikrarsz yapnn devam etmesi durumunda, zellikle de ran meselesinde, ABD ncirliki kullanmak isteyebilir ki bu durumda tpk 2003teki Irak mdahalesi srasnda olduu gibi Trkiye ile kar karya gelebilir. Program dinleyicilerden almann teorik zemini, ssn hukuki stats, Arap Bahar ve ABDnin Ortadou politikas zerine gelen sorular ve katklarla sona erdi.

MART-NSAN 2012

17

AVRASYA KONUMALARI - 4

28 Mart 2012

Rusya Seimleri: Putinli Yllara Devam lyas Kamalov Vgar manov Muzaffer enel
Deerlendirme: Abdullah Ayasun

18 KAM E-BLTEN 4

lyas Kamalov SSCBde dodu. 2001de Marmara niversitesi Tarih Blmnde lisansn, 2003te Altn Orda-lhanl Mnasebetleri balkl tezle yksek lisansn ve 2008de Altn Orda ve Rusya: Rusya zerindeki Trk-Tatar Etkisi balkl tezle doktorasn tamamlad. 2012de doent oldu. ok iyi derecede Rusa, Trke ve ngilizcenin yan sra orta derecede Farsa bilen Tatar uyruklu Kamalov, 2004-2008 yllar arasnda Avrasya Stratejik Aratrmalar Merkezi (ASAM)nde Rusya-Ukrayna Masasnda grev ald. 2009dan bu yana Trk Tarih Kurumunda uzman ve Ortadou Stratejik Aratrmalar Merkezi (ORSAM)nde danman olarak grev yapyor. Yaynlanm baz kitaplar unlardr: Moollarn Kafkasya Politikas (Kakns Yaynlar, 2003), Putinin Rusyas: KGBden Devlet Bakanlna (Kakns Yaynlar, 2004), Avrasya Fatihi Tatarlar (Kakns Yaynlar, 2007), Moskovann Rvan: Putin Dnemi Rus D Politikas (Yeditepe Yaynlar, 2008), Altn Orda ve Rusya: Rusya zerindeki TrkTatar Etkisi (tken Yaynlar, 2009), Avrasya Trkologlar Szl. I. Cilt - I. Kitap: Rusya Trkologlar (A. Kolesnikov ile birlikte, TTK Yaynlar, 2011).

Vgar manov Azerbaycanda dodu. Lisansn stanbul niversitesi Tarih Blmnde, yksek lisansn Boazii niversitesi Tarih Blmnde ve doktorasn Marmara niversitesi Uluslararas likiler Blmnde tamamlad. Hlihazrda stanbul ehir niversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararas likiler Blm retim yesidir.Ali Merdan Topuba (1865-1934) (Boazii niversitesi, 2003),AzerbaycanOsmanl likileri (1918) (Boazii niversitesi, 2006)veAvrasyaclk: Rusyann Kimlik Aray(Kre, 2008) adl telif kitabnn yan sra, Rus Jeopolitii:Avrasyac Yaklam(Kre, 6. bask, 2010) ve Avrupa ve Beeriyet (Kre, 2012) balkl Rusadan tercme iki kitab bulunuyor.

Muzaffer enelAfyonda dodu. Lisansn KKTC Yakn Dou niversitesi Uluslararas likiler Blmnde burslu olarak tamamlad. Yksek lisans derecesini Marmara niversitesi Avrupa Topluluu Enstitsnden European Union Politics towards the Middle East since 1980 balkl teziyle ald. Kocaeli niversitesi Uluslararas likiler Blm ve Marmara niversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararas likiler Blmnde aratrma grevlisi olarak alt. Macaristan, Polonya ve ngilterede misafir aratrmac olarak bulundu. Hlihazrda stanbul ehir niversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararas likiler Blmnde olup Modern Trkiye almalar Merkezinin de mdr yardmcln yrtyor.Anlaydergisinde AB, Trk d politikas ve Kbrs zerine yazlar kaleme alan enelin eitli kitap ve dergilerde yaynlanm makaleleri bulunuyor. Sadk nay ile birlikte derledikleriGlobal Orders and Civilizations: Perspectives from History, Philosophy and International Relations(Nova Science Publications, 2009) ve Mesut zcan ile birlikte derledikleriModernite ve Dnya Dzen(ler)i(Klasik Yaynlar, 2010) adl iki kitap almas mevcut.

MART-NSAN 2012

19

Post-emperyal sendrom yaayan Rusya, Putinle siyasi birliini, iktisadi kalknmasn ve uluslararas g konsolidasyonu salamak istiyor
etkilerini tartmaya at. Bu balamda Avrasyaclk zerine yapt almalarndan tandmz stanbul ehir niversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararas likiler Blm retim yesi Dr. Vgar manov, Trk Tarih Kurumu

Uzman ve ORSAM Avrasya Danman Do. Dr. lyas Kamalov ve son seimleri AGT gzlemcisi olarak yerinde takip eden stanbul ehir niversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararas likiler Blmnden Muzaffer enel konuyla ilgili bilgilerini ve gzlemlerini bizimle paylatlar. Martta yaplan devlet bakan-

l seimlerinin, Souk Savan zerinden yirmi yldan fazla bir sre gemesine ramen post-emperyal sendromu henz zerinden atamayan eski sper g Rusya iin normal bir seimden daha fazla anlam ierdii sylenebilir. Hele de kresel ekonomik krizin etkisiyle dnyada ve Arap Bahar ile birlikte Ortadouda talarn yerinden oynad, buna mukabil Rusyann uluslararas sistemdeki konumunu glendirmeye alt bir dnemde. Avrasya Konumalar toplant dizisinin drdncsnde Kresel Aratrmalar Merkezi, bylesi bir ortamda yaplan devlet bakanl seimlerini, bunun Rusyann i ve d politikas ile Trk-Rus ilikilerine muhtemel

Seimin galibi nceden belliydi; Putinin karsnda ciddi bir alternatif yoktu
SSCBnin yklmasndan bu yana Rusyada altnc devlet bakanl seiminin yapldn ifade eden Ilyas Kamalov, ncelikle bunlarn ortak zelliklerini deerlendirdi: (i) Seim sonularnn nceden belli olmas (kinci tura kalan 1996 seimleri tek istisnadr), (ii) katlmn genelde %65-70 civarnda seyretmesi (Tek istisnas, SSCB ykldktan sonra halkn ilk defa seme ve seilme hakkn kullanmas nedeniyle ok byk ilgi gsterdii 1991 seimleridir), (iii) genelde ayn isimlerin aday olmas

20 KAM E-BLTEN 4

ve siyasetin ayn kiiler etrafnda dnmesi, (iv) seimlere gittike daha az sayda adayn katlmas (2000 seimlerine on bir aday katlrken 2012 seimlerinde sadece be aday yart). Kamalova gre, 2012 seimlerinin galibi nceden belliydi. Zira Putinin karsnda ciddi bir alternatif yoktu. Adaylardan Adil Rusya Partisi lideri Sergey Mironov, Kremline yakn bir isim; Putin, eer partisi Birleik Rusya ile baarsz olsayd bu partiye geecekti. Ar milliyeti ve Trk kart duruuyla bilinen ve zaman zaman Trklerin Sibiryaya srlmesinden dem vuran Liberal Demokratik Parti lideri Vladimir Jirinovski de Kremline yakn bir isim ve parlamento almalarnda genel olarak Putinin partisini destekliyor. SSCB yklnca hzla zenginleen bir oligark olan bamsz aday Mikhail Prokhorov ise rejime itaatkryla bilinen bir isim; Putine rakiplii sz konusu olmad gibi onu Kremlinin aday gsterttii syleniyor. Putin karsndaki tek muhalif aday Komnist Parti lideri Gennadi Zyuganovdu; ancak %17lik oy oranyla yar kazanabilmesi zaten mmkn deildi.

Putinin oy oran eenistanda %99,76, nguetyada %91, Moskovada ise %46 idi
Kamalov seimin dikkat ekici bir baka sonucuna da deindi. Rusya Federasyonuna bal cumhuriyetlerde hem seime katlm orannn hem de Putine verilen oylarn ykseklii. Mesela seime katlm oran eenistan ve Bakurdistanda %95lerde iken Moskovada %50nin altna indi. Yine Putin geerli oylarn eenistanda %99,76sn, nguetyada %91ini, Tataristanda %82sini, Moskovada ise %46sn ald. Kamalova gre bunun iki temel nedeni var: (i) Bu blgelerde seime katlmn zorunlu olmas, (ii) oranlarn dk olmas halinde Kremlin tarafndan cezalandrlma korkusu.

Putin, halkn gznde hl bir kurtarc, lkeyi paralanmaktan kurtaran karizmatik bir lider

MART-NSAN 2012

21

Kamalova gre, Putine oy verilmesinin temel sebebi, insanlarn Yeltsin dnemine tekrar dnmek istememesi. Putin, halkn gznde hl bir kurtarc, lkeyi paralanmaktan kurtaran karizmatik bir lider. Poplerliinin ve baarsnn ardnda onun dneminde maalarn dzgn denmesi, isizlik sorunun ksmen zlmesi, cumhuriyetlerin merkeze ballnn artrlmas, d borlarn denmesi ve daha bamsz bir d politika takip edilmesi bulunuyor.

de gerilimlere yol aacak eitli admlar atabilir. zellikle okullarda din eitimi meselesi Moskova ile ona bal cumhuriyetleri, Hristiyanlar ile Mslmanlar kar karya getirebilir.

Putin sadece halkn adam deil, gvenlik brokrasi ve elitin de temsilcisi konumunda
Vgar Imanov da benzer ekilde Rusyada zengin bir demokrasi deneyimi ve pratiinden sz edilemeyeceini belirtti ve Putinin seim baarsnn sebeplerini sralad: (i) Alternatifsizlii, (ii) seim kampanyasn halkn adam imaj zerine kurmas, (iii) sadece halkn adam deil, ayn zamanda Rusyada gvenlik brokrasi ve eliti olarak adlandrlan bir zmrenin, yani derin devletin de temsilcisi konumunda olmas, (iv) kamu imknlarndan sonuna kadar faydalanmas, (v) genelde devlet kontrolnde olan medyann Putinin baarlarn merkeze almas. manov, Mslmanlarn youn olarak yaadklar Kafkas Cumhuriyetlerinde Putinin ok yksek oranda oy almasnn Rusyadaki siyasi sistemden kaynaklandn vurgulad: Cumhuriyet ekonomileri merkez bte ile eklemlenmi durumda ve federal bteden pay alyorlar. Pastadan alnan pay, merkezle olan ilikinin rengine ve seyrine gre deiebiliyor. te bu durum, bir sonraki dnemde iktidara gelme ihtimali yksek olan bir adayn neden desteklendiini aklyor.

Protestolar Putinin artk dokunulmaz olmadn gsterdi


Devlet bakanl seimleri ncesi balayan ve Acaba Arap Bahar kuzeye doru kayyor mu? sorusunu akla getiren protesto gsterilerine gelince, Kamalov bunun ok ksa srdn, ancak gsterilerle birlikte Putinin artk dokunulmaz olmadnn anlaldn belirtti. Yeni dnemde Putinin muhaliflerin grlerine daha ok nem verecei beklentisini dile getirdi. Seim sreciyle ilgili bu deerlendirmelerin ardndan Kamalov, Putinin yeni dnemde nasl bir i politika izleyebileceine dair ngrlerini de paylat. Buna gre, (i) Yeltsin dneminde Rusya Federasyonuna bal cumhuriyetlere verilen haklar 2000li yllarda geri almaya balayan Putin, merkeziyeti politikasn srdrecek. (ii) Seim ncesi vaatlerine paralel olarak ekonomiyi dzeltmeye alacak; ancak bu konudaki baars tamamen enerji fiyatlarnn seyrine bal. (iii) Seim srecindeki protestolar da dikkate alarak demokratikleme yolunda snrl da olsa baz admlar atacak, daha zgr medya ve barajn drlmesi gibi. (iv) Din meselesin-

Medvedev artk tkendi, elit iinde etkisi kalmad


Putin ile Medvedev arasnda halef-selef ilikisi olsa da manova gre bir nceki d-

22 KAM E-BLTEN 4

neme Medvedev dnemi denemez; zira ipler Devlet Bakan Medvedevin deil, tamamen Babakan Putinin elindeydi. manov, Rusyada kiiler deise de sistemi dntremedikleri grnde. Medvedevin artk tkendiini, elit iinde etkisi kalmadn, babakan olsa bile etkin pozisyonda olamayacan dnyor. manova gre yeni dnemde Putini bekleyen birok mesele var: tkanm olan iktisadi yap, sistemik bir sorun haline dnen yolsuzluk, zengin-fakir uurumunun artmas, isizlikle mcadele, cumhuriyetlerle siyasi entegrasyon ve konsolidasyonun salanmas, demokratik reformlarn yaplmas, sivil toplumun beklentilerinin bir lde karlanmas, hzla yalanan nfus, Slav olmayan nfusun artmas, ar milliyetiliin ykselii, eitimli nfusun Rusyay terk etmesi yani beyin g vs.

manov, Putinin seim kampanyasnda gelitirdii syleme de dikkat ekti. Buna gre, srekli 1990lar ile 2000leri kyaslayarak, kendisinin Rusyay batmaktan kurtardn ileri srd. Son dnemde belirginleen iktisadi meselelere temas etmek yerine d politika arlkl bir sylem gelitiren Putin, Rusyaya eski ihtiamn geri kazandrma vaadinde bulundu. Bu balamda seim kampanyasnda uluslararas arenada sz sahibi bir Rusya sylemi merkez bir yer tutarken Avrasya Birlii ise sunulan dier nemli vaatlerdendi. Rusya 2000lerde Kazakistan ve Beyaz Rusyann katlmyla Avrasya Birliine giden yolda nemli bir aama olarak telakki ettii gmrk birlii projesini hayata geirdi. Yakn evrede glendikten sonra Sovyetler Birliini canlandrma ve bylece uluslararas alanda daha fazla sz sahibi olma hayali kuran Rusyann asl amac, Ukraynay bu birlie dhil etmek ve bylece bu lkenin AB ile ilikisini zayflatmak. manova gre Putin, Avrasya Birlii projesini 2018 sonras iktidarda kalmak

Putin, yakn evresinden kurtulmad takdirde reformlarn baarya ulamas ok zor

MART-NSAN 2012

23

iin kullanyor. lyas Kamalov ise bu projeyi gereki bulmuyor. Rus politik mekanizmasnda sistemik dzeyde bir dnm ve siyasal kadrolarda bir yenilenme olmad mddete Putinin planlarnn gereklemeyecei iddiasnda. Kamalova gre Putin tarih bir amazla kar karya; evresindeki yakn daireden radikal bir kararla kurtulmad takdirde, reformlarn baarya ulamas olduka zor.

Rusyada yeni yeni serpilen bir sivil toplumdan sz etmek mmkn


enele gre Rusyada yeni yeni serpilen bir sivil toplumdan sz etmek mmkn. Nitekim seim ncesi ve sonras, pek alk olmadmz protesto gsterilerine katlmn nispeten bykl bunu kantlyor. Bu gsterilere katlan kesimlerin ortak zellikleri irdelendiinde, enelin iaret ettii zere, niversite mezunu, dnya ile entegre, yolsuzluk, nepotizm, muhalefetsizlik ve sistemin tkankl karsnda hayal krklna urayan yeni bir muhalif nesil karmza kyor. Ancak bu kesimin etkileri olduka snrl ve siyasal anlamda temsiliyeti zayf.

Oy kullanmnda problem yoktu; asl mesele oylar kimlerin, ne ekilde saydyd


lk defa 2011deki parlamento seimlerinde AGT gzlemcilerine kaplarn aan Rusyaya 2012 bakanlk seimlerinde gzlemci olarak giden Muzaffer enel, konumasnn banda Rusyann dnya topraklarnn yedide birini kapsayan devasa bir corafyaya sahip olduunu ve 143 milyon nfuslu lkede 110 milyon kaytl semen bulunduunu hatrlatt. Seim usulszl iddialar hakknda enel zetle unu syledi: Oy kullanmnda problem olduunu zannetmiyorum, asl mesele oylar kimlerin ve ne ekilde saydyd. Btn kamu kurulularnn ve resm unsurlarn Putin iin mobilize edildii bir gerek. Sandklarda grevli 1 milyon kiinin %80i devlet memuruydu. enele gre, Putine oy verenlerin ou, onun dalmann ve kn eiinde olan lkeyi yeniden ayaa kaldrd grnde. Yallar ise ounlukla Komnist Partiye oy veriyor; zira kapitalizme sorunlu gei, devlet himayesine ve desteine alkn yal kesimin sosyoekonomik sorunlarn derinletirmi durumda.

Rusyay ieride kontroll bir serbestiyet, darda ise daha sert bir politika bekliyor
Rusyada halkn ve entelektel kesimin de nabzn tutan enel, ynelttii nmzdeki dnemde Rusyann geleceini neler belirleyecek? sorusuna verilen cevaplardan hareketle unlar syledi: Post-emperyal sendrom yaayan Rusya, (i) uluslararas sistemde g konsolidasyonunda stratejik bir birikim yapma derdinde. (ii) Ekonomik kalknma, yani hammadde ve enerji baml ekonomiden knowhow eksenli bir ekonomiye gei art (zira eski yap en fazla yirmi yl daha srebilir). (iii) Siyasi birliin, i g konsolidasyonun salanmas (Ruslarn deyimiyle, merkezde kendilerinin olmas, dierlerinin ise ona zincirlenecekleri ve hibir ekilde Rusyadan ayrlamayacaklar bir duruma getirilmesi) isteniyor. te bu

24 KAM E-BLTEN 4

bakmlardan Putin halkn byk desteini kazanyor. Ancak Putinin bunlar ne lde baarabilecei birer soru iareti. Yine de nmzdeki dnemde ieride daha liberal (kontroll bir serbestiyet), darda ise daha sert bir politika bekliyor Rusyay diyebiliriz.

Ankaray yeni-Osmanlc bir politika izlemekle suluyor. Kamalova gre 2010 ve 2011 yl Trk-Rus ilikileri asndan ok nemliydi. Vizelerin kaldrlmas, Mersine ina edilecek nkleer santral ihalesinin Ruslara verilmesi ve enerji konusunda birok ortak projenin hayata geirilmesiyle ilikilerde geri dndrlemez admlar atld. Bunlar mevcut birtakm problemleri ilikilere zarar vermeden zme isteinin de birer iaretiydi. kili ilikileri olumsuz etkileme ihtimali bulunan Fze Kalkan Krizi konusunda Kamalov, Trkiyeye NATO radar ss kurulmasnn Rusyada tedirginlik ve rahatsz yarattna, ancak Rus politikaclarn Avrupa ve Amerikay ok sert ifadelerle eletirmelerine karn, Trkiyeye ynelik byle bir diplomatik dil kullanmadklarna dikkat ekti. ssn Rusya tarafndan kendisine ynelik bir hamle olarak yorumlandn belirten enel ise bu konuda ilgin bir ayrnty dile getirdi: Krecikteki radar ss, NATOnun Rusya ile imzalad AKKA Antlamas snrlar dnda kalyor. Dolaysyla Rusyann g dengesinin bozulduu argmanna kar Bat, biz antlamaya sadk kalarak bunu ina ediyoruz diyor.

Rusya, Trkiyenin Orta Asya ve Kafkasyadaki ok kk bir admn bile kskanlkla karlyor
Zamann su gibi akt ve katlmclarn youn ilgisine mazhar olan bu toplant, uzunca bir soru-cevap faslyla sona erdi.Bu ksmdan zellikle Trkiye-Rusya ilikilerine dair grleri aktarmakta fayda var. Kamalov, Trkiye ve Rusyann, Ortadou ve Balkanlardan ziyade, Orta Asya ve Kafkasyada kar karya olduunu dnyor. Ancak iki lke farkl fikirlerini ve pozisyonlarn bir atmaya dntrmemeye zen gsteriyor. Mevcut statkonun devam muhtemel bir krizi nlyor. Trkiye eer ileride Orta Asya ve Kafkasyada aktif bir siyaset izlerse ilikilerde gerginlik yaanabilir. Zira Rusya, bu blgelerde Trkiyenin ok kk bir admn bile kskanlkla karlyor ve

MART-NSAN 2012

25

AVRASYA KONUMALARI 5

10 Nisan 2012

Arap Bahar Srecinde Rusyann Ortadou Politikas Aleksandr Sotnienko


Deerlendirme: zgr Dikmen
Aleksandr Sotnienko, lisans eitimini Petersburg Devlet niversitesi Dou almalar Fakltesinde ald. Ayn niversitede Osmanl mparatorluunda Jeopolitik Meknn Evrimi (18391908) balkl doktora tezini 2003te tamamlad. Hlihazrda Petersburg Devlet niversitesi Uluslararas likiler Fakltesi mensubu olan Do. Dr. Sotnienko, ayn zamanda ada Ortadou Aratrmalar Merkezinin mdr yardmcl grevini yrtyor. Rus basnnda sk sk yorumlar yaynlanan Sotnienkonun akademik ilgi alanlar arasnda Trkiye, Ortadou, Kafkaslar, Bizans ve Osmanl mparatorluu, Avrasyaclk, din ve siyaset, Hristiyanlk ve slamda heterodoks akmlar bulunuyor.

26 KAM E-BLTEN 4

Rusya son gnlerine kadar Esed rejimine destek verecektir

vrasya Konumalarnn beincisinde Petersburg Devlet niversitesi Uluslararas likiler Fakltesi retim yesi Trkolog Do. Dr. Aleksandr Sotnienko, Rusyann Arap Baharna bakna dair bir konuma yapt.

meyle birlikte din ve gelenek bask altnda tutulurken postmodern dnemle birlikte dinin yeniden gndeme geldiini belirtti ve ekledi: Postmodernizm Tanrnn rvandr; nk modernite dini ortadan kaldrmak isterken postmodernlik onu yeniden gndeme getirdi. Bu noktadan hareketle Trkiyede ve Ortadouda postmodern dnemin yaandn belirten Sotnienkoya gre, bu yeni dnem AK Partinin iktidar olmasyla 2002de balad ve bir krlma yaand. Zira nceki dnemde iktidara gelen siyasi partiler ve aktrler olduka modern ve laik iken son on senedir Trkiyede din, siyaset ve gelime bir arada yaanyor. Ortadouya gelince, Arap Baharyla birlikte halklarn kar kt liderlerin 20. yzyldan kalma modern liderler olduunu belirten Sotnienko, benimsedikleri sosyalist, milliyeti ve pan-Arap grlerin zaten 20. yzyln sonunda geerliliini yitirdiini vurgulad. Bu sebeple Arap Baharnn postmodern dnem balamnda deerlendirilmesi gerektiini belirtti. Yaananlarn her ne kadar liberalleme balamnda modern bir yz olsa da srecin postmodernliini dinin toplumsal dzlemde yeniden ykselie gemesine balad.

Trkiyede ve Ortadouda postmodern dnem yaanyor; modern ideolojiler ve liderler miadn doldurdu
Sotnienko, Rus elitinin ve entelektellerinin Arap Baharna bakn daha iyi ortaya koyabilmek iin konumasnn banda l bir dnemlendirmeye bavurdu: (i) Bat etkisinin Rusyaya henz ulamad modern ncesi dnem; (ii) Aydnlanma ile balayp 20. yzyln sonlarna dek sren ve liberalizm, komnizm ve milliyetilik ideolojilerinin damgasn vurduu modern dnem - ki 20. yzyln sonuna doru komnizm ve milliyetilik etkisini yitirirken liberalizm hl etkiliydi; (iii) 20. yzyln sonuyla balayan ve mahiyetini tam da bilemediimiz postmodern dnem ki bu yeni sre modernliin ve liberalizmin deerlerine sarsc bir etki yapt. Sotnienko bu noktada dini rnek gsterdi. Modernle-

Ynetici elitin Batya ynelme abasna Rus halk tepkili


Bu girizghn ardndan Rusyadaki i dengeleri anlamamz iin geriye dnk olarak srece bakan Sotnienko, komnizmin yklmasnn akabinde zellikle 1991-94 dneminde Rusyada elitlerin arlkl olarak liberalizmi

MART-NSAN 2012

27

ve Batcl benimsendiini ve siyasal alanda Batyla iyi ilikilerin srdrlmesini desteklediini, ama Rus halknn Batclk dncesini sevmediini ifade etti. Nitekim Rusyadaki Levada Merkezinin yllardr yapt kamuoyu aratrmalarnn 2011 sonucuna gre, halkn %10u lkesini Avrupann, %6s da Asyann bir paras olarak gryor; %74lk kesim ise Rusyay ikisinden de bamsz bir Avrasya lkesi olarak kabul ediyor ve yeni liberal yapy benimsemiyor. Sotnienko ite bu durumu, 19. yzylda Osmanl mparatorluunda ynetici elitin Batya ynelme abasna kar halkn tepkisiyle ortaya kan gerilime benzetti.

plana sahip. Dier yanda liberal bir elit kadro var; Dmitri Medvedev ve arkadalarnn yz tamamen Avrupaya dnk. Bu kesim Arap Baharnn etkilerinin Rusyaya da srayabileceinden ciddi bir ekilde endie ediyor. Ama bu vesileyle ilk kez yzlerini Ortadouya evirmi durumdalar. te yandan Sotnienko 1991-94 dneminde etkin konumda olan liberal elitin Arap Devrimlerini desteklediine, ancak slamc bir devrimi deil, tpk Grcistan ve Ukraynadaki gibi, liberal bir turuncu devrimi savunduuna dikkat ekti.

Putin, Ortadoudakiler gibi, modern dnemden kalma milliyeti ve laik bir lider
Bu ereveden hareketle Sotnienko Arap Baharna ynelik ynetici elitler baznda iki farkl bak as olduunu belirtti: Vladimir Putin, modern dnemden kalma milliyeti ve laik bir lider; tpk Msr ile Libyann devrik liderleri Hsn Mbarek ve Muammer Kaddafi ile Suriye Cumhurbakan Bear Esed gibi. Mevcut Rus eliti de Putinle benzer bir arka

Rusya, Amerikan birliklerinin Suriyeye mevzilenmesinden kayglanyor


Msrdaki olaylar srasnda tarafsz bir politika izleyen Rusyann, Libya konusunda BMdeki oylamada veto yerine ekimser kalmay tercih ederek bu lkeyle ulamdan silah ticaretine ve petrol ve doalgaz yatrmlarna kadar birok alanda yrtlen milyar dolarlk projeleri kaybettiine ve u anda Libya pazarndan tamamen dlandna dikkat ekti. Libyadaki gelimelerden ders karan Rusya asndan Suriyenin daha da zel bir konumda

28 KAM E-BLTEN 4

olduunu hatrlatt. Buna gre Rusyann Souk Sava yllarndan beri Suriyeyle olduka iyi ilikileri var; Ortadoudaki en byk diplomatik temsilcilii amda; bu lkede bir de donanma ss bulunuyor. Ayrca Suriye silah ticareti asndan da Rusya iin nemli bir kazan kaps. Asl kayg ise Libyadakine benzer bir mdahaleyle Amerikan ordusunun -Irakn ardndan- Suriyeye girmesi ki bu, rakibi ABDnin Rusyaya daha da yakn bir noktaya mevzilenmesi anlamna gelecektir.

lir. te yandan Sotnienko bir i sava halinde Ortodoks Hristiyanlarn Rusyaya g edecei beklentisini de dile getirdi. Trkiye-Suriye ilikilerine gelince Sotnienko, olaylarn balad dneme kadar komularla sfr sorun siyasetinin olduka iyi ilerlediini, ancak hlihazrda Trkiyenin yanl bir konumda olduunu ve bundan da zararl kabileceini ngryor. Trkiyenin snrna gelen mltecilerin says u anda 25.000i bulsa da bir i sava durumunda bu rakamn milyonlara ulaabileceini ve bunun Trkiye iin byk bir problem tekil edeceini dnyor.

Baas rejimi artk sona geldi; ancak Suriyeyi byk bir i sava bekliyor
Esedin iktidarda son zamanlarn yaadn dnen Sotnienko, bunu 20. yzylda kalm ve artk miadn doldurmu bir ideolojik yapya mensup olmasna balad. Suriyedeki mevcut rejimin belli bir lde istikrar saladn dnen Sotnienko, bunu rejime alternatif tekil edecek gl bir muhalefetin, ciddi bir organizasyonel yaplanmann olmamasna balad. Yine de rejimin artk sona geldiini ve bundan sonra byk bir i savan kacan ngryor Sotnienko. nk lkede mezhepsel blnmeler ok derin. zellikle SnniNusayri ayrm lkede olduka etkili. %10luk Hristiyan nfus da Snnilerden korktuu iin ekseriyetle rejimi destekliyor. Ayrca ounluu oluturan Snni gruplar da kendi ilerinde blnm durumda. te yandan Krtler rejimin devrilmesinden sonra Iraktaki Krtler gibi bamszlk isteyebilir. Bu haliyle Suriyede artlar, Libya ve Msra kyasla, i sava iin ok daha msait. Sotnienko, Rusyann son gnlerine kadar Esed rejimine destek olacan, bir i sava halinde muhalifleri desteklemeyeceini dnyor. Ancak uzun yllardr yakn temas halinde olduu Ortodoks Hristiyanlara yakn duracan ngryor ki ona gre bu, nfuslarnn azl (%6) nedeniyle iyi bir siyaset olmayabi-

Rejimin yeni bir ideoloji ortaya koymamas halinde Rusyay turuncu devrim bekliyor
Son olarak Sotnienko Arap Baharnn Rusyaya muhtemel yansmalarn da deerlendirdi. Buna gre, Rusyada rejimin alan amamas halinde muhalif elit -tpk Arap Dnyasnda olduu gibi- orta veya uzun vadede bir devrime, turuncu devrime, mutlaka ama mutlaka nclk edecektir. Bu noktada Putinin kkl bir reform yapp yapamayaca, daha da nemlisi yeni bir ideoloji ortaya koyup koymayaca olduka nemli. Zira 1994 sonras dnem, belli bir gr etrafnda ekillenmeyen, herhangi bir siyaset felsefesine dayanmayan ideolojisiz bir dnemdi ki bu artk srdrlebilir deil. Bunu baarabilmesi iin ise Putinin etrafndaki yolsuzluktan beslenen istihbarat gemie sahip oligarklar saf d brakmas gerekiyor ki bu kesinlikle kolay deil. Aksi bir durumda lkedeki liberal ve milliyeti kanat turuncu devrimle iktidara gelecek ve bu, Rusyay parampara edecektir. te yandan Sotnienkoya gre, -bazlarnn Putinin yeni ideolojik ve siyasi projesi olarak grd- Avrasyaclk, bir dnce, bir sylem olarak var olsa da fiiliyatta bu ynde herhangi bir ciddi adm atlm deil.

MART-NSAN 2012

29

KTAP-MAKALE SUNUMLARI

11 Nisan 2012

Targeted Sanctions in the 21st Century: Challenges and Opportunities Francesco Giumelli
Deerlendirme: Kadir Temiz
Francesco Giumelli, talyadaki Avrupa niversitesi Enstitsnde Jean Monnet Krss retim yesi ve Prag Metropolitan niversitesi Uluslararas likiler ve Avrupa almalarnda yardmc doenttir. Giumelli, Floransa niversitesi Siyaset Biliminde Coercing, Constraining and Signaling: Explaining UN and EU Sanctions after the Cold War balkl teziyle 2009 ylnda doktorasn tamamlad ve getiimiz yl bu almasn kitaplatrd. Yaptrmlarla ilgili eitli yaynlarnn yan sra BM Yaptrmlar Konsorsiyumu ile ortak almalar yapt. 2008de Avrupa Gvenlik ve D Politika almalar kapsamnda Compagnia di San Paolo tarafndan burs ile dllendirildi ve Notre Dame niversitesi Kroc Uluslararas Bar almalar Enstitsnde misafir aratrmac olarak bulundu.

30 KAM E-BLTEN 4

Bir mdahale yntemi olarak yaptrmlar diplomasi, ekonomik tevik ve kuvvet kullanmyla beraber fayda retebilir
gibi lkeler zerinden yaptrmlarn uluslararas siyasetin gndemine geldiini belirtti. Buna ramen yaptrmlarn amalar, hedefleri

isan aynda gerekletirdiimiz Kitap-Makale Sunumlarnda Prag Metropolitan niversitesi retim yesi Yard. Do. Francesco Giumelli, Souk Sava sonras dnemden gnmze hedefli yaptrmlarn teorik ve pratik boyutlarn tartt. Giumellinin Coercing, Constraining and Signalling: Explaining UN and EU Sanctions after the Cold War (ECPR Press, 2011) balkl kitabnda ele ald konuyu daha ok pratik rneklerle aklamaya alt sunumunun ana temas, 1990l yllardan sonra yaptrmlardaki hedefin daha net ve belirli hale getirilerek etkisinin artrlm olmasyd.

ve etkilerine dair nemli bir bilgi eksikliinin olduuna dikkat eken Giumelli, kendi almasnn tam da byle bir bilgi eksikliini giderme amac tadn vurgulad. Giumelliye gre yaptrmlar uluslararas hukuk ve siyaset ile ilgili bir konu olduu iin uluslararas sistemin deien yaps ile beraber yaptrmlarn tanm, uygulanmas ve etkisi de deiiklie uruyor. Bundan yirmi yl nce yaptrmlar konusunu ele alrken daha fazla kuvvet kullanm ve Souk Savan getirdii siyasi kutuplamann ideolojik etkilerini de konumaktaydk. Ancak bugn yirmi yl ncesinden daha farkl ve karmak olaylarn etkiledii bir uluslararas sistem var. Uluslararas krizler de bylesi bir ortamda ekilleniyor. Krizlerin nitelii deitike uygulanan yaptrmlarn boyutu, nitelii ve formu da deiiyor.

1990lardan sonra yaptrmlarn hedefi daha net hale getirilerek etkisi arttrld
Sunumuna yaptrmlar konusunun neden nemli olduuna dair rneklerle balayan Giumelli, son yllarda ran, Libya, Kuzey Kore

Hasmn davrann deitirmeye dnk en az maliyetli yntem yaptrmlardr


Yaptrmlarn zellikle verimlilii ve faydas ska tartma konusu oluyor, eletiriliyor. Giumelli eletirileri makul karlyor; ancak yaptrmlarn yerine uygulanabilecek baka herhangi bir yntemin, zellikle de kuvvet kul-

MART-NSAN 2012

31

lanmnn, hem daha maliyetli hem de insani adan daha problemli olaca kansnda. Bu nedenle yaptrmlar destekliyor; ancak amac ve hedefleri net yaptrmlarn gelitirilmesi gerektiini savunuyor. Bu genel giriin ardndan yaptrmlarn sebep ve sonularn rneklerle aklamaya balayan Giumelliye gre her siyasi ve iktisadi davran gibi yaptrmlarn da belirli amalar bulunuyor. Mesela demokrasinin teviki, kriz ynetimi, terrizmle sava veya nkleer silahlanmann nlenmesi amacyla yaptrmlar yrrle konabilir. Yaptrmlarn bir zellii esnekliidir; ulalmak istenen hedefe uygun olarak farkl zaman ve meknda farkl yntem ve aralarla uygulanabilir. Kar taraftaki aktrn davrann deitirmeye dnk en az maliyetli yntem de yine yaptrmlardr. rnein ABDnin Irakta kuvvet kullanmas ile daha nce bu lkeye uygulanan ambargolarn maliyeti kyaslandnda yaptrmlarn kuvvet kullanmna gre ok daha az maliyetli bir yntem olduu grlr.

Sivillere zarar veren kapsaml yaptrmlar yerine artk sorunlu taraf cezalandrmaya dnk hedefi belirli yaptrmlar tercih ediliyor
1990l yllarda yaptrmlar konusunda bir zihniyet dnm yaandn belirten Giumelliye gre bunun en nemli gstergesi kapsaml yaptrmlardr (Irak, Haiti, Yugoslavya ve Ruandaya ynelik BM yaptrmlar gibi). Kapsaml yaptrmlara getirilen en nemli eletirilerden biri, hedef alnan aktrden ziyade sivil halka byk zarar vermesidir; tpk Irak ve Ruandaya ynelik gda yaptrmlarnda olduu gibi. Giumellinin tanmlad hedefi belirli yaptrmlar da ite bunun fark edilmesinden sonra gndeme geldi; yaptrmlarn trleri ve uygulama arl eitlenirken sorunlu taraf cezalandrmaya ynelik yaptrmlara arlk verildi. Yaptrmlarn ancak devletlere uygulanabilecei varsaymndan hareket eden btn-

32 KAM E-BLTEN 4

cl bak as yerine bireysel sorumluluklara odaklanan yeni bir bak as ortaya kt. Artk devlet d aktrlere de yaptrmlar uygulanyor. Ancak burada da birtakm sorunlar sz konusu. rnein bireysel yaptrmlarda da otoriteyi elinde bulunduran grup, yaptrmla ortaya kan faturay sivil halka ya da farkl gruplara yayarak maliyeti drme stratejisi uyguluyor. Giumelliye gre uygulama ve sonulardaki bu farkllklarn veya istenmeyen durumlarn nlenmesi iin yaptrmlar belirli bir analitik ereveye oturtmak gerekir. Bunlarn banda da mevcut yaptrmlar eitlendirmek ve ieriklerini daha youn bir ekilde doldurmak geliyor. Giumelli, farkl yaptrm formlarndan zellikle gnmzde sklkla bavurulan drt tanesi -silah ambargosu, ekonomik boykot, finansal snrlamalar ve seyahat yasa- zerinde durdu ve bunlar Suriye, ran, Zimbabve gibi rnekler zerinden aklad. BM ve ABnin uygulamalarndan rnekler veren Giumelli, yaptrmlarn gelecekte baz frsatlar ve meydan okumalarla yzleeceini dile getirdi. Bu anlamda Giumelliye gre yaptrmlarn daha da esneklemesi, farkl kriz durumlarna uygulanabilir olmas, daha az maliyetli olmas ve zellikle deien formlar ile daha da etkili hale gelmesi nemli frsatlar

arasnda sralanabilir. Dier yandan uygulama alanndaki sorunlar, devletlerin kapasiteleri, yasal engeller ve mahkemelerde alan davalar, bazlarnn ok hafif etkide bulunmas gibi eitli meydan okumalar yaptrmlarn nndeki en byk engeller olarak saylabilir. Sonu olarak, yaptrmlarn baarl saylmasnn kriterleri 1990larla birlikte deiime urad. Eskiden bir yaptrmn baarl saylmas iin aktrn davranlarnn deimesi veya hedeflenen siyasi amacn gereklemesi gerekli grlyordu. Ancak bugn yaptrmlarn hedefi net ve belirli alanlara odakl olmas ve kademeli bir deiimin yaanmas baar saylyor. Bu sebeple bask ve zorlama (coercing) ile bir davran deiimi arzulanrken ayn zamanda snrlama (constraining) yntemi ile belirli davranlarn nne geilebilir. Yaptrmlarn nc yntemi olarak da hedefe mesaj gndermek (signalling) bir bakma ulalmak istenen amaca bir adm daha yaklalmasn salayabilir. Bu l yaptrm mantnn bugn uygulanan yaptrmlarda da grlebileceini iddia eden Giumelli, yaptrmlarn her halkrda bir mdahale yntemi olarak diplomasi, ekonomik tevik ve kuvvet kullanmndan farkl ama onlarla beraber karlkl bir fayda retebileceini vurgulad.

MART-NSAN 2012

33

ZEL ETKNLK

25 Nisan 2012

Yetimlere Dnyanzda Yer An Murat Ylmaz


Deerlendirme: Tuba Gltekin
stanbul niversitesi Tarih Blmnde lisansn, Uluslararas likiler Blmnde ise yksek lisansn tamamlayan Murat Ylmaz, 1994ten beri HH nsani Yardm Vakfnda grev yapyor. Hlihazrda HHnn hem bakan yardmcln hem de ynetim kurulu yeliini yrten Ylmaz, uzun yllar srdrd Aratrma ve Yaynlar Komisyonu bakanlnn ardnda 2011de Yetim Birimi bakanlna geti. Balkanlar konusunda uzmanlaan Ylmazn Drinann br Yakas Sancak: Kimlik Oluumu ve Otonomi Sorunu ve Kosova - Bamszlk Yolunda isimli iki kitab bulunuyor.

34 KAM E-BLTEN 4

nsan, din, toplumsal ve evrensel kurallar gerei yetim ocuklardan mesulz


yaygn olarak yetim ve oul anlamda eytam kelimesinin kullanld grlmektedir.
Btn mutlu aileler birbirine benzer, her mutsuzluun hikyesi ise kendine zgdr. Lev Tolstoy, Anna Karenina

Tarihsel arkaplana bakldnda, lhanl hkmdar Gazan Mahmut Han (1295-1304) tarafndan yaptrlan yetimhane ve Osmanlnn Avarz ve Messesat- Hayriye isimlerini tayan, bnyesinde yardma muhta dul ve yetimleri barndrmak iin alan vakflar bulunmaktadr. Fatih Vakfiyesi yetim ocuklarn okutulmas ve meslek sahibi olmas konusunda kanunlar iermektedir. Tanzimattan sonra 1851de kurulan Eytam Nazrl, 1868de Mithat Paa tarafndan kurulan slahhaneler, 1872de kurulan Dar-afaka, 1903te II. Abdlhamid tarafndan kurulan Darul-Hayr- li, 1915te Trablusgarp ve Balkan savalarnda babalar ehit olan ocuklar iin alan Darl-Eytamlar ve 1917de alan Himaye-i Etfal Cemiyeti ile kurumsal gemiimiz zetlenebilir.1 Gnmzn yetim ocuklar meselesine dndmz vakit kurumsal olann tevars ve bu alanda yaplmas gerekenlerin ihdas noktasnda nemli sorumluluk alanlar ile karlayoruz. Bunlar devlet bnyesinde kurumsal bakmla iktifa edip bireysel adan muaf saylabileceimiz sorumluluk alanlarndan olmayp en yakn haleden en uzana kadar insan, din, toplumsal ve evrensel kurallar gereince mesul olduumuz geni bir alan iermektedir.
1 Veli nan, Osmanl Sosyal Yapsnda ksz ve Yetimler, Sava ocuklar-kszler ve Yetimler Sempozyumu Bildirileri, 2002.

lkemizde ve dnyada deien hayat koullar, sreen hastalklar, doal afetler, savalar ve benzeri durumlar insan hayatn tehdit etmekte; hayatn kaybedenlerin yaknlar, eleri ve zellikle ocuklar zor bir hayat mcadelesi ile kar karya kalmaktadr. Ebeveynini kaybetmi yetim ocuklar meselesi -bilinen ama dokunulmayan- bireysel ve sosyal sorumluluk alan ierisinde yer alan nemli konu balklarndan biridir. Trkede anne kelimesini karlayan en eski kelime g kelimesidir ve ek alm olarak kullanlan k+sz kelimesi annesiz anlamna gelmektedir. Kutadgu Biligde yetim anlamn karlayan atasz (babasz) kelimesi kullanlmtr. slamiyetin kabulnden sonra

MART-NSAN 2012

35

Sokaklarda yaayan 90 milyon yetim, misyoner rgtler ile organ, dilencilik ve fuhu mafyasnn tehdidi altnda
Bu alanda almalaryla dikkat eken nsan Hak ve Hrriyetleri nsani Yardm Vakf (HH)nn bakan yardmcln ve Yetim Birimi bakanln yrten Murat Ylmaz, Kresel Aratrmalar Merkezinde gerekletirdii sunumunda dnyadaki yetimler ile ilgili u bilgileri ve istatistikleri bizimle paylat: Dnyada 165 milyon yetim ocuk olduu belirtiliyor. UNICEFin raporlarnda ise bu rakam 210 milyon olarak ifade ediliyor. Ancak bu istatistikler dnyann en kalabalk nfuslu lkeleri in ve Hindistan ile 5 milyon yetim ocuk bulunduu tahmin edilen Irak gibi toplamda 52 lkenin verilerini iermediinden yetim ocuk saysnn gerekte 210 milyonun ok zerinde olduunu syleyebi-

liriz. Afrikada her yl 2 milyon ocuk yetim kalyor ve bunlarn %30u ebeveynlerini AIDS sebebiyle kaybediyor. te taraftan yetim ocuklarn yaklak 90 milyonu tehlikeye ak bir ekilde sokaklarda yayor; bu da onlar misyoner rgtlerin yan sra organ, dilencilik ve fuhu mafyasnn penesine dme riskiyle kar karya brakyor. statistikler her yl 2,5 milyon ocuun karlarak satldn, eitli sulara ve fuha srklendiini ortaya koyuyor. Bir dier nemli veri ise savaan ocuklarla ilgili; bugn dnyada 300 bin ocuk asker olduu tahmin ediliyor.

HH, topraklarndan kopmadan, gvenilir ellerde yetim ocuklarn maddi-manevi ihtiyalarn karlamay amalyor
te dnyadaki mevcut bu tablo karsnda Ylmaz, HHnn yetimlere ynelik faaliyet-

36 KAM E-BLTEN 4

lerini ayrntlaryla anlatt. Buna gre HH, 1992de Bosna Sava srasnda balad faaliyetlerine yetim kalan ocuklarla ilgili almalarn da katarak, bugn toplamda 135 lkede dnemsel destek kapsamnda yetim ocuklara ve ailelerine destek veriyor ve bu lkelerde 300n zerinde partner kurulula alarak yerel kaynaklar da glendiriyor. HH, yurtiinde ve yurtdnda sava, igal, doal afet, kronik yoksulluk, hastalk, kaza vb. sebeplerle babasn veya anne-babasn kaybeden, bir yakn yannda veya yetimhanede barnan ocuklar destek kapsamna alyor. Ylmazn belirttiine gre, bu ocuklara kendi topraklarndan kopmadan, gvenilir ellerde maddi ve manevi ihtiyalarnn karland ortamlar sunmay amalyor ve bu erevede eitim, salk, gda, giyecek ve barnma konusunda destek veriyor. Dnemsel almalarn yan sra dzenli destek kapsamnda 2007de balatt Sponsor Aile Sistemi erevesinde bugn 36 lkede 25.000 yetim ocua yardm yapyor. Sponsor olmay kabul eden balarn her ay verdii 90 TL ile HHnn yetim tanm erevesinde belirlenen yetim ocuklarn bata eitim, salk, gda ve dier temel ihtiyalar karlanyor. HHnn sponsorluk sistemi ile destekledii yetim ocuklarn %60 Filistin, Irak ve Lbnandan; yani savan olumsuz etkilerini en

ok zerlerinde hisseden yetim ocuklardan oluuyor. Getiimiz aylarda Vandaki depremlerde yetim kalan 200 ocua da HH destek veriyor. Bu almalarn dnda HH, babasn kaybetmi ve ailesi olmayan ocuklar iin Ae (Endonezya), Pakistan, Moro (Filipinler) ve Patani (Tayland) bata olmak zere dnyann farkl blgelerinde at sekiz yetimhanede 650 ocuun bakmn salyor. nas devam eden drt yetimhane daha bulunuyor. Temel destek balklarna ek olarak psiko-sosyal adan rehabilitasyonlarnn salanmas amacyla zellikle sava ve deprem riskinin youn olduu blgelerde yetim ocuklar ile annelerine ynelik psikolojik destek hizmeti de salyor. HH Bakan Yardmcs Murat Ylmaz, gerek dnyada hlihazrda yetimlerin yaadklar skntlar ve yetimhanelerin iler acs durumuna dair anlattklaryla gerekse HHnn maddi yardmdan eitime, psikolojik rehabilitasyondan salk hizmetlerine kadar bu ocuklarn yzn gldren faaliyetlerine dair paylatklaryla, yetimlere dnyamzda bir yer at ve bize bireysel ve toplumsal sorumluluklarmz bir kez daha hatrlatt. Snrl imknlarmzla dahi bir yetimin elinden tutup bir nebze olsun dertlerine derman olabileceimizi, geleceini inasna katkda bulunarak yzn gldrebileceimizi somut rneklerle ortaya koydu.

MART-NSAN 2012

37