You are on page 1of 28

1

STANBUL N VERS TES SOSYAL B L MLER ENST TS SOSYAL B L MLER DERG S 2004, SAYI 1, S. 13-43 KOKORDAK TRGE YAZITLARI
Rysbek AL MOV* TURGESH INSCRIPTIONS FROM KOCHKOR ABSTRACT In Turkic Studies literature it is believed so far that the runic inscriptions of early Turks found within the borders of todays Kyrgyzstan are concentrated only in Talas valley. However, the archaeological observations in the Kochkor region (1998-2002) show that the Turkic runic writing system spread over Inner Tien Shan as well. Eighteen new incriptions engraved on rocks were discovered during the investigations. The author gives his own interpretation to these newly found inscriptions and supplies each of them with transliteration, transcription and translation. Comparison of lyre-like heraldic symbols (tamgha) accompany most of the monuments with analogues from Turgesh coins and petroglyphs located in nearby areas gives a clue about the date and ethnic possession of the inscriptions. The author suggests that these monuments belong to Turgesh dynasty and were written at first half of the 8th century. KEY WORDS Kochkor, Turgesh, On Ok, tribe, runic inscription, tamgha, coin, symbol.

ZET Trkoloji literatrnde eski Trklerin runik harfli yaztlarnn gnmz Krgzistan topraklarnda sadece Talas vadisinde younlat dnlrd, oysa 1998-2002 tarihleri arasnda Kokor blgesinde gerekletirilen arkeolojik almalar sonucu bulunan yeni yaztlar, Tien-ann da eski Trk runik yazsnn kapsama alanna girdiini gsterdi. Makalede, bahsi geen tarihlerde ortaya karlan toplam 18 yaztn okuma denemesi yaplmaktadr, ayrca, yaztlarn birkana elik eden Grek mzik aleti liri anmsatan bir kabile damgasnn Trge dnemine ait baz sikkeler ile Krgzistann deiik blgelerindeki kayalar zerinde bulunan damgalarla benzerlii ortaya konularak, yaztlarn tarihi ve etnik aidiyeti hakknda grler ileri srlmektedir.

stanbul niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Trk Dili ve Edebiyat Anabilim Dal Doktora rencisi.

Yaztlarn VIII. yzyln ilk yarsnda Trge kaan ailesi yeleri tarafndan hakkedildii dnlmektedir. ANAHTAR SZCKLER Kokor, Trge, On Ok, kabile, runik yazt, damga, sikke, iaret. GR Tanr Dalar ile Yedisu, Fergana ve Dou Trkistan gibi komu blgeler, eskiden beri eitli rk ve dine mensup pek ok kavmin youn olarak yaad corafyadr. Bunun en salam kant bu topraklarda yaayan halklarn eitli malzemeler zerinde braktklar yazl antlardr. Gnmz Krgzistan topraklarnda Sod, Sryani, Arap, Tibet, Sanskrit, runik ve Uygur harfli ok sayda yazt bulunmaktadr.1 Bu yaztlarn ounluunu ise eski Trklere ait runik harfli yaztlar oluturmaktadrlar. imdiye dek trkoloji literatrnde Krgzistan, Trk runik yazsnn kullanld kenar blgelerden biri olarak kabul edilirdi.2 Ancak bilim dnyasna kazandrlan runik yazl antlarn saysnn halihazrda elliyi gemi olmas, Moolistan ve Gney Sibirya gibi, Tanr Dalar ve civarnn da, artk, erken Ortaada runik yaznn genie bilindii ve uyguland ana merkezlerden biri olarak kabul edilmesine imkan vermektedir. Runik yaznn tatbik edildii yerel malzemenin eitli oluu ise bu grmz destekleyen nemli bir unsurdur.3 A. M. von Gabainin de dedii gibi yazlrken her ne kadar byle bir ama gdlmediyse de, bu yaztlar bizim iin zengin ve kymetli birer tarihi belge niteliindedir.4 Yeni buluntular ile erken Ortaa Trk topluluklar tarihindeki karanlk sayfalar birer birer aydnlanmaktadr. Son olarak tarihi yaztlar Fergana vadisi ile Kokor

. Cumagulov, Epigrafika Kirgizii, I, Frunze, 1963; II, Frunze, 1982; III, Frunze, 1987; . Cumagulov, A. N. Kononov, Grammatika Yazka Tyurkskih Runieskih Pamyatnikov VII-IX vv., Leningrad, 1980, s. Bk. A. N. Berntam, Novye epigrafieskiye nahodki iz Semireya, Epigrafika Vostoka, 1948/II, s. 107-

Yazk Siro-Tyurkskih (Nestorianskih) Pamyatnikov Kirgizii, Frunze, 1971.


2

20.
3

113; . Cumagulov, Epigrafieskiye pamyatniki Kirgizii, Pamyatniki Kirgizstana, I, 1970; . Cumagulov-S. G. Klyatorny, Naskalnaya drevnetyurskaya epigrafika v Talasskom Ala-Too, Sovyetskaya Tyurkologiya,1983/3, s. 78-82; D. D. Vasilyev, Grafieskiy fond pamyatnikov tyurskoy runieskoy pismennosti aziatskogo areala, M. 1983, s. 38-43; Y. A. Zadneprovskiy, Tyurskiye pamyatniki v Fergane, Sovyetskaya Arheologiya, 1967/1, s. 270-274.
4

A. M. von Gabain, Vorislamische alttrkische Literatur, Handbuch der Orientalistik, Abt. 1, Bd.5,

Leiden, 1963, s. 219.

ovasnda bulunmutur5. zellikle Kokorda tespit edilen runik yazl yeni antlar gebe ve yerleik Trk kabilelerine dair yeni bilgilerin elde edilmesine kaynaklk etmitir. Makalede 1998, 2000 ve 2002 tarihlerinde arkeolog K. . Tabaldiyev ve ekibi tarafndan Kokor vadisinin eitli blgelerinde yaplan keif almalar sonucu bulunan yeni runik yaztlar hakknda bilgi verilecektir. YAZITLARIN NCELENME TAR HES Kokor yaztlar bilim dnyasna ilk kez K. Tabaldiyev ve O. Soltobayev tarafndan eitli peryodik yaynlarda makale ve yazlar eklinde duyurulmutur.6 stanbulda yaplan Uluslararas II. Gktrk Yazt ve Antlar Nisan 2000de

Kollokyumunda R. Alimov tarafndan yaztlarn 1998de bulunan grubu hakknda n bilgileri ieren bir bildiri sunulmutu7. 24-29 Eylul 2000de ise zmirde gerekletirilen IV. Trk Dili Kurultaynda S. G. Klyatorny sz konusu yaztlardan ilk dokuzuna ilikin kendi okuyuunu teklif etti.8 27-29 Austos 2001 tarihlerinde Bikek ehrinde dzenlenen Krgz Tarihinin Aktel Meseleleri konulu bilimsel kongrede Kokor yaztlarnn ilk grubuna deinen Kazakistanl bilim adam A. S. Amanjolov yaztlarn ierii hakknda farkl bir gr ortaya koydu.9 2002de, banda bulunduu yerel arkeolojik keif grubu tarafndan yeni yazl antlarn ortaya karlmasyla birlikte K. Tabaldiyev onlar bilim dnyasna tantan yeni bir makale yaynlad. Yaztlar hakknda

N. Rahmonov, Novye nahodki drevnetyurkskih nadpisey v Fergane, O i Fergana v storieskoy

Perspektive, Bikek, 2000, s. 101-102; K. Tabaldiyev- O. Soltobayev, Runieskiye nadpisi v Kokorskoy doline, Meerim, Bikek, 1999/2, s. 32-34

Vermi olduu bilgi ve yazt kopyalarndan dolay deerli akademisyen K. . Tabaldiyeve teekkr K. Tabaldiyev - O. Soltobayev, Kokordun Kk-Sayndag ta kitepter, Emgek Tuusu, 1998, 10 Ekim

ederim. Yaztlarn sralannda kifinin vermi olduu sra numaralar esas alnmtr.
6

says; K. Tabaldiyev - O. Soltobayev, Can Tablga, Zaman-Krgzstan, 1998, 25 Aralk says; K. Tabaldiyev - O. Soltobayev, Runieskiye nadpisi v Kokorskoy doline, Meerim, Bikek, 1999/2, s. 32-34; K. Tabaldiyev - O. Soltobayev, Kokor rnndg cazuular, Zaman-Krgzstan, Bikek, 2001, 12, 19, 26 Ocak saylar; K. Tabaldiyev, Kokor rnndg bayrk trk runikalk cazuular, Manas Universiteti Koomduk limder Jurnal= Manas niversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Bikek, 2001/2, s. 279-287.
7

R. Alimov, Krgzistanda yeni bulunan tunik harfli eski Trk yaztlar hakknda n bilgiler, Trk Dili S. G. Klyatorny, Novye otkrtiya drevnetyurkskih runieskih nadpisey na Tsentralnom Tyan-ane, A. S. Amanjolov, K interpretatsii uyskih runieskih nadpisey, Bayrk Krgz Tarhnn Aktualduu

Aratrmalar Yll-Belleten 2000, Ankara, 2001, s. 5-10.


8

zvestiya Akademii Nauk Krgzskoy Respubliki, Bikek, 2001/1-2, s. 73-75.


9

Problemalar. El Aralk limiy Kongresstin Bildirlrnn Tezisteri, 27-29 Avgust 2001, Bikek, 2001, s. 97-100.

ayrntl bilgiler ieren bu son yaynnda bilim adam yaztlara ilikin kendi okuyuunu da ilave etti.10

YAZITLAR VE ER Kokor vadisi, Krgzistann Narn vilayetine bal, Issk-Kle yakn, kendisi ile ayn ad tayan ile snrlar dahilinde bulunmaktadr. Buras deniz seviyesinden 19002200 metre ykseklikte ve uzunluu yaklak 80 km, genilii ise 20 km civarnda olan, kuzey ve kuzey-batdan Krgz Ala-Too [Alada], gneyden Cumgal ve doudan Terskey Ala-Too sradalar ile evrelenmi bir ovadr. Bu yre, bata y nehri olmak zere, irili ufakl ok sayda akarsuyun olutuu ve getii yerdir. Coraf konumu itibariyle blge, eski zamanlardan beri yerleime msaitti. VI.-X. yzyllar arasndaki neme ait eski Trk kurganlar, ta heykeller ile eitli dier antlarn okluu bunu ayrca kantlamaktadr11. I. Yazt Yazt, 1998de K. . Tabaldiyev ve ekibi tarafndan Kokor ovasndaki Kk-Say mntkasnda bulunmutur. Yazt, byk bir kayann kuzey yzndeki meyilli ve nispeten dz olan ksmna hakkedilmitir. Yaztn uzunluu yaklak 1 metredir, iaretlerin boyu 15 cm.ye kadar olup, biri yar silik toplam 9 iaret hakkedilmitir. Yaztn alt ksmnda ko boynuzu ve temeline paralel yaplan ksa ve dz izgiden oluan bir Metin kabile damgas (Rusa kaynaklarda: -) resmedilmitir (ekil 1/1).

(A?)QNv xD mTr
Transliterasyon R1T1M D1G1WN1K1 (`?) Transkripsiyon (e)r (a)t()m (a)d()g on (o)k : eviri Er adm Adg. On Ok. [Er (kahramanlk) adm On Ok kabilesine mensup olan Adgdr.] Aklama:

10

K. Tabaldiyev, Novye drevnetyurkskiye runieskiye nadpisi Kokorskoy i Talasskoy dolin, Trud K. Tabaldiyev, Kurgan Srednevekovh Koevh Plemen Tyan-anya, Bikek, 1996.

Fakulteta storii i Regionovedeniya Krgzskogo Natsionalnogo Universiteta, X, Bikek, 2002, s. 131-142.


11

(e)r (a)t()m: Eski Trklerin runik harfli mezar ta yaztlarnda sk rastlanan bir tabirdir. Yenisey yaztlarndan E-2/5; E-40; E-42/2; E-49/2; E-50/4; E-51/1; E-59/1; E65/1; E-66/3; E-92/1; E-109/2, Talas yaztlarndan T-1/1; T-2/2; T-13/1de rastlanmaktadr. Eski Trk toplumunda birlik ve beraberliin salanmas iin toplumun erkek cemaatinin her bir yesine er (Rusas- -) nam verilirdi.12 ster sradan bir asker olsun, ister ehzade, belirli bir yaa gelen her gen erkek er at (erkeklik (kahramanlk, asker, olgunluk) ad) aldktan sonra er olabiliyordu. Er at alabilmek iin ise aday genlerin muharebe, av veya yiitliini ve ecaatini gsterebilecei baka bir faaliyete katlmas ve baarl olmas gerekirdi. Ergenlie ulamann, dier bir deyile er olabilmenin ve er at alabilmenin yolu, erken Ortaa Trk toplumunda byleydi. Bunun en gzel rnei Irk Bitigde verilmektedir.13 Runik metinlerin pek ounda er at(m) eklindeki ifadenin gemesi de sylenenleri ayrca desteklemektedir. (a)d()g: Kelimedeki D1, esasnda S1 iaretine daha ok benzemektedir. D1 iin kullanlan zikzakl iki paralel izgi eklindeki iaret yerine burada, zikzakl paralel izgiler altta birlemektedirler ve tek izgi halinde ksa bir aralk devam etmektedir. Kelimeyi buna gre (a)s()g eklinde de okuyabiliriz14. Kii ad olmas sebebiyle bu okunu da doru kabul edilebilir, fakat XI. Kokor yaztnda da geen benzer iareti, kelimenin balamndan yola karak, D1 eklinde okumaktayz. Bu sebeple, buradaki iareti de D1 eklinde okumann daha doru olaca kanaatindeyiz. Sz konusu iareti D1in yerel varyant olarak deerlendirebiliriz. Burada daha fazla karkla sebep olabilecek iaret
15

iaretidir. Akta veya Talas ubuu denilen yaztta grlen bu

iaret S. E. Malov , J. Nmeth16, S. G. Klyatornj17, A. M. erbak18 gibi trkologlar tarafndan G1(Q) eklinde okunmutur.
12

S. G. Klyatorny - T. Sultanov, Kazahstan. Letopis Treh Tsyaeletiy, Alma-Ata, 1992, s. 143; S. G. S. G. Klyatorny, Epieskiye syujet v drevnetyurkskih runieskih pamyatnikah, Vostok. Afro-

Klyatorny-D. G. Savinov, Stepnye mperii Yevrazii, Sankt-Peterburg, 1994, s. 70-71.


13

Aziatskiye Obestva: storiya i Sovremennost, Moskova, 1992/5, s. 13; H. N. Orkun, Eski Trk Yaztlar, II, stanbul, 1939, s. 69-93.
14 15

bk. R. Alimov, a.g.m. S. E. Malov, Pamyatniki Drevnetyurkskoy Pismennosti Mongolii i Kirgizii, Moskova-Leningrad, 1959, s. J. Nmeth, Die kktrkischen Grabinschriften aus dem tale des Talas in Turkestan, Krosi Csoma-

64.
16

Archiv. Zeitsehrift fr trkische philogie und werwandte. Werbiete, Bd. II/1-2, Budapeste, 1926, s. 134143.
17 18

Klyatorny, Novye otkrtiya ... s. 74 A. M. erbak, Tyurkskaya Runika. Proishojdeniye Drevneyey Pismennosti Tyrukov, Sankt-Peterburg,

2001, s. 131.

. L. Kzlasov iareti G1 iaretinin gelierek, ekil deitirmi hali olarak deerlendirmektedir.19 . V. Kormuin ise iareti B2nin lokal varyant kabul etmektedir20. Fakat Talasta bulunan yeni yaztta21 her iki iaretin de ayn satrda gemesi, ikisinin farkl, en azndan birbirine yakn, ama yine de farkl seslerin karl olduunu dndrmektedir. Bu iareti imdilik dierleri gibi G1 olarak okumaktayz. on (o)k: Tonyukuk antndaki I. tan dou cephesindeki 2. satr ile (On Ok kagan yagmz erti) ve kuzey cephesindeki 9. satrda (On Ok ssi kalsz takd tir), II. tan bat cephesi 7. ve 8. satrlarda On Ok kabile ad WN1 wK eklinde gemektedir.22 Ok kelimesinin farkl imllar da vardr. E-43 (Kzl-iraa)te WK1 eklinde geer.23 Ayn kelime Tonyukuk antnn dou cephesindeki 3. satrda da yine WK1 eklinde geer.24 Ayn satrda Yar ovas Y1R1S/ Y1ZYD1` eklinde gemektedir. Dier yaztlarda On Ok ve Yar kelimelerinin bir arada kullanld gereinden yola karak, bu ikilinin V. ve VII. yaztlarda da geme ihtimalinin yksek olduunu dnmekteyiz. Dolaysyla, zerinde durduumuz yazt, ad geen iki yaztn ksaltlm varyant olduundan, WN1K1 iaret grubu iin on (o)k eklindeki transkripsiyonu A.Amanjolovun Sagunak eklindeki okunuuna25 tercih etmekteyiz. Fakat, yazttaki D1G1WN1K1 iaret kmesinin Adg On Ok eklinde, yapsnda hem kii, hem de lke (devlet?) adn bulunduran zel bir ad olabileceinden de kuku duymaktayz, zira dier runik harfli yaztlarda buna benzer bir rnee hi rastlanmamtr. Ancak ieriinde benzer iaret grubu bulunan yedi yazttan beinde, ayn iaretlerin yaztlarn sonuna ve haliyle ta yzeyinin bitimine denk gelmesi, ister istemez, D1G1WN1K1 harflerinin birbiriyle balantl olduunu dndrmektedir. Bize gre, burada yazt sahibi isminden sonra, aklayc bir unsur olarak kabile (lke, devlet) ismini de eklemitir. Bu durumda yazt Er (kahramanlk) adm Adg. On ok boyundanm anlam kazanr.
19

. L. Kzlasov, Runieskiye alfavit Sredney Azii, z storii i Arheologii Drevnego Tyan-anya, Bikek, . V. Kormuin, K osnovnm ponyatiyam tyurkskoy runieskoy paleografii, Sovyetskaya Tyurkologiya, K. Tabaldiyev, Novye drevnetyurkskiye ..., s. 137. M. Ergin, Orhun Abideleri, stanbul, 1970, s. 152-157. . V. Kormuin, Tyurksiye Yeniseyskiye Epitafii. Tekst i ssledovaniya, Moskova, 1997, s. 199. G. Aydarov, Yazk Pamyatnika Kyul-Teginu, Almat, 1993, s. 12; M. Ergin, Orhun Abideleri, stanbul, A. S. Amanjolov, K interpretatsii uyskih runieskih nadpisey, Bayrk Krgz Tarhnn Aktualduu

1995, s. 144.
20

1975/2, s. 38-47.
21 22 23 24

1970, s. 138
25

Problemalar. El Aralk limiy Kongresstin Bildirlrnn Tezisteri, 27-29 Avgust 2001, Bikek, 2001, s. 97-100.

II. Yazt Birinci yaztla birlikte bulunmutur. Yazt, bir ksm toprak altnda kalm byk bir kayann kuzey tarafa bakan yznn nispeten dz olan ksmna hakkedilmitir. Uzunluu yaklak 3 metre, iaretlerinin boyu 25 cm.ye kadar olan yazt ypranmtr ve iaretlerin ou ayrt edilememektedir (ekil 1/2). Tan zeri mineral katman ve likenlerle kapldr. Yaztn son ksmnn hemen stnde yay eken, uzun kaftanl insan figr izilmitir. Solunda birinci yaztta grlene benzer bir kabile damgas mevcuttur. Ondan sonra dizginli, fakat eyersiz bir at ile ku tasviri yer almaktadr. Tan erozyona maruz kalmas neticesinde oluan ve zellikle orta ksmnda aka grlen byk boluklar yaztn gvenilir bir okunuunu yapmamza imkan vermemektedir. Bu sebeple de ilk yaynlarda okuma denemesi yaplmamtr.26 Kaifinin son yaynnda ise yaztn okumaya elverili gzden geirilmi rekonstrksiyonu verilmektedir.27 Metin

xlTQ (A?)QNv m(?)Tr


Transliterasyon R1T1 (Y?)M WN1K1(`?) K1T1L2G1 Transkripsiyon (e)r (a)tm on (o)k : k(u)tl2(u)g eviri Er adm On Ok Kutlug. [Er (kahramanlk) adm On Ok boyundan Kutlugdur.] Aklama: k(u)tl2(u)g:. Bu yaztn ilgin taraf kaln sral iaretlerin arasnda ince L2 iaretinin gemesidir. L2 iaretinin Moolistan ve Yenisey havzasndaki baz yaztlarda L1, yani kaln L yerine getii grlr28. rnein, E 41 yaztnn 7. satrnda ylk ylk, atlar kelimesi Y2L2K1Y eklinde29, E 69 yaztnn 2 satrnda adrltm ayrldm, ldm kelimesi de D1R1L2T2M eklinde30 geer. Bu sebeple yaztn sonundaki K1T1L2G1 eklindeki iaret kmesinin k(u)tl(u)g eklinde okunmasnn doru olaca kanaatindeyiz. Kutlug, eski Trk yazl kaynaklarnda en sk rastlanan kii adlarndan
26

Alimov, a.g.m.; S. G. Klyatorny, Tanr Dalarnda yeni bulunan eski runik Trk yazlar, (Trkiye

Trkesine aktaran M. Kalkan), Manas Universiteti Koomduk limder Jurnal= Manas niversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Bikek, 2001/2, s. 193-194.
27 28

Tabaldiyev, Novye drevnetyurkskiye ..., s. 140. A. S. Amanjolov, Tyurkskaya Runieskaya Grafika (Metodieskaya Razrabotka), Alma-Ata, 1980, s. 23, Amanjolov, a.g.e., s. 31. Amanjolov, a.g.e., s. 31.

s. 31.
29 30

biridir.31 I. yazttakinden farkl olarak, burada yazt sahibinin ad ile mensup olduu kabile (lke, devlet) ad yer deitirmitir. III. Yazt Yazt, nceki yaztlarla beraber bulunmutur. 75 cm. uzunluundaki bu yazt, 2 metreden fazla ykseklie sahip iri bir kaya zerine hakkedilmitir. aretlerin boyu 17 cm.ye kadar olup, toplam sekiz harften oluan yaztn belirgin bir ekilde grlen dndaki iaretleri doal sebeplerden dolay ypranm ve glkle fark edilmektedir. Ta zerine izilmi kompozisyonun ana figr bir elinde avc kuu tutan svari resmidir. Avc sol eliyle dizgini, sa eliyle ise ayaklarna balanan sarkk ipi grlen avc kuunu tutmaktadr. Beline sava baltas balayan adam zeri rtl, kafas kk tasvir edilmi bir atn zerindedir. Hem svari, hem atn tasviri zengin detaylara sahiptir (ekil 1/3). Metin

(A?)QNv

xD mTr

Transliterasyon R1T1M D1G1WN1K1 (`?) Transkripsiyon (e)r (a)t()m (a)d()g on (o)k : eviri Er adm Adg. On Ok. [Er (kahramanlk) adm On Ok kabilesine mensup olan Adgdr.] IV. Yazt Yazt, dierleri ile birlikte bulunmutur. Yazt, iki satr olarak iri bir kaya parasnn dou cephesine dvme teknii ile yaplmtr. st satrn uzunluu 1,25 m, alttaki satrnki ise ona kyasla biraz ksadr. aretlerin boyu 20 cm. kadardr. Yaztn hemen yukarsnda dierlerine benzer tarzda yaplm kabile damgas hakkedilmitir (ekil 1/4). Metin 1.Q (b?) 2.

rgli ADNvm xD mTr

(A?)QNv

Transliterasyon 1. MWN1D1` YL2G2R2W (B2?) K1 2. R1T1M D1G1WN1K1` Transkripsiyon 1. mund(a) ilg(e)r (eb?) k(o)
31

Drevnetyurkskiy Slovar, Leningrad, 1969, s. 473.

2. (e)r (a)t()m (a)d()g on (o)k eviri 1. Buradan ileriye (douya) doru ev(imiz)(?) bark(mz) [bulunmaktadr]. 2. Er adm Adg. On Ok. [Er (kahramanlk) adm On Ok kabilesine mensup olan Adgdr.] Aklama: (eb?) k(o): Yaztn ilk satrnda sondan nc iaret btn deildir. S. G. Klyatorny bu ksm (e)b k(o) eklinde okumutur32 ve konar ger olarak hayatn srdrld yerler eklinde de tercme etmitir33. Ko kelimesi gebe Trk kavimleri arasnda kullanlan bir adr trn belirtir. K. K. Yudahin bu kelimeyi yle aklar: reti kee ev (gebe adr-R.A):, iilerin muvakkat olarak oturduklar yahut uzun g ve (eskiden-orijinalinde gemektedir-R.A.) sefer esnasnda kullanlan kk kee ev34. Ayn kelimenin Kazaklar arasnda eskiden fakirlerle obanlarn kulland olduka sade bir adr tr iin kullanldn gryoruz.35 (B2?) K1 iaret kmesinin burada gebeler arasnda sezonluk hayvan otlatma faaliyeti esnasnda muvakkaten kullanlan ev bark anlamna gelen bir terim olarak deerlendirmekteyiz. S. G. Klyatorny Kuzey-Dou Moolistan ile Gney Gobide stili bakmndan bu yaztlara benzer yaztlar bulduunu ve yaztlarn bulunduu mntkalarn birer gebe kla olduunu syler.36 Burada da benzer durumun sz konusu olduu dnlebilir. V. Yazt Yazt, dierleri ile birlikte bulunmutur. ri bir kaya parasnn yan yzne hakkedilmi yaztn uzunluu 2,26 metredir. aretlerin boyu 17-21 cm. arasnda deimektedir. Yaztn yukarsnda dierlerine benzer bir kabile damgas vardr (ekil 1/5). Metin

(Z) mRJ rj QNv xD mTr ???


Transliterasyon ??? R1T1M D1G1WN1K1 Y2R2 Y1R1M(Z)
32 33 34

Klyatorny, Novye otkrtiya ..., s. 74. Klyatorny, Tanr Dalarnda yeni ... s. 193. K. K. Yudahin, Krgz Szl, Cilt II (K-Z), (Trkiye Trkesine aktaran A. Taymas), Ankara, 1994, s. S. G. Klyatorny - T. Sultanov, Kazahstan. Letopis..., s. 335; S. . Rudenko, Oerk bta severo-

491.
35

vostonh kazakov, Kazaki. Material ekspeditsionnh issledovaniy. Seriya Kazakstankaya, Vpusk 15, Leningrad, 1930, s. 32; S. M. Abramzon, Kirgiz i ih Etnogenetieskiye i storiko-Kulturnye Svyazi, s. 130131, 441.
36

Klyatorny, Novye otkrtiya ..., s. 75; Klyatorny, Tanr Dalarnda yeni ..., s. 195.

10

Transkripsiyon ??? (e)r (a)t()m (a)d()g on (o)k y(e)r y(a)r()()m()z eviri ??? Er (kahramanlk) adm Adgdr. [Buras] On Ok yer[indeki] Yarmz (veya vadimiz). Aklama: Yaztn ba ve son ksmlar rzgar erozyonuna maruz kaldndan, n ksmndaki birka iareti okuyamadk. on (o)k y(e)r: Bu kelime grubuna benzer yap Bilge Kaan, Kltigin, Tonyukuk yaztlarnda antu yaz, Yin gz, Erti gz rneklerinde gemektedir37. y(a)r()()m()z: Yar kelimesi corafik bir ad olarak Moyun-or yaztnn 31. ve 45. ile Tonyukuk yaztnn 36. satrnda Y1R1 eklinde gemektedir. S. G. Klyatorny yaztlarn bulunduu Kokor vadisinin eski adnn Yar olduunu dnmektedir.38 Fakat S. E. Malov Moolistandaki yaztlarda geen Yarn Ob nehrinin bir kolu olan ar olduu grndedir.39 Moyun-or antnn Gney cephesinde bulunan 31. satrda geen Y1WG1R1 Y1R1D1 yogra y(a)r()da Yogra vadisinde40, 45. satrda geen Y1R1 G1WL1G1 R1 y(a)r() (a)gul()g (a)ra Yar ile Agulk arasnda ve Tonyukuk antnn Dou cephesindeki 3. satrda Y1R1 Y1ZYD1 y(a)r() y(a)zda Yar ovasnda eklindeki ibarelerden yola karak, yaztlarn yazld dnemlerde eski Trklerin ikmet ettii topraklarda Yar adnda birka coraf blgenin varlndan sz edilebilir. Hatta yukarda sraladmz rneklere dayanarak, S. E. Malovdan da aldmz ipucu ile yar kelimesinin vadi, dzlk anlamnda kullanldn syleyebiliriz. VI. Yazt V. yaztn bulunduu tan arka yznde iki iaret daha vardr (ekil 1/6). Bunlar muhtemelen W ve M iaretleridir, fakat yaztn geri kalan ksmlar kayp olduundan, bu iki iarete dayanarak, yazttan bir anlam karmamz mmkn deildir. VII. Yazt Yazt, dierleri ile birlikte bulunmutur. Uzunca bir ekle sahip olan kaya ta zerine kazl yaztn uzunluu 2 metre olup, iaretlerinin boyu 18 cm.ye kadardr. Belirgin 13 iaretin yan sra, yaztn sonunda dier yaztlar sayesinde kolayca
37 38 39 40

T. Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic, Bloomington, 1968, s. 202-203. Klyatorny, Novye otkrtiya ..., s. 75. Malov, Pamyatniki ..., s. 95. Tercme S. E. Malova aittir, bk. Malov, a.g.e., s. 42.

11

anlayabileceimiz bir iaretin izleri daha grlr: yaztn sa stnde ncekilere benzer tarzda yaplan bir kabile damgas vardr (ekil 1/7). Metin

(Z) mRJ A QNv xD mTr


Transliterasyon R1T1M D1G1WN1K1` Y1R1M(Z) Transkripsiyon (e)r (a)t()m (a)d()g on (o)k : y(a)r()()m()z eviri Er (kahramanlk) adm Adgdr. [Buras] On Ok[taki] Yarmz (veya vadimiz). VIII. Yazt Yazt K. . Tabaldiyev ve ekibinin ayn blgede 2000 ylnda yaptklar aratrmalar srasnda bulunmutur. Ayn ierie sahip VIII. ve IX. yaztlar Kk-Say mntkasnda nceki yaztlarn bulunduu yerden daha yksek bir noktada bulunmutur. Yazt piramit eklinde iri bir kaya paras zerine hakkedilmitir. aretlerin boyu 22 cm.ye kadar olup, toplam 5 iaretten olumaktadr (ekil 1/8). Metin

(Z) mRJ
Transliterasyon Y1R1M(Z) Transkripsiyon y(a)r()()m()z eviri Yarmz (veya vadimiz). IX. Yazt ri bir kaya paras zerine hakkedilmitir. VIII. yazt ile ayn muhtevaya sahiptir, fakat durumu nispeten ktdr (ekil 2/9). Metin

(Z) mRJ
Transliterasyon Y1R1M(Z) Transkripsiyon y(a)r()()m()z

12

eviri Yarmz (veya vadimiz). X. Yazt Bu yazt dierlerinden daha sonra Kalmak-Ta denilen yerde bulunmutur. Yerli halk insan bedeni tasvir edilen talara kalmak ta demektedir. Bu blgede eski Trklere ait ok sayda ta heykel de bulunmutur. Yazt tan zerine noktal vuru teknii ile yaplmtr (ekil 2/10). Metin

rTm blga
Transliterasyon R2T1M B2L2G2` Transkripsiyon (e)r (a)t()m b(i)lge eviri Er (kahramanlk) adm Bilge. Aklama: Yazt dierlerinden farkl olarak soldan saa doru okunmaktadr. aretlerin bazlar belirgin olmadndan, soldan nc harfi yaztn btnnden yola karak M kabul ediyoruz. XI. Yazt Yazt 2002 tarihinde K. . Tabaldiyev ve aratrma grubu tarafndan Kk-Say mntkasnda VIII. ve IX. yaztlara yakn bir noktada bulunmutur. Uzunluu 7,3 metre, ykseklii 3,2 metre olan iri bir kaya paras zerine hakkedilmi olan yazt, 1,78 metrelik alan kaplamaktadr. Toplam 13 iaretten oluan yaztn iaretlerinin boyu 23 cm. kadardr (ekil 2/11). Metin

mTRD A QNv xD mTr


Transliterasyon R1T1M D1G1WN1K1 ` D1R1T1M Transkripsiyon (e)r (a)t()m (a)d()g on (o)k : (a)d()rt()m eviri Er adm Adg. On Ok. Ayrdm. [Er (kahramanlk) adm On Ok kabilesine mensup olan Adgdr. (Ben) ayrdm (taksim ettim) ].

13

Aklama: ad()rt()m: D1R1T1M ekli E-32(Uybat-III)de D1R1D1M eklinde gemektedir. . V. Kormuin kelimenin anlamn dnllk (terkettim) eklinde vermektedir.
41

eki olmamasna ramen,

E-32nin bir mezar yazt olduu dnldnde

bu anlam kabul edilebilir. Fakat zerinde durduumuz yaztlarn bir mezar yaztndan ziyade, gebelerin geleneksel hukukunu simgeleyen birer vesika olduunu42 dnrsek, kelimenin lmek anlamna da gelen terk ettim, ayrldm anlamnda deil, sadece ayrmak, yani otlaklar taksim etmek anlamnda kullanld daha makul gzkmektedir. Dier yaztlarda vefat et- (terk et-, ayrl-) anlamnda kullanlan ekil genelde D1R1L1T1M (E-3/1, 4; E-8/2; E-10/12; E-17/3; E-25/1; E-27/3 v.s.) veya D1R1 L1D1M (E-5/2-3; E-6/4; E-7/4; E-22/1; E-25/2-3; E-44/5) olup, hepsi -l- dnllk eki almtr. Bununla birlikte kelimenin l- dnllk eki yerine, -n- dnllk eki alm varyant da grlr: E-32/10-11. D1R1 N1D1M.43 Tonyukuk yaztnda (I.ta, Bat cephesi, 2. satrda) ise kelimenin birinci szlk anlamnda kullanldn gryoruz: T1B1G1D1 D1R1LTY, ...t(a)bg(a)da (a)d()r()lt, ...inden ayrld.44 XII. Yazt 2002de Kk-Say mntkasnda VIII., IX. ve XI. yaztlara yakn bir noktada bulunmu olup, 2,7 metre uzunlua, 1,5 metre ykseklie sahip, piramidi andran kaya paras zerine kazldr. Yaztn uzunluu 60 cm. kadardr. Belirgin drt runik iaretin yan banda yakn dnemlere ait bir ziyareti ismi de kazldr. Metin

(Z) mRJ
Transliterasyon Y1R1M(Z) Transkripsiyon y(a)r()()m()z eviri Yarmz (veya vadimiz).

41 42 43 44

Kormuin, Tyurksiye Yeniseyskiye ..., s. 114-116. Tabaldiyev - Soltobayev, Runieskiye nadpisi..., s. 68-73; Klyatorny, Novye otkrtiya..., s. 75. Kormuin, Tyurksiye Yeniseyskiye..., s. 114-116. S. Sdkov-K. Konkobayev, Bayrk Trk Cazuusu (VII-X Klmdar), Bikek, 2001, s. 75, 83, 89.

14

XIII. Yazt Yazt Kk-Sayn dousunda bulunan Byrk-Bulak mevkiinde bulunmutur. 1,58 metre uzunlua sahip yaztta belirgin olan 9 iaret vardr. aretlerin boyu 26 cm.ye kadar varr. Yaztla birlikte tan ayn yzeyine elinde avc ku tutan svari ile turna (?) ve rdek (?) gibi kularn tasviri resmedilmitir. Yazt ve tasvirlerden oluan bu zengin kompozisyon, tan yzeyindeki 3,8 x 1,73 metrelik alan kaplamaktadr (ekil 2/13). Metin

A QNv xD mTr
Transliterasyon R1T1M D1G1WN1K1` Transkripsiyon (e)r (a)t()m (a)d()g on (o)k : eviri Er adm Adg On Ok. [Er (kahramanlk) adm On Ok kabilesine mensup olan Adg] XIV. Yazt Byrk-Bulakn dousunda bulunan T-Karn mevkiinde bulunmutur. Yksek bir da yamacnda bulunan iri bir kaya paras zerine kazl yaztn uzunluu 1,27 metredir. aretlerin boyu 35 cm.ye kadardr. Yaztn balang ksmnn hemen altnda dierlerine benzer tarzda yaplan kabile damgas grlr (ekil 2/14). Metin

ib vxTJ hvJ
Transliterasyon Y1WNG Y1T1G1W B2Y Transkripsiyon (a)yu y(a)tgu (e)bi. eviri Ayn yatacak evi. Aklama: (a)y: ahs ismi olabilecei gibi, kelime burada dorudan Dnyann uydusu olan astronomik cismi de belirtebilir. Zaten K. Tabaldiyev yaztn bulunduu noktann yksek bir yer olduunu sylemektedir.45 Ay kelimesi E-8 (Bark IV)de46, E-10 (Elegest-

45 46

K. Tabaldiyev, Novye drevnetyurkskiye..., s. 134. Kormuin, Tyurksiye Yeniseyskiye ..., s. 121-122.

15

I)de47, E-12 (Ald-Bel)de48, E-149 (Eerbek II)de49 v.s. Y1 ile, E-11 (Begre)de ise Y1 gsterilmitir. Fakat bu metinlerde hep kn ay eklinde ikili grubu vardr. E-28 (AltnKl)de50 ise kelime on ay eklinde olup, zaman dilimini bildirmektedir. Kltigin antnn Kuzey-Dou cephesinde de Y1 eklinde gemektedir51. Kii ad olarak ay kelimesi Ay Kagan (Ouz Kaan 1/3); Ay lti (Trkische Turfantexte VI/92) ve Ay Told (Kutadgu Bilig 3/3) olarak gemektedir.52 Ay (ayum?) kelimesi Divanl-lgatit-Trk 363/6da hizmeti anlamnda da kullanlmtr53. y(a)tgu: yat- fiili gelecek zaman partisip eki -gu almtr ve eb kelimesi ile yatacak ev anlamna gelen bir tamlama oluturmutur. Eski Trkede bunun gibi rneklere ok rastlanr: turgu yer duracak, kalacak yer, klmaku kln yaplmayacak davran, bu ebke kirg d bu eve girilecek zaman (geldi) v.s.54 XV. Yazt T-Karn mevkiinde, 80 x 70 x 60 x 40 llerine sahip bir tan yamuk yzeyine hakkedilmitir. Yaztn uzunluu 65 cm. olup, toplam 5 iaretten olumaktadr. aretlerin boyu 24 cm.ye kadardr. Yaztn sa stnde da keisi tasviri vardr (ekil 2/15). Metin

ZmRJ
Transliterasyon Y1R1MZ Transkripsiyon y(a)r()()m()z eviri Yarmz (veya vadimiz). XVI. Yazt T-Karn mevkiinde iri ve uzunca bir kaya paras zerine kazldr. Yaztn uzunluu 81 cm. olup, toplam belirgin 5 iaret gze arpmaktadr. aretlerin boyu 25,5 cm.ye kadardr (ekil 2/16).
47 48 49 50 51 52 53 54

ayn eser, s. 235-236. ayn eser, s. 182-183. ayn eser, s. 255. ayn eser, s. 80-81. Ergin, Orhun Abideleri, s. 144. Drevnetyurkskiy Slovar, s. 25 ayn eser, s. 25 ayn eser, s. 654.

16

Metin

ZmRJ
Transliterasyon Y1R1MZ Transkripsiyon y(a)r()()m()z eviri Yarmz (veya vadimiz). XVII. Yazt T-Karn mevkiinde bulunmu olup, uzunluu 91 cm., iaretlerin boyu ise 21 cm.ye kadar varr (ekil 2/17). Metin

[ZmRJ] rj QNv xD [mTr]


Transliterasyon [R2T1M] D1G1 WN1K1 Y2R2 [Y1R1MZ] Transkripsiyon [(e)r (a)t()m] (a)d()g on (o)k y(e)r [y(a)r()()m()z] eviri [Er (kahramanlk) adm] Adg . [Buras] On Ok yer[indeki] [Yarmz (veya vadimiz)] Aklama: Yazt, bize gre eksiktir. Yaztn bana ve sonuna dier metinlerin ieriine dayanarak muhtemel ilaveler getirdik. XVIII. Yazt T-Karnn dousunda bulunan Kk-Buka mevkiinde bulunmutur (ekil 2/18). Metin

AkSk iTr
Transliterasyon R2T1YK2S2K2` Transkripsiyon (e)r (a)t k(e)s(i)k : eviri Er (kahramanlk) ad Kesik. Aklama:

17

k(e)s(i)k: K2S2K2` iaret kmesi farkl okunabilir. Ancak burada kii ad sz konusu olduu phesizdir. YAZITLARIN ZELL KLER Grld gibi, yaztlar ierik bakmndan zengin deildir ve hemen hemen hepsinde R2T1Y(M), D1G1 WN1K1, ve Y1R1M(Z) eklinde iaret kmelerinden biri veya birka bulunmaktadr. Yaztlarn kt ieriinden, onlarn birer mezar yazt olmad hemen sylenebilir. Bulunduklar yerde onlarla ilgili herhangi bir mezar veya klt alannn bulunmamas ve hakkedildikleri malzemenin ilenmemi sapkn kayalar olmas bu gr ayrca pekitirmektedir. Genel olarak, kii ve ait olduu kabile ad ile okluk birinci ahs iyelik eki kullanlarak hak iddia ettii yer ad ve kabile damgas dnda, yaztlarda kayda deer kelime veya ifadelerin olmay, Kokor yaztlarnn yazl sebebi konusunda S. G. Klyatornyn teklif ettii grn benimsenmesini zorunlu klmaktadr: Onlar (Kokor yaztlar) Trk runik yazsnn apayr bir grubuna girerler. Bu gruba giren yaztlar ben ilk kez 1978 ylnda Moolistann kuzey-dousundaki Hentey yaztlarnn yaymndan sonra ayrmtm. Bunun gibi birka yazy ben Gney Gobide bulmutum. Hepsi (gebelerin k geirdikleri) yerlerde bulunmulardr ve istisnasz unsur ierirler: yaztn ait olduu kii ad, kabile damgas ve yer ad. Bazen, rnein, Hentey yaztnda olduu gibi, 12 yllk takvime gre, k geirdii yl beraberinde belirtirler. Bunun gibi yaztlarn zellii, onlarn gebe halklarn eski hukuk antlar olduudur. zel mlkiyette olan yerin, k geirdikleri mahallin kullanmnda Trk ve Moollarn kendi kaideleri vard. rnein, k geirmek iin mahallin daim veya zel kullanma hakk, orann nceden beri kullandna ve bunun da delili olarak braktklar niana gre tespit edilmekteydi. Kazaklarda, rnein, byle bir nian vazifesini geen yzylda bile yere dikilmi srk veya ala yakn yerde kaznm kabile damgas grmtr. Galiba, taa kaznm yazt oraya yerleen kiinin o mahalli ne zaman ve ne kadar kullandnn gvenilir deliline dnmtr. Bundan dolay byle bir yaz ekli ok defa, belki de her sene grnr bir yere byk harflerle tekrar tekrar yazlm olabilir.55 Bununla birlikte, yaztlarn tmnn, ieriinde bu tr zellik tayan antlar olduunu syleyemeyiz. Metninde R2T1YM D1G1 WN1K1 ve Y1R1M(Z) iaret kmelerinden birini veya her ikisini bulunduran yaztlar S. G. Klyatornyn belirttii gibi, geleneksel hukuk belgeleri olarak kabul edilebilir. Ancak 2., 10., 14. ve 18. yaztlarn ierii bunlardan ya ksmen, ya da tamamen farkldr. Burada karmza Kutlug, Bilge, Ay ve Kesik gibi kii adlar kmaktadr. Bunlarn, yaztlarda ad geen
55

Klyatorny, Tanr Dalarnda yeni ..., s. 193-194.

18

kiilerin sz konusu blgede bulunduklar srada hakkettikleri ziyareti yaztlar olduu dnlebilir. Ancak bunlar belge grubunu tekil eden metinlerden hem stil, hem de tarih bakmndan ayramayz, zira Kokor yaztlarnn tm bulunduklar yer, iaretlerinin ekilleri ve kendilerine elik eden damgalar bakmndan tamamen ortak zellikler tarlar. YAZITLARIN TAR HLEND R LMES Paleografik zellikleri bakmndan Kokor yaztlar kendi iinde bir btnlk oluturmakta birlikte, byk lde Talas yaztlarna da benzemektedir. Bu durum her iki blgedeki yaztlarn benzer yaz tekniine sahip gruplar tarafndan aa yukar ayn zaman diliminde yazlm olabileceine iaret etmektedir. Bu benzerlie, rnekleriyle birlikte baka bir yazmzda56 deindiimizden, burada zerinde durmayacaz. Ayn yazda, ayrca, Kokor yaztlarnn ounda grlen kabile damgasna Krgzistann Issk-Kl, Talas ve Alay gibi farkl blgelerinde de rastlanld da belirtilmiti. Bu damga eski Yunanlarn mzik aleti olan liri anmsatan esas figr ile onun kaidesine paralel duran ksa dz bir izgiden olumaktadr (ekil 3). ve aada da greceimiz gibi Kokor yaztlarnn tarihlendirilmesi konusunda balca ipucu vazifesi grmektedir. S. G. Klyatorny, yazld tarih bakmndan Kokor yaztlarnn Talas yaztlar gibi, Trge kaanl dnemine ait olduunu sylemektedir.57 Bilim adam, Talas yaztlarn tarihte Kara Trge hanedanlnn kurucusu Sou-lou (=Suluk) ve olu Touho-sien (=Tahvarsen)in hkmdarlk dnemine (M. S. 716-739) balamaktadr.58 Ne var ki, kendisi bu zaman diliminin M. S. 766ya kadar uzatlmasnda da herhangi bir saknca grmemektedir. S. G. Klyatorny kendi tarihlendirmesini, Talas ve Kokordaki, yani yazl talarn bulunduu yredeki arkeolojik buluntulardan ziyade, bilinen tarihi bilgilere dayanarak yapmaktadr. Ancak, Ferganada bulunmu tarih sikkeler, bilim adamnn yaztlar tarihlendirme konusunda benimsedii gr arkeolojik ynden destekliyor niteliktedir. yle ki, yaplan arkeolojik kazlar sonucu sz konusu blgede zerinde, Kokordaki yaztlarda da rastlanlan, ko boynuzu, dier bir deyile lir benzeri (Rusa kaynaklarda: -) figr
56 57 58

Alimov, a.g.m. Klyatorny, Novye otkrtiya ..., s. 74-75. S. G. Klyatorny, Runieskiye Pamyatniki Talasa: Problem Datirovki i Topografii, z storii i Arheologii

Drevnego Tyan-anya, Bikek, 1995, s. 154-160; ngilizcesi iin bk. S. G. Kljashtorny, The Date of The Ancient Inscriptions of Semirechie, Altaica Oslodensia. Proceedings from the 32nd Meeting of the Permanent International Altaistic Conference. Oslo, June 12-16 1989, Universitetsforlaget, Oslo, 1990, s. 219-221.

19

eklindeki damga bulunan sikkelere rastlanlmtr. Ortas kare delikli bu in usul sikkelerin n yznde; sol tarafta yar kursif Uygur harfleriyle kagan eklindeki yazt, sa tarafnda ise bahsi geen damga bulunmaktadr (ekil 4).59 4. ve 5. Fergana sikkesi olarak adlandrlan bu sikkelerin hangi hkmdara ait olduu belli deildir, bu sebeple kendilerine bu ynyle benzeyen baka birka sikke ile birlikte adsz hakanlarn sikkeleri grubunu oluturmaktadrlar60, fakat bu ikilinin Trge sikkeleri olduu da aikrdr. A. N. Berntam, bu sikkelerin Trgelerin siyasi iktidar elinde bulundurduu, yani M.S. 704, daha dorusu 711den 766ya kadarki dnemde darp edilebileceini sylemektedir.61 Zira, bu tarihten sonra Trgelerin merkezi olan Talas ve Yedisu blgeleri, artk Karluklarn hakimiyeti altna girmitir ve Trge kaanl son bulmutur. O. . Smirnova ise Svodny Katalog Sogdiyskih Monet (Bronza) adl temel eserinde Trge sikkelerinin VIII. yzyln otuzlu yllarndan erken darp edilemeyeceini yazmaktadr, nk Trge kaannn in hkmdarndan tengri unvann almas, ancak bu tarihlere denk gelmektedir.62 Dou Tarihi ( ) adl kitapta ise bu tarih VIII. yzyln bana, yani Ou-tche-le(= Elig/ lig) nin hkmdarlk dnemine kadar ekilmektedir: Elig (699-706) Bat Trkleri hkmdarlar iin geleneksel olan On Ok eli Kaan unvan ile birlikte Trge Kaan unvann da ald. Nevakette de Trge Kaan yazl bronz sikkelerini darp ettirmeye balad.63 Bu bilgiler, rnek verdiimiz sikkelerle birlikte, tm Trge sikkelerinin X. yzyln sonlarna kadar tedavlde kalmasna64 ramen, VIII. yzyln ilk yarsnda darp edildiini gstermektedir. Ferganada bulunan Trge sikkelerindeki kagan ibaresinden, lir benzeri damgann bir kaan, yani hkmdar damgas olduu anlalmaktadr. Bununla birlikte sz konusu damgann Trge dnemine ait sikkelerde bulunan yegne damga eidi olmadn da belirtmemizde fayda vardr. Yedisu ve Talas blgelerinde yaplan arkeolojik kazlar srasnda ortaya karlan VIII. yzyln ilk yarsna ait ok saydaki Trge sikkesinde, zerinde durduumuz damgaya benzer, fakat daha ok yay andran iaretin yan sra, R2 iareti ve damga olduu dnlen farkl bir-iki figr daha tespit edilmitir.65 Bu durum, adna paralar darp edilen iktidardaki ahs ve ailesinin
59 60 61 62 63 64 65

O. . Smirnova, Svodny Katalog Sogdiyskih Monet (Bronza), Moskova, 1981, Sikke No. 1435, 1439. Bilgi, www.sodcoins.narod.ru sitesinden alnmtr. A. N. Berntam, zbrannye Trud po Arheologii i storii Krgzov i Krgzstana, I, Bikek, 1997, s. 73-78. O. . Smirnova, Svodny Katalog..., s. 61. storiya Vostoka, II, Moskova, 1999, s. 154. Bentam, zbrannye Trud ... I, s. 73-78. bk. www.sodcoins.narod.ru

20

yerine lke ynetimine, en azndan sikkelerde geen farkl damgalarn says kadar, deiik kii veya ailenin geldii anlamna gelmektedir ki, tarihi veriler de ayn eyi sylemektedir.66 Bahsi geen sikkeler zerindeki damgalarn Kokor yaztlarndaki damgalardan farkl, kk, ama nemli bir detaya daha sahip olduunu sylemeliyiz. Kokor yaztlarnda, liri andran esas figrn altnda ksa dz bir izgi vardr. Oysa, bahsi geen sikkelerde sz konusu figrn altnda ona hemen hemen bitiik duran iki nokta vardr. Bu da, ister istemez, L. R. Kzlasovun Tuva ve Hakasyada bulunan kaya yaztlarndaki damgalar hakknda sarf ettii u szlerini hatrlatmaktadr: ..ant zerinde, dier pek ok antta olduu gibi, zel bir imza nitelii tayan damga bulunmaktadr. Bu imza, o gnk insanlar iin ismin harf be harf yazmndan daha da nemliydi, zira (bozkrda o dnemlerde olduka iyi bilinen) damgalar ismin yerine gemekle kalmayp, ayn zamanda antlarn, adna dikildii kiinin ailesini, boyunu ve (etnik) kkenini de gstermekteydi. Baka birinin ayn dnemde tpatp benzer damgaya sahip olmas kesinlikle mmkn deildi; buradan aile damgasnn miraslar tarafndan da mutlaka deitirildii anlalmaktadr.67 Bunun gibi, damgann Talas, Issk-Kl, ve Alayda bulunan varyasyonlar birbirinden ekil itibariyle az da olsa ayrlmaktadr.68 Damgann, Alay vadisindeki tr Kokordaki rneklerine, dierlerine kyasla daha fazla benzemektedir (ekil 3/1-2). Fark, esas figrn altndaki ksa dz izgiye yaplan kk bir ilavedir. Issk-Kldeki Ak-lng dalarnda grlen damgada ise lir eklindeki figrn temeline paralel gitmesi gereken izgi, figre sadan bitimektedir (ekil 3/3). Talasta bulunan KuruBakayr deresindeki damgalarda ise alt izgi hi yoktur (ekil 3/4). Krm ve civarndaki eski Trklere ait damgalar ve kabile iaretlerini aratran Ukraynal akademisyenler V. L. Mts ve V. V. Mayko, Farkl teknikle yaplm, farkl oran ve llere sahip, fakat ortak prototipe dayanan benzer iaretlerin olmas, kabilenin boylara dald ve onlarn birer aile damgas olduu gerei ile ilikilendirilmektedir eklindeki gr bildirirler.69

66

A. N. Berntam, Krgzstan v period tyurkskih i tyurgeskih kaganatov v V-VIII vv., zbrannye Trud..., L. R. Kzlasov, Novaya datirovka pamyatnikov Yeniseyskoy pismennosti, Sovyetskaya Arheologiya, Cumagulov, Epigrafika Kirgizii, III, s. 135, tablo XV, Resim 2, 3, 10, 11. V. L. Mts - V. V. Mayko, Tavrikadaki Trk-Bolgarlarn VIII-X. yzyllara ait runik ve damga benzeri

II, s. 254-280.
67

1960/3, s. 93-120.
68 69

iaretleri meselesine ilikin, Trk Dili Aratrmalar Yll-Belleten 2000, Ankara, 2001, s. 267-276.

21

Demek ki, bu damga tipi VIII. yzyln ilk yarsnda bugnk Krgzistan topraklarnda hkmdarlk yapan bir Trge kaan ailesine aitti. Detaylardaki farklar ise, yukardaki ifadelerden de anlalaca zere, ailenin miraslar arasndaki fark gsteren belirleyici iaretlerdi. Kuru-Bakayr deresinde bulunan lir benzeri damgaya yeniden dnersek, burada onun nemli dier bir zelliinin de hayvan tasvirli kaya resimleriyle birlikte, K1WT1 WR1 Kut or eklindeki bir yazta elik etmekte olduunu belirtmemiz gerekir. S. G. Klyatorny bu yazttaki ismi 738-739 yllar arasnda hkmdarlk yapan Tou-ho-sien (=Tahvarsen) ile zdeletirmekte ve hkmdarn tam ismini Tou-ho-sien Kut or eklinde vermektedir.70 Bu durum, sz konusu damgann bata Tou-ho-sien Kut orun babas ab or Sou-lou olan Kara Trgelerin hkmdar ailesine ait arma iareti olduunu kantlamaktadr. Bu dnceden yola karak, Kokor yaztlarnda ismi zikredilen Adgn, kendilerinden nceki On Ok eli adn da benimseyen (Kara) Trgelerin hkmdar ailesine mensup bir ahs olduunu syleyebiliriz. Yaztlarda, kendi ad ile birlikte ait olduu boy (lke, devlet [?]) adn da sylemesi, sahip olduu mevkii ile aklanabilir. Dier taraftan, yaztlarda geen Kutlug ve Bilge adlar, bize, M. S. 743-753 yllar arasnda Trge elini yneten El Etmi Kutlug Bilgeyi71 hatrlatmaktadr. Trge kaanl, her ne kadar, i ve d etkenler sebebiyle VIII. yzyln ikinci yarsnda siyas arenadan kaybolduysa da, onlarn hkmdarlk damgas sahipleriyle ayn kaderi paylamamlardr. ok ilgintir ki, N. F. Katanovun 1898de yaynlad tarihi bir belgede sz konusu damgann aynen getiini gryoruz, eer bu damgann ayrc bir zellii varsa, o da Kokordaki benzerlerine kyasla, esas figrn gvdesinin daha ince, alt izgisinin ise aksine daha uzun olduudur (ekil 5/1)72. Damgann ayn belgede geen dier varyantnda ise alt izgi yerine kk bir daire bulunmaktadr (ekil 5/40). Bu damgalar Rus ar Petr Alekseyevi (Byk Petro) emriyle Sviyaga blgesinde yaayan Tatarlara arazi datmna izin veren 1700 ylna ait belgede tespit edilmitir. Rusa bilmeyen Tatarlar onaylarn belge zerine damga veya aile iaretini mhrleyerek bildirmilerdir. Bahsi geen damgalar da bunlardan
70

Klyatorny, Runieskiye Pamyatniki Talasa..., s. 160; ngilizcesi iin bk. Kljashtorny, The Date of..., L. N. Gumilev, Drevniye Tyurki, Moskova, 1993, s. 357; Berntam, Tyurgeskiye Monet, zbrannye N. F. Katanov, Ob odnoy vpisi 1700 goda, dannoy tataram sviyajskago uyezda, po kopii . N. Yurkina,

s. 221.
71

Trud ..., I, s. 75.


72

s tablitsey tatarskih tamg zvestiya Obestva Arheologii, storii i Etnografii Pri mperatorskom Kazanskom Universitete, Kazan, 1898, XIV/1-6/ s. 361-362 ve s. 362deki ilave tablo: 1. ve 40. damgalar.

22

ikisidir. Damgalarn derlendii kylerin isimleri arasnda Boliye Tarhan, Verhniye Tarhan, Malye Tarhan gibi isimlerin gemesi de ilgintir. Buna benzer damgay XIX. yzylda Altayllarn kullandklar kabile ve aile damgalar arasnda da grmekteyiz.73 A. Amanjolov, ayrca, Kokor yaztlarnda geen damgay, byk lde Kazaklarn Kii Jzndeki mekey boyunun burunlu damgasna, ksmen de Ulu Jzne dahil Kangl boyunun sopa damgasna benzettiini bildirmektedir.74

SONU Bylece, Kokordaki bahsi geen kaya st yaztlarnn ounun gebe Trk boylar tarafndan periyodik kullanlan klaklarn aidiyetini gsteren birer geleneksel hukuk belgesi nitelii tayan antlar olduu anlalmaktadr. Bazlar ise ziyareti yaztlardr. Tarihi bakmndan ise, yaztlarn tmnn Tien-an, Talas ve Yedisu civarna hakim olan Trge kaanl dneminde hakkedildii, yaztlarn ierii ve onlara elik eden kabile damgalarnn tahlili ile ortaya konulmaktadr. Sz konusu yaztlar grubunun VIII. yzyln ilk yarsna tarihlendirmek, Talas ve Kokor yaztlarnn zaman itibariyle Moolistandaki Bilge Kaan, Kltigin, Tonyukuk gibi byk ahsiyetlerin erefine dikilen yazl antlar ile aa yukar ayn dnemde yazld anlamna gelmektedir. Buradan yola karak Trk runik yazsnn o dnemlerde Srderya rma civarndan Selenge rmana kadar uzanan byk bir corafyada youn bir ekilde kullanldn sylenebilir. Baka bir deyile, VIII. yzyl Trk runik yazsnn en parlak dnemini tekil etmitir.

KAYNAKA
1. S. M. Abramzon, Kirgiz i ih Etnogenetieskiye i storiko-Kulturnye Svyazi, Bikek, 1990. 2. R. Alimov, Krgzistanda yeni bulunan tunik harfli eski Trk yaztlar hakknda n bilgiler, Trk Dili Aratrmalar Yll-Belleten 2000, Ankara, 2001, s. 5-10. 3. A. S. Amanjolov, K interpretatsii uyskih runieskih nadpisey, Bayrk Krgz Tarhnn Aktualduu Problemalar. El Aralk limiy Kongresstin Bildirlrnn Tezisteri, 27-29 Avgust 2001, Bikek, 2001, s. 97-100.

73

bk. A. M. Sagalayev- . V. Oktyabrskaya, Traditsionnoye Mirovozzreniye Tyurkov Yujnoy Sibiri. Znak i A. S. Amanjolov, K interpretatsii..., s. 100.

Ritual, Novosibirsk, 1990, 1. Tablo (Obrazts Rodovh Tamg Altaytsev kontsa XIX-naala XX vv.).
74

23

4.

A.

S.

Amanjolov,

Tyurkskaya

Runieskaya

Grafika

(Metodieskaya

Razrabotka), Alma-Ata, 1980. 5. G. Aydarov, Yazk Pamyatnika Kyul-Teginu, Almat, 1993. 6. A. N. Berntam, zbrannye Trud po Arheologii i storii Krgzov i Krgzstana, Bikek, I-II, 1997. 7. A. N. Berntam, Novye epigrafieskiye nahodki iz Semireya, Epigrafika Vostoka, 1948/II, s. 107-113. 8. . Cumagulov, Epigrafika Kirgizii, I, Frunze, 1963; II, 1982; III, 1987. 9. . Cumagulov, Epigrafieskiye pamyatniki Kirgizii, Pamyatniki Kirgizstana, I, 1970. 10. . Cumagulov, Yazk Siro-Tyurkskih (Nestorianskih) Pamyatnikov Kirgizii, Frunze, 1971. 11. . Cumagulov - S. G. Klyatorny, Naskalnaya drevnetyurskaya epigrafika v Talasskom Ala-Too, Sovyetskaya Tyurkologiya,1983/3, s. 78-82. 12. A. M. von Gabain, Vorislamische alttrkische Literatur, Handbuch der Orientalistik, Abt. 1, Bd.5, Leiden, 1963, s. 219. 13. Drevnetyurkskiy Slovar, Moskova, 1969. 14. M. Ergin, Orhun Abideleri, stanbul, 1970. 15. storiya Vostoka, II, Moskova, 1999, s. 154. 16. N. F. Katanov, Ob odnoy vpisi 1700 goda, dannoy tataram sviyajskago uyezda, po kopii . N. Yurkina, s tablitsey tatarskih tamg zvestiya Obestva Arheologii, storii i Etnografii Pri mperatorskom Kazanskom Universitete, Kazan, 1898, XIV/1-6/ s. 361-362. 17. A. N. Kononov, Grammatika Yazka Tyurkskih Runieskih Pamyatnikov VII-IX vv., Leningrad, 1980, s. 20. 18. N. Rahmonov, Novye nahodki drevnetyurkskih nadpisey v Fergane, O i Fergana v storieskoy Perspektive, Bikek, 2000, s. 101-102. 19. . L. Kzlasov, Runieskiye alfavit Sredney Azii, z storii i Arheologii Drevnego Tyan-anya, Bikek, 1995, s. 144. 20. L. R. Kzlasov, Novaya datirovka pamyatnikov Yeniseyskoy pismennosti, Sovyetskaya Arheologiya, 1960/3, s. 93-120. 21. . V. Kormuin, K osnovnm ponyatiyam tyurkskoy runieskoy paleografii, Sovyetskaya Tyurkologiya, 1975/2, s. 38-47. 22. . V. Kormuin, Tyurksiye Yeniseyskiye Epitafii. Tekst i ssledovaniya, Moskova, 1997.

24

23. S. G. Kljashtorny, The Date of The Ancient Inscriptions of Semirechie, Altaica Oslodensia. Proceedings from the 32nd Meeting of the Permanent International Altaistic Conference. Oslo, June 12-16 1989, Universitetsforlaget, Oslo, 1990, s. 219221. 24. S. G. Klyatorny, T. Sultanov, Kazahstan. Letopis Treh Tsyaeletiy, AlmaAta, 1992. 25. S. G. Klyatorny, Epieskiye syujet v drevnetyurkskih runieskih pamyatnikah, Vostok. Afro-Aziatskiye Obestva: storiya i Sovremennost, Moskova, 1992/5, s. 13. 26. S. G. Klyatorny - D. G. Savinov, Stepnye mperii Yevrazii, Sankt-Peterburg, 1994. 27. S. G. Klyatorny, Runieskiye Pamyatniki Talasa: Problem Datirovki i Topografii, z storii i Arheologii Drevnego Tyan-anya, Bikek, 1995, s. 154-160. 28. S. G. Klyatorny, (Trkiye Trkesine aktaran M. Kalkan), Tanr Dalarnda yeni bulunan eski runik Trk yazlar, Manas Universiteti Koomduk limder Jurnal= Manas niversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Bikek, 2001/2, s. 193. 29. S. G. Klyatorny, Novye otkrtiya drevnetyurkskih runieskih nadpisey na Tsentralnom Tyan-ane, zvestiya Akademii Nauk Krgzskoy Respubliki, Bikek, 2001/1-2, s. 73-75. 30. S. E. Malov, Pamyatniki Drevnetyurkskoy Pismennosti Mongolii i Kirgizii, Moskova-Leningrad, 1959, s.64. 31. V. L.-Mts-V. V. Mayko, VIII-X. yzyl Tavrika Trk-Bulgarlarnn runik ve damgavari iaretleri meselesi zerine, Trk Dili Aratrmalar Yll-Belleten 2000, Ankara, 2001, s. 267-276. 32. J. Nmeth, Die kktrkischen Grabinschriften aus dem tale des Talas in Turkestan, Krosi Csoma-Archiv. Zeitsehrift fr trkische philogie und werwandte. Werbiete, Bd. II/1-2, Budapeste, 1926, s. 134-143. 33. S. . Rudenko, Oerk bta severo-vostonh kazakov, Kazaki. Material ekspeditsionnh issledovaniy. Seriya Kazakstankaya, Vpusk 15, Leningrad, 1930, s. 34. H. N. Orkun, Eski Trk Yaztlar, II, stanbul, 1939. 35. A. M. Sagalayev - . V. Oktyabrskaya, Traditsionnoye Mirovozzreniye Tyurkov Yujnoy Sibiri. Znak i Ritual, Novosibirsk, 1990, 36. S. Sdkov - K. Konkobayev, Bayrk Trk Cazuusu (VII-X Klmdar), Bikek, 2001. 37. O. . Smirnova, Svodny Katalog Sogdiyskih Monet (Bronza), Moskova, 1981.

25

38. A. M. erbak, Tyurkskaya Runika. Proishojdeniye Drevneyey Pismennosti Tyrukov, Sankt-Peterburg, 2001. 39. K. Tabaldiyev, Kurgan Srednevekovh Koevh Plemen Tyan-anya, Bikek, 1996. 40. K. Tabaldiyev - O. Soltobayev, Runieskiye nadpisi v Kokorskoy doline, Meerim, Bikek, 1999/2, s. 32-34. 41. K. Tabaldiyev, Kokor rnndg bayrk trk runikalk cazuular, Manas Universiteti Koomduk limder Jurnal= Manas niversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Bikek, 2001/2, s. 279-287. 42. K. Tabaldiyev, Novye drevnetyurkskiye runieskiye nadpisi Kokorskoy i Talasskoy dolin, Trud Fakulteta storii i Regionovedeniya Krgzskogo Natsionalnogo Universiteta, X, Bikek, 2002, s. 137. 43. T. Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic, Bloomington, 1968. 44. K. K. Yudahin (Trkiye Trkesine aktaran A. Taymas), Krgz Szl, Cilt II (K-Z), Ankara, 1994, s. 491. 45. D. D. Vasilyev, Grafieskiy fond pamyatnikov tyurskoy runieskoy pismennosti aziatskogo areala, M. 1983, s. 38-43. 46. Y. A. Zadneprovskiy, Tyurskiye pamyatniki v Fergane, Sovyetskaya Arheologiya, 1967/1, s. 270-274. 47. www.sodcoins.narod.ru

26

ekil 1

1.-8. Kokor yaztlar

27

ekil 2

9.-18. Kokor yaztlar

28

ekil 3

Lir benzeri damgalar.

ekil 4

Ferganada bulunan Trke sikkelerinden biri.

ekil 5

1700 tarihine ait Tatar damgalar listesi.