islam mutefekkirleri ile garp mutefekkirleri arasmda

yazon

i. hokkt izmirli

s(Jdele~tiren s. hayri boloy

iSLAM MUTEFEKKiRLERi iLE GARP MUTEFEKKiRLERi ARASINDA
MUKAYESE
5. Basb

Yazan

Ord. Prof. ISMAil HAKKI IZMiRLI

Notlar

il€ivesi ile sadele/itiren:

SUleyman Hayri BOLAY
(ilahiyat Fakultesi Felsefe Tarihi Aslstam)

Basbakanhk

Basimevi Ankara -

1977

a.r.klam. 3 . Prof.en her :jeye «Evet!". Bu hal rn. :bira bir taraitaw genglebu gii.k koymamak m'Uhafaza gayre'ti.k isteyenlere birr rehber olacaktir. kar§dayacak durumda olam bu e8en haz1.rlam~ttr. hissetlik. ortam mf. Fakat bununZa yetinmeY'P. Tasavvuf.Ugtna dogurdu. gel. rm gu(_)oMu. bizce bu kUQuk t. bir taraiton da ilmi ue felse/Ii. bizden olq. tedavi olamae. tedav·min yolu igin ilerleme da. btl. keruViliginden iljte. n.n oldug·u giW 0 nisbette de deiJerli obu».y'f. Eeteeie. bi?' iktisat. Guniimiizde daM Batuian. Qiinkil boyle bir mukay6seye~ ulkemizin her zamankinden dana.ip gideoekftd. lJuursuz bi·r hayranl~ktan 0 zaman 'VB a§aiJ~l1. cok iMiyact vat'.nkii kaZ-ilnidu§unmek. memteket kadar kalabahkt'tr.retnrvi.a yetiljen biltiln nesillerimiz ilzerinde men/i testrter b'trakarak bir goklanmn koru korune Batt hayrant V8 kok- suz olmalar'& rnetic6siwi dogurmWJtur. [akat muhteoasi gole bilyilk V6 genil) olan bu kitab~. kuqi17c. Sosyoloji. kat kabiliyetimizin V8 yaptna gucumiiziln 'kiire'[.htiyac'I. fikren ve manen tatmin etmek. Kitabt. U5'htaklara.r" iliyen bir zihniyetim iemsil- cileri.n sadeZe§tirlhnesi oldukga kar§d'l. Hukuk: Bu. bir ~ defjild-ir.n! her lJ6Ye UHay'l.ekriJ. bu mUkayeseler4 Astronomi zat'urid!ir. Dolayus'l. ashnda cole faydal! bir eserdir. iht-iyact.zde b-ir takMtgiligi. Bu bak'tmdan da lzmirli merhumun: bu kita. her §eyi Bat~'danalm!. Ismail Hakkt lzrwirli!nin hacnu. nesiuertmie. pelc miimkiln Bu hasta zihniYBtq. va astl vtilahl da parantez ~ yazd~k zariJ. igin. iinlemek: gen~ gayesiyle.r.alt. Bu. mesine de seb'ep olmu~r.yaca{j1. Bu ·takdirde i§ daha viddi ve der'/.n dogmas·ma sebep oldugu gibi> kendim·ize olan gii. olaralc etmek. bu guglUgii. Battntn bizden evvet yapmaga baljlad~iJt gibi. Zira en az bir aszrdan [azto. duym'U§ ve kii.k duybula- ha8ta zihniyet de.-giik gapta biT i. /uziUi bir gayretkeliUkle "Kraldam...v'l. sahalarila.esillerimizi bilgi$izlikten ve yanlt>§ bilgilerden kurtarmakttr. ve Matema- Uk gibige~tli bir §'ekilde yapmak veya bir kCU. dejjeri buradad1. kugiimsenemrityecek etmediikge. daha sonra bu sahada galU}m. kendi kiiltiir kasmataar«: mtzt ortaya gtkarmak. onlann ruhen doyabilmek iqin basko. ziyade kralcs: otmusue. o.. geZl§j gUzel ve rastgele Bu 8ebeple biT ktSf. itmen.§1z ve orada aram*z.z.m wttlahlann. ise. yonlere kanalize edilmelerini Psikoloji.TAKDtM Ord.bt. Senelerce once yazar kitab'tn . gusundan au DolayuMyla kurtarmtf onlan olacagtZ.venin kaybolmastna. bir zamandan beri kendi kiUtUTu'Jnuze vei onun kaynaklartna 8trt cevirmi§'. M::jiJnin alhndan kalkacaiJ1. kar§'I..

Hayri Bolay .»unun yamnda kitapta tismi ge(. bulu§lan~ jelseli anlaYl.n ag1. wnsiklopedilerde MQ bingiye rastlamak mumkiln 01madt. ktitapta ismi ge(}en batdt filozo/lar ve tiZim adamlannm dogurrli-olum rtarihleri ile. ir de yazann hal tercumesi i1e eserb lerinin listesim ekledik.· ta ki okuyucu karl1~la~hrma8'£yapuan dU§Unurlere dair tamamlay~c1. ve Eserleri/~ adtndaki kitabtndtm ist'tilade ettik.na.lan cereyanlan kssmen.§lan hakktnda gayetk1.klamatt bir f kiiQuk 80zlUgiimu verdik ki. okuyucuya kolayl'tk o18un. yard'tm.e17tetseje cereyanlartn1. de ollsa tasumak: imkcintna ka't'Ul}sun. mr Gayret bizden. Bu hususta da Oel{j. «t. Ayrwa. Hakkt Jzm!rU~ Hayatf. bilgiye sahip olsun ve memleketimizde yay1. Maalesef lzmirrbi hakkmda.sa biVgi verdik. B. Allah ~dan. Kitab'lln bQ§1.~eddintzmirlit'n4n.

Rii~diyeyi bitirince bir mliddet Farsea ogretmenligi yapmis ve daha sonra 1308'de Jstanbul'a gelmis. Sonra Merean !dadisinde Din. bir miiddet sonra da Mliikiyeye Fikih Usfilii hocasi olmustur.iSMAiL HAKKI iZMiRLi'NiN HAYATI VE ESERLERi HAYATI: Babasi Yedek Yiizba§l Izmh-H Hasan Efendi.n-l Kerim terctimestdir ) Yeni Tlm-I Kelam (2 eilttir) Us01-i FIluh Derslerl Jlm-I Hilaf (iki cllt) Din Dersleri Siyer-i Nebeviyye-i Garb Miitefekkirleri kayese Celile tie §iark . Bu arada Edebiyat ve llabiyat Fakilltesi mudtirlttklertnde (Dekanhk) bulunmustur. Sonra rU§diyetahsilini yapwl§l. Prof. Tarih ve Ahlak dersleri okutmus. Edebiyat F'aktilteslnde islam Felsefesi kfirsiigiinti kurmus ve bu derst derin vukutla okutmustur. olmus. Darii'l-Muallimin-i Aliye (Yliksek Ogretmen Okulu) ye imtihanIa girerek talebe olmus ve buradan 1310'da birincilikle mezun olmustur. Daba sonra Universtte te~kilatmda Ord. ESERLERt: 123456789Maani-i Kur'an (Kur'ft.klSa blr zaman sonra hIfZl tamamlannstre. Bu ar ada medrese derslerine de devam etmtsttr. 14 Ocak 1946 Persembe giinii Ankara'da vefat etti. iIkokuI tahsilinden sonra haflzhga Qah§ml![!. Kendisi 1285 (1869) yrlrnda izmir'de dUnyaya gehli. dod yasmda okula baslamrstar. Okumag-a eok hevesli oldugundan. bu esnada Farsea da ogrennll§tir. anasi da Kandtye'It Hafize Hamm'drr. Hukuk Fakiiltesinde F'ikrh hocahgt da yaprmstrr. Emrullah Efenili'nin Maarif NaZll'l olmasiyle Dariilfiinftn FeIsefe Pr ofesdrti (Miiderrisi) olmus.l\'liitefekkirleri Arasmda Bir 1\Iu- Fenn-i MenAbig (Metodolojidir) ~eyh Ebfibekir RAzi 5 .

Ulftm Ihvan-i Safa Felsefesi. faktiIteleri dergilerinde bircok ilmi makaleleri Bunlarrn yamnda Edebiyat ve ilahiyat yaymlanrmstrr. 6 .10 11 12 13 14 15 16 - Mutasavvtfe Sozleri mi? (~eyh Saffet (Yetkin)'e cevaptar) Gazilere Armagan Angilkan Kilisesine Cevap dort sualine cevaptu) (Angilkan Kilisesinin isJiim'a. dair Bir Arap Filozofu El-Kindi (Bu kltap Abbas Azzavi tarafmdan Arap~a'ya ~evrihni~tir) isliim Felsefesi Tarlhi Mi'yaru'l.

k kanunlanndan baska elleruuie hit. Avrupa~ya girmi-§tir. du§'uneelerini gordum. bircok: du§unce ve nazar:iyeleri kiQ olmazsa bit' temel Batt dii§Wnurleriniien onlara bir once iz gosat'tyot'lar veya ontarta ilmi bir temasda bulunuyorlm'.mad~g~ iQin &tntrlt (mahdud) air miktarda kalmf1Jttl". "A verreos Ru§d ve Jbnru§dcu- tiik" . "Bndiiliis Felsejest'" arac1hiJt ile islam Felseiesi (ve i'ftmi) . teriyorlar.i Sina eserlermis» terciimesi ltm-.-i inceTedigim ssrada. Daha sonra Lyon Oniversitesinde tahsil ettigi Felse!eyi inceleyen Mw~r diiljiiniirlerimden Muhammed Liitji Cumd/mn "Tarih-ii FeMsijet'il-isldm li'l M~nk ve'l Mafjnp Dogu ve Batula1c£ Islam Filozojlan Tar-£hin adh eseri.zariyelere rasttadsm. Derin ara§t1. islitm du§iiniiTlm-inmn akltnyol gos1:.nde ve Hind du§unurlerinden Emir Ali'nin Hls1amr. tekJe/esine Ernest Rena~tn1 dair §ark~yatqUartn et A verroisme eserlerini . Batuia yaptttktannt· daha evvel Dofjuda yap~yorlar ve bugunkii Felsefenin (ve ilmi. uiT>im ve Din Kavgalarrl" nf. lezets ile Docent Orhan Saadettin'in AImancadan teroiime ettikleri Kart Vorlander'iin UFelseje tarihi" n·i Paul Janet rar ile Gabriel Sealles'nin "Fetsefe Tarihri.f. sezi-§leTi ve ince bulU§ Zan sayesinde haber veriyor.n Ruhu/-' terciimesinde gordugiim mukayeseler'den Qok duygulandtm.ibn. 7 . Islam du§unurleri. ve Boer'in islam'da tercumelerini gozden geqirdim. ibnJ-. bir a1'a§t~rma Va8ltalan yokken.~ derin.e'kAtememleketimizde yaz~lan Felse!i eserlerde bu konular ilhmaZ olwnmamt§) aneak topluca yaz~la. Bah /ilozojmr'tndan Once ortaya koyduklan bir takvm. Bu kaynaklarda daha baska du§unee ve na. Felsete Ogretmeni rahaneih.ermesinden ve mant'l. yalntz (mile erred) kes1cin zekalaT'l. Renam~~n(U}tklad~gt gibi A vrupa'ya ilk idhal ettigi Tulaytula (Toledo) piskoposu Reymond'nun idi'.ONSOZ lsltlm.rmalanmda pek Qok yuksek §ahsiyetleT meydana (}~k'm!t§hr.n devam~ (Zeyli) otan. medeni ilerlemelerin iki kasuui» hukmunde olan du§unce ve tirade bag~mstzhg~ He oniarvn.adIt· eseM ile Baron Carra de Vauxun2 uibn-i Sina ve GazzaU" adh eserirni7 bu lcez Edebiyat Fakulte8~nce terciime olunan '·islam Ansiklopedisi'nin.n)) dojju§tmda buyilk rol oynuyorlar. eser. Draper'in. Sina Felse[esV'ni. Nitekim ujbn-. Gerr."nin4 Metafizik kwm~m tektekrar siiediim.. Feleeje" Bn eserde Islam Filozotlartntn.

Fe18etesin Avrupa'ya gegU. Yurdumuz genQkritnin ka'r§~'la§ttrma husu8unda bir fikir edinmesi emeli: ile konulara gore ayr~ U(. ince~enirse bu rrsimler artabilir.. De Boer. azelUkte (toledo) ile Swilya ve Napoli yollan ile devam ediyordu.. Kar§tla§ht'ma stuleoe bu isimlere mahsus degildir.n. Birkag sern:e sonra FarabiS He El-kind·Wniln ba~ eserleri de teroiime olundu.ni ve oradan A vrupaya girdigmi bildiriyor. H/bn-i Rii§d felsefesf''' Paris ile ltalya~daki (Pad-ova tJwiversitesinde) dart as!f devametti. Bu iki §ark~yatg1.Bina"mn bircok e8erleri Ltttinceye Cevrildi. ondan sonra Alman Hermann ire "lOO-i Rii§d. Arap9a meHnler skolastik felsetesinde yer aldt. EndulUs. Gazzali'ye kadar detlam eden islam Fetsejesi mekteplerini (Bcoles) yazdtktan sonra lsl4m Felsetesiinin EndUlus'e geQtigi. kW1/rndayawiJUAJ B.~n tamkhiJrt i16 islam Felsejesmin bugunku ieiseje'mn dofju. U" harfleri b~hjj~ alhnda isimlerini yaztyorum. Jlk once MihaiZ Beottel. I8mail Hakkt lzmirli 8 . 'I'erciimeler.§undaami? (sebeb) oldugunda §uphe karmtyor. diger ~arktyatcum' (Miiste§rikFm eserlerincle de buma aykt'N bir 80Z gorUlmuyor.

itibari bir haldir. aneak drsta fert ztrnrunde (gizli olarak) vardir. XIV. lbn-i Sina kulli'vi: akii. Bu tahlil (analyse) XIII.TUmel). mannkl kUlltdir: (Post res). Doqu'da reallstlerle kavramcilar (eonceptualistes) arasmda davaYI hallediyor. nazar (diisilnce) ve akil vurutme (Raisonnement . tabii kUIII'dir: (In rebus). El-Kindi ve Farabl'nin eserleri.1037): 2- a) Ban'da "Kiill] Kavgalan" parlamadan evvel. ve rnantrki krsimlarrna svmvor: Allah'm ilminde metafizik vonden mevcut alan kUIII.lstidlal) vollanrn birlestlrmlstir. Realistlere gore KUIII (Universe] . Aristo'nun "Organon" adh kitabi Ozerine Farabl'nin yazdlgl serhdir. akl] clan kulll'dir: (Ante Res). Buna gore kUlII. b) Sezgi (intuition . SQZ (Iatlz) olarak mevcuttur. Yalruz ad: vardir. Saint 9 . Maddelerde arazlan (ilintileri) ile beraber. Yuzvrlda Ban'da bUyUk bir etki vaprmstrr.Hads) ile. Cuz'tlerden cikarihp valruz insarun zihninde mevcut alan kUIII. Yiizvrlde Batr'da. ORTA{iAGLARDA AVRUPA DU~UNURLERiNiN USTADLARI (HOCALARI) VE SELEFLERiDiR 1XIII. esvadan hari<. ingiliz filozofu Roger Bacon" ile Alman filozofu BuyUk Albert'in" en cok favdalandrklan eser. Yiizvrlda lbn-l Sina ile lbn-i Ru~d'un eserleri ve XV. tabi.olarak aynea mevcuttur. Yuzvilda da lbn-i Ru~d\jn eserleri okunurdu. bilfill var alan kUIII. Eflatun'eulann tuttuklan yol (mezhep) buduro Kavramellara gore kull]. 3tBN-i stNA (980 . Aristo= ve Farabl'nin tuttuklan yol (mezhepleri) buduro Kavramcrhk (conceptualisme) I qercekcilik (realisme) ile isimcilik (nominalisme) arasmdadrr.-AiSLAM DU~VNURLERi.

Cenab-i Hakk'm "Cuz'tleri bilmesi" esaslru kabOI ederek. kotUlUgu (serrt). b) Din felsefesi temsilcisi Saint Thomas" Gazzali've guvenirdi.) Farabl ve lbn-i Sina'run degi~tirerek yeniledikleri (tadil ettikleri) "Aristo Felsefesi"ni BUyUk Albert ve Saint Thomas ogrendikten sonra XIII.) 5iBN-t RtJ~D (1126 -1198)17: a) Roger Bacon lbn-I Rusd'Un eserlerinden isfifade etrnisti. Jean de la Rochelle 4GAZzALl (1058 . lbn-i Sina gibi. bu mes'eledeki filozoflann menfi iddialariru reddederdi'". Roger Bacon. Saint Thomas'in ardmdan giden Raymond Martini" filozoflan. c) Saint Thomas. asir ortalannda BUyuk Albert lbn-i RU~/e. Ingiliz Fransisken rahlplerinden Hales'Ii lskender=de gorulUyor. bir- iyiligin c) Islam felsefesinin izi ilk defa. 10 . Saint Thomas da "lbn-i RU~d Felsefesi"ne muhallf oldular. Saint Augustin. <.) (~arih) lbn-i d} Buyuk Albert ile Hales'li lskender'in ardrndan giden 13 lbn-i Sina'mn ssdrk talebesi (~akirdi) idi.Auoustln='de de nazarl akil ile tasavvufi vecd (coskunluk) biri ile blrlesrnis bir sekildedir. lbn-i Sina ile Gazzali'nin otoriteleri stk sik zikro!unuyor. filozof agzl ile yani Gazzall'nin sozleri ile reddetmeyi daha uygun (efdal) gorOrdO. Aristo ve onu yorumlayan Sina'va bilvilk deger veriyor.1111). Bilhassa islam "Messal'Terlne karst katolik imanlnl savunurdu. c) Saint Thomas lbn-i Ru~d aleyhine kalkrsincs Paris Universitesinde ve Fransisken rshlplerinden bircoklart lbn-i RU~d'U savunmaya koyuldular. (haynn) yoklugundan ibaret sayar. b) Saint Thomas bir eserinde lbn-i RU~ yolu ve felsefesi uzere yUrUmU~tij. Bununla beraber sadrk talebelerinden (~akirt) degildi. c.14: a) Hales'Ii iskender Uzerinde otoritesi vardrr. <.

f) Hollandah Rizvik engizisyon iiyelerine karst. lbn-i Ru~'den etkilenerek fikir hurriveti sosunda harekete ge~ti. 11 . Blrcok mUtefekkirler bunu kabul ertiler. Cehennem vok. ogretisinin (talim-doktrin) vUzunU karartmrslardrr. hu- e) Guillaume de Fren.Kelarncrlann birvilk <. Bu zat. talebeleri. "Filozoftur. XIV. Alem ezelidir (onces! voktur) .ogunlugunca tutulan Nominalism (lslrncillk) XI." diver. bu Mecnun'un. vekarhdir. asrrlarda Oskham'lt William19 bu sistemi tazeledi. asnn ikinci vansrnda Roscelin ile ortaya <.d) Abelard'". William'ln dogrudan doqruva talebeleri arasmda en mUhimlerinden biri 1327 tarihinde ParisOniversitesi RektorU olan Jean Buridan20 idi." sozUnU sarfetrnistir. 1/ 6 . su kadar ki. mUstakbel hayat yoktur. akrlhdrr . bu sistemi mantikl bir sekilde dUzene koydu. ve XV.Iktl. MOsa'nm iddia ettigi gibi yaratllml~ degildir.

islam filozoflan ile Fransiz ve Hollanda filozofleri esasta tamamiyle birlesmis oluyorlar.kesin karar". Aristo mantlgl olan sOrl mantlgl· kaldrnvor. Tabil sebeplerin hepsi onlan yaratan Allah'tn sovle boyle bir tesirine vesiledir. c) Hakiki sebep (illet)! ancak Allah'drr: hadiselerin sebebi. Hollanda filozofu Geulincx " bu prensibi kabOI eder. Aristo mantiqtru inkar etrnislerdi. Fransiz filozofu Gassendi= ile ingiliz filozofu Boyle'" bu 1tikadl gUduyorlar. Fransrz filozofu Renouvier= sonlu adetleri aleme tatbik ederek.srrnlanna avmvor. ingiliz filozofu Hume> ile Fransrzfilozofu Condillac" tabii kulli'vi zihinde ve haricte mevcut gormUyoriar. "cezm . 12 . "zan" ve "takl it" ktstmlannaevnhr. "adl' sebep . irade melekelerinin mukernrnelliql sayesinde bedenlerinin dismda harekette bulunabilirler. Alman filozofu Kant21. a inanrnayr: d "cezrn". Yeni felsefe. alemi fiilen sonlu sayar.illet-i muadde" (cause occasionelle)'dir. Franstz filozofu Malebranche=tin iki prensibinden biri budur: Hakiki sebep (illet) ancak Allah'drr. 2KELAMCILAR: a) a) Eski kelamcrlar tabii kullJ'yi (tiimel L zihni bir ihbar (varsavtm) saymakla. c) Kelarncrlar. b) Eski kelamcrtar Allah'a iman ile beraber maddi aleml inksr etmezler. "zan" ve "Iman" (taklit) k. bilfiil mevcut olan alerni sonlu gorurler.-B- iSLAM Dn~trNURLERiNDEN BiN GRUP tLE YENi 9AG Du~VNVRLERi ARASINDA KAR§ILA§TIRMA 1- FtLoZOFLAR: inanmak (itikat). b) Pevqamberler. BugUn beynelmilel Metapisisik (Ruh otesi) enstitilsii tecrubelerinin esasr bu nazariyedir.

"Biz ancak hayra a~lk oluruz. mUmkUn (contingent) 'dir. birbiri erdrnca devam eden vardrmr ile.) Kelsmcilsrs gore. zarOd (necessaire) degildir. tabi\' sebebi.ogunlugu nezdinde tabi\' sebep ile sebep alan (mUsebbip) arastndaki nisbet. araz'srz bulunamaz. a ancak Allah'm yaratrnasi ile bakidir. hayn gen. yeni bir feisefe ortaya atar. h) E~!ar7Ier. ruhla cevher arasmdaki nisbet duzenlenmistir. Klasik kitaplarda. sebep ile sebep olan (mUsebbip) arasmda sabit bir nisbet kabOI etmezler." diyor. Kar. Bu deIii. gore bu alem bedil (guzel olerak varanlrrus) nr. Bundan dolav: cevher ile arsz'rn birlesimi ile meydana gelen bu alem.birbiri ardmca varattlma) nazariyesini haber veriyor. f) "Kul kazarur. Gazzal\' bu husOsu lzah ediyor. Ruh ile beden birlikte isleyen saatler gibidir 13 . sabittir.ekle~tirmek Yaradan'a aittir. Kelamcrlara d) e) Kelsmcilenn Vecip Teal€! (varllQJ zarOrl. Fakat daha bedii bir alem yaratmak mumkUndUr. ingiliz tecrUbecileri (Empiristes) de bu yolu tutuyorlar.en yUksek sevgi" del iii Hollandah filozof Huvqens" ve Hernsterhuis+'da gorUlUyor. Sani-i Teals (vuce bir s~natk~kr yarancr) dan hal. goze zahlrde garunen hadise (eraz phenomene) baki' deqildir: fani'dir. g) MatUridtlerie alimlerin c.Philosophie de contingence" sahibi Boutrcox='vu ve talebesi Berqson'u'" onceden haber veriyorfar. Kant'ta vardir. Fransrz filozofu Fenelon30 bu nazariyeyi savunur. Tann yaranr" dusturu. illeti inkar ederler. Fransrz filozcfu Descartes=In IIDe_ vamh varatihs" (creation continue . Yalruz Halik Teala'nln varatmas: ile bulunur. 3- MUTASA VVIFLAR: I a) Insanlar arasinda sevgi ve birlesme (ltilat) ezelde cevher olan ruh!ar arasmdaki ahenkten doqer.t." prensibi (dUsturu) vardrr. Bu. miimkilndilr ve sabittir. yUce Varhk) run varllgl hakkinda ileri sUrdUkleri "Kernal-i ask . "Tabiat kanunlan zarur] degil. olamaz. Araz (bir ~eye sonradan anz olan gelip qecici sev) cevher (substance) ile ayakta durur.c. Bu dU~Uncef Alman filozofu Lelbniz=Tn "Ezell ahengjllni hanrlauvor: Yaratanm. "En yUksek iyilik: Hayr-I ala" bahsinde. cevher ise. qecicidir. Boylece fransrz filetofu ve "lmkan felsefesl . klasik kitaplarda duyum melekesi (ihsas melekesi) dive arulivor.

' {a. en yU~ eesidir" diyor.. e) E~yadaAllah'l gormek Malebranehe'in ikinci prensibidir. Esyenrn haktkanru bilmek. ingiliz filozofu Sain41'in. her gun var olacak" sozU ile tarbikatrru bulrnustur.Hsdisevi tortuya. b) Leibniz'in dU~Unce esesi coklukta birliktir: suur birlikteki ~oklugun ifadesidir.. Deveran illeti Bacon'm ortaya koydugu "Variations concomitantes . f} ingiliz filozofu Shaftersburv'" nazarmda yegane hakiki iyilik. BUWn bilgimiz Allah'dan gelir. .s.hadiselerin illetlerini tayin husOsunda tatbik ediyorlar. esvavi Allah'de gormek. Peygamber Allah yani soyle- ni~i Peygamberimiz'e. manasl AlIah'a ait clan hadlsler.Giz]! hazloe"* kutst hadlsi'** Alman filozofu SchelJing'in40su sozlerini hattrlatrvor: "Nufusun ~oklugur Mutlak'in yani kai"natl tanzim eden asl1 btr prensibin (mebde'}. BlIinmekligimi diledirn varattim.dolasma" ile "Sebr . kendinden vel kendi iradelerinden birbiri ardmca suur alarak geli§mes~ndenBeri gelir" . b) HUkUmlere €lit iller {gizli ve derindeki sebep)'lerden olan "Deveran . 14 . : ) a) Sir sevi hali Uzre brrakmak demek olan "istishab" delili.Tortu"i Ingiliz fllozoflan Bacon= ve Stuart Mil 143.. evvelce birbirine uygun yapIJml~tlr. e) Hollandah filozof Spinoza= saadeti Allah'l anmakta gorUyor.. (*) (**) "Ben bir gizii hazlne idim.. Bunun talebesi WolfPtl ruhla beden arasmda "Ezell ahengi" kabul ediyor.-FIIiIH UStJLV ALlMLEltt (HulmkMetodolojisi De $8§anl . Allah'm bir timsali (sembolu) olan "gUzeHik .Birlikte degi~iklik" metodu. JJ~umahalde bugUn var olan sey. bakiyyeye ireS etmek" metodu'dur.)'m agzlndan ifade edilen de halkt SQZU (esva ve insenlan) Hz. kendisinde bilmevi en yUce (ulvi) bir hikmet (felsefe) sayivor. kendisini Allah'da ve Allah'."Manevi ask bUtUn hislerin en ulvisi. g) Mutesavvrftarce yaygln alan "Kenz-i mahf! . Sebr illeti de S. Mill'in ortaya koyduqu "Residu .ki.Donu~.husn"i hasbl (menfaat ve karsihk gozetmeden) sevmekten iba-rettir. iI€lh'ldU§Unceler nOru ile esvavi tema§a etmek (vecd ve havranhk icinde alemi sevretrnek) tiro e) Descartes. d) italyan dU§unUrU Giordano". Allah ruhlann mahallidir (yeridir).

Alemde hareketten baska hiebir araz yoktur.-cFERT FERT KAR~ILA~TIRMA 1HORASANLI DAHHAK (fil. Huxley" ve Stuart Mill hep bu sistemi yUrutUrler.): ilk defa Batlamyus nazariyesini reddediyor: "Gbk eisim degildir. arazlann bir yere gelip toplanmast savryor. 8NAZZAM BELH1: a) Hadisecilik sisteminde Hisarn B. madde verine hissolunmakstzm yeni maddeler ortaya cikar" nazariyesi arasinda milnasebet gorUluyor. belki vtldizlann dondugu yerdir (vorilnqe) diyor. yani eski . Hume. b) Alem hareketten ibarettir. Bu dU~unce ile FranSIZ filozofu Covier='nln. Alman du~unuru Feuerbach" indinde tabiatta devamli hareket ve tekamill (kernale errne. Buqiinkii nazariyelere gore. madden in gorulmeyen cuz'Ulerine (en kUc. geli~me) vardir: sukOn gorunustedir. EL-HAKEM (199): Cevheri. tabil hadiseler en sonunda harekete donusilvor: yeni fizikte butiln tabli kuvvetler. yegane bir kuvvetin. e) Cisimler iki zamanda bakl' kafmaz. el-Hakem ile beraberdir. 15 . ff 2- Hl§AM B. lngiliz filozoflan Berkley".uk parcalanna) €lit hareket halleridir. ("') Sadece gorijnu~leri kabOI eden felsefe cerevaru. "Hayat daiml bir kasrrqadrr. BoyIeee Copernic'vin mujdecisi oluyor. bu vuzden II Arezivve _ Hadisecilik" (phenomenisrne) sisternini ortaya koyuyor. 105 H.

16 . daha cok emin olmak husOsunda KOfe civannda bir tecrUbe daha vapmislardrr. 5EL-KlNDl (801 . 260/876): Modern kimvarun hakikl babasidrr. MtJsA EL-HAREZMl (01. fakat 0 cUz'ler. kimya ilmi tarihinde olumsiizdilr. EndUIUs'te lsbiliyve (Sevllle lTe 1190 senesinde rasathane vapildr. Leibniz ve Shafterbury de Nazzam gibi uz gorU~IUdUr. 4MUHAMMEDB. 11kdefa Fransiz du~UnUrij Maupertius" 1736 senesinde yer kilresi ol~umUnU idare etmisti. !)emmasiye mevkiinde ve Suriye'de Kassiyon daglnda. hareketlerini tayin (ve tes- b) Sincar sahrasrnda meridyen dairesinl (Nrsfunneher dsiresi) r yani arz cevresinln 24. 0 varhk bizim icin diger varliklann vankrlanrrus (aksetmis) olacaqi bir ayna olur. b) G6kteki vtldrzlann kad ediyor. d) Yaresik ve uygun olmasi itibariyle daha mUkemmel.000 mil uzunluQunda olduqunu isbat evlemisler. Yeni kesfolunan elektron ve I~Jn veren radyoaktivite. Leibniz'in IJHer monad/ kainatm kendisi gibi guzelce tanzim olunan blr avnasrdrr" g6rO~ijne ne kadar benziyor. 259/875). 6MtJsA oGULLARI HASAN): bovutlarim tayin hususunda bir alet (MUHAMMED (H. Bu gorU~. A~tlgl devir Priestlev'" ve l. sonsuzdur. Nazzam': te'yid eder (doqrular) . Malebranche.avolsier'in'? acnklan devir kadar onemlidir. Avrupa'da ilk rasathane Almanya'da NUrenberg'de kuruldu.. 232/846 civarl): Bagdat'ta. AHMED V£ a) Gilnesin ve diger vtldrzlann bit) ediyor. yeni klmvanm kuruculanndan Boyle ve Bable'ye haberci oluyor. Bacon bundan havranhkla bahseder. 7EBtJ MtlsA cABlR-t TtJsl (H. yani Salihive'de ilk defa rasathsne (gozleme evi) kurdu.878): a) Biz bir varllgl tam bir bilgi ile bildiqirniz vakit. Cabir-i Tusi. daha hissi bir alem mUmkUn degildir. Adi.~) Cisimler fiilen cilz'lerden meydana gelmi~tir. Asidi (harrnz) kesfeden Cabir-i TOsi'dir.

8-

EBtr BEKR

RAzt (864 - 926 yak1a~;Ik olarak):
mektebini kuruyor.

a}

ilk defa tabiat felsefesi

b) Gozlern (observation) ve deney (experience) metodu ile hareket eder. Banda XV. asir tabiat felsefesi, Almanya'da Parecelsus=, italya'da Bruno ile baslar. <;agda~ tabiat ilrni metodu italyan du~unUru Leonardo"; Polonva'h dij~unur Copernic, Alman du~ijnuru Kepler " ve daha sonra italyan alimi Galilee " ile kuruluyor. Bovlece XVII. asrrda qozlern ve deney metodu hakim oluyor. Frensiz du~unuru Gassendi, ingiliz kimvacrs: Boyle, Hollandsh fizik~i Huygens, ingiliz du~unuru Newton"; tabiat ilmi esaslanrun qelismesine (inkisafina) t;ok hizmet errnisierdir, Fransiz du~unUrU Euler" halis tecrube metodu yUruten tabiat alimidir. ingiliz fiiozofuHobbes'" tabiat ilmini tatbike koyulur. c) <;) d) Boslukta cekirn

(cezibe}':
kesfeden

isbat etmekle

Newton'un

ha-

bercisi 01 uyor.

1;;lgm kmlmasiru
Kay tan (fitil)

EbO Bekir Razi'dir. alet

vakrsiru

lead etrnistir.

e) Galsama (boqaz olan sinirleri kesfetrnistir. f) mustur. Cicek ve kizarruk

deliqi ) yi ve sesin hasll olmasma

hakkinda

ilk trbbi

tetkiklerde.

bulun-

g) Kirnvada daha baz: kesitleri vardir. islam felsefesinde kimva ile simve avn avn bilim dallarrdtr. Kimya: Madenl cevherlerin ozelliklerini izale edip ona yeni ve baska iozellikler kazandirrna metodlanndan bahseden bilim dahdir: Simva ise: Algdanamayah hayali rnisalleri meydana getiren gizli bir bilgi dahd.r. Simvav: kimvarun kavnaq: gibi gostermek biivuk bir gafle.ttir.
9EBlJ NASR FARABt (870 - 339/950):

a) insanlar arasmda kavqarun ve iistun gelmenin hakirn 01duqunu beyan etmekle Hobbes'e (milcadeleci cemiyet nazariye5i) 'ni haber veriyor. b) Ayn bir gorU~ olrnak Ozere insanlann arzulan ile sosyal (i<;timal) birlik hasl1 olduqunu bildirmekle, Rousseau59/dan evvel "ic;;timai mukavele" (contrat social) nazariyesini ortaya koyuyor. c) "Sezgiye dayanan bilqi" (Connaissance riyesi Alman dU~UnUru Nicolaus" ve Schelling'de, intuitive) nazaFransrz filozofu

17

Ravalsson= ve Berqson'da, AlmandU~UnUrU yor.

Steine,-s2'de gorUlu-

~) "KU~Uk Alem" (Alern-i Sugra - Microcosmos) ve "Biivilk Alem" (Alem-i KUbra - Macrocosmos) nazariyesmm izleri Nicolaus/ Paracelsus, Leibniz'de ve Spencer=cle gorUlmektedir. Nicolaus: "insan, kainatm avnasr, ku~uk alerndir." diyor. "Yalruz insan alem vasrtasi ile; alem de valmz insan (KU<;ukAlem) vasrtasivle bilinir." diyor. Leibniz, "Monad" (Vahit - Tek bir unsur) In kendisinde yankdanan alemi izah ettigini bildiriyor. Spencer'e gelince, bu nazariyeyi sosyoloji (ictimaivat) nin esaslan arastria kativor: "Hekimlerin sOzlerini bilmek husOsunda alem biiyUk insandrr, ilh ...11 sozlerini sarfediyor. d) Bash basma ve akli birahlak ortaya atmakla Kant'm selef (kendinden once bir sevl yapan) i oluyor. e) Tabil eserler ve fiillerde zarOret gormUyor, valruz imkan gorUyor. Bu du~unee ile "lrnksn Felsefesi"nin temelini anvor.
10 EBU'L-HASAN:

ilk defa teleskopu tcad ediyor. Teleskopu, uclannda mereekler (adeseler) kullarulan bir boru olarak tarif ediyor. Batr'da teleskop ilk defa Hollanda'da kesfolunmus: Kepler, Galilee ve Toricelli'" taraflanndan islah edillp geli~tirilmi~tir. Sonralan Meraga ve Kahire rasethanelerinde kullarulrmstrr. Teleskop bir seri yeni kesiflere sebep olmustur,
11 EBU'L-HASAN EL-AMtRl:

Felsefesini psikolojiye dayandtrmakla lskocva'rnn ilk filozofu Reid 'm ve onun ardmdan giden Dugald ve Stewart'rn selefi oluyor.
85

12 -

EBUtL-VEFA

BUZCANI

(940 - 998):

O~genler Gzerinde ciddi olarak cahsan ilk alimdir. a) Tanjant (MUmas) ile Kotanjant

Sekant A== -_(Kaati) ile Kosekant A= ---(Tamam-: cos A sinus A Kat!') dUsturunu bulrnus ve tanjantlar ile kotanjantlara €lit cetvelleri hesap etmistir. Ban'da XV. asirda Alman du~un(jru Johann

1

(Tamarn-r 1

milmas) ,

18

MLillerm; tanjantlar mustur.

(miimaslar ) nazariyesini ay nazariyesindeki

yeniden

ortaya kovgorerek eski

b)

Batlamius'un

noksaru

qozlemleri (rasatlan) yeniden arasnrrmsnr. Altl asir sonra Tvcho, G Brahe " bu ciheti kuvvetlendiriyor. Daha sonra Ulug BeyGS'inZl~'leri (Gok haritalan ve cetvelleri) dive rneshur olan kozmografya cetvelleri Semerkant'ta vapilrrus, Avrupa'da bu cetveller XVI. yi..izyli sonlanna doqru Tyche Brahe cetvelleri vaprimcava kadar bir-

bucuk

asir kullerulrmstrr.
tex-t YUNUS EL-MONECCIM (399/1009): oi-

13 -

Saat rakkasim lead ediyor ve rakkas.n hareketi He zamaru c;uyor. B6ylece Hollandalt Huygens'e selef oluyor.
14 tHVAN-I SAFA:

Elliden fazla ris€de'yazan EbO Sulevrnan

Busti

(H. 360 vrllan,

11. asrr ) nin su gibi du§unceleri vardir:
dogrudandogruya idra.k eltigi alqrlamelerda hat§ etrnez, valnrz vasrta ile idrak ettig.i alqtlamalarda hata eder. EbO Si..ileyman bu du§Uncesi ile Kant/In selefi oluvor. Farabl"ye uvarak "[nsan ku~uk Slem, €llem-bUyuk insandir." nazariyesini yVrutuyor. a) Duvular

b)

c)

ibrahimNazzam

(777-845, yakla§lk olarak)

dan,

°Su

alemden daha guzef yarahlml§ runu tutuyor.

(Ebda') bir alem olamaz."

dOstU-

ilk defa llim aleminde Tekamul nazarivesi Evrimcilik) ni ilm] bir uslOp ile bevan edivor".

c;)

(Evoiutionisme-

15 -

EB(f SVLEYl\IAN

stotzt

(stctSTAN!)

(H. 890 civil.rl):

Din ile felsefe sahasiru aymvor. kendi tablri ile din "Nazil alan vahiy", felsefe "Zail alan goru~1/ jle bilinir. Yani din AIli3h'm vahyi (Revelation) ile; felsefe deqerini kaybeden gorij~ (Re'y) ile bilinir. Fransiz felsefecisi Fonsqrive'", Auguste Comte='un Pozitivizm sistemini yazdlQl srralarda din ile metafiziqin avn avn sahalan bulunduQunu Fransiz aliml Claude Bemard'vm sozu ile te'vid ediyar.
{*} Bu nazariye hakkmda ilerde bilgi verilecektir.

19

17 ERU HAYYAN ET-TEVHID." nazanvesr. kU~Ok alem. kudret ve hikmet sifatlanru aynca acikhvor. 18 - ve orgUsUne tabi'dir. Auquste. Alman du§unuru Hartmann13'In selefi oluyordu. yaratllf~. b) "lnsan alemin QzOdUr. lnsaru bilen alemin ge~ml~lm (sulalesinl) bilir. bu O~ srfan II Ahl§kl' srfat" olarak gosteriyor. civfi. dost kdlgtna bUrUnmij~ bir dusman" gozuyle bakardr. Bu diisiince.Comte ilimleri srmflamek husOsunda tatbik ediyor. tarnsma buqiin Ban aleminde vasrvor.970): a) "Basitten milrekkebe gel_.kU~lU clan Fransiz du§Unuru Voltalre='in. Bati'da yavuz g(.in en yilksek ornek (nUmOne-i Imtisal) buluyor. l. c) Farabi ve lhvan-i Saf§'ya uyarak.eibniz. 390-400 H. 20 . b) Allah'm COd (Comer+ ve ihsan sahibi olma) . e) lhvan-: Safa'dan sonra ikinci olarak evrim evolution) nazariyesini izah ediyor. Leibniz ve Kant'ta gorUIUyor.rJ." demekle Farabl' ile avm goru~ sahip oluyerdu.1087): (TekamUI - Manhk cephesi: a) lbn-i Sinai bilgi nazariyesinin basmda ihsas (duyular) a ve tecrUbeye bir hisse avinvor.16 - EBU'L-FETH NtJ~ENCAN1: a) Pesimist (Karamsal g6rU~tU) tiro Ahlakstz lnsanlan gormekle insanhktan nefret etmisti.I (01. d) Ohirnden korkmamsrun careleri hakkmdeki dilsiinceleri Franstz du~(_jnUru Guyau75fnun/ "Geleceqin Imam" adh eserinde yer buluyor. ERn ALl MlSKEVEYH (9S2( 1) . Alman dU~UnUrU Schopenhauer=. "lnsan alern bUyUk insandrr" nazariyesini tutuyor. "Havat hikmeti" (Sagesse de le vie) adh eserinde valruz fert icin bir yUksek ornek vasf gosteriyor.): "Huv.i1dik~e gu~IUkler hasd olur" du~uncesini. 19 iBN-I stNA (980 . ~) insan it. Aleme "Aldanci bir vildrz. suslenmis bir put.

modlar) ac. A~agl ilimler: Maddeye has olan Tabiat ilimleri etrafmda toplaruvor. "Cuz'iler (particuliers ) ve duyu!abilen esvada (sensibles) da gordugumuz kiill] (universel) duzenlilik (ittirat) olmasavdr. g) lbn-i Slna. lskocva "eclectisme" uvlastrrrna mektebi "ince istikra' (tUmevarim) tabiat kanunlan sabit ve intizamlr.kemmiyet) a~lkladrgl gibi. (muttarit) gibi zihrii bir prensibe. asrrlerda sezi Imeye basladi. e) lbn-i Sina. yuklem (predicat . sonsuzun degerini sabit tutmuyordu. (majeur .klavan miiveccehleri (rnodales) . problernatique ve apodictique" krsirnlanna avmvor. buqun "SOrl Mantrk=da tamamiyle degerini muhafaza eden sarth krvas': ortaya kovmustur. C. Matematik alimleri uzun rmiddet sonsuz kavramma deqer vermediler. Kant da avrn sekilde "assertorique.propositions) madde ve cihetlerini (modelites .Fizikotesi) : Orta ilimler: Bazan maddeve. onerrnelerde konunun (subjet) nlcellqinl (quantite . c) Sofizm (safsatacihk) ve septisizm (~uphecilik) sisternlerini son asrrlann zihniyetine tamamiyle uygun bir goru~le tenkid ediyor. bu yoldaki gizli bir ktvasa baqhdrr. orta ilimler ve a~agl ilimlerfle avmvor. Nihayet Leibniz sonsuz'un degerine dayanan sonsuz kU~Uk'U isbat etmekle ibn-i Slna'YI tasdik etmis oldu. f) Onermelerin (kaziyyeler . sonsuzun (nerniltenahlnin) nisbetce cok farkh olmasi (tefeziilt) esasma davsndrgmdan.) Nazar!' ilimleri "vuksek ilimler. kiill] ve vakin] (kesinlik icinde) olrnasr. yani krvasm aradan cekilmis bUyUgune . Bu taksimde maddenin derece derece keldmlrnasrru hedef ediniyor.induction) 21 . bazan da madde otesine taaliOk eden Matematik ilimler (Riyaziyat). lbn-i Sina'nm Matematik ilimlerle (Riyaziyat) Metafizik (Mabs'de'tTabla) ilmi arasmda vakmhk qostermesi Garp €deminde XVII.b) ihsas ve tecrubenin kesinlik (vakin . ve XVIII. bu gordUklerimiz bu kadar kuvvetli olrnazdi" seklinde gizli bir "sarth krvas" (syllogisme conditionel) a baqlarrustrr.certain) ifade etrnesini. "mutlak. Buise.mahIn fI T Tecrlibe ve tUmevanm (istikra . d) lbn-i Sina bu yUzden boyut (buud) un sonlu (mutenehi) olmasi husOsunda Aristo'cu filozoflarla kelamcrlar arasmda hakim olan delili (burham) tatbik etrnistir. Yiiksek ilimler: Madde ile alakasi olmayan (Metafizik . mllmkiln ve zarOri" ofmak iizere U~e aymyor. ahenklidir.kubra) davaruyor.

ortacaqlarda haklm olan "sonuc crkarrna" (Istintac) ile faraziyenin.mOl) in niceligini acrklevenlara "milnharif". bu dU~unceye apriori (tecrUbeye dayanmadan. Akil kanunlan ile tabiat kanunlan arasmdakl ahenk meselesini izah ic. d) Zelzelede merkezi sicakhgm (Magma . yeni <. yedi asir once lbn-i S'i'na"Necst" adh kitabmda haber veriyor. Fransiz du§unurU Mariotte ise 1679'da hava basmci kanununu tayin etmlstlr. tecrUbeden once akil yUrOtmek) sOretiyle ulasn. ten sapan onermeler" admi verrnlstir. <. Bu ahenk mes'elesi. hem akil sahesmde yurOterek.lstintac) ile rnusahedeve dayanan tecrUbe arasmt buldu. Hava basmci konulanru italyan fizikclsl Toricelli'den evvel ortaya kovmustur.aglardahaklm olan gozlem ve deneyin ahenkli olduQunu gordu. bugunkU psikoloji bu ilaveyi te'yid ediyor. yani "tablt vaziyet- Hamilton= "yuklem'in kemivetlesrnesi" (quantification du predicat) prensibi ile lbn-l Slna'run ardmdan gitmi~tjr. c) XVII. Mill tarafindan munakasa edilen asll ve tali kaliteler (keyfiyetler) meselelerinde. b) Hareketi. 0. infial (passion - b) Gorunu~teki (zahirl) duyulara. bugOnkO "zinde kuvvetler" nazariyesini andrran bir gorO~ ile tarif ediyor kif dinamizm prensibine uygundur. mukavemeti ve adell duyumlan da ilave ediyor. bo~lugu doldurdu. kalitelerln silbjektif (enfusi) olrnast Ozerinde durrnustur. gozleme dayanan tecrObeyi uygulamak: Tabiat ilimlerini hem gozlem. bilhassa iki Ingiliz filozofu Hamilton ve S. (Deduction .Nar-i Merkezl) esas amil (sebep) oldugunu ilk defa ilim alemine bildlrmistir.in ortaya anlan tecrObeciler (empiristes) Leibniz ve Kant'm nazariyelerini bize hetrrlatrvorlar. Tabiiyat cephesi: a) Tabii ilimlerde. ROhiyat (psikoloji) cephesi: Tecriibi psikoloji: a) lbn-i Sina.) lbn-i S'i'nayeni filozoflan me§gul eden. 22 . asirda kesf haber verilen su ve hava basmct olavrru. hareket sistemini buqiinki) edilgi) nazariyesine gore izah eder. yeni filozoflan dU~unduruyordu.

erek Saint Anselme'" delilini beyan etmekle Descartes ve Leibniz'in habercisi. e) Duyulardan gelen. b) IJDu§Unuyorum 0 halde vanm" dUstOrunu onceden haber veriyor. c) Limmi.Bos levha) 'srru andrnr. d) lbn-l Sina'run nazari ve pratik (erneli) akh Kant'ta gorDli. lbn-i Slna'run du~uncelerine benzeyen dU~Uncelerini lbn-i Sina'dan alrrusnr. sevk. Psikolojide dinamizme dayanan "paralelizm" srzmnsi Metafizik: a) lbn-l Sins/va gore varhk tasavvuru bedihi (epacik evidenre) olup klasik kitaplarda da bu boyledir. c) vardir. [bn-i Sl'na daha once onun gibi d(j~ijnmu~ti. perdahh bir levha halindedir. 23 . Descartes bu delili ahvor. > . Akll (rationel) psikoloji: a) ilk once rOhu. I c) irade unsurlan. Hegel79'in de selefi oluyor. sinirleri gevsetmek yani bilfiil hareketten ibarettir. b) ROhu isbat i~in getirdigi birlik (Vahdet . aynilik (ldentlte) delilleri bugUn spritUalistler (felsefl ruhcular) tarafrndan maddecilere (rnaterialistes) kars: sllah olarak kullarulryor. cuz'i tasavvur..ir. Kant en vilksek-mefhum (kavram) olan "Allah" ile IIRuh"a pratik akil ile ulasivor: lbn-i Sins ise nazari akltn en yUksek derecesi clan kutsal (Saintete) mertebesi ile ulasivor. yani etkenden etkilenene (mUessirden esere) ge<. haysi gUcUnden gelen tasavvurlan ve tecrubeden hasil olan tasavvurlan Descartes'rn "Doqustan gelen tasavvurlar" (Idees lnnee) 'iru. dU$Uncesini lbn-l Sl'na'dan almarrus olsa bile.Unite). Descartes. azim..Fourlanie. Budu~Unce Lockevun (Table rase .iyor. dilpediiz. Klasik kitaplarda fazla olarak bir de tereddUt vardrr. Eski filozoflar rOhu mannkla isbat ederlerdi.c) Akhn ilk mertebesi once "hevulanl akll"dlr ve bu mutlak bir kabiliyettir (istidat) mutlak bir lmkan mertebesidir. rOhiyat tecrUbesi lie isbat ediyor. Bu mertebe. Valios ve Guilaume d'Auvergne'in acrkladtklen gibi Descartes. "zihnin kat ettigi yapma tasavvurlar" (Idees Factices) iru ve "Kazarulrrus tasavvurlar" (Idees Adventives) rru andmvor.

belki madde ve unsurla ilgili hisler sOreti (gorUnu~U) ile. b) tamadr. 24 . I Su halde lbn-i Slna'nm: Manti k yonU Tabiiyat yonU Tecrubi psikoloji yonu Akh psiko!oji yonU Metafizik yonU Toplam onceligi var. "ilimlerin maddelerini tedsrlk eden denev. f) Ezell insvet (Allah'm ezell' IOtfu. d) G6z sisteminin gorme merkezi olduqunu ve onun Ozerinde meydana gelen izlenimlerin gorme sinirleri ile beyne intikal ettigini isbat etti. Ut. iyi!igi .. ilk once ~Upheye dU. Hicbir yolu tu~ Bu hususta Descartes'e selef oldu.~) ilk illet (Cause Premiere) alan Allah He tabii kuvvetlerin baglmslz olduQunu beyan ediyor. ~) ilk defa qoz ismlanmn gozden yaydmayarak. c) Ahlakl' srfatlan. Leibniz tabiat ilmini an'anevi bir din ile buyuk ol~ude baristmvor. akla dayanan du~Unceler" yolundan giderek elde edilir. lbnu'f-Hevsern. Miskeveyh gibi. metafizik. ona sekil veren akildrr" derdi. 20 tBNV"'L-HEYSEM (965 -1051): 8 5 6 3 7 29 noktada Batt dU~Unijrlerine a) Hak. "Yalruz his ve valruz akrl yolu He elde edilemez. Kant da. KotUlUgu.e avrrdi ve Leibniz'den cok evvel onlan acrklamis oldu. elem ve gUnah" dive kisrmlara avrrtyor.Misericorde preetablie ) Leibniz'in "ezeli ahenklfini andinvor. d) "lnsan biiyilk alemdir" nazariyesini yvrutUyoL e) Hayir ve ~er (iyilik ve kotUlUk) nazariyesinde uz gorU~lildiir. Leibniz de kotUlUgU.tU. disardan geldigini ve drsa temas etrnediqini ortaya koydu. "Noksan. cismant (elem) ve rnanevt (gUnah) dive krsrmlara avinvor.

e) Havarun yogunluQunun (kesafetinin) 1~lgln kmlrnasr ile dogru orannh olduqunu ve hava yoQunlugunun yOkseklik ile degi~tigini de kesfetti. buqiin klasik kitaplarda uygu- lenmaktadrr. haricl mefhumu kalrruyor. 25 .1111): a) If~Uphe Hakk'a iletir" Descartes'in selefi oluyor. 22 EBtr HAMiD MUHAMMED GAZzALl (1058 . Locke. S. g) C. h) O<. c) Zaman ve mekaru. dlisturu ile lbnii'l-Hevsem gibi b) Felsefeyi tetkik ederek aklm biltiln doktrin (Metalip) ve problemleri (Mesaili}. Kant da bu yalu tutuyor. yeni mannk kuruculan clan Bacon ve Descartes'in selefi oluvor. f) Harekete gec. "yeter sebep prensibi"ni yGrUtOyor. Hume. g) Cisimlerin dusmesi kanunlenrn kesfetmekle Galilee'nin de selefi oldu. bir kuvvet olarak isbat etmekle Newton'a selef oldu. 440): ilk defa kivasa ve birinci sekle itiraz etmekle. gOvenmekle Pasg) Akla ve tabiata gUvenmeyip vahye kal'rn da selef oluyor. Hobbes. Mill zaman ve rnekarun harict mefhumunu kabOI elmiyorlar. kusatma husOsunda baglmslz olmadlQIm ve bUtUn mU~k{jllerden perdeyi kaldrramadrqrru ortaya koyu-' yor. d) Sevgi (muhabbet) nazariyesini egoizm (bencillik) esasma dayandmvor.1049 I H.ekim (cazibe) esasrru arasttrarak ~ekimi. Leibniz de milmkilnler arasmda tayini zarurt gormekle.Uncu olarak tekamOI nazariyesini belirtti. Bentham= ve Stuart Mill ile Schopenhaver egoizmi yUrOtUyorlar. Bu dU$Unce Kant'ta gorUlUyor. f) MUmkUnler arasmda tayin (belirleme) ve tahsis prensibini koyuyor.iren kuvvetlerin esaslanrn (prensiplerini) eseledi. g) lmanla ilmi avirmakla Hamilton'un selefi oluyor. hiss! idrakin veya muhayyilenin allstlrrus sart: buluvor: bu bakimdan zaman ve mekarun. neticesinin vokluqu gerektigini inkar etmesi. c) Delilin vokluqundan delalet ettigi mananJn. 21 EBtJ SAID EBU'L-HAYR (967 .

Spencer de ilimleri U~e avmvor: Fonsgrive astronomiyi kansik "hslis-olmavan ilimler" arasmda zikrediyor. Batl dU~Onurlerine sezgiye dayanan bilgiyi haber veriyor. "Alemin ba~1 ve sonu akrl ile idrak olunamaz" der. 25 EB11'L-BEREKAT BAGDADl (1076 -1152) : a) Nazarl ilimleri.. I) Hususi bir pragmatizm kurmak husOsunda mantik ve akh kullaruvor. "llirnlerin ilmi" adrru verdigi msntrk ve matematigi "halls". Bain. i) Ihvan-I Saf€! (Safa Kardeslerijne uyarak. b) Yavuz gorU~IUdUr. astronomivi. prensip ilimlerini (il§hiyat. "Bu alemden daha gUzel (bedit) varenlrrus bir alem milmkun degildir" nazariyesini ileri sUrUyor. Amerikan dU~UnOrU William Jarnes'e= blr yol a($lyor. 26 . Auguste-Comte. tabii ilimleri hisst. gibi. tabil ilimleri matematik ilimler arasma.1138) : EndUlUs'te ilk Me~~1 (Aristo felsefesini devam ettiren) filozoftur. zihni.h) Farab.. 2S OMER HAYYAM 529/1186): (D. 24 lBN-l BACCE (1082 . Maarrl gibi Schopenhauer'in selefidir. hiss! ve kUlII krsrmlenna avmvor." Buqilnkil pragmatizmin temelini anvor. c) Ilk defa Yunan Medenl Kanununu IOzumlu gormO~tUr.Ozel bir pragmatik sistem kurmak i($in . Nitekim Islam Ansiklepedisi'nin EI-Gazzafi maddesinde aynen sovle vaztlmrsnr. mantlgl matematig'in ustOne koyuyor. c. Medent Kanunu tutmustur. astronomi (hey'et) yi "gayr-i halls" olan zihni. Bu rslah Gregor'dan 600 sene oncedir.) Abdurrahman et-Hazini ile kendisinin kontrolu altmda iera edilen gokyOzU rasatlan takviminin Islahlna sebep olmustur.OL SU/112S - a) Pozitivisttir. Metafizik gibi) "Killll" ilimler sirasrna koyuyor. Adet oldugu Uzere sebep gorOJen ~ey ile mUsebbip (sebep olan) §ey arasmda valruz yakrnhk gorOyor. "Pour eteblire un svsteme pragmatique particuliere . j) IlIiyet ve sebeplik prensibini inkar ediyor. 429/10S8-440/I048 . Orner Havvarn yolunda frkht atmis.

inyeni nizam koydu. b) SOrekli yaratma nazariyesinde Descartes'in seleflerinden- Beserin "Akrllar birligi" nazariyesi ile Leibniz'in Monadlar birligi (Mono-psychisme) yani daha fazla bolilnemeven ve maddi olmayan "Monatlar birligi" nazariyesinde benzerlik var. Almanya'da Nicolaus. Ebu'l-Bereksr mUstakil bir filozoftur. Aristo ve lbn-i Slna'run karsilarma ~Ikml~tlr. Gok cisimlerinin hareketleri i<. bu nazariyeyi yUrutmU~ oluyor. b) lefidir. c) so - Uz gorU§1U olmakla ad: ge~en yeni filozoflann Rasyonalistleri siddetle reddeder. Aristo mantiqrmn muhtelif boIOmlerinde vanhshklar buldu: boylece yeni felsefeyi ortaya kovan Bacon ve Descartes'in selefi oldu. 27 . 27 ENDtJLt)S FiLozOFU tBN -t TUFEYL (' .b) Ilahiyatm isbatlan esittir (avrudrr}. Copernic ve Kepler'in selefi oldu. ~) ilk defa boyut (bOud) un sonsuz olduqunu bildiriyor.. Fransa'da Pascal bunu ortaya koymakla yeni felsefe. italya'da Bruno. tabii ilimler nisbl (relatif) kesin. 29 ~EllABtrDDtN SliHREVERDI (1158-1191): a) i~raki felsefesi Ostadldlr. lI§hiyatta goru§ler uvusamaz. A. 28 TALEBESt PETRUCci: Osfadtntn nazariyelerini yUruttU. Dahili ve harid' dalrelerde hatava dilsmekslzin vrldizlann hareketlerini tesblt etti: (tahakkuk ettirdi). tBN-i Rtr~D (1126-1198)! da se- a) dir. Bovlece Nicolaus. ilahiyat ise tabii i1imlerden ziyade nisbi kesinlik ifade eder. ·26 TALEBESt HARZEMLt TVRK FlLoZOFU MAHMUD: Ostadmtn ilmini sarkta vaviyor. Comte felsefesini bu esas Uzerine bina etmistir.. _c) Matematik ilimler mutlak kesin (yakin).1180): ilk defa Batlamyos nazariyesini kaldmp verine yeni nazariyeyi koymak istedi. BugUnkU metodoloji (usOI ilmi) kanunlan da bovledir.

rOhun bekasi hususunda getirdigi fazilet delillnin avmdrr. "Fizlk kuvvetler. BugunkU "~gaVe sebep" delilini izah ediyor. insanlrgrn en buyOk varhgldlr" diyerek insanhk dinini ortaya koyuyor.) Cisman! dirili~i (ha~r'l) isbat husOsunda getirdigi delil. ileri gelen operatorlerinln veptrklan ameliyatm avru idi. Elden geldigi kadar yeni fikirlerin temeli olan bir kardeslik tavsiye ediyor. gorUlmeyen psrcalannrn hareketleri He izah olunur" nazariyesinin izidir. HALEF B. ~aglmlzln en. bir mananrn konusuna uygun olmak gerekir" tarzmdaki tarifine temas ediyor. Atomda hayat ve ekh kabul eder. Spinoze'run "Hak. Ersovlilvor: bovlece feminist* B.nazariyesi ile insanhgln ebedl hay§tml bildiriyor. Abbas'm mesane (idrar torbasr) deki ta~1 cikarmak husOsunda cerrahi ame. Halef B. "En yuksek varlrk. Bu mutalsa. e) FilozofJar arasrnda kadmlara kekler gibi harpte bulunabileceklerini oluyor. d) Hareketsiz hi~bir ~y vaki' Stewart'rn dO~uncesine benziyor. ABBAS: EndulUstabiplerinden EbO'I-Kaslm B. b) . c) lbn-i Sins gibi bahsediyor. d) "Bilqi. van. 32 FABRt RAZt (1149 -1210) : a) ROh'u isbat husOsunda U~UncU delil ile. 31 EBtftL-USIM c) "Nilfus birligi" olmaz dO~Oncesi Dugualt fazla saJahiyet veriyor. apacrkhk veya dellie dayanan kararli bir itikaddir" yolundaki tarifi. "BuqiinkG esva uvusuk bir faaliyet sahibi olan atomlardan tesekkill etrnistir". A. 28 . ~) Islam Dini'ni ustOn gormekle beraber semavt dinler hakkmda pek zivade mUsamaha gosteriyor.' livan. ("*) Notlar kismma bak. bedenin daims degi~ip "ben"in degi~medigi tarzmde getirdigi delil ile fe:sefi ruhcular maddecileri reddederler. Kant'm. Comte. Hamilton ile Stewart mtlnakasalanndan c.

Kant'm tenkidci mezhebi bundan basks bir ~y b) Hakikatlar ya maddi veya manevi olur. Nihayet Leibniz. rnusterek aklm tabii nOru acik ve secik fikirlerle.88 - MUHYtDDtN-t ARABI (1165 . canlrdrr" nazariyesi ile Alman Paracelsus'un.Yaratrct tabiat. Maddi ilimler his ve aktl. c) c) d) Canlr. ener]i toplarmrun daimi olduquna inaruvor. a) Esvarun hakikatrru bilmek mUmkUn degildir. Nature naturee . leibniz'de. yani Allah ile §Iem. msnevi ilimler kesif ve ilham vollan ile idrak olunur. "Degum.Olerinden hareket eder. "Akl. "Perception clair et distincte" ile bilinir._ mrzin tabii nOru vasrtasivle ahlak bilgisine _ erisebilirlz' diyor. Descartes her insanda . HAkim ezeli nOru bize fazllet ogretebilir" yolunda fikir ileri sUrUyor. desinden aynlmayan vasrflan bilmek mUmkUndUr. Alman du~Unuru Helmholtz='de. Campanellev'run ve Alman dU~UnOrO Fechnerss'in selefi oluyor. ne tamamiyle mahvolmak. zahir ve edilgen (mUteessir) olrnasi bekrrmndan da mUmkUn tabiatlardir" dustOrunu Muhyiddin-i Arabi'den alrrusnr. "Kat'. has" e) "Cansrzlar. Locke'da.inU ileri sUrUyor. 29 . Huygens'de yer buluyor. Bell'de gorUIUyor.Yaratrlrms tabiat) "Tabiat-i tabia ve tabiat-I matbua. Tabiat nurlari dl~ alemin dl~ yUzUnden istidla! ile hasl! alan haklkatlerdrr.638/1240): yalruz maddegildir. Tabiat nurlan Descartes'da. naturante . (Nature. Spinoza. tamamiyie Descartes'in acrk ve seclk bilgi ve aklm "Tabii nur" olc. Drs alemin i~yUzi." dU§Oncesini ortaya atan Leibniz'e bir iz gosteriyor. mahiyet itibariyle birdir. zatve miiessir (etken) olrnasr itibariyle fail. Locke. His ve akil yolu ile idrak olunan maddi hakikatlara "Tabiat nurIan" denir. Huygens ise hareket miktannm. (Tabiat ne artar ne eksilir) nazariyesi. cansrz maddelerde haklm otan kanunlann. esasen sirf bir isimden ibarettir. olum. Alman dU§UnUrU JakobiS2. Italyan Bruno'nun.. Helmholtz. Bell ve Bayle. olarak isbat iddiasmda bulunan herhangi bir felsefe Spinoza felsefesi olmahdrr" goru§i. bu dustur ile ~agda§ kimya kurucusu Lavosier'nin "Hicbir sev yokluktan yaratdmaz ve hicbir ~ey mahvolmaz" prensibi. "Enerjinin sakrrru" kanununu bildiriyor. "hicbir sevin hakl'katt mahvolmaz".i kesif ve ilham ile hasll alan i1ahi bilgilerdir. ne yeniden olmak vsrdrr.

~) Batlamyus nazariyesini tenkid etmekle Copernic'in habercisi oluyor. ~) Vine bir beytinde. "Olgun insan (lnsan-: karnil}.Efdaluddin Hunci (641 -). 36 . Schelling'de gorUlUyor. 87 BURHANt)"DDtN-l NESEFI veya NEOMVDDtN -1 t)MESV'N- . "0. ilah7 ve kozmik alemi kendinde toplar"du~ijncesi. sensin. "Elektrik atomlanndan yapJlan kainat tertibi" Newton'un cazibesinden zivade bugUnkU atom ve elektron nazariyesini bildiriyor.NESEFl (682/1284): "Nesefi akaidi"nin bas tarafrnda. g) . h) "lnsanm cisrnani ve manev! mahiyeti Allah'ln hilvivetidir" dU~UncesiAugusto Comte'da. c) Bir rrusramda. Allah'm tecelli'si dalmldlr. kelamcrlar ve lbn-i RU~ gibi silrekli yaratlh~ nazariyesini bildiriyor. "Su gordUgUmuz sevlerin haktkatlan vardir. b) Cocuk terbiyesinden uzun uzadiva bahsetmekle terbiye meselesiyle uzun uzadrva rnesqul olan Locke'un habercisi oluyor. "lnsanivet mabudu . varllglnl kendinde ara" demekle. TecrUbe ile bu alemin fena bir rUya olduquna inaruvor." nazariyesi ile. Husrevi $ahi (672) ve lbn-l Vasil-I Hamevi (697) son zamanlarda ~Upheye du~tUklerinden Bovle'in selefi oluyorlar.. Alman dU~OnUrO Steiner ile temasta bulunuyor."VarIlk drsarde ger~~kle~n iradeden basks bir ~ey degildir" diyor. Paul Janet'nin beyan ettigi OzereSchopenhauer. tekamlll slsteminden ve hayat kavgalanndan bahsediyor. onlar da ilimle sabit olur" nazariyesi ile bu- 30 . c) Tekarnul sistemini tzah ediyor. b) Ilk defa. Schellinq: "lki Zit bir yuksek prensiptencikar" diver. manzum olarak. 35 NASlR-t TtIst (1201 -1274) : a) Yavuz goru~IU olmakla Hartrnann'rn selefidir.f) /I Alem. araz toplamrdrr. 34 .lnsanhk tannsi" seklinde gorUlUyor._ CELALEDDlN-t fl RtrMt (1206 -1274) : a) "Havat rUyadlr goru~ijnU Schopenhauer'den evvel haber veriyor. Fars dili ile.

"Ilk Krvas" delili ile Descartes'in kernel (mGkemmellik) deIIli arasmda benzerlik gorulUyor. daha cok miistehaknr. Varhgm ve milkemmelliqin kavnaqrdir. Alman Haeckel'<in ustadl olduqunu silpheve yer kalmayacak sekilde gosteriyor. dellli ile isbat b) "Allah en yUksek ornek ve idealdir (rnesel-i a'ladrr}. siyasl iktisat.gGnkG "tabil hektkatcrlrk" haber veriyor. (728/1268 -1829): a) Cenab-i Hakk't bugGnkG gaVe . Bu hususta lbn-i RU~ ile blrleslvor.i{i husOsunun safsata olduguna dikkati cekmekle Kant'in habercisi oluyor. Avrupahlar henUz uykuda iken ic. 88 MUHAMMED sistemini lskocva filozoflanndan once KAZV1NI (682/1284): Tekarnul sisteminden 39 IBN-! TEYMttYE bahsediyor. Fransa ve Avusturya'da bu tarzdaki halier ve vak'alar avru ~ekilde ecrklanryor.timM Felsefe (Sosyolojik Felsefe) nin kurucusudur. her varliktan zivsde milkernmelliqe (kemale) laYlktlr. Montesquieu= bu postUla (mevzua) yl ortaya sUrmekle sosyolojiyi kurrnus saytlabilir.timar. Ibn-i HaldOn'un ltalyan Machiavel=. 31 . LOtfi Cum'a. 41 IBN-! HALDtJN (1882 -1406/808): "Hayvanlann (Terihll'l-felaslfeti'l-lslam fi'l-Mesrik ve'I-Magrib . 40 KEMALEDDtN DEMiRl (808): Hayvanlar tarihini Fransiz dG~GnUrG Buffon'un tarihi"nden yedi asir once vazrrusnr. c) Zihni varllktan dis varhga gec.sebep ediyor.lkl~ noktalan hakkmdaki goruii1eri hukuk ilminin tarihl' ve tatbtkl metoduna uygundur. ingiltere. sivasl. b) Sosyal varhklarm c.Doguda ve Banda islam Fllozoflan Tarihi) adh eserde M. sosyal iktisat gibi ilim dallan ile T~rih Felsefesi ve "Genel Kanun" hakkmda yeni bahisler vazmrsnr. a) ic.timaiyat ilmini) ac.rklfga kavusturuvor. ingiliz Gibbon'". Sosyolojide bGtOn sosval olaylar kanunlara baghdlr." yolundaki Izahl. c) Sosyal nizamm gene I kanunlanndan bahsederek sosvolojivi (ic.

Das Kapital"inde tohumlan vardir. f) [Iimlerin bolumlerini ve metodlanm ogretmek husOsunda. tek bir prensibe baglamak) Izah seklini kabOI etmekle. daha sonra Comte ile Durkheim='m selefleri oluyor. k) Sosyal kanunlan tarihi vak'alardan alnus ve hOkOmetlere birtakrm tavsiyelerde bulunrnus olmakla. d) Sir nevi' ilrni ve siyasl ilimler arasmda umum devletlerden bahsederek devletlerin istikrar ve dU~{j~ (sukut) sebeplerini ortaya koyuyor. Roma Devletinin <. hayatl ogrenmek" seklinde gorUyor. tek bir varllga. insanlar hayvan zUmresini idare eden genel kanuna tabi'dir. g) Cevrenln insanlann rengi ve huyu Uzerindeki etkisinden. monizm sisteminde Haeckel'in Ostadl oluyor.Geometri" He vakindan ilgilidir. ilk defa cemsat icin dlnl zarOri Qormekle beraber r devlet ve IJ 32 . "i~tima." Bu mutalsa aymyla Montesquieu'da gorUiGr.'dir. I) Avru zamanda bir Malik. bu yUzden ingiliz tarih<. insan varsnhs: ve organlannda tesirli olduqunu ecrkler. medeniyet ile munasebetleri ve ilmin tarihleri hakkindaki du~unce pedagojik mahiyettedir. e) Siyasl ve i~timai' iktisat ilimleri konusunda zikrettlqi prensiplerin Karl Marks'in "Sermave . Son zamanlarda bu hususta fikir Heri sUrenlerin en bUyUkleri William James He Spencer ve Frobel ilh . "HUkUmdar" adh eserinde Roma tarihindeki hadiseleri arastmrken Gst€ldlrun yolunda yUrOmU~ ve hUkOmetlere avru tavsiyelerde bulunmustur. Machiavel.isi Buckle'rn selefi olur. j) "Urnran ve medeniyetin medeni ve dlnl ilerlemeleri ancak mOtedii iklimlerde mUmki. kedtsi (Hakimi) olan lbn-i HaldOn.in olur." nazariyesi ile.~) Gayesini cesi ile Auguste Tarihin bash basina bir Him olduqunu ortaya koyuyor. soQuk ve mOtedii derecelerin. I) Devletlerin medenlvetleri.. Rousseau ve Condercet'nin. Omrenlen (kalkrnrrus ve ilerlernis olmalan) husOsundaki gorU~leri Askeri hendese . "Sosyal olaylarda tabiatta gorUlen kanunlar tatbik edilir. vani <. ingiliz tarih~isi Gibbon. h) Kainattn monist (Vahdetci. Bu du~unMontesquieu.oku~u sebeplerini ararken ayru hat Uzere yurUmU~Wr..evreye intibak kanunlanndan bahsederek Lamarck ve Darwin sistemlerini haber veriyor. i) Siddetli steak.

ruh sOretlerinin birikip kesafet peyda etmesi seklinde goruyor. sinin zarf olarak gosteriyor. 8u SQZ Kant'm "Saf Akhn Tenkidi" eserine yol actvorvKsnt'tan evveJ saf akh arasttrmarun onemini bildiriyor. 43 HlZm BEY (1407 . Bu babda Nasl'r-I TOsl ile beraberyUrUyor. lnsarnn hakikatmdan ibaret oldI.863}1459) : "Hakk'tn hakikati akla sigmaz" diyerek Spencer ile Littre'nin "Bilinernez" (Inconnaissable . Bir siirinde Celeleddin-i "Bilrnek ROml gibi. DU~Unce de rOha delalet eder. 44 HACI BAYRAM VELI (888/1429): "Kaside-i N. 8u . onern veriyor." (Descartes). Bu sebeple bir <.Oni'ye . sirf akil onermelerini erasnrmeve mahsustur. Herkes kendi nefsinin varllQlndan vasrtasrz haberdar olur. Alman dU~UnUrU Steiner de "Ben" sozUnU. valrnz dU~ijnceden ~Uphe olunmaz. Madde rOha donU§Uyor. Terbiyeyi muhtelif safhalara aymyor. l c) Cocuk terbiyesine.NOniu Kaslde"sinin basinda. En acrk ~y kendi zati haklkatrdrr. istersen seni fl Can icinde ara cam demekle. "Her sevden ~Uphe olunur. 33 . Bovlece.J9unu bildiriyor. ovlevse vanrn" nustOrunu basks bir UslOpta beyan ediyor.memleket kurmak i~in dtnin ve peygamoer'in zcrrOri' olmadlQma kanaat getiriyor." sozlerini soylUyor.. 42 stMAVNALI BEDRtJDDtN (821/1420): Bedeni.sozlerle Descartes'in IIDu_ ~UnUyorum.. insan nef. Cevrenin terbiyesini de gozonUne ahvor. "Ben" sozunun.e§itlaik hU~Ometi calz goruyor. Yani hakirnin gidi~i.. Fouillee ile temasta bulunuyor. leibniz. Bu husus deille muhtac olmavan bir bedshet (evidente) tir. b) Filozofun tutumu ve akil yUrUtmesi saf aklm sirf onermelerini arastirmava mahsustur. Ravaisson ve A. feylesofun istidlali. 45 KINALIZADE ALt EFENDt (979/15'15): a) "En zahlr olan e~yal kendi zatl' hakikatrdrr.l§yu'kal) 'ini haber verivor.

34 . "KUC. KATip 9ELEBt (1067{1656): "Her ~okluga birlik voniinden felsefe tarifine temas ediyor."Ezell in~lYetl alemln nlzamrru te'yit eder." sozO· ile lbn-I Sina'ya uyuyor. Leibniz ile Wolff'un "Ezell ahenk"ini andmvor.Uk ve bUyUk alem" sistemini yurutUr. 47 ERZURUMLU 1BMHtM baslava" sozu He Spencer/in HAKKI EFENDt (1186}1768): a) b) 48 - Darwin nazariyesini izah eder. KELtM-i HEMEDANI: Orner Havyam gibi pozitivlsttlr. TekamUI sistemini bildiriyor.) d) e) 46 - iradenin unsurlanru lbn-i Sl'na gibi tahlil ediyor. c.

1EL-CAHtZ islam dilsiinurlerinin eserleri ile (776 . Fakat sistemin metod ve kaidelerinden bahsetmiyor. Darwin= ile tshavvul (degi~me) sistemi terakki ve geli~me kaydetmekle tekarnill sistemine kalbolunmusrur. Darwinizmi ilk defa artaya atan. bunu apacik bir dille beyan edivor: "Bazi yUksek ve derin d(j~Unceler vardrr ki. bunlarrn islam dershanelerinde okunduqu gorulOyor. diger bir nevi'den yarattlgma inaruvordu. Canh mahlOklann tedrid bir sOrette meydana ge!dikleri asrtrruz kesiflerinden saruh rken. Bundan dolavi Darwin sistemi.TEKAMUL StSTEMt . 35 . Allah/In. Draper'j tasdik edeceqiz. Darwin. Hatta muslumenlar bu sistemi UZVI (organik) olmayanlara bile ~amil kihvorlar. Degi~me sisterni. lsre tekamill sisterni bu cumledendir. Nitekim Amerikah alim Draper.869/255) : ilk evvel "El-Havevan" risalesinde bu hususta bazl gozlemler zikrediyor. (Deqisrne) sisteminin asrl kurucusu Larnarck'nr. eskiden bed Ei-Cezire (Mezopatamya) 'nin din! hurafelerinde tohum olarak vardr. Darwin sisterni savrlrmsnr. (Evolutionnisme) Degi~me (transformisme) sistemi ilk once Fransiz du~unurU Buffon ile beslarrus. bir nev'i. blrtakrrn islam dilstinilrler! taraftndan yUrUtUlmu~tUr. Darwinizm. Darwin tarafmdan qenisletilmistir. Bu vilzden tekamul sistemi. Avrupa ve Amerikalilann tabiatlartna doqmus zanno!unurken islam eserlerinde gorUlerek hayrete du~Ulijyor. Bu sistem canh alan Wr (especejlerin sabit olmavip evvelki Wrlerden hasll olabileceqini ileri siiren bir sistemdir. Allah'a inamyordu." Miihim olan bu dsvade. "lIirn ve Din Kavgalan" adlr eserinde. diger bir Fransiz du~unuru Lamarck ardmdan gitmi~tir. rnilslilrnan d(j~Unurlerdjr.

. cisrnan! haberleri taruyan ancak bedenin selah bulmasiru aravan ilh . kalb gozleri acilrrus. Insan ufkunun ilk mertebesi. srrssrvla bitkiyi ve hayvern gec. nefsi ahlakl itibariyle at. Tabii Seckinlesme (selection naturelle) t€ibirine kar$dlk. lnsarun son mertebesi. nefislerinin cevherleri pak olmakla. tekamiil sistemini ~oyle izeh ediyor: Cisirnler arasmda birlesme ve aynlmalar. Sistemi organik cisimlere hasretmiyor. rOhanl varhklan. Belki madent cisimlere de mil krhyor. varhklarm mertebeleri vardrr.. lnsanm son mertebesi hakkrnda lhvan-: Safa ile mutabakat vardrr. ALi MtSKEVEYH (421/970): Risalelerinin ~a- has" Et-Tahare. Su. hava. 4: lBN'O'L-HEYSEM (430/1051): Draper/in bevarnna gore. melekler mertebesine erisenlerdir ki. Insan mertebesine yakm alan mertebede. tLirlU tOrli. lhvan-i Safa kendilerinin son mertebeye erdiklerini beyan ediyorlar. 3EBt. Miskevevh'In Izahl bugunkU nazariyeye daha uygundur.erek insan mertebesine kadar mertebeler silsilesi kovuden yor. bUlbUl ve gUvercin. insanlar surette insan. akl? varhklan kalb gozleriyle gormu~ olanlardrr ki. lnsarun ilk mertebesi hayvan ile bag lantrs: olan insandrr. Bu insarun en a~agl mertebesi sekilce insan. temyiz (avrrrna) ve konusma ozelliklerini kabOI eden insan gelir. cismsnt tesekkill itibariyle maymun. san'att itibariyle bal ansi insana yakrn oluyor. zekas: itibariyle fil. Hayvan ufkundan sonra ufak bir artma ile akil.2- tHv AN-I SAFA: bircok: yerlerinde sistemden bahsediliyor. El-Fevzu'l-Asqar'da. fiilde havvandrr. papeqan. ate$ ve toprak arasmda da bir tertip gozetiyor: Unsurlarrn cuz'Ilerinolan madenlerden baslayarak. Rabbsn! inayet ve il§hl' hikmet (Providence) tabirini kullanrvor. Him ve irfan ile hayat bulmus. Maymundan az farkh olan zenciler de bu cumledendir. fiili itibariyle havvandrr. Nitekim valmz duyulabilenler. Her bir mertebenin son mertebesi UstUnde bulunan ilk mertebesi birbirine baglldlr. hayvan ufkunun son mertebesi ile baglantl kurrnakla. ruhlar alemini rniisahede ederler. Bunlar ilk mertebede alan kuzey ve guneyde medeniyet drsmdaki insanlardrr.. Hayvan mertebelerinin en son mertebesi insaru andrran ve insanlara benzeyen havvanlardrr. tekamul sistemini ~oyle izah edi- .i hayvanlar gosteriyor. hayvan ufkunun sonu maymun ve maymuna benzeyen hayvan olur. Tehzibil'l-Ahlak.

adem oldum. Yalruz "ufkunu" ualeme" dogru dondunlvor. srrastvla okUz oluyor. Nebat aleminden hayvan afemine dU~fij. 7MUHAMMED K. bu alemde nebat halini hatrrlemadr. at oluvor.h:tOnde srrf rOhanl olan mevcutlar. esek oluyor. Hayvan iken de oldum. hepsinin UstUnde de ilahiyet (lIahhk) vardrr. Darwin'in "Hayat MUcadelesj" (Concourrence Vital)'ine ne kadar benziyorl ~u kadar ki.t TtTst: ilk defa Fars dili ile yazdlQI II Ahlak-I Nasiri" de Miskeveyh'e uyuyor. hayvan oldum." Mevlsna Celaleddin-i ROm!'nin andlgl kavgalar. cansizlar alemini ve 0 alemdeki kavgalan anladr. oradan kelkrp nebat alemine ge~ti. Mevlana Emir Alifnin "Rohu'l-lslam" tercUmesinde Ihvan-I Safa tarzinda blrtekim tzahtan vardrr: Insan mertebesinde kalmaYlp i. 5NASJR. 8iBN4 HALDtJN: "Kltabti'l-lber ve Dlvanu't-Mubteda' ve el-Haber" mukaddimesinde tekamUi sistemini bildirivor.AZVtNl: . VOce Yaratan onu hayvanlar aleminden insanlar alemine cekti. burada da vrllarca kaldi. 6CELALEDDIN-I Bt1Ml: Ilk defa Mesnevi"sinde.oldu. maymun oluyor. uyur oldum. meleklerden olurum.vor." Diger bir nazrrurun meali §6yiedir: "Adem aglu. once csnsrzlar alemine geldi. SOdanlilan hayvana bltislk lnsan gosteriyor. Mevlana Miskeveyh'in sozUnden fazla bir §ey sovlemivor. meali §U voldadir: "Bencansrz iken oldum . "AcaibU'I-MahIOkat" ad" eserde Ihvan-ISaU3 ve Miskeveyh'e uyarak tekamill sistemini Izah ediyor... yani melekler. 37 . BOylece bir alem-· den diger bir aleme dolasa dolasa simdi akilh ve slim . Jnsan maddi aleminden beslaverak blrtakrm mertebeleri geclvor. maymun mertebeslnfoecirip insan merrebesine vanyor. uyur iken vine oldUm. Darwin'in hayat mUcadelesinden daha ~UmullUdUr. Fars dill ile manzum olarak ~yle izah ediyor. Fazla bir ~ey yazrruvor. fnsan iken olUr. $eyh Celsleddin-i ROmi'nin kavgalan.

insan ufkuna en vekm olan mavrnun. seklt bi heyOla kabil-i sO ret nesud Adem-i hem Pi!} ez an adem seved pOzlne bOd." Yani: "Hie. Sonunda Celalilddin-i ROmi'nin. ~u bevf ile maymunu resrih ediyor: "Hie. Insan insan-i kamil mertebesine oradan k01l1'akil" mertebesine eriyor.i ve dl~1 insana benzediqini dU$Unerek bovle hOkmediyor. "KUlli akh". fil ve papaqan (tutt) 'I g6steriyor.f. lhvan-: Safa ile Miskeveyh'in IIBirle$- me . reket ettiren) bu da Allah'm kendisidir. I 38 . bu beyit dogrudan doqruve Bidil'in midir.H. insan ·ile hayvan arasma mavmun (Nesnas)'t ve vesak': koyuyor.mavn bir boliim acivor.9- KlNALIZADE ALl EFENDt: En evvel Turkce olarak Ahlak-: Alal"sinde tekarnill sisteminden bahsediyor. Bu hususta ihvan-I Safa'ya uyuyor. "Mertebeler" ve "TekamUI" nazariyesi hakkrndaki sOzlerini hOlasa ediyor: Jnsana en vakrn olan havvam maymun olarak gosteriyor. ." Aristo'nun bu gorU~unu Islam me~~a·lleri (peripateticiens) kabul etmezler." ~u kadar kl. at. uyur oldum" rrnsrai ile baslavan krt'asim ilave ediyor.bir sekil maddesiz sorer kabul etmez. Ademl. (*) "[nsan rOhu rubobt halinde hadlseleri tarnr ve ilk muharriktir (ilk h&. adem olmadan evvel maymun idi. AlIah'ln ilk muharriki saverler: rnutasavvrllara gore "levh-i MahfOz" ve Kalem-i a'l€ldlf. Maymunun krhndan ve kuyruQundan baska bUtUn orqanlanrun ie. divanmda tekamUI sistemini tzah ediyor. yoksa eskiden beri sovlenip geldi~i ~alde Bidil tarefindan iktibas rm edilmistir? Her nasil olursa 01sun insanoqlu ile maymun arasmdekl bag sark dU$Unurleri araSl nda yayg I nd I r.ittisal". 11 ERZURUMLU tBRAHtM HAKKI EFENDt: "Marifetname" adl: ansiklopedik eserinde tekamill sistemi re.i. 10 ABDt}'L-KAD1B-t BtDtL (1188/1711): Turkistan Ttlrklerinin edib ve mutasavvrflarmdan olup. "Ben cansrz iken 61dUm.

39 .lk1l911dik a~1 seklindedir. 2lnsan. valrnz arkasim siler.lkligl ise asia dik acrya ulasarnarmstrr. maymun hlcbir vakit elleri ile yani on ayaklan ile kasrvamaz.TENKtT Tekamiil sistemi son zaman!arda itibardan d{j~mu~r kifayetsizligi ortaya crkrrusnr. Sekil itibarivle insana vakm olan maymunun yUz a<. arkasrrn elleri ile kasrr. Bu hususta iki delil getiriliyor: 1lnsarun yuz a<.

adh eseri. Kesir'in "Kitabii'l-Harekati's-Semaviyye" (Goksel hareketlerin kitabr) frndan derin hurmetle karsilaruvor. 4Meshur matematikcilerden EI-KOhl"nin yazm degi~mesi ile sonbaharda gUnlerin mOtedil olusuna dair kesiflerl vardrr. gokteki vrldrzlann mahiyetleri ve hareketleri hakkmda yazdl~p eserleri bugUn ilim ehli takdir ediyor. 2. silblime. Bu medreselerin en mOhimle6- 9- 40 . Efvah'm nezareti altmda lnsa olunmustur.1 -' EbO Abdullah el-Harezmi. mOslOmanlarr tabiat ilimlerinin haktkt mucitleri olarak yadeder. <.MUslUmanlar mOsikl'yi bir fen seviyesine cikarrmslerdrr. makamlara gore srmflame vaprlrrus ve yeni mosikt aletleri lead olunmustur. 8 .bUyUk maternatikci (riyaziyeci) cabir b.Ferganall Ahmet b. Bu hususta bircok eserler vaztlmrs. Keslr ve Ebu'l-Vefa'nm Zl~ (Gok hsritasi) dUsturlan Avrupa'da D'Alembert ve laplace gibi buyOk maternatikcl ve astronomlann dlrnaqlermda yer bulmustur. sUlfOrik asit gibi birtakim kimyevi maddeleri kesfetrnislerdir. D'Alembert tara- Islam astronomlannm eskilerinden olan Ma~allah'm Usturlap92 ile gok kiiresi {KUrre-iMu~ebbeke)OO.Avrupa'da Endiilils'te 1190 senesinde yapdan Seville (Isbillvve] raSathanesi. 7MUslUmanlar kimyagerligi teat ve kimvada potas. Milstesrik Humbold. Kadmlar erkekler gibi ilim havanna anhrlerdr. Ferganah Ahrnet b. 5 . kendilerine mahsus medreseleri verdi.UnkU mUslUmanlar eskilerin kaba saba bilgilerinden mtlsbet ilimleri crkerrruslardir.

10 - Turk hUkUmdari Melik Za- islam kimvaqerlerinden Besir "Kamer-i Ala . fosfordan basks bir §ey deqildir.En yUksek ay" adrru verdiqi bir cisim kesfetrnistir. Brandt'dan evvel fosforu kesfetmis oluyor.ilk nmarhane. vaptmlmrsnr. ila~ vaprnak usOlunU ilk once islam hebu- 12 . ondan sonra Avrupa'ya ge~mi~tir.rinden biri Kahire'de 684 farihinde hir'in krz: farafmdan kurulmustu.i~ek a§ISI ilk once Osmanli TUrkleri taraftndan lunmus. Bu cisim karanllkta 1~lk vermekle. asrrda kullarulrrustrr. Kimyagerimiz. KanOnl Sultan SUleyman tarafmdan 14 . 11 . 41 .Madenlerden kimleri bulmuslardrr.Semerkant Rasarhane MUdUrU GlyasUddin Cemsid tarafmdan kullarulan Ziral A§ar usOIU Avrupa'da XV.c. 13 .

EULER: Halls tecrube metoduna de vardir. "Dilsuniivorurn. bulunuyor. bu dUstOru diger bir uslOp ile beyan etmlstir. lbn-i Sl'na'da. ovlevse vanm" dUstOru. dayanan tabiat ilrni. aynen vardrr.· maddi alemi kabOI et- b) S- ~agda. beraber. isban vine lbn-i Sina tarzda acikhyor. 90ru:Oyor. Nuru" Ask" Muhyiddin-i mutasavvrtlerda Teymiyye'de Seha- d) e) Arabi'de vardrr. Kmahzade Ali Efendi.. 2GASSENDt: itiraz varit olmavacak a) AII§h'a irnen etmekle mesi eski kelamcrlarde vardrr. ve Muhyiddin-i Arabi'de vardir. psikolojik tecrubelerle de. fikirler ve f) Kemal delili. yapma (Mec'Ole) kazarulrrus fikirlerin ashrn lbn-i Slna acikhvor. tabiat sistemi EbO Bekir Razi'de vardrr. h) "Anselrne" deillini bes filozof bildiriyor.CETVEL FRANSIZ 1DESCARTES: DU~VNtJRLERi a) b) "Suphe metodu" ibnU'I-Heysem ve Gazzali'de vardrr. c) "Siirekli Yarafrhs" nazariyesi kelamctlerla. g) ROhu. EbO Said Ebu'I-Havr Suhreverdi'de vardrr. EbO Bekir Raz7'- 42 . lbn-i g) Dogu~tan gelen fikirler. ~) beddin-i "Formel "Tabiat "Menevi lbn-i Ru~dfde He Mantlk'/a itirazr.

girsem. Safe. b) .timai felsefesi tamamiyle lbn-i HaldOn'da vardrr.O: inkik kUlliyi etmesini (tUmeli) kabOI etmemesi yiizfinden. eski kelamcrlar ileri sUrUyorlar. '7 - OONDILLA.Contrat social" nazariyesinin 43 . a) I<. b) c) esvads gormesi mutasavvrflarda vardir.umu (mesahasr) hakkmdakiincelemeleri MOsa gOruluyor.timal' felsefesi lbn-i HaldOn'da vardrr. nazariyesini fllozoflanrruz Nazzam. ash Jlh. husOsu kelamcilarda Akla ve tabiata etmemesini c) vardrr." amelivathaneme ash. Itimat PASCAL: a) lunuyor. prensibi.4- MAUPEBTIUS: Arzin Ogullannda 5- olt. sonsuz olrnasr. ibadethsnemin Sicistanh kapisrru man'da 10 - dU~Uncesinin gorUlUyor. 6- Fenelon'un.timai Mukavele Farab7'de yer tutmustur. Zihnl ve harid SOrl' Mantlgl 8- LAVOISIER: "Hicbir Muhyiddin-i 9- sev yoktan Arabi/de var olmaz" vardir. Gazzall ve Uz goru~lu olmasiru Siihreverdi bildiriyorlar. MONTESQUIEU: tamamiyle EbO SUley- Ictirnsivvat 11 - ilmi ve ic. VOLTER: Yavuz gorU~!U olmasi Nusencarii'de 12 ROUSSEAU: vardir. b) Boyut'un EbO'I-Berekat Bagdadl"de buGazzal! beyan ediyor. lhvan-: beyan ediyorlar. mahiyeti itibariyle CLAUDE BERNARD: "Ne vakit kapatmrn. alemin bedit olrnasi MALEBRANCHE: a) "Adl sebep" Allah'.

hissolunmaksiztn yen. ash Muhyiddin-i insaniyet Dini'nin" Tannsi'mn Arabl'de gorjjlU~ ve LAl\"IARCK: Buffon ve Lamarck/In "Deqisme sistemi"ni lunan islam du~UnUrleri haber vermislerdir. fikri Bednlddin'de Maddenin GUYAU: rOha donusmesi vardrr. Ebu'l-Berekat veyh'de gor(jfi.IS - CONDORCET: i~timal felsefesi. a) Tabii NOr'u Muhyiddin-i Efdaluddln Arabi'de goruluyor.. lbn-i Haldun'de 22 RENOUVIER: vardrr. 1'7 CUVIER: hakkrndaki buluslan. 15 - Hunci ve Husrev ~ahl He ibnU'I-' RAV AISSON: a) b) 16 - "Sezgici bilgi" metodu Farabl ile Gazzali'de vardrr. tamamiyle 14 BAYLE: lbn-i HaldOn'da vardir. 44 . 19-20 BUFFON Bagdadl ile lbn-i MiskeHeme& nazarivesi Orner Hayyam ile Kellrn-i Sosvolojisinin insaniyet ash lbn-I HaJdOn'da vardrr. "Eski maddeler yerine. maddererin qecmesi" di. b) ~upheciligi Vasrl'da vardir. esaSJ kelam- Savilan .i~Uncesi Belh'f Nazzam'da yer tutmustur. Miske- OlOmden kurtulma careleri veyh'de yer tutmustur. tatbik cilarda vardrr. ash lbn-i Rij~d/de vardtr. 21 DURKHEIM: vukanda zikro- Sosyoloji esaslan.jyor. b} Pozitivizm danl'de bulunuyor. (*) Auguste Comte'a yolu ile alemi sonlu gormenin €lit nota bakmali. 18 AUGUSTE COMTE: a) llmt tasnif tarzi. c) ~) d) yor.

2'7 MABIOTTE: husOsundaki dU~uncesi Simevnah 1769'da hava basmci kanununu kesfetmistir. Maddenin rOha doniisrnesi BedrUddin'de bulunur. 2HERBERT OF CHERBEBI: metodcularda "Deizm"]. Cabir-i TOsi'de vardrr. vardir. vardir. Claude Bernard'a uyarak teolojik. Tamarm ise Farabi'de BERGSON: a) b) c) 26 - "Sezgici Bilgj" nazariyesi. vardrr..agda~ tabiat felsefesi usOIU EbO Bekir Razi'de "Cemivet" nazariyesi Farabi'de vardir. t N G t L 1Z 1- D tJ5 n N tJ R L E R 1 EbO Said metodu. Yeni Kimyanm esirleri. HOBBES: a) b} c) 4- <.U: vardrr. EbO'I-Hayr ile BACON: a) Aristo mantlgtnl inkar etmesi ~habeddin Suhreverdl'da gorUIUyor. BOYLE: a) b) c) (:agda~ tabiat felsefesi usOIU EbO Bekir Razi'de "Tabiat NOru" Muhyiddin-i Arabi'de vardir. 25 - Sisremi" . 24 BOUTBOUX: "lrnkan . EbO'I-Berekat'tn stmflarnast tarnndadrr. 45 .28 - FONSGR'lV'B: a} b) llim tasnlfl. b) "Variations Concomitantes" (usOlilerde) bulunur. esasi ve tarnarru Farabi'de FOUII. Deisme'i Maarri'de vardrr. Felsefesinin temeli. S- Maarri'de yer tutar. Farabi He Gazzslt'de lrnkan felsefesi MatUridilerde vardrr. metafizik ve pozitif devre sahalanrun avn avn olrnasmm esesi EbO SUleyman Sicizi (Sicistant) 'de gorOlUr. MatUridilerde vardir.: vardrr.

b) Zaman ve mekarun harid bir kavram olmarnast hakkrndaki dU~Uncesi Gazzali'de vardir. Hisarn IbnU'I-Hakem'de vardrr. Nasir-i TOsI ve Kmahzade'de vardir. [hvan-: Safar Gezzali ve SUhreverdl"degorUIUr. tsK~YA FiLOZOFLARI HAMtLTON: REID.. d) Terbiyeci anlavrsmm izi. c) Zaman ve mekarun harid bir kavram olmasrm inkar etmesi husOsu Gezzali'de yer tutuyor. 6SHAFTERSBURY: "Alem bedi' olup basks bir alemin miimklln olarruvecaqr" hakkmdaki g6rij~U Nazzarn. b) 12 - Felsefesini psikolojiye davandirrnakla Hareket nazariyesinin izi. lbn-i RU~d'de vardir. b) Deisme'i Maarrl'de gorUlUyor. Tabiat ilminin prensipleri EbO Bekir Razl"de yer tut- b) c) 8- Cekim kanununun izi. Amir'in halefi a) oluyor. e) Berklev'in "Olquculuk . Burhaneddin Nesef!'de gorU!Gyor. EbO Bekir Razl'de vardrr. . HUME: a) C. NEWTON: a) mustur. C.) "Tabiat NOru" Muhyiddin-i Arsbl'de yer buluyor. c.ekimi isbat etmekle lbnu'l-Hevsem'in halefi olmustur. DUGUALD STEWART ve Reid. Duguald Stewart ve Hamilton'un felsefeleri olan Tabii Hektkatcrlrk. 46 .I) - LOCKE: a) "Table Rasellsi lbn-l Sina'da bulunuyor.agda~tabiat ilmi felsefesi EbO Bekir Razl'de vardrr. c) "Pheenornenisme"].Phenomenisme" sistemi Hi~am lbnii'l-Hakem'de vardir. Felsefesini psikolojiye davandrrrnakla 11 DUGUALD STEWART: Amir'in halefi oluyor. Gazzeli'de 10 THOMAS REID: gorUlLiyor. 9BENTHAM: "Egoisme"i.

b) Tabil sebep ve illeti inkar etmesi. 22 BUCKLE: \ ~iddetli steak. 18 SPENCER: a) Pedagojisi [bn-i HaldOn'da gorulUyor.. lbn-i Sins ve Fahri HAMILTON ve STUART MILL: Hamilton ve Stuart Razl'de yer tutmustur. insanlann yaranhsrnda ve stmflanndaki tesirleri husOsundaki gorU!jleri lbn-i Haldun'un gorU~leridir. b) Sosyolojisinin izi Farabl.Tortu" metodu usulcillerde vardir.. dUgU yol. Nusencant. Ibn-i HaldOn'un yoludur.13 - STUART MILL: a) b) sundaki c) <. 16 HUXLEY: "Phenomenisme"! 1'7 DARWIN: Hisam lbnil'l-Hakern'de bulunuyor. Es'artlerde vardrr. 19 BAIN: a) JI~u verde bugUn var olan sevin her verde ve her gUn var 0laca91 ilh . yukanda adi qecen Islam du§unUrleri -haber veriyorlar. usOlcUlerde vardir. soquk ve mOtedil derecelerin. Mill'in tartrsrnetan. Tabit sebep ve illeti inkar etmesi. lhvan-i Safe. 21 amBON: "Roma Devleti Tarihl" hadlselerlni ara~tlrdlgl esnada yurU. 20 LUVES: Tabii sebep ve iHeti inkar etmesi de Es'arilerde vardtr. fbn-i Sins ve Erzurumlu Ibrahim Hakki Efendi'de verdir. Es'arilerde vardrr. "Tekarnul Nazariyesi"ni. - 47 .rr hakkmdaki dU$Uncesi.) d) 14 - "Residu . Phenomenlsme'i Hisarn lbnu'l-Hakem'de vardir. c) Felsefe tikifinin izi Katlp Celebi'de bulunuyor. HAMILTON: "Yuklemlerin 15 - Kemivetlesmesi" sistemi lbn-i Slns'da vardir. Zaman ve mekarun haric'i' bir -kavram olmamast husOdu§vncesi Gazzali'de vardir. Egoisme'j de vine Gazzali'de vardir.

EbO'I-Hasen'dir. E§yanln canlt olduqu meselesi. Sonsuzluk "Sezqici (NamUtenahl) nazanvesr. d) Akrl kanunlan ile tabiat kanunlan arasmdaki shenk Vine lbn-I Sina'da vardrr. NOlbn-i Sins ve Erzurum!u ibrshim Hakki Efendi'de vardrr. rnctasavvrtlarda.agda~tabiat felsefesi EbO Bekir Razl"de vardrr. "KU<. Spinoza sisternl. Muhyiddin-i 5KEPLER: Arebi'de vardir. ~) Tabiat ilmini geleneksel bir din ile birlestirrnesl lbn-l Sina'da yer tutuyor. "Yeni Astronomi"deki kesfi. LEmNIZ: "Ezell Ahenk"i. lbn-i TOfeyl'de gorUIUyor. c) 3JOHANN MOLLER: "Tanjantlar" 4JACOBI: nazariyesi Ebu'l-Vefe Buzceni'de vardrr. 48 . islam dilsiinilrlerinde vardir. Miskeveyh ile lbnii'l-Hevsern'de a) nahzade 1/ vardrr. 2- bilqi" nazariyesi Farabl ve Gazzali'de vardrr. lbn-i Sl'na'da ve KIAli Efendi'de vardrr. Muhyiddin-i Arabi'de b) f/KU<. lhvan-i Safa. PARACELSUS: a) vardir. Farabr.ALMAN 1NICOLAUS: DtJ§tJNtJRLERt a) vardrr.oklukta birlik (Kesrette vahdet) dU~Uncesi mutasavvrflarde 90rUIUr. EbO'I-Berekat'da b) c) sencani. a) b) lslah ettigi teleskopta selefi.UkAlern" nazariyesinin izi. b) <. Felsefenin konusunun tabiat bllgisi oldugu husOsundaki dU~Uncesi EbO Bekir R€lzl"de vardrr.UkDUnys" nazariyesinin izi (Nicolaus'da gorUlen). c) Ahlak? srfatlan". c) 6- C. e) JlKU~Uk alem" nazariyesi (Nicolaus'da gorDlen) Islam d{j~UnUrlerinde yer tutmustur.

lbn-i Slna'da gorOlUyor. Dogum ve alUmUn srrf bir isimden ibaret olmasi hakkmdaki dU~Uncesinin lzi. Nazzarn. g) Zaman ve rneksm harici bir kavram gormemesini. c.. 49 . d) "Saf Akh Tenkid"in lzi. 8- (Leibniz'de zikrolunan) Islam dU~OnOrlerin- HELMHOLTZ: Enerjinin sakirru prensibi. j) Uz gorU~lu olmasmr. Ibn-i Sina'da vardir.Uk sonsuz (Asgar-I namUtenahi) un ash. k) Bilginin baslenqrcmde duyulara ve deneye hisse ver."Tablet Nurlan" Muhyiddin-i Arabi'de vardrr. Kmahzsde'de vardir. I) "Havir ve ser" nazariyesi. Muhyiddin-i 9FECHNER: Arabi/de Arabi'de vardir. vine Muhyiddin-i Arabi'de vardrr. g) Akhn bUtun doktrinleri (metalibi) ve probfemleri (mesaili) kavramak husOsundaki yetersizligi Gazzali'de varcftr. c) Onermeleri Modallere (MUveccehlere) evirmasi lbn-i Sina'de bulunuyor. rnustur. Gazzali haber veriyor. i) "Kati sebep" prensibi Gazzall'de vardir.) "Duyulann dogrudan dogruya algllama yapmadlgt" husOsundaki garu~O. Muhyiddin-i vardrr. Cansrzlan 10 - cenh gorU~u. g) En kuc. Fahr-i Razi'de vardrr. h) Kernal Delil'in habercisi (mObe~iri) lbn-i Sina'dlr. .. lhvan-I Safa. b) lzSfiye (Gorelilik) sisteminin esasi Muhyiddin-i Arabi'de verdir. lhvan-t Safe ve IbnO'I-Heysem'de gorUlOyor. KANT: a) "En yUksek iyi" (Hayr-I a'la) husOsundaki gorU~U kelamcllarda vardir. mesi ibn-i Sina'da vardrr . e) "Saf ve Pratik Akrl" nazariyesi lbn-l Sina'da yer tutf) ROhu isbat husOsunda getirdi~i faz'i'let delili. Gazzsl? ve Silhreverdl haber veriyorlar. WOLFF: f) g) "Ezell Ahenk"i de vardrr.

b) Jki zrddrn bir yUksek prensipten din-i Arabi'de bulunuyor. 18 LESSING: TekamUI fikrini HaldOn'da vardrr. "Ben'te zarf demesi. lbn-l Miskeveyh'de vardrr. 12 HEGEL: Kernel delilinde 18 - ibn-i Sina'mn halefidir. I) 11SCHELLING: ile tabiat kanunlan arasmdaki ahenk yi- a) Niifusun ~oklugu hakkmdekl gi5rU~UnUn esas: mutasav~Iktlgl esasr. lbn-i HaldOn'dur.h) Baslanqrcta bilgi i~in duvvlara ve deneye bir hisse avrrmas. HARTMANN: Yavuz goru~IUWgu. Maarrl ile Orner Hayvam'dir. SCHOPENHAUR: a) Yavuz gorU~1U olmasmda selefi. 15 HAECKEL: "Sermaye" (Das Kapital) sinin "Monisme"inde 16 - dayanagl. 14 KARL MARKS: Karl Marks'in kaleme aldlgl rzi. Nazzarn'da vardu. 19 STEINER: temsi! eden felsefe tarihinin ana harlan lbn-i insan nefsinin Heci Bayram'da verdrr. Muhyid- vrflarda vardir. lbn-l Sina'da vardrr. Tabiatta devarnh hareket ve tekamulUn varhgl ve sukunun [hareketsizliqin} acrk oldugu hakkmdaki du~uncesi. Celaleddin-l ROmi/de vardir. Celaleddin-i ROmi ile 50 . NO~nd)nl'de 17 HOLBACH: gorulUyor. lbn-i HaldOn'da vardtr. b) Havata rUyadlr demesi. Akil kanunlan ne lbn-i Sl'na'da vardir. c) Ferd i~in "En vilksek ornek" fikri.

6TORIQELLI: ilk teleskop kesf EbO'I-Hasan'da vardrr. b) Islah ettigi teleskop'ta.agda. EbO Bekir R€lzl"de vardir. sevmesi mutasavvrtlarda gorUIUyar. c) Cisimlerin diismesine dair kanunlan haber veren lbnil'lHeysem'dir. HOLLANDA 1HUYGENS: DU§UNVRLERI a) Rakkast kesif husOsunda. 2BRUNO: alan lbn-i a) C. b) "Yaranci Tabiat" ve "Yaratilrrus Tabiat" Muhyiddin-i Arabi'den almrmstrr.n n t sirade dayanagl Rama Tarihi otavlanru ara~tlrdlgl HaldOn'un yalunu rutmustur. lbn-i YOnus selefidir. tabiat felsefesi.agda~ tabiat felsefesi. 2SPINOZA: a) Allah'.agda~ tabiat ilmi usOIU EbO Bekir Razi'de vardir. c)Canslzlann canh olmas: hakkmdaki du~uncesi. EbO Bekir Razi"de yer tutmusrur .tTALYAN 1MACHIAVEL: n n s n x n n t. Muhviddln-i Arabi'de vardrr. b) C. 8LEONARDO: (agda§ 4- tabiat felsefesi.. EbO Bekir Razl'de vardir.. CAMPANELLA. Muhyiddin-i Arabi'de vardir.: Cansizlann canh olrnast husOsundaki diisilncesi. b) Boyuf'un sonsuz olmasi Ebu'l-Berekat'ta vardrr. nazariyesi. EbO'I-Hasan selefidir. c) Hareket miktanrun daiml olmasr husOsundaki dU~Uncesi Muhyiddin-i Arabl'de vardir. 51 . 5GALILEE: a) C.

b) Batlamius nazariyesini iptal etmesi. Gazzali'de gorOIOyor.c} 3- Bilgi tarifi.c. Fahr-i Razl'nin tarifine uygundur. ziral a~ar~irade unsurlan.n n t a) b) Pragmatizminin izi. 52 . Dahhak Hakem He Maarrl'de ve Naslr-i lOsl'de gorUlOyor.inavnca bir cetvele IOzum gorOlmemi~tir. Pedagojisinin esaslan. AMERtKAN WILLIAM JAMES: n n s u x n n r. lbn-i HaldOn'da vardir. c) IbnO'Iile Tufevl Cagda~ tabiat felsefesi EbO Bekir Razl'de vardir. atom ve elektron ile huy gibi yeni nazariye ve bilgi sahiplerinin adlan tesbit edilemediginden bunlar i. HEMSTERHUIS: Allah/In varllgl husOsunda "En Yuksek Iyj"ye alan hasreti kelamcrlarda vardir. Fransrz dU~OnOrleri ingiliz Alman itaryan Hollanda Polonya Amerikan 1/ 1/ fl 28 22 19 6 tr 3 1 1 " tr YekOn 80 Fosfor. POLONYA COPERNIC: DV~nNt)RLERt a) Astronomi ile ilgili nazarivesinin izleri. lbn-i Betrucci'de yer ahyor.

el-MOteber. Slvanu'I-Hikme. (5) (6) (8) (9) Ebu'l-BerekatBagdadl. Tevhidt. Tabakatu'l-Ettbba. Boyunca el-Farku llim ve Din. " Gazzaii. (2) Abdi. Serh-i FusOsU'I-Hikem. It Said EbO'I-Hayr ile Mektuplasmalar. (24) (25) 1/ Cevahiru'l-Kur'an.YI-Kadir (4) Bevhaki. KitabLi'I-Akl ve'n-Nakl. Yeni llm-i Kelarn. Bevne'l-Frrak. Mukayesat. (7) E~'arl. EbO Bekr Modern Riseie. Tehafutu'f-Tehafut. El-Munktzu mine'd-Dalal. Bilgilerde Allah Fikri.B1BLtYOGRAFYA $ark Kaynaklarl: (1) (3) Adrvar. ( 10) (11) " el-Mebahlsii'l-Mesrtkrvve. " Metallb-1 Aliye.. Serhi. ~ifa. Anlu Ehl-i Medlneti'l-Fezt!e. lbn-l Sina. Dr. lbn-i ibn-i Ru. ( 17) ( 18) ( 19) (20) (21) (22) (23) " I. [small Hekki. UyOnu'i-Mesail. Vasfi. ild3mu'l-Avam an ilmi'l-Kelam. It (26) (27) (28) (29) (30) {31} (32) (33) Ebl Usavbia. Kebir. UsOli'd-din. ibnu'I-Klfti. Uyunu'I-Hikme. 53 . Razi. Makalatij'!-is!amiyyi'n. Kimya-i Saadet. Minhacil'l-Kerarne (34) (35) (36) ismail Hakkr Bursalr. II Ebu lbn-i Teymiye. Tatbiku'I-Hey'etli/l-Cedide. TehatUtu'I-Felasife. Tefslr-i Mealim-u el-Muhassal. j~arat ve j~Etri3t Serhleri. Haci Bayram ilahllerinin ismail Fesih Havdar i. Adnan. lzrnlrti. Met81Ib-iAliye. en-NUket " " min Mesaili'l-Felsefe. EbO Havvan Fahr-i Razl.d. i~arat Serhi. Bener. Tarih Bagdadl. (12) ( 13) (14) ( 15) (16) Farabi. ihyaij/I-UIOmi'd-Din. Ahbaru'l-Hukeme.

lbn-i Sina Kitabr. HulOlllerden Sivash lbnu'l-Humsm Hudarl'nin eserleri. ve istikrai (Inductif) Mantlk. Alfred. ~erhleri. ibn-i Ru~d Felsefesi. zo-r. Sins. Metafizik vePsikoto. Felsefe Prensipleri.(37) (38) (39) (40} (41 ) " 'I (42) (43) (44) (45) (46) {47) (48) (49) Kasun Ganl. Terrib-i Saade]. Emmanuel. ibn-i Katip <. Saf Aklm Tenkidi.TUrk Ansiklopedisi gibi kitap ve dergiferden istifade edilmistir. Ferec. Eski Edebiyat ve ilahiyat FakUlteleri mecmualart. Ozden. BeY€lnu'I-Hak. Spencer. Paul. rI (13) (14) Kitebrn rr "ilk (Deductif Prensipler. Felsefe-i ibn-i RU~d Risalesi. (1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) (8) (9) (10) (11) (12) Boirac.jiPrensipleri. Muhyiddin-i ArabI. Auguste. Neviterin Ash (Tercume). " 'Pratik Akltn Tenktdl. Asar-I Baklye. Felsefe TarihL Janet. Rabier. Husevin Danis. ~ehr-i Nuzhetii'l-Ervah. el-Kindi. Akil Muhtar. . Fi. Felsefe Prenslpleri.elebi.itOhaH Mekkiye Naslr-i Fusl. 9/9f1944 istintad ilgili maddelerinde Ismail Haklo iZMiRli 54 . H" ilimlerin Tasnifi. Miskeveyh. Metot Hakkmda Nutuk. Kant.en kitaplar vezrlmamtstrr. islam . Emi Ie. Turk inkllsbma Bakislar. Garp KaynakJarl.enler vazrlmamrsnr. Suhreverdi . Ahlak-: Nasir]. J-IeyakllU' n-NOr. Tedavi Klinigi. Antouen. Comte. Birinci veikinci Tarih Kurumu Kongresi zabrrlart. MUsbet Felsefe Dersleri. Salih Zeki. Descartes. ad: gec. Fouillee. Aynca: He Misrrh Kitabrn ilgitf maddelerinde adr ge<. Cer ide-i Ilmiye. islam'da Fefsefe Cereyanlen. Fonsgrive. Rubaiyyat-I Hayyam. Risale. Felsefe Derslerinin Mantrk Krsrm. Pevami Safa. Draper.

870 . 70 ve ka- felsefesi etmejie birtakim alarunda eseri Eflstun bUtUn bu felsefeleri dar dil bildi9i denen aleti bilinmektedir.Faziletli sehir ahalisinin kitaplan cevrilmis fikirleri" ve "lhsau'l-Ularn ve M. Oaha sonra Celal Nuri "Edebiyat-i UmOmiye" mecmuesmda bir baska cevap vermlstir. 1327" ad: altrnda vaymlenmtsnr. faaliyetlerine katdarak Tabiat filozoflanrun kelamcilann 55 . Aristo'yu ~all~ml~tlr. bizzat ilk 801 .1899 vrllarr eserleri vardir. "llmin Geleceqi" Akademisi'nde ~air Narruk villari arasmda vesarrus olan tanmrrus Franadh eseri de meshurdur. €!limi M. hinin "Metalib cevlrrnls Paul Janet: ve Milll Havat" adh eseri rnes- 1823 . Cum etrnis ve lslsm'tn Him. Risaleleri adh ve Kanun oldugu - geni~ En onernli eserlerinden bastlmrstrr.B. Kendisi 1883'te bir konferansta bu yersiz iddialara isiamivet'e oldugunu cevap siddetle vermis ve hUbu ve ilerleme dusmaru sovlernisti. C. kanunlar da vardir. (4) rihcisi. ~imdi Hakkinda Turk "Miliiyet vaktiyle Ziya Somar Fransa'daki talebelerinden Nazariyeleri Coskun verebileceqimiz doktora Degirmencioglu bir tez hezrrlernaktadrr. cok islam alefilozoftur. [st. SIZ Franslz llirnler Bunun Uzerine "Renan verdigi Kernal. sahada kitap nancadan tercumeler He rnesqul ve ilk olmus vezmrsnr.1939 Villari arastnda Bazi bilginlerimize gore son asrrda filozof dU~unUrdijr. vessmrs srfatrru bir bir dU~unUrUtezi heziryeni Mehmet izzet: 1894 . de Vaux: Tarunrnrs isimli mlistesriklerdendir. muslumen ve blrcok Yuten- olan "Medtnetu'I-Faztla Savimr" EI-Kindi: .NOTLAR: I (1) E. Renan: 1823 -1892 dU§unUru. arasmda ya~aml~ Pransiz felsefe ile t~tari- Felsefl problernler ve bircok G. ile. S€ailles vazdiklart ilave felsefe ve ekollere sit kisrruru rneshur tefsir alrmda notlar ve tenkitler basrlrrusnr.950 vrllan arasmda en buyuk filozoflardan Aristo ve Eflatun te'lif MOsikfde Matematik ile 200 kadar dilimize yrller: cesitli lslarnlvet'Ie vasarrus olan Farabl. Fakat Kemal'in bu cevabi pek tatrninkar degildir.'nca Kindt. hur ve degerlidir. Eklektik bir ile. ve "Gazzalt" eserleri ile ranmrrusnr. Hamdi ederek Yazrr ve Mezahib" 1341'de adt Tllrkceve istanbul'da minin Yeni (5) Fiiriibi: yeti§tirdigi Efltltunculugu. 'icadetmi~tir.873 Kendisi arasrnda ilim dallan vasevan me~~a7 filozofudur. biridir. yegane lermsn. ilimlerin (6) Kendisinin kesfetrnis bilgisi sarulmaktadrr. maarif cevabi Namlk (ileri). (2) Mudafaanamesi.E. Be~ ciltlik "islam DU- ~UnUrleri" (3) muzdur. Bu arada tercUme vaprrustrr.

S. kimya.ok ileri sayrlan 1zahlarda bulunrnustur. Kendisi Orta~agda yeti~mi~ en onemli hrristlvan filozof ve ilahiyatc. kelarndan hareket etmekle birlikte. de la Rochelle: Skolastik filozoflardandrr. Mantlgl da ilk defa sisternlestirip ilim haline getirenodur. ilk <.lsldlr.430 villan arastnda vasarrnst. "KltabO'I-Akl ve'I-Ma'kOI"dur. ilk sistemli filozoftur.7tlr. . Kendisi Eflatun'un talebesi ve iskender'in hocasrdrr.7aml~hr. Stotte: hiyatC. (12) Hales'li iskender (Alexandre): 1170 (1180) . Hales'Il iskender'in Fransisken ilahiyat kilrsUsUnde halefi olmus ve bundan birkac YII sonra olmU§tUr. Bu kitaplar Batl 56 . "Metafizik" ve diger mUhim kltaplermdan hicbirisl +erciime edilmistir. Pek cok eser vazrrustrr. Aynca filozoflara c. 354 .lke. sayglsl olmadtQmdan ve islam du~(jnijrlerinin buyuk tesirinde kaldlQmdan ve bunu da ae. asrr basmda dogmu~ olup 1245'te olmU§tUr. Bu yUzden de felsefesine "Me~~aiyyOn .agm en geni~ qilgisi ve orijinal filozofudur. Gene. llmin her dahnda kitaplar vazrrus ve devrine gore c.7tir. "Organon" adh rnantrk kitabt H. ilk defa clddl bir sekilde Aristo ve Eflatun felsefelerine cephe alrrus. Atina'da derslerinl gezinerek verdigi Lise'yi ae. Augustin: M.1111 vrllar: arasinda ya. vesta Aristo ve meshur batUn islam filozoflartru iyice hazmetrnlsti. Kendihinin kiliseye ve S. uzun seneler rnanasttr zindanlannda kalml~ ve tek satrr vazmasma izin verilmemlstlr. 13. Atademir taraftndan Tilrkceve -. Gazzalt islam aleminin en orijinal ve en bUyuk filozofudur.·. En meshur kitabr.1294 vrllan arasmda ya!?aml~ blr ingiliz filozofu olup.322 vrllan aresrnda ya~aml~ bir Yunan filozofudur.r.aifade etmekten ceklnrnernest yuzUnden. fizik.1280 vrllan arasrnde vasarmsnr.evrilmi.YUrUyUcUler" felsefesi adi verilmlstir.kidine dair kitaplan bilhassa bahsedilmejie deger. Sir krsrrn kitaplan Arapc. 1210 .atan "TehafUtU'I-Felasife" ve "Makasrdu'l-Felasife" adh eserlerl ile "EI-ik:isat fi'l-i'tikat" adlt eserleri de en meshurlar arasrndadtr. (7) M. matematik.adan Uitinceye c. takdlri mUdafaa eder.1245 vrllan da vesamis olup skolastik felsefenin UnlU Ostadlanndendtr. felsefeye ragmen bUyuk bir filozof olrnustur. (11) S. trp ve astronomi €!limi olarak tsmnrmsnr.Farab1'dir) ve Hrristiven ve islam dU~UnOrleri Uzerinde derin tesirler vapmrsnr. Irade hUrriyeti verine ilah. R. Baton: 1214 . Yeni Eflatunculuk ile Hrristivanhk arasmda bir sentez meydana getirmege <. Bu yuzden kendisine "Musllim-I Evvel" ilnvaru verilrnis (Muallim-i Sani. (9) Buyuk Albert: 1193 . Thomas gibi kilise babalartna hie. En bUyuk eseri "lhyau Uloml'd-Dtn'tdlr.O. Kilise felsefesinin ilk ve en bUyUk temsilcisidir.ml§tlr.ah~ml.tlardandlr. Gazzali Uzerinde tesiri 01dugu ileri silrillrnektedir.evrilmi~tir. 384 . arasm- (13) J. Batih felsefecilere ve rnustesriklere gore.1291 yillar: aresmda ya~aml~ bir 'htristiven ila- (8) R. Bu imkana aneak olrneden iki sene evvel kavusabilrnlstlr. (14) Gazzali: 1058 .OldUgU zaman piskopos idi. Atinali Saint Thomas talebesidir. (10) Aristo: M.

<.t1ardan bir tanesini te~kil etmektedir.ok tesir etrnistlr. Kendisi bir fenomenler (h&diseler). Gezzall'nin bircok eseri TUrkc."na dair vaprlmrs bir eresnrma. Bilinemez mutlak verhklsr olan numenler de spektllstlf mefafizigin konusudur. bilinmektedir. Eserlerinin bOyOk bir <.evrilmemi§tir. Kurtuba kadtllgl vepmrsnr. Aristo'nun kitaplarma blrcok serhler vezmrstrr. Thomas: 1226 . c. Bunun i-.1349 seneleri arasmda ya~aml~ olan Ingiliz ilahiyat~lsl ve filozofudur. (16) IIAllAh'ln cUz'iJeri bilmesi meselesi" asrrlar boyunca rnunakasa konusu olrnustur. Bu gorU~e basta Gazzall olmak Ozere blrcok Islam dO~OniJrleri cephe alrnrslardrr. (15) S. (19) G. on planaallnarak vaprlmasmdan ilerl gelmektedir. Nominalizmin en bOyuk temsilcisidir. Aristo'nun eserlerini serh etmistir. Aristo'yu tercUme ve serh etmlstlr. hem izati hem de objektif olan ilmin konusudur. numenler slemine aneak pratik aktl ile ulastlabllecedinl ileri sUrer.1804 vrllan erasmda ya~aml!i buyuk Alman filozofudur. D'Ockham (W. Ozerinde cok degi~ik acrlerdan arasnrmalar yapllml§ ve veprlmaktadrr. en cesuru ve kat't tavrrh olamdtr. Modern mekanigin kurucularmdan saYIIJr. "Summa Teologica" en buyUk eseridir. Kant'm 57 . Fenomenler alemi. Ansik!opedik bir stim olup dogmatizme ve ~i.iphecilige kars: modern felsefenin en bUyUk sistemlerinden olan "Tenkltci akilcrhk ve Transen· dant idealizm"] kurrnustur.ogunun ehil olmayan klrnseler taraftndan ve ticari' kazanc. Bunun ic. (20) J. Skolastigin en bUyUk temsilcilerindendir. asrr maddecillql. "Thomlsme" Ortac.1274 yillarl arastnda ya§aml§tlr. Nominalizmin kurucusu Roscelin'in talebelerindendir. Buridan: 1360 yllma dogru olmU~tOr.ogunlugu ban dillerine tercOme edilmis olup. fakat cUz'ileri bilrnez. Kendisi GazzA1l'ye muhallf olrnastna ragmen ondan c. akrl ile imam uzlesnrrnave c. Bu da tercOmelerin c. onun uyandlrdlgl alAkayl ve blrakttgl tesirlerin derinligini kismen anlatabilir. bu degi§ik ac. Son vrllarda Almanya'da Gazdll'nin "Sofra adab. Pratik Akltn Tenkidi ve HOkUm GucunUn Tenkidi" meshurdur. Skolastiklerin en serbesti.1198 vulan arasmda ya~aml~ EndOlOslOfilozof. Gazz~II'nin olOmOnden 16 sene sonra nlhyA" adh kltabtrun lMinceye tercurne edllrnls olmasr.agtn en bOyUk Aristo ~arihilJ olarak. Felsefede bir inkllap yapan "Tenkitleri: Saf Aklm Tenkidi. 19. (18) Abelard: 1079'da Nante'da dogdu ve 1142'de oldO.esltll dallarda bircok eseri vardir. maAlesef.in "Ortac. Ockham'h William'm talebesidir. (21) i. Gazzali'nin TehafOt'One "TehafUtO't-TehafOt" adlt bir eserle cevap vermistir. Sir krsrm filozoflara gore. (17) lbn-l Rii~: 1126 . of Ockharn}: -1285 .eye cevrllmls ise de. Aristocudur.agda kilisenin resrni felsefesi haline gelmi~tir.ok istlfsde etrnlstlr.dO~Oncesinec. Allah alemi bOWn olarak bilir.ogu gOvenilir ve yeterli olmaktan uzaknr. Fakat bu kitaplann hlcbirisl dilimize c.all§ml~tlr. Kant.in Ban'da felsefenin haklarrrn en iyi savunan filozoflardan biri olarak bilinmektedir. blr de numen'ler alemi avrrrnaktadrr. Kant: 1724 . Aristoculuk ile H!ristiyanltgl.

eye tercilme edilmlstir. Modern ~agln en buyuk Fransrz filozefudur. (22) N. H. (33) E. matematikc. Eserlerinin bLiyUk <. Kant'l dogmatik uvkusundan uvandtran ve tenkltcl felsefeye vonelten odur. (26) Gassendi: 1592 .1776 villan arastnda vasamrs bir ingiliz filozofudur. Fikirlerimize kaynak olsrak valruz duvulanrnm (lhsaslen] kabOI eder. Dekert'cilik bunlarm eJinde kisrnan Panteizme kavrmsnr.1780 vrllan arasinda ya~adl.agda metodik ~upheyle lse baslerrus ve buradan acik ve seclk fikirlere ulasmrstrr. (23) A. Aristo'ya hucumlan ile meshurdur. y€tni cuz'i' iradeyi kabul etmezler. "Din ve llim". 1845'te dogup 1921'de ormu§tUr. Boutroux: Ruhcu Franstz filozof lartndandtr.ogunlugu Mehmet Karasan terafmden dilirnize kszandmtrmst.1655 vrllan arastnda vasarrustrr. (27) Boyle: lngiliz fizik ve kimya slimi olup '1629 . Ruhc. (31) 1695 Ylllarl Huygh·ens: Hollandah flzlkci. Felsefeye baz! miihirn tesirleri olrnustur."Pratik Akh"nln inkan He ortaya C.1715 vtllan arasmda ya§aml§ bir Fransrz filozofudur. S. Hume: 1711 . (24) D. 1629arasmda vasarnrs olup felsefeyi ilgilendiren eserleri vardrr. (30) . (25) Condillac: 1715 . Descartes'i devam ettirenlerdendir.i ve astronom.ok Sokrat ve Ef1720 .1691 yrllar: smda yaserrusnr. Fransrz filozofu ve jlahiyat~lsl. latun'dan etkilenen bir ahlak felsefesi kurrnustur. Descartes'ci mektebin en bUyuk temsilcilerindendir.e$it!i ilim dallarmda keslf ve acrklemalanrun vanmda analitik geometrinin de kurucusu olmak gibi bir srfata sahiptir. "Tabiat Kanunlarmm Zorunsuzlujiu Hakkmda" adh eserleri Turkc.lkardlgl Felsefe Mecmuasmda Kant Felsefesine dair yazdlgl makalelerde aynl gayret icinde idi (Bk. 58 . Idealistlere ve materyalistlere karst §upheciligi ileri sUrmu§. Yeni C. 1651'de dogup 1715'te olmu§tUr.1903 yillar: arasmda ya~aml§ buyuk bir FranYeni Tenkit~lIigi ve Yeni Kant~IIlgl kuran kimsedir. (28) srz filozofudur.1790 seneleri ara- (32) Hemsterhuis: Hollandah bir filozoftur. Esas meslegi papezhktir. Ahl€tkta mutlak deterministtirler.lkml~ ve kendisini Kant felsefesinin ta. Bircok eserleri vardtr. Egitime €lit fiklrlen ire de terunrnrsnr.u ve Madded GonJ~un MUcadelesi). (29) Descartes: 1596 . Serbest bir dil§unurdUr.1650 vrllan arasmda vasamrstrr.Fenelon. Bu filozof da Descartes'ci mektebin ileri gelen temsilcilerindendir. Malebranche: 1638 . ara- Renouvier: 1815 . ingiltere'de akllclhga kar§1 kovan tecrUbeci fenomenizm mektebinin en buyuk temsilcileri aresrna girmi~ ve fenomenizm ve pozitivizmin mujdecisi olrnustur. smda ya~aml~tlr.allim'~tlr. T. Bolay.1699 seneleri arasmda ya~aml~tlr.r. Geulinex: 1625 . Mutlak sansuallzrnln kurucusudur. <. Bu maddeciligi memleketimize nakleden BahaTevfik.· Mureau rahibi oldu. Esas karakteri He materyalisttir.bit bir devarm gibi gostermege c. 1910'da C. Daha c.

Bruno: 1548· 1600 ytllan arasmde va~aml~ ltalvan aHmi ve Muhyiddin-i Arabi'den etkilenerek Hlristiyanhga aykrr: bir panteizm ortava attlgl i<. Ziya Olken farafmdan di limizec. gerc. materyafizme ve pozitivizrne karst cephe aldl ve kuvvetli akisler uvandrrdr. fudur.llan romantik devrln son bu. En rnuhirn eserieri dllimize M. enduksivon ic. asrm en buyuk ruhcu (spiritUaHst) fHozofu olarakkabul edilir. 1632 . YahOdi aSlllr Franslz 20. .ok tesiredenlerden arasinda blrldlr.. Aymzamends tam bir deterministtir. G.1677. (34) filozofudur. <.1626 yillan ve modern i1min erasmda ya~aml~tlr. Eserlerinden "Monadolo]!". (42) mektebinin f. kalml~ bir ingiliz filozo- (41) 8ain: Utilitarizm ve pezitivizrne bagh fudur. Felsefesini pslkolojive devendtrmtstrr. Pozitivizmin ingiltere/de en Heri gelen temsilcisidir. Bircok eseri vardir. minin bir lngHiz fi- aniak sisteml (40) Schetling:1775 .in de diri diri vakrlerak bu ceza infaz edilmistir. Panteizmin Banda en bLiyuk temsilcisidir. 1818 . 59 . Feltarihinin en buyuk simalan arasmda yer ahr. va~aml~ bir Alman d(j~unu- Kant'a fifozofu. mUjdecilerinden kar~1 tUmevanma (43) davanan "Novum Organum ingiliz tecrubeci olmustur. Karasan taraftndan cevrilmistir. Wolff: en 1679 . Ahl€lkta favdacidrr.in Vaphgtnl 0. sefe (36) rUdur.. Aristo'nun deduksiyon ic.evrHm i~tir.in 1600 vilmda kilise tarafmdsn olume mahkOm edilmis ve karu akrttlmamest ic.ftersbury: 1671. C)ptimizMi benitnsemi~tir. Aristo mantlglna .1903 vrllan arasinda ya~aml~ttr.Bergson: 1859 -1931 villari arasmda vasadr. Mill: 1806 . "Mondoloji"nin kurucusudur. Ortjinal ve cazip fikirledi·le mekanizme. 1716'da oldu. Sekip Tunc. ve M.ah~ml~tlr.1754 Vllian <. (37) (39) Sh.Yeni Organon"u vazmrsnr. 1473 .1713 Yillan arasmda ya~aml~ lozofudur.1543 Ylllafl astronomide inkrlAp yapml.1873 Villari arasmda ya~amf~ bir ingiJiz filozofudur.tlr. Zeka karsrsmds. Alman ldeallzbuyUk mumessiHerindendir. S.ege ve mutlak'a dogrudandogruya ula~· tlrdlgl icln sezgiyi savunmus ve Sezgidligin kurucusu olmustur.in yapmaga c. "Metafizik DzerineKonu~malartl He lIin_ san Zihni Ozerine Yenl Denemeler"in giri~ ve birinci krsimlan Iurkceve terciime edilmistlr. Bu baktmdan utilitarizmin esas kurucusu savrhr. Bacon: 1561 .. Polonvah rneshur ve astronomi G5ru~leri buluslan &limidir. 1646'da dogdu.Duyutar8 dayanan b-ir ku rmaga ~all~t~hf.yUk temsilclsidir. (38) Spinoza: YahOdi asrlh Hollandah bir filozoftur.e~itli sahalarla ilgUi kitaplan vardir.1854 YIHarl eresmoa ya~ml~ bir Alman filozoKant'la aC. seneleri arasmda vasadr. "Etlka" adh meshur eseri H. (44) Copernic: arasrnda v~aml~hr. (35) Leibniz: Alman filozofudur.

(49) Maupertlus: Fransrz fizlkcisi.1759 Cuvier: Mukayese!i astronomi. (56) 60 . zoolo]l ve paleontoloji bilginidir. Feorilerinln felsefeye etkileri ton'un vrllan kutuplar hakkmdakl arasmda ya§aml~tlr. klrnva ve astronomi He de me~gul olmus ve birtaklm kesiflerde bulunrnustur. (51) Lavoisier: Fransiz kimvscrst of up 1743 . 1571'de . metemetlkctsl ve filozofudur.1541 villan zamanda tabip ve filozoftur.ithal etmistir. Avru (53) Paracelsus: 1493 . var olan hi~bfr sev de kaybolmaz. Neticede uzun seneler sGrgunde ve hapishsnede ge~irmek zorunda kalrmstrr.erek dogrulaml§tlr. (54) Kepler: Alman astronomi bilgini ve filozofu. <. 1630'da oldU. 1832'de olmu~tUr. 1707'de dogup 1783'te olmU§tUr. Bununla immateryalizmin kurucusu olmaktadrr. 1733 . Oksijen gazlnln kil§ifi olarak bilinir. vrllan (48) Fransrzdrr.1 olmakla blrlikte koyu bir materyalist idi. Aynes flzlk. 1642 . Kendisi ilaniyatC.yatC.zO bunundur.Fizik ve kimya ile." sc. Anglikan piskoposu olrnustur. Kendisl. NewgorU~lerini olc.reli rnatematlkcl ve filozof.1727 vrllen aresmda ya§aml§tlr. Felsefe ve metot meseleleri He de me§gul olrnustur. Newton: Terunmrs Ingiliz metematlkclsl. dogup ·1519'da olmU§tUr. sanatkar 1452'de Leonardo! Meshur halyan ressam ve heykeltrasr.lsl. 1769'da dogmu§. Meshur "Yoktan hlcblr sev olmaz. fngiltere'de ruhcu idealizm okulunun bashca temsilcisidir. (47) Feuerbach: 1804 .1872 arasmda ya~aml~ olan lngiliz biyoloji arasmda ya§aml~ meshur Alman filozofudur. 1564 . de ugra~ml~tlr.in basta kilise olmak Gzere blrcok du§manflklar kazanrrus ve engizisyon mahkemelerine sevkedllmistir. yavsr (52) crstdrr.1895 vrllan alimi ve tabiat filozofudur. Karl Marks maddeci unsurlan felsefesini bu filozoftan . (55) Galilee: Tabiat ilimlerinin metodunu kurrnus ve kainat hakkmdaki yeni enlevrslert ile felsefeye de mlihim tesirler yapml§ olan rneshur ltalyan alimidir. Maddl nesneler kavrammm ve mekarnn zihnl vaprlar oldugunu ileri surer.dogdu. olrnustur. Ona gore maddenin varllglnt kabOI etmek bile maddeciliktlr.1642 ylilarl arasmde vasarmsttr. Aristo fizigini Ylktlgl ic.(45) Berkley: 1685·1753 yillarl arasmda ya$sml$ meshur [ngUiz filezofudur. Astronomide kendi radrvle arulan kanunlan vardir. Modern klmvarun babast sayihr.1794 yiller: arasmda samtsnr.1804 villan arasmda ya§aml§tl_r.ok cepheli bir ve alimdir. astronomu ve filozofudur. (46) Huxley: 1825 . II~hiyaf!a da me~gul olmusrur. ceklrn (cflzibe) kanunlartru kesfetrnlstlr . (SO) Priestley: ingiliz filozof ve il~h. (57) Euler: isvi!. arasmda ya§aml$ Alman kimya'.. '1698 .

Braha: 1546 . bilir leri Iadtklanru Spencer: 1820.1449 vrllan arasmda ya$aml$ buyuk aderrudrr . Stewart da kendi tale- (66) J. (64) Tori~elli: arasmda ya~aml§tlr. Egitimci fikirleri ile de tarunmrstrr.1773 villan aresmda vasemrsnr. Sosyalizme Bunlardan aytrdederek fert<. min en Hobbes: koyu 1588 .1601 vrllan Kepler/in arasmda ya~aml~ttj. Astronomi &11- <.1925 yrllan felscfe teorisinin yasarrus olan Alman kurucusudur. (67) midir.1900 vtllen arasmda vasarrus eseri bir Fransiz file- "Arlsto Steiner: Antropozofi Metafizigi Ozerine Deneme" arasmda adh meshurdur. despotizm s.1476 villar: arasmda vasarrusnr. Kendine gore spiritilalisttir..i ve papaz. favdact.1647 seneleri Galilee'nin talebesidir. (60) (61) zofudur.evrjlmi~ ve 61 . "ilk Prensipler". D.agm baslanqrcmda materyalizkurdudur.isi. (63) fjJozofudur." savunucusu kuvvetiendiren olrnustur.1464 vrllar] erasmda vasarnrstrr.(58) fudur.e~itli milsahedelerl gezegenler hakkrndaki kanunlanrun kesflne yol acrnrstrr.gen OstUne" adh kitabmde tanjantlarm kullarulrnasrna oncUIUk errnistir. 1608 . tamameserileri karst Bircok ile dinln vardir. (65) besidir.. italyan flzlkci ve matematikcisi. Salih Zeki'nin "Asar-I Bakiye"sine "Ulug Bey" adl: kuc. Fonsegrive: eski duro Psikolojisi "llmu'n-Nefs" harflerle 1852 . Yillarl Reid: 1704 .1917 villan arastnda ya~aml~ Fransiz filozofuadt alnnda Ahmet Naim taraftndan Turkceve basurrusnr. taraftan olrnustur.timal mukavele fikrinin sahibldir..evrilen!er arasrndadrr. Barometrenin de kasifidir. "Her Cesit Oc. hakkrnda ve ~kir fazla bilgi Olkjjta~lr'm (69) edinmek isteyenler. T.1903 viller: arasmda yasavan tanmrrus ingiJiz Evrimciligin kurucusudur. filozo- (62) fudur. Hume'un §uphecilibasrdrr. 1861 .uk kitabma bekrnshdrr. 1436 . llmin ve felsefenin alaru clan bilinealam olan bilinernez'i surer.. fa kat Tanrrst da.. Ravaisson: 1813 .1796 crkan felsefl £line karst ortaya hareketin arasmda vasarrusnr. c. "lnsan insanm (59) Rousseau: 1712 . Kant'a en <. esasmda rerkedilrnis clan ve tekrar dcntilmesini istedigi tabiattir. 1401 . siyasette SOZU rneshurdur. Bir kistm eserleri dilirnize cevrilmlstlr. c.ok tesir eden u<. Kendisi Timur'un Ulug Bey'in llml torunu cahsmalar: ve bunlarm nomu ve devlet TUrk astroolup uzun rnuddet devlet degeri vaprmstrr. Muller: Alman astronomu ve matematikc. (68) reisli9i Ulug Bey: 1393 . kisiden blridlr. Nicolaus: Alman ilahiyatr. Betide "Sinus" terimini ilk ortaya atan kimsedir.!sl ve filozofu.1679 ve ylllar! onu arasmda Yeni ya§aml§ kimse bir ingiliz filozoAhlakta Leviathan adh eseri rneshurdur. i<.iligi dilimize bunlarm mudafaa birbirlerini eder. Aynl zamanda matema- tikr.

taraftndan basilrrusnr. Felsefede bir yenilik meyip Locke'a sadik kalrmsnr. Comte'a gore bu ilim esas itibariy!e sosyolojidir. Frangetiraleybunu (73) E. Bundan Him her veri kaplayacak ve inanclarm yerini alacaktrr.lre- (75) Guyau: 1854 .1860 yllian arasrnda ya§aml~ bir filozofudur. 62 . kurtarrldrktan sonra nmarhanede tedavi gormu~.ok vOlgarizatordi. fakat muhtelif metafizik prensiplere baglanml§lardlr. mutlakm yerine de izafi (Goreli r'nln elmrnasiru ister.vardir. cinnet getirmi§.E. Kendisi deisttir.inenin gerisinde bir mahiyet aresnrmasma girmez ve bunu da IUzumsuz gorur.1878 vtllan arasmda ya~aml~ tarunmrs Fransiz fizyolojisti ve filozofu.uncu devir ise.E. Alman . Him ve isbat devri a~rlml§trr. Avru zamanda "Volonterlzm decilik" felsefeslnln esas kurucusudvr. Clotil de Vaux adh kadina tutulduktan ve bu kadrru kaybettikten sonra. Comte onceleri hicbir din] kabOI etmezken ve dinleri lnsanhjim ~ocukluk devirlerine €lit inanrslar olarak kabOI ederken. sonradan da telMi lcln islam Peygamberi aleyhine bir piyes vazrrustrr. insanhk <. Bu kitap "Pozitivizmin ilmihali" adiyle dilimize t. Bu bakrmdan pozitivizm isbata davarur. O<. Abdullah Cevdet TOrk~eye ~evirmi§tir.ni di. Hartmann: 1842 .i ve ansiklopedisti. Bunlardan biri "llahiyat\. Comte: 1798'de dogmu§ ve 1857'de olmU~tUr.ir.evrilmi§ ve M. (74) Schopenhauer: 1788 . Galip Ata~ tarafmdan dilirnize kazandmlrrus ve M. Vine bu sebepten metafizigin brrakilrnasiru. Ahlakl ve siyasi enerslnin fikrl anarslden ileri geldigj.B. Bu devir <. Felsefi dU-$unce i.ocuk<.lTeolojik" devirdir. Bernard: 1813 .ibl trbbrn babasi savihr.in tetkikine giri§" adlt metot kitabt cok meshurdur. gori.Musbet' devirdir: Artrk bu devirde din ve metafizik anlavislan geride kalrnrs.i~ §unerek u\.a bir devir olup. Bu goru~e gOre insanllkdu§uncesi u~ mtihim devredenge\.Pozitif Din" adryla yeni bir din kurmus ve bu dinin ilmihallnl de vezmrsnr.ocuklar gibi bir hayaller pesinde kosmus.'nca 1934'te basurmsnr.1906 Yillar! erasmda ya§aml$ bir Alman filozofudur. SIZ (72) Voltaire: 1694 .izumuna kanaat getirmi§. V. (71) C.mi~tir. Comte bu kitapta insanl191 temsilen 30 vasmda (Clotll'In olurn vast) bir kadma taprnanrn esaslarmt acrklar. blrtakim mitoslara ve ilahlara baglamp kalml§~lr. fakat dlnlere donemedigi icln "lnsanhk Dini . "DarWinizm" ad" eseri de Memduh SOreyyatarafrndan TOrk~eye cevrltmls ve 1329'da basllml§tlr. Daha \.(70)A.. "Metafizik" devirdir. "Pozitif .izerine buyuk tesirler yapan bir ilirn ve metot anlavtsmm sahibidir. . Tecri. "Tipta tecrube usOIOni. "~uursuzlugun Felsefesi" adh eseri cok meshurdur. Ivilesip ciknktan sonra da bir dlnin li. Bu kitap Dr. Bununla blrlikre insanhk bir ilerleme ketetrnistir. ikinci devre. Schopenhauer'den far~1I Schelling'e vakm blr kotOmserlik sistemi .1888 seneleri arasrnda ya§aml§ olan Fransrz fllozofudur. Karamsar bir gorU§e sahiptir. Pozitivizmin kurucusudur. kendisini Sein nehrine atmrs.B. hal kanunu ve pozitivist aniaYI~1 ileri surer. Bu devirde insanltk efsane ve i1ahlardan kurtulmustur.1778 vrllan arasmda vasamrs alan meshur du§unOri. "Gelecejrin Dinsizligi" ve "Terbiye ve Veraset" ad" kltaplartru Dr. Htristivanhk hindeki yazllanndan dolavi kilisenin husumetini kazanmrs.

Bircok eserleri vardir. (77) Locke: inglliz ampirist filozofudur. du~i. ~eli§ikliklerden uzlasmaya dogru du§i.1639 villan 27 senesi zindanda sahlptir. (83) fizyolojisti. insarun zihinli ger<.ekligi arasmda bir ezell €thenk bulunduQunu savunmustur. (78) S.. ar asmda yasarrus ge<.e§itli kesifleri ile arasrnda vasarrus meshordur. aresmda once kuran (81) 1748 .irmu. arasmda vasarrus bir Alman filozofudur.ulugun (spitualisme pluraliste) bashes ternsilcisidir.1109 villar: arasmda vasarrus olup Hu istivan i!ahiyat~ilarlnln en bUyUklerindendir.1832 villan vasarrusnr.. yi3hut papalar bizzat devlet idare edivorlardr. (84) lozofudur.1910 seneleri W. Gecen silcilerindendir. 1834 . 1469'da dogup 1527'de oldil.i- "Roma imparatorlugunun (88) Gerilemesi tabiat i3iimi ve Yikrhsr" ve adh eserl tarunmrsnr..1794 yillan ya~aml~· olan tarih<. James: En buyi. lnserun esva ve fi· Alman olan fizikcisl italyan Campanella: 1568. Allah'm varllglnl isbat i~in llerl slirdUgu deliller ve "Anlamak i~in iman ediyorum" sozil rneshurdur..tUr. Din psikolojisi lie ciddi olarak mesqul olanlardandir. 1842 .1831 vtllar: arasinda vasadr. Marks daha sonra bu metodu alnus. Terbiyeye dair fikirleri ile de tanmmrst.(76) Hamilton: 1788 .r. "Hukumdar" ar asmda Gibbon: 1737 .1856 yillarl arasmda vasamts ingiliz filozofu- duro Felsefesinde Hume'un . memleketimize bu taraftndan Baha Tevfik ve arksdaslen "Vahdet-i Mevcut" 63 . Ya§adlgl devirde italya siyasl kar rsrkhklar icinde idi ve devlet adamlan papalarrn oyuncagl idi. arasmda vasarmsnr.aJI. Haeckel: Alman asrm adh filozofu....ik Amerikan filozofudur.Upheciligine ulasrnaktadrr.i§i. flzikclsi Alman Esas itibariyle. ahlak: ve cesit!i birer €llet derecesine cevrltmlsrtr. anlavrs: (86) Machiavel: italyan siyaset felsefecisi ve sivasetcisi. 1632'de dogup 1704'te o\mU~tUr. §upheci bir felseflgoruiie Fechner: Monist bir Tanr: JlGune$ Sitesi' ile cokcu adh eseri meshurdur. 1770 . Bunlardan bir kisrm dilirnize c.1887 yt1!art arasrnda bir €llem anlavrsme sahiptir. ve tersine cevirrnis ve kendi ahlakt sistemini Mill/den izahta kullanrms (80) ve diyalektik materyalizmi filozofu kurrnustur. IUzum atmrsnr. (79) Hegel: Mutlak idealizmin kurucularmdan.1894 vdlan c. avrtlrnasma "Gaye vasttavi mesrO krlar" ulasmak icin defa dilimize (87) sidir. devlet Papalarrn bu nufuz ve ihtirasim gorerek onleyebilmek li3ikligin icin din temellerini degerleri adh ingiliz isler i ile isler lnin . arasmda vaserrusnr. Mantikla metafizigi birlestirrnejje c.tan bilgi yoktur ve insan zihni "Bos bir levhadrr". Metodu. Helmoltz: Fizikteki Omrunun 1821 .1819 villar: tabil suuruna tamamlyle guvenmeyi. tabisn ile (82) Jacobi: 1743 . gayeye eseri iki sozu ile dini.mi$tir..ml§tlr. Faydact Bentham:ingiliz kimsedir.. ve tenkitci (85) vaserrusnr. 1801 . Anselme: 1033 .evrilmi~tjr.1919 en buyuk maddeclliqi vtllar: ternyer- E. Ona gore dogu.inU ifade eden diyalektiktir: K. iktisatcrsi.incenin yUrGyi. Pragmatizmin kurucusu olup cokcu ruhc. ve filozofu. "Monizrn" lestirrnek isteyen kaba ilirnci maddeclliqinin eseri.

E. 1954. su 1971 kitaplara (Burada bakilmahdrr: Dr.adivla rak dilimize terelime edilmistir.evrilmi§tir. ist. Eserlerlnin bir krsmi daki sosyoloji (91) mrsnr. olarak rnesqul olrnustur. srdtr. lnsan.'nca liselere (89) Ian dilimize Montesquieu: ya~aml~tlr.1755 yllve arasmda adl: c. Yillarl arasmda Allah'rn ya~avarllmaymundan geldigini Darwin: ve tabit alimi. felsefesini ve dayanagml nazariyesi beri tarihinin insarun maymundan ge1digi fikri de- basindan ve ilim ve asin yapllan antropolojik edilrnlstir. lnancler. Gort. ve bir oze} halinde M. Ytldizlann nerede ve ne zaman olaeagml blldlrir. lesi. Bu da cok eskiden (Yunanlilardan bir alettir. vitlrrnis ateist hakkrna Darwin €!iemi mekanik bir tarzda izah ettigi ic. 1858ys§adl. Sosyolojinin esas kurucusu sayrhr. TarihiMaddecilige Reddiye. Hilmi Ziya Olken. 1st. yuzYII!mlzln gerini yalist.S. C. ist. cok geni~ tenkit 23- 456- Arnold Gehten. Ank. 1963. ayakta erasnrmalarle tutma~a rafiarme tevdi' Fakat baZI mater- solcu gruplar. ingiliz somurgeciliginin teskil ve etmistir.oi< kullarulrnrstrr.B. 180) ytllan elvarrnda ilk defa kullarulmrs blr alet. Dolayrsryla bu seviyedeki insarun havvant cephesine hitapla ana tesir etmek cok kolavdrr. Belli bash eserleri dilirnize bilhassa biyolojik. 1809 . var) .1882 sayrhr. de cevrllmlsttr. gina inanmakla birlikte.ok rneshurdur (90) 1917 villen E. 1957.in Salih Zeki'nin geni$ "KamUS-1 Riyaziyat"lrun usturlap (93) maddesine Orada. m€lIumat meveuttur.in materyasaglaml§tIr. 11 11 " S. Aynes "Kainatln Muammalart" vardrmci admdaki kiiap ola- eseri de ~evrilrni~ vavmlenrnrsnr.unku bu sOrette hayvan derekesine indirmek insaru manevi ve kutsal degerlerden srytrar ak miimkiln olmaktadtr. islam aleminde geli~tirilerek c. Darwin 1nazariyesinin tenkidi hususunda Ank. ve 1968.i~un Bolay. Kenan C:. Hayri II " Varhk TUrkiye'de ve Olus. Her sevden once rnanevi degerlerden sovulmus nesiller yetismesinl onlemek gerekir. Ruhcu Madded Milcade- (92) Usfurlap: Batlamyus tarafmdan (Ptolemy. Cemiyeti Tann yerine koymustur. BugUnku bu yana) bizim kullarulan tarzm aynl- Kure-j Mutebbeke: Gok beri kUresidir. 1967.ok <.:lgman.isidir.e$itli sekillerl vardir.evrilmi§tir. /I Felsefeye Giri~ II. bu nazariyeyi cahsmak- tadirlar. Okullar- takipc. Ank. eseri 1689 . Fransrz hukuk "Kanunlarm ve siyaset ROhu" filozofu. Usturlap hakkmda geni$ bilgi bakmah. lizme en buyuk destejji nin vasarna resmi c. 64 . <. "Hayat rnilcadelesinde ancak kuvvetlisahip oldugunu" ileri surrnesi. lsln garip taraf terkedllrnis boyle bir nazariyenin "Modern Biyoloji" adi altmda hicbir tenkide ve kontrole tabi' tutulmadan ragbet gormesidir.eye c. Durkheim: arasmda YahOdi asrlh Frensrz sosyolopu ve filozofu. iddia etrnis derslerine ingiliz bu sosyoloji tabiat esas olarak almmrsnr. Tekamu!culugun esas kurucusu seckinlesrne insarun ileri nazariyesini surmu§tUr. M. Comte'un Din sosyolojisi ile de ciddi Tlirkr. i<.

dogu~tan gelen fikirleri ve kategorileri inkar ile lse _ bastar ve sadece teerubeye davarur. Bu mezhep Nominalizm ile Realizm arastnda orfa bir mezheptir.Ampirizm): SOtUn bilqilerimizin dayandlgl prensipJerin duyulabilir tecri. prensipleri olarak aksiyomlari. Esas kurucusu 1855'te olen Kierkegaard admdakl Danirnarkah i1ahiyatl. Voltaire de J. (6) Emprisime (Tecrubecllik . asrtn bunaltrci maddecilijii karstsmda sonsuz ve olUm onUnde korku ve titremeden hareket ediyordu. Allah'ln varllglnl (2) Averroisme: lbn-l Ru~d'e Ban'da Averreoscdenildiqi i~in ibn-i Ru~d felsefesine de bu ad verllrnlstlr ki Ban'da birkac asrr taraftar bulrnus ve hOkum surmu~tUr. Bu mezhebin ztddi mekanizmdir. dlni. kavramlardan (czlerden) . Din- 65 . 8u mezhep denemeden avn bilk. J. kGII. peygamberi kabul' etmeyip. sadece Allah'ln varhgrna inananlarrn mezhebidir. gec. soyut fikirlerden. 19. fert ve sahrslarda degil. Oaha sonra bu akim inkarc: nihilist ve askin bir v arllga inanan varolusculuk tarzmda ikiye avnldr. Buna mensup olanlart Tabii Din adivla strf felsefi bir din kabul ederler.ibenin eseri ve verileri oldugunu ileri silren ve "Zihinde olan hicbir sev yoktur ki i!kin duyularda bulunrnasm" diyen mezhep. Su akim maddeyi Md kabOI etmeyip onda harekete indirgenemeyen birtaktrn enerjilerin varllglnl ileri surer. onlan dU!iunen zihinde tasavvurlar halinde varilga sahip olduklarth ileri stiren felsefe cerevaru. (7) Existensialisme (Varolusculuk}: Genel olarak insarun varllgml ele alan.l filozoftur. Bu felsefe ana karakteri ile Aristocudur. (5) Dynamisme (Dinamizm): Meydana gelen ve inkisaf eden esvada (nesnelerde) dahil alan bir esas veya zenberek gibi bir i~ kuvvet kabOI eden ve gelj~meyi bununla izah eden mezheptir.J NOTLAR: II felsefe Kitapta ad. 0. musahhas ve ferdi realitelerin ustUnlUgunden siynlarak konusunu sadece varolusta goren felsefe akirru.. Rousseau bu mezhebe inananlarrn basmda gelir.en bbl (1) Ateisme: akrmlaru inkar eden felsefi' meslek. (3) Conceptualisme (Kavramcrhk}: Kiill ilerin yani hayvan ve insan gibi cins ve nev'e §amil olan soyut mana!ann. (4) Deisme: Vahyi.

S. Sartre ve benzeri dO~OnOrlerin bOWn vUlgarize kltaplan terciime edilrnis ve bunlarla koklO aklde!er Ylkflmaga ~ah~!lml~tlr. 66 . C. zekadan avrt bir biliJe dogrudan dogruya erisebileceqlni.Ok parcelar) dan tesekktll ettigini ileri sOrdOgu felsef'i anlayrsma ve nazariyeyi a~lktadlgl eserine verilen isimdir. Ona gore monadlar yer tutmaz. sekilsiz. Varolusculuk hakkmda Olkemizcle ciddi bir kitap yaymlanmadlQI halde. lnsanm hOrriyeti aneak Tanrr'run yoklugu veva inksn ile mumkOndOr. nesnelerin varllQI baktrnmdan tek bir asrldan «. (OlkOcOlOk): DO~Oneenin biricik ger~ek olduQunu ve bOWn ger~eklerin ash oldugunu. heyatm. (Kitapta bu konu geni~~e ele almmisnr. Tarih boyunea bircok degi~iklikler gec. (14) Materialisme (MaddeciJik): ROhun ve rOh. Kar~1 anlevrsrn basinda da J. ahireti inkar ediyor. Monadlsnn monadr Allah'drr. zihnin ve cemiyetlerin genel kanunu kabOI eden mezhep. 1st. Sartre'a gore varolus.dar ekzistansiyalistlerin basmda Karl Jaspers gelir. En Bergson'dur. ezeli ve ebedldirler. olan me gueu oldugunu ve felsefenin metodu alan sezgi bOtOn e~yaYI.ok degi~ik seklllerl vardir. lnsan ozunO kendi yaratmak zorundedrr.in ger~egin maddeden ~Iktlgmr kabOI eder. Allah'l. (Fazla bilgi icin bk. zlhnln bir tasavvuru ve mahsOHinden baska bir ~ey olmadlgml i1eri sOren felsefe cereyaru. (11) intuitionnisme (Sezgicilik): llmin iilet. Bu akrm maddecllldln en bOyOk destekcllerlndendir. boylebuyuk temsileisi H. Paul Sartre ge1ir. 0. E~yanm bOtUn gerc. maddenin. 1967. Bolay. Aynea maddenin kuvvetten ayr. ger~egin 6z0nO bllebileceqlni. Ruhcu ve maddeci ~e~it[eri vardrr. ruh vs. Mutlak'a ce metafizigin me~rOlugunu ileri sOren meslek.ekligini maddeye indirger (irea eder). (8) Evolutionnisme (Evrimcilik): Evrirni bOtOn slemin.) (9) feminisme: Kadinlann e~it muarnele gormediklerini iddia ile her alanda kadrn haklarmm geni~letilmesini ve kadmltgm OstUnlOgOnO savunan meslek. (10) idealisme (12) Monadoloji: Alman filozofu Leibniz'in monadlar (rOha sahlp en kOc. aneak disardan gelen kuvvetlerin tesiri ile degi~meye tabi' ctabllecejilnl iddia eder. T. botunmez.Iktlgtnr ileri surer. (13) Monisme (Bircilik): Nesnelerin ozO baktmmdan alemdeki her ~eyi bir tek prensibe (madde. H.) irea eden felsefi anlavis.irmi~tir.) (15) Mecanisme (Mekanizm): E~yanm tabiatJ leabr a-tll oldugunu. ozlerin varliglOl inkar ederek bOti. verhklartn. insanda azden oncedir. oldugunu iteri sOrer ve hadiseleri hep hareketle acrklemek ister. Dolavrsrvla bOtOn manevi degerleri ve rOhu. Ruhcu ve Madded GorO~un MOeadelesi.

Bu akrrnrn esas oneusu Hume'dur. Boylece gorerek. bunlann saYIS1Z blrtakrm nesnelere verilen isimlerden. (20) Positivisme (Pozitivizm . kurban bugUn da Peygamberi hep o alay (21) Pragmatisme: Haklkann rir. 67 . Her seyln bir gorunu~ ve kuruntudan ret o!dugunu ileri stirer ve hic.er her sevi. BoyIeee bu meslek bilgimizin objektifligini de reddetmis olmaktadtr. bizzat bir metafiziktir. Fakat anlaYI$ farklthklar gostermektedir. C.ekle~rnemis alan her ~eyi inksr edenlerin goru.l). Ona gore tecrObe bize aneak olavlen bildirir ve olaylardan baska bir sev yoktur.. fayda ilimde blr aksiyon ve alet degeri kann da ~e~it c. lbaHk- Her sevin lbtldasi Nihilizrnin en buyuk temsilcisi HiC. aksiyonun icaplarrna gore haktllerl sUrer.egi ve bilgiyi olaylara davandmr. Comte'tur (Comte'a €lit nota bk.lklanabilecegini iddia eder. (22) Rationalisme (Rasyonalizm • Akrlcihk}: Herkeste degi§mez.. Tatbikattaki verimlilige.e§it ~olabilecedin! Fransa'daki anlavtsla Amerika'daki olc.). Tevfik Fikret'in iU rrusrar pozitivist bir anlaYI$ tastrnektadrr: Bilmeden.(16) Nihilisme (Hi~c. her saadet ahiri Alman piC.ok c. Paralellisme (Muvazllik): lkl veya daha fazla olaylar sensrrun paralel (muvazi) olusudur. Kurucusu A.e~itleri vardrr.i1ik). Dolavrsivla metafizigi reddeder.bir deged kabul etmez. Kurucusu W. olaylar arasrndaki birtakrm sablt munasebetlerden hareket ederek duvulertmtzla algtlanamayacak hicbir bilgi konusu kabul etmez.. Mesela psiko-fizikte her cisman! olaya karsrlik ruhi blr olavm varllglnln kabul edilmesi muvaztliktir. hays! ve kelimelerden ibaret olduklanru iddia eden felsefe anlaYI§I. (17) Nominalisme (isimeilik): Killlilerin (tUmellerin) ozde ve zihinde mevcut olmadiklanru. filozofu Nietzche (Nice) dir. Nefsimi Sevdim gormeden dinime Allah'l kaldt lrnan ettim. ettim.isbatiyecilik): Tecriibe ile gerc. Biitlin gerc. Bizde Tevfik ret'in "Tarih-i Kadim"indeki su beyti bu tesirle vazrlrmsnr: Her seref vapma. Fakat bu goru$ de. de geride. bunlarrn d09u~tangeldigjni. Bu akrm. (18)' (19) Phenomenisme (Fenomenizm . eklt ve mannkt prensiplerin bulundugunu. Olaylarrn gerisinde bir sebep ve mahlyet arasttrmasma giri~mez. Bu akrm tecrUbeciligin kar~lh ofmu~ oluyor. Boylece tecrObe oncesi blrtakrm killli ve apactk haklkatlarm varltgtnl ve bunlarrn akrl ile al. teerUbeden once ve tecrUbeden mOstakii olarak var olduklanrn Heri sOrer. James'tir.Olgueuluk): Her tUriU maddi veya roht ozun ve her sebebin varilgtnl reddedip srfatlan ve kanunlar geregince birbirine bagll olavlan kabOI eder. esit.usU olarak pratige ve fiile deger veve basariya gore olt.

akrl ve zihni dl~ tecrUbe ve duyarltga irea etrnls oluyor.e~it izafiyeciliktir.Gercekcllik}: Fikirlerin ve kOll1lerin kendllerini kavrayan zihinden mOstakll olarak. Bunun da muhtelif c. akll prensiplerimizin. isbatiyeeilik ve bilinemezcilik (Agnostisizm) bir c. e§yanm ozilne ve mutlak olarak bir seve erisilemiyecejiin] iddia eder. Bentham 68 . aksiyona ait desevier olduguna iyilik olarak kaoluyor.e~itleri c.) (27) Sensualisme (Sensuellzm .Ruhc. rOhun bOlUnmezligini. Bu mezhebe gore lyilikle fayda aym ~ey olmus ve Stuart Mill en buyuk temsilcileridir.oktur. akhn hic. olmezligini. baska hicbir gerc.bir kesln bilgi elde edemivecejilni. kendi kendine veterll ve biricik gerc. aneak hadiseler arasmdaki rnilnasebetleri bilebilecejilrnlzl iddia eder.(23) Realisme (Realizm .en kitabtrruza bakrlabilir. (26) Spiritualisme (Splrlnlallzm . maddeden milstakll olarak mevcut oldugunu. Du~Onceden veya bilen sujeden mustakil olarak dl~ alemin ve esyanrn var"llgtnl.~uphecilik): Hektkann yoklugunu.e~itleri vardrr.Faydacrhk}: Bilgi ve gerlerin hepsinin hayata ve saadete hizmet eden faydall inarur. Bu bakrrndan. (25) Scepticism. tenkitcllik. ferdi varhklann drsmda ve onlardan once var oldugunu ileri surer. zihnimize. hicbir hakikata. (28) Uttlitarisme «Otilitarizm . Fayda ve menfaatl faziletlerin gayesi ve en bOyOk hOI eder. §uphecilik.ek oldugunu.Duyumculuk): BOtUn bilgilerimizin ashnda duyumdan ibaret oldugunu. ol~ulerimize gore degi~ken oldugunu ve bizim kesin bilgiye erisemiyecegimizi.lkmadlgml. fikirlerimizin duyumlarla elde edildijiinl iddia eder. (Septisizm . <.ekten C. i~in vukanda adr get. (Fazla bilgi. Boylece bu akrm. objektif bilgisini kabul eder.Gorecilik}: Biigimizin duvulanmrza.uluk): ROhun. Allah'ln ve ahiretin varllgtnl kabOI eder. (24) Relatlvisme (Izafilik . maddeye hskim bulunduQunu.

....Takdim Ismail Hakki izmirWnin Hayatl ve Eserleri 3 5 Onsoz .-. 7 9 12 Islam Du~unUrleri Orta~aglarda Avrupa tadlan ve Selefleridir ....... DU~unUrlerinin 05...ag DU~UnUrleri 15 35 39 40 42 Fransrz Du~iinOrleri lngiliz DO~iinOrleri Alman Dii~OnOrleri ltalvan Du~{jnUrleri Hollanda Fifozoflan Amerikan DO~nOrleri Polonya Dij~Un{jrleri Bibl iyografya Notlar: I (Filozoflar ve Afimler Notlar: II (Kitapta Adl ~en Hakkrnda Kisa BHgi) 45. Islam Du~Unurlerinden Arasmda Karstlastrrrne Fert Fert Ka~lla~t1rma TekamUi Sistemi Tenkit flaveler Cetvel ·. 48 51 51 42 52 52 53 55 65 Sazl Felsefe Akimlen) 69 ...r • Sir Grup lie Yeni C....

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful