P. 1
0662-Axisqa Turklerin Dili (Ismayil Kazimov)

0662-Axisqa Turklerin Dili (Ismayil Kazimov)

5.0

|Views: 2,138|Likes:
Yayınlayan: bayqush

More info:

Published by: bayqush on Jun 18, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

06/03/2015

pdf

text

original

AXISQA

TÜRKLԤRIN DILI
I5MAYILȱKAZIMOV
Bu sehife qedim tarixe malik Axiska turklerinin etnik tarixi, medeniyyeti, dilinin fonetik, leksik, onomastik,
semantik, morfoloji ve sintaktik xususiyyetlerinin sistematik tesvirini ehate edir. Muellif ilk defe olaraq bu
dilin ses sistemi, luget terkibi, qrammaik qurulushunun genish ve aydin menzeresini yarada bilmishdir.
Meslehet, teklif, fikir ve iradlarinizi cahidbdu@yahoo.com-a gondermekle muellifle elaqe saxlaya bilersiniz...
MÜNDԤ5ø&$7
ø;7ø6$5/$5
*ø5øù
I FԤ6ø/$;,64$7h5./Ԥ5ø1ø1'ø/9Ԥ(71ø.7$5ø;ø1Ԥ%ø51Ԥ=Ԥ5
1.1. Axisqa türklԥrinin etnik tarixinԥ dair
1.2.MüxtԥliI türk tayIalarinin Axisqa toponimlԥrindԥ ini`kasi
1.3 Axisqa türklԥrinin mԥnsԥyinԥ dair
1.4. Dilin kesiyindԥ, müxtԥliI dillԥrin ԥhatԥsindԥ. Dil xüsusiyyԥtlԥrinin öyrԥnilmԥsinԥ dair
II FԤ6,/)21(7,.$
2.1.Fonemlԥr sistemi
2.1.1.AbruptivIonemlԥr
2.1.2. TayIa dilinin qaliqlari
2.2.Ahԥng qanunu
2.3.Fonetikhadisԥlԥr
III FԤ6,//(.6,.$
3.1.Ԥsas leksik Iond
3.1.1.Ԥkinçilik leksikasi
3.1.2.Kԥnd tԥsԥrrüIati vԥ bostançiliq leksikasi
3.1.3. Heyvandarliq leksikasi
3.1.4.Mԥisԥt leksikasi
3.1.5.Mԥrasimlԥrlԥ (toy mԥrasimi) bagli leksika
3.1.6.Xalqmusiqialԥtlԥrinin vԥ oyunlarin adlari
3.1.7.Bԥ'zi bԥzԥk (taxincaq) adlarinin leksik-semantikxüsusiyyԥtlԥri
3.2. Alinma leksika
3.3.Terminolojileksika
3.3.1. Insanin bԥdԥn üzvlԥrinin adlari
3.3.2.Ay,gün,hԥItԥ vԥ astronomik adlar
3.3.3.Xalqtԥbabԥti terminlԥri
3.3.4.Heyvan adlari (Zooloji terminlԥr)
3.4.Regionaltԥ'sirlԥr, kԥnara çixmalar
3.5.«Dԥdԥ Qorqud» vԥ Axisqa dil uygunluqlari
3.6.Türkvԥ Azԥrbaycan ԥdԥbi dillԥri ilԥ ortaq olan sözlԥr
3.7.Dilin sivԥlԥri
3.8. Gürcü substratlari
3.9.Gürcüdilindԥ Axisqa türklԥrinin dilinin elementlԥri
3.10.Onomastikleksika
3.10.1.Antroponimlԥr
3.10.2.Toponimlԥr
3.11.Sözünsemantikstrukturu:ԥsas semantik proseslԥr
3.12.Frazeolojivahidlԥr
IV FԤ6,/025FOLOGIYA
4.1.SözünmorIolojiquru-lusu
4.2.Nitqhissԥlԥri
4.2.1. Isim
4.2.2.SiIԥt
4.2.3.Say
4.2.4.Ԥvԥzlik
4.2.5.Fe"l
4.2.6.Fe"lintԥsriIlԥnmԥ-yԥn Iormalari
4.2.7.ZԥrI
4.2.8.Kömԥkçi nitq hissԥlԥri
V FԤ6,/6,17$.6,6
5.1. Dilin sintaktik qurulusu
5.1.1.Sözbirlԥsmԥlԥri
5.1.2.Cümlԥ konstruksi-yalari
5.1.3.Ԥlavԥlԥr
5.1.4.Cümlԥdԥ sözlԥrin sirasi (inversiya)
5.1.5.Cüttԥrkibli vԥ tԥktԥrkibli cümlԥlԥr
5.1.6. Yarimçiq vԥ elliptik cümlԥlԥr
5.1.7.Xüsusilԥsmԥ
5.1.8.Xitabvԥ ara cümlԥlԥr
5.1.9.Mürԥkkԥb cümlԥ. Tabesiz vԥ tabeli mürԥkkԥb cümlԥlԥr
NԤ7øɋԤ
1. Axisqa türklԥrinin dilinin Ionetik sisteminin tԥdqiqi göstԥrir ki, burada qԥdim sԥslԥr (n - sagir nun, nq-
qovusuq sԥs) hԥlԥ dԥ islԥnir, abruptiv sԥslԥr (k, p, t, ç,g)mövcuddur,digԥr dillԥrdԥn bԥ"zi sԥslԥr (x, ԥ, ü)
mԥnimsԥnilmisdir. Söz ԥvvԥlindԥ g sԥsinin islԥnmԥsi qԥdim xüsusiyyԥtdir vԥ bu ԥhalinin dilindԥ
islԥkliyini saxlamisdir.
Ahԥng qanununun pozulmasi hallari müsahidԥ olunur ki, bu da, ԥsasԥn, "i"-lԥsmԥ hadisԥsi ilԥ baglidir.
cingiltilԥsmԥ hadisԥsi Axisqa türklԥrinin dilindԥ nisbԥtԥn zԥiIdir. Ona görԥ ki, bu ԥhalinin dili qeyri-
adekvat inkisaI prosesi keçirmis, kar samitlԥrin cingiltilԥsmԥsi tԥ"min olunmamisdir.
Fonetikqanunvԥ hadisԥlԥrin meydana çixmasindanitqvԥ dilin diIerensiallasmasi nԥzԥrԥ alinmis, basqa
dillԥrdԥn Iԥrqli Ionetik tԥrԥddüdlԥr orIoqraIik vԥ orIoepik normalarin dialektikasina ԥsaslanilmisdir.
Bütünbumԥsԥlԥlԥrin arasdirilmasi digԥr qohum türk dillԥrindԥki alinma sözlԥrdԥki Ionetik dԥyismԥlԥrin
oriyentasiyasini müԥyyԥn etmԥkdԥ dԥ mühüm ԥhԥmiyyԥt kԥsb edir.
2.Tԥdqiqat göstԥrir ki, leksik sԥkilçilԥr bu ԥhalinin dilindԥ, ԥsasԥn, birvariantlidir. Bu, dildԥ zԥiI
sԥkilçilԥsmԥ ilԥ baglidir. Adlardan isim düzԥldԥn -çi,lux(nux),li(ni),ci,nax, lax, çaq, gaç, çuk, ciy, çԥ,
t, mac, tas, dis, kuç, qaq vԥ s. sԥkilçilԥr hԥm birvariantli, hԥm dԥ qԥdimdir.
Buԥhalinin dilini digԥr türk dillԥrindԥn Iԥrqlԥndirԥn bir xüsusiyyԥt dԥ bԥ"zi hallarda -lux,-nux
sԥkilçisinin kԥmiyyԥt kateqoriyasinin morIolojigöstԥricisi kimi islԥdilmԥsidir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ kök ¹ xԥbԥrlik kateqoriyasi ¹ kԥmiyyԥt kateqoriyasi sirasi yerlԥrini dԥyisir.
Belԥ bir vԥziyyԥtdԥ cԥm sԥkilçisi xԥbԥr kateqoriyasindan ԥvvԥlԥ keçir. Onlar elçilardur (elçidurlar).
Axisqa türklԥrinindilindԥ hal kateqoriyasinin digԥr türk dillԥrindԥn Iԥrqli xüsusiyyԥtlԥri özünü göstԥrir.
Yönlük halin qԥdim Iormasi (-ga, -gԥ) islԥdilir. Tԥ"sirlik halin ԥsas göstԥricisi -y sԥkilçisidir. Birgԥlik hali
(-inԥn, -nan) genis yazilmisdir. Müraciԥt halindan (sԥkilçilԥri "ay" vԥ "li") istiIadԥ edilir. Yönlük halda
olansözhallanarkԥn türk dillԥri üçün qanun olan kök ¹ mԥnsubiyyԥt sԥkilçisi ¹ hal sԥkilçisi Iormasi
dԥyisilib kök ¹ hal sԥkilçisi ¹ mԥnsubiyyԥt sԥkilçisi Iormasina keçir. Müqayisԥ et: basina -basan.
Qԥdim bölüsdürmԥ saylari (birԥr, besԥr, onar, ikisԥr) öz islԥkliyini qoruyub saxlaya bilmisdir.
Dilin inkisaIi analitik Iormalarin öz yerini sintetik Iormalara verilmԥsi ilԥ dԥ sԥciyyԥlԥnir. Lakin tԥdqiqat
göstԥrir ki, bu ԥhalinin dilindԥ sintetizmԥ meylzԥiI oldugundan analitik Iormalar hԥlԥ dԥ saxlanilmisdir.
3. Axisqa türklԥrinin dilinin lügԥt tԥrkibi bu ԥhalinin tarixi inkisaIina, mԥdԥni sԥviyyԥsinԥ, maddi vԥ
mԥnԥvi tԥlԥblԥrinԥ, istehsalat münasibԥtlԥrinin dԥyismԥsinԥ müvaIiq olaraq inkisaI etmisdir.Bu
leksikanin ԥsasinda, ԥsasԥn, ümumtürk mԥnsԥli sözlԥr durur. Yad mühitdԥ, müxtԥliI dillԥrin ԥhatԥsindԥ
uzun bir inkisaI yolu keçmis Axisqa türklԥrinin dilinin leksikasi bu gün daha çox tԥsԥrrüIatla bagli
mövqeyinimühaIizԥ etmisdir. Bu leksikanin islԥnmԥ sahԥlԥri genisdir: ԥkinçilikdԥ, kԥnd tԥsԥrrüIati vԥ
bostançiliqda, heyvandarliqda, mԥisԥtdԥ, maddi-mԥdԥniyyԥt sahԥlԥrindԥ vԥ s.
Alinma leksikanin xeyli hissԥsi interIerensiya hadisԥsinԥ mԥ"ruz qalmisdir.
Buԥhalinin dilindԥ gürcü substratlarina rast gԥlirik ki, mԥsԥlԥn, kuç (mԥdԥ), tuç (dodaq), tün (beyin),
naxülԥ (öd), kud (quyruq), pexi (ayaq), tot (lԥpir, iz), bibilo (pipik), kakal (göz qarasi), nikart (dimdik)/ vԥ
s. bu kimi leksik substratlarin hԥmin ԥhalinin dilinԥ gürcü dilindԥn keçidi lap qԥdimlԥrԥ gedib çixir. Belԥ
gürcüsözlԥri ümumkartvel epoxasini yasadir. XVI yüzillikdԥ keçid prosesinin intensivliyi sübut edir ki,
indibelԥ sözlԥri alinma hesab etmԥk dogru deyil, bunlar substrat leksemlԥrdir. Köklԥri çox dԥrinlԥrԥ
gedib çixir. Bu kimi substratlargԥlԥcԥkdԥ türk-gürcüdilԥlaqԥlԥrinin hԥrtԥrԥIli sԥkildԥ öyrԥnilmԥsi üçün
mühümԥhԥmiyyԥt dasiyacaq.
Terminoloji leksikanin ԥsasini Iono-morIoloji qurulusa uygun olan ümumtürk sözlԥri tԥskil edir. Ay, gün,
hԥItԥ, planet vԥ digԥr adlarin Iormalasmasinda xalqin dünyagörüsü, inam vԥ müdrikliyi ԥsas rol
oynamisdir.
Tԥdqiqat göstԥrir ki, eyni dil müxtԥliI regionlarda diIerensial ԥlamԥtlԥr qazana bilԥr. Tԥbiidir ki, çox
islԥnԥn dilin az islԥnԥn dilԥ tԥ"siri güclü olur. Dillԥrin tԥ"siri dԥyisԥn nԥticԥdir vԥkontaktdaolandillԥr
arasinda münasibԥtin bilavasitԥ uzun sürԥn davamidir.
Dilxariciamillԥr dillԥrin bir-birinԥ qarsiliqli tԥsirinԥ, müxtԥliI dil elementlԥrinin bir dildԥn digԥr bir dilԥ
keçmԥsinԥ real sԥrait yaratmisdir.
Onomastikleksikabuelintarixiniԥks etdirԥn dԥyԥrli bir Iakt (T.Haciyev) kimi onlarin orijinal tarixi
cograIiyasini, hԥmçinin insan obrazini, Vԥtԥn mԥIhumunu yasadir. Bir sira regionlarda mԥskunlasmalari
buԥhalinin onomastikasina da öz tԥ"sirini göstԥrmisdir.
TipikolmayanIamiliyalarekstralinqvistikvԥ regional tԥ"sirlԥrin nԥticԥsidir. Mԥ"lumdur ki 20-30-cu
illԥrdԥ Axisqa türklԥrinin Iamiliyalari mԥkrli siyasԥt nԥticԥsindԥ zorla gürcülԥsdirilmisdir.
Yasayis ԥrazilԥrinin, digԥr oykonim vԥ oronimlԥrin qipçaq tayIalari ilԥ bagliligi axisqalilarin mԥnsԥcԥ
qipçaqlar oldugunu sübut edԥn dԥlillԥrdԥndir.
4.cümlԥ sintaksisindԥ adi danisiq dilindԥn ԥldԥ olunan nisbi sԥrbԥstlik özünü göstԥrir. Tԥdqiqat göstԥrir
ki,istԥr sadԥ, istԥrsԥ dԥ mürԥkkԥb cümlԥ sintaksisindԥ cümlԥ üzvlԥri vԥ komponentlԥrin yerlԥsmԥsinin
sԥrbԥstliyi qԥdim türk dilindԥn, ondaki güclü inIormasiyavericiliklԥ bagli olan analitizmdԥn irԥli gԥlir.
5.Belԥliklԥ, tԥdqiqatda xeyli praIormalar üzԥ çixarilmis, indi hԥmin dildԥ bu qaliqlarin sԥbԥblԥri
aydinlasdirilmis, axisqalilarindilininyadmühitdԥ sixilma, basqa dillԥrin ԥhatԥsindԥ olma vԥ hԥmin
dillԥrdԥn mԥnimsԥmԥ xüsusiyyԥtlԥri askar edilmisdir.
Buԥhalinin dili Azԥrbaycanin qԥrb qrupu dialektlԥri ilԥ müqayisԥ edilmis, oxsar vԥ ayrilan cԥhԥtlԥr
dԥqiqlԥsdirilmis, türk dillԥri ailԥsinԥ mԥnsub olan bu dilin qohum dillԥrdԥn ayrilma, müstԥqillԥsmԥ vԥ öz
xüsusiyyԥtlԥri ilԥ müԥyyԥnlԥsmԥ sԥviyyԥsi dԥ üzԥ çixarilmisdir.
Tԥdqiqatdan son olaraq belԥ bir nԥticԥ dԥ çixarmaq olar ki, Axisqa türklԥrinin dili nԥ Türkiyԥ, nԥ dԥ
Azԥrbaycan türklԥrinin dilidir. Bu etnosun-ԥhalinin dili hԥr iki dil arasinda orta (keçid) mövqeyindԥ
dayananözünԥmԥxsus dil qrupudur. Çünki hԥlԥ çox qԥdimlԥrdԥn QaIqaz vԥ sonralar Orta Asiya mühiti
belԥ bir spesiIik dil - dialekt Ienomenini Iormalasdira bilmisdir.
I FԤ6ø/
AXISQA TÜRKLԤ5ø1ø1'ø/9Ԥ(71ø.
7$5ø;ø1Ԥ%ø51Ԥ=Ԥ5
$[ÕVTDWUNOԥULQLQHWQLNWDUL[LQԥGDLU
Axisqa Gürcüstanin güneyindԥ yerlԥsԥn tarixi bölgԥlԥrdԥndir. Bu bölgԥ «tayIalar qapisi» kimi ad-san
qazanmis, zaman-zamanbuԥraziyԥ müxtԥliI türk tayIalarinin axini bas vermisdir. Geostrateji bir bölgԥ
olan Axisqa tarixԥn türk tayIalarinin keçid nöqtԥlԥrindԥn olmusdur. Arasdiricilar müԥyyԥnlԥsdirmislԥr ki,
Axisqa türklԥrinin yerlԥsdiyi bölgԥ qipçaq boylarinin yayilma ԥrazilԥrindԥndir |209,s.35,36|.
Axisqa türklԥri digԥr azsayli xalqlardan Iaciԥli talelԥri, dԥIԥlԥrlԥ deportasiyalara mԥruz qalmalari,
mübarizԥ dolu keçmisi ilԥ Iԥrqlԥnԥn etnoslardandir. Axisqa türklԥrinin dil vԥ etnik tarixi Gürcüstanin türk
dünyasi ilԥ uzunmüddԥtli münasibԥtlԥri çԥrçivԥsindԥ arasdirilmalidir.
VIIyüzilliyԥ aid «Ermԥni cograIiyasi»nda Mԥrkԥzi QaIqazda 53 türk tayIasinin oldugu göstԥrilir. Ԥl-
Mԥsudi yazir ki, Kabq daglarinda çoxsayli tayIalar vԥ hökmdarliq var idi. Bu daglarda 72 tayIa yasayir vԥ
hԥr tayIanin öz hökmdari, basqalirina bԥnzԥmԥyԥn öz dili var |210, s. 13|.
Maraqlidir ki, Gürcüstanin intensiv sԥkildԥ türklԥsmԥsi dövründԥ ԥrazi iki hissԥyԥ bölünmüsdür:
Kartveloba(yԥni, Gürcüoba), Didi türkoba (Böyük Türküstan). Bütün Sԥrqi vԥ qismԥn Qԥrbi Gürcüstan
«Diditürkoba»yadaxilidi.
Eramizin II minilliyindԥ türkdilli Hunlar Simali QaIqazda görünmԥyԥ baslamis, sonralar onlarin
Gürcüstanԥrazisinԥ axini bas vermisdir. Bu axini tԥdqiqatçilar Axisqa türklԥrinin tarixindԥ birinci dövr
(II-VIIIԥsrlԥr) adlandirirlar. Bu dövr çoxsayli hun-bulqarvԥ digԥr türk tayIalarinin Gürcüstana hԥrbi
yürüslԥri ilԥ baglidir |187, ʋ 1-2,1999,s.172|.
Budövrdԥ basil, onoqur, hun, tuba, avar, xԥzԥr, bozal, iskit, sak, bulqar, bun, suvar etnoslari cԥnub-qԥrbi
QaIqazdaciddiqüvvԥyԥ çevrilirlԥr.
Hunlarin QaIqaza genis sԥkildԥ axini IV ԥsrdԥ baslanir. Hԥrbi-siyasicԥhԥtdԥn ԥsas rolu qԥdim bulqar
tayIalari oynayir. V ԥsrdԥ hun-bulqar tayIalarindan onoqurlar, saraqurlar, oqurlar, utiqurlar, kutriqurlar,
çenlԥr vԥ b. cԥnubi QaIqaza,Gürcüstanvԥ Azԥrbaycana hԥrԥkԥt etdilԥr |112, s. 41-68|.
Oqorlar,yaxuduqrlar-macarlarin ԥcdadlaridir. VI ԥsrdԥ onlar Basqirdistan ԥrazisindԥ, Volqa vԥ Ural
çaylari arasindaki düzԥnliklԥrdԥ yasayirdilar |79, s. 45|.
cԥnubi QaIqazin, o cümlԥdԥn Gürcüstanin bir çox toponimlԥri onoqurlarla bagli Iormalasmisdir. Aspinza
rayonundaOrqor(Bԥzi sԥnԥdlԥrdԥ Orqora) adli kԥnd vardir. Onoqur adli qalanin da bu ԥrazidԥ
mövcudlugu tԥsdiqlԥnir |187, s. 164|.
Mesxetivilayԥtindԥ hun-bulqar tayIalari ilԥ bagli toponimlԥrin tԥrkibindԥ etnik komponent olan qur adi
«oqurölkԥsi» haqqinda mԥlumatlari genislԥndirir.
Qurlaԥlaqԥdar olan kԥndlԥrdԥn biri Azqur adlanir Azqur (Ahiska kuzeyinde, Oguzlarin «Yazqur» (Yazir
boyundan)|207,s.147|.Gürcülԥr bu kԥndin adini indi Aükuri (Azkuri) sԥklinԥ salmislar. Telavi sԥhԥri
yaxinliginda da Aükuri adli kԥnd vardir.
Qԥdim türk tayIalari bu dövrdԥ tԥkcԥ cԥnubi QaIqazda deyil, elԥcԥ dԥ simala dogru hԥrԥkԥt edirdilԥr.
EItalitlԥr - ag hunlar simalda göründülԥr. Onlara abdel, bԥzԥn isԥ abdaldadeyirdilԥr. V yüzilliyԥ aid
Suriya qaynaqlarinda abdallarin axini haqqinda müԥyyԥn mԥlumatlar vardir |159, s. 37; 100, s. 53|.
Tobalarqԥrbi türk xaqanliginin tԥrkibindԥ olan qԥdim teleslԥrdԥndir. Toba-Tuba tayIasinin adi Axalsix
rayonundaki Qoba, Sxaltubavԥ Qurutuban oykonimlԥrindԥ ԥks olunmusdur. Adigün rayonunda isԥ bu
tayIanin adi Qaratuban, Kortuban, Zeduban, Abastuban kԥndlԥrinin adinda yasayir. Tuba etnonimi
Gürcüstanin digԥr rayonlarinda da qeydԥ alinmisdir: Tobaxçi (Simali Axalsix rayonu), Xeltubani(Qori
sԥhԥri yaninda), Sxaltuba sԥhԥri. Samaxi rayonundaki Tuva dag adi tuba adli qԥdim türk etnonimini ԥks
etdirip|21,s.192|.
Gürcüstanda hunlarin tԥrkibindԥ dolasan tayIalardan biri dԥ avarlar olmusdur. Avarlar (abarlar) Simali
QaIqazçöllԥrindԥ hunlarin tԥrkibindԥ yasamislar. Avar etnonimi qԥdim türk kitabԥlԥrindԥ apar (apurim),
russalnamԥlԥrindԥ obr kimi göstԥrilir. Onlar Asiyadan hԥrԥkԥt edԥrԥk VI ԥsrdԥ Mԥrkԥzi Avropada Avar
xanligini yaratmis, onun süqutundan sonra Qara dԥnizin qԥrb sahilivԥ Dunayboyu xalqlari ilԥ qaynayib
qarismislar |86, s. 233; 20, s. 15-16|.N.Y.Merpertinverdiyimԥlumata görԥ, abarlar VI yüzillikdԥ Simali
QaIqazda yasamis vԥ 578-ciildԥ savirlԥri mԥglub etdikdԥn sonra ZaqaIqaziyaya da gԥlmislԥr |146, s.
576|.Demԥk, Azԥrbaycanda da avar (abar) etnoniminin (Qusar rayonu ԥrazisindԥ Avaran vԥ
Avaranqislaq oykonimlԥri qeydԥ alinmisdir) kömԥyi ilԥ ԥmԥlԥ gԥlmis toponimlԥrin real ԥsasi vardir.
Abarikԥndi dԥ (Gürcüstanin Amrolaur rayonu) bu tayIanin adini yasadir.
Tarixçilԥrqԥdim gürcü mԥnbԥlԥrindԥ bun türklԥr haqqindaki mԥlumatlari anaxronizm hesab etsԥlԥr dԥ,
buradamüԥyyԥn hԥqiqԥtlԥr dԥ mövcuddur.
Dr. M.Fahrettin Kirzioglu Gürcüstanda ԥski türklԥrin yerlԥsmԥsi vԥ hakimiyyԥtlԥrindԥn danisarkԥn Kür
çayi vԥ onun sahillԥrindԥ(yԥni, «Sag-Gürcüstan»,«Tԥrԥkԥmԥ-Gürcüstan»)yerlԥsmis qorxunc dԥrԥcԥdԥ
yabani tayIalardan sayilan bun türklԥrinin (Bun Türki (Bön) adini çԥkir |207, s. 143|.
AbdaletnonimiTürkmԥnistan, Simali QaIqaz, Gürcüstan, Iran vԥ Türkiyԥnin toponimlԥrinin tԥrkibindԥ
dԥ hazirda islԥnmԥkdԥdir |124, s. 14; 156, s. 1|. Azԥrbaycanda bu etnonimlԥ yaranmis 4 oykonimin
olmasi (Abdal - Agdam vԥ Tovuzda kԥnd, Abdalanli - Qubadlida kԥnd, Abdalli - Oguzda kԥnd, Laçin
sԥhԥrinin 1923-cüilԥdԥk Avdallar adlanmasi) bu Iikri tԥsdiqlԥyir |8, 1 c., s. 15|.
Gürcüstanin Bolnisi rayonunda abdallarla bagli bir çox oronimlԥr dԥ qeydԥ alinmisdir: Abdallarin çalasi,
Abdallinin yeri, Abdalli güneyi, Abdallinin kolu |79, s. 18|.
Vyüzilliyin60-ci illԥrindԥ onoqur dövlԥtini yeni hԥrbi-siyasi birlik olan sabir (savir) tayIasi ԥvԥz etdi.
Sabirlԥr digԥr tayIalar kimi hԥmin ԥrazilԥrdԥ tԥkcԥ döyüsmür, hԥm dԥ tԥdricԥn mԥskunlasirdilar.
Tԥdqiqatlar tԥsdiqlԥyir ki, sabirlԥr QaIqaz hadisԥlԥrindԥ, Bizans-Sasani döyüslԥrindԥ aktiv istirak etmislԥr
|178,s.50,78|.
VIyüzillikdԥ hun-bulqar tayIalari avarlarin zԥrbԥlԥrinԥ mԥruz qalir. Avarlar bu ԥrazidԥ bir müddԥt
hökmranliq edirlԥr.
VIyüzilliyin70-ciillԥrindԥ QaIqaz xalqlarinin taleyindԥ türk xaqanligi baslica rol oynayir. Xaqanligin
süqutundansonraxԥzԥrlԥrin dövrü baslanir. Qeyd edilԥn mԥnbԥlԥr VII ԥsrin baslangicinda xԥzԥrlԥrin
cԥnubi QaIqaza çoxsayli hԥrbi sԥIԥrlԥri haqqinda mԥlumat verir.
Hԥlԥ VI yüzilliyin baslangicindan Gürcüstana on bir hun-bulqar tayIasi yürüs edir, bunlarin arasinda tubal
vԥ ya tobel tayIasi daha çox nԥzԥri cԥlb edir |147, s. 56|.
Buntürklԥr haqqindaki mԥlumatlar hԥlԥ e.ԥ. VI-Vԥsrlԥrԥ gedib çatirsa, bu, bir tԥrԥIdԥn, «Dԥdԥ Qorqud»
hadisԥlԥrinin tarixi haqqinda mötԥbԥr mԥlumatdir, digԥr tԥrԥIdԥn, e.ԥ. I minilliyin ortalarinda
Azԥrbaycanda türklԥrin vԥ türk dilinin varligi demԥkdir. Vԥ unutmayaq ki «Dԥdԥ Qorqud» bizԥ bu dildԥ
gԥlib çatib. Azԥrbaycan ԥdԥbi dili tarixindԥ «Dԥdԥ Qorqud»un yeri nԥdirsԥ, onun dilinin azԥrbaycancaligi
necԥ sübhԥsizdirsԥ, buntürklԥrin dԥ dilinin Azԥrbaycanxalqdilinԥ münasibԥti elԥ qavranmalidir |13, s. 9-
10|.
Axisqa türklԥrinin dilinin indiki vԥziyyԥti «Kitabi Dԥdԥ Qorqud»un dili ilԥ leksik, qrammatik, struktur -
semantikcԥhԥtdԥn bԥzi mԥqamlarda uygunluq tԥskil etsԥ dԥ, bun türklԥrlԥ axisqalilari eynilԥsdirmԥk haqli
olaraq etiraz dogurur.
Gürcüstanin türklԥsmԥsindԥ bozal (bazal) adlanan tayIalarin da müԥyyԥn rolu olmusdur. IX yüzilliyin
ԥrԥb tarixçisi al-Balazurihԥmin dövrün hadisԥlԥrini tԥsvir edԥrkԥn Bazalet adlanan ölkԥni xatirlayir |215,
s.232|. Bu etnosun qaliqlari Gürcüstanin Duset rayonunda olan Bazalet vԥ Bozaliane kԥnd adlarinda,
elԥcԥ dԥ Bozalet gölünün adinda qalmisdir. XIX yüzillikdԥ Adigün rayonunda da Bozalet kԥndi
salinmisdir |187, s. 164|.
Buntürklԥri yeni eramizin ԥvvԥllԥrindԥn QaIqazin ilk aborigen sakinlԥrindԥn biri olmus vԥ nԥ qԥdԥr
paradoksal olsa da, tarix onlarin yenidԥn öz ulu mԥskԥnlԥrinԥ qaytarmisdir.
Gürcüsalnamԥlԥrindԥ bun türklԥrin hԥyati, mԥisԥti, mübarizԥsi hԥqqinda maraqli mԥlumatlar vardir.
VIIԥsrdԥ yazilmis gürcü mԥnbԥsi «Moksevay Kartlis»ayda» Kür boyu mԥskunlasmis bun türklԥr (yerli
türklԥr) haqqinda müԥyyԥn mԥlumatlar verilmis, onlarin sayinin 28.000 nԥIԥr oldugu göstԥrilmisdir.
ProI. T.Haciyev vԥ E.Ԥzizov digԥr tԥdqiqatçilardan Iԥrqli olaraq bun türklԥrin indiki Axisqa türklԥri deyil,
Qalin oguzlar oldugunu sübut etmԥyԥ çalismislar. MüԥlliIlԥr «Qԥdim türk lügԥti»ndԥ sagir n-ilԥ islԥnԥn
bön (dolu, yogun, qalin) sözünü ԥsas tutaraq «bun» sözünü «Kitabi-Dԥdԥ Qorqud» dastanlarindaki Qalin
Oguzlarla uygunlasdirirlar.Bönsözününmԥnalarindan biri - «qalin» sözü «Qalin oguzlar»la uygunluq
tԥskil edir: böntürk-buntürk- qalin türk -demԥkdir |30, ʋ 2, s. 89|.
T.Haciyev vԥ E.Ԥzizovun bu yeni Iikirlԥrindԥ müԥyyԥn hԥqiqԥt vardir. Çünki tarixin müԥyyԥn
mԥrhԥlԥlԥrindԥ türk vԥ oguz etnonimlԥri eyni anlayis kimi islԥnmis vԥ basa düsülmüsdür. Elԥcԥ dԥ, bun
türklԥrinin yasadigi Gürcüstan ta qԥdimdԥn oguz tayIalarinin da mԥskunlasdigi torpaqlar olmusdur.
Demԥli, bun türk adlandirilan tayIalar oguz tayIalarindan biridir. Axisqalilarisԥ daha çox qipçaqlara
yaxindir.
Bu yaxinlarda isԥ «Dԥdԥ Qorqud» kitabindaki etnik vԥ dövlԥt mԥnsubiyyԥti ilԥ buntürklԥr arasindaki
semantik-tipoloji uygunlugun tԥsdiqi azԥrbaycanlilarin vԥ Azԥrbaycan dilinin etnik mԥnsԥyi mԥsԥlԥsinԥ
xüsusi isiq saldi.
ProIessor ToIiq Haciyev sübuta yetirdi ki, bun türklԥrin yasayis yerlԥrilԥ «Dԥdԥ Qorqud»daki Qalin
Oguzlarin dövlԥt sԥrhԥdlԥrinin koordinatlari üst-üstԥ düsür. Demԥli, «Dԥdԥ Qorqud»daki Qalin Oguz
ellԥri, Qalin Oguz bԥylԥri Buntürk ellԥri, Buntürk bԥylԥridir- simalli-cԥnublu Azԥrbaycan ellԥri,
Azԥrbaycan bԥylԥridir |13, s. 32|.
V-VIyüzilliklԥrdԥ Gürcüstanda hunlarin (onogurlarin, sariogurlarin, savirlԥrin vԥ b.), VII-VIIIԥsrlԥrdԥ
isԥ Kartli vԥ Albaniyanin digԥr tayIalari ilԥ birgԥ 765-ciildԥ Gürcüstanda ԥrԥblԥrԥ qarsi vurusmus
xԥzԥrlԥr vԥ qipçaqlarin, daha sonra oguzlarin mԥskunlasdigini, XII ԥsrin ԥvvԥllԥrindԥn isԥ buraya 225 min
Simali QaIqaz qipçaginin (mԥnbԥdԥ: 40.000 ev) köçüb gԥldiyi nԥzԥrԥ alinsa, o zaman aydin olur ki, XI-
XIIԥsrlԥrdԥ Kartlidԥ türkdilliԥhali üstünlük tԥskil edirmis.
V-VIyüzilliklԥrdԥ Gürcüstanin Kartli hissԥsindԥ sariogur vԥ onogurlar da görünmԥyԥ basladilar. AgaIi
yazir ki, «Onogris» Qԥrbi Gürcüstanda etnotoponimdir (xalq adindan düzԥlmis yer adi): bu yer adini
qԥdimdԥ alib, o vaxt ki, çox güman ki, onogur adlanan hunlar elԥ bu yerdԥ kolxlarla vurusub mԥglub
olmus, bu adi abidԥ vԥ döyüs qԥnimԥti kimi yadellilԥr vermislԥr |71, s. 23|.
Mԥnbԥlԥr tԥsdiq edir ki, VIII yüzillikdԥ xԥzԥrlԥrin Gürcüstanda nüIuz dairԥsi genislԥnir. L.Mroveli «Jizng
kartliyskixüarey»ԥsԥrindԥ yazir ki, uje v pervoy çetvertiVII v. v Qruzii törki bili çastgö mestnoqo
naseleniԥ i qruzini–» vse üari kartliyskie, vse muji i jenhini»-znalixazarskiy(qruz.«xazaruli»),t.e.
törksikyԥzik |148, s. 27; 25, s. 16|.
«Kartlistsxovreba»dagöstԥrilir ki, savirlԥrin VI yüzillikdԥ vԥ xԥzԥrlԥrin VII yüzilliyin ԥvvԥllԥrindԥki
hücumlarindan sonra Kartlidԥ 6 dildԥ danismaga basladilar: kartuli (gürcü), xazaruli (xԥzԥr), somxuri
(ermԥni), asuruli (süryani), ebrauli (yԥhudi) vԥ bredzenuli (yunan) |129, s. 16|.
Elԥ buna görԥ dԥ tԥdqiqatçilar haqli olaraq «QaIqazi dillԥr vԥ xalqlar diyari» adlandirirlar |210, s. 119|.
Göründüyükimi,Gürcüstanԥrazisindԥ mԥskunlasan türk tayIalarinin hԥr birinin bir-birindԥn Iԥrqlԥnԥn
dili olmusdur.N.A.Baskakovbuxüsusdԥ yazir ki, hun dövründԥ türk dillԥri artiq çoxlu qԥbilԥ dillԥri ilԥ
tԥmsil olunmusdu ki, onlara r-ldillԥrinԥ (yԥni, oguzlarin, onogurlarin, saragurlarin, kuturgurlarin -qԥdim
avarlarin, sabirlԥrin, bulgarlarin vԥ indiki çuvaslarin baba larinin dillԥri) vԥ z-s dillԥrinԥ (yԥni, oguzlarin
dillԥri) ayrilmasi prosesi gedirdi |86, s. 155|.
1.2. MüxtԥOLI7UN7D\IDODUÕQÕQ$[ÕVTD
ToponimlԥULQGԥ,QLNDVÕ
GürcüstandamüxtԥliI türk tayIalarinin tarixԥn sakin olmalari yerli toponimlԥrdԥ, o cümlԥdԥn, Mesxetidԥ
mövcud olan cograIi adlarda da tsԥbit olunur. Arasdirma göstԥrir ki, axisqalilarin toponimik sistemindԥki
bir sira cograIi adlar uzun tarixi tԥkamül yolu keçmԥklԥ yanasi, aid oldugu etnosunvԥ mövcud oldugu
ԥrazinin, tarixԥn bu yerlԥrdԥ bas vermis ictimai vԥ siyasi hadisԥlԥrin bir çox özümlü cԥhԥtlԥrini dԥ inikas
etdirmis vԥ bunlar da oykonim vԥ oronimlԥrin ԥmԥlԥgԥlmԥ vԥ Iormalasmasini sԥrtlԥndirmisdir.
Axisqalilarin ԥn qԥdim etnotoponimlԥrinin hansi tarixi dövrlԥrin mԥhsulu oldugunu, onlarin hansi
dildԥnkԥnar amillԥrlԥ bagli ԥmԥlԥ gԥlmԥsini vԥ nԥyi-hansi etnosla bagli hadisԥni özündԥ ԥks etdirdiyini
müԥyyԥn etmԥk bԥzԥn çԥtin olsa da, bir sira toponimlԥrin yaranma yollarini vԥ sԥbԥblԥrini rekonstruksiya
etmԥk bir o qԥdԥr dԥ mürԥkkԥblik yaratmir. Mԥhz tԥdqiqatlarin nԥticԥlԥri göstԥrir ki, axisqalilarin ԥn
qԥdim cograIi adlarinin ԥksԥriyyԥti etnik müxtԥliIliyin mövcud oldugu bir situasiyada, ԥsasԥn dԥ, ayri-ayri
etnoslarin (barsil, onoqur, udi, abdal, sabir, tubal, abar, bun, bozal, hun, qul, kuyvar, çol, tolos, sari,
qanqli, çur, incԥ vԥ s.) adlari ilԥ ԥlaqԥdar Iormalasmisdir. Adlari qeyd edilԥn tayIa adlarinin axisqalilarin
cograIi adlarinda qorunub saxlanmasi hԥmin qanunauygun prosesin tԥzahürüdür.
Diqqԥti hunlarla bagli olan çoxsayli yasayis mԥntԥqԥlԥrinin adlari cԥlb edir: Mesxetiyada Xona kԥndi
(Adigün rayonu), Kutaisi sԥhԥri yaxinliginda Xoni kԥndi vԥ Tbilisinin cԥnubunda yerlԥsԥn Xunan qalasi.
P.V.Qoldenhun-xunetnonimininAltaydillԥrinԥ mԥxsus söz olub, qԥdim türk dillԥrindԥ «gün», yԥni
«xalq»mԥnasinda islԥndiyini göstԥrmisdir |193, s. 28|.
Mesxetiyadahun-bulqar tayIalarindan olan udilԥrin adini Adigün rayonunda olan Ude toponimi mühaIizԥ
edib saxlamisdir. Udilԥr genis miqrasiyaya malikolantoponimvԥ etnonimlԥrin adinda QaIqazdan
Rusiyanin mԥrkԥzi rayonlarina vԥ Uzaq Sԥrqԥ qԥdԥr sԥpԥlԥnmislԥr: Ud, Uda, Udon (çay adlari), Ude,
Udinsk (yasayis mԥntԥqԥlԥrinin adlari) |133, 1989, vip. IX, s. 10-18|.
Gürcüstanԥrazisinin toponimikasi üçqԥdim bolqar tayIasinin adini da öz oykonimlԥrindԥ yasatmisdir:
Qul (Ag Qullar kԥndi), Kuyvar (Xubiar kԥndi) vԥ Çol (Çol kԥndi).
QuletnonimiAzԥrbaycanin dörd makroarealinda da tԥkrarlanmisdir: Qullar kԥndi (Agdam, Balakԥn,
Bԥrdԥ vԥ Qusar rayonlarinda).
Gürcüstanԥrazisindԥ Sal tayIasi ilԥ bagli Salieti (Sallar ölkԥsi) vԥ Salogli toponimlԥri mövcuddur.
Tolos tayIasinin Azԥrbaycanda oldugu kimi, Gürcüstanda da tԥsԥkkülü çox erkԥn dövrlԥrԥ tԥsadüI edir.
Toloslarԥvvԥlcԥ Mԥrkԥzi Asiyada yasamis vԥ tԥdricԥn erkԥn orta ԥsrlԥrdԥ QaIqazda görünmԥyԥ
baslamislar. Bu oykonim mԥnbԥlԥrdԥ tolos, teles, tolis, tulus vԥ s. variantlarda qeydԥ alinmisdir |42, s.
55|. Orxon yazilarinda adi tolis Iormasinda qeyd edilmis bu tayIa VII ԥsrin ortalarinda qԥdim türk
xaqanligina qarismisdir. VIII ԥsrdԥ teleslԥr artiq 15 tayIadan (quliqar, tuba, telengit vԥ s.) ibarԥt idi |61, s.
5-18|.
Balaçaur* Mesxetiyada mövcud olmus xԥzԥr tayIalarindan biridir. Axisqalilarin yasadigi Adigün
rayonundabirkԥnd, Qudaut rayonunda da digԥr bir kԥnd bu adi dasiyir. Azԥrbaycanda isԥ Bilԥcԥri
stansiyasi vardir. ProI. T.Haciyevin göstԥrdiyi kimi, Bilԥcԥr qԥdim türk tayIalari olan quzlarin vԥ
karluklarin sԥrhԥddindԥ yerlԥsԥn bir sԥhԥrin («Balac») adidir |29, s. 28|.
-------------------
*Qeyd:Bԥzi kitablardaBulateaz-Bolasauri sԥklindԥdir (Bax: Ԥlipasa Ԥnsԥrov. Ahiska türkleri, Baki,
1996,s.12.
Belԥliklԥ, II-VIIIyüzilliklԥr arasinda türklԥrin - hunlarin vԥ digԥr tayIalarin QaIqaza, Gürcüstana (sԥrqi vԥ
cԥnubi) axini onlarin regionda bütövlükdԥ nԥzarԥtçikimiIԥaliyyԥtini, niyyԥt vԥ mԥqsԥdlԥrini vԥ s. ԥks
etdirir.Budövrdԥ xԥzԥrlԥrin bütün ictimai-siyasimԥsԥlԥlԥrdԥ aktiv oldugu, hakimiyyԥtlԥri altinda bir sira
tayIalari sixisdirdigi müxtԥliI mԥnbԥlԥrdԥ sübuta yetirilmisdir.
Axisqa türklԥrinin tarixi ilԥ bagli ikinci dövr IX-XIIIyüzilliklԥri ԥhatԥ edir. Bu dövrdԥ bir tԥrԥIdԥn türk
tayIalarinin cԥnubi vԥ sԥrqi Gürcüstan rayonlarina axini zԥiIlԥyir. Bԥzi türk tayIalari isԥ buralari tԥrk
etmԥk mԥcburiyyԥtinԥ qalirlar. Bunun sԥbԥbi ԥrԥb vԥ bizans imperiyasinin hԥmin ԥrazilԥrdԥ
güclԥnmԥsidir. Islam dini burada yasayan türklԥrԥ zorla qԥbul etdirilir.
Qipçaq türklԥrinin bu bölgԥdԥki nüIuzlarinin itirilmԥsindԥn sonra oguzlar ceyhun sԥmtindԥn hԥrԥkԥt
edԥrԥk QaIqazi öz tԥsirlԥri altina alirlar vԥ demԥk olar ki, QaIqaztamamilԥ oguzlasir. Türk tayIalari bu
ԥrazilԥrdԥ oguzlarin siyasi biliyi altinda toplanir. Axisqa türklԥri dԥ oguzlarin tԥsiri altinda qalirlar.
XIyüzillikdԥn türk tayIalarinin Gürcüstana yeni axini baslanir. Hԥmin yüzilliyin ԥvvԥllԥrindԥn
GürcüstandadaSԥlcuqlar sülalԥsinin basçiligi altinda oguzlarin kütlԥvi axini basladi ki, bunun nԥticԥsindԥ
Kartlidԥ dԥ türklԥrin sayi artdi. Bu haqda N.Sengeliya yazirdi ki, sԥlcuqlar müntԥzԥm olaraq Gürcüstana
girir,mühümstratejivԥ inzibati nöqtԥlԥri tuturdular... Türk tayIalarinin Gürcüstan ԥrazisindԥ kütlԥvi
oturaqlasmasi prosesi bas verir. Yagma mԥqsԥdi ilԥ gԥlԥn sԥlcuqlar daha geri qayitmirdilar vԥ bütün gürcü
ԥrazisinin türklԥsmԥsi qorxusu yaranmisdi |179, s. 396, 399|.
Gürcüstanda qipçaq vԥ oguz tayIalari arasinda rԥqabԥt gedirdi, onlar bir-biriilԥ münaqisԥyԥ girirdilԥr.
Qipçaqlar tԥrԥIindԥn pԥrԥn-pԥrԥn salinmis oguzlarin bir hissԥsi, mԥhz bu dövrdԥ Qazaxistana, Mԥrkԥzi
Asiyayagedir,birhissԥsi isԥ Xԥzԥr dԥnizi ԥtraIinda dövrԥ vururdular. Bu zaman qipçaqlarvԥ onlara
qohum olan tayIalar (sari, kimaki, qanqli, kai, kun, uran vԥ b.) sԥrqԥ çԥkilirdilԥr. Sari vԥ tele adli tayIalar
gürcümԥnbԥlԥrindԥ «yeni qipçaqlar», gürcü dilindԥ isԥ «kivçaqni axalni» adlandirilirdi. Hԥm dԥ bunlar
mԥnbԥlԥrdԥ «mesakivçake, sakivçake» Iormalarinda xatirlanmislar |129, s. 367|.
Tԥdqiqatlar göstԥrir ki, XI-XIIyüzilliklԥrdԥ cԥnubi vԥ sԥrqi Gürcüstan ԥrazisindԥ 10 min oguz yasadigi
halda,XII-XIIIyüzilliklԥrdԥ bu ԥrazilԥrdԥ 350 min qipçaq yasamisdir. Çoxsayli oguz vԥ qipçaq
tayIalarinin adi indi bu yerlԥrin toponimikasinda ԥks olunmusdur. Sԥrqdԥ qipçaq, cԥnubda isԥ oguz
toponimlԥri genis yayilmisdir. Mԥsԥlԥn, qipçaq tayIalarindan biri çur (üur-djur) adlanir. Bu etnonim
Adigün rayonundaki Çurtoba vԥ Çortan kԥnd adlarinda qorunub saxlanmisdir. Axalsix rayonunda isԥ Sur*
adli kԥnd vardir.
---------------------
* Qeyd: Qarabagda Sur adli (Hadrut rayonu) bir kԥnd dԥ vardir.
Incԥ (andja) qipçaq tayIalarindan biri olmusdur. Axalsix rayonunda iki kԥnd adi -Edincԥ vԥ Incebla -bu
tayIanin adini özündԥ inikas etdirmisdir.
Ortaԥsrlԥrdԥ Gürcüstanda Ança (provinüiԥ Klardjeti) adli toponim haqqinda IX ԥsrԥ aid qԥdim gürcü
qaynaqlarinda mԥlumat verilmisdir |107, s. 41|.
Oguz tayIalarinin adi Axisqa toponimlԥrindԥ bir qԥdԥr genis ԥks olunmusdur. Salar tayIasinin adi Axalsix
rayonunda olan Salardag, Oral (Aral) tayIa adi Axalsix rayonunda Oral kԥnd adinda-oykonimindԥ qeydԥ
alinmisdir.
Adigün rayonunda Aral adli toponim müsahidԥ olunur. Avat (Abat) tayIa adi isԥ Axalsix rayonunun
Abatxevikԥnd adinda varligini qoruyub saxlamisdir.
XIII-XVyüzilliklԥrdԥ monqol-tatarvԥ digԥr Iatehlԥrin Gürcüstana yürüslԥri nԥticԥsindԥ burada türk
tayIalarinin çoxalmasi müsahidԥ olunur. Xüsusԥn dԥ, bu dövrdԥ Mesxetiyanin ԥsas sԥhԥri olan Axalsix
mԥnbԥlԥrdԥ Aksika («belaԥ krepostg», kalgka s qruzinskoqo nazvaniԥ) |187, s. 167|, sonra isԥ Axiska vԥ
ya Axisxa kimi xatirlanmaga baslanir.
XVԥsrdԥ Axisqani bir müddԥt Qaraqoyunlu vԥ Agqoyunlular idarԥ edir |27, s. 8|.
1468-ciildԥ Mesxetiyada Samsxe Atabԥy II Sԥrkis özünün Tbilisidԥn asili olmadigini bԥyan edir. Hԥmin
dövlԥt mԥnbԥlԥrdԥ «Samsxe Atabԥyliyi» kimi göstԥrilir |103, s. 54|.
XVԥsrin axirlarinda Axisqa osmanlilarin tԥsiri altina düsür. Ahmed Ercilasun «Meshet türkleri hakkinda»
adli mԥqalԥsindԥ yazir ki, onlar osmanli tabeliyinԥ girԥndԥn sonra 1625-ciilԥ qԥdԥr ortodoks olaraq
yasadilar, bu tarixdԥ müsԥlman oldular. Axisqalilar ortodoks olduqlari sirada qipçaqlarin asagidaki adlari
dasidigini tԥsbit etmislԥr: Bayandir, Salur, Beyrek, Kazan, Korkut, Bogac, Aybek, Aslan,Budak,Atabek,
Baykara, Eslemez, Balaca, Kökce, Ordubek, Temur, Yaramis vԥ b. Osmanli idarԥsinԥ keçdikdԥn vԥ
müsԥlman olduqdan sonra, qismԥn oguzlara da qarisan bu qipçaqlar indi adlari çox gԥzԥn meshet
türklԥrinin atalaridir. Bԥzi mԥnbԥlԥrdԥ göstԥrildiyikimigürcüdԥn dönmԥ deyil |199, s. 389|.
Buzamandanetibarԥn axisqalilarin tarixindԥ üçüncü dövr baslanir. Osmanli imperiyasi dövründԥ isԥ
Gürcüstanԥrazisindԥ yasayan türklԥr ümumi dilԥ vԥ mԥdԥniyyԥtԥ mԥnsub olmuslar. Osmanli dövlԥti
zamaninda axisqalilar bu dövlԥtin sԥrhԥdlԥri daxilindԥ qalmis, onlarin mԥdԥniyyԥtini qԥbul etmis vԥ dogu
Anadolutürklԥri ilԥ bütünlԥsmislԥr. Osmanli dövlԥtinin simal-sԥrqindԥ yeni pasaliq -üçyüzildԥn çox
düsmԥnlԥri lԥrzԥyԥ salmis ԥzԥmԥtli Axisqa pasaligi yaranir. A.Hacili axisqalilarin tarixindԥ olan bu dövrü
mԥhz, pasaliq dövrü adlandirir |27, s. 7|. Pasaliq dövründԥ SԥIԥr pasa bu ԥrazilԥrdԥ basçiliq edir.
Pasaligin nüIuzu yüksԥlir, 14 sancaqdan ibarԥt olan bu vilayԥtdԥ güclü qalalar, mԥscidlԥr tikilir.
XIXyüzilliyin baslangicinda cԥnubi QaIqaz xalqlarinin hԥyatinda yeni siyasi-etnikdԥyisikliklԥr bas verir,
osmanli imperiyasi tԥnԥzzülԥ ugrayir. 1828-ciildԥ imperator Nikolay Türkiyԥ ilԥ müharibԥyԥ basladigini
elanedir.1829-cuil15avqustrushԥrbiçilԥri Axisqa (Axalsix) sԥhԥrini dԥ zԥbt edirlԥr. Axalsix qԥzasinda
müsԥlmanlarin hԥyatinda yeni Iaciԥli sԥhiIԥlԥr açilir. Deportasiyalar baslanir. 1828-ciilinavqustundaqraI
I.F.Paskeviçin qosunlari Axisqaya gԥlirlԥr. Axisqa alinir. Hԥmin ilin avqustunda Axisqa pasaligisüquta
ugrayir. Pasaliq tarix sԥhnԥsindԥn silinir. Axisqada iki qԥza-Axalsix (Axisqa) vԥ Axilkԥlԥk qԥzalari
yaradirlar.
1828-ciildԥ Axisqa ruslarin ԥlinԥ keçincԥyԥ qԥdԥr tam 250 il boyunca Çildir bu ԥyalԥtin mԥrkԥzi olaraq
asagidaki yerlԥrԥ bagli idi: Bedre, Azgur, Ahilkelek, Hirtis, cecerek, Ahiska, Altunkale (Kobliyan),
Acara, Macarhel, Livana (Artvin), Perterre (YusiIeli), Ahdanuç, Bmirhev, Ilavsat, Oltu, Narman,
Kamrhis, Posov, Ardahan, Çildir, Küçük Ardahan. Bir müddԥt sonra bu ԥyalԥtlԥri (Çildir) ruslar yavas-
yavas ԥlԥ keçirmԥyԥ baslayirlar.
Türkiyԥ torpaqlarini isgal etmԥk üçün Axisqa çox önԥmli bir strateji nöqtԥ idi. Posovlu Fakiri adli bir sair
asagidaki misralarinda Axisqanin isgalini belԥ tԥsvir edir:
Axisqa gül idi gitti
Birehlidilidigitti
SöyleyinSultanMahmuda
Istanbul kilidi gitti.
Diqqԥt edilsԥ, bu serdԥ Axisqa, «Istanbulun kilidi» olaraq mԥnalandirilir.
Axisqalilarin tarixindԥ sonuncu dövr XIX-XXyüzilliklԥri ԥhatԥ edir.
Bu dövr axisqalilarin tarixindԥ Iaciԥli sürgünlԥr, deportasiyalar dövrüdür. I Dünya savasindan sonra vԥ
millimücadilԥ dönԥmindԥ dԥ axisqalilarin taleyindԥ qara sԥhiIԥlԥr yazilir.*
-------------------------------
* Ali Arslan. "I Dünya Savsi ve Milli Mücadele Döneminde Ahiska Ahilkelek" (1914-1921),KaIkas
Arastirmalari, III, Istanbul, s. 93-115.
29oktyabr1918-ciildԥ Osmanli imperiyasinin dagilmasindan sonra cԥnub-qԥrbi QaIqazda ilk dԥIԥ olaraq
«Axisqa hökumԥti-müvԥqqԥti» yaradilir. Hökumԥtin basçisi böyük öndԥr, mollanԥsrԥddinçi Ömԥr Faiq
Nemԥnzadԥ olur. Qars sԥhԥribuhökumԥtin paytaxti sayilir.
Budövrdԥ axisqalilar da gürcülԥrin, ermԥnilԥrin vԥ ingilislԥrin zülmü altinda ԥzab-ԥziyyԥt çԥkirlԥr.
Hԥmin dövrün rus imperiyasina aid sԥnԥd vԥ mԥnbԥlԥrdԥ Axisqa türklԥri sadԥcԥ olaraq «müsԥlmanlar»,
«türklԥr», bԥzԥn dԥ «gürcü-sünnülԥr» adlandirilir. Sovet dövründԥ, yԥni, 1944-cüildԥ, Orta Asiyaya
mԥcburi sürgün edilԥndԥ isԥ «türklԥr», «azԥrbaycanlilar» kimi qeyd edilmisdir. Son dövrlԥrdԥ isԥ mԥtbuat
vԥ ԥdԥbiyyatda «Mesxeti türklԥri», «Türk-mesxetlԥr» kimi qeyd edilir. Lap sonillԥrdԥ isԥ tarixi adi ilԥ,
yԥni «Axisqa türklԥri» adi altinda görünmԥkdԥdir. Bu tarixi ad isԥ 70-80-ci illԥrdԥ onlarin Vԥtԥnԥ qayidis
hԥrԥkati zamani öz dԥyԥrini tapmis oldu.
Rus imperiyasinin türklԥrԥ olan kini övladi anasindan, qardasi qardasdan ayirdi vԥ bu zülmün,
isgԥncԥlԥrin zirvԥyԥ qalxdigi tarix 14 noyabr 1944-cüiloldu.Butarixdԥn Mesxetiyada deportasiyalar
baslanir. 220 kԥnddԥn planli sԥkildԥ 86 min müsԥlman sürgün olunur. Deportasiya olunanalardan 66, 823
nԥIԥr türk idi |173, s. 13|.
Butarixdԥ Axisqa türklԥri vԥtԥnsiz olaraq Rus sovinizmin pԥncԥsindԥ aci günlԥr çԥkdilԥr. 54 ildir heç bir
millԥt vԥ dövlԥt Türkiyԥ kimi bu topluma sahib çixmir. Vԥ indi saylari 400.000-dԥn çox olan Axisqa
türklԥri, Rusiyanin 13 bölgԥsinԥ dagilaraq assimilyasiya olunmus sԥkildԥ çalismaqdadirlar |68|.
Axisqa türklԥrinin tarixindԥ onlarin Vԥtԥnԥ dönmԥ mübarizԥsi mԥrhԥlԥsi dԥ ԥsas yer tutur. Bu mübarizԥ
70-ciillԥrdԥ daha da sürtlԥnir. Nԥhayԥt, 1979-cu il yanvarin 9-da SSRI hökumԥti axisqaliliarin istԥyi ilԥ
hԥr hansi ԥrazidԥ mԥskunlasma hüquqlari haqqinda Iԥrman verir. Gürcüstan dövlԥti axisqalilarin yenidԥn
buԥrazidԥ mԥskunlasmasi üçün belԥ bir sԥrt qoyur ki, onlar mütlԥq gürcü dilini vԥ Iamiliyalarini qԥbul
etsinlԥr. Bu da Iaktiki olaraq axisqalilarin assimiliyasiyasina xidmԥt edirdi. Gürcülԥr Axisqa türklԥrinin
vaxti ilԥ gürcü olduqlarini vԥ islam dinini qԥbul etdiklԥri mԥqsԥdi ilԥ hԥmin sԥrti irԥli sürmüslԥr.
Basi bԥlalar çԥkmis axisqalilarin ԥbԥdi mübarizԥ tarixi bu cür zԥngin hadisԥlԥrlԥ doludur. Asagidaki
misralarlardatarixinbuparlaqsԥhiIԥlԥri varaqlanir:
Bԥn Axiskayim, ben Ahiskayim,
Tarihin en parlaq sayIalarina sor
Ben Ahiskayim yüzyilin mahkumuyum,
Simdi gör beni, simdi gör.
MoskoIgeldi,kahramancadikildi
Ugursuz bir günün seherinde yandim, yakildim
Bilmezsiniz,ahbilmezsiniz...
KaçdeIaburcumdan,bedenimdensöküldüm.
Özbekülkesindedökülenkanbenim
Ferqane vadisinde Iiqan benim
Kardes hanesinde ansizin hançerlenen
Gözü yasli, könlü yarali mihman benim.
Simdi qurbetden qurbete sürülen benim
Özyavrularina çox görülen benim
Dost hain çikdi, düsman zalim,
Ümütleri örümcek agina örülen benim... (Y.Zeyrek)
1.3. AXISQA TÜRKLԤ5,1,1
MԤ1ùԤ<,1Ԥ'$,5
Axisqa türklԥrinin mԥnsԥyi mԥsԥlԥsindԥ Iikir ayriligi yaranmisdir. Miladdan ԥvvԥl VII-VIIIyüzilliklԥrdԥ
buԥrazidԥ iskitlԥr, sakalar hökmranliq etdiyi üçün Axisqa adini bunlarla baglayirlar.
Miladdanԥvvԥl II minillikdԥn Qara dԥnizin cԥnub-sԥrq sahillԥrindԥ yasamis mosxlar (mo-sak, mosk) min
ildԥn çox AxisqadanFrikiyayaqԥdԥr böyük bir ԥrazidԥ Iatehlik etdiyi üçün bunlar mesxeti türklԥri dԥ
adlandirilmisdir |27, s. 7|.
Gürcü yaziçisi Ilya Çavçavadze ermԥni iddialarina cavab olaraq «Ermԥni alimlԥri vԥ Iԥryad edԥn daslar»
adli kitabinda göstԥrmisdir ki, ԥski misirlilԥrin müsek, Tevratin mosox vԥ ya mosx deyԥ bԥhs etdiklԥri
xalqgürcümesxetlԥridir. Vԥ mesxet adi da buradan qaynaqlanir. Axisqanin qԥdim vԥ orta çag tarixi
üzԥrindԥ önԥmli ԥsԥrlԥrin müԥlliIi olan Türk Tarix Qurumunun proIessoru Dr. Fԥxrԥddin Kirzioglu mesx
vԥ mesketi adlari ilԥ bagli mühüm Iikirlԥr söylԥmis, qԥdim mosoklarin, mesxlԥrin bu torpaqlarda çox
erkԥn vaxtlardan yasadiqlarini göstԥrmisdir |196, s. 13-17|.
Axisqa türklԥrinin mԥnsԥyi haqqinda maraqli mԥqalԥnin müԥlliIi olan MustaIa Kalkan yazir ki, mesket-
misket adi heç bir anlam dasimir vԥ çԥtinliklԥ istiIadԥ olunmaqdadir. Çünki Axisqa adinda oldugu kimi,
mesxet adi da cograIi bir adlandirmadir.
Sakalar (skuth) atli türk köçԥrilԥrindԥn olmusdur; alimlԥr son illԥrdԥ TiIlis vԥ Çildir qolu arasinda, Xiram
çayi yaxinligindaki Tiral (Tiryalet) bölgԥsinin kurqanlarindan sakalarin «heyvan üslublu» gümüs
pullarin,- ԥsyalarin üzԥrindԥ, atin üstündԥ çԥkilmis rԥsmlԥrini tapmislar.
Axisqalilarin iskit-sakalarla bagli olmadigini göstԥrԥn M.Kalkan yazir ki,iskit-saka qruplarinin bu
bölgԥni keçib Avropaya daxil olduqlari qaynaqlarda açiqca bildirilir. QaIqazdaki iskit qruplari Avropaya
keçdikdԥn bir az sonra ԥski güclԥrini qorumadiqlari üçün qurduqlari dövlԥtlԥr dagilmis vԥ bir çox tayIalar
hԥrԥkԥt nöqtԥlԥriolanQaIqazdantԥkrar geri çԥkilmislԥr. Belԥliklԥ, iskit-saka qaliqlarinin Axisqa türklԥri
olmasi ehtimali zԥiIdir, çünki iskit silsilԥsinin üzԥrindԥn sabir, avar, xԥzԥr, bulqar, peçeneq, kuman,
qipçaq vԥ monqol qruplari sel kimi keçmislԥr. Ԥn çox keçԥn silsilԥ qipçaq qruplaridir |211, s. 160-170|.
Bԥzi tԥdqiqatçilar (Avropali vԥ rus) Axisqa türklԥrinin kökünü iskitlԥrlԥ, avarlarla, bulqarlarla, tatarlarla
vԥ b. baglayirlar. Bu sԥhv addim çoxsayda QaIqaz xalqlari arasinda son dԥrԥcԥ kԥmiyyԥtcԥ az olan Axisqa
türklԥrinin varligini sübhԥ altinda qoya bilԥr vԥ bir az sonra onlar etnik olaraq yox olub itԥrlԥr. Bu cür
etnoslarin böyük xalqlarin içԥrisindԥ ԥriyib yox olacagi ehtimali yaranar.
Ayrica, Iiziki cԥhԥtdԥn dԥ Azԥrbaycan türklԥri ilԥ qarismamis Axisqa türklԥri bir çox nöqtԥdԥ qipçaqlara
bԥnzԥyirlԥr. Axisqa türklԥri arasinda oguz tipoloji qurulusunun mövcudlugu da tԥsbit edilmisdir. Osmanli
türklԥri olaraq da bilinԥn Axisqa türklԥrinin osmanli Iizionomiyasi ilԥ heç bir bԥnzԥrliyi yoxdur.
Tԥdqiqatlarda Axisqabölgԥsinin «tayIalar qapisi» olmasi, bu bölgԥdԥ bir çox millԥtlԥrin yasamasi, etnik
öndԥn onlarla bagli ola bilmԥsi, onlarin tatar, Azԥri, gürcü vԥ qipçaq boylarina mԥnsub ola bilmԥsi
üzԥrindԥ dԥ düsünülmüsdür. MustaIa Kalkan Axisqa türklԥrinin mԥnsԥyiüzԥrindԥ düsünԥrkԥn üç Iaktoru
ԥsas götürԥrԥk (istiIadԥ olunan dil, mԥdԥniyyԥt vԥ Iiziki-antropolojixüsusiyyԥt) axisqalilarin gürcülԥrԥ
bԥnzԥmԥdiyini, dil baximindan Oguz boylarindan bԥzi Iԥrqli cԥhԥtlԥrԥ malik olmasini, Iiziki baximdan
onlarin daha çox Qipçaq boylarina bԥnzԥdiyini qeyd etmisdir |211, s. 160-170|.
Ahiska adi gürcü, ermԥni, rus vԥ türk qaynaqlarinda Ak-sika, Ak-kale,Akesqa,Ahaltsihe,Akalkelek,
Akalkalakvԥ s. Iormalarinda görünmԥkdԥdir |191, s. 25|.
M.KalkanAzԥrbaycan vԥ Axisqa türklԥrinin dillԥri arasinda Iԥrqli cԥhԥtlԥri dԥ göstԥrir: Bu gün Azԥri
türklԥri olaraq bilinԥn xalq dil cԥhԥtdԥn Axisqa türklԥrindԥn Iԥrqlidir. Azԥrbaycan türklԥri Oguz
türkcԥsini ԥdԥbi dili ilԥ zԥnginlԥsdirmis vԥ özlԥrinԥ xas olan bir ԥdԥbiyyat vԥ ԥdԥbi dil yaratmislar. Son
dԥrԥcԥ zԥngin olan Azԥri ԥdԥbiyyati, eyni zamanda danisiq dili vԥ estetik üslublari ilԥ diqqԥti cԥlb edԥrkԥn
digԥr oguz dili qruplarindan Iԥrqli oldugunu açiq sԥkildԥ hiss etdirmԥkdԥdir. Axisqa türkcԥsi, Azԥrbaycan
türkcԥsi ilԥ müqayisԥdԥ dahaqabavԥ sԥrt cizgilԥrԥ sahibdir. Axisqa türkcԥsi Azԥrbaycan türkcԥsi ilԥ bԥzi
nöqtԥlԥrdԥ bԥnzԥrlik göstԥrsԥ dԥ, Azԥrbaycan ԥdԥbiyyatinin kültürel sahԥ olaraq genis bölgԥlԥrԥ yayilib
etgisini Axisqa türklԥri üzԥrindԥ göstԥrmԥsi sԥkilindԥ dԥyԥrlԥndirilԥ bilir.Gerekgelenek,gereksosial
yapi, gerekce dil yapisi olaraq Axisqa türkcԥsi, Azԥrbaycan türkcԥsindԥn Iԥrqlԥnir |211, s. 162-163|.
Bԥzi etnoloqlar Axisqa türklԥrinin mԥnsԥyini tatarlarla baglayir. Yazirlar ki, mesxet türklԥrinin ԥsli gürcü
olmayib tatartürklԥrinԥ dayanmaqdadir |194, s. 7-8|. Ancaq tatarlarla Axisqa türklԥri arasinda nԥ
antropoloji,nԥ dil, nԥ dԥ mԥdԥni yaxinliq yoxdur. Tatarlar dԥnizin quzeyindԥn keçԥrԥk bu bölgԥyԥ gԥlmis,
ammabuԥrazilԥrdԥ daimi, oturaq hԥyat keçirԥ bilmԥmis, geriyԥ qayitmislar.
Bu gün dogu Anadolu bölgԥsindԥ (Ԥrzurum-Oltu,Hadman,Artvin-Savsat (YusiIeli, Ardahan, Qars kimi
sԥhԥrlԥrdԥ) daginiq olaraq yasayan Axisqa türklԥrinin danisdigi türkcԥ - vaxti ilԥ Gürcüstan sԥrhԥdlԥrindԥ
yasamis Axisqa türklԥrinin danisdigitürkcԥ ilԥ eynidir.
Deportasiyahԥr bir xalq üçün çox böyük Iԥlakԥt vԥ Iaciԥdir. Deportasiya bütöv bir xalqi elindԥn-
obasindan, yurd-yuvasindan elliklԥ sürgünԥ mԥruz qoyan Iaciԥlԥrdԥndir. Keçmis SSRI ԥrazisindԥ
almanlar, Krim-tatarlari, çeçenlԥr, inquslar, qaraçaylar, balkarlar, kalmiklar, hԥmçinin azԥrbaycanlilar bu
acini dadmislar |154, s. 12; 195, s. 4; 204, s. 8|. Axisqa türklԥri dԥ bu hԥqiqԥtlԥri yasamis, lakin digԥr
xalqlardanIԥrqli olaraq hԥlԥ dԥ dogma torpaqlarina qayida bilmԥmis, bir torpaqdan o biri torpaga atilmis,
sԥsinԥ sԥs verԥn tapilmamisdir. Uzaq-uzaq aci hԥqiqԥtlԥr tarixdԥ qalib. Axisqa türklԥrinin yaddasinda iki
sürgüntarixiԥbԥdilԥsib: 1944-cü ilin payizi vԥ sazaqli qisi, 1989-cuilinistiyaygünlԥri.
1944-cü ilin noyabrinda Dövlԥt MüdaIiԥ Komitԥsinin sԥrhԥd tԥhlükԥsizliyini tԥmin etmԥk üçün
Gürcüstanin cԥnub rayonlarindan türk ԥhalisinin köçürülmԥsi haqqinda xüsusi qԥrari qԥbul edildi. Bu
qԥrar bütövdԥn ayrilmis bir xalqa böyük qԥsd idi.
Tԥqdirԥlayiq bir haldir ki, belԥ bir sԥraitdԥ Axisqa türklԥri din, dil vԥ adԥt-ԥnnԥlԥrini sadԥ vԥ qԥbilԥ
düsüncԥsinԥdԥ yasada bilmislԥr.
Axisqa türklԥrinin kesmԥkesli tarixini, mübarizԥlԥrlԥ dolu tarixini vԥrԥqlԥyԥrkԥn onlarin bir ԥski sözü
yada düsür: Bizԥ dԥ bir gün dogar. Bu müdrik kԥlamda ömrü boyu deportasiyalarasinԥ gԥrԥn didԥrgin bir
xalqin sabaha böyük ümidi, inami, arzusu iIadԥ olunur. O gün tez gԥlsin, yeni nԥsil acili, agrili, nisgilli
günlԥri bir daha görmԥsin.
Qԥdim dövrün tԥdqiqatçilari Axisqa türklԥrini saq, massaget vԥ bun türk tayIalariilԥ dԥ ԥlaqԥlԥndirirlԥr.
Arasdiricilar bun türklԥrini miladdan öncԥ 530-cuillԥrdԥ Araz üstԥ Kirin basini kԥsib qan tuluguna salmis
Tomris ananin övladlari kimi qԥlԥmԥ verirlԥr.
Buntürklԥri yeni eranin ԥvvԥllԥrindԥn QaIqazin ilk aborigen sakinlԥrindԥn biri olmusdur.
Gürcüsalnamԥlԥrindԥ bun türklԥrin hԥyati, mԥisԥti, mübarizԥsi haqqinda maraqli mԥ"lumatlar vardir. Bu
mԥnbԥlԥrdԥn mԥ"lum olur ki, Azԥrbaycanda ta qԥdimdԥn yasayan türklԥr V ԥsrdԥn sonra Kürün axari
boyuncacԥnubi Gürcüstan torpaqlarina axismis, orada yurd-yuva qurmaga baslamislar. Onlar qԥdim
Mesxetininqԥrbindԥ sakin olmus, Kür çayinin sag vԥ sol sahili boyunca yerlԥsib - yasamis, oturaq hԥyat
sürmüslԥr |144, s. 26|.
"Miladdanöncԥ hԥlԥ VI-IVԥsr türklԥr - turanlilar Gürcü qaynaqlarina nizԥlitürklԥr, nizԥgԥzdirԥnlԥr
mԥ"nalarinda daxil olub, buntürklԥr adi ilԥ mԥshurlasiblar.
Hԥmin xalq Gürcüstanin qԥdim paytaxti Msxetidԥn qԥrbdԥ yerlԥsib hԥyat sürmüs, get-gedԥ adi da dԥyisib
msxetitürklԥri olmusdur |22, s. 261-263|.
Mԥnbԥlԥrdԥn mԥ"lum olur ki,buntürklԥr Kartlidԥ Yerusԥlimin dagilmasinadԥk (e.ԥ. 586-ci ilԥ qԥdԥr)
Makedoniyali Iskԥndԥrԥ qԥdԥr yasayirdilar.
Buntürklԥrin qԥdim tarixindԥn xԥbԥr verԥn Leonti Mrovelinin "Kartlis çarinin hԥyati" ԥsԥrindԥ oxuyuruq:
"Buntürklԥr qipçaqlar adlandirdigimiz bütpԥrԥst qԥbilԥlԥridir. Onlar Msxeta ԥtraIinda qԥdimdԥn yer
seçԥrԥk onu tikmis, güclü istehkama çevirmis vԥ Sarkine adlandirmislar" |148, s. 28|. L.Mroveli daha
sonramԥ"lumat verir ki, Iran çari Keyxosro türklԥrlԥ müharibԥyԥ basladi vԥ bu türklԥrin bԥ"zilԥri
KeyxosrotԥrԥIindԥn qovuldu. 28 ev Qurqan (Kaspi) dԥnizindԥn keçib Kürlԥ üzü yuxari Mesxetiyԥ
gԥldilԥr. Onlar domovladika Mesxetiyԥ müraciԥt edib Iranlilara qarsi kömԥk istԥdilԥr. Domovladika
Mesxetibubarԥdԥ bütün kartvellԥrԥ xԥbԥr verdi. Onlar (kartvellԥr) türklԥrlԥ dostlasmaq arzusunu
bildirdilԥr, çünki iranlilardan qorxurdular |50, ʋ 1, s. 153-154|.
Q.A.Melikisvili göstԥrir ki, simaldan gԥlmis cԥngavԥr ԥhali haqqinda danisarkԥn tarixi gürcü ԥn"ԥnԥsi
bԥ"zԥn "buntürk" vԥ "xonnlar" (yԥ"ni hunlar,huntürklԥri), bԥ"zԥn isԥ "xԥzԥrlԥr" ya da "qipçaqlar"
(poloveslԥr) etnonimlԥrini islԥdirlԥr |144, s. 37|.
"KartlisSxoreba"dadabuntürk(bunturki-buntürklԥr -qԥdim türklԥr) adi ilԥ yanasi eli (el), tatarni
(tatarlar),turkmani(türkmԥnlԥr), turkni (türklԥr), osmani, peçeneqi, uygurlar, uclar, qacarlar,
qaraqoyunlar,xԥzԥrlԥr, sԥlcuqlar haqqinda da mԥ"lumatlara rast gԥlmԥk olur. Bu salnamԥdԥ dԥ qeyd edilir
ki,buntürklԥr vԥ ya türklԥr gԥlԥcԥkdԥ Iars hökmdari Keyxosronu öz sԥrhԥdlԥrindԥn sixisdirib çixarmaq
üçünQurqen,Gürgan,yԥ"ni Kaspi dԥnizindԥn Kür çayi boyunca yuxari dogru qalxan 28 ailԥ idi.
Gürcüsalnamԥlԥri ilԥ tanisliq göstԥrir ki, hԥqiqԥtԥn dԥ bun türklԥr qoçaq, möhkԥm, dԥyanԥtli vԥ tԥmiz
tayIalar olmuslar.
"Bun"sözüqԥdim run yazilarinda çox islԥnԥn sözlԥrdԥndir. Bu söz salnamԥçilԥr, tarixçilԥr, dilçilԥr vԥ
ԥdԥbiyyatsünaslar tԥrԥIindԥn etimoloji cԥhԥtdԥn tԥhlil edilmisdir. Izahlarda bir-birindԥn Iԥrqli Iikirlԥrԥ rast
gԥlirik. Mԥsԥlԥn, gürcü salnamԥsi "Kartlis Sxobreba"da hԥmin söz belԥ izahedilib:"Bun"gürcücԥ "buni",
"turk"gürcücԥ "turki" -türkmԥnsԥli adam demԥkdir. Bu söz Savvi Sulxan Orbelianinin lügԥtindԥ, habelԥ
D.Çubinovada"nizԥ tutacagi" mԥ"nasinda izah olunmusdur. Belԥliklԥ, Buntürk -nizԥli türklԥr mԥ"nasini
vermis olur |125, 1900, vip. 28, s. 1-5|.
Akademik N.Y.Marrin nöqteyi-nԥzԥrincԥ, "Buntürk" etnonimi "qԥdim türk", "ԥsil türk", "tԥmiz türk"
mԥ"nalarindadir |141, s. 1-12|.
L.M.Meliksetbek bu izaha öz e"tirazini bildirԥrԥk hԥmin etnonimin "hun türk" oldugunu göstԥrmisdir.
"Bun" sözü haqqinda "Qԥdim türk lügԥti"ndԥ üç Iikrԥ rast gԥlirik: 1) "Bun" - ԥsas, özül, tԥmԥl, bünövrԥ
mԥ"nasinda. Bu izah sözün soqdi mԥnsԥli olmasi ilԥ baglidir; 2) "Bun" -dԥrd, sixinti, iztirab vԥ s. ilԥ
yanasi, hԥm dԥ ölԥn, yox olan adamin halini bildirir: ...türk kagan ötükԥn yis olursar eltԥ b u n yok. -Türk
kagani Ötüken ormaninda olursa, eldԥ dԥrd yoxdur; 3) Bön- dolu, yogun, qalin mԥ"nasinda. Lügԥtdԥ bu
sözadi"n"samitiilԥ deyil, "sagir n" ilԥ islԥnmisdir |121|.
Azԥrbaycan tarixçilԥri, dilçilԥri,ԥdԥbiyyatsünaslari da "bun" sözü haqqinda müԥyyԥn Iikirlԥr söylԥmis vԥ
bunlarin ԥksԥriyyԥti "Qԥdim türk lügԥti"ndԥki Iikirlԥrԥ ԥsaslanilmisdir. Tarixçi S.Ԥlyarov "bun" sözünün
hԥmin lügԥtdԥki ikinci mԥ"nasina ԥsaslanaraq bu sözün "qԥmli", "dԥrdli" anlaminda oldugunu göstԥrir
|80,s.6|.M.Seyidov"bun"sözününtürknԥsli, türk soyu ilԥ bagli oldugunu qeyd edir |65, s. 34|.
V.L.QukasyanÜII-XIIԥsrlԥrԥ aid Azԥrbaycan -gürcüdilԥlaqԥlԥrindԥn danisarkԥn bir sira tayIalarla
yanasi, bun türklԥr haqqinda da gürcüsalnamԥlԥrinԥ ԥsaslanaraq mԥ"lumat vermis, hԥmin etnoslarin
qԥdim vԥ ԥsas türklԥr mԥ"nasi dasidigini göstԥrmisdir |105, s. 23|.
E.Ԥlibԥyzadԥ "Elm" qԥzetindԥ çap etdirdiyi «Mejxeti türklԥri» adli mԥqalԥsindԥ «Qԥdim türk
lügԥti»ndԥki izaha ԥsaslanaraq «Bun»sözünün«ԥsas türklԥr», «özül türklԥr» mԥnasina malik oldugunu
göstԥrir.
Arasdirmalar göstԥrir ki, qԥdim Axisqa sözü ԥski Saqlarin adi ilԥ baglidir. Hԥlԥ «Kitabi-Dԥdԥ Qorqud»
dastanlarinda Ak-Saka adi ilԥ taninan Axisqa çox qԥdim oguz bölgԥlԥrindԥn biridir. Dastanin «Qazan bԥk
ogli Uruz bԥkin tutsaq oldigi boyi bԥyan edԥr, xanim, hey!» boyunda bu qԥdim söz qala adi kimi
islԥnmisdir: "Mԥgԥr Basi açuq Tatyan qԥl"ԥsindԥn, Aqsԥqa qԥl"ԥsindԥn kaIԥrin casusi vardi. Bunlari
götürübtԥkura gԥldi" |38, s. 264|.
Bahԥԥddin Ögԥlin "Böyük Hun imperiyasi" kitabinda sakalar haqqinda genis mԥ"lumat verilir. MüԥlliI
yazir: "Saka adini dasiyan tayIalardan yunan vԥ Iran qaynaqlari M.ö. ÜI yüzillikdԥn sonra söz açmaga
baslamislar. Ilk mԥ"lumatlar Iran sahi Daranin sakalara qarsi etdiyi axinlar dolayisi ilԥ görünmԥyԥ
baslanmisdir. Sakalar daha ԥvvԥllԥr Iran sahi Alrusu da mԥglubiyyԥtԥ ugratmis vԥ böyük bir qüvvԥyԥ
sahib olduqlarini sübut etmisdilԥr. Bԥ"zi mԥ"lumatlara görԥ isԥ bunlarin Fԥrqanԥ zonasinin hԥr halda
dagliq ԥrazisindԥ yasamalari tez-teztԥkrar olunmusdur. Bԥ"zi arasdirmalar isԥ sakalarin Sir-Dԥryanin
arxasinda da yayila bilԥcԥklԥrini irԥli sürmüsdü. Orta Asiya tarixinin inkisaIina kiIayԥt qԥdԥr nüIuz edԥ
bilmԥyԥn Iransünaslar sakalari Iranin yerli vԥ ya çox qԥdim zamanlarda Iranda yerlԥsmis bir tayIa kimi
görürlԥr. Bԥ"zilԥri dԥ sakalarin Sicistana Pamir yolu ilԥ gԥldiklԥrini düsünmüsdülԥr. Hind qaynaqlarinda
da sakalarin Hindistana M.ö. 150-100-cüillԥr arasinda endiklԥrinԥ aid açiq nisanԥlԥr vardir. M.ö. 329-cu
ildԥ Isgԥndԥr Sir-Dԥrya uluslarina dogru irԥlilԥyԥrkԥn sakalar Soqdiana vԥ Sir-Dԥryanin arxasinda
yasayirdilar" |10, s. 101-102|.
-SakalarÇintarixindԥ ilk dԥIԥ "Sai", "Sai - vanq" adlari ilԥ xatirlanir. Qԥrbi Türküstana gedԥn sakalar isԥ
"Sai-vanq"adi ilԥ tanidilirdi. "Banq" sözü çin dilindԥ "hökmdar, sahzadԥ" demԥkdir.
Adini sak tayIasindan götürmüs, türk dünyasinin qüdrԥtli sԥrkԥrdԥsi Arsaq da mԥhz bu dövrdԥ yasamis,
ParIiyavԥ Kusanin xaqani olmusdur.
RozaEyvazovaAzԥrbaycanda türk etnonimlԥri vԥ onlarin ԤIqanistanla bagliligi mԥsԥlԥsindԥn danisarkԥn
göstԥrir ki, Qԥndԥharda (11-450)Sԥki adli tԥpԥ vԥ Kabulda (11-389)Sakiqԥl adli kԥnd mövcuddur.
Tԥdqiqatçinin Iikrincԥ, bu toponimlԥrdԥ türkdilli saklarin izlԥri qorunub saxlanmisdir. R.Eyvazova yazir
ki,saklardahaçoxatüstündԥ köçԥri hԥyat keçirdiklԥrindԥn mԥdԥni-mԥnԥvi eroziyaya ugramamis, adԥt-
ԥnnԥlԥrini, ԥxlaqi-etikprinsiplԥrini ԥsrlԥrlԥ hiIz edib qoruya bilmislԥr. Saklar ԥvvԥlcԥ Türküstanda
yasayir, miladdan ԥvvԥl «su» adi ilԥ taninirdilar. Saklarbirmüddԥt sonra Xԥzԥr dԥnizinin simalindan
adlayaraq QaIqazi aldilar. Qarabagda binԥlԥyԥn sak (iskit) kraliçasi Tomris m. ԥv. 529-cuildԥ Xԥzԥr
dԥnizinin cԥnubunda Iran krali Kurusu mԥglubiyyԥtԥ ugratdi.
Saklar haqqinda bu tarixi gercԥkliyi tԥsdiqlԥyԥn R.Eyvazova ԤIqanistan ԥrazisindԥki «Siyistan», «Saki»,
«Saki» vԥ Azԥrbaycandaki «Sԥki» cograIi adlarinin mԥnsԥyini haqli olaraq «sak»la baglayir |18, s. 58-60;
17,s.61-63,138,139|.
Axisqa torpaqlarinda saklardan basqa, iskitlԥr, bulqarlar, suvarlar, avarlar, oguzlar, hunlar, göytürklԥr,
xԥzԥrlԥr, türkmԥnlԥr dԥ yasamislar. Axisqa torpaqlarinda çox erkԥn dövrlԥrdԥn müxtԥliI qԥbilԥlԥr dԥ
yasamislar ki, onlardan biri dԥ miladdan ԥvvԥl II minillikdԥn Qara dԥnizin cԥnub-sԥrq sahillԥrindԥ
mԥskunlasmis Mosxlar(Mo-sak, Mosk) olmusdur. Onlar min ildԥn çox Axisqadan Frikiyaya qԥdԥr böyük
birԥrazidԥ Iatehlik etmislԥr.
Buqԥdim türk ulusuna verilԥn adlardan biri dԥ "Mesxet türklԥri"dir. Onlarin qԥdim ԥcdadlari, tarixi
mԥnbԥlԥrin göstԥrdiyinԥ görԥ, mosxlar olmusdur. Sonralar bu adla bagli Mesxet -cavaxetibölgԥsi
adlandirilmisdir. Bu bölgԥdԥ yasadiqlari üçün onlara belԥ bir ad verilmisdir.
Orxan Saiq Gögyay belԥ bir mԥ"lumat verir ki, Aksaka/Ahiska -Sovetlԥr Birliyindԥ, Gürcüstan
cümhuriyyԥti içindԥ olub, baslangicda bir gürcü qalasi idi. 1635-ciildԥ Osmanlilar bunu alib Çildir
ԥyalԥtinԥ mԥrkԥz yaratdilar |197, s. 2|.
F.Kirzioglu mesxet türklԥri iIadԥsinin ԥleyhinԥdir, o, "Axisqa türklԥri" deyiminin islԥdilmԥsinin
tԥrԥIdaridir. Çünki Mesxet cograIi addir vԥ Axisqatürklԥrinԥ dԥ bu cograIi adla bagli «mesxet türklԥri»
demislԥr |196, s. 13-17|.
Bakan Kilerçioglu mesxet isminin kulanilmasinin hatali oldugunu vurgulayaraq.- «Ahiskali ismindԥn
istiIadԥ edin. Mesket yox. Ahiska var. Mesketi ruslar takti» - demisdir. YusiISԥrvԥroglu da qurultay
çagirilacagini vԥ Mesxet adindan vaz keçilԥcԥyini 1992-ci ilin avqust ayinda Türkiyԥ prezidenti
S.Dԥmirԥl ilԥ görüsündԥ demisdir |70, VIII.1992|.
G.Sanayan adli bir müԥlliI "Mesxeti türklԥri" -hԥlli mümkün olmayan problem, yoxsa agilli güzԥst" adli
yazisinda sovinistcԥsinԥ yazirdi ki, ictimai Iikirdԥ "Mesxeti türklԥri" anlayisi yaranmisdir ki, bu da qeyri-
düzgündür,çünkibelԥ etnos mövcud deyildir. Mütԥxԥssislԥr onlari "müsԥlmanlasmis mesxetililԥr"
adlandirirlar" |70, VIII.1992|.
Bԥ"zi mԥnbԥlԥrdԥ "Mesxeti türklԥri" adinin qondarma oldugu göstԥrilir. Son illԥrdԥ "türk-mesxetlԥr",
"mԥhsԥti türklԥri", "Türk-Mԥhsԥti" vԥ s. uydurma iIadԥlԥrԥ rast gԥlinir.
Türktԥdqiqatçisi Qiyas Aslanin Iikrincԥ, "Mesxet türklԥri" deyimi xԥtadir. "QaIqaztürklԥri", "Iran
türklԥri", "Anadolu türklԥri" kimi, "mesxeti türklԥri" demԥk dԥ düz deyil. Daha dogru sԥkildԥ
"Mesxetiyada yasayan türklԥr" deyԥ bilԥrik.
Buvԥ ya digԥr Iaktlar göstԥrir ki, deportasiyaya mԥ"ruz qalan QaIqaz xalqlarindan biri kimi |92,313-
314|. Axisqa türklԥrinin soy-köküindiyԥ qԥdԥr öz dogma torpaqlarina dönmԥlԥri mԥsԥlԥsinin hԥllindԥ
ԥngԥlԥ çevrilmisdir. Onlarin etnik köklԥri haqqinda da qarisiq hipotezlԥrԥ son qoyulmali, bu haqda hԥmin
xalqin özü öz sözünü demԥlidir.
30-cuillԥrdԥStalinindԥstԥyi ilԥ gürcü sovinizmi güclԥnmԥyԥ basladi. Türklԥrin böyük bölümünün soyadi
gürcülԥsdi. 1938-ciildԥ Sovet konstitusiyasinin qԥbulundan sonra axiskalilarin pasportlarina Azԥrbaycan
millԥti yazildi, dillԥri isԥ Azԥrbaycan dili oldu.
1940-ci ildԥn sonra axisqalilarin rԥsmi dili gürcü dili oldu.
cԥnubi Gürcüstan torpaginda türklԥrin kütlԥvi mԥskunlasmasi XÜI ԥsrin ikinci yarisina, yԥ"ni 1555-ciilԥ
tԥsadüI edir. Bu tarixi dövrü, sԥraiti gürcü alimlԥri "bizim tarixin ԥn agrili sԥhiIԥlԥri" adlandirirlar.
Axalsix pasaligi "Çildir" adi ilԥ mԥshur idi. Bu pasaligin zülmü altinda (bu, gürcü alimlԥrinin Iikridir)
guyagürcülԥrin bir hissԥsi ana dilini unutdu, soy-köklԥrini itirdi. Demԥk olar ki, xeyli gürcü türklԥsdi.
Onlaraislamdinizorlaqԥbul etdirildi|46,27.VI.1989|.
',/,1.(ù,<,1'Ԥ0h;7Ԥ/,)
DILLԤ5,1Ԥ+$7Ԥ6,1'Ԥ',/
XÜSUSIYYԤ7/Ԥ5,1,1
ÖYRԤ1,/0Ԥ6,1Ԥ'$,5
Axisqa türklԥri dilini sevԥn, onun qԥdir-qiymԥtini bilԥn bir xalqdir. Dil dԥ Vԥtԥn kimi bu xalqin
yüzilliklԥr boyu mԥ"nԥvi dünyasi olmus, savadli da, savadsiz da bu dilin kesiyindԥ dayanmis, onu sevmis,
yadtԥ"sirlԥrdԥn qorumaga çalismisdir. Tԥbiidir ki, öz dillԥrini inkisaI etmis ԥdԥbi dillԥrdԥn saymis,
hԥmisԥ bu dilin varligi ugrunda ԥzmlԥ mübarizԥ aparmislar.Hԥlԥ yazi ԥn"ԥnԥlԥri olmadigi dördԥ xalqin
içԥrisindԥn lԥyaqԥtli, iste"dadli yaziçi, sair vԥ alimlԥr çixmisdir. Onlarin ԥsԥrlԥrindԥ Vԥtԥn esqi döyünür,
dil bulaq kimi qaynayir.
Axisqa qԥzasinin Azqur kԥndindԥ anadan olmus Ömԥr Faiq Ne"manzadԥ "Dilimiz vԥ imlamiz" adli
mԥqalԥsindԥ yazirdi: "Ԥdԥbiyyati olmayan bir millԥtin, dilsiz insana oxsuyacagini söylԥmԥk üçün dԥlilԥ;
tԥIsilԥ hacԥt yox saniram. Çünki ԥn böyük sahid keçmis hallar, indiki vüquatlardir. Bundan ötrü örnԥk,
misal artirmaq üçün dԥ uzaqlara getmԥyԥk: istԥ çԥrkԥz, lԥzgi... dillԥri, sonra da bizim türkcԥmiz (Axisqa
türklԥrinin dili nԥzԥrdԥ tutulur - I.K.). Mԥdԥnilik lԥzgilԥr, çԥrkԥslԥr arasinda yayildiqca öz dillԥri dԥ
yoxluga dogru yayilacaq. Bir vaxt olacaq ki, o kimi dillԥrin tarixdԥ ancaq adlari qalacaq. Neyçün? Çünki
yazisi, imlasi, ԥdԥbiyyati yox. Bir hԥqiqԥtdir: ...dadli dillԥrin yavas-yavas asagiya dogru düsdüyünü
görürüz. Sevgili dilimizin aramizdan artiq qiymԥti gedir. Halbuki bu zamanda hԥr millԥt öz dilini
saxlamaq üçün varini yox, canini belԥ Iԥda edԥr. Bu gün çoxumuzun türk dili ilԥ danismaq, yazmaq
istԥmԥmԥyimizԥ sԥbԥb qayda, imla, mԥhԥbbԥtimizin yoxlugudur. Bu qԥdԥr gԥrԥkli dilimizin gerçԥkdԥn
bünövrԥsi olan bu qayda vԥ imla xüsusi indiyԥ qԥdԥr bizdԥ nԥ üçün meydanԥ gԥlmԥmis? Bԥli,hԥr bir özgԥ
dilin yardimina möhtac ola-olagԥlmisdir. Bu bir tԥbii qaydadir... türkcԥmizin bu zamanԥ, bu çaga qԥdԥr
yüngülbirԥliIbasi, mԥzbut bir qayda vԥ imlasi olmamagi ancaq öz dilimizi bԥyԥnmԥmԥk cԥhalԥtindԥndir
|59,s.41-44|.
Bu haray sonraki nԥslindԥ diqqԥtindԥn yayinmadi, dil - ana dili düsüncԥ mԥnbԥyinԥ çevrildi.
Dil bu xalqin öyüdlԥrindԥ, nԥsihԥtlԥrindԥ xatirlanir: "Bԥn qocaldim, gedԥr oldum, sen dilini qori ogul!
Vԥtԥndԥdür hԥr insanin hԥyat adli nuri, ogul" (G. Sahin).
"Vԥtԥn" cԥmiyyԥtinin tԥ"sis etdiyi "Vԥtԥn esqi" qԥzeti birinci sayinda (bas mԥqalԥdԥ) 3 mart 1992-ciildԥ
yazirdi: "Hԥr xalqin varlugunun birinci göstԥricisi onun dogma dili - ana dilidur. Dünya isigina göz açan
gündԥn esitdugumuz, anamizin tatli-tatlinԥnnilԥriynԥn canimiza, qanimiza keçmis, bizdԥn ötri dünya
dillԥrinin hԥpsindԥn ԥziz, dogma, gözԥl olan ana dilidur. Ona görԥ biz çalisacayux ki, qazeti ilk dövrlԥrdԥ
xalqin ԥksԥriyyԥtinin oxiya bilmԥsi üçün, ԥsasԥn, ana dilimizdԥ kirill vԥ latin qraIikasiynan, bazi rasmi
yazilariisԥ rusca, iki haItada bir dԥIԥ çap edax." |70, ʋ1 (6), 1992|.
Qԥzetin hԥmin sayinda çap edilmis "Ziyalilar, hay verin" adli müraciԥt-çagirisda deyilir: "Gürcüstanin
bazi sovinist alimlԥri vԥ bizim yüzdԥn irak düsüncԥsiz, uzagi görmiyan "ziyalilarimiz" dilimizԥ qarsi qara
yaxmaya çalisiyerlԥr. Bu mԥnIi hallara cavab vermax üçün biz ziyalilar, bütün xalqlara isbat etmԥliyux ki,
bizimkökümüztürkdür.Biztürkkimidԥ kendi tariximizi, mԥdԥniyyԥtimizi, ԥdԥbiyyatimizi, dilimizi vԥ
millibԥnlugumizi müԥyyԥn etmaliyux.Bununüçün:-dilimizinögrԥnilmԥsi vԥ tԥbligi: türk dili
dԥrsluxlarinin tԥrtibatina nail olmax; xalqimizin ayri-ayri regionlarinda türk dilinin tԥdrisini hԥyata
keçirmax;regionlardaradiovԥ televiziya verilislԥrini türk dilindԥ tԥskil etmax; türkdilindԥ kütlԥvi, bԥdii
vԥ digԥr ԥdԥbiyyatlarin çapina nail olmax |70, ʋ 1 (6), 1992|.
Qԥzetin 27 mart 1992-ci il (ʋ 2) sayinda Ilim Sahzadԥ oglu "Hԥmdԥrlԥrimԥ" adli mԥqalԥsindԥ yazirdi:
"Bizimbir-birimiznanözanadilimizdԥ qonusmamizi dünya malina - sԥrvԥtinԥ degismam. Bunun qiymԥti,
bahasi, narxi yoxdur. Ana dili! Gözümizi açib dünyaya baxan gündԥn sayca az olan xalqimizin vԥtԥnԥ
deyib agi söylԥdugini, aci göz yaslari tökԥn analarimizin besigimiz üstündԥ siziltili mԥnilԥrini bu dildԥ
esitdux:
OIdedimdilimyandi,
Oddutdikilimyandi.
Bԥn vԥtԥndԥn ayrildim,
Torpagim, elim yandi.
Ana dili, bu xalqin basbilԥnlԥrinin nöqteyi-nԥzԥrincԥ, indiki vaxtda xalqi birlԥsdirԥn bagdir. Ona görԥ dԥ
dilin saIlugi, tԥmizlugi, onun hԥrkes tԥrԥIindԥn agnasilmasi, ham gündԥlux hԥyatimizda, ham da elmi-
ԥdԥbi alԥmdԥ onun aktiv islԥnmԥsi xalqi daha da möhkԥm tellԥrinԥn bir-birinԥ bagliyer" |70, ʋ1 (7),
1992|.
"Vԥtԥn esqi" qԥzetinin sԥhiIԥlԥrindԥ çox maraqlidir ki, ana dili, onun saIligi ugrunda mübarizԥ hԥr an
isiqlanir. 1992-ciilaprel-may saylarinin birindԥ "Dilimizi ögrԥnax" adli yazini oxuyanda bu xalqin bir
dahacԥIakesliyinԥ, dilԥ hԥssas münasibԥtinԥ, mԥhԥbbԥtinԥ heyran qalirsan. "Ԥgԥr xalqimiz 47 yillux
repressiyayamԥ"ruz qalmissa, dilimiz yüzyilluxlarin repressiyasina mԥ"ruz qalmisdur. Öncԥ, gürci dilinin
ԥhatԥsindԥ oldugundan dilimizԥ çoxli gürci sԥsi vԥ sözlԥri keçmis, sohunki 47 yildԥysԥ ayri-ayri xalqlar
arasina sԥpԥlԥndugundan bir qaç qola haçalanmaginan saIlugini daha da yitürmisdur |70, ʋ3 (8), 1992|.
Qԥzetin3mart1992-ci il sayinda "Söndürülԥn ocax" adli yazida Xalid Tastanov ürԥk agrisi ilԥ yazirdi:
"Dinirԥvayԥtlԥrdԥ söylԥniyer ki, allah insana zulum edanda ԥvvԥl onun malini, sora haxlini, axirda da
canin aliyer. Dövlԥtlԥr dԥ ayri-ayriadamlari,yadakiçikxalqlarirepresiyaedandaԥvvԥl onun
mԥdԥniyyԥtini, sora dilini vԥ axirda da dogma torpagini ԥlindԥn alib didԥrgin saliyer" |70, ʋ1 (6), 1992|.
Mԥqalԥdԥn mԥ"lum olur ki, 30-cuillԥrdԥ Axisqada "Ԥdigön kolxozçusi", "Qizil rԥncbԥr" kimi yerli
qԥzetlԥrdԥ dԥ ana dilinin repressiyaya mԥ"ruz qalmasi tez-tez yada salinirdi.
80-ciillԥrin gürcü mԥtbuatinda bu xalqin dili haqqinda cahilanԥ mülahizԥlԥr, Iikirlԥr çap edilirdi.
Mԥsԥlԥn, "Literaturnaya Qruziya" jurnalinin 1988, 8-ci sayinda qeyd edilib ki, mesxet türklԥri dinini vԥ
dilinidԥyismis gürcülԥrdir. Bu Iikrԥ qarsi proIessor Samil Qurbanov "Mԥhsԥti türklԥri" adli tarixi-
xranolojioçerkindԥ tutarli cavab vermisdir: "Xalq özü durub bir tԥrԥIdԥ, kԥnardan onun milli
mԥnsubiyyԥti haqqinda uydurmalar, Iԥrziyyԥlԥr irԥli sürülür, hԥtta dilini, dinini dԥyismԥyԥ qԥdԥr agilsiz
vԥ cahil tԥkliIlԥr edilir" |70, ʋ1 (6), 1992|.
Heçkԥsin haqqi yoxdur ki, mübahisԥlԥrdԥ tԥrԥIkeslik edib siIarislԥ is görsün. Hԥr bir kԥs öz kökünü, öz
milliyyԥtini, dilini özü müԥyyԥnlԥsdirdiyi kimi,mesxettürklԥri dԥ özü bu islԥri müԥyyԥn etmԥlidir. Öz
dillԥrinin kesiyindԥ dayanan mesxet türklԥri 30-cuillԥrdԥn rayon mԥrkԥzlԥrindԥ milli dildԥ teatrlar açmis
vԥ öz lԥhcԥlԥrindԥ qԥzetlԥr yaratmisdilar: "Qizil rԥncbԥr" (1933), "Adigün kolxozçusu" (1936),
"Kommunist" (1930), "Qizil bayraq" (1938), "Bagban"(1933), "Sosializm kԥndi" (1940) vԥ s. |43, ʋ3
(8),1992|.
S.Qurbanov 1944-cüilԥ Orta Asiya torpaqlarina sürgün edilԥn mesxet türklԥrinin Iaciԥli hԥyatini tԥsvir
edԥrkԥn onlarin bu yad ölkԥlԥrdԥ dillԥrinin unuduldugunu da qeyd edir: Onlar dillԥrini, ԥn"ԥnԥlԥrini
unutmaga basladilar. Bu xalqin öz dilindԥ bircԥ dԥnԥ dԥ mԥktԥbi yoxdur. Basqa mԥdԥni müԥssisԥlԥrdԥn,
tԥskilatlardan isԥ heç danismaga dԥymԥz. Xalq öz dilini unutmaq tԥhlükԥsi qarsisindadir. Onudanԥzԥrԥ
almaq lazimdir ki, ölmԥz "Dԥdԥ Qorqud"un dili onlarin dilinԥ daha çox yaxindir. Heç olmasa, "Dԥdԥ
Qorqud"unxatirinԥ bu dili mԥhv olmaqdan qorumaq lazimdir. Bu isԥ indiki sԥraitdԥ mümkün deyil, çünki
Rusiyadaxilindԥkilԥr rusca, Özbԥkistandakilarözbԥkcԥ, Qirgizistandakilar qirgizca, Qazaxistandakilar
qazaxcaoxuyurlar.Mԥktԥblԥrdԥn büsbütün yayinanlar da vardir |44, ʋ3 (9), 1992|.
"Vԥtԥn esqi" qԥzetinin sԥhiIԥlԥrindԥ bu dilin vԥziyyԥti vԥ inkisaIi, hԥmçinin tԥbligi üçün çox islԥr görülür.
Qԥzetaprel-may (1992) sayinda yazirdi: Özbԥgistanda yasiyanlar özbԥkcԥnin, Qazaxistandakilԥr
qazaxcanin, Azԥrbaycandakilԥr azԥrbaycancanin tԥ"siri altina düsmislԥr. Hԥtta o vԥziyyԥtԥ gԥlmisux ki,
ayri-ayri zonalarda yasiyan ziyalilarimiz görüsduxda kendi Iikirlԥrini, hisslԥrini bir-birinԥ agnatmax üçün
rusdilini,russözlԥrini qullaniyerlԥr. Bu dԥhsԥtdür. Bu dilin ölümi demaxdur. Bu halin ögi alinmasa,
respublikalarin bagimsiz dövlԥtlԥr oldugi sindiki zamanda umumun basa düsԥcagi bir qonusux dili
yaranmasaxalqin birlugundan, birdasmasindan söz açmax olmaz. Bu isin öhtԥsindԥn ancax mԥtbuat
orqanlari yaratmaginԥn, xalqi kendi dilindԥ savadlandurmaginԥn gԥlmax olur.
Ilkin dövürlԥrdԥ asindi söylԥdugumuz dili bacardugumuz qԥtԥr türk ԥdԥbi dilinԥ uygunlasdurmax, oniyad
dillԥrin qaluxlarindan tԥmüzlԥmԥginԥn ham kirill qraIikali Azԥrbaycan ԥliIbasindan, ham da yavas-yavas
türkԥliIbasindan istiIadԥ etmaliyux |44, 3 (9), 1992|.
"Vԥtԥn esqi" qԥzeti bu dili mԥktԥblilԥrԥ öyrԥtmԥk mԥqsԥdilԥ proqramlar vԥ dԥrsliklԥr haqqinda
mԥ"lumatlar verir, dԥrslԥrin keçirilmԥsi qaydalarini göstԥrir. Mԥsԥlԥn, qԥzet 1992-ciilinaprel-may
sayindan e"tibarԥn "Türk ԥliIbasi" dԥrsliyindԥn müԥyyԥn nümunԥlԥr verir ki, bu da dilin tԥbligi üçün
mühümԥhԥmiyyԥt kԥsb edir. Qԥzet yazir ki, latin qraIikalitürkԥliIbasi hԥr yolinԥn tԥblig edilmԥli, bizim
xalqin yasadugi hԥr bir respublikada türk dilinin ögrԥnilmԥsinԥ mԥktԥblԥrdԥ vaxt ayrilmasina
çalismaliyux. Bu baximdan Azԥrbaycanda vԥziyyԥt nisbԥtԥn eydür. Ԥvvԥlԥn, 1992-ciyildԥn eski ԥliIbaya
keçiliyer ki, bu da latin qraIikasini ögrԥnmagimiza böyük yardimdur. Ikincisi, Azԥrbaycan Xalq Tԥhsili
Nazirligunun qԥrԥriynԥn türk dili ögrԥnilmԥsiyçün I-IÜsiniIlԥrdԥ haItada iki saat vaxt verilmisdür. Bu iki
saata uygun olarax da proqram vԥ "Türk dili" dԥrslugi islaniyer.
Azԥrbaycan Dövlԥt Elmi Tԥdqiqat Pedaqoji Elmlԥr Institunun isçisi Mԥhlüd cԥlilov yeni ԥliIba kitabi
hazirlamis vԥ bu dili I-IÜsiniIlԥrdԥ tԥdris olunmaga baslanmisdir.
"Vԥtԥn esqi" qԥzeti "Ana dilimiz" adli rubrika da açmis vԥ burada dil problemlԥri digԥr dillԥrlԥ
müqayisԥli sԥkildԥ isiqlandirilmisdir. 1991-ci ilin may ayinda çap edilmis (ʋ 3) "Yil aylari" adli
materialda Axisqa türklԥrinin özünԥmԥxsus ay adlari müasir türk dili vԥ rus dilindԥki ay adlari ilԥ
qarsiliqli sԥkildԥ verilmisdir. cԥdvԥldԥn bԥlli olur ki, Axisqa türklԥrinin dilindԥ spesiIik ay adlari (zԥmԥri,
qüçük,kirԥz, oraq, xarman, böqrüm, qoç, karakis vԥ s.) mövcuddur.
Qԥzetin 1991-ci il aprel sayinda isԥ "HaIta günleri" adli yazida bu dildԥ islԥnԥn hԥItԥ adlari rus dilindԥ
qarsiligi ilԥ göstԥrilmisdir: Bazarertԥsi - Ponedelgnik, Sali -Vtornik,Çԥrsԥnbԥ -Sreda,Pԥrsԥnbԥ -
Çetverq,cuma-Pԥtniüa, cumaertԥsi -Subbota,Bazar- Voskresenge.
Qԥzetin hԥmin sayinda bu xalqin toponimlԥrini, yasayis mԥskԥnlԥrinin adlarini öyrԥnmԥk üçün siyahi vԥ
xԥritԥ verilmisdir. Xԥritԥ "Mesxeti -cavaxetixԥritԥsi" adlanir.
Belԥliklԥ, Axisqa türklԥrinin qarsisinda duran çox mühüm problemlԥrdԥn biri Ana dili problemidir.
"Vԥtԥn esqi" qԥzetinin 3 iyul 1992-ci il sayinda "Mesxet türklԥrinin dili tԥdqiq edilir" adli yazida deyilir:
Mesxettürklԥri qԥdimlԥrdԥn yad dilli xalqlarin ԥhatԥsinԥ düsmüs, buna görԥ dԥ qԥdim leksik layini vԥ
qrammatik qaydalarini saxlamisdir. Hԥmin xüsusiyyԥtlԥrin askara çixarilib elmi izahinin verilmԥsi vԥ bu
dilinilkqrammatikasinin yazilmasi mesxet türklԥrinin hԥyatinda tarixi hadisԥ hesab oluna bilԥr" |48,
03.VII.1992|.
1991-ciilin23aprelindԥ AzԥrinIorm mԥtbuatda "Mesxeti türklԥrinin qrammatikasi yaradilir" xԥbԥrini
verdi. InIormasiyada deyilirdi ki, Azԥrbaycan Respublikasi EA Nԥsimi adina Dilçilik Institutu türk dillԥri
sö"bԥsinin ԥmԥkdaslari üzԥrinԥ çԥtin, lakin xeyirxah vԥziIԥ -Mesxetitürklԥrinԥ öz qrammatikasini
yaratmaqdakömԥk etmԥk vԥziIԥsini götürmüsdür. Bu gün Mesxeti türklԥrinin taleyi çoxlarina
mԥ"lumdur. Bԥlkԥdԥ mԥhz buna görԥ indi çox ԥrazilԥrԥ sԥpԥlԥnmis bu xalqin tarixi, dili, mԥdԥniyyԥti
alimlԥrin diqqԥtindԥn kԥnarda qalir.
Is prosesindԥ* baslica tԥdqiqat obyekti siIahi xalq yaradiciligi -Iolklorvԥ danisiq dili nümunԥlԥridir.
Gԥlԥcԥk ԥsԥrԥ dilin asagidaki bölmԥlԥri daxil olacaqdir: Ionetika, leksika vԥ morIologiya |47,
23.IV.1991|.
-------------------
*Qeyd:1998-jiilԥ Nԥsimi adina Dilçilik Institutunun bir qrup ԥmԥkdasi (proI. Q.Mԥsԥdiyev, I.e.d.
H.Quliyev, I.e.n. F.Xaliqov vԥ Ԥ.Ԥsԥdov) axisqalilarin dilxüsusiyyԥtlԥrini öyrԥnmԥk mԥqsԥdilԥ Saatli
rayonundae
Belԥliklԥ, bu ԥsԥr indiyԥ kimi görülԥn islԥrin bir hissԥsidir. Mesxet türklԥrinin dili ilk dԥIԥ kompleks
sԥklindԥ arasdirildigindan dissertasiyada xalqin tarixinin, etnik mԥdԥniyyԥtinin, dilinin tԥdqiqivԥziyyԥti
barԥdԥ mԥ"lumat verilmis, axisqalilarin dilinin Ionetik, leksik vԥ sintaktik xüsusiyyԥtlԥri sistem sԥkilindԥ
tԥdqiq edilmisdir.
ɉ Ɋ Ɉ Ƚ Ɋ Ⱥ Ɇ Ɇ Ⱥ
ȼɫɟɫɨɸɡɧɨɝɨ ɨɛɳɟɫɬɜɚ "ȼȺɌȺɇ"
ɦɟɫɯɟɬɢɧɫɤɢɯ ɬɭɪɨɤ
ə Ɂ ɕ Ʉ
7. 1. Ɉɛɳɟɫɬɜɨ "ȼɚɬɚɧ" ɜɫɟɝɞɚ ɫɬɨɹɥɨ ɢ ɫɬɨɢɬ ɧɚ ɩɨɡɢɰɢɢ ɪɚɜɟɧɫɬɜɚ ɩɪɚɜ ɜɫɟɯ ɧɚɪɨɞɨɜ ɧɚ ɫɜɨɟ
ɹɡɵɤɨɜɨɟ ɩɪɨɲɥɨɟ ɩɪɢɧɰɢɩɚɯ ɧɚɢɛɨɥɶɲɟɝɨ ɛɥɚɝɨɩɪɢɹɬɫɬɜɨɜɚɧɢɹ ɤɚɴɞɨɦɭ ɢɡ ɹɡɵɤɨɜ ɧɚɪɨɞɨɜ
ɋɋɊɂ.
7. 2. ȼɨɫɫɬɚɧɚɜɥɢɜɚɹ ɚɥɮɚɜɢɬ ɧɚ ɨɫɧɨɜɟ ɥɚɬɵɧɢ, ɪɚɡɜɢɜɚɟɬ ɧɚ ɪɨɞɧɨɦ ɹɡɵɤɟ ɥɢɬɟɪɚɬɭɪɭ, ɮɨɥɶɤɥɨɪ,
ɬɨɩɨɧɢɦɵ ɢ ɧɚɪɨɞɧɨɟ ɬɜɨɪɱɟɫɬɜɨ.
7. 3. Ɉɛɳɟɫɬɜɨ "ȼɚɬɚɧ" ɩɨɞɞɟɪɴɢɜɚɟɬ ɩɪɢɧɰɢɩɵ ɜɵɫɨɤɨɣ ɤɭɥɶɬɭɪɵ ɞɜɭɹɡɵɱɢɹ ɢ ɦɧɨɝɨɹɡɵɱɢɹ,
ɪɚɜɟɧɫɬɜɚ ɩɪɚɜ ɧɚ ɹɡɵɤɨɜɨɟ ɛɭɞɭɳɟɟ ɧɟɡɚɜɢɫɢɦɨ ɨɬ ɤɨɥɢɱɟɫɬɜɚ ɝɨɜɨɪɹɳɢɯ ɧɚ ɬɨɦ ɢɥɢ ɢɧɨɦ ɹɡɵɤɟ.
7. 4. Ɉɛɳɟɫɬɜɨ "ȼɚɬɚɧ" ɞɨɥɴɟɧ ɞɨɛɢɬɶɫɹ ɪɚɜɟɧɫɬɜɚ ɩɪɚɜ ɧɚ ɛɟɫɩɪɟɩɹɬɫɬɜɟɧɧɨɟ ɪɚɡɜɢɬɢɟ ɪɨɞɧɨɝɨ
ɹɡɵɤɚ, ɩɢɫɶɦɟɧɧɨɫɬɢ ɢ ɟɺ ɩɪɢɦɟɧɟɧɢɟ, ɨɛɳɟɫɬɜɟɧɧɨɣ ɤɭɥɶɬɭɪɧɨɣ ɴɢɡɧɢ, ɩɪɚɜɨ ɨɛɭɱɟɧɢɹ ɧɚ
ɪɨɞɧɨɦ ɹɡɵɤɟ ɢ ɜɨɫɩɢɬɚɧɢɟ ɞɟɬɟɣ ɧɚ ɪɨɞɧɨɦ ɹɡɵɤɟ ɜ ɞɨɲɤɨɥɶɧɵɯ ɭɱɪɟɴɞɟɧɢɹɯ.
7. 5. Ɉɛɳɟɫɬɜɨ "ȼɚɬɚɧ" ɞɨɛɢɜɚɟɬɫɹ ɩɪɚɜɨ ɧɚ ɩɨɥɧɨɹɡɵɱɢɟ, ɬ.ɟ. ɧɚ ɩɨɥɧɨɰɟɧɧɨɟ ɜɥɚɞɟɧɢɟ ɹɡɵɤɨɦ ɢ
ɟɝɨ ɢɫɩɨɥɶɡɨɜɚɧɢɟ ɤɚɤ ɫɪɟɞɫɬɜɨ ɧɟ ɬɨɥɶɤɨ ɛɵɬɨɜɨɣ ɨɛɳɟɧɢɹ, ɧɨ ɢ ɬɜɨɪɱɟɫɤɨɝɨ ɪɚɡɜɢɬɢɹ ɤɭɥɶɬɭɪɵ,
ɛɟɡ ɱɟɝɨ ɱɟɥɨɜɟɤ ɨɛɪɟɱɟɧ ɧɚ "ɩɨɥɭɹɡɵɱɢɟ" ɢ "ɩɨɥɭɤɭɥɶɬɭɪɭ".
7. 6. Ɉɛɳɟɫɬɜɨ "ȼɚɬɚɧ" ɫɱɢɬɚɟɬ ɪɭɫɫɤɢɣ ɹɡɵɤ ɤɚɤ ɫɪɟɞɫɬɜɨ ɦɟɴɧɚɰɢɨɧɚɥɶɧɨɝɨ ɨɛɳɟɧɢɹ ɢ ɢɦɟɟɬ
ɩɪɚɜɨ ɧɚ ɫɜɨɛɨɞɭ ɨɛɳɟɫɬɜɟɧɧɵɯ ɨɛɟɞɢɧɟɧɢɣ ɩɨ ɹɡɵɤɨɜɵɦ ɢɧɬɟɪɟɫɚɦ.
Yadmühitdԥ, müxtԥliI dillԥrin ԥhatԥsindԥ uzun bir inkisaI yolu keçmis Axisqa türklԥrinin dili bu gün
ancaqtԥsԥrrüIatla bagli mövqeyini qoruyub saxlamisdir. MüxtԥliI mԥnbԥlԥr,sԥnԥdlԥr göstԥrir ki, ԥvvԥllԥr
bu dilin intisar vԥ islԥk dairԥsi yüksԥk olmusdur. Bu dilԥ 30-cuillԥrdԥ "tatar dili" vԥ "Azԥrbaycan dili" dԥ
deyilib.Gürcüstandagürcülԥr, Iirԥnglԥr vԥ digԥr millԥtlԥr bu dildԥ danisir, mahni oxuyur vԥ qosqular
qosurdular.Budildԥ Iolklor nümunԥlԥri yaziya alinirdi. Hԥmin Iikirlԥrԥ akademik N.Y.Marrin qeyd vԥ
gündԥliklԥrindԥ rast gԥlirik |137, s. 27-31|.
Dilyadmühitԥ, durgunluq vԥziyyԥtinԥ düsԥndԥ ictimai Iunksiyasini qismԥn dԥ olsa itirir, onun islԥklik
dairԥsi vԥ yayilma areali zԥiIlԥyir. Axisqa türklԥrinin dԥ dili belԥ olmusdur. Bu dil ԥsas Iunksiyani yerinԥ
yetirԥ bilmԥmis, dialekt çԥrçivԥsindԥ qapanib qalmis, ancaq kommunikativlik imkanligini mühaIizԥ
etmisdir.
Axisqalilarin dili ԥsrlԥr boyu ԥlaqԥdԥ oldugu dillԥrin tԥ"siri altina düsmüs, onlarin bir sira
qanunauygunluqlarini mԥnimsԥmis, bununla belԥ, öz milli ruhunu da qoruyub saxlaya bilmisdir. Bu dil
Azԥrbaycan, gürcü, rus, özbԥk, uygur dillԥri ilԥ tԥmasda olmus, söz alib, söz vermisdir.
Azԥrbaycana köçüb gԥlԥrkԥn ayri-ayri yas qruplarinin dil leksikonu xeyli dԥyismis, orta nԥslin vԥ
cavanlarin dillԥrindԥ türk, gürcü, özbԥk dillԥrindԥn, ԥn cavan nԥslin dilinԥ isԥ üstԥlik Azԥrbaycan dilindԥn
çoxlusözvԥ iIadԥ daxil olmusdur |9, 02.III.1990; 69, s. 14-15|.
Buԥhalinin dili yalniz onlarin yasadiqlari regionlarda ailԥ-mԥisԥt Iunksiyasini yerinԥ yetirir, evdԥ,
danisiqda mԥhdud dairԥdԥ islԥdilir.
Axisqa türklԥrinin dil xüsusiyyԥtlԥri ilk dԥIԥ akademik Y.N.Marr, akademik S.S.cigiya tԥrԥIindԥn
öyrԥnilmisdir. Y.N.Marr 1904-1905-ciillԥrdԥ cԥnub-qԥrbi Gürcüstanda olarkԥn bu ԥrazidԥ yasayan
türklԥrin dili ilԥ ԥtraIli tanis olmus, hԥmin dilin Ionetik qanun vԥ hadisԥlԥri, danisiq dilinin qrammatik
qurulusu, eyni zamanda, bu dilin dialekt xüsusiyyԥtlԥri haqqinda ilk dԥIԥ mԥ"lumat vermisdir |137, s. 27-
31|.Y.N.Marr1928-ci ilin yazinda türklԥrin yasadigi Abastuman rayonuna gԥlmis, Abastuman ԥtraIinda
yasayan türklԥrin bԥ"zi dil xüsusiyyԥtlԥrini (Ionetik vԥ leksik xüsusiyyԥtlԥr) öyrԥnmԥyԥ çalismisdir.
Leksik materialin toplanmasindamüԥlliIԥ Adigün rayonunun Varxan-Saxankԥndinin sakinlԥri Musir
Hԥbiboglu vԥ Dԥvris Ԥhmԥdoglu kömԥk etmislԥr. Y.N.Marr Azgur türklԥrindԥn topladigi leksik material
ԥsasinda 1937-ciildԥ hԥcmcԥ çox da böyük olmayan, amma qiymԥtli, maraqli Iaktlarla zԥngin olan
"Zametkiotureükomԥzike okrestnostey Abastumani" mԥqalԥsini yazmisdir. Bu mԥqalԥdԥ 53 söz, o
cümlԥdԥn, bԥ"zi ay vԥ cograIi adlar da tԥhlil edilmisdir. Hԥmin sözlԥr gürcü, Azԥrbaycan vԥ ermԥni
dillԥrilԥ müqayisԥ edilmisdir. Y.N.Marr Axisqa türklԥrinin dili üçün asagidaki xarakterik xüsusiyyԥtlԥri
göstԥrmisdir. a) naliçie zvuka x-,otsutstvuöheqovliteraturnomԥzike (baxça, kirx, doxxuz); b) perexod s-
s (ister vm. lit. ister); v) vipadenie -h- v intervokalgnoy poziüii vizivaöhie dolqotu okruhaösix qlasnix
(saad-sahat) i dr. |137, s. 27|.
R.I.Sor bu dili "ԥcԥri türk sivԥsi" |184, s. 43, 44| adlandirmis ki, bu sԥhv S.S.cikiya tԥrԥIindԥn tԥnqid
edilmisdir. S.S.cikiya ilk dԥIԥ "Mesxeti dialekti" terminindԥn istiIadԥ etmisdir.
S.cikiya sԥrti olaraq ԥhalinin1944-cüilԥ qԥdԥr yasadigi Mesxeti-cavaxetini Mesxetiya adlandirmis vԥ o
ԥrazidԥ yasamis etnoslarin dilini hԥmin cograIi ԥrazinin adi ilԥ baglamisdir |114, T. V, ʋ2, s. 831-839|.
S.cikiya1936-ci il dekabrin 1-dԥ Leninqrad Dil vԥ Ԥdԥbiyyat Institutunun türk-monqol kaIedrasinin
ümumi iclasinda «Anadolu türk dilinin Axalsix sivԥsi» mövzusunda mԥ
S.S.cikiyahԥmin mԥqalԥdԥ bir morIoloji hadisԥ - yönlük halin xüsusi bir Iormasi haqqinda mԥ"lumat
vermisdir. O göstԥrir ki, ikinci sԥxs tԥkin mԥnsubiyyԥt sԥkilçisiqԥbul etmis sözlԥr yönlük halda
islԥnԥrkԥn basqa türk dialektlԥrindԥn Iԥrqlԥnir. Basqa türk dillԥrindԥ özünü göstԥrilԥn "hallanan
söz¹mԥnsubiyyԥt sԥkilçisi ¹ hal sԥkilçisi" Iormulu (mԥs, ata-n-a)budildԥ özünü dogrultmur vԥ yerini
"hallanan söz ¹ hal sԥkilçisi¹mԥnsubiyyԥt sԥkilçisi" Iormuluna verir. (müq. et: baba-an, bas-a-n).Burada
"n"sԥsi mԥnsubiyyԥt, -aisԥ hal sԥkilçisi kimi çixis edir.
1926-27vԥ 1931-37-ciillԥrdԥ S.S.cikiya Axisqa türklԥrinin XÜI yüzilliyԥ - osmanli imperiyasina qԥdԥrki
dilxüsusiyyԥtlԥrini öyrԥnir. O, bu dili müqayisԥli planda -gürcü,Azԥrbaycan, laz, ermԥni dillԥrilԥ,
hԥmçinin Anadolu türklԥrinin dili ilԥ qarsilasdirir, ümumi vԥ müstԥrԥk xüsusiyyԥtlԥri askar edir. Bu
baximdan onun tԥdqiqatlarinin böyük elmi-nԥzԥri ԥhԥmiyyԥti vardir.
S.S.cikiyanin tԥdqiqatlarinda dil ԥlaqԥlԥri dԥ ԥtraIli öyrԥnilib. Onun gürcü -türkvԥ gürcü -Azԥrbaycan
dilԥlaqԥlԥrindԥn bԥhs edԥn asagidaki ԥsԥrlԥri vardir: "Ob odnom qruzinskom tureüke svԥzannom s
kollektivnim trudom, v törkskix ԥzikax", "O Qruzino-Azerbaydjanskixԥzikovix vzaimootnoseniԥx",
"Poԥsnenie nekotorix slov vostoçnoqo proisxojdeniԥ", "Nekotorie osobennosti tureükoy reçi qruzinskoqo
naseleniԥ Mesxeti" vԥ s.
70-ciillԥrdԥ Axisqa türklԥrinin dil xüsusiyyԥtlԥri Orta Asiya alimlԥrinin dԥ maragina sԥbԥb olmus, bu
haqdaF.Ԥliyev |78|, B.Xasanov |176, s. 192-194|tԥdqiqatlar aparmislar. B.Xasanov Axisqa türklԥri
dilinin lügԥt tԥrkibinԥ qazax dilinin tԥ"sirini müԥyyԥn Iaktlar ԥsasinda öyrԥnmisdir. F.Ԥliyev namizԥdlik
dissertasiyasini Qazaxistanda yasayan Axisqa türklԥrinin dilinin leksikasina hԥsr etmisdir.
Sabircancԥlilovun Axisqa türklԥrinin dilinin morIologiyasina aid bir neçԥ qiymԥtli mԥqalԥsi vardir |109,
ʋ1, 1982, s. 122-128|.
Azԥrbaycan dilçilԥri Axisqa türklԥrinin dili haqqinda demԥk olarki,tԥdqiqat aparmamislar. Halbuki
Azԥrbaycanin Saatli, Sabirabad, Quba, Beylԥqan, Xaçmaz, Abseron vԥ digԥr bölgԥlԥrindԥ xeyli türk
ailԥlԥri yasayir. Fԥrqanԥ hadisԥlԥrindԥn sonra isԥ Azԥrbaycana çoxlu türk ailԥlԥri köçürülmüsdür. Odur ki,
azԥrbaycanlilarin da bu xalqin dil xüsusiyyԥtlԥri ilԥ tanis olmalari müԥyyԥn zԥrurԥtdԥn yaranir. Axisqa
türklԥrinin dili ilԥ Azԥrbaycan türklԥrinin dillԥri arasinda oxsar vԥ Iԥrqli cԥhԥtlԥr mövcuddur vԥ bu
xüsusiyyԥtlԥri tԥdqiq edib öyrԥnmԥk dilçiliyimizԥ, o cümlԥdԥn, türkologiyayaxeyliIaydaverԥ bilԥr.
II FԤSøL. FONETøKA
II FԤ6ø/
)21(7ø.$
2.1. FONEMLԤ56,67(0,
Axisqa türklԥri indiyԥ kimi sabitlԥsmis ԥliIba sistemindԥn istiIadԥ etmԥmislԥr. Gürcüstanda yasayarkԥn
gürcüԥliIbasindan, Qazaxistanda, Azԥrbaycanda, Özbԥgistanda vԥ Rusiyanin digԥr bölgԥlԥrindԥ isԥ rus
qraIikali ԥliIbadan istiIadԥ etmislԥr. Qeyd edilԥn ԥliIbalar hԥmin ԥhalinin mԥdԥni hԥyatinda bu vԥ ya digԥr
dԥrԥcԥdԥ rol oynamisdir. Gürcü ԥliIbasi ilԥ onlarin qԥzetlԥri nԥsr edilmis, teatr ԥsԥrlԥri vԥ s. yazilmisdir.
30-cuillԥrdԥ Axisqa bölgԥsindԥ "Ԥdigön kolxozçusi", "Qizil rԥncbԥr" kimi yerli qԥzetlԥr bu ԥliIbada çap
edilmisdir.
KirilԥliIbasinda axisqalilarin istiIadԥ etdiyi ԥliIba asagidaki kimidir:
AaPpp
BbRr
VvSs
QqTtt
G g U u
DdÜü
EeFI
Ԥ ԥ X x
JjHh
ZzÜü
I i Ç ç ç
I i c c
Y y S s
Gg
Gg
Kkk
Ggg
Ll
Mm
Nn
N q (qovusuq sԥs)
Oo
Öö
Gürcüstandasovethökumԥti qurulana qԥdԥr Axisqa türklԥri öz dillԥrindԥ yazib-oxumus, 1924-cüildԥn
sonratürkdilindԥ olan mԥktԥblԥr baglanmisdir. Bu mԥsԥlԥdԥn danisan Ԥ.Ԥnsarov "Ahisqa türklԥri" adli
kitabçasinda yazirdi: Usaqlarimiz dogma ana dilindԥ tԥhsil ala bilmԥdilԥr. Axisqa türklԥrinԥ usaqlarini
gürcüdilindԥ oxumagi tԥkliIetdilԥr. Gürcü dilini usaqlar bilmirdilԥr. Axisqa türklԥrinin ԥsl Iaciԥlԥrindԥn
birielԥ bu vaxt basladi. Bir xalqin övladlari ana dilindԥ tԥhsil ala bilmԥyib gürcü, rus dillԥrindԥ oxumaga
getdilԥr. Bu da usaqlarin milli zԥmindԥn tԥdricԥn uzaqlasmasina gԥtirib çixarirdi |24, s. 6|.
Sovetdönԥmindԥ onlar rus qraIikali ԥliIbadan istiIadԥ etmislԥr. "Mesxeti Türklԥrinin ÜmumittiIaq
"Vԥtԥn" cԥmiyyԥtinin Orqani" olan "Vԥtԥn esqi" adli qԥzet bu ԥliIba ilԥ ԥvvԥlcԥ Kabardin-Balkar
bölgԥsinin Urvan rayonunda, rus vԥmillidildԥ, sonra isԥ Saatli rayonunun Fԥtԥlikԥnd kԥndindԥ (1991-ci
ilin mart ayindan) öz dillԥrindԥ vԥ Azԥrbaycan dilindԥ çap olunmaga baslanmisdir. Qԥzetin çapinda
A.Pepenovun, A.Kadirovun, S.cԥlilovun, G.Sahinin vԥ basqalarinin böyük ԥmԥyi olmusdur.
Axisqa türklԥri, Azԥrbaycan türklԥri kimi, indi latin qraIikali ԥliIbadan istiIadԥ etmԥyԥ baslamislar.
"Mesxeti-türkdili- ԤliIba (II siniI, proqram) adli proqramin ԥlyazmasinda bu ԥliIba haqqinda asagidaki
mԥ"lumatlari oxuyuruq: "Mesxeti -türkdili"ԥliIbasi latin qraIikasi ԥsasinda tԥrtib olunmusdursa da,
buradaAzԥrbaycan ԥliIbasi ilԥ tam uygunluq tԥskil edԥn, yazilisi vԥ oxunusu ilԥ heç cür Iԥrqlԥnmԥyԥn a,
o,e,ԥ, k, g, x hԥrIlԥri mövcuddur.
Bԥ"zi böyük vԥ kiçik hԥrIlԥrin yazilisi (V,v; S,s; O,o; Q,q; M; p; R,r; I,i; U,u; Y,y) Azԥrbaycan dili
ԥliIbasindaki hԥrIlԥrlԥ eyni olsa da, basqa-basqa sԥslԥri iIadԥ edir.
Mesxeti-türkdilindԥ Azԥrbaycan vԥ türk ԥdԥbi dillԥrindԥn Iԥrqli özünԥmԥxsus abruptiv sԥslԥr (r, G, k, t, s)
mövcuddur.Busԥslԥrin sadԥlԥrdԥn(r,G,k,t,s)istԥr tԥlԥIIüz, istԥrsԥ dԥ mԥ"na cԥhԥtdԥn Iԥrqli oldugu
diqqԥt mԥrkԥzindԥ saxlanilmalidir. Azԥrbaycan vԥ rus ԥliIbalarindan kԥskin sԥkildԥ Iԥrqlԥnԥn (N, L, R, G,
V,Svԥ s.) hԥrIlԥrin spesiIik yazilis texnikasinin, onlarin ilkin komponentlԥrinin vԥ elementlԥrinin
öyrԥnilmԥsi xüsusi diqqԥt tԥlԥb edir.
Aa,Ee,Ԥ ԥ, O o, G g, K k, X x sԥslԥrinin yazilisi vԥ tԥlԥIIüzü Azԥrbaycan dilindԥ oldugu kimidir.
B v, S s, D d, G, N n, M m, P p, R r, I i, U u, Y y hԥrIlԥrinin yazilisi eyni, tԥlԥIIüzü isԥ Iԥrqlidir.
Abruptivsԥslԥrin tԥlԥIIüzünԥ xüsusi Iikir verilmԥlidir. R-r,K-k,t-t,d-d,S-ssԥslԥrinin mԥ"naca Iԥrqli
xüsusiyyԥtlԥri diqqԥt mԥrkԥzindԥ saxlanilmali, bu mԥqsԥdlԥ dԥ hԥmin sԥslԥrin mԥ"na Iԥrqlԥndirdiyi tikan-
tikan;tar-tar;tor-tor;tuj-tuj;tag-tag;ral-ral;raja-raja;ras-ras;jirax-jirax;kal-kal;gaz-gaz;gal-kal,kav-
kavvԥ s. sözlԥrin kontekstindԥ öyrԥnilmԥlidir.
Axisqa türklԥri krill qraIikali ԥliIbada 10 sait sԥsdԥn istiIadԥ etmislԥr: a, e, i, o, u, ö, ü, ԥ, i, g.
Ggsaitindԥn istiIadԥyԥ görԥ bu dil türk ԥdԥbi dilindԥn vԥ Azԥrbaycan dilindԥn Iԥrqlԥnir. Ԥ saitindԥn
istiIadԥyԥ görԥ Azԥrbaycan dilinԥ yaxinlassa da, müasir türk ԥdԥbi dilindԥn ayrilir. Ԥ saiti olmadigi üçün
türkԥdԥbi dilindԥ 8 sait Ionem Iԥrqlԥndirilir.
Saitlԥri bu dildԥ ön damaq (i, ö, ü, ԥ, e), arxa damaq (a, i, o, u), dodaqlanan (o, ö, u, ü) vԥ dodaqlanmayan
(a, e, i, i, ԥ) olmaqla müxtԥliI qruplara ayirmaq olur.
Axisqalilarin dilindԥ dԥ dodaq vԥ damaq ahԥngi, ԥsasԥn, sabitdir. Mԥsԥlԥn: burgun, tütün, gövül, dügün vԥ
s. Bir sira sözlԥrdԥ isԥ, türk ԥdԥbi dilindԥ oldugu kimi, dodaq ahԥngi pozulur. Mԥsԥlԥn: uIax, günah, uldi,
buzli, kurdi, qomsi vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ (hԥmçinin digԥr oguz qrupu türk dillԥrindԥ) iki saitin yanasi gԥlmԥsi xarakterik
deyil.Ancaqbԥ"zi samitlԥrin (mԥsԥlԥn, y samitinin) düsmԥsi nԥticԥsindԥ saitlԥr qosalasir. Mԥsԥlԥn:
Kimsԥ bilmԥz bu dünyanin isini,
Neçԥlԥri tökmüs göün yasini
Dԥrԥԥ atmislԥr mԥzar tasini.
(Simsԥk Sürgün Kaxaretli).
Bucԥhԥt canli danisiq dilinԥ xas olan bir xüsusiyyԥtdir.Lakinbunubԥ"zԥn türk dillԥrindԥ diItonq saitlԥrin
mövcudlugu kimi dԥ izah edirlԥr |73, s. 128|.
Axisqalilarin dilindԥ o saitinin söz daxilindԥ bir-biriniizlԥmԥsi sԥciyyԥvidir: oroc (Asi yox, oroc tutar -
ԥski söz), xoroz (Baxtsiz ötԥn xorozin basinikԥsԥrlԥr - ԥski söz).
Axisqa türklԥrinin dilindԥ samitlԥrin ümumi miqdari 24-dür.Samitlԥri sadԥ (k, p, t, ç, g) vԥ abruptiv (k, p,
t,ç,g)olmaqlaikiqrupabölürlԥr. Abruptiv samitlԥr Ionematik mԥ"na dasiyir.
Mԥsԥlԥn, çag: Bundan sora kobliyan çay,
Çaglar bԥnim yürԥgimdԥ (c.Xalidov).
cag: Bin doxxuz yüz qirx dörd! Galip gԥlԥn cag
(c.Xalidov).
Abruptivsamitlԥrin ümumi miqdari 7-dir(r,t,k,G,G,J,g).
Arxasira samitlԥri (n, saqir nun, x, y) vԥ qovusuq ts samiti.
G samitinin söz ԥvvԥlindԥ islԥnmԥsi (xüsusԥn dԥ, ԥrԥb vԥ Iars mԥnsԥli sözlԥrdԥ) adi haldir. Galib,
Gԥnimԥt, GԥIil vԥ s.
Yԥrԥnnük deyilsԥ, sirrin dogrusi
GԥIil bir-birizԥ çalxisiyersiz (c.Xalidov).
Vsamitibudildԥ bizim dilimizdԥki n sԥsini ԥvԥz edir:
gövül: Gövül istar, düsem dövran eyliyem,Qoyçoxolsunbelԥ toyi, sennigin (c.Xalidov).
V- samiti iki sait arasinda islԥnԥrԥk müasir Azԥrbaycan dilindԥki y -sԥsini ԥvԥz edir. Mԥsԥlԥn: savux -
soyuq.
Savuxdan,acluxdan,yuxusuzluqdan
2.1.1.ABRUPTIV FONEMLԤ5
BudilinIonetiksistemindԥ k, k, p, t, ç konsonantlari kimi paralel islԥnԥn abruptiv sԥslԥr mövcuddur ki,
busԥslԥr partlayan burun sԥslԥrilԥ (k, k, p, t, ç) omonim sözlԥrdԥ bir neçԥ Ionematik mԥ"na yarada bilir.
Mԥsԥlԥn, kav (lovga) -kav (qarmaq); paça (salvarin asagi hissԥsi)-paça (sixilmis qati bal); tor (setka) -tor
(kԥhԥr at); çag (yas) - çag (ԥlcԥk) vԥ s. |78, s. 6|.
Abruptivsamitlԥr bu dildԥ elԥ inkisaI etmis Ionemlԥrdԥndir ki, istԥr türk sözlԥrindԥ, istԥrsԥ dԥ alinma
sözlԥrdԥ digԥr sԥslԥrlԥ eyni hüququ mövqedԥ çixis edir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ abruptiv samitlԥrin mövcud olmasi ilk dԥIԥ R.I.Sor tԥrԥIindԥn askar edilmisdir.
R.I.Sorun, Y.N.Marrin, S.S.cikiyanin Iikrincԥ, bu dildԥ islԥnԥn abruptiv samitlԥr Iber-QaIqazvԥ Dagistan
dillԥrinin substrat qaliqlaridir. Bu qaliqlar Ionetik substratlardir |184, s. 43-44;137,s.31;113,s.116-
122|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ abruptivlԥsmԥ hadisԥsi -karvԥ cingiltili samitlԥrin abruptivlԥsmԥsi söz önündԥ,
söz ortasinda vԥ söz sonunda bas verir. Mԥsԥlԥn; baliq -palux,bal-pal,butulka- potlika, dayi-tayi, dag -
tag, spiçka -piçka,metro-mitro,kvartira-kuarter,skamya-iskamvԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ islԥdilԥn abruptiv sԥslԥrԥ Azԥrbaycan dilinin Zaqatala vԥ Qax sivԥlԥrindԥ dԥ
rastgԥlmԥk olur; bu da Iber -QaIqazdillԥrinin tԥ"siridir.
Axisqa türklԥrinin dili digԥr türk dillԥrindԥn samitlԥr sisteminin zԥnginliyi ilԥ Iԥrqlԥnir. Abruptiv samitlԥr
(k, p, t, ç, g), arxasira samitlԥri (n - sagir nun, x) vԥ qovusuq ü samiti butoplumundilinԥ spesiIiklik verir.
Busamitlԥrin ԥksԥriyyԥti Ionematik mԥzmuna malikdir.
AbruptivIonemlԥrin tԥsviri:
T- önsira, dil-dis, partlayan, kar, abruptiv samitdir. Bu Ionem T-samitindԥn abruptivliyi ilԥ seçilir vԥ
onunlaIonematikoppozisiyatԥskiledir.BusamitIonematikmԥzmuna malikdir. Mԥs.: tikan (iynԥ) -tikan
(çԥpis, oglaq, keçi balasi); tar (musiqi alԥti) -tar(dar),tor(setka)-tor(kԥhԥr) vԥ s.
T-Ioneminԥ hԥm türk, hԥm gürcü substratlarinda, hԥm dԥ alinma sözlԥrdԥ leksik vahidin hԥr üç
mövqeyindԥ rast gԥlinir: turmux (mala, dirmix), turnax (dirnaq), taksi (taksi), tank (tank), çintli -qr.(kal,
yetismԥmis, dԥymԥmis meyvԥ) vԥ s.
P- qosadodaq, önsira, partlayan, kar, abruptiv samitdir. P -Ionemindԥn abruptivliyi ilԥ Iԥrqlԥnir vԥ
onunlaIonematikoppozisiyatԥskil edir. Mԥsԥlԥn: para (pul) - para (usaq oyunu), pal (bostanin kԥsiyi) -
pal (bal), paça (salvarin asagi hissԥsi) - paça (sixilmis bal), pas (saqqiz) -pas(topuvermԥ), Pitik (mԥktub)
- pitik (senok-küçük)vԥ s.
P-Ionematikmԥzmuna malikdir vԥ axisqalarin dilindԥ sԥrbԥst samitdir. Bu Ionemԥ hԥm türk, hԥm gürcü
substratlarinda, hԥm dԥ alinmalarda leksik vahidin üç pozisiyasinda rast gԥlinir: palux (baliq), paproz
(siqaret),turxi(tam,eynilԥ), pirpila (kԥpԥnԥk), sapka (sapka), sulep (parasenka) vԥ s.
P-Ionemipvԥ b samitlԥrini ԥvԥz edir.
Ç- önsira, yumsaqdamaq, partlayan, kar abruptiv samitdir. Bu samit ç-dannԥvԥsliyi ilԥ seçilir vԥ onunla
Ionematikoppozisiyatԥskil edir: çurax (çiraq) - Çurax (insan adi), çag (zaman, vaxt), çag (sԥbԥkԥ) vԥ s.
Buabruptivsamitleksikvahidinhԥr üç mövqeyindԥ Iԥal sԥkildԥ islԥnir: çiplax, çinçar (gicitkԥn), kunçul
(kԥnar), paçka (paçka), piçka (spiçka), tuç (dodaq) vԥ s.
K-Ionemi-dilortasi, partlayan, kar, abruptiv samitdir. K -dilortasi samitindԥn abruptivliyi ilԥ Iԥrqlԥnir.
Arxasira kar, abruptiv k -samitindԥn ԥmԥlԥ gԥlmԥ yerinin daha irԥli olmasi ilԥ seçilir vԥ yalniz incԥ
saitlԥrdԥn ԥvvԥl vԥ bԥ`zԥn sonra islԥnir. Fonematik mԥzmun dasimir vԥ özünü k - Ioneminin varianti kimi
göstԥrir. Türk mԥnsԥli sözlԥrdԥ k sԥsinԥ rast gԥlinmir. Gürcü substratlarinda, rus-Avropamԥnsԥli
alinmalarda Iԥalliq göstԥrir: keçeç (kԥpԥk), kilo (kiloqramm), kino (kino), pitik (küçük), akiska (akuska),
pik(pik)vԥ s.
K-sԥsi K -Ioneminiԥvԥz edir
S-dilönü,alveolyar,sürtünԥn, kar, nԥIԥsli, aIIrikatdir. Axisqa türklԥrinin dilindԥ bu samit Ionematik
mԥzmuna malik deyil vԥ semantik cԥhԥtdԥn Iԥrqlԥndirici keyIiyyԥt dasimir. Lakin substrat vԥ alinmalarda
intensivliyinԥ görԥ Iԥrqlԥnir. Abruptiv qarsiligi ilԥ variantliq tԥskil edir. Bu Ionem variantina gürcü
sözlԥrindԥ sözün hԥr üç mövqeyindԥ rast gԥlinir: Sise (Üise) -qruz,toponim,keses(kԥpԥk), kasitava
(armudnövü).
Rusdilindԥn keçmis sözlԥrdԥ sözönündԥ islԥdilԥn S sԥsi S-ilԥ ԥvԥzlԥnir: üement ~ siment, üepg ~ sep vԥ
s.
N (sagir nun) - dilarxasi, sonorlu, cingiltili samitdir. Bu sԥs qԥdim türk dillԥrindԥ Iԥal islԥnmisdir. Türk
dillԥrinin sonraki inkisaI dövrlԥrindԥ bu sԥs maraqli bir yol keçmisdir. «Drevnetörkskiy uvulԥrniy
nosovoy saqir-nunvtureükomiazerbaydjanskomliteraturnomԥzike, kak pravilo, prevratilsԥ v n, a v
otdelgnix sluçaԥx v zvukovie kompleksi: pd, pd, pk ili soqlasnie g, g, k, j, m» |111, ʋ116, V, 1965,
s.265|.
N-samitininqeyri-mütԥhԥrrikliyi arasdirmalarda qeyd edilmisdir. |104, s. 18|. Axisqa türklԥrinin dilindԥ
sԥrbԥst «sagir nun» sԥsi yox dԥrԥcԥsindԥdir. Burada biz yalniz arxasira samitlԥrin tԥ`siri ilԥ meydana
çixan «sagir nun» haqqinda danisa bilԥrik. Çünki hԥmin mövqԥlԥrdԥ türk mԥnsԥli olmayan sözlԥrdԥ dԥ adi
sonorn-sԥsi çoxvaxtn-sԥsinԥ keçir.
N (sagir nun) sԥsinin meydana gԥlmԥ mövqelԥri.
1.G-samitindԥn ԥvvԥl: yengi, yüng, canga, düngüz, yengԥ, tüIԥng, dԥng, lԥngaz vԥ s.
2.K-samitindԥn ԥvvԥl: xinkal, çankla, çinko vԥ s.
3.K-samitindԥn ԥvvԥl: kinkilԥ (ditdili), tank,cankürmax(itinhürmԥsi) vԥ s.
4.Q-samitindԥn ԥvvԥl: ԥnqadi (tam), anqurmax (anqirmaq), anqo (agilsiz), anqa (zümrüdi anqa qusi,
yanqulmax)sԥhv etmԥk vԥ s.
5. G -samitindԥn ԥvvԥl: zangal (zԥng), qanga (qanqal) vԥ s.
6.X-samitindԥn ԥvvԥl: Iunxurmax/punxurmax.
G -samiti- arxasira, küylü, cingiltili, spirant samit. Bir sira türk dialektlԥrindԥ Iԥal islԥnԥn samitdir. G -
samiti Axisqa türklԥrinin dilindԥ sözün müxtԥliI mövqelԥrindԥ islԥdilir. Mԥsԥlԥn: gayat (çox), gozapa
(pambiq qozasi), gus (kԥrpiç), gemi · qr. Gomi (görünüs), grnamax (hürmԥk), aguz, tag (dag), çag
(zaman)vԥ s.
ProI.A.Axundovgöstԥrir ki, müasir türk vԥ Azԥrbaycan dillԥrindԥ antautda g - Ionemi islԥnmir |4, s.
258|.
Azԥrbaycan dilinin ԥsas lügԥt Iondunun diqqԥtlԥ arasdirilmasi nԥticԥsindԥ mԥ`lum olur ki, ilk sԥs g -ilԥ
baslanan azԥrbaycanca söz dilimizdԥ yoxdur. Ilk sԥsi g-ilԥ baslanan sözlԥrin tԥxminԥn ԥksԥriyyԥti
dilimizԥ ԥrԥb dilindԥn keçmisdir: Mԥsԥlԥn: galib, gaib, güssԥ, geyrԥt vԥ s. |54, s. 43-44|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ bir sira tԥqlidi sözlԥr /yamsimalar/ vardir ki, g - samiti anlautda islԥdilir: gargar,
gugun, guzulti, gurutun, graç vԥ s.
X- samiti, arxasira, nԥIԥsli, kar, spirant. Müasir türk ԥdԥbi dilindԥ islԥnmir. Lakin Axisqa türklԥrinin
özünԥmԥxsus sözlԥrindԥ,elԥcԥ dԥ gürcü substratlarinda, digԥr alinmalarda sözün üç mövqeyindԥ islԥnir:
xoroz, xasta, xasur, maxas (qayçi), kixe (turs), tisxal (armud növü), xotorlanmax (qirxmaq) vԥ s.
X-samitianlautdaԥdԥbi dildԥki k -samitiniԥvԥz edir.
Xsԥsinԥ görԥ Axisqadilitürkԥdԥbi dilindԥn Iԥrqlԥnir. X sԥsi söz sonunda bԥ"zԥn qosa qq sԥsini ԥvԥz
edir:hax-haqq.
Qüvvԥtim var, ԥdԥtim var, dilim var
Haxyolundahԥp çalisan elim var (c.Xalidov).
Tsamitinindcingiltilisamitininmövqeyiniüstԥlԥmԥsi bu dildԥ Iԥaldir. Mԥsԥlԥn: tag-dag, talda-daldavԥ
s.
Ԥqilmiyan uca basli, Bizim taglar, bizim taglar.
Qayasina çix qanad aç.,
Boranolsataldayaqaç(c.Xalidov).
Gerçekdanmi getdin gördün tag göskündԥ kövlԥri
Seyretdinmi tas tԥmԥlli, bԥdԥvrԥli ԥvlԥri (c.Xalidov).
Sözsonundansonorsamitionabirlԥsԥn -lar sԥkilçisini öz tԥ"siri altina alaraq l sԥsini n sԥsinԥ çevirir.
Mԥsԥlԥn:
Budünyadangedaroldux,
Qalannarasalamolsun,
Bilmiannԥ bilsin bizi,
Bilԥnnԥrԥ salam olsun (Yunis Ԥmrԥ).
N samitinin qosalasmasi türk mԥnsԥli sözlԥrdԥ dԥ müsahidԥ olunur:
Istiyersin halaya gԥl, bar oyna
Toyda togar güni, ayi sennigin (c.Xalidov).
Türkԥdԥbi dilindԥ oldugu kimi, bu dildԥ dԥ musiqili-tonik vurgu özünü göstԥrir.
Türkԥdԥbi dilindԥn Iԥrqli olaraq, Axisqa dilindԥ sagirn islԥnir. Mԥsԥlԥn:tԥlԥng. Saralmis tԥlԥnglԥr,
verandir baglar
Bülbülün qondugi dallar zԥrisan (Xasta Hasan).
Buradatԥlԥng sözündԥ sagir n "ng" qovusugunda tԥzahür etmisdir.
MüasirAzԥrbaycan dilindԥ "agil" tipli sözlԥr axisqalilarin dilindԥ h samiti ilԥ baslanir. Bunu vaxti ilԥ
N.Y.Marr da müsahidԥ etmisdir. Mԥsԥlԥn: Bülbülün yerinԥ bayquslar qonmis, Haxlimi (aglimi) tagayir
etdimdԥ gԥldim (Simsԥk Sürgün Kaxaretli).
Bԥ"zi türk dillԥrindԥ oldugu kimi, Axisqa dilindԥ dԥ iki saitin arasinda bitisdirici y, s samitlԥri artirilir.
Mԥsԥlԥn:
Hԥr qapiya yüz yol getdiz
Ayagiz xeyirli olsun (Yitgin Qomoroli).
MüasirAzԥrbaycan dilindԥn Iԥrqli olaraq, söz ԥvvԥlindԥ y samitinin islԥnmԥsi müsahidԥ olunur: igid-
yigid,ürԥk -yürԥk, iyirmi -yigirmi.
Allah deyib oturmisux, Yürԥkdԥ qԥm bitürmisük (I.Sahzadԥ ogli);
Yigidkimimԥrd durmisiz
Göskԥ nisan yapdurmisiz (Yitgin Qomoroli).
Ԥn çox müsahidԥ olunan Ionetik xüsusiyyԥtlԥrdԥn biri q samiti ԥvԥzinԥ x samitinin müxtԥliI mövqelԥrdԥ
islԥdilmԥsidir. Mԥsԥlԥn:
esq - asx: Sizdԥki hünԥrԥ sasdim,
cosa gԥldi yatan asxim.
VaraxlandiVԥtԥn asxim
Baragiz xeyirli olsun (Yitgin Qomoroli).
Onudaqeydetmԥk yerinԥ düsԥr ki, Axisqa türklԥri bԥ"zԥn eyni sözün müxtԥliI Iormalarindan istiIadԥ
edirlԥr. Mԥsԥlԥn, Y.Qomoroli adli sair asx, Mԥhԥmmԥd Pasali ogli adli sair isԥ esq islԥtmisdir:
Na esqinan puvarlardan su içdim,
Na ilhamsiz cosamadim, Vԥtԥnim (M.Pasali ogli).
Haqq- hax: haxin (haqqin) sԥsi, türkün nidasi, millԥtin taleyi qollarimda qüvvԥtԥ döndi (I.Sahzadԥ ogli).
Doqquz- doxxuz: Bin doxxuz yüz qirxdörd!Qalipgԥlԥn cag (c.Xalidov).
Buԥlamԥt çox sözlԥrdԥ müsahidԥ edilir ki, biz bunun sԥbԥbini hԥlԥ dԥ Axisqa dilindԥ orIoqraIiya
qaydalarinin sabitlԥsmԥmԥsindԥ, tԥnzimlԥnmԥmԥsindԥ, imla qaydalarinin naqisliyindԥ, elԥcԥ dԥ danisiq
diliilԥ mԥtbuat dili arasinda Iԥrqin aradan qaldirilmamasinda görürük. Bizcԥ, mԥtbuat vԥ sԥnԥtkarlar
hԥmin cԥhԥtԥ diqqԥt yönԥltmԥli, bu pԥrakԥndԥlik aradan götürülmԥlidir.
Yigidsözüdԥ bԥ"zԥn igid sԥklindԥ yazilir: Bax; bizԥ hԥmin igid çavusun mԥrmiy qaldurdugi anin inami
gԥrԥkdür (I.Sahzadԥ ogli).
Gövülsözüdԥ bԥ"zԥn könül sԥklindԥ yazilir:
Nerdԥ gözԥl görsԥn könül yetürmԥ
Ara,dilbԥrlԥrin xosuna dolan (Usta Mürtԥz).
Imla pԥrakԥndԥliyindԥn bԥhs edԥrkԥn bu xalqin böyük oglu Ömԥr Faiq Ne"manzadԥ narahatligini belԥ
iIadԥ etmisdir: "Imla xüsusunda dünya üzündԥ elԥ bilirԥm ki, bizdԥn bԥdbԥxt, bizdԥn uygunsuz heç bir
millԥt yoxdur. Ingilis, Iirԥng ԥdiblԥri hԥlԥ o yana dursun, heç bir çini-maçinli, siyamli bir ԥdib düsünmԥz
ki,birsözün,ԥdatin imlasini iki-üç cür yazsin. Amma gԥlibbizimԥdiblԥrԥ baxin. Bir sözü biri
"anlamԥzsԥn", o biri "anlamԥzson", daha o biri "anlamԥzsin", dördüncüsü "anlamazsin" yazir. Iki-üçcür
yazilan minlԥrcԥ sözlԥrdԥn mԥn nümunԥ üçün bir neçԥsini yaziram: "nԥsl" - "nasil", "qԥzgan" -"qԥzan" -
"qazan","istԥyür -istiyor-istԥyir", "ancaq" -"ancax","demir"-"dԥmur", "bԥsqԥ" - "basqa", "anlasilsun -
anlasilsin - anlasilsin", "doqri" - "dogru", "gԥlmisün" -"gԥlmisin" -"gԥlmԥsün" -"gԥlmԥsin" vԥ qeyrԥ.
Bu imla ayriligi tԥzԥ Iikirlԥrdԥ, tԥzԥ yazilarda daha artiq görünür, hԥlԥ bundan sonra daha çox
görünԥcԥkdir. Bunlardan anlasilir ki, türk imlasi hԥlԥ müԥyyԥn deyil; hԥlԥ ümumԥn bir imla tԥrzi qԥbul
edilmԥmisdir.
Bizdԥ imla qarsiligi ondan ötrü elԥ olub ki, biz türk lԥhcԥsinԥ, türk dilinin qanununa tabe olmaqdanziyadԥ
ԥrԥb vԥ Iars imlasina tԥqlid etdiyimiz kimi, dilimizi, imlamizi da ԥrԥblԥrdԥn almaga, özümüzü itirib
ԥrԥblԥsmԥyԥ çalismisiq. Min illԥrdԥn qalan türk adlarimizi, türk lԥgԥblԥrimizi, türk sözlԥrimizi hԥqarԥtlԥ
çürüdübdilimizԥ heç yarasmayan adlari tapmisiq |58, s. 78-80|.
Axisqalilarin dilindԥ dԥ iki samitin yanasi gԥlmԥsi daha çox alinmalarda özünü göstԥrir. Onlar bu
qosaligin (müxtԥliI samitli) qarsisini almaq üçün samitlԥr arasina saitlԥr ԥlavԥ edir vԥ danisiq dilindԥ
oldugu kimi qԥzet vԥ se"rdilindԥ dԥ bu Iormadan istiIadԥ edirlԥr. Mԥsԥlԥn: sehr - sihir: Fԥlԥk bizi
sihirlamis, baglamis,
Bu sihiri açamadim, Vԥtԥnim (Mԥhԥmmԥd Pasali ogli).
Axisqa türklԥrinin istiIadԥ etdiyi Ionemlԥrdԥn biri dԥ Xԥzԥr tayIalarindan qalma qovusuq Üü (ts)
samitidir.BuIonemgürcümԥnsԥli leksemlԥrdԥ vԥ toponimlԥrdԥ müsahidԥ olunur. Belԥliklԥ, bu ԥhalinin
istiIadԥ etdiyi abruptiv sԥslԥri Iber-QaIqazdillԥrinin, Ü samitindԥn istiIadԥni qԥdim türk tayIa dillԥrinin,
Ggsԥsindԥn istiIadԥni rus vԥ qazax dillԥrinin, tԥ"sirihesabedirik.
Budildԥ n - sagir nun, qovusuq nq* Ioneminin hazirda mövcudlugunu qԥdim bir xüsusiyyԥtin mühaIizԥ
edilmԥsi Iakti kimi müsahidԥ edirik.
--------------------
*Qeyd:Müasirtürkdillԥrinin bir çoxunda qovusuq nq sԥsi tԥkamül nԥtijԥsindԥ parçalanaraqnvԥ q
sԥslԥrinԥ ayrilmisdir |86, c. 9|.
Gg samitinin söz ԥvvԥlindԥ islԥnmԥsi dԥ qԥdim ԥlamԥtlԥrdԥndir.
BudilinIonetikxüsusiyyԥtlԥri, ilk növbԥdԥ, gürcü alimlԥrinin diqqԥtini cԥlb etmisdir. Y.Marr bu dilin
Ionetik qurulusu ilԥ bagli bԥ"zi xarakterikxüsusiyyԥtlԥri göstԥrmisdir |137, s. 27|.
S.cԥlilov hԥmin dilin Ionetikasina dair namizԥdlik dissertasiyasi yazmisdir. Ancaq dissertasiyanin
nԥticԥlԥri heç bir yerdԥ çap edilmԥmisdir.
F.F.Ԥliyev "Oçerki po leksike ԥzika turok Kazaxstana" ԥsԥrinin müvaIiqbölmԥlԥrindԥ bu ԥhalinin dilinin
Ionetikxüsusiyyԥtlԥrindԥn dԥ bԥhs etmisdir |78, s. 8-10|.
Bütünbunlarabaxmayaraq,hԥmin dilin Ionetik sistemindԥ öyrԥnilmԥyԥ ehtiyaci olan mԥsԥlԥlԥr
mövcuddurvԥ onlari arasdirmaga çalismisiq.
Qԥdim sԥslԥr. Ԥksԥr türkdillԥrinin Ionetik sistemindԥn çixmis n sԥsinin ilkin Iormalari olan nq (n¹q),
sagir N (nun) öz islԥkliyini Axisqa türklԥrinin dilindԥ qoruyub saxlamisdir. NQ sԥs qovusugu hԥmin
ԥhalinin dilindԥ ng sԥklindԥ tԥzahür edir. Bu sԥsdԥn bԥhs edԥn tԥdqiqatçilargöstԥrir ki, hԥmin sԥslԥr istԥr
qԥdim, istԥrsԥ dԥ müasir türk dillԥrindԥ söz basinda islԥnmir, amma söz ortasinda bütün türk dillԥrindԥ
müsahidԥ edilir |167, s. 168|. Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ bu hala tԥsadüI edirik. Mԥsԥlԥn: Oyan da,
oyanuIaxdayavrum. SaIax da yengi atiyer (c.Xalidov); Yetdi yil ölmissԥ, yengi çürimis, Ahu gözlüm, nԥ
dönԥrsin mԥzari (Asiq Mԥmmԥd SԥIili); Bismillah demԥyinԥn donquz bostandan çixmaz (ԥski söz).
Velyar (sagir) n* sԥsinin islԥnmԥsi. Bu sԥsin Axisqa türklԥrinin dilindԥ hԥlԥ dԥ islԥnmԥsi Ionetik
qurulusun zԥiI inkisaIi ilԥ baglidir. Axisqa türklԥrinin dilindԥ n g dilarxasi burun Ioneminin n (sagir n)
varianti q, g, k, g samitlԥrinin ԥvvԥlindԥ islԥnir. Asagidaki nümunԥlԥr bu baximdan xarakterikdir: kingilԥ
(agcaqanad), yangilmax, çanklamax (cirmaqlamaq), tԥlnԥng, hangi vԥ s. Saralmis tԥlnԥnglԥr verandir
baglar
-----------------
*Qeyd: Sagir n (velyar n) sԥsi dilin arxa hissԥsinin yumsaq damaga yaxinlasmasi ilԥ ԥmԥlԥ gԥlԥn burun
sonorudur|221,j.1,s.62|.
Bülbülünqondugi dallar zԥrisan (Xasta Hasan);
Sԥnԥ qurban olem Ardahan çayi,
Aparursanhangidiyarabԥni
(Senliklԥ Sümaninin deyismԥsindԥn).
Axisqa türklԥrinin dilindԥ sԥrbԥst N (sagir nun) sԥsi mövcud deyil. Hԥmin sԥs bu ԥhalinin dilindԥ yalniz
arxasira samitlԥrinin tԥ"siri ilԥ meydana çixir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ anlaut vԥ inlautda n (sagir nun) sԥsinԥ tԥsadüI olunur. Bu dildԥ hԥmin sԥs bir
sira sözlԥrdԥ tarixi Iunksiyasini qoruyub saxlamisdirsa da, digԥr mövqelԥrdԥ, ya n, m, v sԥslԥrinԥ
çevrilmis, ya tamamilԥ düsmüs, ya da metateza hadisԥsinԥ ugramisdir: n~n: bԥn·bԥn, sana·sԥnԥ,
tanri·tanri; N~M: qosmi-konsi, kölmԥk-könlԥk; n-v:tov-ton/don;tamamilԥ düsür: sora -sonra,yalquz/
yalagiz -yanil/yolunuz;metatezahadisԥsinԥ ugrayir: douz - donuz, agna - anga / anla-busözün
aynamax Iormasi bԥ"zi sivԥlԥrdԥ Azgur, Xirtaz vԥ b. kԥnd sivԥlԥrindԥ islԥnir.
Ԥ -sԥsinin müxtԥliI pozisiyalarda islԥnmԥsi. Müasir türk ԥdԥbi dilindԥ ԥ saitinԥ tԥsadüI olunmur, lakin
dialektvԥ sivԥlԥrdԥ bu sait qeydԥ alinmisdir. Axisqa türklԥrinin dilindԥ isԥ ԥ saiti müxtԥliI pozisiyalarda
çixis edir: ԥv, ԥtmԥk, qԥlin, masinԥ vԥ s.
Bu dünyanin acluguni gördux biz,
Ԥtmԥk nԥdür, bos otuni yedux biz (G.Sahin);
Ԥgladuxca axar gözlԥrim yasi (I.Sahzadayev).
Axisqa türklԥrinin dili digԥr türk dillԥrindԥn samitlԥr sisteminin zԥnginliyi ilԥ seçilir.
Axisqa türklԥrinin dili regional tԥ"sirlԥr nԥticԥsindԥ x samitini mԥnimsԥmisdir. Bu cԥhԥt hԥmin dili türk
ԥdԥbi dilindԥn Iԥrqlԥndirir.
X-sԥsinԥ sözün müxtԥliI pozisiyalarinda rast gԥlmԥk olur: xasir, xarman, xasta, ximiz, maxas (qayçi),
savux, baxsa, çaxal vԥ s.
Yazin ortasinda xarmanlar dolar (I.Sahzadayev);
Uzaxdan baxarsin - yesil tԥpԥli,
Yaxina gedԥrsin, gülli-çiçԥkli (I.Sahzadayev);
Bizԥ güc gԥlԥmԥz boran, qar, savux (G.Sahin).
MüasirAzԥrbaycan dilindԥ qosa samitli (qq) bԥ"zi sözlԥr Axisqa türklԥrinin dilindԥ tԥk samitli x sԥsilԥ
iIadԥ olunur: çaqqal (Azԥrbaycan dili), çaxal (Axisqa türk dili). Çaxallar mԥlԥsür, ularlar qurdlar (Asiq
Mԥmmԥd SԥIili).
MüasirAzԥrbaycan dilindԥ qosa samitli (qq) bԥ"zi sözlԥr Axisqa türklԥrinin dilindԥ qosa samitli xx sԥsilԥ
dԥ iIadԥ olunur: doqquz (Azԥrbaycan dili) - doxxuz (Axisqa türk dili).
2.1.2. TAYFA DILININ QALIQLARI
Ü-lasma tarixԥn Gürcüstan ԥrazisindԥ mԥskun olmus xԥzԥrlԥrin dil xüsusiyyԥtlԥri ilԥ bagli hadisԥdir.
Axisqa türklԥrinin samitlԥr sistemindԥ müsahidԥ olunan Ionetik xüsusiyyԥtlԥrdԥn biri dԥ -ü-lasmadir.
Lakinqeydetmԥk lazimdir ki, axisqalilarin dilindԥ ü-sԥsinin istiIadԥ areali çox mԥhduddur.Hԥr halda
sabir-xԥzԥr ittiIaqi türklԥrinin dil qaliqlari |26, s. 91-95|olanbuxüsusiyyԥtin bu gün axisqalilarin
dilindԥ qalmasi maraq dogurmaya bilmir.
Bu qovusuq sԥsin genezisi haqqinda türkoloji ԥdԥbiyyatlarda müԥyyԥn Iikirlԥr mövcuddur. M.Rԥsԥnen,
N.Poppe, K.Menqes, A.M.Serbak ü-ni pratürk ç-nin qanunauygun inkisaIi hesab etmislԥr. Buna ԥks
mövqeyi- qovusuq ü arxetipindԥn daha sadԥ ç-ya inkisaIi S.X.Akbayev tԥkliI etmisdir |77, s. 100-101|.
N.A.Baskakov yazir ki, vaxti ilԥ xԥzԥr dilindԥ "ç"sԥsi ilԥ paralel olaraq "ü" sԥsi dԥ islԥnmisdir |85, s.
110-111|.
E.Ԥzizovun nöqteyi-nԥzԥrincԥ, tatar dilinin misar dialekti haqqinda tԥdqiqat müԥlliIi olan L.Maxmutova
müxtԥliI türk dilli areallarda ü-lasmanin vԥ ona paralel olan dz-lԥsmԥnin yayilmasini düzgünԥsaslandirir:
"ü-lasmanin vԥ ԥksԥr hallarda ona paralel dz-lԥsmԥnin belԥ yayilmasi ehtimal etmԥyԥ ԥsas verir ki, ü-dz
aIIrikatlari bir vaxtlar türk tayIalarinin müԥyyԥn hissԥsi üçün sԥciyyԥvi olmusdur ki, bir sira tarixi
sԥbԥblԥr üzündԥn müxtԥliI ԥrazilԥrԥ düsmüslԥr |26, s. 94; 143, s. 66|.
Ü-samiti axisqalilarin dilindԥ islԥnԥn Üxituban, Tse kimi toponimlԥrdԥ, elԥcԥ dԥ gürcü alinmalarinda
(üatxi) yagli pendir, üintal (küçük) müsahidԥ olunur: Molla YüsüI deqar Üxitubana / Hani Tse, Hani
Varxan/Bizqazansaxolurçalxan(A.M.SԥIili).
Qosa sԥslԥr. Bu dilin Ionetik sistemindԥ p, q, x, t, s samitlԥri qosa islԥnԥ bilir.
P- samitinin qosalasmasi:
Doppununtarixiuzunolsada,
Özbԥqin andiri, mirasidur o (A.M.SԥIili);
Sԥn qaldursan, biz qaldursax hԥppimiz(A.M.SԥIili).
Q- samitinin qosalasmasi: Yiyanda ԥtmԥqi pozulur halin
Düsԥndԥ tԥqqԥtdԥn, gücdԥn qocalux (A.M.SԥIili).
X- samitinin qosalasmasi: Bir baba doxxuz ogul bԥslԥr, doxxuz ogul bir babayi bԥsliyamaz (ԥski söz).
T- samitinin qosalasmasi: Bu samit qosa sԥkildԥ saylarin tԥrkibindԥ islԥdilir. Lakin Azԥrbaycan dilindԥ bu
samitin istirak etdiyi qosa sԥs bir sԥslԥ iIadԥ edilir. Mԥs.: otuz (Azԥrbaycan dili) - ottuz (Axisqa türk dili).
Ottuzyeddidԥ ki, tuIan qopanda
Fitnԥ -Iԥsԥtlԥrԥ yol açilanda (A.M.SԥIili).
S - samitinin qosalasmasi: Müasir Azԥrbaycan dilindԥ tԥk samitli (s) sözlԥr bu dildԥ qosa s -samitiilԥ
yazilir. Bu ԥlamԥt hԥmin dilin orIoepik normalarina uygunlasdirilib:
Asagi (Azԥrbaycan dili) - assagi (Axisqa türk dili);
Görüsԥn görüsünԥ kԥlmisim, ana torpagim
Gül-çiçԥk ԥlimdԥ, basim assagi (A.M.SԥIili).
Maraqlidir ki, müasir Azԥrbaycan dilindԥ qosa s samiti ilԥ islԥnԥn bԥ"zi sözlԥr Axisqa türklԥrinin dilindԥ
tԥk samitlԥ yazilir: essԥk (Azԥrbaycan dili) - esԥk (Axisqa türk dili); At olmiyan yerdԥ esԥk dԥ atdur. At
yerinԥ esԥk baglama (ԥski söz).
Qsԥsinin qosalasmasi: daqqa (dԥqiqԥ). -Sizԥ on bes daqqa vaxt veriliyer! ("Vԥtԥn esqi" qԥzeti, noyabr
1992-ciil)*
-------------
*Qeyd:«Vԥtԥn esqi» qԥzetindԥ aylarin tarixi göstԥrilmԥyib.
2.2. AHԤ1*4$1818
Bu qanun Axisqa türklԥrinin dilinin Ionetik qurulusunda ԥsas yerlԥrdԥn birini tutur. Sözlԥrin
ԥksԥriyyԥtindԥ, hԥm türk mԥnsԥli, hԥm dԥ alinmalarda saitlԥr arasinda möhkԥm bir qanunauygunluq
vardir. Sözlԥrdԥ qalin saitlԥr qalin saitlԥri, incԥ saitlԥr incԥ saitlԥri izlԥyir.
a) Qalin saitlԥrin bir-biriniizlԥmԥsi: saux-sazax, qilic, balta-xizar, tavux-çuçullar, ayaxyalin, puvar, mal-
tavar, kortlug, urba, boxça, bayaz, lazut, lobya vԥ s.
b) Incԥ saitlԥrin bir-biriniizlԥmԥsi: ԥtmԥk, kütԥn (kotan), güvԥc, tԥrԥk, gԥmük, yԥmԥni, kömlԥk, küIԥ,
tԥlԥng, mԥnԥmsԥ, mԥndil vԥ s.
Ahԥng qanunun pozulmasi hallari da müsahidԥ olunur. Bu hala düzԥltmԥ sözlԥrin sonunda daha çox rast
gԥlmԥk olur. Belԥ ki, kök sözlԥrԥ artirilan leksikvԥ ya qrammatik sԥkilçilԥr ԥvvԥlki sԥslԥrlԥ uygunluq,
ahԥngdarliq yaratmir, incԥ saitdԥn sonra incԥ, qalin saitdԥn sonra qalin sait gԥlmir. Belԥliklԥ, ahԥng
qanunu pozulmus olur. Mԥsԥlԥn: hԥm suçli, hԥm gücli (ԥski söz); Tava dԥlux, tas dԥlux, bu dagԥldi
üstԥlux (ԥski söz): Zorun var isԥ, zurnaçibasi ol (ԥski söz): Taglari karladilԥr, yollari bagladilԥr (mani) vԥ
s.
Bucümlԥlԥrdԥki suçli, dԥlux, zurnaçibasi, taglari, yollari sözlԥrinin sonuna dogru sait sԥslԥrdԥ
keyIiyyԥtcԥ dԥyisiklik ԥmԥlԥ gԥlmis, arxacԥrgԥ saitlԥrindԥn sonra ön cԥrgԥ saitlԥri islԥnmisdir. Bu
qanunun pozulmasi bir neçԥ amillԥrlԥ baglidir: Axisqa türklԥrinin yazisi uzun müddԥt gürcü ԥliIbasi ilԥ
islԥndiyindԥn bu dilin sԥslԥrini yazida ԥks etdirmԥk çԥtin idi, belԥ bir çԥtinlik ilԥ sözlԥrdԥ saitlԥrin
ahԥngini pozurdu. Hԥmin xüsusiyyԥt Azԥrbaycan yazisinin uzun zaman ԥrԥb ԥliIbasi ilԥ islԥndiyi
dövrlԥrdԥ dԥ olmus, klassiklԥrin ԥsԥrlԥrindԥ dԥ müsahidԥ olunmusdur.
YaddilliԥliIbadan istiIadԥ nԥticԥsindԥ sözlԥrin sonuna artirilan leksik vԥyaqrammatikgöstԥricilԥrdԥ
çoxvariantliliq Iormalasmamis, yalniz sԥkilçilԥrin bir variantindan istiIadԥ olunmusdur. Çoxvariantli
sԥkilçilԥrin isԥ ön cԥrgԥ saitlԥrindԥn ibarԥt olan Iormalari islԥk olmus vԥ Axisqa türklԥrinin dilindԥ genis
yayilmisdir. Bu xüsusiyyԥt hԥmin ԥhalinin dilindԥ bir sira Ionetik hadisԥlԥr dԥ törԥtmisdir. Belԥ
hadisԥlԥrdԥn biri I-lԥsmԥ hadisԥsidir. Bu hadisԥ söz köklԥrinԥ i, li, çi vԥ s. birvariantli sԥkilçilԥrin
artirilmasi ilԥ ԥmԥlԥ gԥlir.
a) Birvariantli i sԥkilçisinin söz köklԥrinԥ artirilmasi nԥticԥsindԥ ahԥng qanununun pozulmasi: yazi, ogli,
kizi, sözi, puvari, kurdi, Iuruci, pantasi, avisi vԥ s.
Budԥrԥnin yazi gԥlsin,
Ogli gԥlsin, kizi gԥlsin,
Ilham alan yürԥgimin
Binhekmetlisözigԥlsin (cabir Xalidov);
Dupduripuvarihaxlima gԥldi (Ilim Sahzadayev);
Gezԥrdi içindԥ avisi, kurdi,
Pantasi, Iüruci, haxlima gԥldi (Ilim Sahzadayev).
b) Birvariantli li sԥkilçisinin söz köklԥrinԥ artirilmasi nԥticԥsindԥ ahԥng qanununun pozulmasi: qarli,
buzli,yanuxlivԥ s.
Qarli- buzli daglar haxlima gԥldi (I.Sahzadayev);
Yanuxlihavaidi.
v) Birvariantli çi sԥkilçisinin söz köklԥrinԥ artirilmasi nԥticԥsindԥ ahԥng qanununun pozulmasi: zurnaçi,
yabançi,avçivԥ s.
Zurnaçi zurnasini vaqonun nԥIԥslugundan çixardib vԥtԥn daglarina dogri sԥslԥndüriyerdi("Vԥtԥn esqi"
qԥzeti, noyabr 1992-ciil);Yapraxuldikuçukyürԥk bԥdԥndԥ, Vԥtԥnsizԥm -yabançiyamhԥr yerdԥ
(XeyransaMirzԥyeva); Biz qus idux uçaridux havada, Avçi vurdu düsürtdilԥr yuvadan (Musiqi Iolkloru)
vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ ahԥng qanununun pozulmasi Iaktlarindan biri dԥ burada dodaq sԥslԥrinin
üstünlüyüdür. Bu, danisiq dilindԥn gԥlԥn bir xüsusiyyԥt kimi qeyd edilԥ bilԥr. Asagidaki nümunԥlԥrdԥ
dodaqsԥslԥrinin üstün mövqeyini görԥ bilԥrik: Elԥ ondaykԥn adini «ayrilux havasi» qoydilԥr («Vԥtԥn
esqi» qԥzeti, noyabr 1992-ci il), Üstiaçux bir masin dԥ qapinin agzini kԥsdürmisdi, bilmam ki, sahabsizlux
yüzündԥnmi, nadansa bu yollar olduxca narahat olmisdi ("Vԥtԥn esqi" qԥzeti, noyabr 1992-ciil).
Dodaqsԥslԥrinin üstünlüyü, ԥsasԥn, lux sԥkilçisinintԥkvariantliligi ilԥ ԥlaqԥlidir. Ümumiyyԥtlԥ, bu
mԥsԥlԥlԥrin öyrԥnilmԥsi hԥmin dildԥ ahԥng qanununun pozulmasi Iakti ilԥ yanasi, orIoqraIik vԥziyyԥtin dԥ
aydinlasdirilmasina xeyli kömԥk edԥ bilԥr.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ eynicinsli saitlԥrin bir-biriniizlԥmԥsi asagidaki ardicilliqla bas verir:
1. Dilarxasi saitlԥrinin ahԥngi. a-a: bayaz, dava, balta, qatar. Dilarxasi saitlԥrin ahԥngi bԥ"zԥn pozula bilir:
yanux, acux, artux, masinԥ.
Axisqa türklԥrinin dilindԥki a-u sirasi bԥ"zԥn Azԥrbaycan dilindԥkio-u sirasina uygun gԥlir: tavux
(Axisqa türk dili) -toyuq(Azԥrbaycan dili). Ilk hecada a saitinin dԥyisԥrԥk o saitinԥ keçmԥsi,
ümumiyyԥtlԥ, ahԥng qanununda paradoksal vԥziyyԥtdir |72, s. 54|.
I-Iahԥngi Axisqa türklԥrinin dilindԥ pozulur, ikinci sԥsi "i"ԥvԥz edir: cirdi, çixdi vԥ s.
Alinma sözlԥrdԥ isԥ i - i ahԥngi bԥ"zԥn gözlԥnilir. Mԥsԥlԥn: sihir (sehr). Fԥlԥk bizi sihirlamis, baglamis,
Bu sihiri açamadim, Vԥtԥnim (M.Pasali ogli).
2.Dilönüsaitlԥrin ahԥngi. ԥ-ԥ: zԥmzԥm, vԥtԥn, ԥtmԥg, dԥdԥ, nԥnԥ, dԥrԥ, lԥçԥk, çԥpԥr vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ Azԥrbaycan dilinԥ mԥxsus ԥ-ԥ ahԥngi e-esaitlԥrinin bir-biriniizlԥmԥsi sԥklindԥ
müsahidԥ edilir. Basqa sözlԥ desԥk, bir çox hallarda, oguz qrupuna daxil olan digԥr dillԥrdԥki e-eahԥngi
Azԥrbaycan dilindԥkiԥ-ԥ ahԥnginԥ uygun gԥlir: keser (Axisqa türk dili) -kԥsԥr (Azԥrbaycan dili): Keser
kendi sapini yonmaz (ԥski söz), degeneg (Axisqa türk dili) -dԥyԥnԥk (Azԥrbaycan dili): Itin ölümü
gelince çobanin degenegin sürünür (ԥski söz).
Azԥrbaycan ԥdԥbi dilindԥ e-eahԥngi müsahidԥ edilmԥsԥ dԥ, dialekt vԥ sivԥlԥrdԥ saitlԥrin bu cür sirasina
rastgԥlmԥk mümkündür: gedecek, çeynemek, tekbetek, geder, verer |66, s. 59|.
I-I. Axisqa türklԥrinin dilindԥ söz köklԥrindԥ i saitinin i saitini izlԥmԥsi qanunu bizim dilimizdԥn Iԥrqlidir.
Busaitlԥr öz yerlԥrini basqa saitlԥrԥ verir. Mԥsԥlԥn, kuçuk (kiçik) sözündԥ i saiti öz yerini qalin u saitinԥ
vermisdir.
Bԥ"zԥn i-iahԥngi güclü mövqedԥn çixis edir. Mԥsԥlԥn, Azԥrbaycan dilindԥ islԥnԥn tülkü sözündԥki ü
saitininvԥziIԥsini tilkisözündԥ i saiti yerinԥ yetirmis, sanki i saiti digԥr saitin hüququnu ԥlindԥn almisdir.
Axisqa dilindԥ i saiti ԥ saitinin yerinԥ islԥnib eynihüquqlu sԥs sistemi yaradir. Ԥncir (Azԥrbaycan dili) -
incir (Axisqa türk dili).
Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ güclüdamaqsԥslԥri zԥiI damaq sԥslԥrini izlԥyԥ bilir. Sԥslԥr söz daxilindԥ
güclü-zԥiI iyerarxiyasi üzrԥ siralanir. Dilarxasi saitlԥrin ahԥngi bu cԥhԥtdԥn sԥciyyԥvidir.
A-I.Busaitlԥr bir-birinigüclü-zԥiI iyerarxiyasi prinsipinԥ ԥsasԥn izlԥyir. Hԥmin sԥslԥrin istirak etdiyi
sözlԥr oguz qrupu türk dillԥrindԥki sözlԥrlԥ eyniyyԥt tԥskil edir: arn /alin/, karvanbasi, karakis vԥ s.
Budilinbԥ"zi sözlԥrindԥ a-i ahԥngi a-i variantinda tԥzahür edir vԥ pozulur: tayi (dayi), aynali (aynali),
abbasi (abbasi) vԥ s.
A-Iahԥnginԥ a-u variantinda da rast gԥlirik: balduz (baldiz).
Axisqa türklԥrinin dilinin Ionetik sistemindԥ dilönü saitlԥrin ahԥngi dԥ genis yayilmisdir. Ԥn çox
müsahidԥ edilԥn ԥ-ivԥ i-ԥ istiqamԥtlԥrindԥki siradir.
Ԥ-I. Bu sԥslԥrin ahԥngi asagidaki tiplisözlԥrdԥ özünü göstԥrir: nԥrdi, qԥlin, çԥlik, ԥlli, kԥrinjԥ, kԥrԥIil, ԥvli
vԥ s.
Ԥ-I ahԥngi ԥvԥzinԥ ԥ-ü islԥnmԥsi hallari da müsahidԥ olunur: tԥmüz (tԥmiz). Bundan ԥlavԥ, ԥ-iahԥngi
yerinԥ e-i islԥnmԥsi bu dilin türk ԥdԥbi dili ilԥ yaxinligini göstԥrir. Mԥsԥlԥn: eski (ԥski), zengin (zԥngin).
I-Ԥ ahԥngi: mindԥr, dirqԥn, siçrԥtmԥ, kinkilԥ, sinԥk, kirԥz, Niqԥr, bilԥk, bitԥv, jiqԥr, çiçԥq, inԥk vԥ s.
E-I ahԥngi Axisqa türklԥrinin dilindԥ intensivdir. Mԥsԥlԥn: elti, peskir, peynir. Bu dildԥki e-iahԥngi,
bԥ"zԥnAzԥrbaycan dilindԥki a-i sirasini ԥvԥz edir: yesil (Axisqa türk dili) - yasil (Azԥrbaycan dili). E-Ԥ
ahԥngi: keçԥ, yeqԥn, enqԥ, qejԥ. Bԥ"zԥn Azԥrbaycan dilindԥ alinma sözlԥrdԥ olan e-ԥ ahԥngi Axisqa
türklԥrinin dilindԥ ԥ- ԥ sirasi ilԥ ԥvԥzlԥnir: vԥdrԥ (vedrԥ).
ZԥiI sԥslԥrin güclü sԥslԥri izlԥmԥsi hallari da Axisqa türklԥrinin dilinin Ionetik sistemindԥ ԥsas yerlԥrdԥn
birinitutur.I-Asaitlԥrinin bir-biriniizlԥmԥsi bu baximdan xarakterikdir: tirpan (dԥryaz), xirman, silag,
yirtar, kiça vԥ s.
Qeydetmԥliyik ki, dil önü I sԥsindԥn sona A sԥsinin islԥnmԥsi, ahԥng qanunun pozulmasi hali da
müsahidԥ olunur: kirva, sina, igna kimi sözlԥrdԥ müsahidԥ olunur. Ԥslindԥ bu sözlԥrdԥ islԥnԥn "a" sԥsi "ԥ"
sԥsinin Iunksiyasini yerinԥ yetirmisdir. Müq. et.: kirvԥ, sinԥ, iynԥ (Azԥrbaycan dili).
Dodaqsaitlԥrinin ahԥngi. Axisqa türklԥrinin dilindԥ eyni mövqeli dodaq saitlԥri bir-biriniizlԥyԥ bilir.
O-Oahԥngi: bogoz, kosot. Bu sözlԥrdԥki o-oahԥngi Azԥrbaycan dilindԥ o-asaitlԥrinin siralanmasi
sԥklindԥ tԥzahür edir: bogoz (Axisqa türk dili) - bogaz (Azԥrbaycan dili), kosot (Axisqa türk dili) - kosat
(Azԥrbaycan dili).
O-Oahԥngi Azԥrbaycan dilindԥ o-usaitlԥrinin siralanmasi sԥklindԥ dԥ müsahidԥ olunur: porsox (Axisqa
türkdili)-porsux(Azԥrbaycan dili); oroc (Axisqa türkdili)-oruc(Azԥrbaycan dili); xoroz (Axisqa türk
dili)-xoruz(Azԥrbaycan dili).
U-Uahԥngi. Axisqa türklԥrinin dilindԥ u-uahԥngi güclü mövqeyi ilԥ seçilir. Hԥmin ahԥng dilarxasi qapali
saitlԥrin bir-biriniizlԥmԥsi prinsipi ilԥ müsayԥt olunur: çuçul,buluz,buynuz,luxumvԥ s. U-Usaitlԥri
güclü mövqeyi basqa türk dillԥrindԥn Iԥrqli olaraq, Axisqa dilindԥ söz ortasinda u sait qosaligini ԥmԥlԥ
gԥtirir: tauux, douuz, kauun, dauul vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ u-uahԥngi ilԥ islԥdilԥn bir sira sözlԥrisԥ digԥr oguz qrupu türk dillԥrindԥn
(Azԥrbaycan, türkmԥn) Iԥrqlԥnir. Belԥ ki, bu dildԥ u saitindԥn sonra ikinci hecada i saitinin islԥnmԥsinԥ
tԥsadüI olunur: quzi (Axisqa türk dili) -quzu(Azԥrbaycan dili); uli (Axisqa türk dili) -ulu(Azԥrbaycan
dili), suyi (Axisqa türk dili) -suyu(Azԥrbaycan dili), kuyi (Axisqa türk dili) -quyu(Azԥrbaycan dili) vԥ
s.
Müasirtürkmԥn dilindԥ u-uahԥngi pozulur, ikinci u saiti yerinԥ i - saiti islԥnir: quzi, duri, uzin |145, s. 9|.
Ü-Üahԥngi. Ü-Üahԥngindԥ dilönü, qapali, dodaqlanan saitlԥr bir-biriniizlԥyir. Eyni mövqeli saitlԥr
sözlԥrin tԥrkibindԥ incԥ dodaq ahԥngini Iormalasdirir. dünqür, jüjük, qüjük, qüqüm, düdüq vԥ s.
MüasirAzԥrbaycan dilindԥ u-iahԥngini Axisqa türklԥrinin dilindԥ ü-ü sirasi ԥvԥz edir: YusiI-YüsüI.
Azԥrbaycan dilindԥ i-iahԥnginԥ tabe olan kiçik sözü Axisqa türklԥrinin dilindԥ ü-ü sirasi ilԥ ԥvԥzlԥnir:
Küçük tas bas yarar (ԥski söz): Küçük kövün böyük agasi (ԥski söz).
Axisqa türklԥrinin dilindԥ ü-ԥ ahԥngi dԥ genis yayilmisdir: yügrԥk, yüzgԥr, yüksԥk, küpԥ, küIԥ vԥ s. Bu
dilinbԥ"zi sözlԥrindԥ ü-ԥ sirasi u-ԥ saitlԥri ilԥ iIadԥ olunur. "SuIrԥ" sözündԥ bu ԥlamԥt müsahidԥ olunur.
Maraqlidir ki, Azԥrbaycan dilindԥ qalin saitlԥrdԥn ibarԥt olan o-a sirasini bu dildԥ ü-ԥ sirasi ԥvԥz edir.
Mԥsԥlԥn:Bazargünikütԥn (kotan) qosdum.
O-Uahԥngi. Bu ahԥng güclü-zԥiI iyerarxiyasi ԥsasinda yaranir. Burada dilarxasi açiq vԥ qapali dodaq
saitlԥri siralanir. Bu cür izlԥmԥ Axisqa türklԥrinin dilinin Ionetik sisteminԥ mԥxsus olan
qanunauygunluqlardan sayilir: oxçur (belbagi) - Oxçurundan altun düsiyer; opçu (anbar) -Yerolmur,ona
görԥ gԥminin opçusunda (anbarinda) oturerlԥr; oxçu (Ilk vuran oxçudur); xorum (Dünya yansa, bir xorum
otiyanmaz)(ԥski söz); boncuq, qolcuk vԥ s.
O-Uahԥnginin Axisqa türklԥrinin dilindԥ Iԥrqlԥnԥn ԥlamԥtlԥri dԥ vardir. Bu dildԥ digԥr türk dillԥrindԥn
Iԥrqli olaraq, o saitindԥn sonra i saitinin islԥnmԥsi hallari da müsahidԥ olunur: sosi, komsi (qonsu), quri vԥ
s.O-dansonrai-nin islԥdilmԥsi, i saitinin hԥlԥlik o saitinin tԥ"siri ilԥ labiallasmamasi demԥkdir.
Azԥrbaycan dilinin dialektlԥrindԥ, hԥmçinin türkmԥn dilindԥ u saitinin yerinԥ i - saitinin islԥnmԥ hallari
mövcuddur.Budayԥ"qin ki, labiallasma tԥ"sirinin hԥlԥ dԥ zԥiIliyi ilԥ baglidir: qonsi, oqri (türkmԥn
dilindԥ), otiz, doqqiz (Azԥrbaycan dilinin dialektlԥrindԥ). M.S.Sirԥliyev bu prosesi dodaq ahԥnginin
pozulmasi Iakti sayir |66, s. 48|.
Ö-Öahԥngi. Axisqa türklԥrinin dilindԥ ö saitinin ö saitini izlԥmԥsi qözöl, dögön sözlԥrindԥ müsahidԥ
edilir.
Ö-Üahԥngi. Basqa türk dillԥrindԥ oldugu kimi, Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ bu ahԥng mövcuddur: kövül,
böqrüm,körükvԥ s.
Ö-Üahԥngindԥ özünü göstԥrԥn bԥ"zi sözlԥr Azԥrbaycan dilindԥ ö-ԥ, u-ü sirasi ilԥ iIadԥ olunur. Müq. et: ö-
ü(öskürük)-ö-ԥ (öskürԥk).
2.3. FONETIK HADISԤ/Ԥ5
Assimilyasiya.Söztԥrkibindԥ bir sԥsin özündԥn ԥvvԥl vԥ ya sonra gԥlԥn sԥsԥ tԥ"sir etmԥsi hadisԥsi Axisqa
dilininIonetiksistemindԥ dԥ genis yayilmisdir. Sԥslԥrin eynilԥsmԥsi bu hadisԥnin ԥsas mԥgzini tԥskil edir.
Hԥmin hadisԥ Ionetik vԥ morIoloji sԥviyyԥlԥrdԥ meydana çixir.
Fonetikassimilyasiyanԥticԥsindԥ söz kökündԥ olan samit sԥs sonraki sԥsin tԥ"sirinԥ mԥ"ruz qalaraq
dԥyisir vԥ eynilԥsir. Kökԥ qosulan sԥkilçi isԥ sabit qalir. Axisqa türklԥrinin dilindԥ Ionetik assimilyasiyas,
nsamitlԥrinin "çevik"liyilԥ baglidir. Yԥ"ni, bu sԥs özündԥn ԥvvԥlki sԥsi öz tԥ"siri altina alaraq
uygunlasdirir. Mԥsԥlԥn, TS (atsa) - SS (assa): Yokari assa his olur, asagi qoysa pas olur (ԥski söz); NG
(agnamaq) - NN (annamax): Bise agnasilmaz dünya varindan, gԥmlԥnib oturma ahu-zarinԥn (Usta
Mürtԥz).
MorIolojiassimilyasiyasözköküvԥ leksik, qrammatik sԥkilçilԥr ԥtraIinda müsahidԥ olunur. Sözün
sonuncu samiti sԥkilçinin ilk samitini öz tԥ"siri altina alaraq eynilԥsdirir: NL (düzԥnlik) -NN(düzԥnnux):
Tagin üstündԥ düzԥnnuxda bir göl var (nagillardan); NL (makaronlar) -NN(makoronnar);ND
(bostandan)-NN(bostannan):Bismillahdemԥynԥn doouz bostannan çixmaz (ԥski söz); ND (arslandan) -
NN (arslannan): Yatagan arslannan gezegen tilki eydir (ԥskisöz);MD(adamdan)-adamnan(MN):Qari
yüzli adamnan (kisidԥn) adam yüzli qaridԥn ԥlhԥzԥ (ԥski söz). MorIoloji assimilyasiyada n sԥsinin
mövqeyigüclüdür.
cingiltilԥsmԥ hadisԥsi. Bu hadisԥ Axisqa türklԥrinin dilindԥ intensiv deyil. Qeyri-bԥrabԥr inkisaIkar
samitlԥrin bu dildԥ cingiltilԥsmԥsini tԥ"min edԥ bilmԥmis, nԥticԥdԥ bu proses öz qԥdimliyini Axisqa
türklԥrinin dilindԥ hԥlԥ dԥ qoruyub saxlamisdir. ZԥiI cingiltilԥsmԥ nԥticԥsindԥ samit sԥslԥr söz daxilindԥ
keyIiyyԥtcԥ dԥyismir, mԥsԥlԥn, g samitininysamitiilԥ ԥvԥzlԥnmԥsi müasir Azԥrbaycan dilindԥ oldugu
kimigörünmür:ignԥ (iynԥ), ögüd (öyüd), degirman (dԥyirman), gögԥrçin (göyԥrçin), sögüd (söyüd) vԥ s.
Nümunԥlԥr: Ignԥ sançdim sögüdԥ, yeni girdim ögüdԥ (mani); Dün gecԥ neredԥydin, kövlümün gögԥrçini
(mani); Degirmanin bendinԥ, dönԥr kendi -kendinԥ (mani); Bu dԥrԥnin yavsani, yügrԥk olur tavsani
(mani).
Labiallasma hadisԥsi. Labiallasma hadisԥsindԥ belԥ bir ardicil proses müsahidԥ olunur ki, arxa siraya aid
açiq damaq saitindԥn dilarxasi vԥ dilönüdodaqsamitinԥ keçid oldugu halda, dilönü açiq damaq saitindԥn
yalniz dilönü dodaq saitinԥ keçid vardir. Dilarxasi qapali damaq saitindԥn yalniz dilarxasi qapali dodaq
saitinԥ, dilönü qapali damaq saitindԥn isԥ dilönü qapali dodaq saitinԥ keçid mümkündür |72,s.14|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ labializasiyanin bԥ"zi tiplԥri müԥyyԥnlԥsdirilmisdir:
A-O.Mԥ"lumdur ki, a sԥsindԥn o sԥsinԥ keçid sonraki prosesdir. Indi bԥ"zi türk dillԥrindԥ (ԥdԥbi dillԥrdԥ)
vaxti ilԥ a sԥsinin istirak etdiyi sözlԥrdԥ o sԥsinԥ keçid bas vermisdir. Lakin Axisqa türklԥrinin dilindԥ
ilkinIormamühaIizԥ edilmisdir. Bunu indi müasir bԥdii ԥsԥrlԥrdԥ, qԥzetlԥrdԥ islԥdilԥn av, avci, savux,
tavux,alav,avuc,qaunkimisözlԥr bir daha tԥsdiq edԥ bilԥr. Bu cür sözlԥrin a sԥsi ilԥ islԥnmԥsiqԥdim
xüsusiyyԥtdir; belԥ Iormalara qԥdim abidԥlԥrimizin dilindԥ dԥ rast gԥlirik: av |121, s. 68, 492|. Demԥli,
Axisqa türklԥrinin dilindԥ inkisaIin qeyri-adekvatligi nԥticԥsindԥ yuxaridaki sözlԥrdԥ labiallasma hadisԥsi
bas vermԥmis, proses lԥngimisdir. Nԥticԥdԥ sözün tarixԥn islԥnԥn Iormasi oldugu kimi qalmisdir.
Asagidaki nümunԥlԥr bu cԥhԥtdԥn sԥciyyԥvidir:
Alavliyürԥgin atassiz yandi,
Bԥnim hԥyatimin mԥ"nasi anam! (X.Acarli);
Bizԥ güc gԥlԥmԥz boran, qar, savux,
Qirx yildԥ bunlari biz çox görmüsux (G.Sahin);
Dostyolundabiravuc
Vermԥyԥ canin olsun (M.SԥIili);
Topraga nԥ ԥksԥn, inkarmi edԥr,
Laxana,baklacan,qartopi,qaun(M.SԥIili);
Ilk bahar olanda yaylaya qaxar
Inԥgi, camusi, tovar surüsi (A.M.SԥIili);
Qazanduguz "san-söhrԥtin" savurdilԥr külüni (M.SԥIili);
Dag bizim, maral bizim,
Yadavcilԥr nԥ gezԥr (mani);
Budԥrԥnin yavsani,
Yügrԥk olur tavsani (mani).
Türkdillԥrinin inkisaIinin müԥyyԥn pillԥsindԥ a-dano-yakeçidnԥticԥsindԥ av -ov,avci-ovçu,alav-alov,
savux-soyuq,avuc-ovuc,qaun-qovun,savurmax- sovurmaq, yavsan - yovsan, tavsan - dovsan tipli
sözlԥrdԥ labializasiya hadisԥsi bas vermis, a saitindԥn o saitinԥ siçrayis olmusdur.
Azԥrbaycan dilindԥn Iԥrqli olaraq, Axisqa türklԥrinin dilindԥ sözün ikinci hecasindaki a sԥsi o sԥsinԥ
keçmisdir. Mԥs.: bogaz (Azԥrbaycan dili) - bogoz (Axisqa türk dili). Padisahin bogozundan ԥkmԥk
keçmiyer ("Sah Abbasinԥn Usta" nagilindan).
Bundanԥlavԥ, Axisqa türklԥrinin dilindԥ asagidaki sԥs keçidlԥri müsahidԥ olunur:
A-Ԥ keçidi:
Çorabin naxislari,
Çixamam yoxuslari.
Qardasa selem götür
Ԥzerbeycan quslari (mani).
Toponimik adlarda müsahidԥ edilԥn a-ԥ keçidi Ionetik antonamaziyalari yaradir. Bu o demԥkdir ki,
toponimintԥlԥIIüz Iormasi, hԥmin dil-nitq sԥraitindԥ ԥ-a uygunlugu ԥsas götürülür. Bu cür
antonamaziyalarԥ-esaitlԥrinin keçidindԥ dԥ müsahidԥ edilir.
Ag dԥvԥ düzdԥ qaldi,
YükiTevrizdԥ qaldi (mani)
A-Ԥ keçidinԥ asagidaki alinma sözlԥrdԥ dԥ rast gԥlmԥk olur: cԥmԥԥt (camaat), dԥrmԥn (dԥrman), sԥlԥvԥt
(salavat),ԥskԥr (askar), sԥlԥm (salam), sԥdԥ (sԥda),minԥ (mina), kԥlԥndԥr (kalendar), masinԥ (masina) vԥ
s.
Ԥ-Akeçidi:xasta(xԥstԥ), xarc (xԥrc), sarab (sԥrab), haIta (hԥItԥ), Ali (Ԥli), xalbur (xԥlbir), geca (gecԥ).
ProI.M.YusiIovgöstԥrir ki, Azԥrbaycan dilindԥ a-ԥ istiqamԥtindԥki keçid zԥiIdir, lakin bir sira oguz
qrupu(türkmԥn) vԥ qipçaq qrupu türk dillԥrindԥ a reIleksi üstün mövqe tutur. Mԥs.: qԥmԥ (Azԥrbaycan
dili)-qama(türkmԥn), qԥIlԥt (Azԥrbaycan dili) -qaIlat(türkmԥn dili) |72, s. 16|.
Ԥ-Ekeçidibudildԥ daha çox müsahidԥ olunur: edebiyat,senet,kesa,esgi,zengin.Tԥdqiqatçi AsiI Hacili
busԥs keçidini yuxari vԥ asagi kԥndlԥrin (Axisqa türklԥrinin yasadigi kԥndlԥr nԥzԥrdԥ tutulur - I.K.) tԥbii
cograIi xüsusiyyԥtlԥri deyil, müԥyyԥn etnoqraIik vԥ dil çalarlari ilԥ ԥsaslandirir vԥ yazir: Asagi kԥndlԥrdԥ
yuxarilarin dialekt Iԥrqlԥri ԥsasԥn s - s (istiyuruk - istiyirux), e-ԥ (e m i -ԥmi) kimi ԥvԥzlԥnmԥlԥrdԥ tԥzahür
edir.Türkԥdԥbi dilinԥ ԥn yaxin sivԥ Axisqa-Azqur sivԥsidir |27, s. 41|.
Asaitindԥn e saitinԥ keçid türk dillԥrinin ԥksԥriyyԥtindԥ qeyri - adekvatdir. Odur ki, bu istiqamԥtdԥ olan
keçidlԥrdԥ bir dili digԥr dildԥn üstün hesab etmԥk mümkün deyil. Bu cԥhԥtdԥn müasir Azԥrbaycan dili
Axisqa türklԥrinin dili ilԥ müqayisԥdԥ bu keçid baximindan sabitliyini qoruya bilmisdir. Müq. et: yasil
(Azԥrbaycan dili) - yesil (Axisqa türk dili). Dünya bԥnԥ dar gԥliyer, Yesil dasdan qan gԥliyer (Türk
marsi).
Ö-Ԥ keçidi: dövlԥt (devlԥt), bԥnövsԥ (mԥnԥmsԥ) vԥ s.
I-U keçidi. balux (baliq), bagarsux (bagirsag), baba lux (babaliq), balduz (baldiz), yazlux (yazliq) vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ eyni sözdԥ ԥ-dԥn a-yavԥ i-dԥn u-yakeçiddԥ bas verir: xԥrbil (Azԥrbaycan dili)
- xarbul (Axisqa türk dili).
Axisqa türklԥrinin dilindԥ saitlԥrin keçmԥ istiqamԥtlԥri özümlü cԥhԥtlԥri ilԥ nԥzԥrԥ çarpir. Digԥr türk
dillԥri ilԥ müqayisԥdԥ bԥ"zi sait keçidlԥri lԥngimis vԥ nԥ vaxtsa hԥmin proses bas verԥ bilԥr. O zaman
sözlԥrin ilkin Iormalari yeni strukturla ԥvԥzlԥnԥcԥkdir. Bir sira keçidlԥr isԥ dialekt sԥciyyԥlidir. Lakin
ümumihaldabuhadisԥ Ionetik sistemin tԥkamülüilԥ bagli sԥkildԥ yaranir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ samitlԥrin spesiIik keçmԥ oriyentasiyasi mövcuddur. Bu oriyentasiyalar
samitlԥrin mԥxrԥclԥri ilԥ ԥlaqԥlidir. Samitlԥrin keçidlԥrindԥ ԥsas prinsip "güclü -zԥiI" iyerarxiyasina
ԥsaslanir, yԥ"ni Ionoloji-akustikcԥhԥtdԥn güclü olan samit zԥiI samiti üstԥlԥyir |72, s. 16|.
Samitlԥrin keçid istiqamԥtlԥri, baslica olaraq, asagidaki iyerarxiyaya ԥsaslanir:
B-Pistiqamԥtindԥ keçid: parmax (barmaq), pac (bac), pal (bal), çorap (corab), sԥpԥt (sԥbԥt), panqa
(banka),patinka(botinok),qԥssap (qԥssab). Nümunԥlԥrdԥn göründüyü kimi, bu dildԥ b samitinin reIleksi
kimi p samiti islԥnir vԥ bu da hԥmin dildԥ cingiltilԥsmԥ meylinin zԥiIliyi ilԥ baglidir.
Bԥ"zi alinma sözlԥrdԥ ԥksinԥ keçid istiqamԥtlԥri (p-dԥn b-yԥ) müsahidԥ olunur: basport -pasport.
Q-Kistiqamԥtindԥ keçid: kara (qara), kuyi (quyu), kilic (qilinc), kardas (qardas), buruk (buruq), kayganaq
(qayganaq), kԥhvԥ (qԥhvԥ), kazan (qazan), kiz (qiz), kuzi (quzu), koy (qoyun), kayin (qayin), kabux
(qabiq), kazayagi (qazayagi) vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ ԥksԥr vaxt q sԥsi ԥvԥzinԥ x sԥsi islԥnilir. Bu vԥziyyԥt söz sonunda müsahidԥ
edilir: kabux (qabiq), yaprax (yarpaq), budax (budaq), kavax (qabaq), kuyrux (quyruq), kirix (qiriq), çixux
(çixiq), yanux (yaniq), oglax (oglaq), bajanax (bacanaq), kabalax (qabalaq), bonjux (muncuq) vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ h samitinԥ x sԥsi mövqeyindԥ rast gԥlmԥk olur. Mԥsԥlԥn, harman (xirman),
haslama - kartopi haslamasi (xaslama). Müasir türkmԥn dilindԥ dԥ hԥmin mövqedԥ islԥdilԥn sözlԥrԥ
tԥsadüI olunur. hendek (xԥndԥk).
Ԥksinԥ, müasir Azԥrbaycan dilindԥ h samiti ilԥ baslanan vԥ bitԥn elԥ sözlԥr vardir ki, bunlar Axisqa
türklԥrinin dilindԥ x sԥsilԥ iIadԥ olunur: xasir (hԥsir): Nԥ kilim qalmisdür, nԥ ԥsgi xasir (M.SԥIili), sabax
(sabah),ancax(ancaq).
Gsԥsinin q samiti ilԥ ԥvԥzlԥnmԥsi. Bu hadisԥ Axisqa türklԥrinin dilindԥ genis yayilmisdir: qörüm
(görüm),qԥ-lin(gԥlin), qöqԥrçin (göyԥrçin), qül (gül), qünԥs (günԥs), qüz (güz) vԥ s.
M.S.Sirԥliyev bu hadisԥnin Zaqatala vԥ Qax sivԥlԥrindԥ müsahidԥ olundugunu göstԥrmisdir: qün, qördi,
qöz,qo-mus vԥ s. |66, s. 84|.
Alinma sözlԥrdԥ x samiti g samiti ilԥ ԥvԥzlԥnir: bugan-tel (buxalter), bugantellux (buxalterlik).
Axisqa türklԥrinin dilindԥ q sԥsinin x sԥsi ilԥ ԥvԥzlԥnmԥsinԥ dԥ rastgԥlirik: Yuxarida qeyd edildiyi kimi
qosa q sԥslԥri ԥvԥzinԥ x sԥsi islԥdilir: saxal (saqqal), çaxal (çaqqal). Qosa q sԥsi qosa x sԥsilԥ dԥ ԥvԥzlԥnir:
doxxuz(doqquz).
G sԥsinin x sԥsilԥ ԥvԥzlԥnmԥsinԥ az da olsa bu dildԥ tԥsadüI olunur: axsuvax (ag suvaq):cumadan-
cumayagԥlür sԥdԥlԥr, Axsuvaxli, mԥrmԥr tasli adalar (Usta Mürtԥz).
Ysԥsinin q sԥsi ilԥ ԥvԥzlԥnmԥsi. Bu ԥvԥzlԥnmԥ tarixԥn qԥdimdir. Axisqa türklԥrinin dilindԥ bu qԥdim
xüsusiyyԥt hԥlԥ dԥ qalmisdir. Asagidaki sözlԥr bu baximdan sԥciyyԥvidir: söqüt(söyüd),çiqit(çiyid),iq
(iy),düqün(düyün),iqnԥ (iynԥ): Ilim-ilimiqnԥsi, ilim xatun düqmԥsi (bulmaca), Iqnԥ sançdim sögüdԥ,
Yengigirdimögudԥ (mani).
S-S ԥvԥzlԥnmԥsi: Vaxti ilԥ akademik Y.N.Marr Axisqa türklԥrinin dilindԥ bu keçid prosesini müsahidԥ
etmis vԥ istԥr (ister) sözündԥki s-sԥvԥzlԥnmԥsini nümunԥ göstԥrmisdir |137, s. 27|.
Svԥ S samitlԥri mԥxrԥclԥrinԥ görԥ yaxin sԥslԥrdir. S samiti S samitinԥ nisbԥtԥn bu dildԥ güclü
artikulyasiyaya malik oldugundan bԥ"zi sözlԥrdԥ üstün mövqe qazanir vԥ s samitinin yerinԥ islԥnir:
Gövül istar, düsem dövran eyliyem,
Qoyçoxolsunbelԥ toyi sennigin (c.Xalidov);
Yuxi yastux istԥmԥz (ԥski söz); Yügrԥk at qamçi istԥmԥz (ԥski söz); Getdi gül, gԥldi bülbül, istԥr agla,
istԥr gül (mani), hԥr kes (kԥs) vԥtԥndԥ yasar, biz qaldux kösԥlԥrdԥ (mani). Belԥ bir keçid dԥ tarixԥn
qԥdimdir, tarixi abidԥlԥrimizdԥ, Azԥrbaycan klassiklԥrinin ԥsԥrlԥrindԥ, hԥmçinin qԥrb qrupu dialektlԥrindԥ
belԥ keçid prosesi müsahidԥ olunmusdur: saj (sac), sanci (sanci) |72, s. 83|.
Hԥmin sözlԥrԥ sansu sԥklindԥ qazax, s a s sԥklindԥ isԥ qaraqalpaq dillԥrindԥ dԥ rast gԥlirik |72, s.39|.
S-Zԥvԥzlԥnmԥsi: Axisqa türklԥrinin dilindԥ s samitindԥn z samitinԥ keçid söz ԥvvԥlindԥ vԥ söz sonunda
özünügöstԥrir. S samiti akustik -Ionolojicԥhԥtdԥn z samitindԥn güclü olsa da, Axisqa türklԥrinin dilindԥ
ԥksinԥ müsahidԥ olunur: zarxos (sԥrxos) - Zarxos puvarlar, Zarxos QaIur; zandux (sandiq), zanki (sanki) -
MԥndüIün gövdԥsi boslasdi, zankioni dov vurdu ("Vԥtԥn esqi" qԥzeti, noyabr 1992-ciil),zanmax
(sanmaq)- Ԥsgԥrԥ gedԥni gԥlürmi zandim, kԥsilԥn kԥllԥri qoyunmi zandim (Iolklor nümunԥsi); giraz
(gilas)vԥ s.
Bԥ"zi hallarda ԥksinԥ keçid prosesi dԥ müsahidԥ olunur. Mԥsԥlԥn: Azԥrbaycan dilindԥ sonu z samiti ilԥ
bitԥn bԥ"zi sözlԥr bu dildԥ s sԥsilԥ iIadԥ olunur:palas(palaz).
c-Jԥvԥzlԥnmԥsi: Azԥrbaycan dilinin dialektlԥrindԥ müsahidԥ edilԥn bu ԥvԥzlԥnmԥyԥ Axisqa türklԥrinin
dilindԥ dԥ rast gԥlmԥk olur. Asagidaki sözlԥri bu ԥvԥzlԥnmԥyԥ nümunԥ göstԥrmԥk olar: jԥuüz (cԥviz),
jamus (camus), jana var (canavar), böjük(böcԥk), jüjük (cücük), çԥkür jԥk (dԥmirçi), örümjԥk
(hörümcԥk), yonja (yonca), haj (haci), jüzdan (sumka), tüjjԥr (tacir), xoja (xoca).
B-Mԥvԥzlԥnmԥsi. Müasir Azԥrbaycan dili ilԥ müqayisԥdԥ Axisqa türklԥrinin dilindԥ bu cür ԥvԥzlԥnmԥ
qeyri-bԥrabԥrdir.Yԥ"ni, hԥm b, hԥm dԥ m reIlekslԥri bu dildԥ eyni sԥviyyԥdԥ qorunub saxlanmisdir. Müq.
et: bonjuk (Axisqa türk dili) -muncuq(MüasirAzԥrbaycan dili), mԥnԥmsԥ (Axisqa türk dili) -bԥnövsԥ
(Azԥrbaycan dili), bin (Axisqa türk dili) -min(Azԥrbaycan dili).Nümunԥlԥr: Bԥnim sԥvdԥli yarim,
Gecԥyi bԥlԥr gԥlür (mani), Puvar, zarxos axarsin, Mor mԥnԥmsԥ qoxarsin (mani).
F-Pԥvԥzlԥnmԥsi. P samitindԥn F samitinԥ keçid Axisqa türklԥrinin dilindԥ sözün ԥvvԥlindԥ özünü
göstԥrir: Posi - Iosi: Fosilԥr, ay Iosilԥr, Ԥldegmԥmis Iosilԥr (mani).
D-Tԥvԥzlԥnmԥsi. Axisqa türklԥrinin dilindԥ islԥnԥn t samiti ԥksԥr sözlԥrdԥ d samitinin reIleksi kimi çixis
edir.Belԥ ԥvԥzlԥnmԥ sözün ԥvvԥlindԥ vԥ sonunda özünü göstԥrir: tuar (divar), ton (don), tolma (dolma),
tirmix (dirmix), tayi (dayi), tavar (davar), tay (dayça), tabak (dabaq), tavsan (dovsan), armut (armud)
palut (palid), tas (das), süt çorbasi, (süd sorabasi), tarax (daraq), tört (dörd), tokuz (doqquz), tuz (duz) vԥ
s.
N-Vԥvԥzlԥnmԥsi: kövül (könül), dovuz (donuz): Kövlüm qöqԥrçin oldi, Durmuyer yad vԥtԥndԥ (mani):
Kövül istar, düsem dövran eyliyem (c.Xalidov). Dovuzun bitin ԥlԥn alma ki, basan çixar (ԥski söz).
Sԥs düsümü. Qԥdim Ionetik hadisԥlԥrdԥn olan sԥs düsümünün söz daxilindԥ yaranmasi, baslica olaraq,
sԥslԥrin tutduqlari mövqe vԥ münasibԥtlԥ, hԥmçinin sԥslԥrin güc iyerarxiyasi ilԥ ԥlaqԥdardir. Belԥ ki, nitq
prosesindԥ bԥ"zi sԥslԥr gücünü itirir vԥ ԥvvԥlki mövqeyindԥ qala bilmir. Sԥslԥrin düsümü nԥticԥsindԥ
sözlԥr sadԥ sԥkil alir vԥ bu prosesdԥ "artiqliq" deyilԥn qüsuraradangötürülür.Ԥvvԥlcԥ nitq daxilindԥ
ԥmԥlԥ gԥlԥn bu hadisԥ sonradan dil normasina çevrilir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ sԥs düsümünün asagidaki tiplԥrinԥ rast gԥlmԥk olur.
a)Sԥslԥr sözün ortasinda düsür. Söz ortasinda n, l, h, r, v, d, y samitlԥri düsür. Bu samitlԥrin bԥ"zi türk
dillԥrindԥ düsümü, Iikrimizcԥ, nitq prosesi ilԥ ԥlaqԥdar olsa da, Axisqa türklԥrinin dilindԥ artiq bԥdii
ԥsԥrlԥrin vԥ mԥtbuatin dilinԥ yol tapmis, belԥliklԥ, dil normasina çevrilmisdir.
Nsԥsinin düsmԥsi: Sora (sonra) gԥmüklԥri yigiyer, ancaq düz yigmiyer ("Vԥtԥn esqi" q. noyabr 1992-ci
il),QԥrԥIil (qԥrԥnIil) qoxi neynar (Taxtalar muxi neynar) (mani).
H.Mirzԥzadԥ n sԥsinin sözdԥ düsümünü qԥdim hadisԥ hesab edir vԥ asagidaki nümunԥni dԥ göstԥrir:
Tortasin atandan sora. Yüz dirhԥm zeytun yagi töküb. ordan alis-veris kԥsülür (RԤF, N 2225) |52, s. 31|.
Lsԥsinin düsmԥsi: Ilk bahar olanda yaylaya qaxar, Inԥgi, jamusi, tovar sürisi (Asiq Mԥmmԥd SԥIili), Qax
ayagi ey mԥzlum xalq, Sԥr atarlar yatma nahax (Asiq Mԥmmԥd SԥIili), Nԥsrԥddinoxuyer,koçayaq
kaxiyer (nagillardan).
Vsԥsinin düsmԥsi: Bu samit iki qalin sait (u, a) arasinda düsür: puar (puvar), qaun (qavun), daul (davul),
tuar(divar).Nümunԥlԥr: Düzündԥ gezibdԥ, mesԥyԥ çixin, Puardan, dԥryadan açilmaz gözün (Asiq
Mԥmmԥd SԥIili), Torpaga nԥ ԥksԥn, inkarmi edԥr? Laxana, baklacan, qartopi, qaun (A.M.SԥIili),
Sԥslԥnsin toylarda zurnanin sԥsi, Patladin dauli qizissin meydan (A.M.SԥIili), cԥhd edib qaxanda tuardan
dutma(A.M.SԥIili).
Dsԥsinin düsmԥsi: qünüz (gündüz). Qünüz günԥslidir,gecԥ isixli, Isiga qԥrq olmis nur Kobilyani
(A.M.SԥIili).
Rsԥsinin düsmԥsi: bilԥzük (bilԥrzük), patlatmax (partlatmaq); Sԥslԥnsin toylarda zurnanin sԥsi, Patladin
dauli qizissin meydan (A.M.SԥIili).
Ysԥsinin düsmԥsi. Axisqa türklԥrinin dilindԥ o, u saitlԥri arasinda y samiti düsԥ bilir: saux (soyuq), taux
(toyuq).
Baxarim yagan qara
TopraxsauxnԥIԥsli
Hԥsrԥtim sԥvԥn yara (A.M.SԥIili).
b)Sԥslԥr sözün ԥvvԥlindԥn düsür. Bu sԥs düsümünԥ çox az tԥsadüI olunur. Yalniz örümjԥk (hörümçԥk)
sözününԥvvԥlindԥ h samitinin düsmԥsinԥ tԥsadüI etmԥk olur.
v)Sԥslԥr sözün sonunda düsür. Alinma sözlԥrdԥ bu düsüm daha genis yayilmisdir.
H samitinin düsmԥsi. Mԥt (h), padisa (h): Daima mԥt edem molla Kԥlԥsi. Dԥliganilԥri bԥnzԥr huri qilmana
(A.M.SԥIili); Padisa qizi onlaradiyerki,elԥ bir saray yapacaqsizki, heç bir vilayԥtdԥ olmasin ("Sah
Abbasinԥn usta" nagilindan).
T samitinin düsmԥsi: sԥrbԥs (t), maniIes (t), oblas (t).
Ԥ saitinin düsmԥsi: nec (necԥ): Bir miras sorayim, miras deqirman, Asixlarin sadix yari nec olmis
(A.M.SԥIili).
Azԥrbaycan dilindԥ sonu l samitilԥ bitԥn bԥ"zi sözlԥrԥ cԥm sԥkilçisi (-lar) artirilanda qosa samitli söz
ԥmԥlԥ gԥlir. Mԥs.: yollar, ballar, mallar. Axisqa türklԥrinin dilindԥ qosa l samitlԥrindԥn biri düsür. Mԥs.:
yolar (Taglari karladilԥr, yolari bagladilԥr (mani).
Sԥsartimi. Sԥsartimi hadisԥsi dildԥ sԥs düsümünün ԥksidir. Sԥs artimi hadisԥsinԥ tԥkcԥ türk mԥnsԥli
sözlԥrdԥ deyil, hԥmçinin alinma sözlԥrdԥ dԥ tԥsadüI olunur. Alinmalara artirilan sԥslԥr söz alan dilin
qanunlarina uniIikasiya olunur. Axisqa türklԥrinin dilindԥki alinmalarda bu Ionetik hadisԥ genis
yayilmisdir. Sԥslԥr sözün ԥvvԥlinԥ artirilir, bu dilin orIoepik tԥlԥblԥrini iIadԥ edir.
Axisqalilarin dilindԥ sԥsartiminin mԥqami vԥ sabitlԥsmԥ dԥrԥcԥsi nԥzԥrԥ alinmir. Ümumilԥsmis qanunibir
hal sayilmayan (müasir Azԥrbaycan dili ilԥ müqayisԥdԥ) mԥqamlar yazida da qeyri-qanuniolaraq
sabitlԥsmisdir. Bunlar alinmalarda ԥn çox müsahidԥ olunur.
a) Alinma sözlԥrԥ artirilan sԥslԥr: istikan (stakan), iskam (skameyka), istapil (stapel): Ermanilarkԥndi
dinin taparlar, Istikani bir-birindԥn qaparlar (A.M.SԥIili);
Furunüstündԥ Iurun,
Ԥngԥllԥr geri durun
Bugecԥ yar gԥlԥcԥx
Altuniskamlarqurun(mani).
Axisqa türklԥrinin dilindԥ protezanin digԥr növlԥri ilԥ dԥ qarsilasiriq. Rus alinmalarinda sԥsartimi sözün
hԥcmini, kütlԥsini artirir. HaItamat (avtomat), hayripulan (aeroplan) vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ ԥn çox müsahidԥ olunan sԥsartimi h-lasma hadisԥsi ilԥ baglidir. H sԥsi, ԥsasԥn,
asԥsi ilԥ baslayan axl (agil), açar, ax (ah), arx tipli sözlԥrin ԥvvԥlinԥ artirilir. Mԥsԥlԥn, Arin haxli tarimar,
genԥ sԥvdԥ bԥndԥdir (mani): Biri bagliyan kapiy, Biri haçar, aglama (mani); Buynuzsuz koçun haxi (ahi)
buynuzlikoçdakalmaz(ԥski söz); Su gԥlür harx (arx) uzuni, Qԥzԥl örtԥr yüzüni (mani); Uzaxdasan, yaxin
gԥl El haxlidür* tez düyar (mani); Xizmԥtdԥ dolanur, verür badԥlԥr, haxlizu aldurur. olman divanԥ
(A.M.SԥIili).
Axisqa türklԥrinin dilindԥ h sԥsi iki sait arasina da artirila bilir: sahat (saat). Iki sahat yan-yana, Istԥmԥz
rahatlanma(mani).
Ysԥsinin artirilmasi. Ԥslindԥ bu sԥs asagidaki türk sözlԥrinin tԥrkibindԥ qԥdimdԥn mövcuddur: Yüzük
(üzük),yigid(igid),yüz(üz),yuca(uca):Budԥrԥnin tagi yuca (cabir Xalidov); Baxçali, barli yigit,
hayvali,narliyigit(mani);Yüz-gözüziԥskitmen misԥIirim,gedԥrim (mani).
Azԥrbaycan dilinin müasir sԥviyyԥsindԥ y samiti yürԥg, yigirmi, yüzük vԥ s. sözlԥrdԥn düsmüsdür. Lakin
dialektlԥr qismԥn istisna tԥskil edir.
Azԥrbaycan dilindԥ elԥ alinma sözlԥrԥ rast gԥlirik ki, Axisqa türklԥrinin dilindԥ hԥmin sözlԥrdԥ artiq
sԥslԥr özünü göstԥrir. Yԥ"qin ki, bu ԥlamԥt sԥsartimi hadisԥsinin nԥticԥsidir. Mԥsԥlԥn, Azԥrbaycan dilindԥ
"vaxt" sözü islԥnir. Axisqa türklԥrinin dilindԥ bu söz "i" saiti artirilmaqla islԥdilir: Vakit gԥlür sԥnin dԥ
suyunisinur(A.M.SԥIili).
Bsԥsi dԥ bu cür mԥqamda artirilir. Belԥ sԥsartimina Azԥrbaycan dilinin dialektlԥrindԥ tԥsadüI etmԥk olur.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ asagidaki nümunԥyԥ diqqԥt edԥk:
Bir suval (sual) sorayim, miras deqirman,
Asixlarin sadix yari nec olmis (A.M.SԥIili).
Qeydetmԥk lazimdir ki, bԥ"zi alinma sözlԥrԥ i, u saitlԥrinin artirilmasi da müsahidԥ olunur: kiris**
(krisa), kulup (klub), urus (rus): Urus hökumԥti açsin bu yoli (A.M.SԥIili).
--------------
*Qeyd: Yazida sabitlԥsmisdir.
**Qeyd: Yazida qeyri-qanuniolaraqsabitlԥsmisdir.
Ysԥsinin artirilmasinda digԥr türk dillԥrindԥn Iԥrqli xüsusiyyԥtlԥr vardir. Itirmԥk sözü yitirmԥx, udan
sözü yutan Iormalarinda yazili dildԥ dԥ islԥdilir: Ogul, bu torpagin havasindan yutan (udan), suyundan
içanhԥr bir türk ogli bu yurdi göz-bԥbԥki kimi qorimalidur (G.Sahin).
Xsԥsinin artirilmasi ilԥ bir sira sözlԥr Azԥrbaycan dili ilԥ müqayisԥdԥ Iԥrqli sԥkil alir: ԥliboxs (ԥlibos):
Esidԥn kimi buriya qaldim ki, ԥliboxs getmiyasiz ("Vԥtԥn esqi" q. noyabr 1992).
Ԥ sԥsinin artirilmasi: mandarinԥ (mandarin)
Qsԥsinin artirilmasi: çԥnqԥ (çԥnԥ)
Ksԥsinin artirilmasi: yünk (yun)
Qvԥ K sԥslԥrinin çԥnԥ vԥ yun sözlԥrinԥ artirilmasi ԥslindԥ qԥdim ԥlamԥtdir, qovusuq nq, ng sԥslԥrinin
hԥmin sözlԥrin tԥrkibindԥ islԥnmԥsi ilԥ baglidir. Lakin müasir dövrdԥ bu ԥlamԥt sԥs artimi kimi diqqԥti
cԥlb edԥ bilԥr. Hԥmin sözlԥrin aldigi vԥ yaxud da qaldigi Iorma bu dil üçün normal sayilir. OrIoepik
normavԥ qaydalari ԥks etdirmԥk baximindan sԥs artimi hadisԥsinin Axisqa türklԥrinin Ionetik sistemindԥ
mühümԥhԥmiyyԥti vardir.
Yerdԥyismԥ hadisԥsi. Dilçilikdԥ metateza adlanan bu hadisԥ orIoepik normalar ԥsasinda Iormalasir. Bu
hadisԥ nԥticԥsindԥ, sԥslԥrin ilkin sirasi pozulur. Yerdԥyismԥ hadisԥsi söz ortasinda bas verir, sözün
tԥrkibindԥ Ionoloji Iԥrq meydana çixir. Bu hadisԥnin meydana çixmasini M.YusiIov belԥ izah edir:
Yerdԥyismԥ hadisԥsi, baslica olaraq, o zaman meydana çixir ki, etimoloji cԥhԥtdԥn söz kökünün sonu
güclüsamitlԥ bitsin, sԥkilçi ԥvvԥli zԥiI samitlԥ baslasin. Bu zaman söz kökü sonu zԥiI mövqe olduguna
görԥ güclü sԥs qüvvԥtli mövqeyԥ, yԥ"ni sԥkilçi ԥvvԥlinԥ keçmԥli olur |72, s. 91|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ yerdԥyismԥ hadisԥsi pr, ks, hn, çx, kz, ms, nr, xs kimi sԥslԥrin yanasi islԥnmԥsi
mԥqaminda bas verir. Bu sԥslԥrin yanasma hüdudunda Iormalasan yerdԥyismԥ hadisԥsi Axisqa türklԥrinin
dilindԥ dil normasina kimi inkisaI etmis, lakin ilkin Iormalarin saxlandigi hallar da olmusdur.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ yerdԥyismԥ hadisԥsi hԥm türk mԥnsԥli, hԥm dԥ alinma sözlԥrdԥ özünü göstԥrir.
Türkmԥnsԥli sözlԥrdԥ sԥslԥrin yerdԥyismԥsi tarixԥn qԥdimdir. Qԥdim abidԥlԥrimizdԥ, klassiklԥrin
yaradiciliginda islԥnmis bԥ"zi sözlԥrdԥ, mԥsԥlԥn köks sözündԥ bu vԥziyyԥtlԥ qarsilasmaq olur. Yԥ"ni, bu
sözԥ köks Iormasinda qԥdim türkdilli abidԥlԥrdԥ rast gԥlirik. SK yanasmasi Iikrimizcԥ, ilkin Iormadir.
Türkdillԥrinin sonraki inkisaIi bu sԥslԥrin yerini sözün tԥrkibindԥ dԥyismis, KS - sԥklinԥ salmisdir.
Maraqlidir ki, Axisqa türklԥrinin dili bu inkisaIdan kԥnarda qalmis, belԥ yerdԥyismԥ prosesi hԥmin sözün
tԥrkibindԥ bas vermԥmisdir, nԥticԥdԥ yanasmanin ilkin Iormasi mühaIizԥ edilmisdir. Asagidaki müasir
se"r nümunԥlԥri bu Iikrԥ haqq qazandira bilԥr:
Sԥn, ey gözԥl arzu, gümԥn,
Dag köskünԥ çökԥn duman (c.Xalidov);
Köskündԥ döqünԥn bu yarali yürԥkdür (A.M.SԥIili);
Mԥlԥkülmԥt gԥldikendiqöskümԥ
Lԥün seytan gԥldi iman kԥsdimԥ (A.M.SԥIili).
Qavgada olubda ölümi görԥn
Hԥr dԥrdԥ, ԥzԥbԥ, qösküni verԥn (A.M.SԥIili).
SK-KSsԥs dԥyiskԥnliyi yüskԥk sözündԥ dԥ özünü göstԥrir. Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ bu söz ilkin
Iormasini -yԥ"ni sԥsdԥyisikliyi bas vermԥmis Iormasini saxlamisdir. Mԥsԥlԥn:
Yüskԥk minaradan atdim kԥndimi,
Çox aradim bulamadim Iԥndimi (Usta Mürtԥz).
Azԥrbaycan dilinin indiki mԥrhԥlԥsindԥ yüskԥk Iormasi yüksԥk sԥklinԥ düsmüsdür. Göründüyü kimi,
Axisqa türklԥrinin dilindԥbuqԥdim xüsusiyyԥt dԥ qalmisdir.
KSsԥslԥrinin yanasma sԥrhԥddindԥ bas verԥn yerdԥyismԥ hadisԥsi "diskinmax" sözündԥ dԥ özünü büruzԥ
verir:
Basimda tolanur neçԥ xil Iikir
Pozulurrahatlux,yürԥk diskinur (A.M.SԥIili);
SX vԥ XS sԥslԥrinin yanasma sԥrhԥddindԥ bas verԥn yerdԥyismԥ hadisԥsi basqa türk dillԥrindԥn Iԥrqli
olaraq Axisqa türklԥrinin dilindԥ mövcuddur. Mԥsԥlԥn, basqa - baxsa.
Baxsa planetԥ sürmԥdilԥr ki,
Azaxyolumuzi,görmiyaxsԥni (A.M.SԥIili).
PRsԥslԥrinin yanasma sԥrhԥddindԥ bas verԥn yerdԥyismԥ hadisԥsi: toprax (torpaq), yaprax (yarpaq);
Insanlardur yurda naxis, Uli toprax, sԥnԥ alqis (cabir Xalidov).
Sözdaxilindԥki sԥslԥrin qarsiliqli halda öz mövqelԥrini dԥyismԥsi hadisԥsinԥ - metatezaya Axisqa
türklԥrinin Ionetikasinda kontakt vԥ distansionIormalardarastgԥlinir.
Metatezahadisԥsinԥ ԥsas e'tibari ilԥ sonorlar (r, l, m, n), kar samitlԥr (t, p, k) vԥ kar spirantlar (s, s, h, x, j)
mԥ'ruz qalir.
Butoplumundilindԥ metatezaya türk mԥnsԥli sözlԥrdԥ, substratlarda vԥ alinmalarda rast gԥlinir.
Kontakt metateza: Bu növ metatezanin asagidaki tiplԥri islԥkdir:
1. jk~|j(,kj): byxji·bicki, oxjur·uckur (kԥmԥr, qayis). Türk dilinin Anadolu dialektindԥ:
bihci·bikci·bicki; ohcur (Divriki agri)· uckur |212, s. 1-7|.
2. gr~rg: örganmax~ögrenmek. Anadolu dialektininin Dmanisi sivԥsindԥ «örgԥnmԥx» |110, s. 64|.
3.hr~rh:marhama·mahrama(burundԥsmali): Anadolu dialektindԥ: Zehra·Zerha,
mamerhem·mamahrem (ÇaIeroglu, 4); Azԥrbaycan dilinin dialektlԥrindԥ sԥhra·sԥhra,
çԥrhayi//çarhayi·çԥhrayi |66, s. 118,124|.
4.Kr~rk:tarkal·tekrar;Anadoludialektindԥ: terkel·tekrel·terrar |212, s. 4|.
5. Ks~(sk)~sg: Disginmax·tiskinmek·tiksinmek; asgük·eskük·eksik, jüsgar·jüskar·jüksek,
ösgürmax·öskürmax·öskürmek.Anadoludialektindԥ: yüsgek, ösgür, esgil·eksil |212, s. 4|;Azԥrbaycan
dialektlԥrindԥ: diskindi// disgindi·diksindi; ԥsginԥ· ԥksinԥ, ԥsgԥriyyԥt·ԥksԥriyyԥt |66, s. 120|.
6. Ks~sg: esgi·eksi (turs); Anadolu dialektindԥ: esgi
7.Kz~z
8. rhɺm
9.ml~lm:kölmak·gömlek(köynԥk); Anadolu dialektindԥ: melmeket·memleket, cölmek·cölmek,
gölmek·gömlek|212,s.5|;Azԥrbaycan dialektlԥrindԥ: yelmix·yemlik, mԥlmԥkԥt· mԥmlԥkԥt |66, s.
121|.
10.ms~sm:kisma·kimise.
11.nh~hn:tanha·tenha;Anadoludialektindԥ tane |145, s. 5|.
12.mr~rm:jyrmanmax·cemrenmek.
13.rp~pr:kiprik~kiprik.
14.pr~rp:körpi·körpü,jarpax·yarpak,tarpan·tepren,torpax·toprak;Anadoludialektindԥ:
carpaz·capraz (Dogu illeri), torpah, yarpah, terpen |212, s. 5|.
15. rv~vr: davrüs·dervis; Anadolu dialektindԥ: devris
16.rh~he:macramat·mehramet,pahriz·perhiz,manrüm·mehrum;Anadoludialektindԥ: mehremet,
pehriz,mehreba,mehrum|212,s.5|.
17.rs~sr
18. sh~hs: mahsur·meshur.
19. sr~rs: marsaba·masrapa (suqabi). Anadolu dialektindԥ: marsaba |212, s. 6|.
20.ts~st:tustu·tutsu.
21.vh~hv:lövhԥ·levha (plastinka).
22.ru~ur`turba·truba(russ.);Azԥrbaycan dialektlԥrindԥ: durba//durpa//turpa; Tatar dilinin misar
dialektindԥ: torba
23.yl~li:potlika//potlika(butulka-russ.).
24.nu~un:dounz·donuz(donuz).
25. ym·mu: sarmusa·sapymsak (sarimsax).
Bԥ'zi metatezahadisԥsinԥ mԥ'ruz qalmis sözlԥri qԥdim türk dili ilԥ müqayisԥ etmԥk lazim gԥlir:
1.n~
2.ja~ju:çömüs·çömça//çümça.
Buhadisԥ tatar dilinin misar dialektindԥ dԥ müsahidԥ olunur: çüteç~qԥdim türk. jömça/çümça |143, s.
106|.
3.br~rb:jorbaqԥdim türk jobra: tatar dilinin misar dialektindԥ: surba |143, s. 106|.
Distansionmetateza
1.l-n~n-l.nalet·lanet:Anadoludialektindԥ: naletleme· lanetleme, naglet·lanet.
2.l-r~r-l: sarbal·salvar, carval·yalvar.
3.r-l~l-r: telerka·tarelka (russ.). Tatar dilinin misardialektindԥ: tԥlikԥ
4.M-n~n-m: mindar·nimdar; Misar dialektindԥ agraman·aqronom |143, s. 105|; Azԥrbaycan
dialektindԥ: mindԥr·nimdԥr |66, s. 123|.
5.n-r-r-n: general/general (Qazaxistan sivԥsindԥ) -qeneral|78,s.80|.
ÇXsԥslԥrinin yanasma sԥrhԥddindԥ bas verԥn yerdԥyismԥ hadisԥsi: bixçi (biçxi).
HNsԥslԥrinin yanasma sԥrhԥddindԥ bas verԥn yerdԥyismԥ hadisԥsi: tanha -tԥhna: Atim qasqa qabaxdur,
Yükümtanhatabaxdur(mani).
F.Ԥliyev bu söz haqqinda yazir ki, metateza nablödaetsԥ i v bolee rannix zaimstvovaniԥx, naprimer,
persidskoetanhaproiznositsԥ tԥhnԥ - v odinoçestve, odinoko, otdelgno, uedinenniy, ukromniy, i dr. |78, s.
80|.
MSsamitlԥrinin yanasma sԥrhԥddindԥ bas verԥn yerdԥyismԥ hadisԥsi: kismԥ -kimsԥ: Belԥ xosbaxt kismԥ
(kimsԥ) varmi? ("SahAbbasinԥn usta" nagilindan).
Alinma sözlԥrdԥ dԥ yerdԥyismԥ hadisԥsinԥ rast gԥlmԥk olur. Asagidaki sözlԥr bu qԥbildԥn maraq dogurur:
vazqal (vokzal), qerenal (general), potlika (butilka), taska (taksa).
Dissimilyasiya(sԥs Iԥrqlԥnmԥsi) hadisԥsi. Bir çox dillԥrdԥ oldugu kimi, Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ sԥs
Iԥrqlԥnmԥsi deyilԥn bir Ionetik hadisԥ mövcuddur ki, nitq axini prosesindԥ söz tԥrkibindԥ olan hԥmcins
sԥslԥr digԥr mԥxrԥcdԥ olan bir sԥsԥ çevrilir. Bu hadisԥ belԥ bir Iakta ԥsaslanir ki, sözdԥ eyni olaniki
sԥsdԥn biri tԥlԥIIüzcԥ dԥyisir. Axisqa türklԥrinin dilindԥ dissimilyasiya çox az hallarda müsahidԥ olunur
vԥ adi danisiq dilinin xüsusiyyԥtlԥrindԥn irԥli gԥlir. Bununla belԥ, dissimilyasiya bu dildԥ orIoqraIik
normasԥviyyԥsinԥ keçmis, tԥlԥIIüzcԥ dԥyismis sözlԥr artiq bԥdii ԥsԥrlԥrin, elԥcԥ dԥ mԥtbuatin dilindԥ
islԥnmԥyԥ baslamisdir. Mԥs.: sarvar (salvar): Sarvari - saldan, oxçuri qaldan; mԥrdivan (nԥrdivan): Az
yatiyer,çoxyatiyer,birdԥ göriyer ki, bir gözԥl qiz mԥrdivandan enԥ-enԥ gԥliyer ("Sah Abbasinԥn usta"
nagilindan). lԥncpԥr (rԥncbԥr): Berem onlardan sizԥ xԥbԥri, Lԥncpԥrluxda yox barabari (Sԥkinԥ xanim
Bayraqdarova).
laqan(naqan)
ordel(orden)
Yüzgԥr (rüzgar): Bir dԥ gördilԥr ki, bir dumanli, yüz gԥrli bir sey gԥliyer ("Sah Abbasinԥn usta"
nagilindan). Sararmax (saralmaq): Bԥn bir türküm, sülhi dostlux ararim, Sԥvdügümün boynuna qol
sararim (cabir Xalidov).
Epentezahadisԥsi. Rus, ԥrԥb vԥ gürcü dillԥrindԥn alinmalarda epenteza hadisԥsi özünü göstԥrir:
a)rusmԥnsԥli sözlԥrdԥ: piriqada (briqada), zivana (zveno), kulup (klub), kiris (krisa) vԥ s.
b)Ԥrԥb mԥnsԥli sözlԥrdԥ: iznun (izin), saxnun (sahan) vԥ s.
v)gürcümԥnsԥli sözlԥrdԥ: jneli (jinel), gilep (glep-porsux).
Alinma sözlԥrdԥ sinkop deyilԥn Ionetik hadisԥ dԥ özünü göstԥrir. Bu hadisԥyԥ rus,ԥrԥb, Iars vԥ gürcü
dillԥrindԥn alinmis leksik vahidlԥrdԥ tԥsadüI olunur: paproz (papirosa), tona (tonna), xammamun
(hamam),murabbaun(mürԥbbԥ), çakkos (çԥküç), bibilԥ (biblo) vԥ s.
III FԤSøL. LEKSøKA
III FԤ6ø/
/(.6ø.$
3.1. Ԥ6$6/(.6,.)21'
Dilinözümlüyündԥ qrammatik qurulusla yanasi, ԥsas lügԥt Iondu da baslica amil hesab edilir. Leksik
qurulusuna görԥ bu ԥhalinin dili aqlütinasiyanin tarixԥn inkisaIini konkret Iaktlarla sübuta yetirir.
Leksikahԥr bir dilin qiymԥtli sԥrvԥtidir. Bu qiymԥtli sԥrvԥtdԥ xalqin tarixi, maddi vԥ mԥ"nԥvi
mԥdԥniyyԥti dԥ qorunub saxlanilir. Xalqin mԥnsԥyi, meydana gԥlmԥsi, onun inkisaIi, cԥmiyyԥtdԥ oynadigi
rol,tԥbiԥti dԥrki vԥ ona necԥ yiyԥlԥnmԥsi, dil proseslԥri -bütünbunlarleksikadaözԥksini genis dairԥdԥ
tapir.
Nԥsillԥrin yaddasi hԥmin xalqin maddi vԥ etnik mԥdԥniyyԥti ilԥ dԥ köklԥnir. Maddi-etnikmԥdԥniyyԥt
Axisqa türklԥrinin tԥsԥkkülü vԥ inkisaIi ilԥ bir vaxtda Iormalasmis, tԥkmillԥsmis, zaman-zaman,qԥtrԥ-
qԥtrԥ yeni mԥ"na vԥ Iorma qazanmis, zԥnginlԥsmisdir. Bu ԥvԥzsiz sԥrvԥtlԥrdԥ onlarin ԥyilmԥz ruhu, bitib-
tükԥnmԥyԥn daxili enerjisi cԥmlԥsmisdir. Zamanin çԥtin vԥ mürԥkkԥb sinagindan çixmis tarixi-etnik
qaynaqlarda xalq taleyin amansiz hökmünԥ qarsi özlԥrinindaxiliԥzablarini iIadԥ etmisdir.
Buxalqdamilli-etnikmԥdԥniyyԥtini daha çox sevmԥk, qorumaq vԥ yasatmaq qüdrԥti var. Bu xalq öz
qԥdimliyini, varligini, özünԥmԥxsuslugunu dilindԥ, mԥdԥniyyԥtindԥ, adԥt-ԥn"ԥnԥlԥrindԥ, tԥsԥrrüIat, pesԥ
vԥ mԥsguliyyԥt sahԥlԥrindԥ qoruyub saxladi, zamanin burulganindan çixarib indiki nԥslԥ yetirdi. Yaxsi ki,
bütövdԥn ayrilsalar da, keçmisin sԥrt vԥ amansiz dolaylarinda itib-batmadilar, hara getdilԥrsԥ, maddi-
mԥdԥniyyԥt sԥrvԥtlԥrini dԥ özlԥri ilԥ apardilar. Onlari bu hala salanqüvvԥlԥrin acigina hԥmin sԥrvԥtlԥri
böyükümidlԥrlԥ ürԥklԥrindԥ yasatdilar. Axi, onlar tarixԥn kök tayIalar olmuslar, böyük türklüyün ԥsasini,
bünövrԥsini qoymuslar. Öz ԥcdadlari olan Aqsaka tayIalarinin ԥbԥdi mübarizԥ yolunu namusla, lԥyaqԥtlԥ
davametdirmislԥr.
Axisqa türklԥrinin dilinin leksikasi o dildԥ danisan xalqin tarixi ilԥ bagli yaranmisdir.
Bu dilin leksikasinin ԥsasini Iono-morIoloji qurulusa uygun olan ümumtürk sözlԥri tԥskil edir. Bununla
belԥ, bu dilin özünԥmԥxsus olan lügԥt layi da vardir.
Qԥdim sözlԥr vԥ sözlԥrin qԥdim mԥ`nalari konservlԥsmis sԥkildԥ xalqin mԥisԥti ilԥ ԥlaqԥdar olan
leksikada,Iolklornümunԥlԥrinin dilindԥ daha yaxsi saxlanilir |26, s. 203|.
Lügԥt tԥrkibindԥ olan leksemlԥrin böyük ԥksԥriyyԥtinin türk dillԥrindԥ qarsiligi var. Bu vahidlԥr
leksikanin dԥyisilmԥz hissԥsinԥ aid edilir.
Axisqa türklԥrinin dilinin leksikasinda ԥsas vԥ aparici leksik vahidlԥr türk mԥnsԥlidir. Hԥmin dilin
leksikasi bu baximdan ümumtürkoloji sԥciyyԥ dasiyir.
Bu dilin leksikasinin islԥnmԥ vԥ istiIadԥ olunma sahԥlԥri, sIeralari genisdir. Mԥisԥtdԥ, ԥmԥk Iԥaliyyԥtindԥ,
kԥnd tԥsԥrrüIati islԥrindԥ, xalq tԥbabԥtindԥ bu dilin leksik imkanlarindan istiIadԥ olunur.
Yadmühitdԥ, müxtԥliI dillԥrin ԥhatԥsindԥ uzun bir inkisaI yolu keçmis Axisqa türklԥrinin dilinin leksikasi
bugünancaqtԥsԥrrüIatla bagli mövqeyini qoruyub saxlamisdir.
Ԥsas leksik Iond bir neçԥ hissԥdԥn ibarԥtdir:
1.Mԥisԥt leksikasi
2.EtnoqraIikleksika
3.Maddi-mԥdԥniyyԥt leksikasi
4.Terminolojileksika
5.Onomastikleksika.
Maddi-etnikmԥdԥniyyԥtinbirçoxspesiIikcԥhԥtlԥri dilin lügԥt tԥrkibindԥ öz ԥksini tapir. Maddi-
mԥdԥniyyԥt leksikasinda bu xalqin ԥski vԥrdislԥri, milli tarixi, etnik-mԥdԥni özünԥmԥxsuslugu,
mԥsguliyyԥt sahԥlԥri, mԥisԥt hԥyatinin vԥ qarsiliqli ԥlaqԥlԥrin müxtԥsԥr lövhԥsi verilir.Hԥmçinin ԥlaqԥdԥ
oldugu xalqlarin hԥyati vԥ sosial sԥraiti, xüsusԥn dԥ, tarixi vԥ etnoqraIik durumu barԥdԥ konkret
inIormasiyaverilir.
Axisqa türklԥrinin dilinin leksikasinin islԥnmԥ sahԥlԥrini gözdԥn keçirԥk.
3.1.1. Ԥ.,1d,/,./EKSIKASI
Ԥkinçilik maddi-mԥdԥniyyԥtin ԥsas tԥrkib hissԥlԥrindԥn biridir. "Axisqa türklԥrinin qԥdim ԥkinçilԥr
oldugunu ilk növbԥdԥ onlarin istiIadԥ etdiyi ԥmԥk alԥtlԥri sübut edir. Bu alԥtlԥrin özü dԥ, adlari da
ümumtürkԥkinçilik mԥdԥniyyԥtinԥ tamamilԥ dogmadir" |27, s. 50|.
Ԥkinçilik leksikasi, demԥk olar ki, ümumtürk mԥnsԥlidir. Bu leksik lay hԥm dԥ qԥdimliyi ilԥ seçilir.
Ԥkinçilik leksikasi ԥsas etibari ilԥ ԥmԥk alԥtlԥrinin adlarindan ibarԥtdir: küles, sel, kuyi, anbar, ciItçi, ԥlek,
çuval,gԥmi, xalbur,harman,herik,kotan,lԥncpԥr (rԥncbԥr).
Ԥmԥk alԥtlԥrinin adlari: sapan (saban)*, sirma, kavrama, çapa, tirpan, kerendi, burçak, kazma, kaIes,
sürgüoraq,kürԥk, dögen, tapan, cilga, dirqԥn, kesԥr, tirmix, kiliç, dönmԥcԥ, yaba, bel, kütԥn, kaIesli
tirpan,oraq.
---------------
*Qeyd:Sabanümümtürkmԥnsԥlidir. «Qutan, kotan» mԥ
Busözlԥrin ԥski xarakteri Iolklor nümunԥlԥrindԥ, el sairlԥrinin se"rlԥrindԥ genis dairԥdԥ yayilmasi ilԥ
tԥsbitlԥnir: Xarmana qiran posrux dirqԥnԥ tayanur (ԥski söz); Sapanla çapadünyayibԥslԥr (ԥski söz);
Düzülüb siraya siz ot biçԥndԥ
Yorulandapuardansuiçԥndԥ
Sԥslԥnԥndԥ tirpanlar qol gücünԥ
Tirpanini kiran Vԥtԥnsiz hani? (cabir Xalidov).
Bԥ"zi ԥkinçilik terminlԥrinin struktur inkisaIi vԥ semantikasi maraq dogurur. Mԥsԥlԥn, dirqԥn -yaba
mԥ"nasinda islԥnir. Bu söz dirqԥ(mԥk) - toplamaq, yigmaq Ie"llԥrinin mԥ"nasini ehtiva etmisdir.
Tirpan -dԥryaz. Bu söz V.V.Radlov vԥ L.Z.Budaqov lügԥtlԥrindԥ dԥ "dԥryaz, kԥrԥnti" mԥ"nasinda qeydԥ
alinmisdir |166, s. 1329; 95, t. 1, s. 554|. Hԥr iki lügԥtdԥ hԥmin sözün türk (osmanli) dilindԥ islԥndiyi vԥ
tirpançi "biçinçi; dԥryaz düzԥldici", dirpanla - tirpanla -"biçmԥk" tipli derivatlarin yaranmasinda ԥsas
kimi çixis etdiyi göstԥrilir. V.V.Radlov tirpan sözünün türk dilindԥ "cԥrrahiyyԥ burgusu"(xirurqiçeskiy
buravçik)mԥ"nasini da qeyd edir. Onun Iikrincԥ, tirpan "dԥryaz" sözü yunan dilindԥn alinmadir.
Hԥqiqԥtԥn dԥ, yunan dilindԥ bu söz oxsar Ionetik tԥrkibdԥ vԥ eyni mԥ"nada islԥnmԥkdԥdir. Tirpan
"dԥryaz" sözünԥ yazili abidԥlԥrdԥ vԥ basqa türk dillԥrindԥ tԥsadüI olunmadigindan bu sözün yunan
dilindԥn türk dilinԥ (o cümlԥdԥn dԥ Axisqa türklԥrinin dilinԥ) keçmԥsi barԥdԥki V.V.Radlovun Iikri
inandirici görünür. Belԥ bir Iakti da qeyd edԥk ki, yakut dilindԥ tir -"kԥsmԥk, bölmԥk" Ie"li islԥnir.
E.K.Pekarsin bu Ie"li basqa türk dillԥrindԥki tor -"biçmԥk, kԥsmԥk" Ie"li ilԥ ԥlaqԥlԥndirir |157, s. 2955|.
Olsunki,karaimdilindԥki toruq "biçin" |127, s. 539|, Azԥrbaycan dilindԥki dԥryaz sözlԥri dԥ bu köklԥ
baglidir. Bütün bunlar tirpan "dԥryaz" Iormasini türk dillԥri materiallarina istinadԥn izah etmԥyԥ zԥiI
sԥkildԥ ԥsas versԥ dԥ, basqa Iaktlarla bunu möhkԥmlԥndirmԥk çԥtindir. Bu sԥbԥbdԥn biz dԥ V.V.Radlovun
Iikrinԥ sԥrik olaraq tirpan "dԥryaz" sözünü türk dilindԥ yunan mԥnsԥli alinma söz kimi qԥbul edirik.
AsiI Hacili Axisqa türklԥrinin ԥkinçilik mԥdԥniyyԥtindԥn bԥhs edԥrkԥn onlarin taxil vԥ otu biçmԥk üçün
oraq, tirpan, kaIesli tirpan, kerendi, sirma, kavrama; sԥpin üçün çapa (toxa növü), toxa, dirmix, sürgü
(dirmiq növü), kazma, burçaq, kilic; sum üçün sapan, tapan, cilga, arona, sel, dögen, vԥl, gԥmi vԥ s. bu
kimialԥtlԥrdԥn istiIadԥ etdiklԥrini qeydԥ almisdir |27, s. 15|.
3.1.2. KԤ1'7Ԥ6Ԥ55h)$7,9Ԥ
BOSTANÇILIQ LEKSIKASI
a)Kԥnd tԥsԥrrüIati ilԥ bagli leksika: Xotman (ot topasi), ceb (otun yerdԥ qalani), mԥrԥk (ot yeri), sԥbԥt (ot
yigilan ԥsya), kum (quzu yeri), nus oti (otun artigi), basdirma (tövlԥnin qabagindaki yer), baga (ot tökülԥn
yer), hagil (davar saxlanan yer) vԥ s.
Kütԥn, boyunduruq, somi, qotay, kayis kimi sözlԥr dԥ bu ԥhalinin dilindԥ istiIadԥ olunur.
b) Axisqa türklԥrinin dilindԥ bostançiliqla bagli spesiIik leksika Iormalasmisdir: lazut* (qargidali), laxana
(kԥlԥm), patlican (pamidor), çarxala (çugundur), kartopi (kartoI), salgam(turp),zԥrdԥ (yer kökü), gözüm
(nanԥ), pirasa (kԥvԥr), pimpila (bibԥr), bugday, qarpuz, dari, arpay, kԥtan, noxud, mԥrci, yulaI, pԥrinc,
çԥltik, qavin, qԥblica, bolqarçki, qabax, mayes, sarmusax vԥ s.
----------------
*Qeyd:Busözünmԥnsԥyi haqda bax: |220,T.4,c.227-235|.
Bagçiliq leksikasi. Bu leksikaya bitki, ot (müalicԥ, yemlik), göbԥlԥk, meyvԥ agaclari vԥ növlԥri adlari
daxildir. Bunlari asagidaki kimi qruplasdirmaq olar:
Bitki adlari: çincar (giçitkԥn), qizilcuk (zogal), girԥz (gilas) -karagirԥz, ceviz (qoz), peçԥk (ag gül açan
sarmasiq), bagayarpagi, bayaz tut, panta, Iuruc, çancur, tut, kuknԥr, leknar, palid, zԥrdԥli (ԥrik), cancur
(gavali), kԥsdԥnԥ (sabalid), ulaI, bayaz taxil (yazliq bugda), kirmizi taxil (payizliq taxil), çavdar, ԥrük,
Iisna,kurkantal,ԥlԥmԥlԥk, temal.
Ot adlari: çayir-çԥmԥn, ԥbԥkömԥci, neqo gülü, saleka otu, qalo otu, pampara, gԥlinbarmagi, telpԥncԥri,
atol cemisi, yarpuz, kazayagi, pԥncԥr, dag pԥncԥri, çirԥçuta, kükül, arçikela, cemi, çarbadela, tita,
alagunta, çiyeyançola, talexes, ciryançola, aptarak.
Yemlik otlarinin adlari: kuzi-kulaqi, gözüm, kazayagi, atol cemisi, tita, alagunta, talaxos, cincar, pԥncԥr,
çirԥtuta, cemi, çarbadela, gülül, ciryançola, aptarak.
Yemԥli göbԥlԥk adlari: kama sokosi, çuxa sokosi, sigin sokosi,mantar,pirpilԥ sokosi, papaxli soko, tita
sokosi.
Gül adlari: qül, lԥlԥ, kar çiçԥqi, mԥnԥmsԥ (bԥnövsԥ) vԥ s.
XalqistiIadԥ etdiyi hԥr bir meyvԥyԥ özünԥmԥxsus ad seçmisdir. Alma adlari: sԥkԥrԥ, sԥkԥr nabada,
qԥrԥnIil, deqirman, söbԥsah, sԥIrԥn, uruset, yag, maxara, bumajnik, pasa, ԥcԥrԥ, yaz, ԥhmԥdiyyԥ, siran,
bayaz, koprezyü, opport, yer almasi vԥ s., armud adlari: nԥnԥ, qüz, gügüm, qizil, bayaz, siçan, qizil, bibi,
agirsah, korda, dedirza, incir, bagriqara, beg, odisxoro vԥ s., panta adlari: sari, sԥrbԥt, soltanli, qara,
mesrik, karguç, kut, tamara, barcuc vԥ s.
3.1.3. HEYVANDARLIQ LEKSIKASI
Maddi-mԥdԥniyyԥt leksikasinin bir hissԥsini heyvandarliq terminologiyasi tԥskil edir. Bu adlarin
Iormalasma tarixi qԥdimdir. Demԥk olar ki, heyvandarliq terminlԥri ümümtürk mԥnsԥlidir: tavar (mal),
öküz, tay (dayça), oglax (erkԥk keçi), ԥnük (küçük), avi (ayi), sigin (maral), kԥrinjԥ (qarisqa), kinkilԥ
(agcaqanad), sinԥk (milçԥk), sԥkԥrjԥk (circirama), pԥtԥk (ari), tavsan (dovsan), çiya (sogulcan), posruq
(porsuq),toru*vԥ s.
-------------
*Qeyd:Toru-qarailԥ qizil arasinda bir rԥngdԥ bulunan at: Ben babamin evin yaktin. // tavladan torusun
çԥktin /türkü/.
Bu adlarin oguz vԥ qipçaq qrupu türk dillԥrindԥ müxtԥliI Ionetik variantlarina rast gԥlmԥk olur.Mԥsԥlԥn:
tay-day-mai-dayça-tayunsa -mailak-maixar;öküz-ököz-uqez-uxer-oqus-ovis-nqus-ukur-uku
-ukurn-uker-oquz-oruzra|149,s.53-55|.
Ümumtürkolojisԥciyyԥ dasiyan heyvan adlari qԥdim epoxani yasatmaqla yanasi, heyvandarliq
terminologiyasini Iormalasdirmis vԥ zԥnginlԥsdirmisdir.
Axisqa türklԥri mal-heyvanin vԥ onlarin yeminin saxlandigi yerlԥrԥ dԥ adlar vermislԥr: mԥrԥk (taxil vԥ
samansaxlananyer),axor(pԥyԥ), kom (qoyun agili), baqa (quru ot tayasi) vԥ s.
Axisqa türklԥrisüdmԥhsullari ilԥ bagli asagidaki termin vԥ terminoloji iIadԥlԥrdԥn istiIadԥ edirlԥr: yag,
qaymak,qurud,dԥlԥmԥ, tavar peyniri, tԥpmԥ peynir, çuma peyniri, catxi (sor), yogurt, ayran, atma
peyniri,koy(qoyun)peyniri,çeçilpeyniri,güzpeynirivԥ s.
Baliqçiliq leksikasi. Axisqa türklԥri Kür, Posxov, Anaxtir çaylarindan müxtԥliI baliqlar ovlamislar: loko,
mursa, canar; Onlar baliqlari tutmaq üçün müxtԥliI alԥtlԥrdԥn istiIadԥ etmislԥr: ip, olta, qirmaq, tor, qanca
(qirmaq növü), ciya (soxulcan), ciyaqalԥvԥ s.
3.1.4. MԤ,ùԤ7/(.6,.$6,
Mԥ"lumdur ki, mԥisԥt leksikasina mԥisԥtin müxtԥliI sahԥlԥri ilԥ bagli sözlԥr -geyimvԥ bԥzԥk seylԥrinin
adlari, yeyinti mԥhsullari adlari, ev ԥsyalari vԥ kԥnd tԥsԥrrüIati ԥsyalarinin adlari vԥ s. daxildir.
Bu xalqin hԥyati, mԥisԥti, adԥt-ԥn"ԥnԥsi, psixologiyasi mԥisԥt leksikasinda real tԥsvir olunur. Mԥsԥlԥn:
Yԥmԥni, ya yԥmԥni,
Yԥmԥniyԥ qoy bԥni
Iki kiz bir sԥvilmԥz
Yaonial,yabԥni (mani).
Bilԥziqim nal edԥyim,
Fԥracemi qül edԥyim (türkü) vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ mԥisԥtlԥ bagli sözlԥr zԥnginliyi vԥ qԥdimliyi ilԥ seçilir. Leksikanin bu sahԥsinԥ
aidsözlԥr, demԥk olar ki, hԥlԥ toplanmamis, "Sözlük" sԥklindԥ tԥrtib olunmamisdir. Biz mԥisԥtdԥ
islԥdilԥn sözlԥri ancaq danisiq dilindԥn vԥ Iolklor materiallarindan, el sairlԥrinin ԥsԥrlԥrindԥn, elԥcԥ dԥ
"Vԥtԥn esqi" adlanan qԥzetin sԥhiIԥlԥrindԥn seçmisik.
Mԥisԥt leksikasi deyԥndԥ bu xalqin mԥisԥtinԥ daxil olan sözlԥrin ümumi mԥcmusu nԥzԥrdԥ tutulur. Dildԥ
elԥ söz vԥ iIadԥlԥr mövcuddur ki, hԥmin sözvԥ iIadԥlԥr hami tԥrԥIindԥn islԥdilir vԥ dԥrk edilir.
Buleksikaԥsas leksik Iondun bir hissԥsidir. Mԥisԥt leksikasi bu xalqin hԥyatini, mԥisԥtini, adԥt-
ԥn"ԥnԥsini, konkret ictimai mԥrhԥlԥdԥ psixologiyasini ԥks etdirir. Bu leksikani leksik-semantik baximdan
asagidaki sahԥlԥrԥ ayirmaq olar:
1. Ev, tikinti islԥri vԥ ev ԥsyalari, mԥtbԥx avadanliqlarinin adlari: yasti damli ev, çardaqli ev, havli
(dԥhliz), kosat (tir), qübbԥvari taxtapusu olan ev, kirԥmitli ev, baja, tülkülü pԥncԥrԥ, kirԥmid dam, taxta
dösԥmԥ, yazlux (süsԥbԥnd), Iurun, sac, tandur, kersan, ustura, maxas (qayçi), anaxtar, mitԥkkԥ, dösԥklux,
peskun, kasuk, biçak, küp, sԥbԥt, masa, çԥngԥl, Iarduc, süzԥk, paxir, kԥpçԥ (çömçԥ), vedrԥy, sahan (kasa),
qüqüm(suüçünkiçikbardaq),sԥkü (taxt), miz, suIra,dolab,tԥrԥkԥ, mindԥr, xali-palaz,oturqaxmindԥri,
yastux, zandux, yorgan, dösԥk, boyaynasi, söbԥ, buxari, kilim, çatal kilim, cecim, palas, mԥndil, alaça
(palaz),sapli(çömçԥ), ibrix (bardaq), as taliki (bosqab), çay talik, lԥngԥr (sini), xasir, kazan,nԥlbԥki, sini,
çul,hԥgbԥy, marsaIa (su qabi), tas (qüqüm), çötal (vilka).
2. Geyim adlari:
A) Kisi geyimlԥri adlari: çarux, çaruxbagi, kömlԥk, qaItan, xԥlԥt, ԥtԥk, kürk, tavsali, qaytanli köynԥk,
arxalix, dԥri papax, baslix, Iԥs, çalma, çoxa, dar salvar,yelԥk (zubon), canliq-jilet,gödԥkcԥ, "qizilbas
qiyaIԥsi", palto, qaliIe salvar, Irenc, gimnastyorka, Iurajka, sirixli bera, papax, börk, potinka, qondura,
tapuçka;
B) Qadin geyimlԥri adlari: ehram (bԥyaz çadra), belbag, sal, tavsal, al don, önlük, gümüs belbag, lԥçԥkli
sal, katxa (altun pulla, bԥzԥnmis araqçin növü), çalma, yԥmԥni, Iosi, kondura, çit, çԥnbԥr, sitambil,
boyunlux (sarI), buluz (köynԥk), kabalax (ayaqqabi dabani), doppi, suba, qayisa, duIli.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ olan geyim adlarininbirçoxuümumtürksözlԥridir. Bunlarin bԥ"zilԥrini
nԥzԥrdԥn keçirԥk:
Giyim.SözünkökügeyIe"li,-im sԥkilçisi Ie"ldԥn isim düzԥldԥn leksik sԥkilçidir. Bu sözün tarixi inkisaIi
maraq dogurur. Belԥ ki, XI yüzilliyԥ aid qԥdim türk abidԥlԥrindԥ bu söz knzqu Iormasindadir |201, s.
167|.
Bu söz türk lügԥtindԥ kedim |165, T. II, s. 1343|, Azԥrbaycan dilindԥ geyim, türkmԥn dilindԥ qeyim,
kumik dilindԥ kiyim, qazax dilindԥ kiim, tatar dilindԥ kiom, qirgiz dilindԥ kiyim sԥklindԥdir.
Kömlԥk. Bu söz dԥ ümumtürk mԥnsԥlidir. "Köynԥk", "rubaska" mԥ"nasinda bir sira türk dillԥrindԥ
islԥkdir. Müasir türk (qomlek) vԥ Axisqa türklԥrinin dilindԥ (kömlԥk) variantinda olan bu geyim adi
Azԥrbaycan dilindԥ köynԥk, kumik dilindԥ qelek, tatar dilindԥ kumlmek, özbԥk dilindԥ kuylak, qirgiz
dilindԥ kogynogk, tuvin dilindԥ xogylenq variantlarinda müsahidԥ olunur.
Bu geyim adi qԥdim türk mԥnbԥlԥrindԥ dԥ qeydԥ alinmisdir. Mahmud Kasgarinin lügԥtindԥ kenqleker
kenqleklendi-Kisi köynԥyini geydi |202, s. 350-411|.
Özbԥk dilindԥ geyim adlarindan namizԥdlik dissertasiyasi yazmis M.Asamutdinovanin nöqteyi-nԥzԥrincԥ,
kelek- komn "videlannaԥ koja" mԥ"nasinda olmusdur |82, s. 16|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ tiskömlԥk adi isԥ digԥr türk dillԥrindԥ alt köynԥk (Azԥrb.), iski koglek (qazax),
içkuylak(özbԥk), ij gomlegi (türk), tis kelek (qaraçay-balkar), tiski kogylek (noqay), tiskgi kulgdgk
(basqird) vԥ s. Iormalarda islԥdilir.
QaItan. Kisi geyimidir. Sözün mԥnsԥyi mübahisԥlidir. Mahmud Kasgarinin lügԥtindԥ (I, 408) kaItan "üst
geyim,xalat,kaItan"mԥ"nasindadir. V.V.Radlov bu sözü Iars mԥnsԥli kaba (üst geyim) sözü ilԥ
ԥlaqԥlԥndirir |165, T. II, s. 434|. QaItan sözünün kaItan (Azԥrb.), kaptal (qirg.), kaptal (alt.) kaptal (çuv.)
kimi variantlarina tԥsadüI olunur. I.M.Otarov bu sözün kmaptal "kaItan-besmet" sԥklindԥ qaraçay-balkar
dilindԥ oldugunu göstԥrir |155, s. 15|.
A.Q.Preobrajenski etimoloji lügԥtindԥ "kaItan" sözünü rus dilindԥn alinma söz hesab edir |162, T. I, s.
302|.
M.Fasmerisԥ bunun ԥksinԥ olaraq hԥmin sözü Iars mԥnsԥli sayir |174, T.II,s.212|.
D.N.Usakovun lügԥtindԥ dԥ bu sözün Iars mԥnsԥli oldugu qeyd edilmisdir |171, T. I, 1935, s. 1338|.
M.Ryasanenhesabedirki,busöztürkdillԥrinԥ gԥlmԥdir vԥ asagidaki dԥyismԥlԥrlԥ inkisaI etmisdir:
kmapton-kmaptan-kaItan|167,s.65|.
Digԥr müԥlliIlԥr hesab edirlԥr ki, kaItan -kaptun"dublennaԥ suba" mԥ"nasindadir |170, s.154|.
Al don. Ümumtürk sözüdür. Qadin üst geyimidir. Bԥ"zi türk dillԥrindԥ, mԥsԥlԥn, qaraçay-balkarlarton
sözünü suba mԥ"nasinda (isti, yuxari geyim) islԥtmislԥr.
Busözqohumtürkdillԥrindԥ müxtԥliI Iorma vԥ mԥ"nalarda istiIadԥ olunur: don (azԥrb.), ton (noq., tat-
kumik), tun (tat.), son (yakut).
Bu sözün bir varianti "iç donu"da türk dillԥrindԥ islԥdilir. "Iç don - iston - istan - stani |181, s. 173|.
Belbag. Axisqa qadinlarinin üst geyimini baglayan ԥsyanin adi. Bu söz mürԥkkԥb qurulusda olub, "bel" vԥ
"bag" sözlԥrindԥn ibarԥtdir. Hԥmin mürԥkkԥb sözlԥ hԥlԥ qԥdim türk qaynaqlarinda rastlasiriq. Müasir
Azԥrbaycan dilindԥ /belbagi/, qaraçay-balkardilindԥ /bel bau/, kumik dilindԥ /belbav/, yakut dilindԥ
/biln/,karaimdilindԥ /belibau/ Iormalarinda müsahidԥ olunur.
Bԥ"zi tԥdqiqatçilar bu geyim adinin prosadik ԥlamԥtԥ, malik oldugunu, belbeu, bel, bau, beu sözlԥrinin
semantik yaxinligini, analoji quruluslu oldugunu qeyd edirlԥr |163, s. 182-183|.
Axisqa türklԥri belbagina "oxçuri" dԥ deyirlԥr: Ԥvԥ gԥlԥndԥn sonra oxçurini /belbagi/ açanda ԥmԥdԥni
/qԥIil/ oxçurundan altun düsiyir |27, 126|.
Boyunlux. SarI mԥ"nasinda Axisqa türklԥrinin dilindԥ islԥdilir. Türk mԥnsԥli söz olanbudüzԥltmԥ termin,
tԥԥssüI ki, Azԥrbaycan dilindԥ rus alinmasi /sarI/ ilԥ öz iIadԥsini tapir. Müasir türk dilindԥ isԥ bu söz, söz
birlԥsmԥsi sԥklindԥdir /boyun atrisi/. Qazax dilindԥ bu ad moyin oramal sԥklindԥdir |155, s. 31|.
FԤS. Papaq növüdür. Din adamlari mԥdrԥsԥlԥrdԥ baslarina qoyurlar. D.Usakov bu sözün mԥnsԥyini Fes
sԥhԥrinin adi ilԥ ԥlaqԥlԥndirir. Fars mԥnsԥli olan bu söz Ies, Iers, pes, Ing "Ireska" Iormasinda
islԥnmԥkdԥdir |171, IV, s. 1070; 158, s. 236|.
Baslix. Basörtüyü mԥ"nasinda türk dillԥrindԥ islԥdilir. MorIoloji yolla /bas¹lix/ yaranan geyim adidir.
Q.X.Mambetov bu ad haqqinda yazir: K qolovnim uboram otnositsԥ i baslik. Izqotovlԥöt eqo iz
domotkanoqo sukna. Osnovnoy çastgö baslika ԥvlԥetsԥ kapöson v Iorme ravnobedrennoqo treqolgnika, ot
kotoroqootxodԥt v obe storoni dlinnie i sirokie lopasti dlԥ zavԥzivaniԥ sei. K makuske kapösona
prisivaetsԥ kruqlaԥ kistg s baxromami. V xolodnuö poqodu baslik nadevali poverx sapki i zavԥzivali u sei,
a pri xorosey poqode on zakidivalsԥ çerez pleço na spinu,naburkuiderjalsԥ na sei s pomohgö
tesemoçnoqo snura |140, s. 271|.
Bu adin baslik /noq./, basliq /kalmk./ Ionetik variantlari da islԥkdir.
Sal. Fars mԥnsԥlidir. Yun materialdan hazirlanmis qadin bas örtüyü. Sal sözü müxtԥliI dillԥrdԥ müxtԥliI
Iormalarda islԥdilir. Azԥrbaycan dilindԥ sal sözü "yun parça", "dԥsmal", qirgiz dilindԥ "sal jooluk",
"kasamerioviy platok", ermԥni dilindԥ "yun kurtka", lԥzgi, çeçen, abxas dillԥrindԥ asgal "platok-salg"
mԥ"nalarinda istiIadԥ olunur |151, s. 124, 515, 611|.
Axisqa türklԥri tavsal /tavsal/ sözündԥn dԥ istiIadԥ edirlԥr. Bu söz hibrid sözdür. Sözün birinci
komponenti mavi /tavi/ qipçaq dillԥrindԥ «dag», sal isԥ Iars mԥnsԥlidir.
Çarux.Göndԥn kisi vԥ qadin üçün tikilԥn ayaqqabi növü. Ümumtürk sözüdür. M.Kasgarinin lügԥtindԥ /I,
363/çaruk- ayaqqabinin bir növü kimi göstԥrilmisdir.
Türkvԥ digԥr müxtԥliI sistemli dillԥrdԥ bu söz bԥzi Ionetik dԥyisikliklԥ istiIadԥ olunur: çariq /azԥrb./,
çarik /qaqauz, alt./, sarik /noq./, qen çarikg /kumik/, çargk /kürd/, çarix /talis/, çgrq /kalm./, qonüarix
/diqor./.
M.XabiçevinIikrincԥ, çarikg çari jari "zamsa iz oveçgey skuri" mԥ"nasindadir |175, s. 76|.
Salvar. Kisi geyimi. Axisqa türklԥrindԥ salvarin iki növündԥn /dar salvar, qaliIe salvar/ istiIadԥ olunur.
Tԥdqiqatçilar salvarsözünüiranmԥnsԥli sayirlar. D.Usakovun lügԥtindԥ bu sözün Iars sözü oldugu
göstԥrilmisdir |171, T. IV, s. 1321|. A.Q.Preobrajenski |162, T. II, s. 1230| rus sözü olan "sarovari"
sözününtürkdilindԥ selvar "uzun stan" Iormasinda islԥndiyini qeyd etmisdir.
MüxtԥliI sistemli dillԥrdԥ salvar sözünün salbar, salpar, salbar /oset./, çalbar, salbir, sglver vԥ s.
variantlarina tԥsadüI olunur.
Mԥisԥt sözlԥri düzԥltmԥ vԥ mürԥkkԥb qurulusda da müsahidԥ olunur.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ mԥisԥt sözlԥrinin tԥrkibindԥ asagidaki sԥkilçilԥr özünü göstԥrir:
ça:ayax-ça, i: xosav-i, turs-i,buxar-i/truba/,ajax:aç-ajak/açar/,jԥk: ԥl-jԥk: x: kaurma -kaurmax,la:
buglama - buglamax: i: bisi, li: sap-sapli;lux:yazlux.
jux- sԥkilçisi ilԥ "bonjuk" mԥisԥt sözü ԥmԥlԥ gԥlmisdir. Azԥrbaycan dilindԥ "muncuk" sԥklindԥdir.
Fikrimizcԥ, "bonjuk" sözünün "bon" hissԥsi bԥdԥn üzü olan boyunla baglidir. Çünki bu ԥsya qadinlarin
boynundaolur.Sözԥslindԥ "boyuncuq" sԥklindԥ olmalidir. Azԥrbaycan dilindԥ isԥ b sԥsi m sԥsilԥ ԥvԥz
edilmisdir. (bin-minsözlԥrindԥ oldugu kimi)
Mürԥkkԥb mԥisԥt sözlԥri. Mԥisԥt sözlԥrinin bu tipi sintaktik yolla /iki sözün birlԥsmԥsilԥ/ ԥmԥlԥ gԥlir. Bu
yollayenisözlԥrin -leksemlԥrin yaranmasi türk dilli xalqlarin dilinin leksikasinin inkisaIinda müԥyyԥn
rol oynamisdir.
Müasirdillԥrdԥ sintaktik yolla söz yaradiciligi prosesi öz qԥdim dövrlԥrindԥn Iԥrqli olaraq, bir çox yeni
ԥlamԥtlԥr qazanmisdir. Hԥmin prosesin tԥdqiq mԥrkԥzi analitik vԥ mürԥkkԥb sözlԥrdir. Mürԥkkԥb mԥisԥt
sözlԥri Axisqa türklԥrinin dilindԥ üç Iormada müsahidԥ edilir.
1.Mürԥkkԥb söz Iormasinda: ԥtmԥk-asi /ԥtmԥgasi/, çaruxbagi, südbayaz, qirmasԥkԥr, boyaynasi,
kirtnamasekar, Dizqirma, Qoçali, Topali, ԥcԥrԥxorum, kԥlԥmqus /qaranqus/, koçiteli, zurnaçibasi,
ԥsgԥrbasi, içgasi vԥ s.
Bunlarin ԥksԥriyyԥti hԥmin dilin yalniz özünԥmԥxsusdur. Zorun varsa, zurnaçibasi ol /ԥski söz/;
Almay atdim ԥzildi,
Ԥsgԥr yola düzildi.
Bir qardasim var idi
Ԥsgԥrbasi yazildi /mani/.
2. Qosa söz Iormasinda: as-ԥtmԥk, kap-kajak,örti-dösԥk, davul-zurnavԥ s.
3.Sözbirlԥsmԥsi Iormasinda: pusruk çorbasi, qizilcuq çorbasi, süt çorbasi, cincar çorbasi, pirinc çorbasi,
tutmacçorbasi,subörԥgi, qulaqli qԥtmԥr, çumana qԥtmԥr, tandur ԥtmԥgi, yagli cadi, as taliki, çay taliki vԥ
s.
3.Yeyintimԥhsullarinin adlari: buraya müxtԥliI xörԥk, çörԥk, içki vԥ sirniyyat adlari daxildir.
Xörԥk adlari /Taxil mԥhsullarindan - bugda vԥ yulaIdan hazirlanan xörԥk adlari/: siyiq, qutab, quymak,
xingal,lapataxingali,ԥIԥndi xingali, besbarmak,* manti, xanim mantisi, ԥtmԥk-asi, ԥrisdԥ, tatarbԥyi.
-----------------
*Qeyd: I.M.Otarov «besbarmak» vԥ «manti» xörԥklԥrinin qirgizlarda ԥsas yemԥk növü oldugunu
göstԥrmisdir |120, c. 127-133|.
Ԥt xörԥklԥrinin adlari: bisi, bazlama, dolma, bozbas, savutma, sucuq, kabab, besbarmak, basdurma, piti,
paça, buglama, çigirtma, kavurma.
As növlԥri: ԥtli as, sԥbzԥli as, südlü as, pilav.
Toydatԥzԥ, gözԥl urba geyilür,
«Bir yastuxda qocalsinlar» deyilür.
Çorba,pilav,qavurmalaryeyilür,
Buyemԥkdür* - eyi, zayi, sennigin /c.Xalidov/.
---------
*Qeyd: Axisqalilar «axsamu» sözünü axsam yemԥyi, «sabahu» sözünü isԥ sԥhԥr yemԥyi mԥ
Sorba adlari: pusruk çorbasi, qizilcuq çorbasi, cincar çorbasi, pirinc çorbasi, mԥrci çorbasi, tutmac
çorbasi, südlü çorba, süd asi, pԥstil (lavas) çorbasi.
Digԥr xörԥk adlari: bulamaci, kaygana /qayganaq/, luxma, qԥlԥcan, xoyul, ezme, kartopi ezmesi, pata,
paxiraçlama, kԥlԥcos, kԥlԥcan, heris, hoçuta, sirinqurusu, kartopi haslamasi, palaça, lazut.
Sirniyyat adlari: qԥtmԥr, sԥkԥrlԥmԥ, kԥvrԥk, lüxum, paxlava, siron, qulaqli qԥtmԥr, çullamaqԥtmԥr,
subörԥki, kԥtԥ, halva.
Yeyintimԥhsullarinin adlari /Süd mԥhsullarinin adlari/: yag, qaymax, qurud, dԥlԥmԥ, davar peyniri, tԥpmԥ
peynir, çuma peyniri, catxi /sor/, penir, yogurt, ayran, atma peyniri, koy peyniri, çeçil peyniri, güz peyniri.
Çörԥknövlԥri: bisi, yuxa, luxma, üIkԥ, çadi, pԥstil/lavas/, tandurԥtmԥgi, Iurunԥtmԥgi, xaçapur, somin,
suxari, yuxa, yagli çadi, arpayԥppԥyi, bugday ԥppԥyi.
EtnoqraIikleksika
Müasirdövrdԥ Axisqa türklԥrinin etnik-mԥdԥni özünԥmԥxsuslugu bir çox örnԥklԥrdԥ qorunub yasayir:
mԥisԥt, dil, ԥxlaq, etiket, mԥrasim, Iolklor |27, s. 5|.
Etniközünԥmԥxsuslugun bir çox mühüm cԥhԥtlԥri toy mԥrasimi ilԥ bagli leksikada, taxincaq /bԥzԥk/
adlarinda tԥsbit olunur. Burada xalqin toy mԥrasimi ilԥ ԥlaqԥdar spesiIik adԥtlԥri, ԥn"ԥnԥlԥri, istԥklԥri vԥ s.
aydin ԥks olunur.
ø;7ø6$5/$5
3.1.5.MԤRASIMLԤRLԤ (TOY MԤRASIMI)
ILԤ BAGLI LEKSIKA
cԥdvԥl
qiz saraIlamax
elçilux
"saIa-xos"
urbagötürmax
/paltaraparmaq/
kԥsim kԥsmԥx
sԥrbԥt
gԥnlux
baslix
"xԥrc götürmԥ"
"qiz qapmax"
/zorla qiz qaçirmaq/
xina yaxdi
köçԥcԥk qiz
küvԥy
aga güvԥki
belbaglama
xasim /pԥhlԥvan/
sagdic
damad/bԥy/
mԥqԥr /cavan oglan/
"ԥvlԥ" /öylԥ/ qazanlar
yengԥ
duvaqaçimi
ayaqdöndi Qiz bԥgԥnmax
"yüzgԥrümçԥ"
nisan degismax
davul-zurna
"anixlamax" /arxaik
Ie"ldir-toy
gününümüԥyyԥn etmԥk/
toyxԥrci
süd haqqi
tԥkliIçi-dԥ"vԥtçi
çԥrԥz xoncalari
kina /xina/
mԥslԥhԥt asi
bԥg sagduçi
xarclux
"xԥbԥrçilԥr"
soldic
"küçükcamayastuk"
/qulaq yasdigi/
enistԥ
"atlilar"
"gԥlin çixarma"
enistԥlügԥ getmax
kütük/tütԥk/
Taxincaq adlari /qadin bԥzԥk ԥsyalari/:
Bilԥrzük
boncuq/muncuq/
gümüs kԥmԥr
masarya /qizil boyunbagi/
besbirli major
urba /nisan qaytan/
pipanur
belbax
zԥncir
taxincaq
dügmԥ
mԥxmԥr mahud
tigmԥ KüIԥ /sirga/
Yüzük
Mahmudiya
Major /qizil pullardan
Düzԥldilmis sinԥbԥnd/
Oxçuri/kԥmԥr ԥvԥzinԥ
baglanan/
Katxa
Urbiya
Qolbagi
Qizil bԥzԥk
Sürmԥ
Sԥbԥkԥli qizil
Toxuma
Sarisancax
3.1.6. XALQ MUSIQI ALԤ7/Ԥ5,1,19Ԥ
OYUNLARIN ADLARI
Burayamusiqialԥtlԥrinin, xalq vԥ musiqi oyunlarinin, xalq vԥ Iԥrdi rԥqslԥrin adlari daxildir: dԥI, daul,
meyi, qirnata, kԥmԥni, tulum; bar, karabag, haley, üsülütma, siçrԥtmԥ, para; nԥrdi, satranji, qizlԥpoç
/gizlԥnqaç/; tԥkayaq, üçayaq, dizqirma, qoçali, tirilgԥ, "sira oyuni", "Tobos nԥnԥ" oyuni, TopaliHalaybar,
Ԥcԥrԥ xorumi, Türk marsi, "tԥkdiz".
Nümunԥlԥr:
Zurnalarçalunur,davuldökülür
Hԥr cürԥ çalinur meyi sennikin /cabir Xalidoglu/; Anlayana sivri sinek saz, anlamayana davul, zurna az
/ԥski söz/.
3.1.7. Bԥ]LEԥ]ԥNWD[ÕQFDTDGODUÕQÕQOHksik-semantik xüsusiyyԥWOԥUL
Boncuq.Bubԥzԥk adinin bon hissԥsi boyun sözü ilԥ baglidir. Boyundan asilan bԥzԥk ԥsyasi. "Qԥdim türk
lügԥti"ndԥ bu söz monçak, Azԥrbaycan dilindԥ munçuq, qazax dilindԥ monsakg, kumik dilindԥ minçakg,
tatardilindԥ vԥ onun dialektlԥrindԥ muen, buyinsa |175, s. 152|, V.Radlovun lügԥtindԥ |165, T. IV, s.
2120| moinsak "krasnie busi" sԥklindԥdir.
KüIԥ. Axisqa türklԥri hԥm sirga, hԥm dԥ küIԥ sözündԥn istiIadԥ edirlԥr. KüIԥ - sirganin küpԥyԥ
oxsamasina görԥ verilmisdir.
"Kübԥ" Iormasinda "Kitabi-Dԥdԥ Qorqud"da rast gԥlirik; Çaya çalmalu, çal qaraqus ԥrdԥmlü, qurqurma
qusaqlu, qulagi altun kübԥli... |38, s. 148|.
Küpԥ sözünün paraleli kimi Azԥrbaycan dilinin dialektlԥrindԥ tԥpԥ sözü dԥ islԥdilir: Qiza nisan
göndԥrԥndԥ üzüx dԥ, tԥpԥ dԥqoyillԥr |5, s. 378|; Qulagimi tԥpԥ incider |5, s. 378; 122, s. 24|.
Türkdillԥrindԥ daha çox islԥnԥn sirga sözüdür. Sirga sözünü bԥ"zi tԥdqiqatçilar rus mԥnsԥli |165, T. I, s.
398|,bԥ"zilԥri |162, T. II, s. 281/qot mԥnsԥli, Fasmer isԥ |174, T. III, s. 611|türkmԥnsԥli hesab edirlԥr.
Sonuncu Iikir düzgündür. Sirga - asirga sözünün kontaminasiya olunmus Iormasidir. "Qulaqdan asilmis
bԥzԥk ԥsyasi" -mԥ"nasindadir.
ø;7ø6$5/$5
3.2.ALINMALEKSIKA
Mԥisԥt sözlԥrinin bir hissԥsi alinmalardan ibarԥtdir. "Terminologiyada alinmalar dilin kasibligina dԥlalԥt
etmir,ԥksinԥ, onun dil kontaklari hesabina zԥnginlԥsmԥsinin göstԥricisi kimi çixis edir" |49, s. 9|. Alinma
sözlԥrdԥ danisiq dilinin güclü tԥ"siri hiss olunur. Türk dili tԥdqiqatçisi Xeyriyye Süleymanoglu Yenisoy
yazir ki, mesxet türklԥrinin söz xԥzinԥsinԥ ümumi bir nԥzԥr yetirsԥk, rus dilinin bu dilԥ nԥ dԥrԥcԥdԥ böyük
tԥ"siri oldugunu görԥ bilԥrik. Arasdirdigimiz bir hissԥ alinmalarin çox keçmis zamanda bu dilԥ keçdiyi
mԥ"lumdur: vedre /vedro/,sapuk/sapoq-çizmԥ/ vԥ s. |33, s. 15|.
Alinmalarin bir hissԥsi interIerensiya hadisԥsinԥ mԥ"ruz qalmisdir. Mԥsԥlԥn, tilivizir /televizor/, silapa
/slyapa/, iskam /skameyka/, istikan /stԥkan/, sirtuk /sortuk/, potlika /butilka/, piçka /spiçka/, kirpiç /kԥrpiç/
vԥ s.
Göründüyükimi,birqisimmԥisԥt sözlԥri Ionetik cԥhԥtdԥn hԥmin dilin tԥlԥIIüz qaydalarina
uygunlasdirilmisdir.
Alinmalar Ionetik, qraIik, leksik, semantik vԥ qrammatik cԥhԥtdԥn mԥnimsԥnilir. Fonetik mԥnimsԥnilmԥ
sԥs ԥvԥzlԥnmԥlԥri nԥticԥsindԥ bas verir: kuxna -kuxnԥ, sapuq -sapoq,kirpiç-kirpiç,iliktir-
glektriçestvo,kuartel- kvartira, kiris -krisa vԥ s.
MorIolojimԥnimsԥnilmԥ: makoronnar - makaroni, çulkilԥr -çulki,tuIlilԥr -tuIlivԥ s.
Müԥyyԥn tarixi amillԥr, mԥkan-zamankoordinatlari ilԥ bagli olaraq ԥrԥb, Iars, rus -Avropavԥ QaIqaz
dillԥrindԥn bu xalqin dilinԥ xeyli leksik vahidlԥr daxil olmusdur.
Ԥrԥb dilindԥn keçԥn leksik vahidlԥr: ramazan, iItar, yԥmԥni /ayaqqabi/, maxaç/qayçi/, misԥIir, Sԥlimԥ,
Sahmurat vԥ s.
Farsdilindԥn keçԥn leksik vahidlԥr: kԥpçԥ /çömçԥ/, lԥngԥr /padnos/, pirinç, ԥristԥ, bԥng /xal/, yüzqԥr
/külԥk/, bԥrI /qar/ vԥ s.
Bizԥ elԥ gԥlir ki, alinma prosesi QaIqaz regionunda tarixi sԥraitlԥ bagli olaraq eyni vaxtda getmisdir.
Lakinbԥ"zi alinmalar Azԥrbaycan dilindԥn "yan keçmisdir".
Rus-Avropadillԥrindԥn keçԥn leksik vahidlԥr: laxana /kԥlԥm/, lodos /cԥnub külԥyi/, tulumba /nasos/, olta
/tilov/,kulup,uçaska,povar,xirul/cԥrrah/, sutka /gün/ vԥ s.
Paralel sԥkildԥ islԥnԥn leksik-terminolojivahidlԥr dԥ bu dildԥ çoxdur: sirga /küIԥ/, havli* /dԥhliz/, anaxtar
/açajak,açar/,mԥrtԥk /dirԥk/, örkԥn /ip/, cԥhrԥ /çigiriq/, güz /payiz/ vԥ s.
------------
*Qeyd:Özbԥk dilindԥ «xovli» sԥklindԥdir.
MüasirAzԥrbaycan dilindԥ islԥnmԥyԥn, klassiklԥrimizin dilindԥ mövcud olanbԥ"zi mԥisԥt sözlԥri bu
xalqin dilindԥ hԥlԥ dԥ islԥkliyini saxlamisdir. Mԥsԥlԥn: Tig-qilinc, ülgüc; Tig yarasi eylanur, dil yarasi
eylanmaz(ԥski söz).
M.Füzulinindilindԥ:
Qԥmzԥsin sevdin könül, canin gԥrԥkmԥzmi sana,
Tigԥ urdun ismi-üryanin gԥrԥkmԥzmi sana?
ø;7ø6$5/$5
3.3.TERMINOLOJILEKSIKA
Axisqa türklԥrinin dilinin terminoloji leksikasi ümumxalq sԥciyyԥli sözlԥrdԥn ibarԥtdir. Buraya qohumluq
terminlԥri, insanin bԥdԥn üzvlԥri adlari, xalqtԥbabԥti terminlԥri, ay, gün, hԥItԥ vԥ planet adlari vԥ s. daxil
edilir.
Qohumluqterminlԥrinin ԥsasini Iono-morIoloji qurulusa uygun olan ümumtürk sözlԥri tԥskil edir. Belԥ
terminlԥr qԥdim leksik qatlardandir. Bu xalqin dilindԥ qohumluq terminlԥri ata xԥtti(dԥdԥ, baba, torun,
kardas, baji, ԥmi vԥ s.) vԥ ana xԥtti (xala, tayi, abla, yeqԥn vԥ s.) üzrԥ inkisaI prosesi keçirmisdir.
-Lux sԥkilçisi bu dildԥ qohumluq bildirԥn terminlԥrin Iormalasmasinda Iԥaldir: babalux, analux, dԥdԥlux
vԥ s. Azԥrbaycan dilinin Qarabag, Lԥnkԥran vԥ Qazax dialektlԥrindԥ dԥ bu sԥkilçili qohumluq
terminlԥrinԥ rast gԥlirik |182, s. 168|.
Bԥ"zi qohumluq terminlԥrinin axisqalilarin dilindԥ, elԥcԥ dԥ, Azԥrbaycan vԥ türk ԥdԥbi dillԥrindԥ
müqayisԥli göstԥricisi.
Nԥvԥ
Axisqa türk dilindԥ torun
Azԥrbaycan dilindԥ nԥvԥ
Türkԥdԥbi dilindԥ torun
Dayi
Axisqa türk dilindԥ tayi
Azԥrbaycan dilindԥ dayi
Türkԥdԥbi dilindԥ dayi
Arvad
Axisqa türk dilindԥ qari
Azԥrbaycan dilindԥ arvad
Türkԥdԥbi dilindԥ kari
Ԥr
Axisqa türk dilindԥ koja
Azԥrbaycan dilindԥ ԥr
Türkԥdԥbi dilindԥ koja
Ԥrin bacisi
Axisqa türk dilindԥ enistԥ
Azԥrbaycan dilindԥ ԥrin bacisi
Türkԥdԥbi dilindԥ eiste
Baldiz
Axisqa türk dilindԥ qörüm
Azԥrbaycan dilindԥ baldiz
Türkԥdԥbi dilindԥ goruje
Nԥticԥ
Axisqa türk dilindԥ söbere
Azԥrbaycan dilindԥ nԥticԥ
Türkԥdԥbi dilindԥ torun oglu
Qardas oglu
Axisqa türk dilindԥ yeqԥn
Azԥrbaycan dilindԥ qardas oglu
Türkԥdԥbi dilindԥ yeqen
Ԥmi arvadi
Axisqa türk dilindԥ abla
Azԥrbaycan dilindԥ ԥmi arvadi
Türkԥdԥbi dilindԥ teyze
ø;7ø6$5/$5
3.3.1.INSANIN BԤDԤN ÜZVLԤRININ
ADLARI.
Axisqa türklԥrinin dilinin leksikasinin qԥdim layini insanin bԥdԥn hissԥlԥri vԥ üzvlԥrinin adlari da tԥskil
edir.Belԥ adlar çoxmԥ"naliliq, metaIorik vԥ metonimik keyIiyyԥtlԥrԥ malikdir. Belԥ adlar ԥsas
mԥ"nalarinagörԥ anatomik terminlԥrdir.
Bԥdԥn hissԥlԥri vԥ üzvlԥrinin adlari türk dillԥrinin ilkin Iormalasma dövrünԥ tԥsadüI edir. Odur ki, bunlar
ümumtürkolojisԥciyyԥ dasiyir vԥ ԥksԥr türk dillԥrindԥ eynilԥ islԥdilir. Mԥs.: bas, arin /alin/, yanax
/yanaq/,yüz/üz/, boyun, bogoz /bogaz/, ԥl, yan, parmax /barmaq/, bel, kiç /qiça/, yürԥk /ürԥk/, bayaz jiqԥr
/ag ciyԥr/, kara jiqԥr /qara ciyԥr/, bagarsux /bagarsiq/, oynax /oynaq/ vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ qosa bԥdԥn üzvlԥrinin adlarina da rast gԥlirik. Mԥsԥlԥn:
Yüz-göz:QԥrԥnIilim, bibԥrim,
Bԥn hԥppizdԥn dilbԥrim.
Yüz-gözün eskitmen
MisԥIirim, gedԥrim (mani).
Bԥdԥn üzvlԥri adlarindan mürԥkkԥb sözlԥr dԥ ԥmԥlԥ gԥlir. Mԥsԥlԥn "alin" sözündԥn "alniaçiq", "üz"
sözündԥn "üzüag" mürԥkkԥb leksemlԥri yaranmisdir. Axisqatürklԥrinin dilindԥ bu sözlԥr "arniaçux" vԥ
"yüziag" Iormasinda islԥdilir.
Dasan çaylar durula,
Ԥv tikilԥ, qurula.
Arniaçux, yüziag
Gԥl qurula, qurula (mani).
Bԥdԥn hissԥlԥrinin adlarini bildirԥn qosa sözlԥrdԥn biri asemantik olur. Mԥs.:
cigԥr-cügümsԥvincindԥn tel olur,
Hԥr adamin ԥl tutani, el olur (c.Xalidoglu).
Bԥdԥn üzvlԥrinin adlarini bildirԥn qosa sözlԥr tԥkrar olunur.
Hԥm bas-basa, hԥm qol-qola
Qisda saçi appaq ola (c. Xalidoglu).
Insanin bԥdԥn üzvlԥrinin adlarindan ibarԥt olan bir çox terminlԥr heyvanlarin da bԥdԥn üzvlԥrinԥ aid olur.
Lakinelԥ bԥdԥn üzvlԥrinin adlari vardir ki, bunlar ancaq heyvan vԥ quslara mԥxsusdur. Mԥsԥlԥn: kanat
/qanad/,nikart/dimdik/,quyrux/quyruq/,buynuz,yüng/yun/,yal/atda,uzunsaç/vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ sinonimlԥrin meydana gԥlmԥsi bir sira sözlԥrin, o cümlԥdԥn bԥdԥn üzvlԥri
adlarinin da bԥ"zilԥrinin siradan çixmasina vԥ dilin lügԥt tԥrkibinin passiv Ionduna keçmԥsinԥ sԥrait
yaratmisdir. Mԥsԥlԥn: sina /sinԥ/, qԥdd, qԥrdԥn /gԥrdԥn/, tԥn /bԥdԥn/, kaIa /bas/, yelkԥ /peysԥr, boyun ardi/
vԥ s.
3.3.2. AY, GÜN, HԤ)7Ԥ9Ԥ
ASTRONOMIK ADLAR
Ay,gün,hԥItԥ vԥ planet adlarinda xalqin dünyagörüsü, zԥkasi, inami vԥ müdrikliyi ԥks olunub. Bu adlarin
Iormalasmasinda xalqin müsahidԥsi ԥsasdir. Belԥ ki, xalq aya, günԥ vԥ s. öz ԥlamԥtinԥ görԥ ad vermisdir.
Bu adlar Axisqa türklԥrinin dilindԥ milli xarakteri ilԥ Iԥrqlԥnir. Bu spesiIiklik ilk dԥIԥ bu dilin
xüsusiyyԥtlԥrindԥn bԥhs edԥn Y.N.Marrin, S.cikiyanin vԥ F.Ԥliyevin diqqԥtini cԥlb etmisdir |137, s. 28;
113,s.117;78,s.22|.
Ay adlarini hԥm Axisqa türklԥrinin, hԥm dԥ bԥ"zi türk dillԥrinin materiallari ԥsasinda nԥzԥrdԥn keçirԥk:
Yanvar.Türkdillԥrindԥ bu ay adinin bir neçԥ paralellԥri islԥnir. Müasir türk dilindԥ bu ay osakau adlanir.
Qaqauzlarisԥ bu ayi hԥm janavar, hԥm dԥ bÿÿk ay -yԥ"ni "böyük ay" adlandirirlar.
Axisqa türklԥri isԥ zimhԥri-zԥmhԥri deyirlԥr. "Zԥmhԥri" sözü (ԥrԥbcԥ) - qisin ԥn soyuq vaxti demԥkdir.
Fevral.Müasirtürkdilindԥ bu aya suvat (subat) deyirlԥr. Türk dilinin ԥksԥr dialektindԥ bu ada rast gԥlmԥk
olur. Axisqa türklԥri hԥmin aya qücük (küçük) deyirlԥr. Axisqalilarin Iikrincԥ, qüç sözü agir demԥkdir.
Yԥ"ni qisin ԥn agir vaxti bu aya tԥsadüI edir. Lakin mövcud lügԥtlԥrdԥ "qücük" sözü-qisa, gödԥk ay
mԥ"nasinda islԥnir |98, s. 112|. Dogurdan da, Ievralda günlԥr qisalir, gecԥlԥr uzanir. Qaqauzlar da qujuay
deyԥrkԥn qisa ayi (korotkiy mesԥü) nԥzԥrdԥ tuturlar. Onlar yanvara bÿÿk qujuk, Ievrala isԥ kÿçÿk qujuk
deyirlԥr |172, s. 361|.
Mart. Bu ay adinin Iԥrqli olani yoxdur.
Aprel.Ԥksԥr türk dillԥrindԥ, o cümlԥdԥn, axisqalilarin dilindԥ bu Iorma saxlanilmisdir. Qaqauzlar isԥ
paralelolaraqhԥm april, hԥm dԥ çiçek ayi islԥdirlԥr. Çünki bu ay agaclarin, güllԥrin çiçԥk açdigi vaxta
tԥsadüI edir. Apreldԥ hԥr tԥrԥI gül-çiçԥyԥ qԥrq olur.
May.Mayis(müasirtürkdilindԥ), pipiruda ayi (qaqauz dilindԥ), "Pipiruda" -boboçka,Ilutura-kԥpԥnԥk,
böcԥk demԥkdir. Bu ayda tԥbiԥt gözԥllԥsir, havalar istilԥsir, kԥpԥnԥklԥr, böcԥklԥr uçusurlar. Qaqauzlarin
diqqԥtini bu ayda,görünürdahaçoxkԥpԥnԥklԥrin uçusu, böcԥklԥrin sԥs-küyücԥlb edib. Ona görԥ dԥ bu
aya pipiruda adi vermislԥr. Qaqauzlar may ayina "ay petri ayi"da deyirlԥr.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ may ayinin basqa adi yoxdur.
Iyun. Naziran (müasir türk dilindԥ), "ay petri ayi" (qaqauz dilindԥ). Axisqa türklԥri bu aya kirԥz ay
deyirlԥr. Kirԥz -yunanmԥnsԥli sözdür, gilas demԥkdir. Hԥmin ayda gilas yetisir. Buna görԥ dԥ belԥ
adlandirilmisdir.
Iyul. Temmuz (müasir türk dilindԥ), "ay iliya" (qaqauz dilindԥ), Axisqa türklԥrirnin dilindԥ bu aya orag
ayi deyirlԥr. Bundan ԥlavԥ, Axisqa türklԥri iyulu çürük ay da adlandirirlar. Orag ayina osmanlica çürük ay
deyirlԥr. Laz dilindԥ isԥ iyula çurugi deyirlԥr |138, s. 143|.
Avqust.Agustos(müasirtürkdilindԥ), Axisqa türklԥri bu aya xarman ayi deyirlԥr. Qaqauzlarda da
xarman ayi islԥnir. Çünki bu ay taxilin biçin vaxtidir: xirman döyülԥn vaxtdir. Bu ay Azԥrbaycanin bԥ"zi
dialektlԥrindԥ biçin ayi da adlanir.
Sentyabr.Eylul(müasirtürkdilindԥ), Axisqa türklԥri bu aya böqrüm (bögrüm) ayi deyirlԥr. Sentyabrda
sigirin, öküzün, inԥyin höyürԥ gԥlԥn vaxtidir. Mal-qarahöyürԥ gԥlmԥ vaxti çatanda böyürdüyü üçün bu ay
belԥ adlandirilmisdir.
Qaqauzlarisԥ bu aya hԥm sentyabri, hԥm dԥ panaya ayi deyirlԥr. Bu ad xristianliqda Iisus Xristosun anasi
bakirԥ Mariyanin adinin epitetidir. Qaqauzlar panayir qunu deyԥrkԥn "bazar günü" (bazarniy deng)
nԥzԥrdԥ tuturlar.
Oktyabr.Ekim(müasirtürkdilindԥ), Axisqa türklԥri bu aya sarapayi deyirlԥr. Bu zaman üzüm vԥ digԥr
meyvԥlԥrin yigildigi, toplandigi vaxtatԥsadüI edir. Meyvԥlԥrdԥn sԥrab hazirlanir.
Noyabr.Kasim(müasirtürkdilindԥ), Axisqa türklԥri bu ayi koçay (sluka oveü i baranov) adlandirirlar.
Koçi kattallar tovara, hoqur alsin tavar |137, s. 28|.
Qaqauzlar noyabr ayini kasim ayi adlandirirlar.
Dekabr.Araliq(müasirtürkdilindԥ), Axisqa türklԥri karakis (qara qis) deyirlԥr. Bu ay qisin ԥn sԥrt
vaxtidir. Ilin axir ayidir.
Axisqalilar "güzay",* "bahar ayi" adlarindan da istiIadԥ edirlԥr. "Güz"- payiz demԥkdir. Indi dԥ bu
ԥhalinin dilindԥ güz sözü islԥnir: Güzԥ yaxin meyvԥlԥri dösrülür (I.Sahzadayev).
----------------
*Qeyd: Dialekt leksikasinda genis sԥkildԥ islԥnԥn güz/küz/kuz «quzu salinan yer» sözü dԥ mԥnsԥjԥ «payiz

Belԥliklԥ, ay adlarinin bԥ"zi türk dillԥrilԥ qarsilasdirilmasi göstԥrir ki, Axisqa türklԥrinin istiIadԥ etdiyi ay
adlarinda özümlü cԥhԥtlԥr çoxdur. Bunlar xalqin miIik tԥsԥvvürünün, zԥngin dünyagörüsünün
mԥhsuludur. Onlarin aylar haqqindaki tԥsԥvvürlԥri maraqli oldugu qԥdԥr dԥ orijinaldir, bir-birini
tԥkrarlamir.
Oguz qrupu türk dillԥrindԥ ay adlari
MüasirAzԥrb. Dili Müasir türk dili Axisqa türklԥrinin dili Qaqauz dili
Yanvar
Fevral
Mart
Aprel
May
Iyun
Iyul
Avqust
Sentyabr
Oktyabr
Noyabr
DekabrOsak
Subat
Mart
Nisan
Mayis
Naziran
Temmuz
Aqustos
Eylul
Ekim
Kasim
AralikZԥmhԥri
Qücük
Mart
Aprel
Mayis
Kirԥz
Orag
Xarman
Bögrüm
Sarap
Koç
Karakis Vook ayi
Qujuk ayi
-
Çiçek ayi
Pipiruda ayi
Ay petri ayi
Ayiliya
Xarman ayi
Panaya ayi
Oktԥbri
Kasim
Dekabri
Kԥԥbԥ yoli /müqԥddԥs yol/, Tԥrԥzilԥr /kiçik ayi bürcü/, Hüngԥrlԥr /ülkԥr/, Gökyoli /Ag yol, Süd yoli/,
/planet adlari/, ayna, sali /hԥItԥ adlari/ vԥ s. astronomik hԥyatin spesiIik cԥhԥtlԥrini aydin ԥks etdirir. Bu
adlararxaiklԥssԥ dԥ, indi yasli nԥslin danisiginda islԥdilir.
HԥItԥ günlԥri
Axisqa türklԥrinin dilindԥ Azԥrbaycan dilindԥ
Bazarertԥsi birinci gün
Saliikincigün
Çersamba üçüncü gün
cumadördüncügün
Persamba besinci gün
cumaertԥsi altinci gün
Bazarbazar
Sali /sayili, sayli/ "opredelenniy deng", "prazdnik" |168, T. II, ʋ2, 1923, s. 103|.
"Bazar"sözütürkdillԥrinԥ rus dili vasitԥsilԥ daxil olmusdur. Hԥmin söz tԥkcԥ hԥItԥ adini deyil, hԥm dԥ
bazar /rinok/ mԥ"nasini iIadԥ edir.
ø;7ø6$5/$5
3.3.4.Heyvan adlari (Zooloji terminlԥr).
Terminoloji söz qruplari arasinda heyvan adlari da mühüm yer tutur. Bu adlarin Iormalasma tarixi
qԥdimdir. Lap qԥdim zamanlardan türkdilli xalqlar tԥsԥrrüIatin heyvandarliq sahԥsi ilԥ dԥ müntԥzԥm
mԥsgul olmuslar. Vԥhsi heyvanlari ovlamis, ԥhlilԥsdirmis vԥ ev heyvanlari sԥklinԥ salmislar. Qԥdim
türklԥr ev heyvanlarini Iԥrqlԥndirmԥk üçün müxtԥliI adlar qoymuslar ki, bunlarin da böyük hissԥsi
ümumtürkoloji xarakter dasiyir. Bu adlar qԥdim epoxani yasatmaqla yanasi, hԥm dԥ heyvandarliq
terminologiyasini Iormalasdirmis vԥ zԥnginlԥsdirmisdir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ heyvan adlarini tematik cԥhԥtdԥn iki böyük qrupa bölmԥk olar:
a) Ev heyvanlarinin adlari
b)Vԥhsi heyvanlarin adlari.
Ev heyvanlarinin adlari arasinda kԥnd tԥsԥrrüIatinda çalisan heyvanlarin adlari da müԥyyԥn yer tutur.
Mԥsԥlԥn: at, dԥvԥ, inԥk, tavar, koyun, qeçi, öküz, douuz, tay /dayça, qulan/, tana /dana/, kuzi /quzu/, oglax
/tԥkԥ, erkԥk keçi/, ԥnük /küçük/ vԥ s.
Azԥrbaycan dilindԥ genis dairԥdԥ islԥdilԥn "mal" sözünü Axisqa türklԥri "tavar" sԥklindԥ islԥdirlԥr. "Mal"
sözüümumtürkmԥnsԥlidir. Müasir türk dillԥrindԥ islԥnԥn areal adlardandir. Hԥr arealda müstԥqil islԥnir.
K.M.Musayev "tuvar" sözünün sԥrqi qipçaq qrupu dillԥrindԥ -yenimԥ"nalarda ("imuhestvo",
"boqatstvo") islԥndiyini göstԥrir |149, s.53|.
"Davar"sözümüxtԥliI Ionetik variantlarda müasir türk dillԥrindԥ islԥnir. Türk, Azԥrb. (davar), türkm.
(dovar,birsuridovar),(tat.tuar,mal-tuar)vԥ s.
"Tuvar"in qԥdim abidԥlԥrdԥ tabar (tavar) Iormalari da var. Mԥsԥlԥn, anta ötriy turqes karlukig tabarin alip
ebti yulin barmis ebime tusmts. Uygur abidԥlԥrindԥ, ocümlԥdԥn Mahmud Kasgarinin lügԥtindԥ bu ada
"dobro","imuhestvo","boqatstvo"mԥ"nalarinda rast gԥlirik: bu busiqi bramanlarka berquluq tavarim
yokuçun |121, s. 542|. M.Kasgarinin lügԥtindԥ tavar "skot, imuhestvo, tovar" mԥ"nalarinda islԥnmisdir:
tavarkimin,uqilsԥ, bԥkl anar kԥrkԥiur, tavarsizin kalib, bԥk erԥkç e n emԥqyur |202, T. III, s. 343|.
"Mal" sözü oguz qrupu türk dillԥrindԥ asagidaki ԥsas mԥ"nalara malikdir: 1. Imuhestvo, sostoԥnie, tovar;
2. tovar; 3. skot; 4. dengqi; 5. krasota, prelestg /arqo/|180,s.22|.
"Mal" sözü basqird dilindԥ "mal-tiuar skot" Iormasinda islԥdilir |149, s. 76|.
Qipçaq qrupu türk dillԥri üçün xarakterik olan "siyir" sözü oguz qrupu türk dillԥrinin ԥksԥriyyԥtindԥ
"inԥk" sԥklindԥ islԥnir. Lakin Axisqa türklԥrinin dilindԥ,elԥcԥ dԥ qaqauzlarin dilindԥ "sigir", "siir"
Iormasindadir.
Azԥrbaycan dilindԥ atin balasina - cavanina "dayça", "qulan" deyirlԥr. Lakin Axisqa türklԥrinin dilindԥ bu
sözünqԥdim Iormasi ("tay") hԥlԥ dԥ qalmaqdadir.
Türkdillԥrindԥ oxsar variantlar:
tay/dayça/ day / tai /tayunsa / tailak /taixar.
dԥvԥ / dԥyԥ /tԥyԥ /tebԥ / tԥbԥ /tgmggn / tgmԥqԥn /tgven / tgmgqg, tgmgn |180, s. 23|.
at/aduu/atiteu/aduqun/adu/adun
ayqir /ayqur /ayqir uqez / azraqa /adirqa / aiIir/
Inԥk /inek /ine /ungg / inak / uniqg/un"gn.
essԥk /esԥk / isԥk /iljiq / iljqgn / gljiq.
öküz/ököz/uqez/uxer/oqus/ovus/nqus/ukur/uku/ukurg/uker/oquz/oquzça/|149,s.54|.
b)Vԥhsi heyvan adlari: avi /ayi/, aslan, kurt, janavar /canavar/, sigin /maral/, tavsan /dovsan/, jamus
/camis/, siçan vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ islԥdilԥn vԥhsi heyvan adlari da ümumtürkoloji sԥciyyԥlidir. Etimoloji tԥhlil
göstԥrir ki, çto kasaetsԥ nazvaniy dikiy jivotnix, to vajneysie iz nix takje ԥvlԥetsԥ obhetörkskimi. Odnoqo
votliçieotnazvaniy domasnix jivotnix oni nosԥt obhiy xarakter, t. e., kak pravilo, ne otrajaöt deleniԥ
dikix jivotnix po polu i vozrastu. Primeçatelgno takje, çto u nekotorix törkskix narodov narԥdu s
osnovnimi nazvaniԥmi upotreblԥötsԥ razliçnie opisatelgnie nazvaniԥ. Gto svԥzano s suhestvovsimi u
mnoqix narodov zapretami. Zapreti je v otnosenii dikix jivotnix, veroԥtno, vizivalisg tem, çto krupnie
dikie jivotnie prinosili bolgsoy vred xozԥystvu |97, s. 10|.
Qeydetmԥk lazimdir ki, bu dildԥ islԥdilԥn vԥhsi heyvan adlari da Azԥrbaycan dilindԥ oldugu kimidir.
Lakinbԥ"zi Ionetik Iԥrqlԥr özünü göstԥrir. Mԥsԥlԥn, "avi" heyvan adi Azԥrbaycan dilindԥ "ayi"
sԥklindԥdir.
v)Sudavԥ quruda yasayan heyvan adlari: yilan /ilan/, xuliti /kԥrtԥnkԥlԥ/, qԥmԥkli böjük /tisbaga/, kurbaga
/qurbaga/ vԥ s.
q)Evvԥ vԥhsi qus adlari: tauux /toyuq/, xoroz /xoruz/, jüjük, çuçul /cücԥ/, gԥlԥmkus /qaranqus/, kukki
/ququ qusu/, qöqԥrçin /göyԥrçin/ vԥ s.
d)Hԥsԥrat adlari: gԥrincԥ /qarisqa/, kinkilԥ /agcaqanad/, sinԥk /milçԥk/, çԥkürjԥk /sala circirama/,örümjԥk
/hörümçԥk/, pԥtԥk /ari, bal arisi/, çiya /yagis sogulcani/ vԥ s.
Heyvandarliq terminlԥrinin ԥsas kütlԥsi ata-babasözlԥridir.
Axisqa türklԥri Qazaxistanda olarkԥn dԥvԥçiliklԥ daha çox mԥsgul olmuslar. Odur ki, dԥvԥçilik leksikasi
budildԥ xüsusi tԥdqiqat tԥlԥb edir.
Qԥdim çԥki vԥ ölçü adlari: karis, misqal, batman, arsun, toxar, hoxqa, girvԥnkԥ, pud, kodi, xalvar, süvԥm
/barmaqölçüsü/,dirsԥk, qoq (böyük barmaq ölçüsü).
Vaxtin tԥ"yini: Türklԥr günlԥ vaxti tԥ"yin edirlԥr. Deyirlԥr, dԥstԥdԥn üç saatkeçib.
ø;7ø6$5/$5
3.4.REGIONALTԤ"SIRLԤR, KԤNARA
ÇIXMALAR
Hԥr hansi bir dil sosial hadisԥ kimi cԥmiyyԥtin hԥyatinda öz mԥqsԥd vԥ vԥziIԥsini müxtԥliI sIeralarla
yerinԥ yetirԥrkԥn tԥkmillԥsmԥk, mükԥmmԥllԥsmԥk, öz daxili resurslarini inkisaIetdirmԥk üçün basqa
dillԥrlԥ dԥ qarsiliqli ԥlaqԥyԥ girmԥlidir. Bu ԥlaqԥ bԥ"zԥn dil normalarinin pozulmasina, yeni xüsusiyyԥtlԥr
kԥsb etmԥsinԥ sԥbԥb olur. Yԥ"ni bir dilin daxili modellԥri basqa dil modellԥri üzrԥ tԥrtib edilmis olur.
Belԥliklԥ dԥ, hԥr iki dilinmodellԥri bir-birinԥ tԥ"sir edib biri digԥrinin yerini tuta bilԥr. Lakin daha çox vԥ
dahamüntԥzԥm islԥdilԥn dilin tԥ"sir edԥcԥyi sübhԥsizdir. Odur ki, bir neçԥ dil arasinda müstԥrԥk cԥhԥtlԥri
tԥkcԥ nԥzԥri cԥhԥtdԥn deyil, ümumi ehtiyac vԥ tԥlԥbat baximindan da öyrԥnmԥk Iaydalidir.
N.A.Baskakovgöstԥrir ki, xalqlarin vԥ dillԥrin inkisaIinda bԥ"zԥn elԥ tarixi sԥrait olur ki, onlarin tԥ"siri
altinda ayri-ayri dillԥrin ictimai Iunksiyasi qeyri-adidԥrԥcԥdԥ genislԥnir, dillԥrin yeni sԥraitԥ
uygunlasmasi bas verir vԥ bu zaman baxmayaraq ki, bu sԥraitdԥ onlarin tipologiyasinda mühüm
dԥyisikliklԥr bas vermir, lakin dillԥrin tipoloji dԥyismԥ proseslԥri qabariq olur |87, s. 53|.
Yadmühitdԥ, müxtԥliI dillԥrin ԥhatԥsindԥ uzun bir inkisaI yolu keçmis Axisqa türklԥrinindiliqԥdim
qatlari saxlamaqla yanasi, regional tԥ"sirlԥrdԥn dԥ yaxa qurtara bilmԥmisdir.
Dildarmühitԥ, durgunluq vԥziyyԥtinԥ düsԥndԥ ictimai Iunksiyasini qismԥn itirir, onun yayilma areali isԥ
zԥiI olur. Axisqa türklԥrinin dili dԥ belԥ olmusdur. BudilQaIqazdavԥ Orta Asiyada ԥsas Iunksiyani
yerinԥ yetirmԥmis, ancaq kommunikativ vԥ tԥsԥrrüIatla bagli mövqeyini qoruyub saxlamisdir.
Maraqlidir, eyni dil müxtԥliI regionlarda Iԥrqli ԥlamԥtlԥr qazana bilԥr. Mԥsԥlԥn, Moldavada vԥ Ukraynada
yasayan qaqauzlarin dili ilԥ Qazaxistanda yasayan qaqauzlarin dili arasinda, elԥcԥ dԥ orada yasayan
azԥrbaycanlilarla, QaIqazda yasayan azԥrbaycanlilarin dili arasinda müԥyyԥn diIerensiya mövcuddur.
BuIikriTürkiyԥdԥ yasayan türklԥrlԥ, keçmis Sovetlԥr Birliyindԥ yasayantürklԥrin dilinԥ dԥ aid etmԥk
olar.Regionaltԥ"sirlԥr, normadan kԥnara çixmalar ikincidԥ daha çox müsahidԥ olunur. Birincidԥ isԥ sün"i
sözlԥr yaratmaq meyli qüvvԥtlidir.
Gürcü,Azԥrbaycan, özbԥk vԥ qazax dillԥrinin bu ԥhalinin dilinԥ regional tԥ"siri olmusdur. Bu qarsiliqli
dilԥlaqԥlԥrinin müqayisԥli - tutusdurma metodu ilԥ tԥhlili dilçiliyimizԥ xeyli Iayda verԥ bilԥr.
Axisqa türklԥrinin dilinin lügԥt tԥrkibinin iki Iaizdԥn çoxunu gürcü-kartvelmԥnsԥli sözlԥr tԥskil edir.
Gürcüstanda yasayan türklԥrin dilinin lügԥt tԥrkibinԥ asagidaki sahԥlԥrԥ dair gürcü dilinin sözlԥri daxil
olmusdur:
1.Yeyintimԥhsullari adlari: karaki-kԥrԥ yagi, satxi -qoyunpendiri,çadi- qargidali çörԥyi, pԥpԥ -çörԥk,
xinkal- düsbԥrԥyԥ oxsar xörԥk, xaçapur -pendirdԥn vԥ sogandan hazirlanmis duzlu salat vԥ s.
XVIIԥsrdԥ Mesxet-cavaxetidԥ yeni kԥnd tԥsԥrrüIati bitkilԥri ԥkilmԥyԥ baslandi. Ԥkilԥn bitkilԥrdԥn biri
"kukuruza" adlanirdi. Gürcücԥ bu söz "çapi" vԥ ya "lazut" adlanirdi. Gürcü dilindԥ olan "lazut" sözü o
vaxtdankԥnd tԥsԥrrüIati ilԥ mԥsgul olan türklԥrin dilinԥ dԥ daxil olmus, indi dԥ islԥkliyini itirmԥmisdir.
2.Botanikaterminlԥri: lazut - qargidali, çarxala - çugundur, pazi; çançur - gavali, kurka -meyvԥ, soko -
göbԥlԥk vԥ s.
3.Zoologiyaterminlԥri: sosnya - zagca, porosenok- donuz potasi, misonok - siçan balasi, çiya -qurd,
soxulcan;çintal- pisik balasi vԥ s.
4.Bԥdԥn üzvlԥri adlari: zigel - dis ԥti, kakal -gözbԥbԥyi, biblo-risԥ, nikart -dimdik,tot- ayi lԥpiri vԥ s.
5.Kԥnd tԥsԥrrüIati vԥ torpaqsünasliq terminlԥri: bulul -dԥyԥ, kuz - uzun agac, süvül, kort -tԥpԥ vԥ s.
Axisqa türklԥri Qazaxistanda da bir ԥsrdԥn artiq yasamislar. Türk vԥ Qazax dillԥri o vaxtdan bir-birinԥ
qarsiliqli tԥ"sir göstԥrmisdir. Qazax dili vasitԥçi rol oynamis, beynԥlmilԥl alinmalari budilԥ gԥtirmisdir:
avtobaza,avariya,albom,oqorod,oblasvԥ s.
Qazaxistanda yasayan türklԥrin dilinin lügԥt tԥrkibinԥ asagidaki sahԥlԥrԥ dair qazax dilinin sözlԥri daxil
olmusdur:
a)yeyintimԥhsullari adlari: kԥsmԥ /ԥristԥ/, toxaç /bagirsaq/, ximiz /atsüdündԥn hazirlanmis içki/ vԥ s.
b)evԥsyalari, geyim adlari: kömbԥç /çörԥk bisirԥn tava/, taxya /araqçin/, tolax /dolax/ vԥ s.
v)botanika,aqrotexnikaterminlԥri: büldürgün /vԥhsi çöl gilԥmeyvԥsi/, masak /çugundur/, qüzlux
/payizliq bugda/, yazlux /yazliq bugda/, skirda /taya/ vԥ s.
q)etnoqraIikterminlԥr: çille /yayin isti vaxti/, kobuz /musiqi alԥti/, dombura /xalq çalgi alԥti/ vԥ s.
Qazaxistanda yasayan türklԥr öz sözlԥri ilԥ yanasi qazax dilinin sözlԥrindԥn dԥ paralel olaraq istiIadԥ
etmislԥr.
Sinonim kimi asagidaki sözlԥr paralel islԥnmisdir: toxac /lüxum/, baursak, kant /kirma sԥkԥr/, kumsԥkԥr
/toz sԥkԥr/, qüzlux /kirmizi taxil/, yazlux /bayaz taxil/, mas /zarxos/, dekabr /karakis/ vԥ s.
LeksikinterIerensiyalarqazaxdilinintԥ"siri ilԥ daxil olmus vԥ bԥ"zi Ionetik hadisԥlԥrԥ ugramisdir.
Mԥsԥlԥn: vokzal /vazqal/, butilka /potlika/, skameyka /iskam/, eselon /salon/ vԥ s.
LeksikinterIerensiyalardaIonetikvԥ semantik mԥnimsԥmԥ müsahidԥ edilir. Masinԥ - masina, nԥçԥlik -
naçalnik,iliktir-elektriçestvo,vԥdrԥ -vedro,kuartel-kvartira,zavana-zveno,laqir-laqer,koperet-
maqazinvԥ s.
Regionaltԥ"sirlԥr antroponimiyada da müsahidԥ edilir. Türklԥr qazaxlara mԥxsus sԥxs adlarindan,
toponimlԥrdԥn istiIadԥ etmislԥr. Çimkԥnd vilayԥtindԥ Sayram rayonuvar.Butoponimdԥn Sayrambԥy adli
türk adi qoyulmusdur. Gürcüstanda da ԥksԥr türklԥr gürcü Iamiliyalarini dasimislar. Yaralasvili, Beridze
vԥ s.
cԥnubi Gürcüstandan sürgün edilԥn türklԥrin bir hissԥsi Rusiyanin vilayԥtlԥrindԥ yasamaga basladilar.
Yunanlarla qaynayib-qarisdilar. Yunan dilindԥn asagidaki sözlԥri aldilar: kiramet /kԥrpic/, laxana /kԥlԥm/,
tirpan /dԥryaz/, dirqԥn /yaba, sana/, sinor /sԥrhԥd/, nԥnni /besik/, umuz /çiyin/.
Özbԥkistanda yasamis Axisqa türklԥrinin nitqindԥ özbԥk dilindԥ islԥnԥn sözlԥr: çekis, çamasir, paxta
/pambiq/, Iԥrzԥnt, kisla /qislaq/, asiman vԥ s.
Özbԥkistandan Azԥrbaycana pԥnah gԥtirmis axisqalilarin nitqindԥ asagidaki rus sözlԥri islԥnir: produkt,
reIorma,dokumentasiya,qrajdan,orqanizator,zapiska,oqorod,kultura,sekretar,prosent,semzavod,
poliqon,aqitatorvԥ s.
Tԥdqiqat göstԥrir ki, eyni dil müxtԥliI regionlarda diIerensial ԥlamԥtlԥr qazana bilir. Tԥbiidir ki, çox
islԥnԥn dilin az islԥnԥn dilԥ tԥ"siri güclü olur.
Dillԥrin tԥmasi -dԥyiskԥn nԥticԥdir vԥ tԥqdimolunanmüxtԥliI etnoslar arasinda ԥlaqԥnin bilavasitԥ uzun
sürԥn davamidir.
Gürcü- Axisqa -Azԥrbaycan dil paralellԥri
Gürcü Axisqa Azԥrbaycan
bazi bazi boz qus
banakiban1binԥ (yurd)
bakmazibekmesbԥkmԥz
buqu qu bayqus
qazi qay /qiy/ 2 qayçi
utoutoqütü
papaxipapaxpapaq
puçanabicԥk buzov
kalaki kala qala /sԥhԥr/
tasti tas test, tas
pialla çasa pialԥ
qoçikoçqoç
quitukiitüytük
qorni qarga qarga
seneba, senoba sennik sen/lik
susabandi havli süsԥbԥnd
çaydaniçaynikçaydan-çaynik
çamçasapliçömçԥ
çekmesapuqçԥkmԥ
djadjaçeçԥ cecԥ
----------------
Qeyd:1.Ban-qԥdim türk sözüdür. «Kitabi Dԥdԥ Qorqud»da ag-ban evim sԥklindԥ islԥnmisdir. Gögdԥn
ildirim ag-banevimüzԥrinԥ sagir gördüm |60, c. 44|.
2.Qay,qay,kԥ köklԥrinin «kԥsmԥk» anlaminda islԥndiyi haqqinda ԥtraIli mԥ
3.Dilparalellԥrinin müԥyyԥnlԥsmԥsindԥ Mahar Qԥhrԥmansoyun «Gürjü-Azԥrbayjan dil paralellԥri»
(»Tԥbib» nԥsriyyati, 1992) ԥsԥrinԥ istinad edilmisdir |134|.
ø;7ø6$5/$5
3.5."DԤDԤ QORQUD" VԤ AXISQA DIL
UYGUNLUQLARI
Bu gün Axisqa türklԥrinin dilinin bir çox leksik-qrammatikxüsusiyyԥtlԥri "Kitabi-Dԥdԥ Qorqud"
dastaninin dili ilԥ eyniyyԥt tԥskil edir. Dil uygunluqlarini asagidaki qruplara ayirmaq olar:
a) Leksik uygunluqlar
b) MorIoloji uygunluqlar
v) Sintaktik uygunluqlar
Leksik uygunluqlar ayri-ayri leksik vahidlԥr arasinda özünü göstԥrir. Bu uygunluqlarin bir çoxu müasir
Azԥrbaycan dili üçün arxaik hesab edilir. Mԥsԥlԥn:
Güz /payiz/. Güz almasina bԥnzԥr al yanaqlarim |38,s.35|;Güzԥ yaxin meyvԥlԥri dösrular (Ilim
Sahzadayev).
Ari /tԥmiz/. Ari sudan abdԥst aldilar |38, s. 50|; Bu topraxda ari insannar yasarmis (Nagillardan).
Altun.Qazanbԥg ordusini, oglanini-usagini, xԥzinԥsini aldi, geri döndi altun tԥxtindԥ |38, s.50|- Qomsi
altuninԥk aldi (danisiq dilindԥn).
Ԥtmԥk. Aganuzin, ԥtmԥgi sizԥ halal olsun, - dedi |38, s. 60|; Bu dünyanin acluguni gördux biz //Ԥtmԥk
nԥdür, bos otuni yedux biz (Gülԥhmԥd Sahin).
Yaban.Beyrԥk aydir: "Mԥrԥ çobanlar, bir kisi yolda tas bulsa,yabanaatar|38,s.60|;Yapraxuldikuçuk
yürԥk bԥdԥndԥ // Vԥtԥnsizԥm - yabançiyam hԥr yerdԥ (Xeyransa Mirzԥyeva).
Binar//pinar//puvar - bulaq, çesmԥ. Dibindԥ bir yaxsi binar vardi. Beyrԥk baqda gördi kim, kiçi qiz
qarindasi binardan su almaga gԥlür |38,s.60|;Puvar,sԥrxos axarsin /Mor-mԥnԥmsԥ qoxarsin /mani/.
Ԥgladuxca axar gözlԥrim yasi, //Dupduri puvari haxlima gԥldi (Ilim Sahzadayev).
QaItan /KaItan. Baniçiçԥk qaralar geydi, ag qaItanini çiqardi |38, s. 58|; Toyda, dügündԥ tԥzԥ qaItan
geyiniyer(danisiq dilindԥn).
Aqsԥqa qԥl"ԥsi / Axiska qalasi. Mԥgԥr Basi açuk Tatyan qԥl"ԥsindԥn, Aqsԥqa qԥl"ԥsindԥn kaIԥrin casusi
vardi |38, s. 69|-Axisqa qalasi cԥnubi Gürcüstan ԥrazisindԥdir (danisiq dilindԥn).
Kömlԥk. "Mԥrԥ, bu nԥ kömlԥkdir? "Kömlԥki gericԥk bԥklԥr ökür-ökür aglasdilar, zarliqlara girdilԥr |38, s.
58|.Birkömlԥk içindԥ öldi Zeynԥbim // Çiçԥklԥr içindԥ soldi Zeynԥbim /Türkü/.
Kübԥ/Küpԥ - sirga. "...qulagi altun kübԥli" |38, s. 49|; Kizlar küpԥ taxiyerlԥr /danisiq dilindԥn/.
Tüy-tük.Hԥm "Kitabi-Dԥdԥ Qorqud"da, hԥm dԥ Axisqa türklԥrinin dilindԥ tüy sԥklindԥdir: Bir keçi
tüyündԥn çatlaguciydi |38, s. 48|.
Yek/ey.Gԥzdigindԥn öldigin yeg ola |38, s. 37|; Kendi ey yox, qԥlbi ey olsun (ԥski söz).
Av/Av aldilar |38, s. 37|; Av elԥdux (danisiq dilindԥn).
Köks/Kösk.Köksigözԥl qaba taga ava çiqdi |38, s. 37|; Basi yüksԥk köski dumanli taglar /Alçax turun, o
canalim görünsün (Beytal Qasim).
Dösurmax - toplamaq, yigmaq mԥ"nasinda: Tag çiçԥgi dösürdilԥr |38, s. 39|; Guzԥ yaxin meyvԥlԥri
dösrular (I.Sahzadayev).
MorIoloji uygunluqlar qԥdim Ie"li baglama sԥkilçilԥrindԥ özünü göstԥrir. "Kitabi-Dԥdԥ Qorqud"da
islԥnmis -iban, -ibԥn, -uban,-übԥn Ie"li baglama sԥkilçisi bu dildԥ islԥkliyini saxlamisdir. Mԥsԥlԥn,
müqayisԥ et: Variban peygԥmbԥrin yüzini görԥn, gԥlübԥni Oguzda sԥhabԥsi olan, acigi tutanda
biqlarindan qan çiqan bigi qanlu Bügdüz Ԥmԥn çapar yetdi |38, s. 50|; Öz ԥtmԥgin, suyun bölübԥn verdin
(Ԥzԥldԥn qardasiq dayimԥ dedin. Dԥnizlԥr keçibԥn çox çaylar asdi) Qan qardaslarina xalqim qarisdi
(Müsԥddin).
Tԥkrarolunansözlԥrin yaratdigi uygunluqlar. Vara-vara vardilar, Bayandir xanin tövlԥsindԥn ol eki ati
gԥtürdilԥr |38, s. 75|; Vara-varavardilԥr yüzԥ/Tԥrbiyԥ verürdi gԥlinԥ, qiza (Sԥkinԥ xanim Bayraqdarova).
Arxaiklԥsmis morIoloji göstԥricilԥrin yaratdigi uygunluqlar. Müasir türk dillԥri üçün arxaiklԥsmis alim, -
ԥlim sԥxs sԥkilçisi Ie"lin ԥmr sԥklinin sonuna artirilir. "Dԥdԥ Qorqud"da özünü göstԥrԥn bu sԥkilçi Axisqa
türklԥrinin dilindԥ dԥ hazirda öz islԥkliyini qoruyub saxlamisdir. Müqayisԥ et: Dԥdԥ aydir: "Verԥlim!"
Dedigörԥlim, nԥ istԥyirsԥn?" |38, s. 56|; Gԥl bizim baxçaya edԥlim seyran /Bülbül asiq olmus bir gülԥ
heyran(PirSultanAbdal).
Axisqa türklԥrinin dilindԥ Ie"lin ԥmr sԥklinin I sԥxs tԥki qԥdim ayim, -ԥyim sԥkilçisi ilԥ Iormalasir.
Müasir se"r dilindԥ bu göstԥrici genis yayilmisdir:
Oyanda,oyandauIaqdayavrum
Bԥn edԥyim Iirgani
cabirim,gԥtirԥyim tab,
Gözԥllügԥ yoxdur hesab (c.Xalidov).
"Kitabi-Dԥdԥ Qorqud"un dilindԥ dԥ bu Iorma islԥnmisdir: "Qurd yüzi mübarԥkdir, qurdlԥn xԥbԥrlԥsԥyim"
-dedi|38,s.45|.
"Sühԥdԥtnamԥ" vԥ Fԥdainin dilindԥ dԥ bu Iorma islԥk olmusdur: Mana rüxsԥt ver ta varayim vԥ mԥni
satanlaravidaedԥyim (Sühԥdԥtnamԥ); Aparim satayim çövhԥr Iirusԥ (Fԥdai).
Sintaktik uygunluqlar. Axisqa türklԥrinin dilinin sintaksindԥ "di¹Ie"l"strukturlucümlԥlԥr, Iikrimizcԥ,
"Kitabi-Dԥdԥ Qorqud"daki cümlԥ qurulusuna tamamilԥ uygun gԥlir. Mԥsԥlԥn, müqayisԥ et: Ag meydanin
ortasinda baxdi turdi. Buga dԥxi oglana sürdi gԥldi |38, s. 36|; Vԥzir vԥkilini yanina yigdi dedi ("Sah
Abbasinԥn usta" nagilindan), Zurnaçi zurnasini vaqonun nԥIԥslugundan çixardi da vԥtԥn daglarina dogri
sԥslԥndüriyerdi (S.Adigünli).
MüasirAzԥrbaycan dilindԥ bu cümlԥlԥr "ib¹Ie"l", yԥ"ni "baxib durdu", "sürüb gԥldi", "yigib dedi",
"çixarib sԥslԥndirdi" Iormalarinda müsahidԥolunur.
Inkar baglayicili tabesiz mürԥkkԥb cümlԥlԥrdԥki uygunluqlar. Fe"li xԥbԥrin belԥ cümlԥlԥrdԥ, daha
dogrusu, ikinci tԥrkib hissԥdԥ buraxilmamasi. Mԥsԥlԥn: Nԥ oglan yenԥr, nԥ buga yenԥr |38, s. 36|; Nԥ
daglux havasi yaradur, nԥ güz havasi yaradur (danisiq dilindԥn).
MüasirAzԥrbaycan dilindԥ bu tabesiz mürԥkkԥb cümlԥlԥrin ikinci tԥrkib hissԥlԥrindԥ Ie"li xԥbԥrlԥr
ellipsisԥ ugrayir. Mԥsԥlԥn: Nԥ hԥyat gülür, nԥ insan (danisiq dilindԥn).
3.6.Türkvԥ Azԥrbaycan ԥdԥbi dillԥri ilԥ ortaq olan sözlԥr
Axisqatürklԥrinin dilindԥ türk ԥdԥbi dili ilԥ ortaq olan sözlԥr dԥ çoxdur. Belԥ sözlԥrin bir çoxuna müasir
Azԥrbaycan dilindԥ tԥsadüI olunmur. Ortaq ԥlamԥtlԥri asagidaki kimi göstԥrmԥk olar:
Axisqa türklԥrinin Türk ԥdԥbi Müasir Azԥrb.
dilindԥ dilindԥ dilindԥ
disԥri disari çöl, bayir
nasil nasil necԥ
cocux jojuq usaq
qariqariarvad
nerԥ nerԥ hara
lazut lazut qargidali
kendikendiöz
beklemekbeklemekgözlԥmԥk
çarsi jarsi bazar
soxaxjokakküçԥ
arxatas arkadas -
MüasirAzԥrbaycan dili ilԥ ortaq olan sözlԥr
MüasirAzԥrbaycan Axisqa türklԥrinin
dilindԥ dilindԥ
qurdqurd
keçiqeçi
xirman xarman
das tas
tutmactutmac
yorgan yorgan
evԥv
mesԥ mesa
neIt-mazutnԥIt-mazut
Qeydetmԥk lazimdir ki, bu ԥhalinin dilindԥ türk ԥdԥbi dili ilԥ müqayisԥdԥ müasir Azԥrbaycan dili ilԥ
ortaqolansözlԥrin islԥnmԥ tezliyi daha çoxdur. Bunu tarixԥn hԥmin toplumun azԥrbaycanlilarla
(Borçalida yasayan azԥrbaycanlilarla vԥ s.) yaxin tԥmasi ilԥ ԥlaqԥlԥndirmԥk olar.
Bununlabelԥ, bu toplumun dilindԥ elԥ leksik vahidlԥr dԥ vardir ki, onu Azԥrbaycandilindԥ tԥrcümԥ
etmԥyԥ ehtiyac duyulur. Bunlardan bԥ"zi nümunԥlԥri göstԥrԥ bilԥrik:
Axisqa türklԥrinin dilindԥ Azԥrbaycan dilindԥ
dirqԥn yaba
tirpan kԥrԥnti
nԥIԥslug pԥncԥrԥ
bismis xörԥk
kԥsdԥnԥ sabalid
sirt tԥpԥ
kosat tir
pimpilabibԥr
zԥrdԥ yerkökü
pirasa kԥvԥr
salgam turp
çargala çugundur vԥ s.
Axisqa türklԥrinԥ mԥxsus olan bu sözlԥrin ԥksԥriyyԥti alinma oldugu üçün Azԥrbaycan dilinԥ yaddir.
Axisqa türklԥri alinma sözlԥri öz dillԥrinԥ uygunlasdiraraq istiIadԥ edirlԥr. Belԥ sözlԥr müasir Azԥrbaycan
dilindԥ islԥnsԥ dԥ, Iԥrqli yazi Iormalari meydana çixir. Asagidaki qarsilasmadan -müqayisԥdԥn bu Iakti
görԥ bilԥrik:
MüasirAzԥrbaycan Axisqa türklԥrinin
dilindԥ dilindԥ
masin masina
sorba çorbay
sabunsabon
kartoIqartopi*
papirospaproz
Leksik-terminolojivahidlԥrin üç dildԥ oxsar vԥ Iԥrqli Iormalari
-----------------
*Qeyd: «Qartopi», «qartopu» Irpmalarina Azԥrbayjan dilinin Qarabag dialektindԥ, o jümlԥdԥn Jԥbrayil
keçid sivԥsindԥ rast gԥlmԥk olur.
Bԥ"zi nümunԥlԥr:
Axisqa türklԥrinin Azԥrbaycan Türk ԥdԥbi
dilindԥ dilindԥ dilindԥ
adresünvanadres
ayranayranayran
bԥyaz ag beyaz
müsaIirqonaqmisaIir
komsu qonsu komsu
qavga döyüs savas
siIaxana xԥstԥxana hastane
saxalsaqqalsakal
timriq dimriq tirmik
çorbay bors borj
valenokvalyonkakejejirme
biznesmenbiznesmenisadami
çatalçԥngԥl satal
dirqԥn yaba yaba
suçgünahsuj
visna gilԥnar visne
yatirim yatirim yatirim
ekonomikiqtisadiyyatekonomik
torunnԥvԥ torun
soIer sürücü suruju
qurdcanavar/qurd/kurt
bazarbazarrazar
dündünԥn dun
jetonjetonyeton/Iis/
yelԥk jilet yelek
soxaxküçԥ sokak
suba kürk /suba/ kurk
hadisԥ hadisԥ olay
3.7. Dilin sivԥlԥri
Bԥ"zi tԥdqiqatçilar Axisqa türklԥrinin dilini dialekt sԥviyyԥsindԥ arasdirmislar. Bu dili türk dilinin mesxet
dialekti adlandirmislar |113, s. 116-122|.Sabircancԥlilov yazir ki, mesxetskiy dialekt ԥvlԥetsԥ odnim iz
krupnix dialektov tureükoqo ԥzika na territorii SSSR |109, 1982, ʋ1, s. 128|.
S.cԥlilov bu dialektdԥ asagidaki sivԥlԥrin varligini qeyd edir: Zeqan sivԥsi, Savaelya sivԥsi, Axalsix
sivԥsi, Sur-Boqa sivԥsi, Aspindz sivԥsi, Axalkԥlԥk sivԥsi, keçid sivԥlԥri |109, 1982, ʋ1, s. 128|.
Axisqa türklԥrinin dilinin ümumi lügԥt tԥrkibinԥ, ԥdԥbi dilԥ mԥxsus sözlԥrdԥn basqa, bu dilin Zeqan,
Savaelya, Axalsix, Sur-Boqa,Axalkԥlԥk vԥ s. sivԥlԥri üçün sԥciyyԥvi olan sözlԥr dԥ daxildir.
Indiki sԥrait, Axisqa türklԥrinin dilinin müxtԥliI regionlarda yasayan xalqlarin dillԥrilԥ ԥlaqԥ vԥ
münasibԥti bu dildԥ yeni sivԥlԥrin dԥ yaranmasi üçün müԥyyԥn zԥmin hazirlayir. Belԥliklԥ, yerli sivԥlԥrin
lügԥt xüsusiyyԥtlԥri hiss edilԥn dԥrԥcԥdԥ öz qüvvԥsini hԥlԥ dԥ göstԥrir. Dil nԥ qԥdԥr kütlԥvi bir xarakter
alsa da, ayri-ayri ԥrazilԥrdԥ, hԥtta ümumi bir xarakter dasiyan sözlԥrin müxtԥliI sԥkildԥ islԥnmԥsinԥ
tԥsadüI edilir. Mԥsԥlԥn: ana; ciyi, abay, nԥnԥ, ene vԥ s.
Bu sivԥ Türkiyԥdԥ Qars sԥrhԥdlԥri daxilindԥ Iԥaliyyԥt göstԥrԥn Qars yerli agizlarina daxildir. Bu sivԥdԥ
danisanlar vaxti ilԥ Axisqadan Anadolu bölgԥsindԥ köç edԥnlԥrdir. Dr. Ahmet B.Ercilasun «Kars ili
agizlari» (sԥs bilgisi) ԥsԥrindԥ Qars sivԥlԥri içԥrisindԥ Ԥrdahan-Posov yerli agizlarini da Iԥrqlԥndirir.
MüԥlliI yazir ki, Ardahan-Posov yerli agziyla konusan bu türk qolu Kars ilinde en eski tesekküle sahip
olan qruplardan biridir. Bunlar Ardahan, (Mese Ardahan) vԥ Posov qԥza mԥrkԥzlԥriylԥ bu mԥrkԥzlԥrԥ
bagli olanyerliköylԥrindԥ yasayan insanlardir. Bunlar XII ԥsrdԥ buralara xristiyan olaraq gԥlib yerlԥsԥn
Qipçaq axinçilarinin övladlaridir |198, s. 32-33|.
Sözsonunda«i»-lԥsmԥ hadisԥsi Gürcüstan ԥrazisindԥ yasayan axisqalilarda oldugu kimi, Qars vԥ
Ԥrdahan-Posov yerli sivԥlԥrindԥ dԥ görünür: Mԥs.: gari, sünqi, guri, oldi, girdi, Garsli, göli, üzi,oni, buni,
ölüsiv.b.|198,s.149|.
Fonetikhadisԥlԥrdԥ açiq-askar qipçaq tԥ
Digԥr Anadolu sivԥlԥrinin bir çoxunda aradan çixmis Ardahan-Posov sivԥlԥrindԥ ԥksinԥ unudulmayan
qasuh, artuh, basun, qelür, ortaluh kimi nümunԥlԥrdԥki yuvarlaq ünlülü ekler dԥ sübhԥsiz, qipçaq tԥ
Burda Neçԥ Dal Bos
Getdi
3.9. GÜRCÜ DILINDԤ$;,64$
TÜRKLԤ5,1,1',/,1,1(/(0(17/Ԥ5,
Dissertasiyanin bu hissԥsindԥ türklüyün Gürcüstanla bagliligi mԥsԥlԥsinԥ toxunulmusdur.
Gürcüstan QaIqaz sira daglarinin güneyindԥ yerlԥsir. Türkiyԥ-Ermԥnistan -Azԥrbaycan-Dagistan -
Kabartay-Arkazelivԥ Qaradԥniz arasinda yerlԥsԥn Gürcüstan cograIi baximdan, ta qԥdimdԥn iki hissԥyԥ
ayrilaraq taninir. Dogu Gürcüstan vԥ Sag-Gürcüstan.
Taqԥdimdԥn bu yerlԥrdԥ türklԥr yerlԥsmis vԥ uzun sürԥn hakimiyyԥtԥ sahib olmuslar. Türk dili bu ölkԥdԥ
dԥrin izlԥr buraxmisdir. Bir az tarixԥ baxmamiz gԥrԥkdir. TiIlis vԥ Çildir gölü arasinda vԥ Xram çayi
hövzԥsindԥ yerlԥsԥ Tiryal/Tiryalet bölgԥsi kurqanlarinda Saka(Skuth) atli köçԥrilԥrinԥ aid çoxlu
gümüsdԥn düzԥldilmis ԥsyalar ԥldԥ olunmusdur.
Tariximԥnbԥlԥr göstԥrir ki, Saka adi ilԥ taninan bu tayIalar Kür çayi boyunca yuxari hԥrԥkԥt edib (28000
ailԥ - 28oymaq)Karteldԥ yerlԥsԥrԥk Iarslari bu ölkԥdԥn qovdular vԥ Sarkinet (Sarkin yurdu) adli sԥhԥr
saldilar. Bu zaman hԥmin ԥrazilԥrdԥ 6 dildԥ (kartvelcԥ-gürcücԥ, xԥzԥrcԥ, asurca, yahudicԥ, yunanca,
ermԥnicԥ) danisirdilar. Filipp oglu Aleksandr m.e. 320-ciildԥ Kartelԥ gԥlԥndԥ Kür çayi vԥ onun qollari
boylarinda yԥ
M.BrossetinIikrincԥ, qipçaq sԥhԥri Sarkinet üçün «Türk orbeliyanlar yapisi» vԥ «Sam-Svilde» //-Sami-
solge/Üs-Ok/istehkammԥrkԥzindԥ oturan Baskumandalar xanԥdani içindԥ, haqli olaraq «Orbelyanlar
Gürcüstandayerlԥsԥn türklԥrdir», bir yurdlari da /Imeretdԥ vԥ Kutayis/ Arquetdԥ /Arqu yurdu/ idi |189|.
A.Zԥki vԥ V.Togan Türküstan tarixindԥn bԥhs edԥn ԥsԥrlԥrindԥ yazirlar ki, Sarkinet adini verԥn türk
tayIasinin Orta Asiyada qalan qolunun torunlari-nԥvԥlԥri bu gün «Sarik» vԥ «Sariq» adlari ilԥ qirgizlar vԥ
tԥkԥ türkmԥnlԥri arasinda yasamaqdadirlar. «Sarkin» adi qipçaq dillԥrindԥ «Sariklar» demԥkdir |205, s.
71,73,75,233,234|.
1. Azqur /Axisqa quzeyindԥ qala, Oguzlarin «Yazqur»/ Yazir boyundan/.
2.Arquet/Kutayisingüneyindԥ bölgԥ, «Arqu»lardan/.
3. Soraqet /-Sor çayi, Borçalida Sor / Sor boyundan/.
4. Xalxal /Kürün solunda, Sirak - Kizik -düzükԥsimindԥ Alban/Aran hökmdarlar qislagi/.
5.Xoni/Hun,Kutayiselindԥ/.
6.Xunan/Hunlarmԥ
7.Kankark/ermԥni dilindԥ -«Kankarlar»mԥ
8.Kasak/646-ci ildԥ islam Iatehindԥ anilir, Kürün saginda vԥ TiIlis-Gԥncԥ arasinda/.
9.On-Oguri 550-ciildԥ Fars-Bizansmüharibԥsindԥ, Sԥrqi Gürcüstanda Fas/Riyon irmagi boyunda qԥdim
Çanar-Lazbölgԥsindԥ yerlԥsԥn Türk urugu adiyla, tԥhriI olunmus sԥkildԥ «Onur-Kurisi»dԥ deyirlԥr/.
10. Signak - Alazan çayinin saginda ölkԥ, mԥrkԥz.
11. Tasirik /Tasirlar, mԥrkԥzi Loru /Lore sԥhԥri olan Borçali kԥsiyindԥ, Potolemeydԥ Tosaren/.
12.Tukhark/Tukharlar,«KartlisSkhovreba»da«Tukharisi»- Tukharli, Savsat quzeyindԥ qԥdim istehkam
qala, Bati Türküstanda Tokhar tayIasinin qolu var, Agqoyunlulardan «Duharli YusiI bԥy».
13.«Kitabi-Dԥdԥ Qorqud»da adi çԥkilԥn vԥ bu gün Gürcüstan ԥrazisindԥ qalan bölgԥlԥr asagidakilardir:
1.Ak-sika qalasi /Akhiska/
2. Basiaçuk
3.Karaçuk
4.Kökcԥ-tag
5.Tokuz-tümen
6. Tumanin /Tumanlar qalasi/
Gürcüstanda xalq arasinda yasayan qԥdim oguzlardan
qalmasözlԥr:
cildo-ödül,mükaIatmԥ
Bani-yüksԥk, çati, dam mԥ
Qosani- ozan, saz sairi.
Xel-Osani-usta, mahir adam, kisi mԥ
Qosan-sözündԥ sonralar «q» sԥsi düsmüs, söz «osan-ozan» sԥklindԥ sabitlԥsmisdir. Sözün «qusan»
(asiq) Iormasi da mԥnbԥlԥrdԥ qeyd olunur |190, s. 253-255|.
Gürcüdilinԥ keçԥn türk sözlԥri. Belԥ sözlԥr tԥkcԥ türk mԥnsԥli deyil, hԥmçininԥrԥb, Iars, rum, yunan
mԥnsԥlidir. Gürcü dilinԥ keçԥn bu cür sözlԥr bԥ
Gürcüdili(budilԥ kartuli dԥ deyirlԥr - I.K.) belԥ sözlԥri qԥbul edԥrkԥn M.Fahrettin Kirzioglunun
göstԥrdiyi kimi «sԥsli ilԥ bitԥn adlarin vԥ sözlԥrin sonuna bir A vԥ çoxluqla bir I eklenerek islԥnir |207,
23-30.V.1975,s.150|.
Mԥsԥlԥn:
A)/Türkçԥ sözlԥr: adati /adԥt/, almasi /almas/elmas tasi/, amaqi /yemԥk/, arxi /ariq/, bayraqi /bayraq/, bagi
/bag-bagça/, batmani /batman/, bulbuli /bülbül/, qutani /kotan, pulluk/, kabakhi /kabak, nisangah/, ocaki
/hocak, aile/, soloqa /solak/, torula /torul, togrul, toydar kusu/, yalkani /yelgen/, yataqi /yatak/, yerisi
/yeris, hucum/.
B)Xüsusiadlar:Acara/Acar,qԥdim eger ԥvԥzinԥ/, Kura /Kür çayi/, Batumi /Batum sԥhԥri/, Korkuta /kisi
adli-Korkut/, Mamuka /kisi adi-Mamuk/,Tatari/Tatar/,Turki/Türk/.
V) Alinma sözlԥr. Gürcü dilindԥ islԥnԥn belԥ sözlԥrdԥ leksik vahidin ilk vԥ ya ikinci hecasinin saiti düsür.
Mԥs.: Rakhsi /Araks, Aras/, Rani /Aran/, Rat /Arat - qipçaqlarda kisi adi/, Sota /Asot, Asut - kisi adi/,
çraki /çirak, yagkandili/, dram /dirhem, direm/, Ksani /Kasan-Kür çayinin bir qolu/, Karçokh /Karaçuk -
«KDQ»-da«Karaçuk-Çoban»/, Terqi /Terek çayi/ vԥ s.
q)Gürcüdilindԥ «I» sԥsi olmadigi üçün onun yerinԥ «p» vԥ ya «v» sԥslԥrindԥn biri islԥnir. Mԥs.: Pineti
/Finet-Finyurdu,Finlandiya/,peranqi/Iirengi,Iirengkömleqi/,Sapranqeti/Firengeli,ölkԥsi, Fransa/,
alapi /alaI, heyvan yemi/, davtari /deIter, hesap kitabi/, dapi /deI, teI çalgisi/ vԥ s.
Gürcü dili sԥkilçilԥrini qԥbul etmis türk soyadlari
Gürcüstanda XIX yüzilliyin ortalarinda türk bԥy ailԥlԥrinin soyadlarinda gürcü dilinԥ mԥxsus asagidaki
morIolojigöstԥricilԥr islԥnmisdir.
1. Svili - oglu.
2.Dze-Iarsdilindԥ keçԥn «zadԥ», ԥn çox bԥy ailԥlԥrindԥ islԥnmisdir.
3. Iya vԥ ya Türk dilindԥ nisbԥt bildirԥn - li,
4.Eli-li,-lu,-lü sԥkilçisi mԥ
5.Yani.Türkdillԥrindԥki gil/lԥr sԥkilçilԥrinin qarsiligi kimi islԥnir.
Hԥmin sԥkilçilԥri qԥbul etmis 44 bԥy ailԥsinin soyadlari M.Brossetin «Wakhust ÇograIiya»sinda vԥ
«TavadlarListesi»ninsԥnԥdlԥrindԥ qeydԥ alinmisdir |189, s. 487-490;492-493|.
1.camakuryan(can-Bakuryan/Orbelyanqolu).
2. Yaralis-svili.
3.Dolenocis-svili.
4.Barata-svili (Orbelyan qolundan Barat-Elibԥylԥri).
5.Solaqa-svili.
6.Arquta-svili.
7.Amilakhori.
8.Xidir-Beqis-svili.
9.cavaxis-svili.
10.Tumanis-svili (Orbelyan qolu, Amerikadaki Tarix proIessoru Prens Tumanov bunlardandir).
11./A/Ratis-svili.
12.Tarxanis-svili (Tarkhan oglu).
13.Amir-Ecibi(Emir-hacib-saraynaziri).
14. Salika-svili.
15. Solaka-svili.
16.Turkistanis-svili (Turkistanli oglu).
17.Korkana-svili.
18.Qarakani-dze.
19.Karaqozis-svili.
20.Tur/A/Manis-svili.
21.Urkmazas-svili (Urkmez oglu).
22.Tukhar-Eli.
23.Tazis-svili.
24.Kadaqis-svili (Kadakli-Yasakli oglu).
25.Lala-dze(Lalazadԥ).
26.Tula-svili.
27.Çubini-svili (Horasan-sakali «Bԥhrԥm-Çubin»nԥslindԥndir).
28.Tatis-svili (Tat /Tatli oglu).
29.Kobyakhi-dze(Kobyakzadԥ).
30.Ali-Beqis-svili (Ali-Beqli oglu).
31.Budukh-avuri.
32. Saka-svili.
33.Ali-Kula-svili (Siԥ müsԥlmani olmus Ali-Kuli oglu).
34.Becanis-svili (oymak Becanli oglu).
35.Alkahazis-svili (Alkasin oglu).
36. Çasita-svili (Çasit-Devlet-casusu oglu).
37.Çaçika-svili.
38.Kay/I/Tmaza-svili (Kayitmaz oglu).
39.Kabak-svili (Kabak oglu).
40.Tarulis-svili.
41.Kar/A/Khana-svili.
42.Kodala-svili / Orta-Toroslardaki Bulqar-Karsak oymagi «Kodalli» adi ilԥ dԥ taninan Qipçaq oymagi
qolundan «Kodal oglu».
43.Uqana-dze(Uqanzadԥ).
44. Aga-svili (Aga oglu) |207, s. 151-152|.
Gürcülԥr Axisqa türklԥrinԥ mԥxsusolansözlԥri dԥ asagidaki Iormalarda islԥtmislԥr:
Ayasi /ayaz, saIak aydinligi/, Bagi /bag, bagçe/, Baga /bege, hayvan yemliqi/, Palakhi /palak, kiraç yerdԥ
bitԥn incԥ yarpaqli ot/, Baykusi /baykus/, Bayraqi /bayrak/, Bokhça, Buqa, Bukhari, Burqi /burqu/,
Burquli /bulqur/, capa /çapa, emek/, cari /çeri, asker/, ceyrani /ceyran, ceylan/, cilago /cidagu, atin
omuzbasi/, cildavo /çagatay-qipçaq sivԥlԥrindԥ cilqava, bir soy tilki/, ciridi /cirid oyunu, atli takim sporu,
Istanbul agizlarinda «cirit»/, cirid-Oba /ciritçilik, cirit oynama/, cuca /cüce, çox uIak gövdeli kisi/, Çanari
/canar baligi/, Çanqali /çengel, yaba/, Güli /gül/, Dag /dagma, damga/, Dinçi /dinc, rahat, hüzurlu/, Dosaki
/dösek/, Dudquna /tutkun burunla danisan/, Dusaki /KDQ-da tusak-atvԥ insan ayagina vurulan göstek/,
Qazli/qazil,yun-iplik/,Qutani/kotan,6-12ciItöküzvԥ ya manda ilԥ çԥkilԥn agir yerli pulluk/, Xali
/hali/,Xav/tüq,incԥ dԥri/, Xizani /göçkün/, Kada /kete, su katilmadan yogurt vԥ ya süd ilԥ yogrulan
yuIkalar yaglanaraq yapilan vԥ «iç» denilԥn yagla umaclanmis kismi ilԥ çox dayaniqli yolçu çörԥyi / yag
ketesi, tava ketesi, pasa ketesi, seker ketesi kimi növlԥri var/, Kalaki /kalak, sԥhԥr/ Qazax, qirgizlarda da
var.«KDQ»-da Oguz eli çiIte baskendindԥn «Agça Kala» adi sonundaki «k» sԥsi düsmüsdür/, Kagalki
/kagit, kuru, türkcԥ - «Kakit»/, Keça /keçe, Iԥrt/, Köpaki /köpԥk/, Kaçagi /qaçaq/, Kaçaq-Oba /kaçaklik,
kazaklik/, Kadaga /qipçaqlarda-yasak/, Karaçi /karaçi, çox yagiz, esmer kimse/, Karavuli /karagul,
karavul/,Karavi/karaev, kil-çadir/, Karkumi /kakum-çöl hayvani/, Koçagi /koçak, yigit/, Koçi /koç/,
Komrali/kumral/,Korqani/korqan,kurqan,tümsekvԥ ya dikmetas/, Kuti /kutu/, Maragi /merek, yem vԥ
ot, saman anbari/, Noxi /Sԥki-Nuxa halvasi/, Nokari /monqol dilindԥ nökԥr, basqasinin isçisi vԥ ya malini
satan/,Oda/ev/,Ocaxi/oçak,ailԥ/, Tasma, Tati /tetik, ԥt yeyԥn mԥmԥlilԥrin en ayagi, pԥncԥ/, Tav /bas,
qipçaq dillԥrindԥ «tav»-dag mԥ
Geyim adlarinda türklüyün izlԥri:
Çuxa, Vezneli /Iiseklili/, Çepken, Arkalik, Kusak, Serhadlik /enli kayis kԥmԥr/, Sallama-Kemer/incԥ vԥ
gümüslü/, Matara /kayisdan biçaq vԥ basqa ԥsyalar asilir/, Salvar, Görüklü-Ziqva, Çizme /çarik/,Kabalak
/papak/, Xevsu /kaItan/, Süslü corap, Pestemal/ önlük/, Boncuk /mercan süseli/, cura /sԥdԥIli saz/,
Abrusumi /ebrüsüm, ipek, ipekli/, Arxaluki /arkalik, kisilԥrin geydiyi uzun cübbԥ/, Atlasi /atlas, kumas/,
Bamba/Pamba/Iarsca- pambik, pam uklu/, Bambazi /pamuklu, kutnu/, Basligi /baslik/, Boxça, Bur/U/Ka
/bürük, bürüncek/, cibe /sep/, ciga /ciga, sorguc/, Çanta, Çekme /ayaqqabi/, Me-Çekme/çekmeçi/,Çoxa
/çuka, kisi çekmeçi/, Çuli /çul, bԥrk qumasdan hazirlanmis geyim/, Dambaça/Tambaça /tabanca/,
Dolbandi /dölbend, tülbend/, Dukme/Tokma /dügme/, Eleqi /yelek/, Qazli /qazil, corabliq yun ipligi/,
Xalati/ԥrԥbcԥ -«xilat»,xalat,kaItan/,Xançali/Xançari-hançer/,Kaba/kaba,cübbe,kaItan/,Kabalakhi
/kabalak, iki yandan basa sariq kimi dolanan sal - basliq/, Kamari /kemer/, Kavuxi /kavuk/, Kondaxi
/kundak,tüIek/,Kürki/kürk/,Me-Küke/kürkçü/,Kürk-Oba /kürkçülük/, Kürtaki /kürdek, qisaqollu qadin
kaItani/, Kuti /kutu, koynunda vԥ ya kԥmԥrdԥ-kusakda dasinir/, Leçaki /leçek, tüldԥn qadin basörtüyü/,
Matara, Matraxi /matrak, kamçi/, Mesti /mest, mes/, Pambuli /pamuklu/, Papaxi /papak/, Peranqi /Iirengi
gömlek,beyazvԥ dönmԥ yaxali gömlek/, Partle /partal, paltar, kumas/, Me-Partle /partalçi, kumasçi,
maniIaturaçi/, Sima /Sirme-sirma, kaytan, ipekli serit/, Sali /sal/, Salvari/Sarvali /salvar/, Tasma, Tardzi
/Terdzi-terzi/, Yaraqi /yarag, kesici silah/.
Çalgilarda vԥ oyunlarda türklüyün izlԥri:
Lek-Uri /lek/ilek/Lezgi oyunu/, Mezure /zurnaçi/, Medole /davulçu/, Vurmali, Doli /«tovil», «davul»/
|202,III,s.165|,Diplipito,«Daura»/Dayra,daire/,Zilli-deI /teI/, Çonquri /çonqür/çequr, qopuz, baglama
saz/,Çiyanuri/üçtellikemençe/.
NԥIԥsli çalgi alԥtlԥri:
Duduki/düdük/,Mey/Meyi/- meydan çalgisi, zurnadan kiçik çalgi/, Zazandari/Tulumi/-tulum/tulum-
zurna,Salamuri/endԥn alti, arxadan bir desiyi olan kaval/, Zurna /kamisli, kiskançali vԥ tablali türk
zurnasi/, Ar-La /türküsü/, Horovel /xalq sarkisi/, Davluri/Davli/Dagliuri /oyun adi/, Xorumi /oyun adi/,
Daglilarin dansi /oyun adi/, Davli oyunu, «Koroglu» oyunu /kiliç ve ya kama ile iki erkek oyunu/, «Kiliç-
Kalkan» oyunu, Sorani oyunu, Xançer-Bari oyunu, Biçak oyunu, Kazbek dansi, Qoça-Oba/-koçoyunu,
qoç döyüsdürülür/, Çida-Oba/-çida/kargi oyunu/, cirit-Oba/-çirit oyunu/, Genc Kizlarin Agir Dansi,
Terekeme, «Karabag», «camis Girdi Baga», ceyrani, Partsa /parça- qipçaqlarda-barça-bütün-birlikdԥ
oynamaq/, Khorum oyuni /Dünya yansa, bir xorum otu yanmaz/; Agzini, bir xorum ot tutmaz /tikimaz/-
deyimlԥri dԥ axisqalilarda genis yayilib. Savsat-Artvindԥ yasayan axisqalilar deyirlԥr ki, «Xorum, bir
çesid oyun» /xalq oyunudur/.
Gürcülԥrdԥ «xorumi» sԥklindԥ söylԥnmԥkdԥdir.
Yemԥk adlari vԥ onlarla bagli digԥr sözlԥr.
Yemԥk alinan yerlԥrin adlari: Bazar /pazar, çarsi/, Bostani /bostan/, dukani /dükkan/, Me-dukane
/dükkançi/, Xabazi /ԥrԥbcԥ-xabbaz-ekmekçi/,Xabaz-Oba/ekmekçilik/,Kasapi/kasap/,Purni/Iurun/.
Qab-qacaq adlari:
Badya /badiya, çanak/, cami /cam, agzi genis tas, su vԥ sarap içmege yarar/, Çanaxi /çanak/, çanqali
/çengel, yemek çatali/, Kobi /küp/, kalyani /kalyan, nargile/, Kapkuri/kapkiri /keIqir, kevqir/, Pincani
/Iincan/,Supça/supri/soIra/, Susa /sise, sise kap/, Tabaxi /tabak/, Taxta, tapa /tava/, Tasi /tas/, Tepsi
/tepsi/,tolça/tolça-dolça/, Tulumi /tulum, yag, bal, pekmez, sarap kibi nesneler için/, Tuci /tuç/tunç,
dökme demir tençere/, Tunqi /tünqü, sarap ve su için uIak tulum, tavsantulumu/.
Yemԥk vԥ içki adlari:
Abi /hap/, Badrican/Patricani /badincan/patlican/, Banqi /bend, aIyon, esrar/, Birinci /pirinc/, Bozbasi
/bozbas, pirinc- sogan vԥ bibԥrli haslama/, Burquli /bulqur/, Burnuti /burunoti, enIiye/, cadi /çadi-misir
etmeqi/ekmeqi/, Çixitma /çiklutma- çikitma-sirke,etli- yumurtali-sirkeliçorba/,Dombaki/tömbeki,
nargile tütünü/, Komi /kum darisi, dari/, Halva /helva/, Xasi /xasil, kotan xasili/, Xinkali /xingel, bol
yogurt vԥ yagla bisirilԥn «tatar böreqi»; etli-xingel-manti- bu da axisqalilarda sultani yemԥklԥrdԥn
sayilir/, Kada /kete/, Kandi /kand, kelle-seker/, karaki /kerek yagi/ tereyag/ azԥrbaycanca -kԥrԥyag,
karapapaklarvԥ dagistanlilar «kere/kereg» deyirlԥr |207, s. 165|, Kava /kahve/, Me-Kava/kahveçi/,
Kavurma,lavasi /lavas, incԥ vԥ uzun ekmeqi/. Ԥrzurumda «ecem-ekmeqi»deyirlԥr. Muraba /mürebba,
reçel/, Plapi /pilav/, Sarbati /serbet/, Tarkhuni /tarxun- güzel kokulu bostan otu/, Taro /taru, dari/, Tutuni
/tütün/,Zaprani/za
Ölçü adlari:
1. Agirliq ölçülԥri: Batmani/batman- 6 okka/, Çagurdagi /çekirdek, kuyumçu tartisi/, Drami /dirhԥm/,
Kankari /qipçaqlarda «Kankar»larin adi ilԥ/, Miskhali /4 miskal/, Nuki /nüqü/, Oka /okka -400dirhԥm/,
Tukhti/tukht-3yumurta/;
2. Taxil ölçülԥri: Çanakhi /çanak- yarim kod/,Kharvari/kharva/xalvar-12,5kod/,Kila/kile/,Kodi/kod-
bugdasi 20, arpasi 16 kq. Gԥlir/, Somari /somar- 16 kod/, Tagari /tagar-3kod/;
3.Suluyemԥk ölçülԥri: koka /koqa/kova- 12 tünqü/, Sitil/1/2 tünqü, «Koroglu» dastaninda belԥ bir cümlԥ
var:«Koroglu bir oturusda üç tünqü sarap içԥr, bir qizarmis qoyun yeyirdi»/;
4.Uzunluqölçülԥri: Agaçi /agaç, Iersax, 5000 m.ԥ. yaxin yol ölçüsü. «KDQ»-dabelԥ bir ölçü adindan
istiIadԥ olunmusdur/, Andaza /endazԥ, terzi, vԥ kumasçi arsini/, Arsuni /arsin-67santim/;
5.Pul/para/ölçülԥri: Abazi /abbasi-200dinar- 20 köpük/, Altuni /altin-1dinar,5altun-1pul/,denqa
/tenqe-1pul-5dinar/,min-altuni/bin- altin-5abazi/Abbasi- 1 altin/, Uz-Altuni /yüz altin-100dinar-10
qԥpik-1tanqiri/tanqir/,Puli/pul-5dinar-1denqa- yarim qԥpik/, Tumani /tümԥn-onbin-10bindinar-20
altin ruble/.
Buvԥ ya digԥr dil Iaklari göstԥrir ki, Axisqa türklԥrinin gürcülԥrlԥ kontaktlari nԥticԥsindԥ gürcü dilinԥ
türkdilindԥn qeyd edilԥn sahԥlԥrlԥ bagli xeyli sözlԥr keçmisdir. Gürcü dilindԥ -mԥisԥtindԥ belԥ sözlԥr
dahaçox-i-vԥ -a- sԥkilçilԥrini qԥbul edib islԥnmisdir.
3.10. ONOMASTIK LEKSIKA
Axisqa türklԥrinin zԥngin tarixi, mԥdԥniyyԥti, hԥlԥ dԥ öyrԥ1nilmԥmis dili onun onomastikasinda da
qorunubsaxlanilir. Onomastik leksika bu xalqin tarixini ԥks etdirԥn dԥyԥrli bir Iakt kimi onlarin orijinal
tarixi cograIiyasini, hԥmçinin insan obrazini, Vԥtԥn mԥIhumunu yasadir. Bir sira regionlarda
mԥskunlasmalari bu elin onomastikasina da öz tԥ"sirini göstԥrmisdir.
3.10.1. ANTROPONIMLԤ5
Onomastikvahidlԥrin xüsusi bir qrupu antroponimik leksikadir. Bu xalqin onomastikasinda elԥ sԥxs
adlarina, Iamiliyalarina, nԥsil adlari vԥ lԥqԥblԥrԥ rast gԥlirik ki, bunlar özümlü cԥhԥtlԥri ilԥ, elԥcԥ dԥ bu
xalqin ԥmԥlԥ gԥlmԥ tarixi ilԥ bagli Iormalasmisdir.
Sԥxs adlari bir insani digԥrindԥn Iԥrqlԥndirir. Qurulusuna görԥ sԥxs adlarini iki qrupa bölmԥk olar:
1)Sadԥ sԥxs adlari: Ilim, Bԥhri, Mövlud, Mԥhlüd, Vԥtԥn, Fԥzli, Usman, Xasan vԥ s.
Sadԥ sԥxs adlari kisi vԥ qadin adlarindan ibarԥtdir:
a)Sadԥ quruluslu kisi adlari: Ömԥr, Mԥhԥmmԥd, Hüseyn, Laçin, Ilyas vԥ s.
b)Sadԥ quruluslu qadin adlari: Susa, Taci, Süsԥn vԥ s.
2)Mürԥkkԥb quruluslu sԥxs adlari: Belԥ sԥxs adlari iki sözün birlԥsmԥsindԥn ԥmԥlԥ gԥlir. Mԥsԥlԥn:
LԥtiIsah, Abubekir, Balabek, Vԥlican, Sԥhmԥrdan, Gülsara, Bagdaqül vԥ s.
Mürԥkkԥb sԥxs adlari kisi vԥ qadin adlarindan ibarԥt olur.
a)Mürԥkkԥb quruluslu kisi adlari: Gülԥhmԥd, Zeynali, Sahismayil, SahyusiI vԥ s.
b)Mürԥkkԥb quruluslu qadin adlari: Sayali, Gülzada, Gülsԥn, Gülhar, canxanim, Bagdaqül vԥ s.
Kisi adlarinin bir hissԥsi dini adlardan ibarԥtdir: Ömԥr, Ali, Mԥhԥmmԥd, Islam, Namaz vԥ s.
Kisi adlarinin leksik tԥrkibi müxtԥliIdir. Bunlari asagidaki kimi qruplasdirmaq olar:
1."Xan"tԥrkibli kisi adlari: Xanmirzԥ, Alixan, Vԥlixan vԥ s.
2."Mirzԥ" tԥrkibli kisi adlari: Tԥhԥrmirzԥ, Balamirzԥ vԥ s.
3."bek"/bԥy/ tԥrkibli kisi adlari: Balabek, Ԥhԥdbek, Ԥnvԥrbek vԥ s.
4."Sah" tԥrkibli kisi adlari: Bԥdirsah, Sahismayil, SahyusiI, Muqimsah, Sahvԥlԥd, Sԥhmԥrdan, Sahbaz vԥ
s.
5."can"tԥrkibli kisi adlari: Vԥlican, Sabircan vԥ s.
-Jan /djan/ komponentli kisi adlari /Alimjan/ digԥr türk dillԥrindԥ dԥ müsahidԥ edilir. Müasir uygurlarda -
jan/-djan/komponentliadlar35°tԥskil edir |151,s.192|.
6."aga" tԥrkibli kisi adlari: Bԥdԥlaga, YusiIaga vԥ s.
Kisi adlarinin tԥrkibindԥ "Ali" /Ԥli/ sözü çox islԥnir: cumali, Qinali, Kösali, Palnali, Zeynali, Minԥli,
Binali,Sԥrvԥli vԥ s.
7."dar"tԥrkibli kisi adlari: Tԥhmindar, Bayraqdar vԥ s.
Qadin adlarinin da leksik tԥrkibi müxtԥliIdir. Bunlari da asagidaki kimi qruplasdirmaq olar:
1."can"tԥrkibli qadin adlari: Gülcan /nԥnԥ/, Abican vԥ s.
2."xanim" tԥrkibli qadin adlari: Gülxanim, Nazxanim, canxanim, SԥIiqԥxanim vԥ s.
3."Qül"/gül/tԥrkibli qadin adlari: Narqül, Bagdaqül, Qülsara, Qülzada vԥ s.
"Qül" komponentli kisi adlari da var: Gülԥhmԥd.
Göründüyü kimi, kisi adlarinin tԥrkibindԥ "xan", "mirzԥ", "bek", "sah", "din", "can" vԥ s. sözlԥr, qadin
adlarinin tԥrkibindԥ isԥ "can", "xanim", "qül" vԥ s.leksikvahidlԥr çox islԥnir.
Semantikcԥhԥtdԥn qadin adlarini bir neçԥ cür qruplasdirmaq olar:
1. Planet adlarindan ibarԥt olanlar: Bԥdriya, Simsԥk, Qünԥs vԥ s.
2.Metalԥsyalarin adlarindan ibarԥt olanlar: Altun, KuIԥ, Furuza vԥ s.
3. Bitki adlarindan ibarԥt olanlar: Lԥlԥ /lalԥ/, Reyhan vԥ s.
4. SpesiIik qadin adlari: Taci /Kamalova/, Zԥrԥ nԥnԥ, Qülhar, Bilorxala, Mehri, Susa, Nunus vԥ s.
Kisi adlarini da semantik cԥhԥtdԥn asagidaki kimi qruplasdirmaq mümkündür.
1.Ԥsya adlarindan ibarԥt olanlar: Bayraq,Dԥmür, Tastan vԥ s.
2. Planet adlarindan ibarԥt olanlar: Simsԥk /Atayev/: Bu ad hԥm kisi, hԥm dԥ qadinlara verilmisdir;
Simsԥk Dursunov /kisi/, Simsԥk Faxlulova /qadin/, Bԥdir, Bԥdirsah vԥ s.
3. Qus adi ilԥ bagli kisi adlari: Laçin /Türkogli/, Laçin /Sagrizeli/ vԥ s.
4. SpesiIik kisi adlari: Kösԥli, Bԥhri, Meyyar, Vԥtԥn, Qinali, Ilim, Toraman, Sԥhri, Qoçali, Çԥlik, Basad
vԥ s.
Bu xalqin antroponimik leksikasinin bir hissԥsi türk, digԥr hissԥsi isԥ ԥrԥb-Iarsmԥnsԥlidir.
Türkmԥnsԥli sԥxs adlari çoxluq tԥskil edir: Dursun, Tastan, Dԥmür, Isix, Orman, Balabԥy, Türԥn vԥ s.
Bununlabelԥ ԥrԥb-Iarsmԥnsԥli sԥxs adlari da müԥyyԥn münasibԥtlԥrlԥ /xüsusԥn dԥ, dini münasibԥtlԥr/
ԥlaqԥdar bu xalqin mԥisԥtinԥ daxil ola bilmisdir. Bu baximdan asagidaki sԥxs adlari xarakterik sayila
bilԥr: Mövlüd, Mԥhԥmmԥd, Hüseyn, Ilim, Islam, Mikayil, Bԥdԥl, Ԥnvԥr, Heydar, Fԥrman, Xalid, Reyhan,
Firuza,MustaIa,Ԥlԥddin, Osman, Ilyas vԥ s.
Ԥrԥb-Iarsmԥnsԥli qadin adlari da çoxdur: ZülIiyyԥ, Sahzadԥ, Sayali, Xeyransa, Izzԥt, Reyhan vԥ s.
Axisqa türklԥrinin özlԥrinin göstԥrdiyi kimi "dilimizdԥki hԥr yüz adam vԥ qari adindan 90-95-iarapvԥ
Iarssözlԥridur ("Vԥtԥn esqi" qԥzetindԥn). Bu cԥhԥti Ömԥr Faiq dԥ mԥqalԥlԥrindԥ dönԥ-dönԥ qeyd etmisdir
|59|.
Sԥxs adlari leksik-semantikcԥhԥtdԥn bir neçԥ cür tԥsniI olunur:
1. Igidliklԥ, qԥhrԥmanliqla bagli sԥxs adlari: Qoçali, Mԥrdali, Qԥhrԥman vԥ s.
2.Arzu,istԥk, hԥsrԥt mԥ"nali sԥxs adlari: Murad, Hԥsrԥt vԥ s.
3.Ԥzizlԥmԥ mԥ"nali sԥxs adlari: Vԥlican, Sabircan vԥ s.
4.Gözԥllik anlayisi ilԥ bagli sԥxs adlari: Qözԥl.
5.Vԥtԥn anlayisli sԥxs adlari: Vԥtԥn, Alԥm, Dünya. Axisqa türklԥri üçün Vԥtԥn mԥIhumu müqԥddԥs
oldugu üçün sԥxs adlarina da belԥ adlari veriblԥr. Bu adda Vԥtԥnԥ mԥhԥbbԥt, Vԥtԥnԥ sevgi duygulari öz
iIadԥsini tapmisdir.
6.Mԥisԥt sözlԥrixüsusilԥsԥrԥk sԥxs adlarina çevrilԥ bilir. Mԥsԥlԥn, dԥmir -Dԥmür, tas - Tastan, altun -
Altun,almas-Almazvԥ s.
Bu xalqin Iamiliyalarinda müxtԥliIlik daha çoxdur. Familiyalarin tԥrkibindԥki sԥkilçilԥrԥ görԥ bunlari iki
qrupabölmԥk olar:
1.Tipikolanlar.
2.Tipikolmayanlar.
Tipikolanlar-li, -li sԥkilçili vԥ ogli sözünün istiraki ilԥ düzԥlԥn soy-köklԥrdir. -li, -li sԥkilçili Iamiliyalar
millixüsusiyyԥti ilԥ Iԥrqlԥnir. Mԥsԥlԥn, S.Adigünlü, YusiIli, Muradli, Sahvԥlԥdli vԥ s.
Ogli sözünün istiraki ilԥdüzԥlԥn soy-köklԥr. Mԥsԥlԥn: Ilim Sahzadԥ ogli, Müsԥddin SeyIԥddinogli vԥ s.
Türk adini, Buntürk adini yasatmaq üçün Turansahogli, Buntürk /SeyIԥddin/, Türkogli /Laçin/ kimi soy
adlardanistiIadԥ olunur.
SeyIԥddin sԥxs adinin sonunda olan Buntürk tԥxԥllüsü oguz tayIalarindan birini ԥks etdirir. Buntürk
/böntürk/ adi altinda qԥdim oguz eli, oguz yurdu nԥzԥrdԥ tutulur. Buntürklԥr - ԥsas türklԥr, yԥ"ni qalin
oguzlardir.
TipikolanIamiliyalaranümunԥ olaraq yer adlarina qosulan -li sԥkilçili adlari da aid etmԥk olar. Belԥ
tԥxԥllüslԥrdԥn biri Adigünli adlanir. Bu tԥxԥllüs Adigün kԥnd adi ilԥ ԥlaqԥdardir. Adigün hԥm dԥ
Gürcüstanda Axisqa türklԥrinin yasadigi rayonlardan biridir.
Tԥdqiqat göstԥrir ki, Axisqa türklԥri bu tԥxԥllüsün bir neçԥ Iormasindan istiIadԥ etmislԥr. Birinci variant
dialekt,ikinciisԥ ԥdԥbi dil Iormasidir. Hԥr iki tԥxԥllüs, inisallardan göründüyü kimi, ayri-ayri sԥxslԥrԥ
verilmisdir. Tipik olan sԥxs adlarina qosulan tԥxԥllüslԥrdԥn biri dԥ X.Acarli tԥxԥllüsüdür. Tԥxԥllüs
"Acar¹li" komponentlԥrindԥn ibarԥtdir.
"Sagrize" Gürcüstanda türklԥrin yasadigi kԥndlԥrdԥn biridir. Bu kԥnddԥ yasamis Laçin adli bir sԥxs özünԥ
Sagrizeli tԥxԥllüsünü götürmüsdür: Laçin Sagrizeli.
"Varxan"cԥnubi Gürcüstanda türklԥrin yasadigi kԥndlԥrdԥn biridir. Bu kԥnddԥ yasamis Meyyar, Nԥdim
adli sԥxslԥr Varxanli tԥxԥllüsünü götürmüsdür: Meyyar Varxanli, Nԥdim Varxanli.
"Azqur"cԥnubi Gürcüstanda Axisqa türklԥrinin yasadigi kԥndlԥrdԥn biridir. Bu kԥnddԥ yasamis Faiq adli
sԥxs özünԥ Azqurlu tԥxԥllüsünü götürmüsdür: Faiq Azqurlu.
"Kaxaret"dԥ Axisqa türklԥrinin Gürcüstanda yasadigi kԥndlԥrdԥn biridir. Bu kԥnddԥ yasamis Simsԥk adli
sԥxs özünԥ Kaxaretli tԥxԥllüsünü götürmüsdür: Simsԥk Kaxaretli.
"Sakunet"dԥ Axisqa türklԥrinin Gürcüstanda yasadigi kԥndlԥrdԥndir. Mԥhԥmmԥd adli hԥmin kԥnddԥn
olan bir sԥxs özünԥ Sakunetli tԥxԥllüsünü götürmüsdür: Sakunetli Mԥhԥmmԥd.
Kԥnd adlarindan düzԥlԥn tԥxԥllüslԥr sadԥ sԥxs adlarina ԥlavԥ olundugu kimi, mürԥkkԥb sԥxs adlarina da
artirilir. Xevesenli kԥnd adi bu baximdan sԥciyyԥvidir. Ali Sultan adli bir sԥxs özünԥ Xevesenli
tԥxԥllüsünü götürmüsdür.
Buvԥ ya digԥr tԥxԥllüslԥr hԥmin xalqin milli xüsusiyyԥtlԥrini ԥks etdirir. Hԥmin tԥxԥllüsün Iamiliya
ԥvԥzinԥ islԥnmԥsini müsbԥt hal kimi qiymԥtlԥndirmԥk olar.
"Zazola"dakԥnd adlarindan biridir. cԥnubi Gürcüstanԥrazisindԥdir. Bu addan Zazolali tԥxԥllüsü
meydanagԥlmisdir. Hԥmin tԥxԥllüsü isԥ Rizayev Nuri adli bir sԥxs dasiyir.
Kalmikiyada yasayan Süleyman adli bir Axisqa türkü dԥ Zazolali tԥxԥllüsünü götürmüsdür.
Sise adli kԥnd dԥ Gürcüstanda yerlԥsir. Astarxanda yasayan Vԥhli adli bir sԥxs bu toponimlԥ bagli Siseli
tԥxԥllüsündԥn istiIadԥ edir.
Kikinettoponimindԥn Kikinetli tԥxԥllüsü ԥmԥlԥ gԥlmisdir ki, bu tԥxԥllüsü dԥ cavab Kikinetli adli bir sԥxs
dasiyir. cavab Kikinetli Axisqa türklԥrinin mԥshur pԥhlԥvanlarindandir.
QaIur Hüseynov adli bir sԥxsin dԥ tԥxԥllüsü Kikinetlidir.
Entelkԥnd adindan Entelli tԥxԥllüsü yaranmisdir ki, bu tԥxԥllüs dԥ Bԥdԥlaga adli bir sԥxsԥ mԥxsusdur.
Bԥdԥlaga Entelli dԥ axisqalilarin mԥshur pԥhlԥvanlarindandir.
Gürcüstanda Axisqa türklԥrinin mԥskunlasdigi kԥndlԥrdԥn biri dԥ Qorqisimda adlanir. Abbas adli bir
pԥhlԥvan Qorqisimdali (Abbas) tԥxԥllüsünü özü üçün seçmisdir.
Tԥxԥllüslԥr tԥkcԥ kisilԥrԥ mԥxsus deyil. Axisqa qadinlari da bir sira tԥxԥllüslԥrdԥn istiIadԥ etmislԥr:
Gülxanim Binԥli qizinin tԥxԥllüsü Lase kԥndinin adi ilԥ Laseli ԥlaqԥdardir.
Axisqa türklԥri Iamiliyalar ԥvԥzinԥ ata adindan daha çox istiIadԥ edirlԥr. Bunun üçün ogli, qizi
sözlԥrindԥn istiIadԥ olunur.
1) ogli sözü ilԥ düzԥlԥn ata adlari. Ilim Sahzadԥ ogli, Mԥhԥmmԥd Pasali ogli, Kösԥli Bԥhri ogli, Murad
ԤIԥt ogli, cumali Murad ogli, Müsԥddin SeyIԥddin ogli, Eyvaz Ԥmԥz ogli, Mԥhԥmmԥd Dԥrvisogli, Ilyas
Hüseynogli, Sahbԥndԥr Muradogli, Ali Sԥdimogli vԥ s.
2) qizi sözü ilԥ düzԥlԥn ata adlari: Sԥriyyԥ Mirnagi qizi, Sԥbriyyԥ Mizan qizi vԥ s.
Belԥ ata adlari da tipikliyi ilԥ seçilir.
"I" - sԥkilçili Iamiliyalar da qismԥn yayilmisdir. Mԥsԥlԥn: Bayram Muslimi, Ԥli Sԥbri.
Bayraxdarov Iamiliyali antroponimlԥr dԥ çoxdur. Bu Iamiliya bütöv bir nԥsli ԥks etdirir. Nԥsrԥtdin
Bayraxtarov,MövlüdBayraxdarov,RzaBayraxdarov,RasimBayraxdarovvԥ s. Bu Iamiliya tipik deyil.
Çünki ov, sԥkilçisinin istiraki ilԥ ԥmԥlԥ gԥlmisdir. Simsԥk Dursunov, Simsԥk Aytayev, Vahid Validov,
Mԥhԥmmԥd Usmanov, Bԥxtiyar Faxlulov vԥ s. kimi Iamiliyalar da tip olmamasi ilԥ Iԥrqlԥnir. -ova,-yeva
sԥkilçili qadin Iamiliyalari da çoxdur: Xusminaz Binaliyeva, Gülzada Faxlulova, Satun Fayzulova, Taci
Kamalova,ZülIiyyԥ Mürsԥlova, Gülsara Mövlüdova vԥ s.
Axisqa türklԥrinin antroponimik sistemindԥ sԥkilçisiz Iamiliyalar, yalniz sԥxs adindan ibarԥt olan
Iamiliyalardaüstünlüktԥskil edir. Belԥ adlar da spesiIikliyi ilԥ seçilir. Mԥsԥlԥn: Ömԥr Faiq, Hüseyn
Çԥlik, Ilim SԥIil, Gülԥhmԥd Sahin, Mԥhԥmmԥd Zԥki, Rza Sahvԥlԥd, Sabircan Toraman, Zeynul Yektay vԥ
s.
Bumürԥkkԥb quruluslu antroponimlԥr türk dilinin tԥ"siri ilԥ Iormalasmisdir. Müasir Türkiyԥdԥ belԥ
antroponimlԥr çoxluq tԥskil edir.
Tipikolmayan,Iarsmԥnsԥli zadԥ sԥkilçili Iamiliyalar da az da olsa islԥdilir. Mԥsԥlԥn: SԥIiqԥxanim
ԤIԥndizadԥ.
FamiliyalardainterIerensiyahadisԥsi müsahidԥ olunur Mԥsԥlԥn:
Azԥrbaycan dilindԥ, Minԥliyev Elmdar ad vԥ Iamiliyasi axisqalilarin dilindԥ Binaliyev Ilimdar
sԥklindԥdir.
Ԥksԥr ad vԥ Iamiliyalar Azԥrbaycan ad vԥ Iamiliyalari ilԥ oxsarliq tԥskil edir. Lakin son illԥr türk
modelinԥ uygun ad vԥ Iamiliyalar Iormalasmaqdadir. Mԥsԥlԥn, Mԥhԥmmԥd Zԥki, Zeynul Yektay, Rza
Sahvԥlԥd, Nasim Dunmas vԥ s.
TipikolmayanIamiliyalarregionaltԥ"sirlԥrin nԥticԥsidir. Hԥmin tԥ"sirlԥr rus, gürcü, özbԥk vԥ qazax
dillԥrinin nԥticԥsidir.
TipikolmayanIamiliyalar,demԥk olar ki, sԥxsin istԥyi vԥ soy-köküilԥ bagli deyil, burada yad dillԥrin,
yad Iaktorlarin tԥ"siri danilmazdir. Mԥsԥlԥn, Axisqa türklԥri Vԥtԥnԥ dönmԥk üçün mԥcburiyyԥt qarsisinda
qalib öz Iamiliyalarini dԥyismԥk istԥmislԥr. Bu Iikrԥ biz "Vatanaski"qԥzetinin sԥhiIԥlԥrindԥ rast gԥlirik.
Burada oxuyuruq: "Son zamanlar xalq arasinda basxa-basxa ideyalar yayilmaxdadur. Bazilari Iamiliya vԥ
millԥtini degismax yoluni dogri sayiyer, bu yolinan Vԥtԥnԥ dönԥcԥgimizi düsüniyerlar. Bu yolda
"Komsomolgskaԥ pravda" /02 aprel 1992-ciyil/qԥzetindԥ çixan mԥqalԥ dԥ xalqi sasurdiyer. Bütün bunlar
birqrupmԥ"nԥviyyatca düsgün adamlarin quramasidur" |70|.
Gürcülԥr dԥ Axisqa türklԥrinin gürcü Iamiliyalari qԥbul etdiyini tԥsdiqlԥyirlԥr. Mԥsԥlԥn, Mayya
Purtseladze "Qari düsmԥn dost olmaz" adli mԥqalԥsindԥ /mԥqalԥ tԥrcümԥdԥ "Vԥtԥn esqi" qԥzetinin noyabr
1992-ci il sayinda dԥrc edilmisdir - I.K/ Axisqa türklԥrinԥ düsmԥn münasibԥt bԥslԥyԥrԥk bir sahidin -
Georgi Velicanasvilinin dilindԥn yazirdi ki, Iamiliyalari gürcü Iamiliyasi olsa da, mԥgԥr gürcüdürlԥrmi?
Ԥslinԥ baxanda, Georgi adli bu sԥxsin Iamiliyasi olan Vԥlican türk adidir.
TipikolmayanIamiliyalaraԥn çox gürcü dili tԥ"sir göstԥrmisdir. Belԥ ki, mԥ"lumdur ki, 20-30-cuillԥrdԥ
Axisqa türklԥrinin Iamiliyalari mԥkrli siyasԥtin nԥticԥsindԥ zorla -mԥcburԥn gürcülԥsdirilmisdir.
N.Marr"Zametkiotureükomԥzike okrestnostey Abastumani" /1937/ mԥqalԥsindԥ 1928-ciildԥ
Abastumanda Axisqa türklԥrinin dilinin Ionetik vԥ leksik xüsusiyyԥtlԥrini öyrԥnԥrkԥn bu siyasԥtin qurbani
olanhԥmin xalqin mԥ"ruz qaldigi problemlԥri göstԥrir. N.Marr yazir: Ne uqlublԥԥ voprosa o tom, kak
imenovatg mestnix törok: adjarskimi, djavaxskimi ili mesxskimi, ԥ otmeçu tolgko, çto sami sebԥ oni
nazivaöt törkami, toçnee adjarskimi törkami, qruzinami-turkami,atoinoqdaqruzinami-
musulgmanami. Vozmojno, çto poslednee obstoԥtelgstva, uslojennoe tem, çto mnoqie törki nosԥt
qruzinskieIamilii,ԥvilosg priçinoy otsutstviԥ mestnix törok v spiske narodnostey SSSR |137, 27-31|.
Belԥliklԥ, mԥkrli siyasԥt nԥticԥsindԥ /Stalin siyasԥti/ Mesxet-Axisqa türklԥrinin soykökündԥ dԥyisiklik
edilmisdir. Bir çox ad vԥ Iamiliyalari gürcülԥsdirilmis, bir sira el sairlԥri Asiq Mahmud Yaralasvili, Asiq
Murad Isparasvili, Yetim Gürcü, Asiq Isva vԥ b. gürcü sԥnԥtkarlari kimi tԥqdim edilmisdir. Halbuki
hԥmin sԥnԥtkarlarin dili, istiIadԥ etdiklԥri qaynaqlar, öncԥ milli kolorit hԥmin sԥnԥtkarlarin ԥsԥrlԥrinin
Axisqa türklԥrinԥ mԥnsub oldugundan xԥbԥr verir.
Indi dԥ gürcü Iamiliyalarini dasiyanlar az deyil. Hԥmin Iamiliyalar dze, svili sԥkilçilԥri vasitԥsilԥ ԥmԥlԥ
gԥlmisdir.
1)dze- sԥkilçili Axisqa türklԥrinԥ mԥxsus Iamiliyalar: Zakir Tutadze, Sariya Lomidze vԥ s.
2) svili - sԥkilçili Axisqa türklԥrinԥ mԥxsus Iamiliyalar: Xԥlil Quzalasvili, LԥtiIsah Baratasvili, Trubkay
Xԥlil Quzalasvili vԥ s.
Assimilyasiya-gürcülԥsmԥ meylinin nԥticԥsindԥ Axisqa türklԥrinin bԥ"zi dԥrnԥklԥri /mԥsԥlԥn, "Kisna"
dԥrnԥyi/ -bizlԥr, Axisqa türkü deyilik, Axisqa gürcülԥriyik -deyirlԥr, belԥliklԥ, özlԥrini ԥsil türklԥrdԥn
ayirmis olurlar.
Axisqatürklԥri Qazaxistanda da uzun müddԥt yasamislar. Bu uzunmüddԥtli mԥskunlasma onlarin ad vԥ
Iamiliyalarina da öz tԥ"sirini göstԥrmisdir. Raxmatullin, MustaIina Iamiliyalari axisqalilarin Qazaxistan
ԥrazilԥrindԥ tarixԥn yasamalari, qaynayib-qarismalari ilԥ ԥlaqԥdardir.
Axisqa türklԥri adin /sԥxs adi/ ixtisar vԥ ԥzizlԥmԥ Iormalarindan çox istiIadԥ edirlԥr. Ixtisar vԥ ԥzizlԥmԥ
Iormalari asagidaki morIoloji göstԥricilԥrlԥ ԥmԥlԥ gԥlir:
-os sԥkilçisi ilԥ: Idos /Hidayԥt/, Xados /Xԥdicԥ/, Sabos /Sԥbriyyԥ/, Telos /Telman/vԥ s.
-is4 - sԥkilçisi ilԥ: Bunun üçün sözün birinci hissԥsi /iki vԥ ya üç sԥs/ saxlanilir vԥ üzԥrinԥ hԥmin sԥkilçi
ԥlavԥ edilir: Ibis /Ibrahim/, Dilis /Dilarԥ/, Fatis /Fatimԥ/ vԥ s. Bu Iormalara Azԥrbaycan antroponimik
sistemindԥ dԥ rast gԥlinir.
-ir sԥkilçisi ilԥ: Kibir /Kԥbirԥ/, Fikir /Fikriyyԥ/ vԥ s.
-ik sԥkilçisi ilԥ: Sürik /Süreyya/, Mizik /Mizayya/, Nazik /Nizami/ vԥ s.
-o sԥkilçisi ilԥ: Sabo /Sԥbriyyԥ/, Kibo /Kibriyya/ vԥ s.
Bԥ"zi hallarda sözün ilk iki hecasi saxlanilir vԥ heç bir sԥkilçi ԥlavԥ edilmir. Mԥsԥlԥn: Fati /Fatimԥ/, Xԥdi
/Xԥdicԥ/ vԥ s.
-at sԥkilçisi ilԥ: Faxat /Fԥrhad/, Xԥnzԥt /Xԥnzԥdԥ/ vԥ s.
Adda bas verԥn belԥ hadisԥlԥrԥ, ԥsasԥn, Azԥrbaycan dilinin Naxçivan vԥ Ordubad dialektlԥrindԥ vԥ bԥ"zi
türkdilinindialektlԥrindԥ rast gԥlmԥk olur |66, s. 137|.
Axisqa türklԥri hörmԥt ԥlamԥti olaraq adin sonuna dԥdԥ, nԥnԥ sözlԥrini (qohumluq terminlԥri - I.K) ԥlavԥ
edirlԥr: Mԥlik dԥdԥ, Kibar dԥdԥ, Ԥhmԥd dԥdԥ; Gülcan nԥnԥ, Sԥkinԥ nԥnԥ, Göyԥrçin nԥnԥ vԥ s.
Lԥqԥblԥr axisqalilar arasinda çox yayilib. Lԥqԥblԥrlԥ müraciԥt dԥb halini alib. Hԥr kԥsi öz isinԥ, sԥnԥtinԥ,
mԥsguliyyԥtinԥ görԥ adlandirmaq ԥsas xüsusiyyԥt kimi diqqԥti cԥlb edir. Sԥnԥtkarliqla bagli lԥqԥblԥr
intensivliyiilԥ seçilir: Davulçu Mԥrdali, Davulçu Sahbaz, Qavalçi Ԥhmԥd, Zurnaçi Sԥhmԥrdan, Zurnaçi
Ԥmirsah, Zurnaçi Mehri, mügԥnni Müdir, mügԥnni Nurԥddin, mügԥnni Mikayil, mügԥnni Yunis,
mügԥnni ZülIiqar, mügԥnni LԥtiI, mügԥnni Osman vԥ s.
BuIaktgöstԥrir ki, Axisqa ellԥrindԥ sԥnԥtkarlar çoxdur.
Bԥ"zi lԥqԥblԥrin, tԥxԥllüslԥrin mԥ"nasini açmaq çԥtindir. Çünki bu sözlԥr xalqdan gԥlir. Mԥsԥlԥn: Sürlü
Türԥn, Sabircan Toraman vԥ s.
Axisqa türklԥrinin antroponimlԥri nitq hissԥlԥri ilԥ iIadԥsinԥ görԥ 2 yerԥ bölünür:
a) Ismi antroponimlԥr;
b)Fe"liantroponimlԥr
Ismi antroponimlԥr adlardan qurulur:Sԥbriyyԥ, Mizan, Dԥrvis, Mԥhԥmmԥd, Simsԥk, Müsür, Nihad,
Sazair, cabir, Sԥhri, Xasan vԥ s.
Fe"liantroponimlԥr Ie"llԥrdԥn ibarԥt olur: Bunlar sadԥ, düzԥltmԥ vԥ mürԥkkԥb olur.
1)Sadԥ Iormada olan Ie"li antroponimlԥr: Turdi, Tursun vԥ s.
2)Düzԥltmԥ IormadaolanIe"liantroponimlԥr: Yitgin (Qomoroli).
3)Mürԥkkԥb Iormada olan Ie"li antroponimlԥr: cumaqeldi, Xudaberdi, Berdisükür, Keldimühԥmmԥd,
Dursunmühԥmmԥd, Qurdumurad vԥ s.
Fe"liantroponimlԥr bütöv vԥ yarimçiq Iormalarda müsahidԥ olunur. Bu adlarinhԥm birinci, hԥm dԥ ikinci
tԥrԥIi Ie"llԥrdԥn ԥmԥlԥ gԥlir.
1)BirincitԥrԥIi Ie"ldԥn ibarԥt olanlar: Berdimurad, Keldiilim vԥ s.
2) Ikinci tԥrԥIi Ie"ldԥn ibarԥt olanlar: cumaverdi, Tanriberdi, Dustkeldi vԥ s.
Axisqa türklԥrinin antroponimikasina mԥxsus xüsusiyyԥtlԥrdԥn biri sԥxs adi, ata adi vԥ Iamiliyanin
ԥvvԥlinԥ hansi kԥnddԥn olmasinin göstԥrilmԥsidir. Konkretlԥsdirmԥ baximindan bunun ԥhԥmiyyԥti
çoxdur. Bu Iakti asagidaki cԥdvԥldԥ göstԥrԥ bilԥrik.
Kԥndin adi Nԥslin adi Sԥxsin adi Ata adi Familiya
Laseli
Varxanli
Saxanli
Varxanli
Xarcamli
Varxanli
Saxanli
Xerolu
Pulateli
Adigünlü
Axisqali
Saxanli
Abastubanli
Utqusubanli
Axisqali
Soxdeli
Çiçolu
Saxanli
Saxanli
Kikinetli
Kikinetli
Çinabetli
Ziqlali
Senibanli
Pulateli
Pulateli
Pulateli
Xerolu
Kikinetli
Pulateli
Abastubanli
-
Mollakillԥrdԥn
Baxçacigillԥrdԥn
Pusukgillԥrdԥn
Tellogillԥrdԥn
Dabaxgillԥrdԥn
-
Potelԥgillԥrdԥn
Kusogillԥrdԥn
Muxtarpasagillԥrdԥn
-
-
Hacigillԥrdԥn
Topalogullarigildԥn
-
-
-
-
-
-
Mahmudgillԥrdԥn
Torogillԥrdԥn
-
-
Kusogillԥrdԥn
-
Hamidagagillԥrdԥn
Qayadԥdԥgildԥn
Hacigillԥrdԥn
Hemidagakillԥrdԥn
-
Gülxanim
Yildiz
A.Nԥcihԥ
Bahar
Sԥnԥm
Zümrüd
Ruqiyyԥ
Mԥlik dԥdԥ
Gülcan
Mԥhԥmmԥd dԥdԥ
Pambux
Ömԥr
Katib
Nԥriman
Aygün
Hԥdiyyԥ
V.Xeyransa
Nԥcihԥ
Rԥhimԥ xala
Tuntul
Süsԥn
Göyԥrçin
Satun
Göyԥrçin
Gülcan
Güllԥr
Süsԥ
Züleyxa
Tuntul
Binԥli qizi
Süleyman qizi
Ԥhmԥd qizi
ÜrIan qizi
a)Hԥsim qizi
-
Osman qizi
-
Süleyman qizi
-
-
-
Aslan oglu
-
-
Abdulla qizi
Mirzԥ qizi
Ԥhmԥd qizi
-
Yunus qizi
Salah qizi
-
Qoçali qizi
Sari qizi
Süleyman qizi
Mԥhԥmmԥd qizi
-
Aslanova
-
-
Aslanova
-
Türԥkova
Sԥlimova
-
-
-
Kamalova
Sԥlimov
Aslanov
Dursunov
Kamalova
-
-
-
-
Tahirova
Eyyubova
Çaxalova
-
-
-
-
-
Ԥliyeva
Tahirova
MüItiyev
Aslanov
Mirabov
Dԥdԥyeva*
------------------
*Qeyd:Dԥqiq mԥ
Yuxarida qeyd olundugu kimi, Axisqa türklԥrinin bir-birinԥ çox vaxt adla yox, mԥhz lԥqԥblԥrlԥ müraciԥt
etmԥlԥri qԥdim magig tԥsԥvvürlԥrin, insani sԥr qüvvԥlԥrdԥn qorumaga yönԥlmis ad yasaginin qaligidir.
AsiI Hacili "Axisqa türklԥrinin etnik mԥdԥniyyԥti" kitabinda onlarin lԥqԥblԥrini dԥ toplamis vԥ genis
yayilmis lԥqԥblԥrԥ asagidakilari nümunԥ göstԥrmisdir: Aprak /tԥnbԥl/, Beç sԥmԥ /yelbeyin/, Verasiya
/avara,sԥIil/, Qaraquyruq /yekԥbas, lovga/, Sosi /acgöz/, Hoyrat /eybԥcԥr/, Quduz böcek /ԥsԥbi, çilgin/,
Nakubal /balacaboy/, Pasa /sԥIil,veyil/,Peçxat/hԥrIi mԥ"nasi -köhnԥ süpürgԥ, mԥcazi mԥ"nasi ԥl-ayaga
dolasan adam/, Gecrԥvi /dԥcԥl, zԥhlԥtökԥn/, Xinzir /kobud, qara adam/, Tazlax, sirix, Filiç boyli /uzun,
nazik adam/... Bundan basqa, Iԥrdi lԥqԥblԥr dԥ var. Agziqara Rԥhim, Zarxos QaIur,QanliOsman,Qurd
Çԥlԥm, Dindil Xԥlil, Tilos Xԥlil, AtqaIa Mԥcid, Zibil Mԥhlüd. |27, s.89|.
Fԥrdi lԥqԥblԥr arasinda Sabircana mԥxsus Toraman, Ilimԥ mԥxsus SԥIil lԥqԥblԥri dԥ seçilir. Trubkay Xԥlil,
Qinali Gülsԥn lԥqԥblԥri dԥ maraq dogurur.
Nԥsil adlari - taximlar
Nԥslin mԥnsԥyi çox zaman nԥsil adinda - taximlarda tԥsbitlԥnir.
Axisqa türklԥrindԥ nԥsil adlari - taximlar soy-kök, pesԥ-sԥnԥt, tarixi xidmԥtlԥr vԥ s-dԥn dogur. Hԥr bir
taximda bir neçԥ ailԥ, Iamiliya birlԥsir. Mԥsԥlԥn, hal-hazirda Saatli rayonununVarxankԥndindԥ yasayan
Abastubanli Hacigillԥr nԥslinԥ - taximina dörd Iamiliya (Hüseynov, AkiIov, Ibrahimov, Aslanov) aiddir.
Axisqa türklԥri, ԥsasԥn, bu mԥqsԥdlԥ -gilvԥ -lar,-lԥr morIoloji göstԥricilԥrindԥn istiIadԥ etmislԥr.
Hԥr bir türk kԥndimüxtԥliI uruglardan - taximlardan ibarԥtdir. Bԥ"zi kԥndlԥr üzrԥ taxim nümunԥlԥri
bunlardir:
Varxan-Baxçacikil,Abdullagil,Balcigil,Hԥsrԥtgil, Dabaxgil, Badurgil, Hasanagagil, Mollagil,
Residagagil, Tillogil, colakgillԥr, Bampagil vԥ s.
Seniban-Hasangil,Torogil,Qoçagil,Çolokgil,Qukyagil,Tosoygilvԥ s.
Abastuban- Hacigil, Eyyubagagil, Mehrigil, Pusolar, ciItçigil, Saracogullarigil, Qaxgil, Abdigil,
SԥIԥrdԥdԥgil, Xursidagagil, Hüsigil, cebeçigil;
Laxis-Mollagil,Dԥmircigil, Qotomangil, Türԥnagagil, Sulmagagil;
Kikinet- Eyyubgil, Toromangil, Çobangil, Ismayilemigil, Aliemigil, Qoryagil, Musagil, Istanbolligillԥr,
Mahmudgillԥr, Yetimgil;
Pulate-Qayadԥdԥgil, Hemidagagil, cosgundԥdԥgil, Tԥmirogullarigil, Ԥcԥrԥlilԥr, Dursundԥdԥgil, Yuxalar,
Husogil, Isiqdԥdԥgil, Ömürdԥdԥgil, Qusogil, Durajalar, Yeqanagagil;
Utkusuban- Topalogullarigil, Samanlar, Xocagillԥr, Mosolar;
Xero-Üzeyirlԥr, Boranlar, Abdurazaxlar, Totoslar, Ibislԥr, Arabagullarigil;
Zediban- Haciogullarigil, Altunogligil, Hԥsrԥtlԥr, Memislԥr, Kurtaogullarigil;
cela- Balasgil, Ibogil, Lazgil, Tosogil, Kirtanolar;
Adigün - Alisangil, Poladgil, Seyixgil, Xalidgil, Zԥkimgillԥr, Lanqolar;
Çeçla- Yavanogullarigil, caniogullarigil, Mollagillԥr, Qirtselogligil, Yaholar, Dadasogullarigil;
Qortuban- Dursunagagil, Qarasupogil, Sivitlԥr, Çeçelgillԥr, Mollaosmangil;
Xevesen -Kekeçgillԥr, Haytagil, Qirimlar, Qurbangil, Gidellԥr;
Zanav-Bayraqdarlar,Dԥdԥgil, Qoçaligil, Danagigil, Hüseynagalar, Residagalar, Yetim Ibrahimlԥr vԥ s.
20-ciyüzilliyinԥvvԥlindԥn yeni nԥsil adlari - Iamiliyalar meydana çixmis, mԥshur ziyali nԥsillԥri olan
Ne"manzadԥlԥr, Pepinovlar, Emilzadԥlԥr vԥ basqalarinin yeni tipli taximlari bütün QaIqaza yayilmisdir.
Axisqa türklԥri Iamiliyalarinin mԥnIur siyasԥt nԥticԥsindԥ dԥyisilmԥsinԥ qarsi da e"tiraz sԥsini
qaldirmislar. Filologiya elmlԥri doktoru Mԥhԥrrԥm Qasimli Qazaxistanin combul vilayԥtindԥ elmi sԥIԥrdԥ
olarkԥn Axisqa türklԥrinin dԥ nümayԥndԥlԥri ilԥ görüsüb söhbԥt edib. Müsür baba ilԥ olan söhbԥt
Iamiliyalara,soy-kökԥ münasibԥt baximindan maraq dogurur. Hԥmin söhbԥti oldugu kimi burada vermԥyi
mԥqsԥdԥuygun sayiriq:
Müsür baba:
- Bizim oymaqlarimiz binayi -qԥdimdԥn Anadolu bölgԥsinin torpaqlari sayilib. Sonradan sԥrhԥd çԥkiblԥr,
biz qalmisiq bu üzdԥ. Yadimdadir, davadan qabaqԥllԥsirdilԥr ki, bizi türklükdԥn çixarsinlar. Özü dԥ nԥ
desԥlԥr yaxsidir. Min bir yalan-palannanuydururdularki,bԥs biz qԥdimlԥrdԥ gürcü olmusuq, sonradan
bizizorlatürklԥsdiriblԥr. Bu torpaqlar da qԥdim gürcü torpaqlaridir. Odur ki, gԥrԥk biz tԥzԥdԥn qayidib
gürcülԥsԥk. Çox deyirdilԥr, yazib-pozurdular,digԥl bir kimsԥnin aglina yerlԥsdirԥ bilmirdilԥr;
-Baba,bԥs sԥnin Iamiliyan niyԥ Pasaladzedir?
Elԥ bilԥsԥn nԥsԥ yarasina toxunur. Sinԥdolusu qullab vurub söhbԥtini bir az da isidir:
-Söhbԥtimi elԥorayagԥtirirԥm, ogul. Qԥsdԥn elԥyiblԥr. Gördülԥr özümüzü gürcülԥsdirԥ bilmirlԥr,
basladilar Iamiliyalarimizi dԥyismԥyԥ.
Biztürklԥrdԥ Iamiliya mԥsԥlԥsi belԥdi ki, babanin adina "oglu" sözü qosulur. Mԥnim babamin adi Pasa
olub.Bizԥ dԥ Pasa oglu deyiblԥr.Digԥl ki, pasport verԥndԥ Pasaoglunu zorla çevirib yazdilar Pasaladze.
Qonsumuz Dadasogluydu, elԥdilԥr Dadasidze. Bir para adlari dԥyisԥndԥ qԥsdԥn korlayiblar. Mԥnim
xalausaqlarim var. Zeynaloglu tayIasidir. O vaxt zorla yaziblar Zenisvili. Hԥrԥni bir yollakökündԥn
azdirmaq istԥyirdilԥr. Gündԥ bir hoqqa çixardirdilar.
- Müsür baba, bԥs sonra niyԥ Iikirlԥrini dԥyisdilԥr. Gürcülԥsdirmԥk istԥdiklԥri bir elԥ ԥhalini ilan mԥlԥyԥn
sԥhraya sürgün elԥdilԥr?!
-Mԥn bilԥn baxdilar ki, bas tutan is deyil. Bizi türklükdԥn çixarmaq çԥtin mԥsԥlԥdir. Özü dԥ bizim haqq-
hesabla Stalin, Beriya sԥxsԥn maraqliydi. Dava vaxti ԥllԥrinԥ girԥvԥ düsdü.
Axisqa türklԥrinin soy-kökündԥ olan mԥcburi dԥyisiklik onlarin mԥ"nԥviyyatini sarsitmadi. Onlar türk
adini yüksԥk sԥkildԥ qorudular.Mԥhԥrrԥm Qasimli bu yenilmԥzliyi asagidaki se"rindԥ çox gözԥl ԥks
etdirmisdir.
Sökülmԥyԥn bԥnd-bԥrԥlԥr sökülԥr,
Dԥli çaylar yatagindan çԥkilԥr,
Daglar - daslar ԥriyib dԥ tökülԥr,
Türklüyümüzyenilmԥz!
Qari düsmԥn, yüz dԥyissin adimiz,
Qandangetmԥz dԥdԥ-babaodumuz,
Görnԥ deyir sümüyümüz -südümüz,
Türklüyümüzyenilmԥz!
Sԥn ha çalis azdirasan yolunu,
Taniyaram ulusumu -ulumu,
Baglasan da qanadimi-qolumu,
Türklüyümüzyenilmԥz!
Biz qartaliq, tükü-tükdԥn seçԥrik,
Gԥrԥk olsa, çԥkib agi içԥrik.
Qanli-qanli qilinclardan keçԥrik,
Türklüyümüzyenilmԥz!
Müsür baba, söylԥdiyin o sözü,
Tanri qanimiza yazibdi özü,
Qadirmövlanbelԥ yaradib bizi -
Türklüyümüzyenilmԥz! |39, s. 53-55|
Soyadlarin assimiliyasiyasi tarixi bir prosesdir. Bu proses bir sira sԥbԥblԥrlԥ vԥ sosial amillԥrlԥ baglidir.
Soyadlarin assimiliyasiyasina iki amil tԥ"sir göstԥrir: a) linqvistik amillԥr; b) sosial amillԥr. Linqvistik
amillԥrin tԥ"siri müsbԥt vԥ mütԥrԥqqi tԥ"sirdir. Bu istiqamԥtdԥ daha çox milli soy-kökԥ qayidis iIadԥ
olunur.Soyadlarbuzamanmillilԥsdirilir, hԥmin dilin özünԥmԥxsus qayda-qanunlarina uygunlasdirilir.
Qeydetmԥk lazimdir ki, türkdilli soyadlarimiz ԥsrlԥr boyu assimiliyasiyaya mԥ"ruz qalmis, xalqin özü dԥ
bilmԥdԥn bu adlarda müԥyyԥn ԥmԥliyyatlar aparilmis, zoraki tԥ"sirmillԥtin mԥ"nԥviyyatina, tarixi-etnik
mԥdԥniyyԥtinԥ, milli varligina hopmusdur.
Soy-kökdԥ olan ԥmԥliyyat-proses"Özününkülԥsmԥ siyasԥti" ilԥ bagli olmus, türklԥr heç özlԥri dԥ
bilmԥdԥn gürcü vԥ digԥr Iamiliyalari qԥbul etmislԥr. Axisqa türkü cümԥli Rasidzenindԥ bu haqda Iikri
dediklԥrimizi tԥsdiqlԥyԥ bilԥr. "Ԥdԥbiyyat vԥ incԥsԥnԥt" qԥzetinin müxbiri sorusur ki, cümԥli ԥmi, bԥs
niyԥ Iamiliyaniz Rasidzedir? -"Eh,onundauzuntarixcԥsi var. O vaxt Gürcüstanda yasayarkԥn bizԥ zorla
buIamiliverdilԥr. Özbԥgistandadԥyismԥk istԥdik, qoymadilar, dedilԥr ki, olmaz. Yuxaridan belԥ
tapsiriblar. Qaldiq mԥԥttԥl. Bԥlkԥ indi Iamilimizi dԥyisib ԥslimizԥ, soy-kökümüzԥ qayidaq... |19, 27.10.
1989|.
Ԥlipasa Ԥnsarov "Ahiska türklԥri" kitabçasinda gürcü millԥtçilԥrinin türklԥrԥ qarsi çox uzaqgörԥn bir
siyasԥt yeritdiyini, vԥziIԥ basina keçmԥk istԥyԥnlԥrԥ gürcü Iamiliyalari qԥbul etmԥyi tԥkliI olunmasini
göstԥrmisdir, "Ahiska türklԥri arasinda zamanin bu agir millԥtçilik tԥzyiqinԥ, tԥlԥbinԥ boyun ԥyԥnlԥr dԥ
oldu,Iamiliyalarini dԥyisdirԥnlԥr dԥ... Ԥhali arasinda belԥ bir ictimai Iikir yaratmaga çalisdilar ki, guya
Ahiska türklԥri mԥnsԥ e"tibarilԥ gürcüdürlԥr, yԥ"ni gürcüdԥn dönmԥdirlԥr. Adamlarin bir qismi bu Iikrԥ
inansada,böyükԥksԥriyyԥti bunun tԥbligat oldugunu duyur, "bizgürcüdԥn dönmԥ deyilik, türkük. Hԥqiqi
türkheçvaxtözdinindԥn, millԥtindԥn dönmԥz! |24, s. 7|.
"Vԥtԥn esqi" qԥzeti Y.Sԥrvԥrovun "Podlostm i lijemerie-udel izmennikov" adli mԥqalԥsindԥ (3 mart 1992-
ci il sayinda) "iskonnuö Iamiliö" dasiyanlarin siyahisini vԥ onlarin dönük çixmasini göstԥrmisdir:
Matanidze-Matanov Boxoder (Osoroli), Korodasvili - Iskanderov Alixan (Abasdumnni), Savadze-
Mamedov Munur (Muxeli), Savadze Sukri (Kexvanni), Dursunov -Manԥdze Fatul (Üaxanni), Koçaliev -
KoçalidzeSaid(Zanovli)vԥ b. |169, 03.03.1992|.
Samil Qurbanov "Vԥtԥn esqi" qԥzetindԥ "Mԥhsԥti türklԥri" adli mԥqalԥsindԥ Iamiliyalarda bas verԥn
repressiyanin sԥbԥblԥri haqqinda yazirdi: Türklԥrin bԥ"zilԥrinin gürcü Iamiliyasi dasimasina gԥldikdԥ,
demԥk lazimdir ki, ԥvvԥla,Iamiliyahԥlԥ milli mԥnsubiyyԥtin yeganԥ ölçüsü deyildir. Rus Iamiliyasi ilԥ
çoxlugürcü(Sisianov,Mouravov,Andronikovvԥ s.) vardir ki, onlarin gürcü oldugunu heç kԥs inkar
etmir. Ikincisi, o zaman gürcü Iamiliyasini dasiyan türklԥr buna ciddi ԥhԥmiyyԥtvermirdilԥr. Gürcü
Iamiliyasi ilԥ mollalar da vardir. Görünür, buna basqa cür ԥhԥmiyyԥt verԥnlԥr vԥ gԥlԥcԥkdԥ müԥyyԥn
mԥqsԥd dasiyanlar olmusdur |45, 03.03.1992|.
Ömԥr Faiq Ne"manzadԥ isԥ vaxti ilԥ yazirdi ki, türklԥrin yasadigi yerlԥrdԥ "ürԥklԥrdԥn türklük
duygusunu, agizlardan türk dilini nԥ cür olsa çixarmaq" meyli bir vaxt çox güclԥnmisdir. Hԥtta türk olan
Ԥlioglunu mԥcburԥn "Alidze" yazmaq vԥ türk Iamiliyalarini bu sԥkildԥ dԥyismԥk siyasԥti bas vermisdir
|9,18.01.1917|.Lakinonlarqԥlbԥn dԥ, ruhԥn dԥ türklüyündԥ qalmislar vԥ indi dԥ qalirlar.
3.10.2. TOPONIMLԤ5
Toponimlԥr bu xalqin etno-linqvistik yaddasi kimi qiymԥtlidir. Keçmis nԥsillԥrin qoyub getdiyi yer-yurd
adlarina türklԥr hԥmisԥ hԥssas münasibԥt bԥslԥmis, haraya sürgün olunmuslarsa, yeni mԥskԥn saldigi
yerlԥrԥ keçmis mԥskԥnlԥrinin adlarini vermislԥr. Bir vaxt Türkoba adi (Böyük vԥ Didi Türkoba) cԥnubi
Gürcüstandamԥshur idi. 1944-cüildԥ buradan sürgün olunanda hԥmin toponimi dԥ özlԥri ilԥ Özbԥgistana
apardilar,oradanikincidԥIԥ buraya -Azԥrbaycana - Abseronun Surabad qԥsԥbԥsinԥ gԥtirdilԥr. Yeni
salinan kԥndԥ Türkoba adini verdilԥr. Adi yasatdilar. Tԥskinlik tapmaq üçün. Tarixi birliyi yasatmaq
üçün.Elԥcԥ dԥ Axisqa, Adigün, Azqur, Zeqan, Osora vԥ digԥr toponimlԥr düz 46 ildir ki, yeni-yeni
regionlarda öz varligini qoruyur. Bu ԥlamԥt milli mԥdԥniyyԥtԥ, el-obaya ehtiramin böyük iIadԥsidir.
Axisqa türklԥri cԥnubi Gürcüstanda, Özbԥkistanda, Qazaxistanda, Azԥrbaycanda, Türkiyԥdԥ, Rusiyanin
birçoxbölgԥlԥrindԥ yasamislar vԥ orada hԥm milli toponimlԥrdԥn, hԥm dԥ yerli cograIi adlardan istiIadԥ
etmislԥr.
cԥnubi Gürcüstanda 300-dԥn çox türk kԥndi qeydԥ alinib: Ԥsaslari bunlardir: Axisqa, Adigün, Azqur,
Apiyet, Axasen, Arzine, Aqara, Amxer, Abastuban, Anni, Aqobil, Andal, Axilkԥlԥk, Badela, Bagdad,
Balagul, Bolazul, Boqal, Borcom, Bennara, Varxan, Vale, Qaratuban, Qortuban, Qacvi, Qoders, Qorqul,
Qorza, Qomoro, Qurgel, Ququnavur, Quratuban, Dersel, Asagi Entel, Yuxari Entel, Ԥrdahan, Böyük
Zanav,KüçükZanav,Zarzin,Zazala,Zarumali,Zir,Zigilԥ, Zeqan, Zediban, Zedeqav, Mivital, Icaret,
Incqola, Kortok, Kexvan, Kaxaret, Kilde, Kikinet, Kasaraul, Lase, Lelivan, Muke, Marel, Muqaret,
Naxurdev,Nԥmniyavur, Yuxari Osora, Asagi Osora, Orala, Orçosan, Paraxa, Parexԥz, Pԥrvanԥ, Pulate,
Posxov, Papoli, Pamoq, Pelvan, Persay, Qabat, Sanqur, Saxan, Sarbastuban, Sariqize, Saxtev, Sakunet,
Sabzara,Silvan,Sirԥ, Sivri, Sixisuban, Sԥvirmԥ, Siminda, Seniban, Sinil, Siqara, Böyük Smada, Küçük
Smada, Sür, Sulis, Tatonis, Tolos, Temlala, Tisel, Tutacuval, Ude, Utqusuban, Xuro, Xevssen, Çela,
Çeçla, Çixicuban, Çisey, Çarel, Çixeli, Çörxey, Çurçut, Çüntԥ, Çursutal, caxsu, cela, caxsma, cüntԥy,
Solavԥr, Sokay, Surda.
Axisqa türklԥrindԥ bu vԥ ya digԥr toponimik adlar müqԥddԥs anlamlardandir. Heç bir türk adi danisiqda
dogma yerin adlarini konkretlԥsdirmir -Vԥtԥn deyir. Bu kövrԥk yasaq nԥ qԥdԥr miIik ԥskilԥrԥ gedib çixir.
Demԥk olar ki, hԥr bir usaq nagillarina çevrilmis bu yerlԥrin - Azqur, Adigün, Axisqa, Varxan,
Abastuban, Axilkԥlԥk, Zediban,elԥcԥ dԥ onlara qardas olan Agbulaq, Sarvan, Baskeçid, Qarayazi
obalarinin dogma adlarini, nadir tԥbiԥtin gözԥlliyini bütün ruhuyla hiss edir |27, s. 40-41|.
Indi bu xalqa mԥxsus olan toponimik adlar çoxlu se"r vԥ nԥgmԥlԥrdԥ saxlanilir. Asiq Mԥhԥmmԥd
SԥIilinin 38 bԥndlik bir qosmasinda bu xalqa mԥxsus olan 100 kԥndin adi çԥkilir, onlarin xarakteri açilir.
Sԥvirliya - xosmԥkan, sudlarin yeri,
Apiyetdԥ yaxsidir, kalmazlar geri,
KortubandaRԥsid xoca Ԥrԥnlԥr piri,
Zedubandaziyanveruroyana.
Varxaniyaxsi gördüm, çarsibazari,
Sabzara agalarina eylԥ nԥzԥri,
Xarcamcamisindԥ oxunur ԥzԥni
Yoxarinԥzԥr et -Abastubana
Adigendԥ oturur pasazadԥlԥr,
Çalgilar çalinur, türli sԥdԥlԥr,
Xizmԥtdԥ dolanur, verür badԥlԥr,
Haxlizu aldurur, olman divana.
Karatubandasaqilԥr olmuslar haci,
PelvanniNurixoca- basimin taci,
Xeyratcamilԥrinԥ verür kirԥci,
Sarayi-dövlԥtdür, sahib-zamana.
GetdimKexvana,çԥkmԥk talasi,
Süngԥret halvasi, ԥtmԥgi-asi,
Daimamԥt edem molla Kԥlԥsi,
Dԥliganlilԥri bԥnzԥr huri qilmana.
Bԥxsi bek ԥIԥndi, öpԥrim ԥlin,
Allah bagislasin dövlԥtin-malin,
Kԥrԥm et, görԥyim Korkulun halin,
Nԥzԥr etdim, çox xor baxirsan bana.
XXX
Axisqa yixilmis, olmisdür ԥsir,
Nԥ kilim kalmisdür, nԥ ԥski xasir,
Ԥhmԥdiyyԥ camisi olmusdur yesir,
Agliyer gözlԥrim, dolmisdürkana.
Azgur agalari palto geyinmis,
Ԥgdürmüs papagi, Iaytona binmis,
Esitdim, ramazan üç günԥ enmis,
Ömԥr ԤIԥndi qoymis ԥhdi-peymana.
SԥIili, et ibadԥt, kendini kurtar,
Aldanmadünyaya,günԥhin yetԥr,
Nizam-tԥrԥzidԥ daha çox artar,
Yarԥbbim, kömԥk ol, sigindim sana.
Asigin hԥmin qosmasinda adi çԥkilԥn toponimik vahidlԥrin xarakterik cԥhԥti odur ki, burada türk, qaIqaz
vԥ slavyan mԥnsԥli cograIi adlar -kԥnd adlari yanasi mövcuddur. Bu toponimlԥrin bԥ"zilԥrinin mԥnsԥyi
vԥ mԥ"nasi tam aydin deyil. Bu, müԥyyԥn dԥrԥcԥdԥ onunla baglidir ki, bir sira yer adlari -kԥnd adlari bizԥ
tԥhriI olunmus sԥkildԥ gԥlib çatmisdir. Bԥ"zilԥri isԥ Ionetik dԥyisikliyԥ ugramisdir. Mԥsԥlԥn, asagidaki
toponimlԥr gürcü dilinin Ionetikasina uygun olaraq tԥhriI edilmis, ya da onlarinsonunaa,isԥslԥri
artirilmisdir: Qotura, Pulateli, Qagvi, Tuxi, Lasi, Amxeri, Papoli, Çixeli, Axali vԥ s.
Bu xalqin el nԥgmԥkari Müdir dԥ türkülԥrindԥ daha çox kԥnd adlarindan istiIadԥ etmisdir.
Nerdԥ kaldi o Zeduban dԥrԥsi?
Esidilmԥz sularin sԥrsԥrԥsi,
Yesil, gözԥl Azqurumun mesԥsi,
Gԥl, dönԥlim o yerlԥrԥ arkadas!
Qosmada adi çԥkilԥn türk kԥndlԥri vԥ qԥsԥbԥlԥri: Dersel, Kexvan, Zeduban, Pulateli, Qortuban, Apiyet,
Adigün, Zanav, Qagvi, Nԥmniyavur, Ququnavur, Kortox, Çixicuban, Muxi, Çela, Çeçla, Sԥvirma, Lasi,
Zarzmali,Qoders,Utqusuban,Rabat,Sirԥ, Qorqul, Qaratuban, Pelvan, Sanqur, Icaret, Amxeri, Qorza,
Zazala, Kaxaret, Çisey, Xona, Sarbastuban, Marel, Orçosan, Badila, Papoli, Silvan, Potsxov, Ԥrdahan,
caxsu,Qomor,BöyükSmada,KüçükSmada,Entel, Bolacur, Solaver, Unçal, Bennor, Sokay, Xero,
Xevesin, Varxan, Sabzar, Xarcam, Abastuban, Çԥrmük, Saxan, Tutacuvar, Kinkinet, Ani, Zir, Tsiminda,
Quratuban,cüntԥy, Sürli, Surda, Boqal, Kilde, Çixeli, Çurçut, Parexԥz, Axisqa, Sakunet, Pamac, Temlal,
Çorxey,Sinis,Saxtev,Persay,Muqaret,Zigilԥ, Aqara, Azqur, Borcom |28, 1989, ʋ7, s. 69|.
Mesxeti- cavaxeti Gürcüstanin qԥdim tarixi - cograIi ԥrazisidir. Bu ԥrazi haqqinda asagidaki mԥ"lumatlar
regionuntoponimikzԥnginliyini nümayis etdirir: Bu ԥrazidԥ ԥhaliçoxseyrԥk yasayir. Belԥ ki,
respublikanin hԥr kv. km. sahԥsindԥ 75 nԥIԥr yasadigi halda Mesxeti vԥ cavaxeti ԥrazisindԥ 4 nԥIԥr
yasayir. Bu rayonun sԥhԥr vԥ sԥhԥr tipli qԥsԥbԥlԥrindԥ (Ԥdigön, Axiska, Aspinza, Axilkԥlԥk, Baqdanovka
vԥ Abastuban) yasayan ԥhali sԥnaye ilԥ mԥsgul olur. Atarada sԥhԥr çugunduru e"mal edilir. Heyvandarliq,
ԥsasԥn, cavaxetidԥ, meyvԥçilik isԥ Samsxe ("Üç qala" - Axisqa) rayonunda inkisaI etmisdir.
Bu regionun iqtisadiyyatinin yüksԥlmԥsindԥ Barjam - Axiska -Valedԥmiryolu vԥ avtomobil
nԥqliyyatinin böyük ԥhԥmiyyԥti vardir. Abastuban dünya ԥhԥmiyyԥtli kurortlardan sayilir. |70,
10.04.1952|.
Axisqa türklԥrinin yasadigi rayonlarin (5 rayon) adlari da Ionetik cԥhԥtdԥn müxtԥliI cür tԥlԥIIüz olunur.
Yԥ"ni, eyni adin bir neçԥ variantlarimövcuddur.Mԥsԥlԥn: Bu variantlarla yanasi, hԥmin adlarin digԥr
ԥlamԥtlԥri (cograIi sԥraiti) "Vԥtԥn esqi" qԥzetindԥ asagidaki kimi göstԥrilmisdir.
Adigeni (Ԥdigön) - Ԥdigön rayonun mԥrkԥzidir. Kobliyan çayinin kԥnԥrindԥdür. Sahԥsi -1056km2-dur.
Axisxa dԥmür yoli stansiyasindan 32 km qԥrbdԥ, Batumi - Axisxa avtomobil yoli üstündԥdür. Ԥhalisi 2,1
binnԥIԥrdir (1974). Taxta-salban vԥ limonat zavodlari var.
Axalsixe (Axisxa) - Axisxa rayonunun mԥrkԥzidir. Dԥmir yoli stansiyasidür. Batumi, Axarkԥlԥk vԥ
Borcoma gedan yollarin kesisugidur. Sahԥsi 1208 km 2, ԥhalisi 19,3 bin (1975) nԥIԥrdür. Qonur kömür
hasilatimԥrkԥzidür. Nisasta (Kraxmal), sarab, piva, limonat, kirpic zavodlari, ԥt, ԥtmԥk kombinatlari,
mebelIabriki,tibbi(med.)mԥktԥbi, kԥnd tԥsԥrrüIati (selxoz)texnikumu,teatr,muzeyvar.Orta
yüzyilluxlardan qalma SaIara monastri Axisxanin yaxinligundadur. Axiska rayonunda diatomit vԥ ԥqiq
çixariliyer.
Aspindza(Aspinza)-Aspinzarayonununmԥrkԥzidir. Kür çayi kԥnԥrindԥ, Axisqa dԥmir yoli
stansiyasindan 34kmcԥnub-sԥrqdԥ, Axisqa-Leninakan sose yoli üstündԥdür. Ԥrazisi 796 km2, ԥhalisi 2,6
bin(1974)nԥIԥrdür. 2 taxta-salban zavodi, limonat zavodi, qԥnnadi Iabriki, xastaxana, muzey vԥ s.
vardur.
Axalkalaki(Axarkԥlԥk) -Axarkԥlԥk rayonunun mԥrkԥzi, Axarkԥlԥk çayinin kԥnԥrindԥ, Axisxa dԥmür yoli
stansiyasindan 74 km cԥnub-sԥrqdԥdür. Sose yollari kesisugidur. Sahԥsi 1598 km2, ԥhalisi 11,4 bin
(1975)nԥIԥrdür. Yag-peynir,taxta-salban, limonat, piva zavodlari, pedaqoji vԥ kԥnd tԥsԥrrüIati
texnikomlarivar.
Axisqalilar kԥnd, dԥrԥ, dag, mesԥ adlarini, ümumiyyԥtlԥ, bütün toponimik sԥrvԥtlԥrini türkülԥrindԥ,
manilԥrindԥ vԥsI etmԥkdԥn yorulmurlar.
Se"rlԥrdԥ toponimik adlar genis sԥkildԥ tԥblig olunur. Mԥsԥlԥn, Simsԥk Dursunov adli sair "Vatani
qördum" se"rindԥ Kaxaret, Mlivan, Uraveli, Sonkursya, Avxer, Yayla, Zarzma, Mlase kimi yasayis
mԥskԥnlԥrinin adini çԥkir.
Kaxaretdaveyranqördumvatani
Lelivanin camisi kluba donmis
Qazdim Uraveli kosama-kosa
Simasi kudratdan çakilmis taqinan-tasa.
ÇixdimSankureyatutildidizlarim,
Avxeriveyranaqordiqozlarim
Yaylaninelundakoldiizlarim
Kan aqliyan mesalar qordumda qaldim
Simsԥk diyar, qetdim Vatan qazmaya,
Mlasedan oqradim qeçdim Zarzmaya |70, 01.03.1991|.
Axisqa türklԥri manilԥrdԥ islԥtdiyi toponimik adlari öz deyim tԥrzlԥrinԥ uygunlasdirirmislar. Basqa sözlԥ,
toponimikvahidlԥr interIerensiya olunmusdur. Mԥsԥlԥn:
Ag dԥvԥ düzdԥ kaldi
YükiTevrizdԥ kaldi
Oglani sanci dutdi
Dermeni kizda kaldi
xxx
Sugԥlür harx uzuni
Qԥzԥl örter yüzüni
Ԥgil, Kavkaz taglari,
Görem yarin yüzüni
Axisqa türklԥrinԥ mԥxsus toponimlԥrԥ bԥ"zi lügԥtlԥrdԥ vԥ mԥnbԥlԥrdԥ toxunulmusdur. Mԥsԥlԥn,
V.A.Nikonov "Kratkiy toponimiçeskiy slovarg" adli ԥsԥrindԥ "Abastuman" adi vԥ mԥnsԥyi haqqinda
asagidaki mԥ"lumat verir: "Abastumani" -pos.vQruzinskoySSR.Iz qruzin. Xabaz "pekarg" i ubani
"kvartal".Vperiodpersidskoqozavoevaniԥ pereosmisleno po naimenovaniԥ k denejnix edineü abaz i
tuman. Drevnee naze. oüxe, iz qruzin, oçüie "medvejgԥ berloqa" i xevi "uhelgme" |152, s. 14|.
M.M.Izzatov "Mesxeti" toponimi haqqinda asagidaki mԥ"lumati verir: Mesxetiԥ -gtodrevniyqruzinskiy
kray.Öqozapadnaԥ çastg, Axalüinskiy reqion respubliki v Qruzii. QeoqraIiçeskoe nazvanie kraԥ -
Mesxetiԥ -Djavaxetiԥ. Gto Axalüinskiy, Adiqenskiy, Aspindzevskiy, Axalkalakskiy i Boqdanovskiy
rayoni respubliki Qruziԥ, qraniçahie na suse s Tureükim qosudarstvom. Gto kray zasnejennix qor v
tesninaxoblakov,kanjonov,raspadnovilesov|123,02.VIII.1992|.
Axisqa toponimlԥrini mԥnsԥ cԥhԥtdԥn iki qrupa ayirmaq olar:
a)Türkmԥnsԥli toponimlԥr;
b)Gürcümԥnsԥli toponimlԥr.
Türkmԥnsԥli toponimlԥr oykonim, oronim vԥ hidronimlԥrdԥn ibarԥtdir.
Oykonimlԥr - yasayis mԥskԥnlԥrinin adlari: Axisqa, Adigün, Azqur, Axilkԥlԥk, Qaratuban, Qortuban,
Sariqize, Utqusuban, Xirtiz, Yenigöy vԥ s.
Eynikԥnd adlari "yuxari- asagi" istiqamԥtlԥrinԥ görԥ Iԥrqlԥndirilir. Mԥsԥlԥn: Yuxari Osora - Asagi Osora,
Yuxari Entel - Asagi Entel vԥ s.
AsiI Hacili Axisqa mahalinin iç dünyasindan bԥhs edԥrkԥn yazir ki, ԥski etnik xüsusiyyԥtlԥrԥ uygun
olaraq,birçoxkԥndlԥr bir-birilԥ ԥkizdir, yԥ"ni ԥn"ԥnԥvi cüt qurulusa malikdir: Yuxari Osora, Asagi
Osora, Yuxari Entel, Asagi Entel.. Ümumiyyԥtlԥ, bu ulu mahali tԥbii sԥrait iki hissԥyԥ bölüb: yuxari vԥ
asagi kԥndlԥrԥ. Bu bölgü yalniz tԥbii-cograIi deyil, müԥyyԥn etnoqraIikvԥ dil çalarlari ilԥ dԥ ԥsaslanir.
Asagi kԥndlԥrlԥ yuxarilarin dialekt Iԥrqlԥri, ԥsasԥn, s - s /istiyiruk - istiyiruk/, e-ԥ /emi-ԥmi/ kimi
ԥvԥzlԥnmԥlԥrdԥ tԥzahür edir. Türk ԥdԥbi dilinԥ ԥn yaxin sivԥ Axisqa-Azqur sivԥsidir |27, s. 41|.
Oronimlԥr -obyekt adlari: dag, dԥrԥ, tԥpԥ, mesԥ, qaya, yayla, qisla, tarla, çayir-çԥmԥn, bag vԥ s. adlar.
Dag adlari: Horos, Persat, Abiogli, Bolacul, Findiqli, Çekilli, Didimaga, Askilli, Qanli, Çobanköprüli,
Artnal,Dersel,Ԥcԥrԥ, Saxan, Sosola, Sirit, Yalbuz, Yilԥsatan, Alazana, Baxacax, cebil, Saburtag.
Bu adlarin bԥ"zilԥri dagin bitki örtüyü ilԥ ԥlaqԥdardir. Mԥsԥlԥn, çԥkil sözü tut agacinin bir növüdür. Dag
bu agacla ԥhatԥ olundugu üçün Çekilli adlandirilmisdir. Findiqli. Bu dag Iindiq kollari ilԥ dövrԥyԥ
alinmisdir.
Askilli. Oronim Axisqa türklԥrinin deyim tԥrzinԥ uygunlasdirilmisdir. Askil - ԥzgil demԥkdir. Bu dagda
görünür,ԥzgil agaci çoxluq tԥskil edir.
Bԥ"zi Axisqa daglarinin adlari antroponimlԥrlԥ bagli olur. Mԥsԥlԥn; Saburtag /Sabirdag/ vԥ s.
Dag adlari sadԥ,düzԥltmԥ vԥ mürԥkkԥb qurulusda müsahidԥ olunur.
a)sadԥ: Horos, Sirit vԥ s.
b)düzԥltmԥ: Çekilli, Askilli /bu adlarin ԥmԥlԥ gԥlmԥsindԥ -li sԥkilçisi ԥsas rol oynamisdir/.
v)Mürԥkkԥb: Abiogli /qohumluq termini ilԥ ogli sözünün birlԥsmԥsindԥn/; Çobanköprüli/çobanvԥ
köprülisözlԥrindԥn/, Yilԥsatan vԥ s.
Dԥrԥ adlari: Dersel, Zediban, Sabiyet, Derin, Dörtdas, Degirman, Sabzara, Çaxi, Uzun, Küknԥlli vԥ s.
Dԥrԥ adlarinin bԥ"zilԥri ԥrazinin bitki örtüyü ilԥ ԥlaqԥdar Iormalasmisdir. Mԥsԥlԥn, Küknԥlli dԥrԥsi -
küknar agacinin çox olmasi ilԥ bagli ԥmԥlԥ gԥlmisdir.
Bԥ"zi dԥrԥ adlari obyektin hԥcmi ilԥ bagli Iormalasmisdir. Mԥsԥlԥn: Uzundԥrԥ, Derindԥrԥ.
Dԥrԥ adlari obyektin yerlԥsdiyi yaxin subyektlԥ bagli Iormalasmisdir. Mԥsԥlԥn, Dörtdas, Degirmandԥrԥ;
budԥrԥ su, dԥyirmaninin yaninda yerlԥsdiyi üçün belԥ adlandirilmisdir.
Dԥrԥ adlari bu obyektdԥn istiIadԥ edԥn heyvan adlari ilԥ bagli da ԥmԥlԥ gԥlmisdir. Mԥsԥlԥn: Qoyundԥrԥ -
budԥrԥdԥ ot çox oldugu üçün qoyun sürülԥrini burada otarirmislar.
Bԥ"zi dԥrԥ adlari gürcü mԥnsԥlidir: Sabiyet, Çaxi vԥ s.
Tԥpԥ adlari: Böyük sirt, Naomar sirti, Sekirԥ sirti, Dorux tepesi, cuvallar tepesi, Satarinbasi. "Sirt" sözü
türkdillԥrindԥ "tԥpԥ" mԥ"nasinda islԥnir. Axisqa türklԥri hԥm "sirt", hԥm dԥ "tԥpԥ" sözündԥn oronimlԥrin
tԥrkibindԥ istiIadԥ etmislԥr.
Mesԥ adlari: Zediban, Qusxana, Qarasu, Melislԥr, Qostala, Hamzula, Nakal, Qavaxli, Nadqur vԥ s.
BunlardanQarasu,Qostala,Qavaxlitürkmԥnsԥlidir.
Qaya adlari: Yaruk, Qüzeyli, Qalabayri, Böyük, Isitmԥ vԥ s.
"Qalabayri"-yԥ"ni, qalanin bayiri, çölü mԥ"nasindadir.
"Qüzeyliqaya"- qayanin qüzeydԥ yerlԥsmԥsi ilԥ ԥlaqԥdar adlandirilmisdir.
BöyüksiIԥti ilԥ ԥlaqԥdar olan bu qaya adi («Böyük») onun böyüklüyü, ԥzԥmԥti, hündürlüyü ilԥ bagli
ԥmԥlԥ gԥlmisdir.
Yayla adlari: Abastuban, Sariqaze, Saxan,Xarcan,Varxan,Uravel,Kikinet,Ԥski, Çoban, Persat,
Qaxgilin yaylasi, Öküz koxi, Çeçla vԥ s.
Yayla adlari da türk vԥ gürcü mԥnsԥlidir.
Türkmԥnsԥli olanlar rԥng adi ilԥ /sariqaze/, pesԥ adi ilԥ /Çoban/, nԥsil adi ilԥ /Qaxgilin yaylasi/, heyvan
adi ilԥ /Öküz koxi/, dövrlԥ, zamanla /Ԥski/ vԥ s. ilԥ bagli yaranmisdir.
Gürcümԥnsԥlilԥr: Çeçla, Persat, Uravel, Varxan, Xarcam, Saxan vԥ s.
Yayla adlarinin bԥ"zilԥri /Abastuban, Saxan, Xarçam, Varxan vԥ s./ hԥm dԥ yasayis mԥskԥnlԥrinin adidir.
Görünür,buyerlԥrin adamlari getdiklԥri yaylalara öz kԥndlԥrinin adini vermislԥr.
Qisla vԥ yataq adlari: Çillԥr qislasi, Xursudun yatagi.
Axisqalilar qislalarda, ԥsasԥn, heyvanlari saxlayirlar. Yataqlarda heyvanlar qԥrar tutur.
Tarla adlari: Qaramogli, Zaden, Qara, Böyük, Uzun, Selasu, Tört, Axasen, Qostama, Qirixlar, Nariya,
cami, Varazan, Qiraçlar, Çolalar, Sukuletlԥr, cuvarlar, cumatar, Meydanlar, Qԥssabxana, Xerek, Pisara,
Gürgԥnԥ, Dԥrԥ, Qusxal, cuhut, Bagbanlar vԥ s.
Tarla adlarinin mԥ"na vԥ mԥnsԥyi maraqlidir. Bԥ"zilԥri tayIa, millԥt /Qaramonogli, Qirixlar, Qiraqlar,
Bagbanlar, cuvarlar, cuhut/ adlari ilԥ, bԥ"zilԥri tarlanin hԥcmi ilԥ /Qara, Böyük, Uzun, Tört/, bԥ"zilԥri
müԥyyԥn obyektlԥrin yaxin vԥ oxsarligi ilԥ /Dԥrԥ, Selasu, Qԥssabxana/ ԥlaqԥdar adlandirilmisdir.
Bԥ"zi tarla adlari isԥ yad dillԥrin, xüsusԥn dԥ, gürcü dilinin tԥ"sirindԥn yaxa qurtara bilmԥmisdir. Bunlar
asagidakilardir: Zaden, Axasen, Nariya, Varazan vԥ s.
Bag adlari: Gülbaxça,* Qamabaxça, Ardmulbaxça, Çԥyürnԥbaxça, Kirԥzlibaxça, ÖmԥrԥIԥndibaxçasi,
Qazaxlibaxça.
---------------------
*Qeyd: AsiI Hajilinin müԥyyԥn etdiyinԥ görԥ, Axisqada tarixi Gülbaxçalar çoxdur. Mԥsԥlԥn: Varxan
Gülbaxçasindan, deyilԥnlԥrԥ görԥ, Kԥrԥm gԥlib keçmisdir.
Kirԥzlibaxça -"Girԥz" -gilas,yԥ"ni gilasli baqça. Bu baqça, deyilԥnԥ görԥ, gilas agaclari ilԥ basdan-basa
örtülmüsdür.
ÖmԥrԥIԥndibaxçasi -ÖmԥrԥIԥndiyԥ mԥxsus baqça.
Qazaxlibaxça- Qazax tayIasina mԥnsub baqça.
Çayir-çԥmԥn adlari: cirknal çayiri, Basaberet çayiri, Acartuba çalasi, Xԥlid çayiri, Hokançala çayiri, Düz
çayir, Sabadur çayiri, Kirԥzli çayiri, Dԥrvisin çayiri vԥ s.
Çayir-çԥmԥn adlarinda da türk vԥ gürcü mԥnsԥli sözlԥr ԥsas yer tutur.
Hidronimlԥr bulaq, göl, çay, çԥrmük /mineral su/, çay qovsagi adlarindan ibarԥt olur. Bunlari asagidaki
kimi qruplasdirmaq olar:
Bulaq /puvar/ adlari: Savuk, Zanduxli, Incԥ, Qara, Taxtali, coç, ÇiIt, Bԥyaz, Gügümpartladan, Süd, Çԥmi,
Qindis, Tökuz gözԥl, Qԥrincԥri puvarlari, Almanin suyi, Xevesen suyi, Mԥmmԥdali, Rԥsidaga,
Mԥhrԥmdԥdԥ, Hüseyndԥdԥ, Pasa, Hasan, Mԥhԥmmԥddԥdԥ puvarlari vԥ s.
Bulaq adlari suyun soyuqlugu /Savuk/, rԥngi /Incԥ, Qara, Bԥyaz, Süd/, suyun dԥrԥcԥsi /Gügümpartladan/,
suyunnԥyԥ isԥ bԥnzԥdilmԥsi ilԥ /Tökuz gözԥl, Almanin suyu, Xevesen suyi/, bulagin kimlԥr tԥrԥIindԥn
insasi ilԥ /Mԥmmԥdali, Rԥsidaga, Mԥhrԥmdԥdԥ, Hüseyndԥdԥ, Pasa, Hasan, Mԥhԥmmԥddԥdԥ puvarlari/ vԥ
s.ilԥ bagli qoyulmusdur.
Göl adlari: Dibsiz, cazi, Pԥrvanԥ, Qotur, Sabiet, Qara vԥ s.
"Qotur", "Qara", "Dibsiz" adlari gölün suyunun keyIiyyԥtinԥ, hԥcminԥ ԥsasԥn verilmisdir.
Çay adlari: Kür, Xevesen, Poskov, Abastuban, Xarcam, Lase, Arzine vԥ s. Çay adlarinin ԥksԥriyyԥti
yasayis mԥskԥnlԥrinin adi ilԥ ԥlaqԥdardir. Görünür, çay hԥmin yasayis mԥskԥnlԥrinin yaxinindan axir.
Axisqalilar çay qovsaqlarina da adlar vermislԥr. Mԥsԥlԥn: Çatalsu, Körpülü çatal vԥ s.
Çԥrmük /mineral su/ adlari: Abastuban, Aqobil, Pulate, Akasen, Sabiyet, Küknԥlli, Arazinda vԥ s. Bu
çԥrmüklԥr cԥnubi Gürcüstan ԥrazisindԥ yerlԥsir, hԥm türk mԥnsԥli, hԥm dԥ gürcü mԥnsԥlidir.
Tԥdqiqat göstԥrir ki, Axisqa toponimlԥrinin ԥksԥriyyԥti etnikmüxtԥliIliyin mövcud oldugu bir sԥraitdԥ,
ԥsasԥn dԥ qipçaq, oguz, Hun-bulqar,kürdvԥ digԥr tayIa adlari ilԥ bagli ԥmԥlԥ gԥlmisdir. Bunlarin
bԥzilԥrini nԥzԥrdԥn keçirԥk:
Samquretnotoponimi-gürcücԥ Samkure. Bu toponimin birinci komponenti Hun-bulqartayIalarindan
olansam(vԥ ya samar) etnosu ilԥ baglidir. Hԥmin toponimԥ Adigün rayonunda, Qardabani rayonunda isԥ
Samqari sԥklindԥ rast gԥlirik. Toponimin ikinci komponenti isԥ ümumhun etnik adi olan «qur»la (mԥshur
hun tayIalari: onoqur, saraqur, uygur, utiqur,kutriqurvԥ s.) ԥlaqԥdardir.
Sam tayIasinin adi Özbԥkistanin (Sԥmԥrqԥnd -Samarkand)vԥ Rusiyanin Samara sԥhԥrlԥrinin adlarinda
da yasayir.
Adigün etnotoponimi -gürcücԥ Adiqene. Qԥdim türk tayIasi olan Adigün ԥIsanԥvi pravԥtԥni, ԥski
abidԥlԥrdԥ olanOtyukenvilayԥtini yada salir. V.V.Bartold yazir ki, XIX ԥsrin sonlarindan Qirgizistanda
Adigün nԥslindԥn olanlar yasamaqdadirlar |91, tom 2, çastg 1, s. 533|.
Qobietietnotoponimi.Mesxetiyadakԥnd adidir. cԥnubi Gürcüstanda da Kobuleti adli sԥhԥr vardir.Gürcü
dilindԥ bu etnosun adi «Kobu», «qobi» ölkԥsi mԥ
Kobu (qobu) tayIasinin adi QaIqazin bir sira yer adlarinda öz ԥksini tapa bilmisdir: Dagistanda Qobi dagi,
Azԥrbaycanda Bakidan çox da uzaq olmayan yasayis mԥntԥqԥsinin adi vԥ genis ԥrazi Qobustan (türk
dilindԥ «qobularin yeri»), respublikanin digԥr rayonlarinda Qobu, Qobustyu, Qobu-Dilagarda kԥndlԥri dԥ
mövcuddur.XVIIIyüzillikdԥ kobi köçԥri tayIasinin Gԥncԥ sԥhԥrindԥn çox da uzaqda mԥskunlasmalari
haqdamԥ
Qandzaetnotoponimi-Gürcücԥ Qandzani. Kendjek tayIasinin izlԥrinԥ Gürcüstanin cavaxeti ԥrazisinin
Boqdanovkarayonunamԥxsus olan Qandza kԥnd adinda rast gԥlirik. Kendjek tayIasi türk xaqanliginin
hakimiyyԥti dövründԥ QaIqazda görünmԥyԥ basladilar. X-XIIyüzilliklԥrdԥ Orta Asiyada taninan yerli
ԥhali qirgizlarda qendje, türkmԥn vԥ qazaxlarda kendje adi isԥ çagrilirdi. Bu adla bagli toponimlԥrin genis
areallari mövcuddur. Orta Asiyanin uygur ölkԥsindԥ Kendjek sԥhԥri vԥ Kendjalu rayonu, Türkmԥnistanda
Kendji-Karabaq,XIXԥsrdԥ Simali QaIqazda Kenjevԥ Qendje kԥndlԥri, Qendjeçay |118, s. 140|,
Azԥrbaycanda mԥshur Gԥncԥ sԥhԥri kendjek tayIasinin adini özündԥ yasadir.
Kuna,Tazakov,Yençikovetnotoponimlԥri. Bu etnotoponimlԥr ԥsas qipçaq tayIalarindan olan köv (kai,
koi)vԥ kuni adlarini özündԥ qoruyub saxlamisdir. Qeyd edilԥn etnotoponimlԥrԥ Gürcüstanin Aspinza
rayonundaolanKuna,Tazakov(«yenikövlar»),hԥmçinin Yenqikov («yeni kövlar») (Axalsix rayonunda)
yasayis mԥntԥqԥlԥrinin adinda rastlasiriq. Mԥnbԥlԥr göstԥrir ki, qipçaq tayIalari arasinda kunvԥ kov
tayIalari islam dinini qԥbul edԥnԥ kimi xristyan olmuslar |188, s. 34, 35|. Azԥrbaycanda qov tayIasini iki
kԥnd (Qovlar vԥ Qovlarsari) özündԥ qoruyub saxlamisdir. Qovdԥrԥ vԥ Qovdaq etnotoponimlԥri dԥ
Azԥrbaycanda qeydԥ alinmisdir. Azԥrbaycana XIX yüzilliyin ortalarindan 96 qov tayIasindan olan ailԥnin
köçdüyüdԥ mԥnbԥlԥrdԥ göstԥrilmisdir |188, s. 34|. Hԥmin yüzillikdԥ qov tayIalari Ermԥnistana da axin
etmis, burada türk kԥndi olan Qovunlu yasayis mԥntԥqԥsini yaratmislar |101, s. 41; 155, s. 210|.
Tug etnotoponimi. Axisqa türklԥrinin yasadigi kԥndlԥrdԥn biri dԥ Tug adlanir. Kԥnd Boqdanovka
rayonunamԥxsusdur. Tuq (tuk, tok) mԥshur qipçaq tayIalarindandir. QaIqazda, o cümlԥdԥn Gürcüstanda
bir çox yasayis mԥntԥqԥlԥrinin adlari bu tayIa ilԥ ԥlaqԥdardir. Simali QaIqazda Tuq, Tuk, Tok, Tukdaq,
Tukovovԥ s. kԥndlԥr vardir. Azԥrbaycanda üç Tug kԥndi, Tug çayi, Tug dagi vԥ Tug yurdu ԥrazilԥri mԥ
Çala,çelaetnotoponimlԥri. Bu qipçaq etnosun bir sira toponimlԥ bagliligi mԥnbԥlԥrdԥ göstԥrilmisdir |139,
vip. 2, s.160|.Buköçԥri tayIa adi Mesxetiyanin Axalsix rayonundaki Çala kԥndindԥ, Adigün
rayonundaki Çela kԥndindԥ öz in
Türkiyԥ ԥrazisindԥ 7 kԥnd «Çala» adlanir. Azԥrbaycanda Çala adli kԥnd vԥ göl, Çaldas, Çalburun
kԥndlԥri, Çaldaq adli dag vardir. Ermԥnistanda Çaldaq adli kԥnd vԥ dag, Çaldas adli dag, Çaltԥpԥ adli iki
kԥnd mövcuddur. Hԥmçinin Sibirin müxtԥliI regionlarinda vԥ Mԥrkԥzi Asiyada da xeyli toponimik
vahidlԥr hԥmin etnosun adini özündԥ yasadir.
Bazarxanaetnotoponimi.Bazarvԥ ya basar qipçaq tayIalarindan biridir. QaIqazin bir çox toponimik
vahidlԥrindԥ bu etnonim ԥsas komponentlԥrdԥn birini tԥskil edir.
Axisqa türklԥrinin yasadigi kԥndlԥrdԥn biri dԥ Bazarxana adlanir. Kԥnd Mesxetiyanin Aspinza rayonunda
yerlԥsir.
Q.Qeybullayev,S.AxinjanovXVII-XIXyüzilliklԥrin Orta Asiya, hԥmçinin Sԥrqi Sibir (qirgiz,
qaraqalpaq,özbԥk) mԥnbԥlԥrinԥ ԥsaslanaraq bu tayIanin müxtԥliI regionlarin toponimiyasinda yayildigini
göstԥrirlԥr: Simali QaIqazda (Bazarört, Bazarkislak kԥndlԥri), Azԥrbaycanda (Bazar vԥ Bazarçay,
Bazaryurdvԥ Bazardüzü), Ermԥnistanda (üç Bazardjiq kԥndi, Bazar çayi) |101, s. 50; 83, s. 206, 230|.
Çikiletnotoponimi.Çiqil(çikil)mԥshur qipçaq tayIalarindandir. Axisqalilarin yasadigi kԥndlԥrdԥn biri dԥ
Adigün rayonuna mԥxsus olan Çikil kԥndidir. Bu kԥnd hԥmin tayIanin adi isԥ ԥlaqԥdardir. Gürcülԥr bu
kԥndin adini Çixelg sԥklindԥ tԥhriI etmislԥr. Tԥdqiqatlar bu tayIanin erkԥn orta ԥsrlԥrdԥ Mԥrkԥzi Asiya
çöllԥrindԥ yasadigini tԥsdiqlԥyir |9, s. 36|. Azԥrbaycanda Çiqil adli çay (Sumqayit ԥtraIinda) yԥ
Qorqul etnotoponimi. Kerqil (qurqul) oguz tayIasidir. Adigün rayonundaki Qorqul kԥndinin adinda bu
oguz tayIasi öz ԥksini tapmisdir.
Balta (boltali) etnotoponimi. Gürcüstanin Laqodexsk vԥ Znaursk rayonlarinda Balta adli kԥnd qeydԥ
alinmisdir. Balta türk tayIasi Mesxetiyaya (Samsxe) monqol dövründԥ XIII-XVIIԥsrlԥrdԥ axin etmislԥr.
Yerlitoponimlԥrdԥ bu tayIanin adi qorunmusdur. Ümumiyyԥtlԥ, türklԥrin yasadiqlari ԥrazilԥrdԥ (Simali
QaIqazda-Balta,Balta-Çoxrakkԥndlԥri), cԥnubi Azԥrbaycanda -Baltakԥndi), Ermԥnistanda -
Baltadԥrԥsi vԥ Baltaçay vԥ s.) bu tayIanin adi mühaIizԥ edilib saxlanmisdir.
Xançala etnotoponimi. Axisqalilarin yasadigi Axalkԥlԥk vԥ Boqdanovka rayonlarinda Xançala adli iki
kԥnd vardir. Xançal tayIasinin osmanli mԥnbԥlԥrindԥ Gürcüstan ԥrazisinԥ XV-XVIIԥsrlԥr arasi Kiçik
Asiyadangԥldiyi göstԥrilmisdir. XIX ԥsrԥ aid xԥritԥdԥ Xançalli adli iki kԥndin Ermԥnistan ԥrazisindԥ -
türklԥrin yasadigi bölgԥlԥrdԥ oldugu da qeyd edilmisdir.
Qomaretnotoponimi.cԥnubi QaIqazin bir çox toponimlԥri türk tayIasi olan kamar (vԥ ya qamar) etnoslari
ilԥ ԥlaqԥdardir. Bu tayIa hunlarin tԥrkibindԥ QaIqazda görünmԥyԥ baslamislar. XIX yüzillikdԥ
Azԥrbaycan vԥ Ermԥnistanda 7 kԥnd Qԥmԥrli (Kamarlu) adlanirdi. 1728-ci il Osmanli türklԥrinin
Gürcüstanda siyahiya alinmasinda Qamarli adli tayIa da qeydԥ alinmisdir. Gürcüstanin Borçali qԥzasinda
(indikiBolnisirayonu)Böyükvԥ Kiçik Qԥmԥrli vԥ Qomareti adli türk kԥndlԥri dԥ vardir. «Qomareti» -
gürcücԥ «qomar yeri, yurdu» mԥ
Tԥdqiqatlar göstԥrir ki, Iranda Kamara, Kamare,Qomar,Qomarabadvԥ s., Türkiyԥdԥ Kamarli adli
oykonimlԥr vardir |102|.
Kolaetnotoponimi.XIXԥsrdԥ Gürcüstan toponimikasi üç qԥdim bolqar tayIasinin (kul, kol, kuvyar-
xubiar) adini özündԥ qoruyub saxlamisdir. Erkԥn orta ԥsr mԥnbԥlԥrindԥ bu tayIalar haqqinda müIԥssԥl mԥ
Kolaetnonimiilԥ bagli toponimlԥrԥ genis sԥkildԥ Orta Asiya, Ural vԥ Sibir ölkԥlԥrindԥ rast gԥlmԥk olur.
Qԥdim bolqar tayIasi olan Kuyvar (Xubiar) tԥrkibli yer adlarina XIX ԥsrԥ aid QaIqaza vԥ Azԥrbaycana aid
olanxԥritԥlԥrdԥ (Xubyarli kԥndi Azԥrbaycanda iki rayonda), Dagistanda Xublar dagi, Xubyarkԥnd,
Gürcüstanda Xubiar yasayis mԥntԥqԥsi) rast gԥlirik.
Kanqaretnotoponimi.Gürcücԥ Kanqari, ermԥnicԥ Kanqark. Erkԥn orta ԥsrlԥrԥ aid mԥnbԥlԥr xԥbԥr verir
ki,Vԥsrdԥ cԥnubi QaIqaza Kanqar adli türk tayIasi gԥlmԥyԥ baslayir. Onlar Azԥrbaycanin sԥrqindԥ,
Naxçivan vԥ Qazaxda, elԥcԥ dԥ cԥnubi Gürcüstanin Ermԥnistanla olan sԥrhԥdlԥrindԥ mԥskunlasirlar.
«Letopisg Kartli»dԥ, «Kartlis Sxovreba»da «Konqar-kԥngԥr ölkԥsi» haqqinda maraqli mԥ
Qarabagda daKԥngԥrli adli kԥnd vԥ bu kԥndԥ yaxin Kԥngԥr dagi vardir.
Azquretnotoponimi-gürcücԥ Aükuri. Axalsix rayonunda Azqur kԥnd adi az tayIasinin adi ilԥ baglidir.
Ortaԥsr Gürcüstan tarixindԥ az tayIasinin VII-XIIIԥsrlԥrdԥ Altaydan Orta Asiyaya, oradan da QaIqaza
miqrasiya olunmasi haqqinda mԥ
Azlarhun-bolqar tayIalarinin tԥrkibindԥ QaIqaza gԥlmis vԥ burada mԥskunlasmislar. Hԥmin tayIanin adi
bir sira toponimlԥrin tԥrkibindԥ ilisib qalmisdir: Azov dԥnizi, Azaklar kԥndi (XIX ԥsrin ԥvvԥllԥrindԥ
Azԥrbaycanda),Azakԥndi (Naxçivanda), Azqur kԥndi (Türkiyԥnin Gürcüstan vԥ Ermԥnistanla olan
sԥrhԥddindԥ), Azqir (Ruminiyada), Azqir (Qazaxistanda kԥnd) |203, s. 139|.
Azlarerkԥn orta ԥsrlԥrdԥ Gürcüstanin Mesxetiya ԥrazisindԥ mԥskunlasmis, bu tayIa adi Azqur (Axalsix
rayonunda)vԥ Azqyuda (Axalsix rayonunda) kԥndlԥrinin adinda komponent tԥskil etmisdir.
Muqaretivԥ Moxe etnotoponimlԥri. Muqareti (gürcücԥ, «muqar ölkԥsi») kԥndi Mesxetiyanin Axalsix
rayonuna,Moxekԥndi isԥ Adigün rayonuna mԥxsusdur. Mԥnbԥlԥr moxg, moqg,mukri(n)vԥ ya muqri(n)
tayIalarinin avarlarin tԥrkibindԥ QaIqaza axini haqqinda mԥ
Tolos etnotoponimi -gürcücԥ Tolosi. Mesxetiyanin Aspinza rayonunda yerlԥsԥn tolos kԥndinin adi tolos
adli tayIanin Ionetik cԥhԥtdԥn cüzi dԥyisiklik hiss olunan Iormasidir.ToloslarQaIqazdaVIyüzillikdԥn
görünmԥyԥ baslamis vԥ müxtԥliI variantlarla (tulus, teles, tules) çagrilmaga baslamislar. cԥbrayil
rayonunda Tulus adli kԥnd bu etnosun Azԥrbaycanda da yayildigini sübut edԥn dԥlillԥrdԥndir.
Uranetnohidronimi.XIXԥsrԥ Gürcüstanin Mesxetiyaya aid olan xԥritԥsindԥ Kok Uran vԥ Ak Uran
çaylari vԥ Uran Qutan kԥndinin adi çԥkilir |102, s. 121-122;83,s.128-129|.
Uran qipçaq tayIalarindan biridir. Oran vԥ aran variantlari müxtԥliI areallara yayilmisdir. Sibirin vԥ
QaIqazin bir çox regionlarinda Uran çayi, Uranqa, Uranqiç, Ural göllԥri, Aran, Aranbulaq, Arankutan,
AranMirzԥ, Aranzamin, Aranyaniqli, Örԥn, Örԥnqala vԥ s. kԥndlԥr qeydԥ alinmisdir.
Edinja, Indjqala vԥ Indjebla etnotoponimlԥri. Bu kԥndlԥr Mesxetiyanin Axalsix rayonundadir. XIX ԥsrԥ
aidGürcüstanxԥritԥsindԥ Inça, Ondja-xevi, Indjioqli, Indjadra, Indjadaq vԥ s. yasayis mԥntԥqԥlԥrinin
adlari göstԥrilmisdir.
Butoponimlԥrinin ilkin komponentini tԥskil edԥn andja qipçaq tayIalarindan biridir. Toponimik
vahidlԥrin tԥrkibindԥ bu Iorma indja, ondja, ança, onça kimi variantlarda da müsahidԥ olunur. Kök türklԥr
sayilan bu tayIanin Gürcüstanda görünmԥsi Sԥlcuqlarin hԥrԥkԥti ilԥ üst-üstԥ düsür |107, s. 41|.
Ortaԥsrlԥrԥ aid rus ԥlyazmalarinda bu köçԥri tayIalarla ԥlaqԥdar yaranmis Andja, Andj-oqli
oykonimlԥrinin adi çԥkilir |90, s. 73, 77-8|.
Azԥrbaycanda bu tayIanin adi Incԥ, Incԥli, Oncaqala, Incili, Incir adli oykonimlԥrin tԥrkibindԥ
daslasmisdir. Dagistanin Maxaçkala sԥhԥrinin adi ԥvvԥllԥr -ortaԥsrlԥr dövründԥ Andjikala adlanirmis.
Zilanvԥ Zazali etnotoponimlԥri. Türk tayIalari ilԥ yanasi Mesxetiyaya XV-XVIIԥsrlԥrdԥ yeni kürd
tayIalari da axin edirdilԥr. Onlarin ԥksԥriyyԥti cԥnubi Gürcüstanda mԥskunlasirdilar. Bu tayIa zilan vԥ
zaza adlari ilԥ mԥshur idi. XIX ԥsrԥ aid osmanli vԥ rus sԥnԥdlԥrindԥ hԥmin tayIalar tԥqdim olunur.
Mesxetiyadaikikԥnd - Zilan (Axalsix rayonunda) vԥ Zazali (Adigün rayonunda) kürd tayIalarinin adi ilԥ
baglidir.
Tԥdqiqatçilar Türkiyԥnin Ԥrzurum sԥhԥrinin adinin da bu tayIa ilԥ bagli ԥmԥlԥ gԥldiyiniqeydedirlԥr |130,
s. 45; 81, ʋ2, s. 23; 122, s. 96|. Ermԥnistanda da Zazançi vԥ Zilan adli kԥndlԥr vardir.
Damgali etnotoponimi. Axalsix rayonunda damqa tayIasinin adi ilԥ bagli Iormalasan kԥndlԥrdԥn biri dԥ
Damgali adlanir. XVI ԥsrdԥ Ermԥnistan ԥrazisindԥ Damqa adli kԥnd dԥ qeydԥ alinmisdir |93, s. 226, 350,
399|.
Axisqa etnotoponimlԥrini ԥks etdirԥn cԥdvԥl
ʋ Etnosun adi vԥ variantlari Toponimik vahidin adi vԥ yerlԥsdiyi ԥrazi
1.Bozal/bazalBazaletikԥndi, Bozaliane, Bozaleti göllԥri
2.Kamar/qamarQamar(Qomaro)kԥndi, Böyük vԥ Kiçik Kamarli kԥndi, Qomareti kԥndi
3.Udi-udi, udon, utin, utiquri Ude kԥndi (Adigün r.)
4.OnoqurOnqar,Onqora(Aspinzar.)
5.Kuyvar(xubiar)Xubiarkԥndi
6.KanqarKanqarölkԥsi (Kanqari)
7.Samvԥ ya Samar Samqur (Samkure) (Adigün r.), Samqori (Qardabani r.) kԥndlԥri
8.AzAzqur(Aükuri)kԥndi (Axalsix r.)
9.Avarvԥ ya abar, varxon Abari kԥndi (Ambrolaur r.), Varxan (Varxani), Vartaxana (Adigün vԥ Asrinza
r.)
10. Sal Salieti, Saloqli kԥndlԥri
11.Moxg,moqg,mukri(n),muqri(n)Muqaretikԥndi (Axalsix r.), Moxe kԥndi (Adigün r.)
12.Tolos-tulus,teles,tulesTolosikԥndi (Aspinza r.)
13.Tuba(tubo,tobel,tobol)Toba,Qurutubankԥndlԥri (Axalsix r.); Karatuban, Kortuban kԥndlԥri
(Adigün r.); Tobaxçi kԥndi (Axalsix r.)
14.Kuzan(kuzen,quzan)Kolavilayԥti (cԥnubi Mesxetiya)
15. Adiqün Adigün (Adiqene) rayonu
16. Kobu (qobu) Kobuleti sԥhԥri, Qobieti kԥndi; Kobixevi (Aspinza r.); Kobaze (Axalsix r.)
17.KendjekQandza(Qandzani)(Boqdanovkar.)
18.BalandjarBaladjurkԥndi (Adigün r.); Balaçauri küç. (Tbilisi)
19.Markis(markiz)Markistankԥndi (Aspinza r.)
20.Kikanvԥ ya Kikin Kikineti kԥndi (Adigün r.)
21.Uran-oran, aran Kok Uran, Ak Uran çaylari, Uran Qutan kԥndi (Aranisi vԥ Duset r.)
22. Kov (kai, koi), kuni Kuna, Tazakov (Aspinza r.); Yenqikov (Axalsix r.) kԥndlԥri
23.Andja-indja, ondja, ança, onça Gdinja, Indjqala, Indjebla kԥndlԥri (Mesxetiya); Inça, Ondja-xevi,
Indjioqli, Indjadara, Indjadaq (Gürcüstanda yasayis mԥntԥqԥlԥri)
24.Tuq(tuk,tok)Tuqkԥndi (cavaxeti, Boqdanovkar.)
25.ÇalaÇalakԥndi (Axalsix r.), Çela (Adigün r.)
26.Bazarvԥ ya basar Bazarxana kԥndi (Aspinza r.)
27. Çiqil (Çikil) Çikil (Çixelg) (Adigün r.) kԥndi
28. Salar Salardag (Axalsix r.-da dag)
29.Oral/AralOralkԥndi (Axalsix r.); Aral kԥndi (Adigün r.)
30. Avat/abat Abatxevi (Axalsix r.)
31.Kerqil/qurqulQorqulkԥndi (Adigün r.)
32.BaltaBaltakԥndi (Laqodex vԥ Znaur r.)
33.XançalXançalakԥndi (Axalkԥlԥk vԥ Boqdanovka r.)
34. Damqa Damgali kԥndi (Axalsix r.)
35.Zilan,zazaZilankԥndi (Axalsix r.), Zazali kԥndi (Adigün r.)
Oral/Aralkԥndlԥri Adigün rayonundadir. Oral/Aral/Oguz tayIasinin adinda qorunmusdur.
Avat/Abat/tayIa adi isԥ Axalsix rayonunun Abatxevi kԥndinin adinda qorunub saxlanmisdir.
Axisqalilarin iri tarlalarindan birinin adi Qirixlar adlanirdi. Bu oronim türk tayIalarindan kirik/kiriz adli
etnoslarla baglidir. Mԥnbԥlԥrdԥ kirik/kiriz adli tayIa adi vԥ XI yüzillikdԥ hԥmin tayIanin Türkiyԥnin
Avropahissԥsindԥ yasadigi ԥrazinin Qirixlareli adlandigi qaynaqlarda qeyd edilmisdir |208,s.89|.
Gürcüstanin Marneuli rayonunda da Qirixli adli kԥnd vardir. Azԥrbaycanin Tovuz rayonundaki Qirixli,
Düz qirixli kԥndlԥrinin adlari da oguz tayIalarindan biri olan kirik tayIasinin adi ilԥ bagli izah edilir |32, s.
23|.
Sariqize /hԥm kԥnd, hԥm dԥ yayla adi/. Türk xalqlarinin toponim yaradiciliginda sari komponentli sözlԥr
dԥ mühüm rol oynamisdir. Sariqize toponimin tԥrkibindԥki «sari» sözü isԥ rԥng mԥ
Sarbastuban-/Sarbastubani/toponiminintԥrkibindԥki sar komponenti dԥ çox güman ki, sari qipçaqlarla,
sari tubalarla ԥlaqԥdar ola bilԥr. D.E.Eremeev türklԥrin etnogenezindԥn bԥhs edԥrkԥn «sari tubo», «sari
tubalar»dan danisir. Bu tayIalarin tarixԥn qԥdim oldugunu, qipçaqlarin tԥrkibindԥ QaIqaza gԥlisini, cԥnubi
GücüstandanüIuzunugöstԥrmisdir |32, s.35-37|.
Gürcüstanin Marneuli rayonunda Asagi vԥ Yuxari Saral kԥndlԥri dԥ var. Tԥdqiqatçilar göstԥrirlԥr ki, bu
kԥndlԥrin dԥ adi sari qipçaqlarla bagli Iormalasmisdir |79, s. 11|.
Sarkine sԥhԥrinin adi bԥ

Samsvilde toponimi /»Kitabi-Dԥdԥ Qorqud»daki «Sor» boyundan, «Samsoldin» adli xanԥdanin adi ilԥ
ԥlaqԥdardir/.
Axisqalilarin baglarindan biri Qazaxli baxça adlanir ki, bu da Qazax-qasak tayIasinin adini özündԥ
yasadir. Mԥnbԥlԥr göstԥrir ki, qazaxlar gürcü çari II Georqa /1072-1089/hԥrbi qüvvԥ ilԥ kömԥk etmԥk
mԥqsԥdilԥ onlarin bir hissԥsi Sԥrqi Gürcüstana gԥlmis vԥ sonralar buranin müxtԥliI yerlԥrinԥ yayilmislar.
Onlarin ilk orta yüzilliklԥrdԥ Simali QaIqazda, Kuban çöllԥrindԥ, «Dԥsti-Qipçaq» deyilԥn yerdԥ
yasamalari da göstԥrilir |27, s. 144|.
Axisqa toponimlԥri komponentlԥrinԥ görԥ müxtԥliIdir. Komponentlԥrinԥ görԥ bunlari asagidaki kimi
qruplasdirmaq olar:
1.Tԥzԥ komponentli kԥnd adlari: Tԥzԥköv -«köv»sözütürkdilindԥki «köy» sözünün Ionetik variantidir.
«Kԥnd» mԥ
2.Yengikomponentlikԥnd adlari: Yenkikov. Axisqa rayonu ԥrazisindԥ olan yasayis mԥntԥqԥsinin adidir.
Tԥzԥköv kԥnd adinin mԥ
3.Obakomponentlikԥnd adlari: Vasloba. Belԥ oykonimlԥrin yaranmasinin ԥsas sԥbԥbi yaxin keçmisԥ
qԥdԥr ayri-ayri yasayis mԥntԥqԥlԥrinin daha ԥlverisli, müԥyyԥn mövsümi islԥrin görülmԥsi, maldarligin
inkisaI etdirilmԥsi üçün daha münasib yerlԥrdԥ obalarin olmasi, onlarin tԥdricԥn mԥnsub kԥnd sakinlԥri
hesabina genislԥnmԥsi olmusdur.
4. Qisla /qislaq/ Iormantli kԥnd adlari: Tasliqisla. Yasayis mԥntԥqԥsinin adinin mԥ
5. Yuxari vԥ asagi komponentli kԥnd adlari. Axisqalilar 6 kԥnd adini bu antonim sözlԥrin kömԥyilԥ
Iԥrqlԥndirmislԥr: Yuxarientel - Asagientel, Yuxaritsxis - Asagitsxis, Yuxari-Osora - Asagi-Osora, Yuxari
Varxan- Asagi Varxan vԥ s.
Asagi-yuxari üzrԥ yerlԥsmԥ istiqamԥti eyniadli mԥntԥqԥlԥrin saquli xԥtt üzrԥ diIerensiallasmasina sԥrait
yaradir. Bu müxtԥliIlik türk dilli xalqlarin toponimik sistemindԥ dԥ sabit Iԥrqlԥndirici ԥlamԥtlԥrin ԥn islԥk
vԥ genis yayilmis tipi sayilir.
Axisqalilarin toponimik sistemindԥ tԥkrarlanan cograIi adlardan bԥ
Tԥkrarlanma prinsipi ilԥ ԥmԥlԥ gԥlԥn yasayis mԥntԥqԥlԥrinin bir çoxu indi gürcülԥsdirilmisdir. Mԥsԥlԥn,
Yuxaritsxis /Zemotsxise/, Asagitsxis /Kvetotsxise/, Asagi Osora /Asoranik/, Yuxari Osora /Osoraverx/,
Yuxarientel /Zemo-enteli/, Asagientel /Kvemo-Enteli/vԥ s.
6. Xana Iormantli kԥnd adlari: Bazarxana, Vartaxana, Mirsxana. Göründüyü kimi, Iran dillԥrindԥ müstԥqil
leksikvahidkimi«ev,mԥnzil» mԥ
Nԥticԥ olaraq deyԥ bilԥrik ki, axisqalilarin toponimik sistemindԥki bir sira onomastikvahidlԥr uzun bir
tarixi inkisaI yolu keçmԥklԥ yanasi, hԥm dԥ aid oldugu xalqin, etnosun vԥ mövcud oldugu ԥrazinin,
tarixԥn bu ԥrazidԥ bas vermis ictimai, siyasi hadisԥlԥrin bir çox spesiIik cԥhԥtlԥrini dԥ özündԥ ԥks etdirmis
vԥ bunlar da ԥksԥr toponimlԥrin yaranmasini sԥrtlԥndirmisdir. Göründüyü kimi, oykonimlԥrin ԥksԥriyyԥti
etnikmüxtԥliIliyin mövcud oldugu bir sԥraitdԥ, ԥsasԥn dԥ tayIa adlari ilԥ ԥlaqԥdar Iormalasmisdir. Qԥdim
türk tayIalarinin adinin cograIi adda - yasayis mԥntԥqԥlԥrinin adindain
Axisqa türklԥri, ԥsasԥn, 5 rayonda yasayirdilar. Axisqa rayonunda 64, Adigün rayonunda 71, Aspinza
rayonunda55,Axalkԥlԥk rayonunda 11 vԥ Boqdanovka rayonunda 1 kԥnd türklԥrin yasayis yurdu idi.
cԥmi 202 kԥnddԥ 195 min nԥIԥr yasayirdi.
Gürcümillԥtçilԥri ԥn qԥdim türk yer adlarini da ya tamamilԥ dԥyisir, ya da gürcülԥsdirirdilԥr. Tarixi
ԥhԥmiyyԥt kԥsb etdiyi üçün hԥmin adlari-saxtalasdirilmis oykonimlԥrin /yasayis mԥntԥqԥlԥrinin adlari/
siyahisini veririk:
Axisqa rayonu: Azqur, Siryox, Tisal, Temlalo,Aqora,Zikila,Qurqԥl, Siniban, Saqunet, Blorza, Kobaze,
Orpola,Persa,Soxtev,Georgiimdԥ, Muqaret, Surdo, Qilde, Tsiniz, Zeyban, Tatanis, Boqa, Sür, cunta,
Eliasminda, Qurutuban, Zir, An, Tekrut, Imlita, Suxlis, Vale, Orjani, caral, cagisman, Ab, Xaq, Arjil,
Anda,Odunda,Uravel,Yenkikov,Qoroma,Orsep,Kisԥtib, Qoltaxsev, Çala, Sxaltuba, Oral, Minazԥ,
Oxera, Toba, Xevot, Vasloba, Kikinet, Xrian, Tiribon, Çiorza, Azquri, Sirioxi, Tiseli, Tkemlalo, Aqara,
Zikila,Qurqeli,Sinibani,Sakuneti,Blorza,Kopadze,Orpola,Persa,Soxtevi,Georgilinda,Muqareti,
Surdo, Klde, Teinisi, Zeibani, Tatanisi, Boqa, Sviri, Çvinta, Eliats minda, Kirtibani, Dziri, Ani, Ikruti,
Ivlita, Sxvilisi, Vale, Ordsani, carali, Dakismani, Abi, Xaki, Ardsuli, Anda, Odunda, Uraveli, Eenqikevi,
Qroma, Orepi, Kistibi, Koltaxevi, Çala, Tekoltibila, Orali, Minadze, Okera, Toba, Xeoti, Vaslobi,
Kikineti,Xriani,Triboni,Tskorza.
Adigün rayonu: Kikinet, Tutaçir, Çurqota, Çixel, Sԥbuzԥr, Beynarԥ, Varxan, Xarjam, Tsaxan, Çixnaskaro,
Sakraze, Nakirdev, Abastuban, Xevasel, Untsa, Soravԥl, Yuxarientel, Asagientel, Xero, Soqa, Bulatsar,
Böyüksmada, cordan, Qomora, Zanav, Sire, Adigün, Osiet, Malase, Arzne, Plate, Zarama, Utxisiban,
Sixisiban,Katsaral,Qoderzi,Çeçla,Çela,Sairma,Kortuban,Opiet,Dersel,Kakvi,Kekvan,Zeduban,
Korotoxi, Kikinaur, Natinour, Moxe, Qorqul, Qaratuban, Lelovan, Ijaret, Samqure, Avxer, Kaxaret,
Kordze, Xuro, Ude, Aral, Yurxaritsxis, Asagitsxis, Zazola, Marel, Orqosan, Xona, Tearbistuman, Teixis,
Kikibo,Parexa,Kiqineti, Tutadsivari, Çurçota, Çixelm, Sabuzara, Benara, Varxani, Xardsami, Tsaxani,
Ixnaskara, Tsaqradze, Nakirdevi, Abastumani, Xevaseni, Untsa, Soraveli, Zemo-Enteli,Kvemo-Enteli,
Pxero, Soka, Bolasamçi, Didismada, Çarçani, Qomaro, Zanavi, Tsre, Adigeni, Osieti, Malase, Arzne,
Plate,Zarzma,Utxisubani,Tsxisibani,Katsarail,Qoderdzi,Çeçla,Çela,Sairme,Qorotubani,Opieti,Der
eli,Qaqvi,Kexovani,Zedubani,Korotoxi,Quqinauri,Natinauri,Moxe,Qorquli,Karatubani,Lelovani,
Idsareti, Samkure, Avker, Kaxareti,Kordze,Kiro,Ude,Arali,Zemotsxise,Kvetotsxise,Zazola,Mareli,
Orqosani, Xona, Tearbastumani, Tsixise, Kikibo, Parexa.
Aspinza rayonu: Rustavi, Pertsixe, Indisa, Qԥmze, Asagi Osora, Idumala, Lasixov, Yuxari Osara,
Aspinza,Ota,Damala,Kelsuda, Xirtiz, Makalekev, Markistan, colda, Karzamet, Panaket, Varnet, Artax,
Niala,Lebis,Aqara,Tԥzԥköv, Van, Qoyundԥrԥ, Saliset, Alanza, Tasliqisla, Dolas, Atskvit, Kinça, Roçet,
Erkota, Oskeriya, Varnet, Axasen, Saxidabel, Axasen, Orkora, Kabinet, Çabaret, Buzmaret,Tolerta,
Kvarsa, Alejiva, Gilda, Bazarxana, Zeldovarziya, Varxan, Rustavi, Pertsixe, Indusa, Kamza, Asoranij,
Idumala, Mlasixevi, Osoraverx, Aspindza, Ota, Damala, Qelsuda, Xertvisi, Makalakeva, Marqistani,
Djolda,Karzameti,Panaketi,Varneti,Artaxi, Niala, Lepisi, Aqara, Tazakevi, Vani, Koindara, Salaseti,
Alandza, Tasli- Kisla, Tolasi, Atskvite, Kina, Roketi, Erkota, Oskeriya, Varneti, Axaseni, Saxudaveli,
Axaseni, Orqora, Qobieti, Çobareti, Buzmareti, Tolerta, Kvarsa, Aldjva, Kilda, Bazarxana,Zeldoverzu,
Vartaxana.
Axalkԥlԥk rayonu: Okam, Azmana, Kartseb, Karta, Mirasxana, Xavԥt, Dabana, Edinça, Murakvali,
Damgali, Kaxasen, Okami, Dzmana, Kartsevi, Qarta, Mirasxani, Xaveti, Dabania, Edindja, Murakvali,
Damkali, Qoqaseni.
Boqdanovkarayonu:Saramo,Saqamo.
Belԥliklԥ, onomastik leksika bu xalqin tarixini ԥks etdirԥn dԥyԥrli bir Iakt kimi onlarin tarixi cograIiyasini,
insan obrazini vԥ Vԥtԥn mԥIhumunu yasadir.
Bir sira regionlarda mԥskunlasmalari bu elin onomastikasina da öz tԥ"sirini göstԥrmisdir.
Sԥxs adlari tԥrkibcԥ müxtԥliIdir. Qadin adlarinin tԥrkibindԥ "can", "xanim", "qül" vԥ s, kisi adlarinin
tԥrkibindԥ isԥ "xan", "mirzԥ", "bek", "sah", "aga", "dar", "din", "can" vԥ s. komponentlԥr istirak edir. Kisi
adlarinin mԥzmununda dini anlayislar da ԥsas yer tutur.
Semantikcԥhԥtdԥn qadin adlari planet, metal ԥsyalarinin adlarindan, bitki vԥ s. adlardan ibarԥtdir. Özümlü
cԥhԥtlԥri ilԥ seçilԥn qadin adlari da müsahidԥ olunur. Kisi adlari da semantik cԥhԥtdԥn ԥsya, planet, qus
adlarindan ibarԥtdir. Kisi adlarinda da spesiIik cԥhԥtlԥr vardir.
Tԥdqiqat göstԥrir ki, bu xalqin antroponimik leksikasinin bir hissԥsi türk, digԥr hissԥsi isԥ ԥrԥb-Iars
mԥnsԥlidir.
Leksik-semantikcԥhԥtdԥn sԥxs adlari igidliklԥ, qԥhrԥmanliqla, arzu, istԥklԥ, ԥzizlԥmԥ, gözԥllik, Vԥtԥn
anlayislari ilԥ bagli tԥsniI edilmisdir. Familiyalarda müxtԥliIlik özünü göstԥrir. Tipik vԥ tipik olmayan
IamiliyalarIԥrqlԥndirilir. Familiyalarda gürcü, özbԥk vԥ qazax dillԥrinin güclü tԥ"siri olmusdur. Tipik
olmayanIamiliyalarregionaltԥ"sirlԥrinnԥticԥsidir. Belԥ Iamiliyalar sԥxsin istԥyi vԥ soy-köküilԥ bagli
deyil,buradayaddillԥrin, yad Iaktorlarin tԥ"siri danilmazdir.
Lԥqԥblԥr axisqalilar arasinda çox yayilib. Lԥqԥblԥrlԥ müraciԥt dԥb halini alib. Hԥr kԥsi öz xarakterinԥ,
isinԥ, sԥnԥtinԥ, mԥsguliyyԥtinԥ vԥ s. görԥ adlandirmaq ԥsas xüsusiyyԥt kimi diqqԥti cԥlb edir.
Soyadlarin assimiliyasina bir sira sԥbԥblԥr vԥ amillԥr tԥ"sir göstԥrmisdir: a) linqvistik amillԥr; b) sosial
amillԥr.
Toponimlԥr bu xalqin etno-linqvistik yaddasi kimi qiymԥtlidir. Axisqa türklԥrinin yasadigi mԥskԥnlԥrin
adlari bütün zamanlar ԥrzindԥ Ionetik cԥhԥtdԥn dԥyisdirilmis, bir çox hallarda tԥhriI edilmisdir. (Adigen -
Adigün - Adigön - Ԥdigön; Axalsixe - Axisxa - Axisqa - Axiska; Axalkalaki, Axarkԥlԥk vԥ s.).
Gürcümillԥtçilԥri ԥn qԥdim türk yer adlarini ya tamamilԥ dԥyisib, ya da gürcülԥsdiriblԥr. Tarixi
ԥhԥmiyyԥt kԥsb etdiyi üçün saxtalasdirilmis oykonimlԥrin siyahisini vermisik.
ø;7ø6$5/$5
3.11.SÖZÜNSEMANTIKSTRUKTURU:
ԤSAS SEMANTIK PROSESLԤR
Dildԥ olan sözlԥr öz sԥkil vԥ mԥ"nalarina görԥ çoxmԥ"nali, omonim, sinonim vԥ antonimlԥrdԥn ibarԥt
leksik-semantik söz qruplarini tԥskil edir.
Çoxmԥ"naliliq. Axisqa türklԥrinin dilinin sözlԥrindԥ olan çoxmԥ"naliliq, demԥk olar ki, ԥksԥr nitq
hissԥlԥrindԥ müsahidԥ edilir. Bunlarin içԥrisindԥ kԥmiyyԥt e"tibarilԥ isimlԥr, siIԥtlԥr vԥ Ie"llԥr çoxluq
tԥskil edir.
1. Ismin çoxmԥ"naliligi: ayax /davarin ayagi/, /iskaIin ayagi/, agiz /adamin agzi; biçagin agzi/ vԥ s.
2.SiIԥtin çoxmԥ"naliligi: ey /yaxsi vԥ saglam mԥ"nalarinda/, kalin /Bu mindԥr kalindir; Onun göni
kalindir/ vԥ s.
3.Fe"linçoxmԥ"naliligi: çalmax /biçmԥk/ - çalmax /ogurlamaq/, kaxmax /qalxmaq/ -kaxmax/biryerdԥn
basqa yerԥ köçmԥk/ vԥ s.
Omonimlik. Axisqa türklԥrinin dilindԥ olan ԥksԥr omonimlԥr digԥr türk dillԥri ilԥ, o cümlԥdԥn,
Azԥrbaycan dili ilԥ dԥ eyniyyԥt tԥskil edir.
Axisqa türklԥri eyni sözün müxtԥliI mԥ"nalarindan istiIadԥ edԥrԥk dildԥ maraq doguran zԥngin omonimlik
yaratmislar. Mԥsԥlԥn: çag /cosmaq mԥ"nasinda/ -çag /vaxt, zaman mԥ"nasinda/:
Haçan ki cus edib çaglasa sellԥr,
Açilar lalԥlԥr, sünbüllԥr, güllԥr /cövhԥri/,
Güz çagi gԥtürdün bagina /Hüzuri/
kurd/canavar/-kurd/hԥsԥrat/:
Gezԥrdi içindԥ avisi, kurdi,
Çamli- namudli mesa haxlima gԥldi /Ilim Sahzadayev/,
Laxanaya kurd düsmisdi /XeyransaMirzԥyeva/.
Tig /ülgüc, biz/ - tig /bugda, arpa topasi mԥ"nasinda/: Tig yarasu eylanur, dil yarasu eylanmaz /ԥski söz/,
Uzaxdan bugday, arpay tigi göriniyerdi |70, 10.XI.1992|.
Sinonimlik. Axisqa türklԥrinin dilindԥki sinonim sözlԥri müԥyyԥnlԥsdirmԥk üçün, öncԥ, onlarin leksik-
semantikԥlamԥtlԥrini nԥzԥrԥ almaq lazimdir. Sinonimlԥrin ԥksԥriyyԥti mԥ"na incԥliklԥrinԥ malik olan, az
birhissԥsi isԥ eyni mԥ"nali sözlԥrdir.
Budildԥ islԥnԥn sinonimlԥr bԥdii dilin imkanlarini zԥnginlԥsdirir, mԥ"na çalarlarini genislԥndirir.
Asagidaki nümunԥlԥr bu cԥhԥtdԥn xarakterik sayila bilԥr:
qԥm-qüssԥ: Xԥbԥr-ԥtԥr yox idi, nԥ qԥmdԥn, nԥ qüssԥdԥn.
çiplax-yalin ayax: Çiplax, yalinayax qaçardux.
aglamax-sizlamax: can qalmadi daha bizdԥ aglamaya, sizlamaya.
Yer-yurd:Yerimizdԥ, yurdumuzda basxalari at oynadur |70|.
Antonimlik.Antonimsözlԥr zidd mԥ"nalari iIadԥ edir. Axisqa türklԥrinin dilindԥki ԥsas nitq hissԥlԥrinin
hamisinda antonimliyԥ rast gԥlmԥk olur. Mԥsԥlԥn: Mԥcbur oldux geca-gündüz xisin-xisin söylԥmԥyԥ.
Ölԥn öldi,qalanqaldi.Buböyüklükmԥmlԥkԥtdԥ varlux ikԥn yoxa döndux. Hԥr addimda bir mum kimi
yanib söndux. Yaramizin qabugini biz bagladux, onlar açdi |70|.
ø;7ø6$5/$5
3.12.FRAZEOLOJIVAHIDLԤR
Nitqdԥ hazir sԥkildԥ islԥdilԥn Irazeoloji vahidlԥr axisqalilarin dilinin inkisaI tarixinin indiki mԥrhԥlԥsindԥ
sözbirlԥsmԥlԥrinin tam vԥ qԥti kombinasiyasidir. Düzԥltmԥ nominativ mԥ
Dil Iaktlarindan aydin olur ki, türk dillԥrinin Irazeoloji vahidlԥri Hind-Avropadillԥrindԥn Iԥrqli olaraq, bir
sira ortaqli ԥlamԥtlԥrԥ malikdir. Frazeoloji vahidlԥrin müԥyyԥn qismi ta qԥdimlԥrdԥn -müstԥqil
ümumxalqtürkdillԥrinin Iormalasmaga basladigi dövrlԥrdԥn mövcud olmus, sonralar ümumxalq, daha
sonralarisԥ milli dil sԥciyyԥsi dasiyanbudillԥrin Irazeologiyasi tԥrkibindԥ islԥnԥrԥk indiyԥ qԥdԥr gԥlib
çixmisdir. Ԥlbԥttԥ, müstԥqil türk dillԥrinin tԥsԥkkülündԥn sonra zԥmanԥmizԥ qԥdԥr dilin basqa sahԥlԥrindԥ
oldugu kimi, burada da ayrilan cԥhԥtlԥr meydana gԥlmisdir ki, bu da hԥmin dillԥrinmüstԥqil inkisaIi ilԥ
ԥlaqԥdar olaraq ortaqli cԥhԥtlԥrin müԥyyԥn dԥrԥcԥdԥ zԥiIlԥmԥsinԥ sԥbԥb olmusdur. Yaxud bu dillԥrin hԥr
birindԥ özünԥmԥxsus Irazeoloji vahidlԥr dԥ Iormalasmisdir |11, s. 65-66;53,s.22|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ belԥdir. Hԥm qohumtürkdillԥri ilԥ ortaq, hԥm dԥ spesiIik Irazeologizmlԥr
bu xalqin dilindԥ dԥ zԥngindir. Mԥsԥlԥn, özünԥmԥxsus Irazeologizmlԥr:
Ortaluga çԥpԥr atmax: O vakit «gürcülԥsԥnlԥr» ortaluga çԥpԥr atiyer /I.Sahzadԥ ogli/,
Ömrüsökülmax:Vԥtԥn hԥsrԥtindԥn ömrüm söküldi//Gözümdԥn axiyer yas birԥr-birԥr /L.Sagrizeli/,
Yürԥginԥ qor salmax: Yanuxli hava idi. Nԥlԥsi dagi-dԥrԥyi lԥrzԥyԥ götüriyerdi, bütün insanlarin yürԥginԥ
qor saliyerdi /S.Adigünli/.
Uzun yoli dutmax: Siz çox uzun yoli turtmisiz. Bizlԥr isԥ kesa yoli /I.Sahzadԥ ogli/.
Frazeologizmlԥr axisqalilarin dilindԥ dԥ müxtԥliI Iormalarda iIadԥ olunur:
Atalarsözü/ԥski sözlԥr -deyirlԥr/ vԥ mԥsԥllԥrlԥ: Dünyay umidinԥn yemislԥr; Dԥrd çԥkԥn insanin yüzi
gülmԥz; Bizԥ dԥ bir gün dogar vԥ s.
Adlarla:qaragün,sönmԥz yürԥk, dag baba, dar hԥyat, tas yürԥk, dԥrdin acisi, qaynar dünya vԥ s.
Qara gün bu basibԥlali xalqi sixisdiriyerdi /I.Sahzadԥ ogli/,
Biriklԥrdür dolax-dolax
Dag babanin gözü bulax /c.Xalidov/,
Ԥldԥn gedԥr ömür, hԥyat,
Azmioldibudarhԥyat /I.Sahzadԥ ogli/,
Tԥkcԥ ԥsgԥrlԥr tas yürԥkliydi, verilԥn tapsuruga görԥ onlar belԥ dԥ olmalliydilar /S.Adigünli/,
Disԥrkilԥr bizim dԥrdi nԥ bülir,
Dԥrdin acisini Vԥtԥnsiz bülür /L.Sagrizeli/,
Çapdim ati, dünya böyük
Qaynardünyabԥnԥ sönük.
Fe
Yürԥkdԥ qԥm bitürmax: Allah deyib oturmisux, Yürԥkdԥ qԥm bitürmisux /I.Sahzadԥ ogli/,
Dԥrdi qԥmԥ qatmax: hayiI, çox sey yitürmisux, Dԥrdi qԥmԥ qatem, Allah /I.Sahzadԥ ogli/,
Sihiri açammax: Fԥlԥk bizi sihirlamis, baglamis, Bu sihiri açamadim, Vԥtԥnim (L.Sagrizeli),
Perik düsmax: Perik düsdux quslar kimi yuvadan, Ömür sürdüx hԥsrԥtinan, qԥminan /G.Sahin/,
Yola vurmax: Bizi yola vurmaga /yola salmaq -Azԥrbaycan dilindԥ - I.K./ az qala bütün köv yigilmisdi
/G.Sahin/,
Intizar çԥkmԥx: Onlar da davadakilԥrinin intizarini çԥkiyerdilԥr /S.Adigünli/,
Gözԥ degmԥx: Sindiluga ailԥnin böyüki sayilan on dörd yasli MԥndüI gԥlinin gözünԥ degmԥdi /I.Sahzadԥ
ogli/ vԥ s.
IV FԤ6ø/025)2/2*ø<$
IV FԤSøL
MORFOLOGøYA
6g=h1025)2/2-,4858/8ù8
Dilsistemindԥ sözikisԥviyyԥdԥ öyrԥnilir: Mԥntiqi-semantikvԥ struktur-qrammatiksԥviyyԥlԥrdԥ. Sözün
morIoloji qurulusu ikinci sԥviyyԥdԥ tԥdqiq edilir. Burada sözün qurulus imkanlari, morIoloji
paradiqmalari nԥzԥrdԥn keçirilir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ sözün morIoloji qurulusunun maddi göstԥricilԥri öz hԥyatiliyini vԥ
özünԥmԥxsuslugunu mühaIizԥ edib saxlamisdir. Tԥdqiqat göstԥrir ki, morIoloji qurulusca Axisqa dili zԥiI
inkisaI etmisdir. Sԥkilçilԥrin birvariantda qalmasi, digԥr türk dillԥrindԥ oldugu kimi çoxvariantliliga meyl
etmԥmԥsi bu baximdan sԥciyyԥvi sayila bilԥr. Birvariantli sԥkilçilԥr bunlardir: çi, ci, li, lux vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ çox zaman çi sԥkilçisi ԥvԥzinԥ ci sԥkilçisi islԥnir. Mԥsԥlԥn:
Biz qus idux uçaridux havada,
Avci vurdu düsürtdilԥr yuvadan/Folklornümunԥsi/.
MüasirAzԥrbaycan dilindԥ dörd variantda islԥnԥn -liq sԥkilçisi Axisqa dilindԥ yalniz birvariantlidir /lux/.
Nԥ aylux var, nԥ illux var ԥsgԥrԥ,
SԥIԥrbԥrlux bizԥ vermԥz tԥzkirԥ /türkü/;
Vԥtԥnsizlux böyük dԥrddir bilԥnԥ /Ilyas Idrisov/.
-lux sԥkilçisi qohumluq terminlԥrinԥ ԥlavԥ olunaraq ögey qohumluq mԥ"nasini iIadԥ edԥn isimlԥr ԥmԥlԥ
gԥtirir: analux, babalux, bacilux vԥ s.
-lux sԥkilçisi - gil sԥkilçisinin Iunksiyasini yerinԥ yetirir: bacilux /bacigil/, kardaslux /kardasgil/ vԥ s.
-lux//nux sԥkilçisi adlara qosularaq keyIiyyԥt, xasiyyԥt, pesԥ, hal-vԥziyyԥt, yer vԥ ԥsya bildirԥn isimlԥr
ԥmԥlԥ gԥtirir: Tagin üstündԥ düzԥnnux da bir göl var. Yazluxda padisah vԥzir-vԥkilinԥn bekliyer /"Sah
Abbasinԥn usta" nagilindan/.
Lԥncpԥrluxda yox barabari/S.Bayraqdarova/vԥ s.
-çax sԥkilçisi: qabçax /tas/, yançax, qolçax, sarimçax vԥ s.
Azԥrbaycan dilinin dialektlԥrindԥ /Zԥngilan, Baki, Salyan/ bu sԥkilçiyԥ bu vԥ ya digԥr Ionetik variantlarda
tԥsadüI olunur |12, s. 174; 64, s. 110|.
-gac sԥkilçisi: tutgac /ԥlcԥk/, yaslangaç /yastiq/ vԥ s.
-çuk sԥkilçisi: qolçuk /Ol yanma, sol yanima, gԥl otur yanima, Nazik de nazik qolçuklarin sarçi dԥ
boynuma/.
-cux sԥkilçisi: boncux, qizilcux vԥ s.
-ciy sԥkilçisi: mԥniciy, yabanciy, anaciy vԥ s.
-çԥ sԥkilçisi: kԥpçԥ,çömçԥ vԥ s.
-mac sԥkilçisi: tutmac, bazlamac. "Bazlamac" sözünԥ "Kitabi-Dԥdԥ Qorqud"da da rast gԥlirik: ... Ԥlin-
yüzünyumadantoquzbazlamacilԥn bir küvlԥk yogurd gԥvԥzlԥr |38, s. 99|.
Azԥrbaycan dilinin qԥdim dövrlԥrindԥ bu sԥkilçi ilԥ bulamac, bozlamac,dökmԥc, tutmac, kԥsmԥc kimi
xörԥk adlari düzԥldilmisdir.
-lux /nux/ sԥkilçisi bu ԥhalinin dilindԥ kԥmiyyԥt kateqoriyasinin maddi göstԥricisi kimi dԥ çixis edir. Bu
ԥlamԥt hԥmin dili digԥr türk dillԥrindԥn Iԥrqlԥndirir. Mԥsԥlԥn: Onnux /onlar/ hönkür-hönkür agladi.
Tavarlugi /davarlari/ çöllԥrԥ haydalasana, kiz! Adamlux /adamlar/ dad-Iԥryad qopardi vԥ s.
Birvariantli -li sԥkilçisi: Qarli-buzli daglar haxlima gԥldi /Ilim Sahzadayev/.
- li sԥkilçisi ni sԥklindԥ dԥ adi danisiq dilindԥ islԥnir:
Toromannilԥr çarsi - bazarda eydir /nagillardan/
Sözköklԥrindԥ "i"-lԥsmԥ hadisԥsi zԥiI sԥkilçilԥsmԥnin tԥzahürüdür: qoxi /KԥrԥnIil qoxi neynar/; qapi /Dar
günündԥ qapin açan oldumi/ vԥ s.
Buhadisԥ, yԥ"ni i,u,ü saitlԥrinin yerinԥ "i"-nin islԥnmԥsi ahԥng qanununun pozulmasina gԥtirib çixarir.
Bԥ"zi söz köklԥrindԥ dԥ inkisaIin lԥng getdiyi müsahidԥ olunur. Mԥsԥlԥn: tü ԥn qԥdim köklԥrdԥndir. Bu
sözün sonraki inkisaIi asagidaki kimi olmusdur: tü -tüü-tüy-tüq- tük. Axisqa türklԥrinin dilindԥ bu söz
"tüy" Iormasinda qalmis, daha inkisaI etmԥmisdir /Tauxun kandinda tüy vardi/.
Dilin inkisaIi analitik Iormalarin öz yerini sintetik Iormalara verilmԥsi ilԥ dԥ sԥciyyԥlԥnir. Lakin bu
ԥhalinin dilindԥ sintetizmԥ meyl zԥiI oldugundan analitik Iormalar hԥlԥ dԥ saxlanilmisdir: bԥnԥ qalsa, sana
qalsa/mԥncԥ, sԥncԥ/.
-duc sԥkilçisi: sagduc, solduc:
Asiq sözüni baslasin,
Düsmԥnlԥr isini boslasin,
MövlansiziçiItsaxlasin,
Aga güvԥgi, bԥg sagduci
/Qԥribԥm bu vԥtԥndԥ, 73/
-ma sԥkilçisi: atma, basdurma, buglama, bozlama, sovutma, kavurma, çixirtma, kazma, sirma, kovrama vԥ
s.
-im sԥkilçisi: kԥsim.
-ix sԥkilçisi: anix /anixlamax -toygününübԥlli etmԥk/.
-gun sԥkilçisi: burgun, vurgun.
Ibrigin uci burgun,
Üçyigitbԥnԥ vurgun /mani/
-gԥk sԥkilçisi: süzgԥk /süzgԥc/, ilgԥk.
-gԥnc sԥkilçisi:yüzgԥnc /üzmԥk/.
-çax sԥkilçisi: burçax /ԥmԥk alԥti/
-a sԥkilçisi: çap¹a /Sapanla çapa dünyaya bԥslԥr - ԥski söz/.
-qax sԥkilçisi: oturqax /oturqax mindԥri/. Indi müasir Azԥrbaycan dilindԥ arxaiklԥsmis - qax sԥkilçisinin
aq- qa kimi derivatlari mövcuddur,"oturqax"sözüisԥ dilimizdԥ "otaq" sԥklindԥ daslasmisdir.
Asemantik sԥkilçilԥrin qaliqlari sözün tԥrkibindԥ açiq-askar hiss olunur. Mԥsԥlԥn: köçmԥkcilux -
köçkünlükmԥ"nasinda: Çünki bizim millԥtԥ köçmԥkçilux yazilmisdir /I.SԥIil/; Yangilis - yanlis
mԥ"nasinda: Yangilis vԥ ԥgri yola düsԥnlԥri naletliyerim /G.Sahin/.
- lük sԥkilçisi baxmayaraq ki, qԥdim xüsusiyyԥtԥ malikdir, bununla belԥ, "bu böyüklük hökümԥt"
birlԥsmԥsindԥki "böyük" sözünün tԥrkibindԥ asemantikdir.
- lux sԥkilçisi "daglux havasi" ismibirlԥsmԥsinin birinci tԥrԥIindԥ lüzumsuz yerԥ islԥdilmisdir.
Daglux havasi yaradur
Daglar bԥnim yürԥgimdԥ /c.Xalidov/
Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ ikiqat mԥnsubiyyԥt sԥkilçisinin "si" hissԥsi sözdԥ artiqdir
Millԥtin çoxusi dԥrdli
Dԥrddԥn beli iki qatli /YitginQomoroli/
cԥbrayil keçid sivԥsindԥ bu xüsusiyyԥtԥ rast gԥlmԥk olur.
ø;7ø6$5/$5
4.2.NITQHISSԤLԤRI
SözünmorIolojistrukturunitqhissԥlԥri adlanan qrup daxilindԥ arasdirilir. Sözün hansi ԥlamԥtlԥri kԥsb
etmԥsi, maddilԥsmԥsi, Iunksiya vԥrolu,ԥsas vԥ yardimçi xüsusiyyԥtlԥri vԥ s. bu qrup daxilindԥ öyrԥnilir.
ø6,0
Güclüyadtԥ"sirlԥr ԥhatԥsindԥ olmasina baxmayaraq, Axisqa türklԥrinin dilindԥ milli orijinal
xüsusiyyԥtlԥr qorunub saxlanmisdir.
MüxtԥliI predmetlԥrin adlarini bildirdiyi üçün isimlԥri asagidaki növlԥrԥ ayirmaq olar:
1. Sԥxs adlarini bildirԥn isimlԥr. Xüsusi adlarin bu növünԥ kisi vԥ qadin adlari, Iamiliyalar vԥ lԥqԥblԥr,
elԥcԥ dԥ nԥsil adlari daxildir. Axisqa türklԥrinindilindԥ islԥdilԥn sԥxs adlarini asagidaki kimi
qruplasdirmaq olar:
a) Kisi adlarindan ibarԥt olan isimlԥr: Abbas, Abdul, Bekir, Vԥtԥn, GaIur, Dԥmür, Ismԥt, Kԥtib, Ilim,
Osman,Fԥzli, Hԥmit vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ mürԥkkԥb kisi adlari da çox islԥnir:LԥtiIsah, Mԥrdali, Dursunali, Ԥmürxan,
Bekzadԥ, Tԥhԥrmirzԥ, Elbԥqi, Sahzadԥ vԥ s.
b) Qadin adlarindan ibarԥt olan isimlԥr: Asli, Altun, Bԥlkiya, Qԥvhar, Qünԥs, Dԥstԥ, Ipԥk, Kԥbirԥ, Niqԥr
(sadԥ), Yazqül, Sahsԥnԥm, Narqül, Narqözöl, Mahsԥkԥr, Janxanim, Qülbahar,Qüldԥstԥ, Bagdaqül
(mürԥkkԥb).
v)Familiyabildirԥn isimlԥr -ov,-yev,-yeva sԥkilçilԥri ilԥ düzԥlir: AkiIov, Abidov, LԥtiIov, Aslanova,
Binaliyeva,Heydarovavԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ gürcü, qazax Iamiliyalarini bildirԥn isimlԥrԥ dԥ rast gԥlirik. Bu da, onlarin
hԥmin ԥrazilԥrdԥ tarixԥn yasamalari ilԥ ԥlaqԥdardir: Beridze, Kiknadze, Qoqolasvili /gürcü/, Raxmatullin,
MustaIina/qazax/.
q)Lԥqԥblԥrdԥn ibarԥt olan xüsusi isimlԥr. Ad yasagi ilԥ bagli olaraq Axisqa türklԥri bir -birinԥ lԥqԥblԥrlԥ
dahaçoxmüraciԥt edirlԥr. "Bir-birinԥ çox vaxt adla yox, mԥhz belԥ iIadԥlԥr vԥ lԥqԥblԥrlԥ müraciԥt
etmԥlԥri, yԥ"qin ki, qԥdim magig tԥsԥvvürlԥrin, insani sԥrdԥn qorumaga yönԥlmis ad yasaginin qaligidir"
/27, s. 89/. Axisqa türklԥri arasinda yayilmis ԥsaslԥqԥblԥr bunlardir: Aprak /tԥnbԥl/, Beç-sԥmԥ /yelbeyin /,
Verasiya/avara,sԥIil/, Qabaquyrux /yekԥbas, lovga/, Sosi /acgöz/, Hoyrat /eybԥcԥr/, Quduz böcek /ԥsԥbi,
çilgin/, Nakubal /balacaboy/, Posa /sԥIil/, Peçxat /ԥl-ayaga dolasan adam/, Palabuyrux /lovga/, Sürünti
/gԥzԥyԥn/, SünԥIԥ /acgöz, qarinqulu/, Soxax süpürgԥsi /gԥzԥyԥn adam/, Ԥgri /yovusmaz adam/, Gecrԥvi
/dԥcԥl, zԥhlԥtökԥn/, Xinzir /kobud/, Çibil /Iagir/, Manqurt /tԥnha, yad/, Fetil /zԥiI/, Tazlax, Sirix, Filiç
boyli /uzun adam/,Agziqara (Rԥhim), Zarxos (QaIur), Qanli (Osman), Qurd (cԥlԥm), Dinbil (Xԥlil), Tilos
(Xԥlil), AtqaIa (Mԥcid), Zibil (Mԥhlüd), Zԥhԥt /Zԥhԥddin/, Samo /Sԥhmԥndԥr, TԥIo /TԥvIik/, Fato
/Fԥtimԥ/ vԥ s.
d)Nԥsil adlarindan ibarԥt olan isimlԥr. Nԥslin mԥnsԥyi nԥsil adlarinda, taximlarda ԥks olunur. Axisqa
türklԥrindԥ nԥsil adlari soy-kök, pesԥ-sԥnԥt, tarixi xidmԥtlԥr nԥticԥsindԥ meydana çixir. Taximin hԥr
birindԥ bir neçԥ ailԥ, Iamiliya ԥks olunur. Axisqa türklԥrindԥ, ԥsasԥn, -gilvԥ -lar,-lԥr sԥkilçilԥri ilԥ
ԥmԥlԥ gԥlԥn taximlar çoxluq tԥskil edir: Balcigil, Dabaxgil, Badurgil, Bampagil, Torogil, Qocagil,
Çolakgil,Mehrigil,Qoryagil,Çobangilvԥ s.
- Gil sԥkilçisi mürԥkkԥb taxim adlarina da qosulur: SԥIԥrdԥdԥgil, Saracogullarigil, Süliagagil,
Qayadԥdԥgil, cosgundԥdԥgil, Ömürdԥdԥgil, Topalogullarigil, Yavanogullarigil, caniogullarigil vԥ s.
-lar,-lԥr sԥkilçili taxim adlari: Boranlar, Abdurazaxlar, Totoslar, Kirtanalar, Lanqalar, Hԥkimgillԥr,
Qirimlar, Bayraqdarlar, Gidellԥr vԥ s.
2. Ümumi insan adlarindan ibarԥt olan isimlԥr. Belԥ isimlԥr qohumluq bildirԥn terminlԥrdԥn ibarԥtdir:
dada /böyük qardas/, nԥnԥ, baba, ana, torun /nԥvԥ/, söbere /nԥticԥ/, söpsek /kötücԥ/, görüm /baldiz/, abla
/böyük baci/, koja /ԥr/, kari /arvad/ vԥ s. Ana qizina taxt vermis, baba qizina baxt vermis /ԥski söz/; Kari
yüzliadamnan,adamyüzlikaridԥn ԥlhԥzԥ /ԥski söz/; Yengԥlԥrin evinԥ düsmüs /türkü/ vԥ s.
3. Heyvan adlarini bildirԥn isimlԥr. Belԥ isimlԥr zooloji terminlԥrdԥn ibarԥtdir: tavar, tay, oglax, avi, sigin,
tavsan, douuz, kuzi vԥ s. Gezԥrdiiçindԥ avisi, kurdi /Ilim Sahzadayev/, Büzüler porsux kimi /herslatma/,
Avi mesԥdԥn küsmüs... /ԥski söz/, At olmiyan yerdԥ esԥg dԥ atdur /ԥski söz/, At yerinԥ esԥg baglama /ԥski
söz/vԥ s.
4. Bitki adlarini bildirԥn isimlԥr: kirԥz /gilas/, jԥuüz /qoz/, ulaI /dari/, pirinç /düyü/, çarxala /çugundur/,
qül,lԥlԥ, kar çiçԥqi, mԥnԥmsԥ vԥ s. Bag basinda kirԥzlԥr, Nԥçün meyva vermazlar /mani/; Pirincli plavda
büsürdilԥr /türkü/; Güzԥ yaxin meyvԥlԥri dösrulur; Pantasi, Iüruci, haxlima gԥldi /Ilim Sahzadayev/ vԥ s.
5.Bԥdԥn üzvlԥrinin adlarindan ibarԥt olan isimlԥr: yüz, arin, yanax, boyun, bogaz, ԥl, bel, parmax, kiç vԥ
s.
6. cansiz ԥsyalarin adlarindan ibarԥt olan isimlԥr: zandux, çirag, tas, yastux, orax, mԥndil vԥ s.
7. Pesԥ, vԥziIԥ vԥ ixtisasla bagli isimlԥr: Meyxanaçi/Meyxaniçidԥn sahit istԥdilԥr, sԥrxosi göstԥrdi /ԥski
söz/; zurnaçibasi /Zorun var isԥ, zurnaçibasi ol /ԥski söz/, Avci /Avci vurdu düsürtdilԥr yuvadan /türkü/.
8.Toponimikvahidlԥrdԥn ibarԥt olan isimlԥr: Varxan, Seniban, Abastuban, Lase, Kikinet,Pulate,
Zediban, cela, Adigün, Zanav vԥ s.
9.Mücԥrrԥd mԥIhumlarin adlarini bildirԥn isimlԥr: hetmat /Nԥ hekmatdur - kavussam da, ayrilsam da yasi
sel-sel/cabirXalidov/,Hԥsrԥt /hԥsrԥt çԥkdim, sԥni gördüm /cabir Xalidov/, qürbԥt /Qürbԥtlԥrdԥ kimsԥn
yoxmi,tԥkmisin /Ilyas Idrisov/ vԥ s.
Ismin qurulusca növlԥri. Digԥr türk dillԥrindԥ oldugu kimi, Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ ismin qurulusca
üç növü vardir: a/ sadԥ isimlԥr; b/ düzԥltmԥ isimlԥr; v/ mürԥkkԥb isimlԥr.
Sadԥ isimlԥr. Axisqa türklԥrinin dilindԥ sadԥ isimlԥrin çoxu tԥkhecalidir: es, yo, tas, tas, av, as, ög, ox, yil
vԥ s. Ikihecali sadԥ isimlԥr dԥ bu dildԥ çoxluq tԥskil edir: abla, torun, koja, dünqür, yenqԥ, kütԥn, ԥtmԥk,
tԥrԥk vԥ s.
Üçhecali sadԥ isimlԥr ԥsas e"tibari ilԥ onomastik vahidlԥrdԥnibarԥtdir: Qülzԥdԥ, Qüldԥstԥ, Narqözöl,
Bagdaqül, Janxanim vԥ s.
Elԥ sadԥ isimlԥr vardir ki, bunlar digԥr türk dillԥri ilԥ müqayisԥdԥ islԥkliyini itirmԥmisdir: siqa /kirsԥ/,
tagara /tԥknԥ/, kersan /lԥyԥn/, lazut /qargidali/, enista /kürԥkԥn/, yegan /baci vԥ qardas usagi/, güz /payiz/,
elti /qardas arvadlari arasindaki qohumluq münasibԥtlԥri/, es /yasid, yoldas/ vԥ s.
Busadԥ isimlԥrԥ qԥdim türkdilli abidԥlԥrdԥ dԥ rast gԥlmԥk olur |177; 178; 179|.
Düzԥltmԥ isimlԥr. Axisqa türklԥrinin dilindԥ bir sira isim düzԥldԥn sԥkilçilԥrin türk dillԥrindԥ qarsiliqlari
vardir, lakin mԥhsuldarliq baximindan diIerensial cԥhԥtlԥr dԥ müsahidԥ edilir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ isim düzԥldԥn sԥkilçilԥr mԥhsuldar vԥ qeyri -mԥhsuldar olmaqla Iԥrqlԥnir.
Mԥhsuldar sԥkilçilԥr digԥr türk dillԥrindԥ islԥnԥn isim düzԥldԥn mԥhsuldar sԥkilçilԥrdԥn variantlarina,
bԥ"zԥn dԥ yaratdigi sözün mԥ"nasina görԥ Iԥrqlԥnir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ isim düzԥldԥn sԥkilçilԥr ad vԥ Ie"llԥrԥ artirilir.
1.Adlardanisimdüzԥldԥn sԥkilçilԥr.
-çi sԥkilçisi. Bu sԥkilçi Axisqa türklԥrinin dilindԥ ԥn çox islԥnԥn sԥkilçilԥrdԥndir. Bu sԥkilçi hԥmin dildԥ
birvariantda islԥnir vԥ pesԥ, sԥnԥt, mԥsgԥlԥ, adԥt, xasiyyԥt vԥ s. mԥ"nali sözlԥr düzԥldir.
Nümunԥlԥr: Basmaçilar -dasnaklar hücum etdilԥr, Günԥhsiz türklԥri oda atdilar /Müsԥddin/;
Meyxanaçidԥn sahit istԥdilԥr, sԥrxosi göstԥrdi /ԥski söz/, Yalançinin quyrugi pesindԥ olur /ԥski söz/,
Xalamԥvçi dür /danisiqdan/, Ԥvçi -düzԥlmԥ isiminԥ qԥdim türk yazili abidԥlԥrindԥ rast gԥlinir |66, s.
133|.Türkdillԥrindԥ ԥn qԥdim sözdüzԥldici sԥkilçilԥrdԥn olan -çi, -çiOrxon-Yeniseyabidԥlԥrindԥ dԥ
islԥk olmusdur. Müasir Azԥrbaycan, türk, tuvin, sor, kumik, qirgiz dillԥrindԥn Iԥrqli olaraq, abidԥlԥrdԥ bu
sԥkilçinin, ԥsasԥn, iki variantina rast gԥlinir.
-çi sԥkilçisi vasitԥsilԥ Azԥrbaycan dilinin dialekt vԥ sivԥlԥrindԥ bir sira yeni sözlԥr yaranmisdir. Mugan
qrupu sivԥlԥrindԥ islԥnԥn ayagçi, baltaçi, börkçi /papaqçi/, yamagçi /pinԥçi, çԥkmԥçi/, asigçi, obaçi,
becԥrԥnçi, çalançi, bagbançi sözlԥri bu qԥbildԥndir |7, s. 75,76|.
-çi sԥkilçisinin Axisqa türklԥrinin dilindԥ inkisaIi hԥlԥlik müsahidԥ olunmur. InkisaI, hԥr seydԥn öncԥ,
variantlasma ilԥ bagli ola bilԥr. Yԥ"ni - çi sԥkilçisinin gԥlԥcԥkdԥ bu dildԥ yeni variantlar qazanacagi
gümanedilir.Müasirtürkdillԥrindԥ bu sԥkilçi daha genis yayilmisdir.
-lux//-nux sԥkilçisi. Müasir türk dillԥrindԥ mԥhsuldar sԥkilçilԥrdԥndir. Ԥksԥrԥn dörd variantda islԥnԥn bu
sԥkilçi Axisqa türklԥrinin dilinin morIologiyasinda iki variantda qalmisdir. Halbuki Azԥrbaycan dilinin
dialektlԥrindԥ bu sԥkilçinin 40 variantina rast gԥlinir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ -lux//-nux sԥkilçisi adlara artirilaraq keyIiyyԥt, xasiyyԥt, ԥlamԥt, pesԥ, hal-
vԥziyyԥt, yer vԥ ԥsya iIadԥ edԥn isimlԥr ԥmԥlԥ gԥtirir: adamlux, insannux, qullux, satgunlux, eylux, azlux,
çoxlux,samannux,dirgannux,ԥrgԥnnux vԥ s.
-lux sԥkilçisi qohumluq bildirԥn sözlԥrԥ ԥlavԥ olunaraq ögey qohumluq mԥ"nasini iIadԥ edԥn isimlԥri
ԥmԥlԥ gԥtirir: bacilux, qardaslux, analux, babalux vԥ s.
Nümunԥlԥr:
Diyerki,oninanbizbaciluxoldux;Onunki analux iydi /danisiq dilindԥ/.
Qohumluqbildirԥn sözlԥrԥ artirilan lux sԥkilçisi bԥ"zԥn -gil sԥkilçisinin Iunksiyasini yerinԥ yetirir.
Mԥsԥlԥn: xalalux /xalagil/, emilux /emigil/, bacilux /bacigil/ vԥ s.
Nümunԥlԥr:
Ansa bacilux /bacimgil/ gԥldimi ondan?Analux/anagil/neragetdi?
-li-ni sԥkilçisi. Bu sԥkilçi vasitԥsilԥ Axisqa türklԥrinin dilindԥ müxtԥliI mԥ"nali isimlԥr ԥmԥlԥ gԥlir: köyli
/kԥndli/, kövli, pulateli, tormanli, sihirli /seyirli/, atli /gԥlini gԥtimԥk üçün gedԥn adam/vԥ s.
-ci sԥkilçisi. Axisqa türklԥrinin dilindԥ birvariantlidir. Bizim dilimizdԥki -çi sԥkilçisinin Iunksiyasini
yerinԥ yetirir. Belԥ bir xüsusiyyԥtԥ digԥr türk dillԥrindԥ rast gԥlmԥk olmur. Nümunԥlԥrԥ diqqԥt edԥk:
Mԥhԥmmԥd ԤIԥndi qisa bir vaxtda bir çox gԥnc müԥllimlԥr vԥ yazicilar yetisduriyer |48, 03.VII.1992|,
Zorbacidirbizimsiçan|27,s.136|.
-nax sԥkilçisi. Axisqa türklԥrinin dilindԥ bu sԥkilçi ilԥ topluluq mԥ"nasini iIadԥ edԥn isim düzԥltmԥk olur:
"yignax": Axisqada ԥn gözԥl el adԥtlԥrindԥn biri dԥ "yignax" olmusdur. -Yazdabirneçԥ yaxin kԥndin
adamlari toplasib bir ayliga daga "tamasaya çixardilar", "yignax" vaxti çalgi çalinar, cԥng tutular, el-oba
sԥnlԥnԥrdi |27, s. 79|; dutnax:
Dutnaxyerimyoxki,
Sikayat edem//Gözümdԥn axiyer yas birԥr-birԥr (L.Sagrizeli)
-lax sԥkilçisi: otlax, yaylax, kislax vԥ s. Bu sԥkilçi ilԥ Axisqa türklԥrinin dilindԥ yer mԥzmununu iIadԥ
edԥn isimlԥr Iormalasir: Mal-qarayaylaxdauzun-uzadimԥlԥsiyerdi |70, XI.1992|; Tavarlar kislaxa
gԥliyerlar |70, XI.1992|.
-lax sԥkilçisi ilԥ yanasi olaraq Axisqa türklԥrinin dilindԥ -lay sԥkilçisindԥn dԥ istiIadԥ olunur:
Orta Asiyanin yilan mԥliyan otlaylari |70, XI.1992|; Bir qaris paprozun uzuni, aldi çaylayi duman, Allah.
|70,XI.1992|.
-çaq sԥkilçisi. Axisqa türklԥrinin dilindԥ bu sԥkilçi ilԥ ԥsya vԥ alԥt bildirԥn düzԥltmԥ isimlԥr ԥmԥlԥ gԥlir.
Mԥsԥlԥn:
Ah,xԥstԥ, xԥstԥ! Sorbani qoymur tasda / qabçaqda/ ԥski söz/. Bundan ԥlavԥ, bu sԥkilçi Axisqa türklԥrinin
dilndԥ "sallançaq", "yellԥnçԥq" isimlԥrini dԥ düzԥldir. Müasir Azԥrbaycan dilindԥ bu sԥkilçinin -caq,-cԥk
varianti islԥdilir |31, s. 35|.
Dialektlԥrimizdԥ -çax/-mçax/ sԥkilçilԥri ilԥ qol, yan vԥ sarim sözlԥrindԥn qolçax /biçin zamani qola
sarinan dԥri/, yançax /oturacagin bir tԥrԥIi-adamda/, sarimçax /qizlarin Novruz bayraminda agacdan
asdiqlari yellԥncԥk /isimlԥri düzԥlir. Misallar: - Qolçax bagliyillar ki, qilçix adamin qolun yemԥsin /T/. -
Yançagim agrer, hes yayimi yerԥ qoyԥmmerԥm. /S./ - Qizdar sarimçax asiI yellԥnillԥr /M7/ |12, s. 174|.
Bu sԥkilçi /-çax/Qubadialektindԥ vԥ Salyan rayonu sivԥlԥrindԥ -çag sԥklindԥ islԥnir |64, s. 110|. Hԥmin
sԥkilçiyԥ çok Iormasinda müasir özbԥk dilindԥ: maktançok "lovga". Özbԥgistanda yasayan türklԥrin
dilindԥ: maxtançax sԥklindԥ tԥsadüI edirik |186, s. 174|. "Yellԥncԥk" sözünün sonundaki "-cԥk" sԥkilçisi
müasirqaqauzdilindԥ "qoç" Iormasindadir: sallancaq /Axisqa türklԥrinin dilindԥ/ -sallanqoç/müasir
qaqauzdilindԥ/; yellԥnçaq /Axisqa türklԥrinin dilindԥ/ -yellԥnqoç /müasir qaqauz dilindԥ |186, s. 173|.
-gaç sԥkilçisi. Bu sԥkilçi ilԥ Axisqa türklԥrinin dilindԥ "yaslangac" /balis/, "tutgac" /ԥlcԥk/ sözlԥri ԥmԥlԥ
gԥtirilmisdir.
-çuk-sԥkilçisi: qolçuk.
Ol yanima, sol yanima, gԥl otur yanima,
Nazik de nazik qolçu klarin sarçi dԥ boynuma |27, s. 165|. Göründüyü kimi, "-çuk" sԥkilçisi Axisqa
türklԥrinin dilindԥ kiçiltmԥ mԥ"nali isimlԥr düzԥldir. Müasir Azԥrbaycan dilindԥ bu sԥkilçinin vԥziIԥsini -
ciq sԥkilçisi yerinԥ yetirir: evcik, gözcük.
-ci y sԥkilçisi: mԥniciy, yabanciy, anaciy vԥ s.
Bu sԥkilçi ilԥ Axisqa türklԥrinin dilindԥ ԥzizlԥmԥ mԥ"nali isimlԥr ԥmԥlԥ gԥlir:
MüasirAzԥrbaycan dilindԥ ciy sԥkilçisinin Iunksiyasini -cigaz sԥkilçisi yerinԥ yetirir: qizcigiz, anacigiz,
evciyԥz vԥ s.
-cuq,-cux sԥkilçisi ilԥ: boncuq, qizilcuq vԥ s.
"Bon" sözü "boyun" sözünün ilkin Iormasidir. Axisqa türklԥrinin dilindԥ hԥmin Iormasini indi dԥ
saxlamisdir. "Bon" sözünԥ artirilan "cuq" sԥkilçisi ilԥ zԥrgԥrlik termini ԥmԥlԥ gԥlmisdir. Alboncugu sari-
qԥhvԥyi rԥngdԥ olur, bir il usaq onu üstündԥ gԥzdirir, suya salib suyunu içirdilԥr. |27, s. 98|;
Inci boncuq boynunda,
Bir oglanin koynunda|27,s.131|.
"Orxon-Yenisey"abidԥlԥrindԥ bu sözün "bocuq" Iormasina rast gԥlirik. Görünür, sözün ilkin Iormasi "bo"
olmus, sonradan inkisaIla bagli türk dillԥrindԥ müxtԥliI variantlar ԥmԥlԥ gԥlmisdir. bo-bon-mun-boyun
/bocux,boncux,muncux,boyuncux/
"Qizilcux" - bitki adidir. Axisqa türklԥri zogala qizilcux deyirlԥr.
Görünür, türkdilli xalqlarda "qizil yel" xԥstԥliyinin adi da bu bitkinin adi ilԥ baglidir. "Qizilcux" /zogal/
buxԥstԥliyin dԥrmanidir. Yel ayaq agrisina qizilcugu qaynadib ayagi onun suyunaqoyurlar.
-çux sԥkilçisi sԥxs adlarina vԥ siIԥtlԥrԥ dԥ artirila bilir:
Emim ogli Musacux,
Qoli-budi qisacuk |27, s. 132|.
-çԥ sԥkilçisi. "Orxon Yenisey" abidԥlԥrindԥ kԥp sözünԥ rast gԥlirik. kԥp tutdim /çömçԥ aldim/ |142, s. 36|.
"Kԥp" sözü qԥdim türksözlԥrindԥndir, "çömçԥ" mԥ"nasindadir. Axisqa türklԥri bu sözü "kԥp" kimi deyil,
"kԥpçԥ" sԥklindԥ islԥdirlԥr. Mԥsԥlԥn: Yag tasanda kԥpçԥnin bahasi olmaz /ԥski söz/.
-t sԥkilçisi: yogurt. Axisqa türklԥrinin dilindԥ hazirda islԥdilԥn bu sözԥ "Kitabi-Dԥdԥ Qorqud"
dastanlarinin dilindԥ dԥ rast gԥlirik. Ancaq burada sözün sonuna "t" sԥsi yox, "d" sԥsi artirilmisdir: Gԥlin
ol kim soldiran soydir, sapadanca yerindԥn uru turar, ԥlin-yüzünyumadantoquzbazlamacilԥn bir küvlԥk
yogurd gԥvԥzlԥr, toyinca tiqa-basayeyԥr, ԥlin bögrinԥ urar. |38, s. 33|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ:
Yogurt içindԥ bԥkmԥz,
Bubԥkmԥz bizԥ yetmԥz,
Bu Varxanin qizlari
Davulsuzԥrԥ getmԥz /mani/.
BuIaktgöstԥrir ki, Axisqa türklԥrinin dilini yalniz Azԥrbaycan dilinin müasir vԥziyyԥti ilԥ deyil,"Dԥdԥ
Qorqud"diliilԥ müqayisԥ etmԥk yaxsi olardi. ProIessor Samil Qurbanovun göstԥrdiyi kimi, "Ölmԥz
"Dԥdԥ Qorqud"un dili onlarin dilinԥ daha çox yaxindir. Heç olmasa, "Dԥdԥ Qorqud"un xatirinԥ bu dili
mԥhv olmaqdan qorumaq lazimdir |44, IV-V.1992|.
-mac sԥkilçisi: Bu sԥkilçi qԥdim sԥkilçilԥrdԥndir, az mԥhsuldardir. Axisqa türklԥrinin dilindԥ iki sözdԥ
müsahidԥ edilir: tutmac, bazlamac: Oxlavisiz tutmac olmaz /ԥski söz/; -Elbirbozlamaynanbazlamlanur
da, biz bir qiriq bazlamaynan bazlamlanamazmuyux?|27,s.131|.
Mԥhsulun vԥ ԥldԥ edilmis nԥticԥnin adini bildirԥn bu sԥkilçi "bazlamac" sözünün tԥrkibindԥ "Kitabi-Dԥdԥ
Qorqud" dastanlarinin dilindԥ dԥ islԥdilmisdir: ԥlin-yüzünyumadantoquzbazlamacilԥn bir güvlԥk
yogurd gԥvԥzlԥr |38, s. 33|.
Azԥrbaycandilininqԥdim dövrlԥrindԥ bu sԥkilçi ilԥ dökmԥc, bulamac, bozlamac, umac, tutmac, kԥsmԥc
vԥ s. kulinariya terminlԥri düzԥldilmisdir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ "mac" sԥkilçisinin ԥn qԥdim Iormasi olan "maca" "mԥcԥ" sԥkilçisi dԥ islԥdilir:
Heç saxlamasin canin,
Bu raziqdur götür nanin,
Kԥrԥndԥki dԥstԥxanin,
Qalan qirmaca yiyan gönül /Usta Mürtԥz/
Bu sԥkilçi ilԥ ԥmԥlԥ gԥlԥn "dönmԥcԥ" sözünԥ dԥ tԥsadüI edirik.
H.Mirzԥzadԥ -macԥ, -mԥcԥ sԥkilçisinin ancaq "Dԥrbԥndnamԥ"nin dilindԥ oldugunu göstԥrir vԥ asagidaki
nümünԥni verir: Bir gecԥ hԥsarin dibinԥ agac vԥ kԥsmԥcԥ töküb. sԥhԥrԥ daxil oldular |55, s. 63|.
-tas, -dis sԥkilçisi: Bu sԥkilçi vasitԥsi ilԥ Axisqa türklԥrinin dilindԥ yoldasliqla, hԥmyerliliklԥ vԥ toy
mԥrasimi ilԥ bagli düzԥltmԥ isimlԥr Iormalasmisdir.Mԥsԥlԥn:- canim arxatas, nerԥ gediyersin? /"Sah
Abbasinԥn usta" nagilindan/; Dostlarim vԥ mԥslԥktaslarim, bԥdbԥxt o millԥtdir ki, dindԥn-sԥriԥtdԥn bol,
imamdan kasaddir |44, IV-V.1992|.
-dis sԥkilçisi Axisqa türklԥrinin dilindԥ -dici, -duci Iormalarinda da islԥdilir: Gԥlin evԥ girdikdԥn sonra
disarida "Sagdici -solducitürküsü"deyilir:
-kuç sԥkilçisi: cocux sallankuçda uçiyerdi /danisiq dilindԥn/. "Sallankuç" sözü "yellԥncԥk" demԥkdir.
"Kuç" sԥkilçisi ilԥ düzԥlԥn isimlԥrԥ Azԥrbaycan dilinin Mugan qrupu sivԥlԥrindԥ, hԥmçinin türkmԥn
dilindԥ tԥsadüI etmԥk olur.
-ma sԥkilçisi: Bu sԥkilçi ilԥ Axisqa türklԥrinin dilindԥ mԥisԥtlԥ bagli isimlԥr ԥmԥlԥ gԥtirilmisdir: Atmadan
atdilԥr bԥni /nagillardan/; Hԥr çagirilan evdԥn bu pesԥkar tԥkliIçiliyԥ müԥyyԥn bԥxsis /para, sirniyyat,
basdurma/ verilir |27, s.68|. Asagidaki sözlԥr dԥ bu qԥbildԥndir: buglama, bazlama, savutma, kavurma,
çixirtma, kazma, sirma, kavrama vԥ s.
-im sԥkilçisi: kԥs¹im (kԥsmԥk).
-ix sԥkilçisi: an¹ix: Nisanlanandan sonra cümԥ axsamlarindan birindԥ oglan adami qiz evinԥ toy gününü
bԥlli etmԥyԥ /anixlamaga/ vԥ toy sԥrbԥtlԥrini kԥsmԥyԥ -"kԥsim kԥsmԥyԥ" gԥlir |27, s. 68|.
-ig sԥkilçisi: Biligԥ, savada, haxilliluga vԥ gözԥl söylԥmԥyԥ görԥ duva etmԥyçün nԥsihԥt budur /Xalq
deyimlԥri/.
-gun sԥkilçisi: Ibrigin uci burgun,
Üçyigitbԥnԥ vurgun /mani/,
-üs sԥkilçisi: Birisi sԥnԥ sögsԥ vԥ sԥn dԥ sögüsinԥn cavab versԥn o sögüsdԥn sԥnԥ dԥ düsԥrmis /Xalq
deyimlԥri/.
-c sԥkilçisi: Dinimizin inanc vԥ ibadԥt ԥsaslarindan bԥ"zilԥri dԥ "54 Iars" adi ilԥ bir araya toplanmisdur
|48,03.VII.1992|.
-gün sԥkilçisi: Bu sԥkilçi ilԥ Axisqa türklԥrinin dilindԥ sԥxs bildirԥn isimlԥr Iormalasir: Adimi Yitgün
qoymis /Yitgin Qomoreli/.
-man sԥkilçisi: Qocamanlar bir-birköçdidünyadan
Nԥ anamiz, nԥ babamiz qalmadi /G.Sahin/.
Yazin ortasinda xarmanlar dolar.
Kusԥnlԥr barisur, toy-bayram olar /I.Sahzadayev/.
-gԥk sԥkilçisi: üzgԥk /süzgԥc/, ilgԥk. "Ilgԥk" sözünԥ daslasmis sԥkildԥ Azԥrbaycan dilindԥ dԥ rast gԥlirik.
-acax,-ԥcax sԥkilçisi: çixacax, yanacax vԥ s.
-am sԥkilçisi: tutam. Busöztürkmԥn dilindԥ dԥ eynilԥ islԥdilir.
-ԥnԥk sԥkilçisi: dԥgԥnԥk, ԥkԥnԥk: Tavarlar ԥkԥnԥgԥ qirdilar. Bu sԥkilçiyԥ Baki dialektindԥ dԥ rast gԥlirik:
ԥkԥnԥk, biçԥnԥk |66, s. 135|.
-üd sԥkilçisi: Ögüdԥ qulaq as, Tastan!
-in sԥkilçisi: ԥkin, biçin vԥ s.
-gԥn sԥkilçisi: ԥrgԥn.
-gԥnc sԥkilçisi: cocux yüzgԥnc /üzmԥk/ öyreniyerdi.
-ür sԥkilçisi: gԥlür.
-cԥk, -çԥk sԥkilçisi: ԥlcԥk, dilçԥk vԥ s.
-kar sԥkilçisi: Aganin vari gedԥr, xizmԥtkarin cani /ԥski söz/.
-dar sԥkilçisi: Asiq Sennik sԥnԥ yardur, Dedi: VԥIadarinvardur/mani/.
-uk sԥkilçisi: Boynumu buruk koydum,
El-günün qarsisindԥ /mani/
-duz sԥkilçisi: Çuvalduza yumrux vurulmaz |27, s. 118|. H.Mirzԥzadԥ yazir ki, Iars dilindԥn alinmis bu
söz sԥkilçi kimi tԥhriI edilmisdir. Mԥzmun e"tibari ilԥ pesԥ, predmet adlari bildirir. Azԥrbaycan dilindԥ
çoxazmԥhsuldar olmusdur. XÜIII ԥsrdԥ yazilmasi ehtimali olunan "Tԥbibnamԥ" adli ԥsԥrin dilindԥ
cuvalduzsözüözünügöstԥrir |55, s. 70|.
-stan sԥkilçisi. Axisqa türklԥrinin dilindԥ bu sԥkilçi lap qԥdimlԥrdԥn islԥnir. Yer-ölkԥ adi bildirԥn
düzԥltmԥ isimlԥri ԥmԥlԥ gԥtirmisdir:
Ay çixar ayistandan,
Gün çixar Gürcüstandan
Gövlüm bir qarpuz istԥr
Yüzbinikibostandan/mani/.
-uban sԥkilçisi. Axisqa türklԥri isim düzԥldԥn bu sԥkilçini gürcülԥrdԥn mԥnimsԥmisdir. Bu sԥkilçi ilԥ dԥ
yermԥzmunlu toponimik vahidlԥr Iormalasir. Mԥs.:
QortubandaRԥsid xoca-ԥrԥnlԥr piri,
Zudubandaziyanveriroyana
/Asiq Mԥmmԥd SԥIili/.
-ԥr sԥkilçisi: Kesԥrlԥt böliyer.
-a sԥkilçisi: Sapanla çap¹a dünyaya bԥslԥr /ԥski söz/.
-çak sԥkilçisi: Bur¹çak -Axisqa - Axilkԥlԥk bölgԥlԥrindԥ türk ԥkinçilԥrinin istiIadԥ etdiyi ԥsas ԥmԥk
alԥtlԥrindԥndir |27, s. 50|.
-qax sԥkilçisi: oturqax: Axisqa türklԥrinin ԥski dövrdԥ vԥ indi islԥtdiklԥri ԥsas ev avadanliqlarindan biri dԥ
oturqaxmindԥrdir. "Oturqax" sözü indi birçoxtürkdillԥrindԥ "otaq" sԥklindԥ daslasmisdir.
-ԥk sԥkilçisi: süzԥk: Axisqa türklԥrinin ԥsas mԥtbԥx avadanligindan biri dԥ süz¹ԥkdir.
-inci sԥkilçisi: yapinci: Axisqa türklԥrinin ԥsas geyim ԥsyalarindan biri yapincidir |27, s. 60|.
-inci sԥkilçisi Ie"lköklԥrinԥ artirilib düzԥltmԥ isim ԥmԥlԥ gԥtirir. Mԥsԥlԥn: Su tapinci. Türk
miIologiyasinda agac tapinci su kultu ilԥ ortaqdir |27, s.92|.
-gü sԥkilçisi: Azԥrbaycan dilindԥ oldugu kimi, Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ bu sԥkilçi qeyri-
mԥhsuldardir. Axisqa türklԥrinin dilindԥ bu sԥkilçi ilԥ düzԥlԥn sürgü sözünԥ tԥsadüI etmisik. Sürgü-
dirmigin bir növüdür |27, s. 51|. Ԥ.Dԥmirçizadԥ "Kitabi-Dԥdԥ Qorqud" dastanlarinin dilindԥn bԥhs
edԥrkԥn yazir ki, bu sԥkilçi ancaq bir neçԥ Ie"ldԥn isim düzԥltmԥk üçün islԥnmisdir: Xan babamin
küyԥgisi, qadin anamin sevgisi. |16, s. 70|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ xüsusi isimlԥrin ixtisar Iormalari da genis yayilmisdir. Bu Iormalar asagidaki
sԥkilçilԥr vasitԥsilԥ düzԥlir:
-is, -is sԥkilçisi ilԥ: Bunun üçün sözün birinci hissԥsi /ikivԥ ya üç sԥs/ saxlanilir vԥ onun üzԥrinԥ hԥmin
sԥkilçi artirilir: Ibrahim-Ibis, Dilara-Dilis, Fatimԥ - Fatis vԥ s. Bu Iormalara Azԥrbaycan antroponimik
sistemindԥ dԥ rast gԥlinir.
-os sԥkilçisi: Idos-Hidayԥt, Xados-Xԥdicԥ, Sabos-Sԥbriyԥ, Telos-Telmanvԥ s.
-ir sԥkilçisi ilԥ: Gibir -Kԥbirԥ, Fikir -Fikriyyԥ vԥ s.
-ik sԥkilçisi ilԥ: Sürik -Sureyya,Mizik-Mizayya,Nizik-Nizamivԥ s.
-o sԥkilçisi ilԥ: Sabo -Sԥbriyyԥ, Kibo -Kibriyyavԥ s.
Bԥ"zi hallarda sözün ilk iki hecasi saxlanilir vԥ heç bir sԥkilçiԥlavԥ edilmir. Mԥs.: Fati -Fatimԥ, Xԥdi -
Xԥdicԥ vԥ s.
Mürԥkkԥb isimlԥr. Mürԥkkԥb isimlԥr leksik vahid kimi iki vԥ daha artiq kök morIemin birlԥsmԥsindԥn
ibarԥtdir. Mürԥkkԥb isimlԥrin tԥrԥIlԥri arasinda bitisdirmԥ vԥ atributiv ԥlaqԥ mövcuddur.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ mürԥkkԥb isimlԥr ԥsas nitq hissԥlԥrindԥn ԥmԥlԥ gԥlmisdir. Eyni vԥ müxtԥliI nitq
hissԥlԥri birlԥsib xüsusi modellԥr ԥmԥlԥ gԥtirir. Mԥsԥlԥn:
Isim ¹ isim modeli. Bunlar leksik-sintaktikvԥ ya morIoloji üsulla ԥmԥlԥ gԥlir. Belԥ isimlԥr ԥsya, bitki,
vԥziIԥ vԥ s. adlari bildirir: Ԥtmԥqasi /ԥtmԥk¹as/, bilԥzük /bilԥk¹yüzük/, Gülԥhmԥd /Gül¹Ԥhmԥd/,
qirmasaker /qirma¹saker/ vԥ s.
SiIԥt ¹ isim modeli. Belԥ mürԥkkԥb isimlԥrin birinci tԥrԥIi siIԥt, ikinci tԥrԥIi isԥ isimdԥn ibarԥt olur:
karaagac /kara¹agac/, karakis /kara¹kis/, agsaxal /ag¹saxal/, Karasaxal /kara¹saxal/; Bu yardim edԥnlԥrin
arasinda agsaxallar, karasaxallar imkanlilarinan yanasi agir günlԥrimizin sahidlԥri olan, hԥyatin xeyrini,
sԥrini tԥzԥ-tԥzԥ anlamaya basliyan cocuxlarimiz da var |48, VII.1992|; Kalemkusun yuvasi -BudursuIra
duasi|27,s.120|vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ "siIԥt ¹ isim" modelindԥ tԥrԥIlԥr bԥ"zԥn yerlԥrini dԥyisԥrԥk, "isim ¹ siIԥt"
modelinԥ çevrilir: "bayazsüd /ag süd/ "südbayaz".
Say¹isimmodeli:Belԥ mürԥkkԥb isimlԥrin birinci tԥrԥIi say, ikinci tԥrԥIi isԥ isimdԥn düzԥlir: Ԥgԥr
xalqimiz 47 yillux repressiyaya mԥ"ruz qalmissԥ, dilimiz yüzyilluxlarin repressiyasina mԥ"ruz qalmisdur
|44,IV-V.1992|, cocuxlar besdasoyini oyniyerlԥr.
Bԥ"zi mürԥkkԥb isimlԥrin xalq deyimlԥrindԥ mԥ"na vԥ qurulusu göstԥrilir. Mԥsԥlԥn: Bedva-bedduva
demaxdur.Vԥlԥdiznԥ arap sözüdür, iki sözün birlԥsmԥsindԥn yaranmisdir: vԥlԥd¹zina demaxdur, zina
pozgun qari demaxdur |48, VII.1992|.
Mürԥkkԥb sözlԥrin böyük bir hissԥsini cograIi adlar tԥskiledir.
a/Kԥnd vԥ rayon adlarindan ibarԥt olan mürԥkkԥb isimlԥr: Adigün, Ԥrdԥhan, Orçosa, caksu, Sariqize,
Yenigöy, Tutacuvar, Türkoba, Öztürkkent, Axilkԥlԥk vԥ s.
b/Digԥr toponimik vahidlԥrdԥn ibarԥt olan mürԥkkԥb isimlԥr: Yilԥsatan /dag adi/, Satarinbasi/tԥpԥ adi/,
Qarasu /mesԥ adi/, Gügümpartladan /bulaq adi/, Selasu /tarla adi/, Çatalsu /çay adi/ vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ digԥr sahԥlԥrlԥ bagli mürԥkkԥb isimlԥr dԥ islԥdilir:
a/Mԥisԥtdԥ islԥdilԥn ԥsyalarin adlarindan ibarԥt olan mürԥkkԥb isimlԥr:ԥtmԥgasi, boyaynasi, tatarbԥyi,
besbarmaq, bozbas, paxiraçlama, kԥlԥcos, subörԥgi vԥ s.
b/ Bagçiliqla bagli islԥdilԥn mürԥkkԥb isimlԥr: sԥkԥrnabad, dedirza, nanԥzir, bagriqara, agirsah /alma
növlԥri/ vԥ s.
v/ Ot adlarindan ibarԥt olan mürԥkkԥb isimlԥr: kuzikulagi, çirԥçuta, qazayagi, alagunta, çiryançola vԥ s.
q/ Bitki adlarindan ibarԥt olan mürԥkkԥb isimlԥr: mor-mԥnԥmsԥ, gülbaxça, Qamabaxça, Ardmudbaxça,
Çԥyürmԥbaxça, Girԥzlibaxça, ÖmԥrԥIԥndibaxçasi, Qazaxlibaxça vԥ s.
d/ Oyun adlarindan ibarԥt olan mürԥkkԥb isimlԥr: dirԥdögmԥ, besdas, çilinagac, gizlinpuç, tingildönmax
vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥki mürԥkkԥb isimlԥrin bir hissԥsi qosa sözlԥrdԥn ibarԥtdir. Qeyd etmԥk lazimdir
ki,digԥr türk dillԥri ilԥ müqayisԥdԥ Axisqa türklԥrinin dilindԥ qosa sözlԥr daha çox islԥdilir. Mԥs.: kap-
kajak,örti-dösԥk, dauul-zurna,ana-baba,kari-koca,koni-komsi, zükԥm-öskürük,mor-Iisnԥ.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ qosa sözlԥrdԥn ibarԥt olan mürԥkkԥb isimlԥr tԥkrar yolu ilԥ dԥ düzԥlԥ bilir:
Gԥlin deyԥr ana-ana,
Gԥlin deyԥr baba-baba
Gԥlin deyԥr baci-baci
Gԥlin deyԥr qardas-qardas |27, s. 73|.
Maraq doguran cԥhԥtlԥrdԥn biri dԥ bu dildԥ ay adlarinin mürԥkkԥb qurulusda olmasidir: karakis, küçükay,
oragay, kirԥzay, xirmanay, bögrümay, koçay vԥ s.
Mürԥkkԥb isimlԥrin bir hissԥsimürԥkԥb ixtisarlardan ibarԥtdir. Axisqa türklԥrinin dilindԥ islԥnԥn
mürԥkkԥb ixtisarlar, ԥsasԥn, rus vԥ ԥrԥb-Iarsmԥnsԥlidir. Mԥs.: kolxoz, solxoz, zapxoz, vayinkamat,
konsomol, paravoz, samasval, imtes /MTS/, zakis /ZAQS/, nalbant, abdas /ab-su,das-ԥl/, zarxos vԥ s.
Qosa sözlԥrdԥn ibarԥt olan mürԥkkԥb isimlԥrin komponentlԥri ԥsasԥn isimlԥrdԥn ibarԥtdir. Mԥs.: Tavux -
çuçullarsԥs-sԥsԥ vermisdi, mal-qarauzun-uzadimԥlԥsiyerdi. "Mesa" sözüni esidԥn bazi adamlar balta-
xizar götürmԥgi dԥ unutmadilԥr |70, XI.1992|.
Ismin kateqoriyalari. Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ ismԥ mԥxsus bir çox qrammatik kateqoriyalar vardir ki,
bunlarsözlԥr arasinda müxtԥliI ԥlaqԥlԥr yaranmasina sԥbԥb olur. Ümumi sԥciyyԥ dasidigi üçün bu
kateqoriyalartԥkcԥ isimԥ aid deyil, digԥr nitqhissԥlԥrinԥ dԥ samil edilir.
Türkdilindԥ ismin kateqoriyalarindan bԥhs edԥn tԥdqiqatçilar müxtԥliI Iikirdԥdirlԥr. A.N.Kononov türk
ԥdԥbi dilindԥ ismin 5 növ-cins,kԥmiyyԥt, mԥnsubiyyԥt, müԥyyԥnlik vԥ qeyri-müԥyyԥnlik, elԥcԥ dԥ hal
kateqoriyalarinin oldugunu göstԥrir |134, s. 79|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ asagidaki ümumi qrammatik kateqoriyalar mövcuddur: mԥnsubiyyԥt
kateqoriyasi; Kԥmiyyԥt kateqoriyasi; xԥbԥrlik kateqoriyasi; hal kateqoriyasi.
Mԥnsubiyyԥt kateqoriyasi. Axisqa türklԥrinin dilindԥ isminmԥnsubiyyԥt kateqoriyasi morIoloji üsulla
yaranib, sahib sԥxslԥ mԥnsub ԥsya arasinda münasibԥtlԥri iIadԥ edir. Mԥnsubiyyԥt kateqoriyasini ԥmԥlԥ
gԥtirԥn morIoloji göstԥricilԥr bu dilin xarakterik ԥlamԥtlԥrindԥn birini ԥks etdirir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ ismin mԥnsubiyyԥt kateqoriyasinin izoqloslari asagidaki kimidir:
Birinci sԥxsin tԥki saitlԥ bitԥn isimlԥrdԥ -m,samitlԥ bitԥn isimlԥrdԥ -im, -im,-um,-üm sԥkilçisi ilԥ
düzԥlir. Mԥsԥlԥn:
Gediyerdimyamacdan,
Lԥçԥgim düsdi basdan /mani/;
Anambԥnim aglasin
Boxçamitԥrs baglasin /mani/
Inversiya nԥticԥsindԥ sahib sԥxslԥ mԥnsub ԥsya bildirԥn sözlԥr öz yerlԥrini dԥyisԥ bilir. Müq. et: bԥnim
anam//anambԥnim.
Digԥr nümunԥlԥr:
QԥrԥIilim, bibԥrim
Bԥn hԥpizdԥn gözԥlim |27, s.142|
Ikinci sԥxsin tԥki saitlԥ bitԥnisimlԥrdԥ -n,-samitlԥ bitԥn isimlԥrdԥ -in, -in,-un,-ün: sԥkilçisini qԥbul edir:
atin
ütün
Sanin tuIlun
bulusun
yelԥgin
Tarixlԥrdԥn aldum sanin soragin /Fԥhlül/
Göründüyükimi,birincivԥ ikinci sԥxsin tԥkinin izoqloslari müasir Azԥrbaycan dilindԥ oldugu kimidir.
Üçüncü sԥxsin tԥkinin izoqlosu birvariantli -i sԥkilçisidir. Müasir Azԥrbaycan dilindԥ bu sԥkilçi
dördvariantlidir: -i, -i,-u,-ü. Asagidaki müqayisԥdԥn bunu görԥ bilԥrik:
Axisqa türklԥrinin dilindԥ:
quzisi
puvari
Onun
yelԥgi
ԥmԥgi
Komsida yar sevanin,
Ԥmԥgi puça gedar /mani/
Ilim-ilimignasi,xatundügmԥsi, kim bu masali çaramasa, bes paradur cԥrimԥsi |27, s.135|.
MüasirAzԥrbaycan dilindԥ:
quzusu
bulagi
Onun
yelԥyi
ütüsü
I sԥxsin cԥmi müasir Azԥrbaycan dilindԥ oldugu kimi, Axisqa türklԥrinin dԥ dilindԥ -miz, -miz,-muz,-
müz,-imiz, -imiz,-umuz,-ümüz sԥklindԥdir:
Yurddeyԥ canimiz atasda yaxdux,
Allah,mԥdԥd et bizlԥrԥ! (Lalԥ Ԥlԥddinova).
Göyimiz gölün yanindadur (danisiqdan).
II sԥxsin cԥmindԥ mԥnsubiyyԥt kateqoriyasinin sԥkli ԥlamԥti müasirAzԥrbaycan dilindԥki -iniz, -iniz,-
unuz,-ünüz,-niz, -niz,-nuz,-nüz sԥkilçilԥrindԥn Iԥrqli olaraq -z,-iz sԥklindԥdir.
bayragiz
çiragiz
Sizin
niyatiz
soragiz
Göründüyükimi,budildԥ II sԥxsin cԥminin mԥnsubiyyԥt sԥkilçilԥri "sagir nun" sԥsinin düsmԥsiilԥ
ԥlaqԥdar olaraq meydana çixmisdir.
III sԥxsin cԥmindԥ Axisqa türklԥrinin dilindԥ müasir Azԥrbaycan dilindԥn Iԥrqli olaraq, birvariantli -i
sԥkilçisindԥn istiIadԥ olunur: onlarin ati, onlarin ԥvi vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ yalniz qayidis ԥvԥzliyiolankԥndi sözü mԥnsubiyyԥt sԥkilçisi qԥbul etdikdԥ cԥm
sԥkilçisi ilԥ islԥnir. Mԥs.: onlarin kԥndilԥri//onlarin kendilari.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ özümlü xüsusiyyԥtlԥrdԥn biri dԥ I sԥxsin tԥk vԥ cԥmindԥ mԥnsubiyyԥt
kateqoriyasinin sԥkli ԥlamԥti kimi saitlԥ qurtaran vԥ qohumluq bildirԥn bԥ"zi sözlԥrdԥn sonra -y
sԥkilçisinin islԥnmԥsidir. Mԥsԥlԥn: anay, babay, dԥdԥy, tayiy vԥ s.
Hԥmin sözlԥr birinci sԥxsin tԥkinԥ aid olduqda mԥnsubiyyԥt kateqoriyasinin sԥkli ԥlamԥti ilԥ islԥnԥn
sözdԥn ԥvvԥl bԥn /im/ ԥvԥzliyi islԥnԥ bilmԥz. Mԥs.: Anay nerdԥdür?, Babay hani?. (Babam hani?) Bu
cümlԥlԥri -Bԥnim babay nerdԥdür?; Banim babay hani? sԥklindԥ islԥtmԥk olmaz.
-Y sԥkilçisi I sԥxs cԥmi bildirdikdԥ isԥ mütlԥq mԥnsubiyyԥt kateqoriyasi sԥkilçisi qԥbul etmis sözdԥn
ԥvvԥl biz /im/ ԥvԥzliyi islԥnmԥlidir. Mԥs.: Bizim babay baxçay suvariyer.
Axisqa vԥ Azԥrbaycan dillԥrinin mԥnsubiyyԥt sԥkilçilԥrini asagidaki cԥdvԥldԥ göstԥrmԥk olar:
Sԥxslԥr Axisqa türk dili Azԥrbaycan dili
I s.t. -m,-im, -im,um,-üm-m,-im, -im,um,-üm
II s.t. -n,-in, -in,-un,-ün-n,-in, -in,-un,-ün
III s.t. -si,-i-si, -si,-su,-sü,-i, -i,-u,-ü
I s.c. -miz, -miz,-muz,-müz,
-imiz, -imiz,-umuz,-ümüz-miz, -miz,-muz,-müz,
-imiz,-imiz,-umuz,-ümüz
II s.c. -z,-iz, -uz,-üz-niz,-niz,-nuz,-nüz,-iniz,
-iniz,-unuz,-ünüz
III s.c. -si,-i,-lԥri -si, -si,-su,-sü,-i, -i,-u,-ü
Kԥmiyyԥt kateqoriyasi. Ismin kԥmiyyԥt kateqoriyasi Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ iki növ söz ԥmԥlԥ
gԥtirir: a/ tԥk isimlԥr; b/ cԥm isimlԥr. Tԥk isimlԥrin heç birmorIolojigöstԥricisi olmur: sapan, tapan, cilga,
çapa, tirpan, kesԥr, tirmix, kütԥn vԥ s.
cԥm isimlԥrin morIoloji göstԥricisi ԥksԥr türk dillԥrindԥ -lar,-lԥr sԥkilçisi vԥ onun variantlaridir. Axisqa
türklԥrinin dilindԥ dԥ kԥmiyyԥt kateqoriyasi, ԥsasԥn, -lar,-lԥr sԥkilçisi ilԥ düzԥlir. Bu sԥkilçilԥrin
islԥdilmԥsinԥ görԥ sivԥlԥr iki qrupa bölünür:
I.Tԥkcԥ -lar sԥkilçisini islԥdԥnlԥr: Zeqan sivԥsi vԥ onun tԥ"siri altinda olan Ԥcԥrԥ sivԥsi: gelinlar,
adamlar, kizlar, utilar vԥ s.
2.Hԥr iki varianti islԥdԥnlԥr. Bu qrupa digԥr sivԥlԥr daxildir. Mԥs.: gԥlinlԥr, adamlar, kizlar, ütilԥr vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ -lar,-lԥr müxtԥliI nitq hissԥlԥrinԥ artirilib qeyri-müԥyyԥn çoxluq
mԥzmununu yaradir. Asagidaki nümunԥlԥrԥ diqqԥt yetirԥk:
Puvarakazlargԥlür
Nisanli kizlar gԥlür /mani/;
Bu yardim edԥnlԥrin arasinda agsaxallar, karasaxallar imkanlilarinan yanasi, agir günlԥrimizin sahidlԥri
olan,hԥyatin xeyrini, sԥrini tԥzԥ-tԥzԥ anlamaya basliyan cocuxlarimiz da var |48, 03.VII.1992|.
-lar,-lԥr Axisqa türklԥrinin dilinԥ keçԥn alinma sözlԥrԥ dԥ artirilib cԥmlik anlayisini Iormalasdirir.
Mԥsԥlԥn, Qazaxistanda yasamis türklԥrin dilindԥ rus mԥnsԥli çulkilԥr, tuIlilԥr, nԥskilԥr, kanikullar, ԥrԥb
mԥnsԥli ԥhvallar, Iuxaralar, ԥvlԥtlԥr, ԥdrԥIlԥr /tԥrԥIlԥr/ vԥ s. sözlԥrԥ rast gԥlmԥk olur |78, s. 84-85|.
Bu sԥkilçinin artirildigi alinma sözlԥrԥ Iolklor nümunԥlԥrinin dilindԥ dԥ rast gԥlirik:
Furunüstündԥ Iurun,
Ԥngԥllԥr geri durun
Bugecԥ yar gԥlԥcax
Altuniskamlarqurun/mani/.
"Iskam" sözü Axisqa türklԥrinin dilindԥdԥ interIerensiya olunmusdur: iskam/skameyka. Azԥrbaycan
dilindԥ isԥ bu söz "skamya" sԥklindԥ interIerensiya olunmsdur.
-lar,-lԥr sԥkilçilԥri ilԥ yanasi, Axisqa türklԥrinin, xüsusԥn Qazaxistan türklԥrinin dilindԥ -nar-nԥr cԥm
sԥkilçisindԥn dԥ istiIadԥ olunur: makaronnar, vaqonnar, Iurgunnar, koyunnar vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilini basqa türk dillԥrindԥn Iԥrqlԥndirԥn bir xüsusiyyԥt dԥ bԥ"zi hallarda -lux-nux
sԥkilçisinin kԥmiyyԥt kateqoriyasinin morIoloji göstԥricisi kimi islԥdilmԥsidir. Maraqlidir ki, budildԥ
"onlar"ԥvԥzliyi ilԥ paralel olaraq "onnux" sözü dԥ islԥdilir. Mԥsԥlԥn: adamlux /adamlar/, gԥlinnux
/gԥlinlԥr/, tavarlux /tavarlar/, tanalux /danalar/ vԥ s.
Xԥbԥrlik kateqoriyasi. Axisqa türklԥrinin dilindԥ xԥbԥr vermԥk Iunksiyasini xԥbԥr ola bilԥn bir sira nitq
hissԥlԥri, ԥn çox da isim yerinԥ yetirԥ bilir. Bunun üçün müԥyyԥn izoqloslardan istiIadԥ olunur. Ԥksԥr
dillԥrdԥ bu vԥziIԥni yerinԥ yetirmԥk üçün heç bir morIoloji göstԥrici tԥlԥb olunmur, Sadԥcԥ olaraq ayri-
ayri leksik vahidlԥr bu isin öhdԥsindԥn gԥlir. Mԥsԥlԥn, men student /mԥn tԥlԥbԥ/ cümlԥsi bԥ"zi türk
dillԥrindԥ xԥbԥrlik Iunksiyasini siIir variantda yerinԥ yetirir. Lakin Azԥrbaycan dilindԥ oldugu kimi,
Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ xԥbԥr vԥziIԥsini müԥyyԥn sԥkilçilԥr yerinԥ yetirir. Bu sԥkilçilԥr arasinda
bԥ"zi Iԥrqli cԥhԥtlԥr özünü göstԥrir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ xԥbԥrlik kateqoriyasinin sԥkilçisi I sԥxsin tԥkindԥ -im, -im,-um,-üm; yim, -
yim,-yum,-yüm sԥkilçisidir:
Bԥn bir türküm, adim-sanim ülidür,
Bԥnim içim hԥsrԥtinԥn dolidür|27,s.153|.
MüasirAzԥrbaycan dilindԥ isԥ I sԥxsin tԥkinin morIoloji göstԥricisi -am,-ԥm, -yam,-yԥm sԥkilçisidir:
Mԥn dostam, Mԥn müԥllimԥm vԥ s.
II sԥxsin tԥkindԥ xԥbԥrlik kateqoriyasinin morIoloji göstԥricisi: -sin,-sin, -sun,-sün sԥkilçisidir: hԥm
kԥribsin, hԥm yoçusun arkatas! /Ilyas Idrisov/; Sԥn oxucisin. Sԥn adamsin. Sԥn urumsun.
Sԥn ömrümün çiçԥgisin,
Sԥn gövlümün gögcԥgisin /c.Xalidoglu/.
MüasirAzԥrbaycan dilindԥ isԥ II sԥxsin tԥkinindԥ -san,-sԥn sԥkilçisindԥn istiIadԥ olunur: ԥ"laçisan,
tԥlԥbԥsԥn, müԥllimsԥn vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ III sԥxsin tԥkindԥ iki variantda -dur,-dür sԥkilçisi islԥdilir; Azԥrbaycan dilindԥ
isԥ bu sԥkilçi dörd variantdadir. Ayrilux havasini çalan qara zurnadur |70, XI.1992|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ I sԥxs/cԥm/ xԥbԥrlik kateqoriyasinin sԥkli ԥlamԥti asagidakilardir: -ux/-yux:
oxiciyux,adamux,gԥlinux. Müasir Azԥrbaycan dilindԥ isԥ I sԥxsin cԥmi -iq, -ik,-uq,-ük /adamiq,
müԥllimik, qohumuq, böyüyük/ sԥkilçilԥrindԥn ibarԥtdir. Saitlԥ bitԥn isimlԥrdԥ sözlԥ sԥkilçi arasina y
bitisdirici samiti artirilir: tԥlԥbԥyik, gԥmiçiyik vԥ s.
Azԥrbaycan dilinin sԥrq qrupu dialektlԥrindԥ bu sԥkilçinin Axisqa türklԥrinin dilindԥ olan Iormasina rast
gԥlirik: -ug, -ux,-ük,-ux|66,s.196|.
II sԥxs cԥmdԥ xԥbԥrlik kateqoriyasinin yaradilmasinda Axisqa türklԥrinin dili osmanli vԥ Azԥrbaycan
türklԥrinin dilindԥn Iԥrqlԥnir. Belԥ ki, hԥr iki dildԥ ikihecali -siniz, -siniz,-sunuz,-sünüz sԥkilçisi islԥndiyi
halda, Axisqa türklԥrinin dilindԥ birhecalidir: -siz, -siz,-suz,-süz.Mԥsԥlԥn: oxucisiz, adamsiz, türksüz,
urumsuzvԥ s.
Siz-ԥvdԥ qalanlar qocasiz, ԥlilsiz, çԥl-çocuxsuz|70,XI.1992|.
III sԥxs cԥmdԥ bu kateqoriya tԥkdԥ oldugu kimi, qapali dodaqlanan saitli variantlarla iIadԥ olunur: -durlar,
-dürlԥr: oxucidurlar, türkdürlԥr, adamdurlar, gԥlindürlԥr vԥ s.
Zurnasini vaqonun nԥIԥslugundan çixardib vԥtԥn daglarina dogri sԥslԥndüriyԥnlԥr zurnaçidürlԥr |70,
XI.1992|.
Bԥ"zԥn Axisqa türklԥrinin dilindԥ bu Iorma /yԥ"ni kök¹xԥbԥrlik kateqoriyasi¹kԥmiyyԥt kateqoriyasi/
yerlԥrini dԥyisir. Belԥ bir vԥziyyԥtdԥ cԥmlik kateqoriyasinin sԥkilçisi xԥbԥr sԥkilçisindԥn önԥ keçir.
Mԥsԥlԥn: Onlar elçilardur /elçidurlar.
Xԥbԥrlik kateqoriyasinin inkari Azԥrbaycan dilindԥ oldugu kimi, dԥgül /S/ dögül /Z/ "deyil" sözü ilԥ
düzԥldilir. Fԥrq yalniz ondadir ki, Azԥrbaycan ԥdԥbi dilindԥ III sԥxsdԥ inkar Ie"lindԥn sonra xԥbԥrlik
sԥkilçilԥri artirila bildiyi halda, Axisqa türklԥrinin dilindԥ bu mümkün deyil. Mԥs.: O oxuci dԥgül /dögül/
-Ooxucudeyil/dir/.Onlaroxucidԥgüllԥr /dögüllԥr/ -Onlaroxucudeyildirlԥr.
Xԥbԥrlik kateqoriyasinin sԥkilçilԥri
Sԥxslԥr Axisqa türk dili Müasir Azԥrbaycan dili
I s.t. -im, -im,-um,-üm,
-yim, -yim,-yum,-yüm-am,-ԥm, -yam,yԥm
II s.t. -sin, -sin,-sun,sün-san,-sԥn
III s.t. -dur,-dür-dir, -dir,-dur,-dür
I s.c. -ux,-yux-iq, -ik,-uq,-ük,-yiq, -yik,-yuq,
-yük
II s.c. -siz, -siz,-suz,-sünüz-siniz, -siniz,-sunuz,-süz
III s.c. -durlar,-dürlԥr -dirlar, -dirlԥr, -durlar,-dürlԥr
Hal kateqoriyasi. Isim hallarinin türk dillԥrindԥ 6 ԥsas mԥhsuldar Iormasi vardir.BuIormalarbir-birin
ԥksini tԥskil edԥn paradiqmalardan /qrammatik hallar -adliq, yiyԥlik, tԥ"sirlik/, mԥkani /yönlük, yerlik vԥ
çixisliq hallar/ ibarԥtdir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ qԥdim rekonstruksiyalari da nԥzԥrԥ almaqla /hazirda qԥdim tiplԥr dԥ islԥkdir/
ismin asagidaki hallari Iԥrqlԥndirilir: |109, N 1, s. 122|. Adliq hal; yiyԥlik hal; yönlük hal; tԥ"sirlik hal;
yerlik hal; çixisliq hal; birgԥlik hal; müraciԥt hali.
Adliq hal. Dilçilik ԥdԥbiyyatinda bu hal - ԥsas, qeyri-müԥyyԥn, mücԥrrԥd vԥ ya sԥkilçisiz hal adlandirilir.
Bu halin predmetlik, mücԥrrԥdlik vԥ qeyri-müԥyyԥnlik bildirdiyi qeyd olunur. Bu, türk dillԥrinin
hamisinda, o cümlԥdԥn Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ özünü dogruldur.
Ümumiyyԥtlԥ, adliq halin türk dillԥrindԥ heç bir Iormal ԥlamԥti yoxdur, o sintaktik Iunksiyani "siIir
morIem"lԥ yerinԥ yetirir.
Türkdillԥrindԥ adliq hal tԥkcԥ hal kimi çixis etmir, hԥm dԥ subyekt kimi Iԥaliyyԥt göstԥrir. O digԥr
hallarin da Iunksiyasini yerinԥ yetirir. Bu cԥhԥtlԥri nԥzԥrԥ alan N.K.Dmitriev yazir: Funküii
imenitelgnoqo padeja v törkskix ԥzikax sire, çem Iunküii imenitelgnoqo padeja v russkom ԥzike. Esli v
russkomԥzike imenitelgniy padej estg tolgko padej podlejaseqo to top kiles v baskirskom ԥzike -ne
tolgko padej podlejaseqo, a mojet parallelgno virajatg takje i druqie padeji (vinitelgniy, roditelgniy, a
poroy daje mestniy, isxodniy i datelgniy padeji) |119, s. 62|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ adliq hal spesiIik xüsusiyyԥtlԥrԥ malikdir. Bԥ"zi hallarda, bu dildԥ adliq halin
sԥkilçi ilԥ islԥndiyini müsahidԥ etmԥk olur. Adliq halda olan sözlԥrin sonunda -y,-aymorIoloji
göstԥricilԥri islԥnir. Hԥmin sԥkilçilԥr xüsusi adlara vԥ qohumluq bildirԥn sözlԥrԥ ԥlavԥ edilir. Mԥsԥlԥn:
cԥmilԥy çorap toxiyer; Sԥkinԥy as bisüriyer; Dԥdԥy-babayyurdumizikendigözlԥriminan görmagi qԥrara
aldim |70, XI.1992|; Baxsana, nԥnԥy yoli keçiyer; Sԥlimay ԥvdԥn bayax qetdi vԥ s.
Maraqlidir ki, Axisqa türklԥrinin dilindԥ -y sԥkilçisi vasitԥsilԥ hԥm adliq, hԥm dԥ tԥ"sirlik hal Iormalasa
bilir. Bu hallari bir-birindԥn yalniz sual ԥsasinda Iԥrqlԥndirmԥk mümkündür. Mԥsԥlԥn: Qapiy açildi. /adliq
hal/-Qapiyyüzümԥ, cavan, yüz-gözündԥn sevinc tökülԥn bir oglan açdi /G.Sahin/. Birinci cümlԥdԥ
"Qapiy"sözü"nԥ?", ikinci cümlԥdԥ isԥ "nԥyi?" sualina cavab verir. Asagidaki cümlԥlԥrdԥ "dünyay",
"gecԥy" sözlԥri dԥ qeyri-müԥyyԥn tԥ"sirlik halda islԥnmisdir: Dünyay /dünyani/ umidinԥn yemislԥr |48,
03.VII.1992|;Bütüngecԥy /gecԥni/ yatmiyan babam masin ehmalca yirgaladuxca mürgiliyerdi...
/G.Sahin/; RaIikin yanina sabax erikԥn getmԥy qԥrara aldim /G.Sahin/.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ müasir Azԥrbaycan dilindԥn Iԥrqli olaraq, tԥ"sirlik halda k sԥsi y sԥsinԥ yox, g
sԥsinԥ keçir. Mԥnsԥ e"tibari ilԥ bu keçid prosesi çox qԥdimdir: Sԥn ömrümün çiçԥgisin / Sԥn kövlümün
gökçԥgisin /c.Xalidoglu/.
Tԥ"sirlik halbԥ"zԥn yönlük halin yerinԥ islԥnir: Vԥtԥn -deyib ayagi qaxax |48, 03.VII.1992|;
Xalqin tԥlԥhinԥ baxdiz
Axiri ayagi qalxdiz /Yitgin Qomoroli/.
Yiyԥlik hal müasir Azԥrbaycan dilindԥ oldugu kimidir. Yönlük hal bԥ"zi sivԥlԥrdԥ sԥkilçilԥrin
variantlarina görԥ Iԥrqlԥnir. Mԥsԥlԥn: qutiya, dedaya; gԥlinԥ, tüvԥngԥ vԥ s.
Nadirhallardabutoplumundilindԥ, xüsusԥn dԥ, yasli nԥslin nitqindԥ qԥdim yönlük hal sԥkilçisi -ga, -gԥ,
dԥ islԥdilir. Manilԥrdԥ bu Iaktla qarsilasiriq:
Puvarga /bulaga/ qizlar gԥlür,
Qanadi sizlargԥlür.
-ga, -gԥ sԥkilçisi türk dillԥrinin bir çoxu üçün istԥr qԥdim, istԥrsԥ dԥ müasir dövrdԥ mühüm sԥkilçi kimi
qalmaqdadir. Hԥmin sԥkilçi müasir Azԥrbaycan dili üçün sԥciyyԥvi deyil. Yerlik vԥ çixisliq hallar
Azԥrbaycan dilindԥ oldugu kimi -da,-dԥ vԥ -dan,-dԥn sԥkilçilԥri ilԥ düzԥlir. Lakin bԥ"zi sivԥlԥrdԥ
(Orpola,Sür,Voqa),-ta,-tԥ, -tan,-tԥn variantlari da islԥnir: qaranuxta, qaranuxtan vԥ s.
Türkdillԥrinin qrammatikalarinda birgԥlik hali müxtԥliI adlar adi altinda öyrԥnilmisdir: «tvoritelgno-
instrumentalgniy», «sovmestno-orudniy», «orudniy», «orudiyniy», «insturmentalgniy», 'instrumentalis¨
|186,s.55|.
Birgԥlik Iormasi indi Azԥrbaycan dili üçün arxaiklԥsmisdir. Ancaq birgԥlik halin arxaik Iormalarina (-y,-
yn,-dan,-dԥn) yazili abidԥlԥrdԥvԥ klassiklԥrin ԥsԥrlԥrindԥ, elԥcԥ dԥ dialektlԥrdԥ tԥsadüI etmԥk olur.
Azԥrbaycan dilindԥ dԥ birgԥlik halinin -la,-lԥ, -nan,-nԥn Iormalari da mövcuddur: atamla, atamilԥ,
atamnanvԥ s.
Akademik M.Sirԥliyev «O tvoritelgnom padeje» adli qiymԥtli mԥqalԥsindԥ bu halin türk dillԥrindԥ müasir
dövrlԥrdԥ dԥ saxlanmasinin sԥbԥblԥrini arasdirarkԥn asagidaki nԥticԥni çixarir:
Vsveteskazannoqoizcԥtie tvoritelgnoqo padeja iz padejnoy paradiqmi predstavlԥetsԥ niçem
neopravdannim.
Vsԥkoy arqumentaüiey v polgzu soxraneniԥ tvoritelgnoqo padeja v törkskix ԥzikax moqut slujitg
sleduöhie obcektivnie qrammatiçeskie Iakti gtix ԥzikov.
-Vo-pervix, aIIiks tvoritelgnoqo padeja pisetsԥ slitno s osnovoy; vo-vtorix, on podçinԥetsԥ qarmonii
qlasnix osnovi; v-tretgix, upravlԥetsԥ qlaqolom.
Takim obrazom, ni Iormalgnie, ni Iunküionalgnie kriterii ne prepԥtstvuöt tomu, çtobi uzakonitg
suhstvovanie tvoritelgnoqo padeja v törkskix ԥzikax |183, s. 20-22|.
Ismin hallanmasina aid nümunԥlԥr
A)Saitlԥ bitԥn isimlԥrin hallanmasi
ʋ
HallarZeqan sivԥsi Savel sivԥsi Keçid sivԥsi
1.Qeyri-müԥyyԥn adliq hal -BabaNԥnԥ Xala
2.Müԥyyԥn adliq hal -BabayNԥnԥy Xalay
3.Yiyԥlik hal -BabanunNԥnԥnin Xalanun
4.Yönlükhal-BabayaNԥnԥyԥ Xalaya
5.Tԥ
6.Yerlikhal-BabadaNԥnԥdԥ Xalada
7. Çixisliq hal -BabadanNԥnԥdԥn Xaladan
8.Birgԥlik-alԥt hali -BabaynanNԥnԥynԥn Xalaynan
9.Müraciԥt hali -BabaliNԥnԥli Xalali
B)Samitlԥ bitԥn isimlԥrin hallanmasi
Savel sivԥsi Axalsix sivԥsi
Ԥtmԥk Puvar Kirԥz YusuI
- - -YusuIay
Ԥtmԥgin Puvarun Kirԥzin YusuIun
Ԥtmԥgԥ Puvara/puvarga Kirԥzԥ YusuIa
Ԥtmԥgi Puvari Kirԥzi YusuIi
Ԥtmԥkdԥ Puvarda Kirԥzdԥ YusuIda
Ԥtmԥkdԥn Puvardan Kirԥzdԥn YusuIdan
Ԥtmԥginԥn Puvarinan Kirԥzinԥn YusuIinan
Birgԥlik hal öz parametrlԥri ilԥ pratürk dilini ԥks etdirir. Bu hal türk dillԥrindԥ ԥn qԥdim hallardan hesab
edilir. Axisqa türklԥrinin dilindԥ hazirda bu hal islԥkliyini genis sԥkildԥ qoruyub saxlamisdir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ birgԥlik halin allomorIlari "inԥn", "nan" -sԥkilçilԥridir. S.cԥlilov göstԥrir ki, bu
dilin Zeqan sivԥsindԥ birgԥlik halinin morIoloji göstԥricisi birvariantli -inan/saitlԥ bitԥnlԥrdԥ/ vԥ ynan
/samitlԥ bitԥnlԥrdԥ/; digԥr sivԥlԥrdԥ ikivariantli -inan,-ynan/saitlԥ bitԥnlԥrdԥ/ vԥ ynan /ynԥn /samitlԥ
bitԥnlԥrdԥ/ sԥkilçilԥridir |109, N 1, s.124|.
Birgԥlik hal asagidaki mԥ"nalari iIadԥ edir:
1.Birgԥlik mԥ"nasini: Sԥninԥn nerԥ desԥn qedԥrim /Zeqan sivԥsindԥ/; camiyԥ tadaynan qetmisdim /Keçid
sivԥsindԥ/.
2.Vasitԥçilik mԥ"nasini: Oninԥn oxuyib adam olmus da, simdi oni bԥyԥnmiyԥr /Keçid sivԥsindԥ/.
3.Istirak mԥ"nasini: Dԥrslԥrimi arxatasiminan etdim /Savel sivԥsindԥ/.
4.Ԥmԥkdasliq, yoldasliq mԥ"nasini: Taxili Kamalinan ԥkdim, Kamalinan da bölüsԥcԥm /Axalsix
sivԥsindԥ/.
5.Sԥbԥb vԥ nԥticԥ mԥ"nasini: Bu qԥtԥn oynamaynan heç bise sahibi olmazsin /Keçid sivԥsindԥ/.
6.Alԥt mԥ"nasini: Ԥtmԥyi biçaginan kesdim, supraya düzdüm /Savel sivԥsindԥ/; Basimi masinkaynan
qirxdilar /Keçid sivԥsindԥ/.
7."vԥ" baglayicisinin yerindԥ islԥnir. Mԥs.: Magazindԥn ruçkaynan dԥItԥr aldim /Zeqan sivԥsindԥ/;
Abaynan babay sԥhԥrԥ getmԥyԥ hazirlasdilar |109,N1,s.124|.
4.2.2. SIFԤ7
Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ siIԥt ԥsyanin ԥlamԥtini, keyIiyyԥtini vԥ s. bildirԥn sözlԥrdir. Mԥsԥlԥn:
Ԥhvalinin hԥrdԥn bir ey vaxtlari qisa da olsa oliyerdi |70, XI.1992|; Qutli gün togusundanbԥllidür /ԥski
söz/vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ hԥm türk ԥdԥbi dilindԥ islԥnԥn (bed, qolay, qavi vԥ s.), hԥm Azԥrbaycan dilindԥ
islԥnԥn (qirmizi-qirmizi, qara-qara,gözԥl-güzelvԥ s.) vԥ hԥm dԥ yalniz bu dilin özündԥ istiIadԥ olunan
beç,boto,çintli,putur,qobotivԥ s. siIԥtlԥrԥ rast gԥlirik. Bundan ԥlavԥ, ԥski Iormasini hԥlԥ dԥ saxlayan
bԥ"zi siIԥtlԥrԥ bu dildԥ hԥlԥ dԥ tԥsadüI edirik. Mԥsԥlԥn, yeni sözünün yengi Iormasi öz ԥski qurulusunu bu
dildԥ hԥlԥ dԥ saxlamisdir.
Yengicamiminarasi,
Yixildicihanqalasi/Sultanԥziz türküsi/.
Azԥrbaycan dilindԥ isԥ "yengi" siIԥti tԥxminԥn XIX ԥsrin ortalarina qԥdԥr ԥski Iormasini saxlamis, get-
gedԥ n-nintԥrkibindԥ olan q samitinin zԥiIlԥyib düsmԥsi ilԥ yeni sԥklindԥ sabitlԥsmisdir. Yengi sözünün
özünԥ gԥldikdԥ bu, yalniz Azԥrbaycan dilindԥ deyil, eyni zamanda bütün türk dilli xalqlarin yazisinda
müstԥrԥk bir orIoqraIiyaya malik olmusdur |55, s. 74|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ siIԥtlԥr qurulusca üç qrupa bölünür: Sadԥ, düzԥltmԥ vԥ mürԥkkԥb siIԥtlԥr.
Sadԥ siIԥtlԥr. Belԥ sözlԥrin ilkin mԥzmununda siIԥtlik mԥ"nasi mövcuddur. Belԥ sözlԥr ԥsli siIԥtlԥr dԥ
adlanir. Mԥsԥlԥn: ey, köti, bec (agilsiz), acuzԥ (zülmkar), boto (hԥddindԥn artiq kök), qavi (möhkԥm),
qoboti (kobud), gamaz (paxil), ziriki (dԥcԥl), kԥsԥ (kosa), kort (yasil yer), qeqeç (sarsaq), kinto
(kԥlԥkbaz), gԥbԥ (hamilԥ), loli (yumru), laq (xarab), matramaz (xԥbis), nuno (agilsiz), pejan (ala), putur
(içi bos), posa (gԥzԥyԥn), pallamuç (ölüvay), papat (uzun), pizikli (nadinc), rasa (yaxsi), rito (agilsiz),
sԥsԥni (bԥnövsԥyi), saxat (sikԥst), uIax (xirda), Iuxara (yoxsul), uki (qarinqulu), çiçiya (xarab), çapux
(cԥld) vԥ s.
Düzԥltmԥ siIԥtlԥr. Belԥ siIԥtlԥr hԥm mԥhsuldar, hԥm dԥ qeyri-mԥhsuldar sԥkilçilԥrlԥ düzԥldilir. Hԥmin
sԥkilçilԥr isim vԥ Ie"llԥrԥ ԥlavԥ edilԥrԥk düzԥltmԥ siIԥtlԥri Iormalasdirir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ siIԥt düzԥldԥn mԥhsuldar sԥkilçilԥr asagidakilardir:
1.-li,-ni sԥkilçisi. Bu sԥkilçi bir çox türk dillԥrindԥ dördvariantli oldugu halda, Axisqa türklԥrinin dilindԥ
birvariantlidir. Hԥmin sԥkilçi ilԥ keyIiyyԥt, xasiyyԥt, ԥlamԥt vԥ s. bildirԥn siIԥtlԥr ԥmԥlԥ gԥlir: pasli (kiIli),
bogozli (qarinqulu), zirikli (dԥcԥl), Ielli (ԥdԥbaz), qanni (qanli), canni (canli), nisanni (nisanli) vԥ s.
Bugda-ԥtmԥgin yoxisԥ, tatli dilin olsun (ԥski söz).
Yanuxlihavaidi|70,XI.1992|.
2.-siz sԥkilçisi. Bu sԥkilçi ilԥ hԥr hansi bir keyIiyyԥtin yoxlugu, mövcud olmamasi iIadԥ edilir. Belԥ bir
mԥ"naya görԥ hԥmin sԥkilçi -li-sԥkilçisinin ԥksini tԥskil edir. Mԥsԥlԥn: Buynuzsuz koçun haxi buynuzli
koçdaqalmaz;Dԥ"vԥtsiz gedԥn mindԥrsiz oturar (ԥski söz); Axilsiz bas ԥlindԥn sԥIil ayax nԥlԥr çԥkür
/ԥski söz/; Adsiz kisi tanridan qorxar /ԥski söz/; Çobansiz tavari qurd yiyar /ԥski söz/
MüasirAzԥrbaycan dilindԥ oldugu kimi, Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ bu sԥkilçiilԥ yalniz mԥnIi çalarli
deyil,hԥm dԥ müsbԥt mԥzmuna malik siIԥtlԥr ԥmԥlԥ gԥtirmԥk olur:
Basmaçilar - dasnaklar hücum etdilԥr,
Günԥhsiz türklԥri oda atdilԥr /Müsԥddin/.
Bԥ"zԥn bu sԥkilçinin birvariantli Iormasindan /siz/ bԥdii ԥsԥrlԥrin dilindԥ istiIadԥ olunur:
Kanli-yasi yer yüzuna talqalar
Bassiz-kiçsizçekilmayinxaryana/MehribanԤliyeva/.
3.-acax,-ԥcax sԥkilçisi: Öpülԥcax yuzi tüIrülԥcax etmԥ /ԥski söz/, Togacax davar. Inanilacax seylԥrԥ
qisaca vԥ topdan inanmaxdür |44, IV-V.1992|.
4.-lux sԥkilçisi. Axisqa türklԥrinin dilindԥ bu sԥkilçi dԥ birvariantlidir. Ԥsasԥn isim düzԥldԥn sԥkilçi olsa
da,bԥ"zi mԥqamlarda söz birlԥsmԥsi sԥklindԥ ikinci tԥrԥIin ԥlamԥt vԥ keyIiyyԥtini interpretasiya edir:
Bitmԥdi Iԥlԥgin ayrilux qԥmi /M.Pasali ogli/; Aylux vԥ yilluxüzvlükhaxlari/vznoslar/vaxti-vaxtinda
yigilmadugundan büdcԥmizdԥ para yoxdur |44, IV-V.1992|;Atatürksualediyerki,nԥsil oldi ki, tԥkbasan
o agirlux mԥrmiy qaldura bildin |44, IV-V.1992|.
5.-maz,-mԥz sԥkilçisi: Qanmaz /adam/, agnamaz /oglan/ vԥs.
Axisqalilarin dilindԥ siIԥt düzԥldԥn sԥkilçilԥrin ԥksԥriyyԥti qeyri-mԥhsuldardir. Bunlar asagidakilardir:
1.-ux sԥkilçisi. Bu sԥkilçi dԥ birvariantlidir. -ux sԥkilçisi ilԥ Ie"l köklԥrindԥn hal-vԥziyyԥt vԥ keyIiyyԥt
bildirԥn düzԥltmԥ siIԥtlԥr Iormalasir:
Tavadԥlux, tas dԥlux, bu da gԥldi üstԥlux /ԥski söz/;
Azidiarux-urux,biridԥ gԥldi cirux /ԥski söz/;
Bulanuxsudaboyvermԥ, boyun görünmԥz /ԥski söz/.
2.-ülli sԥkilçisi. Bu sԥkilçiyԥ Azԥrbaycan dilindԥ tԥsadüI edilmir. Axisqa türklԥrinin dilindԥ isԥ asagidaki
sözlԥrin tԥrkibindԥ islԥdilir: bԥxtüllü, sԥvgülli: Bԥxtülli puvar sana
Yaryüzünԥ baxarsin /mani/.
3.-gԥn sԥkilçisi: Ԥrgԥn oglan, ԥrgԥn qiz
Baxduxcasԥrinnԥnür /mani/.
4.-Ri sԥkilçisi: ԥgri, yaturi /incԥ/. Göz oxsaduxca uzanan bu egri-bügri dag yolibizibiryuvadan
ayiriyersa, basqa bir yuvada yaxunlasduriyerdi |70, XI.1992| Tastana, yaturi kizdur /danisiqdan/ vԥ s.
5.-agan, -egen sԥkilçisi. Fe"llԥrԥ artirilan bu sԥkilçi is vԥ hԥrԥkԥtin daimi xarakterdԥ oldugunu, vԥrdis
halina keçdiyini iIadԥ edir: Yatagan arslannan gezegen tilki eydir (ԥski söz).
6.-ici sԥkilçisi. Axisqa türklԥrinin dilindԥ bu sԥkilçinin dԥ birvariantindan istiIadԥ olunur. Hԥmin sԥkilçi
ilԥ bacariq mԥ"nali düzԥltmԥ siIԥtlԥr ԥmԥlԥ gԥlir. Axisqa türklԥrinin dilindԥ -ici sԥkilçisi mürԥkkԥb sözlԥrԥ
artirilaraq siIԥt ԥmԥlԥ gԥtirir: Insallah ki, ԥdalԥtli, insaIverici allahin sayasinda, xalqimizin birlugi vԥ
ԥzim-davasi sayasinda Vԥtԥnimizi alacavux |44, IV-V.1992|,Adamyeyiciqaynanasivermiyer
/nagillardan/.
7.-ca,-cԥ sԥkilçisi. Bu sԥkilçi ilԥ artiqliq mԥ"nali düzԥltmԥ siIԥtlԥr ԥmԥlԥ gԥlir: Agnasilan ki, bir alaca
douziԥskükdür /I.SԥIil/; Bir yesilca taldur vԥtԥn /G.Sahin/; Buruna bolca su alib yaxama |48,
03.VII.1992|;Birgözԥlcԥ amaldayux, Mor mԥnԥmsԥ xԥyaldayux /cabir Xalidov/.
8.-an,-ԥn sԥkilçisi:
Gülԥn günԥs, gԥlԥn yagis
Xos görüsdux, xos görüsdux /cabir Xalidov/.
9.-daki, -dԥki sԥkilçisi. Isimlԥrԥ artirilaraq ԥsyanin mövqeyini tԥ"yin edir:
Birbaxanyoxyürԥkdԥki daglara,
Ölԥn öldi, mԥrԥz qaldi saglara /Mԥhԥmmԥd Pasali ogli/.
10.-c sԥkilçisi. Isimlԥrԥ artirilib düzԥltmԥ siIԥt ԥmԥlԥ gԥtirir. Azԥrbaycan dilindԥ bu sԥkilçinin
Iunksiyasini -ca sԥkilçisi yerinԥ yetirir. Axisqa türklԥri bala sözünԥ -c sԥkilçisini artirdigi halda, bu
mԥqsԥd üçün Azԥrbaycan türklԥri -ca sԥkilçisindԥn istiIadԥ edirlԥr:
Bir balac taxça, içi das mixça /bulmaca/; Bir balaca boyu var /Azԥrbaycan dilindԥ/.
11.-ma,-mԥ sԥkilçisi. Bu sԥkilçi dԥ Ie"llԥrԥ artirilaraq düzԥltmԥ siIԥt ԥmԥlԥ gԥtirir:
Pikalliyaylalar,çatmaxanalar/S.Bayraqdarova/;
Istanbulda tikmԥ das,
Gԥliyer iki kardas /Iolklor nümunԥsi/.
12.-k sԥkilçisi. Azԥrbaycan dilindԥ oldugu kimi, Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ Ie"llԥrԥ ԥlavԥ edilԥrԥk
düzԥltmԥ siIԥt ԥmԥlԥ gԥtirir.
Küçük kövün böyük agasi /ԥski söz/.
13.-ki sԥkilçisi. Birvariantli Iormada Axisqatürklԥrinin dilindԥ istiIadԥ edilir. Bu sԥkilçi "bildir", "içԥri",
"yarin" vԥ s. zaman mԥzmunlu sözlԥrԥ qosularaq ԥsyanin, hadisԥnin yerini iIadԥ edԥn siIԥtlԥr ԥmԥlԥ
gԥtirir. Bunlar müԥyyԥn bir ԥsya vԥ hadisԥnin yerini göstԥrmԥklԥ onlari basqalarindan ayirib, tԥ"yin
etmԥyԥ xidmԥt edir. Bu siIԥtlԥr keyIiyyԥt, hal-vԥziyyԥt, xasiyyԥt, rԥng vԥ s. kimi xüsusiyyԥtlԥri göstԥrԥ
bilmir |31, s. 79|. Bildirki nasil oldi |70, XI.1992|.
14.-gi sԥkilçisi: edԥrgi, köçԥrgi vԥ s.
15.-ti sԥkilçisi. Fe"l köklԥrinԥ artirilaraqdüzԥltmԥ siIԥt ԥmԥlԥ gԥtirir: sürinti, sülԥnti vԥ s.
Budildԥ bԥ"zԥn siIԥti sinonimi ilԥ birlikdԥ islԥdirlԥr. Sinonim sözlԥrdԥn biri sadԥ, digԥri isԥ düzԥltmԥ
olur.Mԥs.: Qolay -xeyrli olsun isiz |48, 03.VII.1992|.
Mürԥkkԥb siIԥtlԥr. Axisqa türklԥrinindilindԥ mürԥkkԥb siIԥtlԥr iki sözün müxtԥliI sԥkildԥ birlԥsmԥsi
nԥticԥsindԥ ԥmԥlԥ gԥlmisdir. Mürԥkkԥb siIԥtlԥrinin tԥrkibindԥ tarixԥn oldugu kimi, -li sԥkilçisi dԥ istirak
etmisdir. Belԥ bir qurulus müsahidԥ olunur: siIԥt¹isim¹li sԥkilçisi. Mԥsԥlԥn:
Qaragünlücԥmԥhԥtin qԥlbindԥn bir sey silinmԥdi |70, 02.XI.1992|;
cumadan-cumayagԥlür sԥdԥlԥr,
Agsuvaxli, mԥrmԥr tasli odalar /S.Bayraqdarova/;
Mesxettürklԥrinin agsaxali Rasim Bayraqdarov çixis etdi |70, 02.XI.1992|; Elԥ bir yar sԥvmisim
Ortaboyli,morçiçԥk/mani/
Axisqalilarin dilindԥ mürԥkkԥb siIԥtlԥr asagidaki yollarla ԥmԥlԥ gԥlmisdir:
1.Iki sadԥ siIԥtin tԥkrari ilԥ:
Uzun-uzunqԥmislԥr,
Axsam bizԥ gԥlmislԥr /bulmaca/;
Sabaginԥn qaxdim ki, tarlada basi bayaz-bayazadamlaroturiyer|48,03.VII.1992|;
Oyanda,oyanuIax-uIaxyavrum
SaIax da yengi atiyer /cabir Xalidov/;
2.Iki düzԥltmԥ siIԥtin yanasi gԥlmԥsi ilԥ: Zilli-zilli qoçlar qurban kesiliyerdi /nagillardan/; Haluxli-haluxli
dԥrԥlԥr uzaniyerdi /G.Sahin/, Qarli - buzli daglar haxlima gԥldi /Ilim Sahzadayev/;Çamli- namudli mesa
haxlima gԥldi /Ilim Sahzadayev/.
3.Sadԥ vԥ düzԥltmԥ siIԥtlԥrdԥn ԥmԥlԥ gԥlԥn mürԥkkԥb siIԥtlԥr: Qolay-xeyirli olsun isiz |48, 03.VII.1992|;
Qaragünlicԥmԥhԥtin qԥlbindԥn bir sey silinmԥdi |70, V.1992|.
4.-livԥ -siz sԥkilçili eynisiIԥtin tԥkrari ilԥ: Günahli - günahsiz adamlar sürilirdi /G.Sahin/.
5.Isim vԥ siIԥtin yanasi gԥlmԥsi ilԥ: Qan qirmizi, südbԥyaz, qaz yumurtasindan böyük /bulmaca/.
6.Birԥsli siIԥt vԥ bir isimdԥn ԥmԥlԥ gԥlԥn mürԥkkԥb siIԥtlԥr. O, targöz adamdir /danisiqdan/;Pitnagöz
puvarlar axar /G.Sahin/.
7.BirincitԥrԥIi semantik, ikinci tԥrԥIi asemantik siIԥtlԥrin birlԥsmԥsindԥn ibarԥt olan mürԥkkԥb siIԥtlԥr:
Göz oxsaduxca uzanan bu egri-bügri dag yoli bizi bir yuvadan ayiriyersa, basqa bir yuvaya
yaxinlasduriyerdi /K.Sahin/; cԥmԥhԥti dԥlük-dԥsük vaqonlara doldurdular /S.Adigünli/.
8.AntonimsiIԥtlԥrin birlԥsmԥsindԥn ԥmԥlԥ gԥlԥn mürԥkkԥb siIԥtlԥr. Uzax - yaxin /adamlar/, alçax -
yüksԥk /tԥpԥlԥr/ vԥ s.
9.TԥrԥIlԥri sinonim siIԥtlԥrdԥn ibarԥt olan mürԥkkԥb siIԥtlԥr. Kolay-yünqül/oyunlar/,kaba-tavli
/cocuxlar/.
10.-dan,-dԥn sԥkilçili isimlԥ, bir siIԥtin birlԥsmԥsindԥn ibarԥt olan mürԥkkԥb siIԥtlԥr. Yildԥnqalma /is/,
kiprikdԥnkԥnar /qas/ vԥ s.
11.Birsayvԥ bir sadԥ isimdԥn ԥmԥlԥ gԥlԥn mürԥkkԥb siIԥtlԥr: Dadasim ikimԥrtԥbԥ ԥv tikdiriyer
/danisiqdan/. Doxxuzarsinli /çit/ vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ digԥr dillԥrdԥn alinan siIԥtlԥrԥ dԥ rast gԥlirik:
a/Ԥrԥb dilindԥn alinan siIԥtlԥr: bayaz, mavi, jԥhil, jԥsür /tez/, xor /biabirçi/, havayi, Iuxara, zalim vԥ s.
b/Farsdilindԥn alinan siIԥtlԥr: azat, bed, murdal, tԥzԥ, siyah, sԥsԥni, narinji vԥ s.
v/Rusdilindԥn alinan siIԥtlԥr: xurom /sapuklar/, andatir /papax/, istapil /buluz/ vԥ s.
Axisqa türklԥri Gürcüstanda ԥvvԥllԥr yasadiqlari üçün gürcü dilindԥ dԥ bir çox siIԥtlԥr mԥnimsԥmislԥr:
UstaMürtԥz söylԥmiyer hԥnԥgi //Kudo öküz ürküdԥmԥz sinԥgi /Asiq Mürtԥz/
Axisqa türklԥrinin dilindԥ islԥdilԥn siIԥtlԥrin ԥksԥriyyԥti Azԥrbaycan vԥ digԥr türk dillԥri ilԥ eyniyyԥt
tԥskil etsԥ dԥ, Ionetik cԥhԥtdԥn bԥ"zi Iԥrqlԥnmԥlԥr müsahidԥ edilir.Mԥsԥlԥn, müqayisԥ et: alovlu (Azԥrb.
dilindԥ) - alavli (Axisqa türklԥrinin dilindԥ): Alavli yürԥgin atassiz yandi /Xalid Acarli/.
Soyuq/Azԥrb. dilindԥ/ - savux /Axisqa türklԥrinin dilindԥ/:
Yüzyilluxömürԥ ömür demazdim,
Savux puvarlardan içsaydim,Vԥtԥn /G.Sahin/.
Yasil /Azԥrb. dilindԥ/ - yesil /Axisqa türklԥrinin dilindԥ/:
Oleydimtԥzԥdԥn körpԥ bir çoçux
Yesil dԥrԥlԥrdԥ qaçeydim, Vԥtԥn /G.Sahin/
Axisqa türklԥrinin dilindԥ indi islԥdilԥn bir sira siIԥtlԥr ԥn qԥdim Iormasini saxlamisdir. Mԥsԥlԥn, yüskԥk
sözüklassiklԥrin vԥ qԥdim türkdilli abidԥlԥrin dilindԥ islԥnmisdir. Dilin sonraki inkisaIi prosesindԥ k-s
yerdԥyismԥsi nԥticԥsindԥ bu siIԥt yüksԥk sԥklinԥ düsmüsdür. Lakin Axisqa türklԥrinin dilindԥ ilkin
Iormasini qoruyub saxlaya bilmisdir. Indi bu ԥhaliyԥ mԥxsus mԥtbuatin dilindԥ dԥ hԥmin siIԥt qԥdim
Iormasinda oldugu kimi islԥdilir: Yüskԥk ԥvin yaninda iki atin bagli olduguni göriyer |70, XI.1992|; Tag
qԥdԥr yüskԥk odun yigduryer dԥ... /"Sah Abbasinԥn usta" nagilindan/ vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ islԥnԥn qԥdim siIԥtlԥrdԥn biri dԥ "dԥli" sözüdür. Igid mԥ"nasinda:
Dԥli cԥmԥԥtlԥrԥ baxdim,
Satib savub yola çixdim /Asiq Mürtԥz/.
SiIԥtlԥsԥn sözlԥrdԥn biri dԥ tuy sözüdür. Qԥdim türk sözlԥrindԥndir. "Tük" mԥ"nasindadir. Asagidaki se"r
parçasinda "yastux"sözününԥlamԥtini iIadԥ etmisdir:
Tuyyastuxversԥ, qoyma basina,
Ara qardas adam, qal qapisinda /Asiq Mürtԥz/
Axisqa türklԥrinin dilindԥ bԥ"zԥn siIԥt ԥsya bildirԥn sözdԥn sonra islԥnir. Mԥsԥlԥn: Bir çesmԥdԥn süd
bԥyaz bir göz yasi,
cabir çesmԥdԥn iç, keçüt keç, tag as /c.Xalidov/
Axisqa türklԥrinin dilindԥ siIԥtin asagidaki mԥ"na növlԥrinԥ rast gԥlinir:
1.Rԥng bildirԥnlԥr:
Birgözԥlin yanaginda
Birqaracaxaldurvԥtԥn /c.Xalidov/;
Bülbülün geydigu yesil,
Kirmizi gülԥ dolasur /Musiqi Iolkloru/;
Uzaxdanbaxarsan- yesil tԥpԥli,
Yaxina gedԥrsԥn, gülli-çiçԥkli /Ilim Sahzadayev/;
Ag axça qara gün içindür /ԥski söz/.
2.Mԥkan vԥ hԥcm ԥlamԥtlԥri bildirԥnlԥr:
Ԥrԥb atlar yaxin eylԥr iragi,
Yuca dagdan asan yollar bizimdür /Dadaloglu/;
Yapraxuldikuçukyürԥk bԥdԥndԥ,
Vԥtԥnsizԥm-yabançiyam hԥr yerdԥ
/XeyransaMirzԥyeva/.
3.Dadbildirԥn siIԥtlԥr:
Zԥhmԥtinԥn yeyilԥn aci sogan, minnԥtinԥn yeyilԥn baldan tatlidur /ԥski söz/.
4.Insan, heyvan vԥ ԥsyalarin xarici görünüsünü, ԥlamԥtlԥrini bildirԥn siIԥtlԥr:
O al yanaqlarinrԥngimi soldi,
O gül dodaxlarin dinmԥzmi qaldi /Xalid Acarli/;
Topal essԥginԥn karvana qosulma /ԥski söz/;
Uligöziilԥ qiz al, ԥrgԥn gözi ilԥ at al /ԥski söz/.
5.ÜmumikeyIiyyԥt bildirԥn siIԥtlԥr:
cikyumurtasoyulmaz/ԥski söz/;
Çuruktaxtamuxgötürmԥz/ԥski söz/;
Çurukiplequyuyaenilmԥz /ԥski söz/;
Qara bulud basimizi bürüdi,
Üstümüzdԥ savuk buzlar ԥrüdi /G.Sahin/.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ siIԥtlԥr ԥsyalari eyni dԥrԥcԥdԥ tԥ"yin etmir, bir sira siIԥtlԥrin adi (normal)
bԥ"zilԥrininki az, bԥ"zilԥrinkiisԥ çox olur. Digԥr siIԥtlԥrdԥ müqayisԥ etmԥk bacarigi qüvvԥtli olur,
buradansiIԥtin müqayisԥ dԥrԥcԥlԥri ortaya çixir. Bu keyIiyyԥtlԥr siIԥti digԥr nitq hissԥlԥrindԥn
Iԥrqlԥndirir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ siIԥtin asagidaki dԥrԥcԥlԥri Iԥrqlԥndirilir:
1.Adidԥrԥcԥ. Adi dԥrԥcԥnin müԥyyԥn göstԥricisi yoxdur, bu bütün dԥrԥcԥlԥr üçün açardir. Digԥr dԥrԥcԥlԥr
onunԥsasinda Iormalasir. Mԥsԥlԥn:
Paravozuntüstüsü,
Almarim bԥn pis kizi,
Alurum gürcü kizi
Yanaxlari kirmizi |27, s.47|;
Dԥrԥdԥn endim ancax,
Basimda yesil sancax,
Nԥ qiz oldum, nԥ gԥlin,
Yanaxlari kirmizi |27, s. 47|;
Ag alma, qizil alma
Gԥl yola düzül alma |27, s. 143|
Qaragöz,mavigöz,
Kor, topal, lal, sagil, gԥl
Sariipԥk sararim /mani/
2.Azaltmadԥrԥcԥsi. Bu dԥrԥcԥnin ԥksԥr türk dillԥrindԥ morIolojigöstԥricilԥri mövcuddur. Axisqa
türklԥrinin dilindԥ bu göstԥricilԥrdԥn nisbԥtԥn az istiIadԥ olunur. Bu dԥrԥcԥ çox vaxt sintetik yolla
meydana çixir. Mԥsԥlԥn, Axisqa türklԥrinin dilindԥ rԥng bildirԥn siIԥtlԥrԥ açux sözünü artirmaqla azaltma
dԥrԥcԥsiniԥmԥlԥ gԥtirmԥk olur: açux kirmizi. Axisqa türklԥrinin dilindԥ azaltma dԥrԥcԥsini "al" sözünün
rԥng bildirԥn siIԥtlԥrԥ ԥlavԥ edilmԥsi ilԥ dԥ düzԥltmԥk olur. Mԥsԥlԥn:
BirçiItgözԥl enmis yola,
Yollaral-kirmizi ola |27, s. 169|.
3.Müqayisԥ dԥrԥcԥsi. Bu dԥrԥcԥ Axisqa türklԥrinin dilindԥ tԥvür, çalan, kimi, baxan sözlԥri ilԥ iIadԥ
olunur.Mԥsԥlԥn: qirmiziya çalan, qirmiziya baxan, qirmizi tԥvür, qirmizi kimi /bütün sivԥlԥrdԥ/. Bu
sözlԥrdԥn Azԥrbaycan dilinin bԥ"zi dialektlԥrindԥ müqayisԥ dԥrԥcԥsi düzԥltmԥk üçünistiIadԥ olunur.
Tԥhԥr sözü ilԥ qԥrb dialektindԥ: ansi tԥhԥr /G.Qar/, baxar, çalar sözlԥri ilԥ Qarabag vԥ Naxçivan
dialektlԥrindԥ: sariya baxar, sariya çalan //çalar /Qar.Nax/ müqayisԥ dԥrԥcԥsi düzԥlir |66, s. 181|.
4.Üstünlükdԥrԥcԥsi. Axisqa türklԥrinindilindԥ üstünlük dԥrԥcԥsi iki sԥkildԥ meydana gԥlir: 1) analitik; 2)
sintetik.Analitikyollaüstünlükdԥrԥcԥsi düzԥldilԥrkԥn siIԥtin ԥvvԥlinԥ müԥyyԥn sözlԥr artirilir. Bunlar
asagidakilardir:
1.Ԥn sözü ilԥ ԥmԥlԥ gԥlԥn üstünlük dԥrԥcԥsi: ԥn yaxsi, ԥn qara,ԥn mavi, ԥn gög vԥ s.
2.Eysözüilԥ: ey gözԥl, ey qolay vԥ s.
3.Pԥk sözü ilԥ: pek küçük, pek mavi, pek uIak vԥ s.
Eydԥrԥ pek uzun dԥrԥ
Yolavurdungüzündԥrԥ /cabir Xalidov/.
4.Çoxsözüilԥ: çox ey, çox küçük, çox köti vԥ s.
Bucocuxçoxküçükdür/danisiqdan/.
5.Siyahsözüilԥ: siyah qara, siyah mavi vԥ s.
6.Morsözüilԥ: mor -mԥnԥmsԥ, mor -qara,mor- qirmizi, mor - Iisnԥ vԥ s.
Mor-mԥnԥmsԥ xayaldayux
Bir tatlica amaldayux /cabir Xalidov/.
7.Rasasözüilԥ: rasa qara, rasa gözԥl vԥ s. "Rasa" -çoxdemԥkdir.
8.Teysözüilԥ: Tey -tamamdemԥkdir. Tey qara, tey mavi, tey sari vԥ s. Tey sari alma aldim /danisiqdan/.
"Tey"sözünԥ Azԥrbaycanin bԥ"zi dialektlԥrindԥ, o cümlԥdԥn cԥbrayil keçid sivԥsindԥ dԥ rast gԥlirik.
Mԥsԥlԥn: Parça tey qirmizidir: Tey qara kastyum aldim (danisiqdan).
9.Qattix sözü ilԥ: qattix tԥzԥ, qattix qara, qattix mor vԥ s.
10.Qatsözüilԥ: qat tԥzԥ. Azԥrbaycan dilinin dialektlԥrindԥ "qԥt" sԥklindԥ islԥdilir: qԥt tԥzԥ.
11.Yamansözüilԥ: yaman yaxsi, yaman köti vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ yaman sözü ԥsl mԥ"nasindan, yԥ"ni pis sözünün sinonimliyindԥn kԥnara çixib
onunԥksi olan ԥ"la mԥ"nasini da bildirir.
SiIԥtin üstünlük dԥrԥcԥsi sintetik yolla sözün ilk iki sԥsinԥ vԥ ya ilk hecasina asagidaki sԥslԥri ԥlavԥ
etmԥklԥ ԥmԥlԥ gԥlir:
1.-m-sԥsi: bombos, kömgög, yemyesil vԥ s.
Dԥrԥnin ԥdrԥIi yem-yesil xali,
Çixanda gezmԥyԥ görükmԥz ardi /Ilim Sahzadayev/.
2.p-sԥsi: bopboz, bapbayaz, qapqara, yepyesil, dupduru vԥ s.
Ԥgladuxca axar gözlԥrim yasi,
Dupduri puvari haxlima gԥldi /Ilim Sahzadayev/.
3.l-sԥsi: çilçiplax. Çilçiplax cocux çayin ԥdrԥIinԥ uzaniyerdi.
4.-s sԥsi: besbetar.
Bundanԥlavԥ, Axisqa türklԥrinin dilindԥ sintetik tipli üstünlük dԥrԥcԥsinin basqa bir Iormasina da tԥsadüI
edilir.Belԥ ki, üstünlük dԥrԥcԥsini bildirԥn hissԥ ilԥ siIԥt arasina bolom, bolan, balan, pԥlԥm, balam,
bԥlԥm hissԥciklԥri dԥ ԥlavԥ olunur. Mԥs.: bombolambos, bapbalam, boz//banbalanboz, düppԥlԥmdüz,
dünbԥlԥndüz vԥ s. Bu xüsusiyyԥtԥ Azԥrbaycan dilinin qԥrb qrupu dialektlԥrindԥ dԥ rast gԥlinir. Bu
dialektlԥrdԥ yuxarida göstԥrdiyimiz hissԥciklԥrdԥn ikisi-bԥlԥn vԥ balan sözlԥrԥ ԥlavԥ olunur:
gömbԥlԥngöy, dümbԥlԥndüz, bambalanbos, lümbԥlԥnlüt |66, s. 182|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ siIԥtin üstünlük dԥrԥcԥsini yaratmaq üçün söz kökünün ortasindaki samitin
qosalasmasi hadisԥsindԥn dԥ istiIadԥ edilir. Bu hala yalniz qoca sözündԥ rast gԥlinir. Qoca sözünün -csԥsi
qosalasir vԥ siIԥtin üstünlük dԥrԥcԥsini yaradir. Mԥsԥlԥn: Qocca bir çocux olmis /3/, Qocca adamsinda
hԥlԥ aqnamiyersin /S/ vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ dahaçoxüstünlükdԥrԥcԥsini siddԥtlԥndirmԥk üçün m-sԥsindԥn istiIadԥ edilir.
Ag köksün arasi zԥmzԥm puvari,
Içsԥm öldürürlԥr, içmԥsԥm ölürüm /Dadaloglu/
Üstünlükdԥrԥcԥsini ԥmԥlԥ gԥtirmԥk üçün bu dildԥ -ca-sԥkilçisindԥn dԥ istiIadԥ olunur: qaraca, tatlica,
alaca, yesilca vԥ s. Onu da qeyd etmԥk lazimdir ki, Axisqa türklԥrinin dilindԥ bu sԥkilçinin
birvariantindan /ca/ istiIadԥ edilir. Mԥsԥlԥn:
Meyvԥsi palli agaçda
Bir yesilca taldur vԥtԥn /c.Xalidov/;
Birgözԥlin yanaginda
Birqaracaxaldurvԥtԥn /c.Xalidov/;
Mor-mԥnԥmsԥ xayaldayux
Bir tatlica amaldayux /c.Xalidov/.
"Kitabi-Dԥdԥ Qorqud" dastanlarinin dilindԥ dԥ -ca,-cԥ sԥkilçisi sadԥ vԥ düzԥltmԥ siIԥtlԥrin sonuna
artirilaraq dԥrԥcԥ mԥzmunu iIadԥ etmisdir; mԥs.: Agca qoyun qoyun gördügündԥ quyruq çirpib
qamçilayin |55, s. 95|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ keyIiyyԥt vԥ ԥlamԥtin tamligini, ikiqatligini bildirmԥk üçün siIԥtlԥrin tԥkrar
Iormasindan da istiIadԥ olunur. Burada iki eyni siIԥt tԥkrar edilir. Axisqalilarin dilindԥ genis sԥkildԥ
müsahidԥ olunan bu ԥlamԥt "Kitabi-Dԥdԥ Qorqud"un, orta ԥsr abidԥlԥrinin dilindԥ dԥ çox islԥnmisdir.
Asagidaki müqayisԥdԥn dԥ bunu görԥ bilԥrik:
"Kitabi-Dԥdԥ Qorqud"un dilindԥ: Böyük-böyük sularin körpüsü agac. Qara-qaragԥmisi agac. Quru-quru
çaylara suçi saldim. Qiyma-qiyma ag ԥtindԥn çԥkin qara qovurma bisirin vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ:
Yarԥlindԥ toli-toliqԥdԥhlԥr,
Bԥni küt eylԥdi dԥrtlԥr-mԥrԥqlԥr
/"Yarali Mahmud" dastanindan/.
Agir-agir urba geydim |27, s. 70|;
Agir-agir ԥv süpürdüm,
Agir-agir süIrԥ kurdum |27, s. 69|;
Sabaginԥn qaxdim ki, tarlada basi bayaz-bayazadamlaroturiyer|48,03.VII.1992|.
Ab-havasisԥrin-sԥrin
Dԥrԥlԥri dԥrin-dԥrin /c.Xalidov/,
Uzun-uzunqԥmislԥr,
Axsam bizԥ gԥlmislԥr /bulmaca/.
Türkdillԥrindԥ genis yayilmis hadisԥlԥrdԥn biri dԥ bir nitq hissԥsinԥ aid müԥyyԥn sözlԥrin basqasinin
yerindԥ islԥnmԥsi, digԥr nitq hissԥsinԥ keçmԥsidir. Belԥ proseslԥrdԥn biri siIԥtin ismԥ keçmԥsidir. Bu,
siIԥtin substantivlԥsmԥsi dԥ adlanir. SiIԥt mԥtn daxilindԥ substantivlԥsdiyi üçün belԥ keçid müvԥqqԥti
hesabedilir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ bu hadisԥ genis müsahidԥ edilir. Mԥsԥlԥn:
Bülbülün geydugi sari
Bülbülün geydugu yesil /Iolklor nümunԥsi/;
Karalar geymisin, karadir kasin,
Qüdrԥtdԥn çԥkilmis, yasadur basin.
Bayazin adi var, qaranin dadi var /ԥski söz/.
Azԥrbaycandilindԥ oldugu kimi, Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ "qara /kara/" siIԥti birdԥIԥlik
substantivlԥsmisdir. Yԥ"ni, bu söz hԥm rԥng bildirԥn siIԥt kimi, hԥm dԥ kütlԥ, yoxsul camaat, sürü vԥ mal-
qaramԥ"nalarini iIadԥ edԥn isim kimi islԥnmisdir. Mԥsԥlԥn: Karacԥmԥԥt yigiliyerdi |48, 03.VI.1992|.
4.2.3. SAY
Axisqa türklԥrinin dilindԥ istiIadԥ olunan saylar digԥr türk dillԥrindԥki saylarla oxsarliq tԥskil edir. Lakin
bԥ"zi saylarin Iormasinda Ionetik Iԥrqlԥr özünü göstԥrir: alti, doxxuz, un, ottuz, bin vԥ s.
Saylarin inkisaIindaki sabitlik bir basqa xüsusiyyԥtlԥ dԥ tԥsdiq olunur. Türk dillԥrinin bütün inkisaI
dövrlԥrindԥ saylar basqa dillԥrin tԥ"sirinԥ ԥn az mԥ"ruz qalmis nitq hissԥsidir. Mԥsԥlԥn, Orxon-Yenisey
abidԥlԥrindԥki miqdar saylarinin hamisi /monqol dili ilԥ müstԥrԥk hesab edilԥn tümen sayi müstԥsna
olmaqla/türkdillԥrinin özünԥmԥxsus sözlԥridir |52, s. 32|.
MüxtԥliI Ionetik dԥyisikliyԥ /sԥsartimi, sԥsdüsümü, sԥsdԥyismԥsi vԥ sԥsԥvԥzlԥnmԥsi hadisԥlԥrinԥ/ mԥ"ruz
qalan,eynizamandahԥm abidԥlԥrin, hԥm dԥ Axisqa türklԥrinin dilindԥ islԥdilԥn saylar: yigirmi /iyirmi/,
tört/dört/,bin/min/,sekiz/sԥkkiz/, doxxuz /doqquz/ vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ saylarin qԥdim Iormalarindan da istiIadԥ olunur.Mԥsԥlԥn, hazirda adamlarin
dilindԥ ottuzun, doxxuzun kimi mürԥkkԥb saylar islԥnir ki, bu saylar da üç yüz, doxsan kimi saylari ԥvԥz
edir.Buxüsusiyyԥt abidԥlԥrdԥn gԥlmԥdir. Abidԥlԥrin dilindԥn verilmis asagidaki nümunԥlԥrԥ diqqԥt
yetirԥk: Küli çur sekiz on yasap yok bolti /Küli Çur sԥksԥn il yasayib yox oldu -KÇ.Z...tokuzonkon
utmis /...doxsan qoyun udmus/ -F.44.
Bumürԥkkԥb saylar sonradan sadԥlԥsmisdir.
Sԥs ԥvԥzlԥnmԥsi hadisԥsi bu dilin saylarinda da müsahidԥ edilir. Mԥsԥlԥn, bes sayinin sonundaki s-sԥsi
bԥ"zi hallarda -ssԥsi ilԥ ԥvԥzlԥnmisdir.
Besöküzümvar,
Törtiyatiyer,
Biri isdiyer /bulmaca/
Ümumiyyԥtlԥ, s-sԥsinin -s-sԥsi ilԥ ԥvԥzlԥnmԥsi hadisԥsi digԥr sözlԥrdԥ dԥ müsahidԥ olunur:
Getdigül,
Gԥldi bülbül,
Ister /istԥr/ agla,
Ister /istԥr/gül/Sanamavԥ oyun/.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ ԥlli sayina elek dԥ deyirlԥr:
Altun-elek/ԥlli/,
Demirselek,
Sallabuni,
Çek suni /Sanama vԥ oyun/.
Orxon-Yeniseyabidԥlԥrinin dilindԥ isԥ ԥlli sayi elik sԥklindԥ islԥdilmisdir |67, s. 100|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ bԥ"zi saylar mԥ"nalandirilir, demԥk olar ki, sayin semantikasi açilir. Asagidaki
sanamalardabuԥlamԥt qabariq görünür.
Iki -ikligim,
Bir-birligim,
Üç-üçlügüm,
Tört-törtlügüm,
Bes-besligim.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ mürԥkkԥb saylarinqԥdim Iormalarinda rast gԥlmԥk olur:
Binԥ bir söylԥ, birԥ bin söylԥ /ԥski söz/.
Mürԥkkԥb saylardan poeziya dilindԥ üslubi mԥqsԥdlԥr üçün dԥ istiIadԥ olunur. Mԥs.:
OtuzikiIԥrzi bԥyan etdin qirx sԥkkiz cümaynan,
Üç yüz altmis alti gündür, bir sԥnԥ vԥda ilԥn
Çaharkitab,çaharkönül,çaharmԥzhԥb sövdԥ ilԥn
Tԥsdiqi iqrar etdim, getmԥdim kԥnara bԥn /Asiq Sümmani/.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ sira saylarini ԥmԥlԥ gԥtirmԥk üçün - inçi /birvariantli/ sԥkilçisindԥn istiIadԥ
edilir:
Ikinçi kԥrԥ gԥlin usagi quyiya,sonradԥrԥyԥ atiyer /nagillardan/.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ -nci sԥkilçisi ԥvԥzinԥ -si sԥkilçisi sira saylarini ԥmԥlԥ gԥtirir.
Yeddisi/yeddinci/günicinlԥr gԥliyerlԥr /nagillardan/.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ qԥdim abidԥlԥrimizdԥ oldugu kimi, ilkinti sayindan da indi dԥ istiIadԥ olunur:
Ilkinti çagi bostana gediyeriz |48, 03.VII.1992|.
Ilkinti-ikincidemԥkdir. Bu, sira sayinin ԥvԥzinԥ islԥdilir. Ilkinti sözünün digԥr bir mԥ"nasi «günün ikinci
yarisi, namaz vaxti» vԥ s.-dir|52,s.59|.
«KDQ»da ekindü sԥklindԥ: Mԥrԥ qocalar, ekindü vԥqti muni mana çevirԥsiz, yiyԥm-dedi.
Azԥrbaycan dili sivԥlԥrindԥ (Qazax, Göyçay, Sԥki, Oguz) ilkindi sԥklindԥ «günorta ilԥ axsam arasindaki
vaxt,günbatanvaxt»mԥ
M.F.Axundovdahԥmin sira sayindan istiIadԥ etmisdir: ... gԥrԥk bu gün ilginti çagi buraya yetissinlԥr |6,
IIc.,s.389|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ qeyri-müԥyyԥn saylar /birisi, kimsԥ, neçԥlԥri/ substantivlԥsir:
Birisisinԥmdԥ yanar, birisi dԥ yanub tütԥr /Xasta Hasan/;
Kimsԥ bilmԥz bu dünyanin isini,
Neçԥlԥri tökmis köün yasini (Simsԥk Sürgün Kaxaretli)
Bölüsdürmԥ saylari.
Bölüsdürmԥ saylari ԥsyanin müԥyyԥn hissԥlԥrinin sayini bildirir. Müasir Azԥrbaycan dili üçün xarakterik
olmayan bölüsdürmԥ saylarina hazirda bu ԥhalinin dilindԥ rast gԥlirik. Bölüsdürmԥ saylari -ar,-ԥr, -sar, -
sԥr sԥkilçilԥri vasitԥsilԥ düzԥldilir. Mԥsԥlԥn: birԥr, besԥr, onar, ottuzar vԥ s. Nümunԥlԥr: Ԥti ikisԥr kilodan
bölüsdux; Üyԥni bax nԥnԥ, çepinԥ almay ikisԥr-ikisԥr dürtiyer.
Bölüsdürmԥ saylarina az da olsa "Kitabi-Dԥdԥ Qorqud" dastanlarinin dilindԥ tԥsadüI edirik: Tԥpԥyԥn
göynԥk, süsԥyԥn birԥr at verdi.
A.M.Serbak qԥdim özbԥk dilindԥ -/s ar -- /s/ar /birar, ik /k/isar, yrar, tortar, besar, altisar/ bölüsdürmԥ
saylarini Iormalasdiran sԥkilçilԥrin oldugunu göstԥrmisdir |185, s. 139|.
Bölüsdürmԥ saylarina türk /ujer, dorder, ikiser, dokuzar, yarimsar/; basqird /unar, berԥr, altisar/; qaqauz
/dordar, besar, altisar, edisar, sekizar, onedisar/; qaraqalpaq /birer, öser ekiser/; qaraçay-balkar/birer,
altmisar, altisar, djetiser, öçöser, gkser/; karaim /birer, gkiser, beser, toguzar, altisari/; tatar /altisar, yözԥr/
vԥ s. dillԥrdԥ dԥ rast gԥlirik.
Azԥrbaycan dilindԥ isԥ -ar,-ԥr Iormali saya tԥsadüI etmirik. Yalniz bir sözdԥ /birԥr/ bu hal özünü göstԥrir
ki,odaancaqcüt-cüt islԥnԥrԥk /birԥr-birԥr/ zԥrI kateqoriyasina daxil olur.
F.Zeynalovgöstԥrir ki, Azԥrbaycan dilindԥ azda olsa, -sar, -sԥr sԥkilçisi ilԥ ԥmԥlԥ gԥlԥn bölgülü say
Iormasina rast gԥlinir |74, s. 100|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ bԥ"zԥn besin üçi /birinci tԥrԥI yiyԥlik hal, ikincitԥrԥI mԥnsubiyyԥt sԥkilçili/
Iormasina da tԥsadüI olunur.
Numerativsözlԥr /"Pustie" imena/. Saydan sonra islԥnib onun semantikasini konkretlԥsdirԥn, sayla aid
oldugu ԥsya, hԥrԥkԥt arasinda qrammatik ԥlaqԥ yaradan numerativ sözlԥrԥ Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ
çoxrastgԥlirik. Bu dildԥ asagidaki numerativ sözlԥr islԥdilir:
çiIt:YeddiçiItignԥ qullanmamis /nagillardan/, Bir çiIt gözԥl enmis yola /mani/ vԥ s.
tԥpԥ: Iki tԥpԥ ԥringԥn oliyer /lԥtiIԥlԥrdԥn/.
litrԥ: Gündԥ islԥdugumuz bir litrԥ ayran
Onidabulsax,zanaruxbayram/türkü/.
ԥtԥg: Bir ԥtԥg kömür götürüb veriyerlԥr /nagillardan/.
bölük:Gövümüzdԥ oturdi bir bölük ordi,
Kiminvartaqԥti çekԥ bu dԥrdi /Sԥkinԥ Bayraqdarova/.
qirix, içim: Bir qirix ԥtmԥk, bir içim su vermԥzlԥr
Qorxem axarinda ac olur könül/UstaMürtԥz/.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ bir sira saylar substantivlԥsir. Bunun üçün -lar sԥkilçisindԥn istiIadԥ olunur. Bu
dildԥ qirx sayinin substantivlԥsmԥsinԥ daha çox rast gԥlinir. Çünki qirx sayi sakremental saylardandir:
Kim ki, qirxlar ԥlindԥnbadԥ içdi, o hax asugi oliyer. Qirxlar ԥvliyalardir, eyilԥrdԥndir, onlar
gözԥgörünmԥzdir. /Hax asugi Kԥrԥm/.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ "yüz" vԥ "bin" saylari "basi" sözünԥ artirilaraq substantivlԥsir:
Ԥsgԥrԥ gediyer baba yigitlԥr,
Yüzbasi, binbasi vurürögüdlԥr /türkü/.
ø;7ø6$5/$5
4.2.4.ԤVԤZLIK
Ԥvԥzliklԥr dԥ dilin leksik vahidlԥrindԥndir. Ԥvԥzlik digԥr nitq hissԥlԥrinin yerindԥ islԥnir, mԥ"naca onlari
ԥvԥz edir vԥ müԥyyԥn Iunksiyalari yerinԥyetirir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ sԥxs ԥvԥzliklԥrinin Ionetik variantlari çoxdur. Bu variantlarin bԥ"zilԥri hԥmin
dilin sivԥlԥrinԥ mԥxsus olsa da, bԥ"zilԥri türk vԥ Azԥrbaycan dillԥrindԥ islԥnԥn ԥvԥzliklԥrԥ uygun gԥlir.
Mԥsԥlԥn: ban-ben-bԥn -men-mԥn,san-sen-sԥn, o, u, ü.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ 3-cü sԥxsin cԥmi iki variantda müsahidԥ olunur: I v. onnar, unnar; II v. onnux,
unnux.Sonuncuvariantbuԥhalinin dilini digԥr türk dillԥrindԥn ayirir. Mԥsԥlԥn: Onnugi gördüzmi? Onnar
neragidiyerlar?
Aparilmis müsahidԥlԥr göstԥrir ki, Azԥrbaycana köçüb gԥlmis axisqalilarin, hԥtta qonsu olanlarin
danisiginda birinin ban, birinin bԥn, birinin ben, birinin mԥn, birinin men, digԥrinin, onnar, unnar, onnux,
unnuxvԥ s. islԥdilmԥsinԥ rast gԥlmԥk olur. Mԥsԥlԥn: Banim etmeyimi çaldi. Banim yüzümԥ kendilarinԥ
qalsabaxmadilar.
Azԥrbaycan dilindԥ "mԥnim kimi", "sԥnin kimi" qosmalarla islԥnԥn iIadԥlԥr bu dildԥ "bԥn kimi", "sen
kimi"/qeyri-müԥyyԥn yiyԥlik halda/ Iormalarda istiIadԥ olunur: Belԥ olsa, ben kimi, senkimi,onuntԥk
türkünhԥppisi gürcünün dosti oliyer /danisiq dilindԥ/
Axisqa türklԥrinin dilindԥ o vԥ bu isarԥ ԥvԥzliklԥrinin istiraki ilԥ ԥmԥlԥ gԥlԥn ԥvԥzliklԥr qrupu mövcuddur.
Bunlari iki qrupa bölmԥk olar: o qrupu isarԥ ԥvԥzliklԥri; bu qrupu isarԥ ԥvԥzliklԥri.
Oqrupuԥvԥzliklԥri: asto, hasto, aho, ora, ahora, astora. Hastoni bԥnԥ ver; Ahoni çԥvür vԥ s.
Buqrupuԥvԥzliklԥri: abu, habu, belԥ, abela, ԥbela, bura, abura, habura. Ötԥgi sözlԥrimi esitmԥsiniz dԥ
olur, ama habu sözümü esidin... habu isin davasi uzun ola bilür /danisiq dilindԥ/.
Isarԥ ԥvԥzliklԥri hallanir.
A.asto, hasto, aho.
Y.astonun, hastonun, ahonun
Yn.astona, hastona, ahona
T.astoni, hastoni, ahoni
Yer.astonda, hastonda, ahonda
Çix.astondan, hastondan, ahondan.
Müasirtürkdilindԥ oldugu kimi, Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ qayidis ԥvԥzliyi kendi ԥvԥzliyidir. Bu
ԥvԥzliyԥ Azԥrbaycan dilinin Qazax vԥ Sԥki dialektlԥrindԥ dԥ rast gԥlmԥk olur. Akademik M.Sirԥliyev
göstԥrir ki, kendi ԥvԥzliyi bu dialektlԥrdԥ hallanmir |66, s. 191|. Bundan Iԥrqli olaraq Axisqa türklԥrinin
dilindԥ kendi ԥvԥzliyi hԥm tԥrkib daxilindԥ, hԥm dԥ mԥnsubiyyԥt sԥkilçisi qԥbul edԥrԥk hallanir. Mԥsԥlԥn:
Ukendi-kendinanԥ is göriyer? Sen kendi-kendan oxi. O kendi basina gedamaz. Men kendi qiçimi
kesdimvԥ s. Bu dildԥ öz ԥvԥzliyidԥ islԥnmԥkdԥdir.
Hԥmin ԥhalinin dilindԥ qayidis ԥvԥzliklԥrinin özümlü cԥhԥtlԥrindԥn biri odur ki, qayidis ԥvԥzliyi sԥxs
ԥvԥzliyi ilԥ ԥvԥzlԥnԥ bilir. Mԥsԥlԥn: kendi-kendima,bԥn-bana,kendi-kendan.
Yolaçilurbԥxtimizԥ
Dönaxgeriyurdumuza
SԥIil, isliyaxbiz-biza
Xeyridԥqsin xalqimiza /SԥIil/.
Buԥlamԥtԥ Qax rayonunun Ilisu sivԥsindԥ rast gԥlirik. Hԥmin sivԥdԥ "öz-özümԥ" iIadԥsi mԥn-maga,
"özün-özünԥ" iIadԥsi ilԥ "sԥn-saga" Iormasinda islԥdilir |66, s. 191|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ sual ԥvԥzliklԥri asagidakilardir: ne, na, yanki, hanki, hԥnki, niya, nera, nerԥ,
nasil, nԥtԥvür, nԥqilix, qaç, navaxt vԥ s. Kövün ortasinda yigilib kimlԥri nerԥ çagirmislԥr. Nԥsil oldu ki,
pulatelilԥr birinci qaz yaxdilar? /danisiq dilindԥn/.
4.2.5. FE"L
Axisqa türklԥrinin dilindԥ öz zԥnginliyi vԥ spesiIik xüsusiyyԥtlԥri ilԥ Iԥrqlԥnԥn nitq hissԥlԥrindԥn biri dԥ
Ie"ldir."Fe"llԥr real hԥyatda bas verԥn vԥ ya bas vermis, verԥcԥk hԥrԥkԥt, vԥziyyԥt, proses, hadisԥ
haqqinda müԥyyԥn anlayis ԥks etdirԥn nitq hissԥsi oldugundan öz mahiyyԥti e"tibarilԥ dinamika ԥks
etdirir"|75,s.3|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥki Ie"llԥr, hԥr seydԥn ԥvvԥl, milli orijinalligini, ilkin mԥ"nalarini indi dԥ
qoruyub saxlamisdir. Mԥsԥlԥn, bismԥk Ie"li tarixԥn yetismԥk mԥ"nasinda islԥnmisdir. Hԥmin mԥ"na
Axisqa türklԥrinin dilindԥ indi dԥ saxlanmisdir:
Tutlar da bisdi, yiyamadim bԥn
Tԥzԥ urbayi geyamadim bԥn /cabir Xalidov/.
Bismԥk Ie"linin mԥ"nasi inkisaIin sonraki mԥrhԥlԥlԥrindԥ bir sira türk dillԥrindԥ, o cümlԥdԥn, müasir
Azԥrbaycan dilindԥ diIerensiasiya olunmus, ԥlavԥ mԥ"nalar kԥsb etmisdir. Yemԥk bisdi, Ԥt bisdi kimi
cümlԥlԥrdԥki bismԥk Ie"li ilԥ tut bisdi cümlԥsindԥki "bismԥk" Ie"li arasinda müԥyyԥn mԥ"na Iԥrqlԥri
mövcuddur.MüasirAzԥrbaycan dilindԥ "tut bisdi" yox, "tut yetisdi" iIadԥsi islԥdilir.
Budildԥ Ie"lin qԥdim sintetik Iormalari Azԥrbaycan dilinin indiki sԥviyyԥsi ilԥ müqayisԥdԥ
saxlanilmisdir. Hԥr iki dildԥn verilmis asagidaki cümlԥlԥrdԥ bu xüsusiyyԥt özünü göstԥrir: -Biziniya
süriyerlԥr? -yazux-yazuxdillԥndi |70, XI.1992|, Sibirԥ sürgün edirdilԥr /S.Ԥhmԥdov/. cümlԥlԥrdԥn
göründüyü kimi, Axisqa türklԥrinin dilindԥ Ie"lin sintetik Iormasi /süriyerlԥr/, müasir Azԥrbaycan dilindԥ
isԥ analitik Iorma /sürgün edirdilԥr/ islԥdilmisdir.
MüasirAzԥrbaycandiliüçünarxaikhesabedilԥn Ie"llԥrin indi Axisqa türklԥrinin dilindԥ islԥkliyi hԥmin
dilinqԥdim xüsusiyyԥtlԥri saxlamasi ilԥ baglidir. Mԥsԥlԥn, ulasmaq /çatmaq mԥ"nasinda/ Ie"li
M.P.VaqiIin,M.V.Vidadinindilindԥ XÜIII ԥsrdԥ islԥnmis, sonralar passivlԥsԥrԥk siradan çixmisdir. VԥIa
qil hԥr bivԥIadara ulasma hԥr biiqrara /Vidadi/ vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ: bԥni tez ԥvԥ ulasturun, öliyerim, günlԥrin bir günündԥ axsam qaranlugunda bir
sԥhԥrԥ ulasiyer bir vilayԥtԥ ulasiyerlԥr /"Sah Abbasinԥn usta" nagilindan/.
"Varmaq"qԥdim Ie"llԥrdԥn biridir. "Çatmaq", «getmԥk» mԥ"nalarinda Axisqa türklԥrinin dilindԥ
islԥkliyini mühaIizԥ etmisdir. Mԥsԥlԥn: Vara-vara vardim o qara dasa /Dadaloglu/;
Unutdunçiçԥqin qoxusunmi sԥn
Varmasin Iԥrqinԥ gözԥllugun sԥn
/AsiqMԥhԥmmԥd SԥIili/;
Vara-varavardilaryüzԥ,
Tԥrbiyԥ verürdi gԥlinԥ, qiza
/Sԥkinԥ Bayraqdarova/.
Agnamax -annamaqmԥ"nasinda:
Bile agnasilmaz dünya varindan,
Gԥmlԥnib oturma ahu-zarinԥn /Usta Mürtԥz/;
Dösrülmԥx- toplamaq, yigmaq mԥ"nasinda: Küzԥ yaxin meyvԥlԥri dösrülür /Asiq Mԥhԥmmԥd SԥIili/.
«KDQ»da «dösürmԥk» sözü yigmaq, dԥnlԥmԥk mԥ
Eynimԥ
Axisqa türklԥrinin dilindԥ Ie"li dialektizmlԥr dԥ daha çox morIoloji yolla ԥmԥlԥ gԥlmisdir. Belԥ Ie"llԥrin
Iormalasmasinda la, -lԥ sԥkilçisi Iԥaldir. Mԥsԥlԥn:
Yekԥlԥnib xub nԥvcivan olanda
Allah muradina oni yetürür gedԥr
/UstaMürtԥz/;
Muçlanib bir dibdԥ yumax kimi sԥn,
Hԥzz alamasin heç güldԥn qocalux
/Asiq Mԥhԥmmԥd SԥIili/.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ elԥ Ie"llԥrԥ rast gԥlirik ki, bunlar Azԥrbaycan dilindԥki Ie"llԥrlԥ oxsarliq tԥskil
edir,lakinhԥmin sözün tԥrkibindԥ Ionetik Iԥrqlԥr görünür.
Qaxmax-qalxmaqmԥ"nasinda: Ilk bahar olanda yaylaya qaxar /Asiq Mԥhԥmmԥd SԥIili/.
DiIerensiasiyamürԥkkԥb Ie"llԥrin qurulusunda da aydin müsahidԥ olunur. Mԥsԥlԥn, "yola salmaq"
mürԥkkԥb Ie"li Axisqa türklԥrinin dilindԥ "yola vurmaq" Iormasinda öz iIadԥsini tapmisdir:
Bizi yola vurmaga az qala bütün köv yigilmisdi /G.Sahin/.
Budilԥ mԥxsus Ie"li dialektlԥrimizdԥn biri dԥ "qataxlamax" sözüdür. Qataxlamax-qovmaqmԥ"nasinda:
Babasinin da hersi çixiyer, ogluna bir sillԥ çekib qataxliyer /"Sah Abbasinԥn usta" nagilindan/; Qapiyԥ
gԥlԥni qataxlamazlar /ԥski söz/.
Çapmax-kԥsmԥk mԥ"nasinda: Gördilԥr ki, bir yerdԥ bir usta agac çapiyer, yoniyer; Sordi Sah Abbas
ustayaki,sԥn agac çapib yorulursunmi. /"Sah Abbasinԥn usta" nagilindan/.
Çalmax-biçmԥk mԥ"nasinda: Yazda çalan /biçԥn/ qisda oynar /ԥski söz/.
Sasmax-azmaq, çasmaq mԥ"nalarinda: ...yoxsul düz ovada yoluni sasurur /ԥski söz/.
Yapmax-tikmԥk mԥ"nasinda: Karib kusun yuvasini allah yapar/ԥski söz/.
Qonmax-oturmaq, sakin, düsmԥk, düsԥrgԥ salmaq, dayanmaq mԥ"nalarinda: Köçdugun yurdun qԥdrini
qondugun yurdda bilürsün /ԥski söz/. Bu Ie"lԥ "Kitabi Dԥdԥ Qorqud"da da rast gԥlirik: Gԥtirib qara otaga
qondurdular; Oguz yenԥ ԥyyamla gԥlib yurduna qondu; Ol /qirx/ namԥrdlԥr dԥxi bir yerdԥ qonmuslardi
/KDQ/.
Tütümԥx-tüstülԥmԥk, yanmaq mԥ"nalarinda:Köyün bacalari tütüyürdü /nagillardan/. Bu söz "tüstülԥmԥk"
mԥ"nasinda digԥr türk dillԥrindԥ dԥ islԥdilir. L.Budaqov türk-tatardillԥrindԥ tütümԥk, tütԥmԥk -
tüstülԥmԥk, papiros çԥkmԥk Ie"llԥrinin oldugunu göstԥrib, asagidaki misallari vermisdir: Atԥsim
yanmadandütünümdütür(Odumyanmadantüstümtüstülԥyir) |94, T. 1, SPb, s. 385|. Türkmԥn vԥ
qaraqalpaqdillԥrindԥ tüte, basqird dilindԥ tötöü sözlԥri dԥ tüstülԥmԥk demԥkdir |214, s. 666; 199, s. 665|.
Mԥ"lumdur ki, bu sözdԥn "tütün" vԥ "tüstü" mԥ"nalarinda tütün sözü dԥ ԥmԥlԥ gԥlmisdir. N.K.Dmitriyev
qeydedirki,tütünsözütüstümԥ"nasinda daha sabitdir vԥ bütün türk dillԥrindԥ islԥdilir, tütün /bitki/
mԥ"nasinda isԥ yalniz Azԥrbaycan, türk, türkmԥn dillԥrindԥ müsahidԥ olunur |120, s. 62|. Arasdirmalar
göstԥrir ki, tütün sözü dilimizdԥ tüstü mԥ"nasinda yoxdur, tütümԥk Ie"li isԥ dialektoloji lügԥtlԥrdԥ öz
ԥksini tapa bilmԥyib |37, s. 80|.
Sarmax-salmaqmԥ"nasinda. Fe"lin kökü sa sözüdür. Sa qԥdim Ie"llԥrdԥn biridir. Tԥkhecalidir. Axisqa
türklԥrinin dilindԥ sar /max/ sԥklindԥ sabitlԥsmisdir:
Bԥn bir türküm, sülhi dostlux ararim
Sԥvdügümün boynuna qol sararim /c.Xalidoglu/.
Savulmax-çԥkilmԥk mԥ"nasinda: Gördündԥli, savul geri /ԥski söz/.
Ԥglԥmԥx-dayandirmaq mԥ"nasinda: Bir ԥglԥt masini, ԥglԥt a qardas /c.Xalidoglu/.
Yangilmax-uduzmaqmԥ"nasinda: Alan vurdi, satan yangildi /ԥski söz/.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ Ie"l yaradiciligi sahԥsindԥ zԥiI inkisaI edԥn proseslԥrdԥn biri analitik üsuldur.
Buüsullahԥm mürԥkkԥb, hԥm dԥ tԥrkibi Ie"llԥr Iormalasir. Axisqalilarin dilinin zԥiI inkisaIi vaxtilԥ
yaranmis sintetik Iormalarin analitik Iormalarla iIadԥsini lԥngitmis, nԥticԥdԥ dԥyiskԥnlik bas vermԥmisdir.
Belԥliklԥ,"deyԥ bilmԥmԥk", "geyԥ bilmԥmԥk" tipli Ie"llԥr bu dildԥ "diyamamax", "geyamamax"
Iormalarinda öz ԥksini tapmisdir. Yԥ"ni, ilkin qurulus hԥlԥ dԥ saxlanmisdir:
Yürԥk sözümi diyamadim /deyԥ bilmԥdim/ bԥn
Tԥzԥ urbayi geyamadim /geyԥ bilmԥdim/ bԥn
/c.Xalidoglu/.
"Qoruyabilmԥk" Iormasi isԥ "qoruyamaz" sintetik Ie"li ilԥ öz iIadԥsini asagidaki cümlԥdԥ tapmisdir:
Farzin nԥ demax oldugunu bilmiyԥn bir adam dinini, imanini qoruyamaz |70, XI.1992|.
Aramax-axtarmaq,bulamax-tapmaqmԥ"nalarinda: Adamin birinin esegi itiyer,kövüniariyer,bulamiyer
/lԥtiIԥlԥrdԥn/; Çox aradim, bulamadim Iԥndimi /Musiqi Iolkloru/.
Yaxmax-yandirmaq mԥ"nasinda: Biri misԥIirluxda sicax çorbayi yiyer, agzini yaxiyer /"ÜIür dagi"
nagilindan/.
Yaxismax-yarasmaq mԥ"nasinda: Aglamax bԥnԥ yaxisur/MusiqiIolkloru/.
Konusmax-danismaq mԥ"nasinda: Biri diyer olan /oglan/ bir adam oleydi da, konusaydix /"Bacanaqlar"
lԥtiIԥsindԥn/.
Agirlamax-ԥzizlԥmԥk mԥ"nasinda: Ilim müsaIirlԥri agirladi. Azԥrbaycan dilinin dialektlԥrindԥ qalan bu
Ie"lԥ "Kitabi-Dԥdԥ Qorqud"dadatԥsadüI edilir: Üç gün tamam agirladi.
Durur/Turur/.Tԥxminԥn XÜIII ԥsrԥ qԥdԥr Azԥrbaycan ԥdԥbi dilindԥ öz ԥksini tapan durur Ie"li digԥr bir
Ie"lԥ yanasaraq mürԥkkԥb Ie"l ԥmԥlԥ gԥtirmisdir. Sonradan bu Ie"l -dir, -dir,-dur,-dür Iormalarina
keçmis vԥ sԥkilçilԥsmisdir. Maraqlidir ki, Axisqa türklԥrinin dilinin morIologiyasinda bu proses
getmԥmis, sadԥlԥsmԥ bas vermԥmisdir. Müasir el sairlԥrinin dilindԥn verilmis asagidaki Iakt
dediklԥrimizԥ sübut ola bilԥr.
Boranolsataldayaqaç,
Puvarindan aldurur paç /c.Xalidoglu/.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ müstԥqil Ie"llԥrlԥ düzԥlԥn mürԥkkԥb Ie"llԥr dԥ çoxluq tԥskil edir. Belԥ Ie"llԥr
hԥmin dilin morIoloji qurulusunu zԥnginlԥsdirԥn mԥnbԥlԥrdԥndir:
Oncahԥsrԥt çekmis puvarlar bizԥ,
Qocaliq gözünin yasi qurumis /c.Xalidoglu/,
Qulaqvermԥz ata-anasözünԥ /Usta Mürtԥz/.
"Qulaqvermԥz" mürԥkkԥb Ie"li müasir Azԥrbaycan dilindԥ "qulaq asmaz" Iormasinda öz iIadԥsini tapir.
Seyrԥ çeker biriklԥri,
Siryaladur örüklԥri /c.Xalidoglu/,
Perik düsdux quslar kimi yuvadan,
Ömürsürduxhԥsrԥtinan, qԥminan /G.Sahin/.
Göründüyükimi,budildԥ dԥ mürԥkkԥb Ie"lin ԥmԥlԥ gԥlmԥ prosesindԥ kömԥkçi Ie"llԥrlԥ yanasi, müstԥqil
Ie"llԥr, hԥmçinin idiomatik birlԥsmԥlԥr dԥ Iԥal istirak edir.
Fe"lin sԥxs kateqoriyasi. Is vԥ hԥrԥkԥtin kim tԥrԥIindԥn göründüyünü iIadԥ edԥn sԥxs kateqoriyasi xԥbԥrin
mübtԥdaya olan münasibԥtindԥn meydana çixir. Bu kateqoriya xüsusi morIoloji göstԥricilԥrlԥ ԥmԥlԥ gԥlir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ Ie"lin sԥxs sԥkilçilԥri digԥr türk dillԥrindԥn bԥ"zi Ionetik dԥyisikliklԥri ilԥ
Iԥrqlԥnir.
I sԥxsin tԥki: m, -im
Yesil dԥrԥlԥrԥ qaçeydi-m,Vԥtԥn,
Bagli qapilԥrin açeydi-m,Vԥtԥn
/Gülԥhmԥd Sahin/,
Yetԥr yerimdԥ saymis-im,
Qԥrib adindan doymis-im,
Adimi Yitgün qoymis-im/YitginQomoroli/,
...bugecԥ köti rüvԥ görmis-im|70,XI.1992|.
I sԥxsin cԥmi: x, ux
Perik düsdu-x quslar kimi yuvadan,
Ömürsürdü-xhԥsrԥtinan, qԥminan
/Gülԥhmԥd Sahin/,
Nԥnԥm, dԥdԥm gezԥn yollar
Xos görüsdu-x, xos görüsdu-x
/cabir Xalioglu/,
Mesaya gediyer-ux|70,XI.1992|.
II sԥxsin tԥki: n, sin, -sin
Demis-sin, demis-sinsözündüzüni,
Qalsin soxaxlarda ayiran bizi /G.Sahin/,
- Netay sanin sԥvgülli gözlԥrԥn, Vԥtԥni görԥcaxsin -deyirdilar|70,XI.1992|.;Xeyir-duaveranlarvԥ
"gedibbizimkövigörürsün"-diyanlar,yarvaranlarçoxidi/.
II sԥxsin cԥmi: z, iz
FondaçmayitԥkliI etdi-z
Axir muradiza yetdi-z,
Hԥr qapiya yüz yol getdi-z
Ayagiz xeyirli olsun /Yitgin Qomoroli/,
Yigidkimimԥrd durmis-iz
Göksԥ nisan yapdurmis-iz,
Qurdrԥmzli boyax vurmis-iz
Boyagiz xeyirli olsun /Yitgin Qomoroli/
III sԥxsin tԥki: 0 siIir morIemdԥ:
Saux-sazax adami qilic kimi kesiyerdi |70, XI.1992|, Ilk qar qisin agir keçԥcagindan xԥbԥr veriyerdi |70,
XI.1992|.
III sԥxsin cԥmi: lԥr
-Sizidԥmi mesaya götüriyer-lԥr? Çocuqlar da onlara qosulub dad-Iԥryad qopariyerdi-lԥr |70, XI.1992|.
Axisqatürklԥrinin dilindԥ idi yarimçiq Ie"li genis dairԥdԥ islԥnir. Idi yarimçiq Ie"li ad vԥ Ie"llԥrԥ
qosularaq zԥngin semantik çalarlar yaradir.
Adlara qosulan idi yarimçiq Ie"li: Göz islԥduxca hԥr tԥrԥI bam-bayazidi|70,XI.1992|;Ԥli silah
tutanlarin hԥpisidavadaidi|70,XI.1992|,Ԥvdԥ qalanlar qocalar, ԥlillԥr, çԥl-çocuxlaridi|70,XI.1992|.
Digԥr türk dillԥrindԥ reduksiya olunmus Iormalara bu dildԥ tԥsadüI olunmur. Mԥsԥlԥn, "deyildi" Iormasi
budildԥ "dԥgül idi" Iormasinda müsahidԥ edilir: Aglasanlartԥkcԥ cԥmԥԥt dԥgül idi |70, XI.1992|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ idi yarimçiq Ie"li adlara qosulduqda bitisik dԥ yazilir. Mԥsԥlԥn: heç bisԥdԥ
dözümyoxiydi.Hԥr sey kövrԥydi |70, XI.1992|; Tԥkcԥ ԥsgԥrlԥr dasürԥkliydi, verilԥn tapsuruga görԥ onlar
belԥ dԥ olmaliydilԥr |70, XI.1992|.
Fe"llԥrԥ qosulan idi yarimçiq Ie"linin ixtisar Iormasi bu dildԥ islԥkdir.
Genԥ tԥzԥlԥndi esgi dԥrdlԥrim
Bayramdaqol-qanadaçeydim,Vԥtԥn!
Sԥnin gül nԥIԥsin duymax üçün bԥn
Qus olub havanda uçeydim, Vԥtԥn /G.Sahin/.
Yesil dԥrԥlԥrdԥ qaçeydim, Vԥtԥn
Savux puvarlardan içsaydim, Vԥtԥn
Hüsnünԥ türkilar qoseydim, Vԥtԥn,
Onsuz,bircԥ kԥrԥ göreydim, Vԥtԥn! /G.Sahin/.
Göründüyükimi,buIormalar,ԥsasԥn, keçmis zaman anlayisini iIadԥ edir.
Fe"lin sԥkillԥri. Hԥrԥkԥtin obyektiv varliga olanmünasibԥti Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ Ie"lin sԥkil
kateqoriyasini da ԥmԥlԥ gԥtirmisdir. Dil Iaktlari göstԥrir ki, bu dildԥ Ielin ԥmr, xԥbԥr, vacib, arzu, sԥrt
sԥkillԥri mövcuddur. Lakin asi, -ԥsi sԥkilçili lazim sԥklinԥ, hԥmçinin sual, davam vԥ bacariq sԥkillԥrinԥ bu
dildԥ tԥsadüI etmԥk olmur.
Ԥmr sԥkli. Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ Ie"lin ԥmr Iormasinin xüsusi morIoloji göstԥricisi yoxdur.
Ԥmr sԥklinin I sԥxs tԥki digԥr türk dillԥrindԥn Iԥrqli olaraq -em sԥkilçisinin ԥlavԥsi ilԥ meydana gԥlir:
Birԥglԥt masini, ԥglԥt, a qardas
Bir sԥkil çekem /c.Xalidov/.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ ԥmr sԥklinin I sԥxsinin tԥki qԥdim -ԥyim, -ayim sԥkilçisi ilԥ dԥ Iormalasir. Bu
Iorma Axisqa türklԥrinin dilindԥ genis yayilmisdir:
Oyanda,oyandauIaqdayavrum
Bԥn edԥyim Iirgani /c.Xalidov/,
cabirim,gԥtirԥyim tab,
Gözԥllügԥ yoxdur hesab /c.Xalidov/
Yazili abidԥlԥrin dilini nԥzԥrdԥn keçirdiyimiz zaman bu Iormalarin, baslica olaraq, dilimizin tԥsԥkkül
dövründԥ, elԥcԥ dԥ XÜI-XÜIIԥsrlԥrdԥ vԥ qismԥn dԥ XIX ԥsrin yazilarinda islԥndiyi mԥ"lum olur: Mana
rüxsԥt ver ta varayim vԥ mԥni satanlara vida edԥyim /Sühԥdԥnamԥ/; Aparim satayim çovhԥr Iirusԥ /Fԥdai/.
Ԥmr sԥklinin I sԥxs cԥmi Axisqa türklԥrinin dilindԥ birvariantli -ax sԥkilçisi ilԥ Iormalasir. Mԥs.: gedax,
seyredax,saçax/seçmԥk mԥ"nasinda/ vԥ s.
Hayden gedax çixax taglar basina
Biz seyr edax qayasina, tasina /c.Xalidov/,
Ilimi basçi saçax /danisiqdan/.
Müasirtürkdilindԥ -ax sԥkilçisinin Iunksiyasini -alim,-elim sԥkilçisi yerinԥ yetirir: Kalalim, alalim,
soralim.
Axisqatürklԥrinin dilindԥ Ie"lin ԥmr sԥklinin sonuna artirilan sԥxs sԥkilçilԥrindԥn biri dԥ -ԥlim, -alim
göstԥricisidir. Müasir türk dillԥri üçün arxaiklԥsmis vԥ istiIadԥdԥn qalmis bu sԥkilçi indi dԥ bu dildԥ
Iԥaliyyԥtini davam etdirir:
Gԥl bizim baxçaya edԥlimseyran,
Bülbül asiq olmus bir gülԥ heyran
/PirSultanAbdal/,
Gԥl içԥlim, qana-qana,
SiIadur mԥvlud sԥrbԥti,
Zikredԥlim dönԥ-dönԥ,
SiIadur mԥvlud sԥrbԥti.
Ԥsk atasina yanalim,
Sԥmi-pԥrvanԥ dönԥlim,
Mö"minlԥr için qanalim
SiIadir mԥvlud sԥrbԥti
Nerdԥ kaldioZedibandԥrԥsi?
Esidilmԥz sularin sԥrsԥrԥsi.
Yesil, gözԥl Azqurumun mesԥsi,
Gԥl dönԥlim o yerlԥrԥ, arkadas!..
/Müdirintürkülԥrindԥn/.
-ԥlim, -alim sԥxs sԥkilçisi, ԥsasԥn, is vԥ ya hԥrԥkԥtin iki vԥ daha çox sԥxs tԥrԥIindԥn birlikdԥ görüldüyünü
bildirir.XXԥsrin ԥvvԥllԥrinԥ kimi yazili dildԥ islԥnԥn -ԥlim, -alim sԥxs sԥkilçisi ardicil bir inkisaI xԥtti
keçirmԥmisdir. Materiallar bu sԥkilçilԥrin bütün dövrlԥrdԥ bir sԥviyyԥdԥ islԥndiyini göstԥrmir. Müasir
canli danisiq dili dԥ bunun ümumxalq dilinԥ dԥrinnüIuzetmԥdiyini göstԥrir. Xalq ԥdԥbiyyati
materiallarinin dilindԥn mԥ"lum olur ki, ԥsl Azԥrbaycan dilinԥ aid olan bu xüsusiyyԥt bu sԥxs sԥkilçisini
siradan çixarmisdir |55, s. 140|.
Ԥmr sԥklinin II sԥxs tԥkinin heç bir morIoloji göstԥricisi yoxdur. Bu ԥlamԥt Axisqa türklԥrinin dili üçün
dԥ sԥciyyԥvidir. Ԥmr çalarlari bu sԥxsdԥ daha kԥskin iIadԥ olunur. Mԥs.: qax /qalx/, çal /biç/, qataxla,
ԥglԥ, tayarla, yax vԥ s.
Isi sԥv. Insan ol, sԥn yüzi ag ol /c.Xalidov/,
Kaslarini tayarla, gözԥl görünmax üçün /SԥIili/.
Ԥmr sԥklinin II sԥxs cԥmi Azԥrbaycan dilindԥ oldugu kimi -in, -in,-un,-ün sԥkilçisi ilԥ ԥmԥlԥ gԥlir:
Eyinsanlareylüklԥrԥ alisin,
Umidinԥn hԥr bir isԥ çalisin /c.Xalidov/,
Ayilin, ey türklԥr Vԥtԥn ԥldԥn gediyer |70, XI.1992|.
Ԥmr sԥklinin III sԥxs tԥki -sin, -sin,-sun,-sün,cԥmi isԥ -lar,-lԥr /-nar,-nԥr/ sԥkilçilԥrinin ԥlavԥsi ilԥ
yaranir. Mԥs.: sorsun, bulsun, tayansin, qullansinlar, düzsünnԥr vԥ s.
Zurnaçibasi tayansin, qaval çalinsin /ԥski söz/,
SuIralara arpa unnunnan bismis as düzsinnԥr /"SahAbbasinԥn Usta" nagilindan/.
Xԥbԥr sԥkli üç zamanda - indiki, keçmis vԥ gԥlԥcԥk zamanlarda ԥhatԥ olunur.
Indiki zaman Axisqa türklԥrinin dilindԥ -iyer /birvariantda/ sԥkilçisi ilԥ düzԥlir:
Pԥncԥrԥdԥn baxiyer,
Almis mԥndil toxiyer,
Kiz, sԥnin gözԥllügün
Bundabԥni yaxiyer /mani/
Indiki zaman sԥkilçili Ie"llԥrԥ sԥxs sԥkilçilԥri dԥ artirilir. Yԥ"ni, Ie"lin indiki zamani hԥr üç sԥxsin tԥk vԥ
cԥmindԥ islԥnԥ bilir. Mԥsԥlԥn:
Dogma Vԥtԥn topraginda on günlük müsaIir olmagin dogrusi babam üçün nԥ qԥdԥr çԥtin vԥ dözülmԥz
olduguni onun hԥyԥcanli sԥsindԥn hiss ediyerdim |70, XI.1992|; Ԥsgԥrlԥr isԥ bagira-bagira ԥmr
ediyerdilԥr |70, XI.1992|; Sizi bu orqanlar ԥdrԥIindԥ birlԥsmԥyԥ çagiriyerux |44, IV-V.1992|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ indiki zamanin -ur sԥkilçisi ilԥ iIadԥ edilmԥsi Iaktina da rast gԥlmԥk olur: Bu
elԥ bir cԥnnԥtdur ki, hԥr qaris torpagini cԥh-cԥh vurur, daglarinin ԥn uca zirvԥlԥrindԥ qartallar mԥskԥn
salur /G.Sahin/.
-Ur sԥkilçisi Axisqa türklԥrinin dilindԥ -ar/qeyri-qԥti gԥlԥcԥk zaman/ sԥkilçisinin Iunksiyasini da yerinԥ
yetirir.Mԥsԥlԥn:
cabirheyran-heyrandurur/durar/
Ilhamina bԥzԥk vurur /vurar/ /c.Xalidov/;
Böyügünsözünitutmiyanuluya-uluyaqalur/qalar/ԥski söz/; Dԥmür nԥmdԥn, insan qԥmdԥn çürür
/çürüyԥr/ԥski söz/; Vaxtini yitürԥn bԥxtini yitirür/itirԥr/ ԥski söz/; Kisi olan sözündԥ durur /durar/ ԥski
söz/vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ I sԥxsin cԥmindԥ indiki zaman sԥkilçili Ie"llԥrԥ -ux sԥkilçisi ԥlavԥ olunur:
Niyyatizi biliyerux,
Sizԥ ugur diliyerux,
Xos soraxlar aliyerux /Yitkin Qomoroli/.
Keçmis zaman. Axisqa türklԥrinin dili üçün hԥm sühudi /di/, hԥm dԥ nԥqli /mis/ keçmis zaman sԥkilçilԥri
xarakterikdir. Bu sԥkilçilԥr axisqalilarin dilindԥ yalniz birvariantda islԥdildiyi üçün digԥr türk dillԥrindԥn
Iԥrqlԥnir. Mԥsԥlԥn: Xalqimiz ölmԥdi, islԥdi, yapdi, ԥkdi, tikdi ԥmԥksevԥr bir xalq kimi yasadi |44, IV-
V.1992|.
Sühudi keçmis zamanda islԥnԥn Ie"llԥr dԥ sԥxs sԥkilçilԥrini qԥbul edir. Mԥsԥlԥn:
Xalqin tԥlԥhinԥ baxdiz,
Axiri ayagi qaxdiz,
Qarsimizda çirax yaxdiz /Yitkin Qomoroli/
Maraqlidir ki, müasirAzԥrbaycan dilindԥ II sԥxsin cԥmindԥ islԥnԥn -niz, -niz,-nuz,-nüz sԥkilçilԥrinin
vԥziIԥsini bu ԥhalinin dilindԥ yalniz -Z sԥkilçisi yerinԥ yetirir.
Nԥqli keçmis zaman sԥkilçili Ie"llԥrdԥ isԥ sԥxs sԥkilçisi II sԥxsin cԥmindԥ iz -göstԥricisidir:
Yigidkimimԥrd durmisiz
Göskԥ nisan yapdurmisiz,
Qurdrԥmzli boyax vurmisiz /Yitkin Qomoroli/
I sԥxsin tԥkindԥ nԥqli keçmis zaman Iormalarina - im sԥkilçisi artirilir. Azԥrbaycan dilindԥ bu sԥkilçini -
am,-ԥm qrammatik göstԥrici ԥvԥz edir. Müqayisԥ et:
Yetԥryerimdԥ saymisim,
Qԥrib adindan doymisim,
Adimi Yitkün qoymisim /Yitkin Qomoroli/.
I sԥxsin cԥmindԥ nԥqli keçmis zaman Iormalarina -ux sԥkilçisi artirilir. Bu sԥxs sԥkilçisi dԥ birvariantlidir:
Allah deyib oturmisux
Yürԥkdԥ qԥm bitürmisux,
HayiI, çox sey yitürmisux /I.Sahzadԥ ogli/.
Türkdillԥrindԥ nԥqli keçmis zaman tarixԥn -ib sԥkilçisi ilԥ dԥ iIadԥ olunmusdur. Lakin Axisqa türklԥrinin
dilindԥ bu sԥkilçinin Iunksiyasini -ar sԥkilçisi yerinԥ yetirmisdir: Sora sögüdԥ çixar da /çixib/ gizlԥnürsün
/"Sah Abbasinԥn Usta" nagilindan/.
Gԥlԥcԥk zaman. Axisqa türklԥrinin dilindԥ gԥlԥcԥk zaman struktur -semantikcԥhԥtdԥn iki Iormada
tԥzahür edir: qԥti gԥlԥcԥk vԥ qeyri-qԥti gԥlԥcԥk. Qԥti gԥlԥcԥk zaman acax, -ԥcag sԥkilçisi ilԥ iIadԥ olunur:
Qaynar qazan tasacax
Yolgԥdükdԥn asacax /mani/;
cԥmԥhԥt vaqonlari görüb dԥhsԥtԥ gԥldilԥr, "Belԥmi vaqonlarda götürԥcaglar"! |70, XI.1992|.
Qԥti gԥlԥcԥk zaman sԥkilçili Ie"llԥr dԥ sԥxs sԥkilçilԥrini qԥbul edir. Basqa türk dillԥrindԥn Iԥrqli olaraq,
Axisqa türklԥrinin dilindԥ II sԥxsin cԥmindԥ -ux sԥkilçisi qԥbul edԥn Ie"llԥrdԥ -acax sԥkilçisinin
sonundaki "x" sԥsi "v" sԥsinԥ keçir. Mԥsԥlԥn, Xalqimizin birlugi vԥ ԥzim-davasi sayasinda Vԥtԥnimizi
alacavux|143,IV-V.1992|.
Fe"linqeyri-qԥti gԥlԥcԥk zamani Axisqa türklԥrinin dilindԥ ikiIormada-ar,-ԥr; -ir, -ir,-ur,-ür
Iormalarinda intisar tapir. Mԥsԥlԥn:
Qarsida çiraq yanar,
Baxduxcairaxyanar/mani/;
Bԥnim üstümi açar, ԥl-ayagimi yaxar /"Sah Abbasinԥn usta" nagilindan/; Böyügün sözüni tutmiyan uluya-
uluyaqalur/ԥski söz/; Dԥmürnԥmdԥn, insan qԥmdԥn çürür /ԥski söz/ vԥ s.
H.Mirzԥzadԥ tarixԥn hԥm -ar,hԥm dԥ -ir sԥkilçilԥri arasinda olan yaxinliqdan bԥhs edԥrkԥn göstԥrir ki,
burada zaman anlayisi qismԥn genisdir. Mԥhz buna görԥ dԥ müzare zamanin morIoloji ԥlamԥti olan -y,-
ԥr, -ar sԥkilçisi ilԥ indiki zamanin morIoloji ԥlamԥti olan -y-ir,-ir,-ür,-ur sԥkilçilԥri arasinda müԥyyԥn
qԥdԥr yaxinliq vardir. Bu yaxinliq özünü hԥm sԥkli cԥhԥtdԥn, hԥm dԥ mԥzmun cԥhԥtdԥn aydin surԥtdԥ
göstԥrir. Yazili abidԥlԥrin dili üzԥrindԥ apardigimiz müsahidԥlԥrdԥn mԥ"lum olur ki, bu yaxin keçmisԥ
qԥdԥr Iormal cԥhԥtdԥn indiki zaman sԥkilçilԥri ilԥ iIadԥ edilԥn Ie"llԥr, mԥzmun e"tibari ilԥ gԥlԥcԥk müzare
zamani bildirmislԥr. Mԥsԥlԥn: Sirri-ilahibilԥn sol xԥttü xali bilür hala xԥbir olmiyan qanda bu halibilür
/Nԥsimi/; Nԥ ԥhli bilad olmaqla sahibi qԥbul olur, nԥ biyabanlarda durmaqla dana qabili-vԥhsԥt olur
/Füzuli/|55,s.156|.
-ar sԥkilçili Ie"lin qeyri-qԥti gԥlԥcԥk zamani digԥr türk dillԥrindԥn Iԥrqli sԥxs sԥkilçilԥri qԥbul edir.
Mԥsԥlԥn, II sԥxsin tԥkindԥ bu dil üçün sin sԥkilçisi mԥqbuldur.
Puvar, zarxos axarsin,
Mor-mԥnԥmsԥ qoxarsin,
Bԥxtülli puvar sana
Yaryüzünԥ baxarsin /mani/.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ müzare zamanin qԥdim Iormasi olan -mԥz, -maz sԥkilçisi dԥ islԥkdir. Bu sԥkilçi
inkarliq bildirir.Mԥsԥlԥn: Bizԥ güc gԥlԥmԥz boran, qar, savux /G.Sahin/; Bazisi arar-bulamaz, bazisi
bulur-yiyamaz/ԥski söz/; Asil azmaz, bal kokmaz /ԥski söz/ vԥ s.
MüasirAzԥrbaycan dilindԥ bu Iorma analitik Iormada /gԥlԥ bilmԥz, yeyԥ bilmԥz/ islԥdilir.
Bu sԥkilçiilԥ yanasi müzare zamanin inkari üçün -man,-mԥn sԥkilçisindԥn dԥ bu ԥhalinin dilindԥ istiIadԥ
olunur:
corabin naxislari
Çixamam yoxuslari /c.Xalidov/.
Mԥniyԥ xosum gԥlür,
Aglatman, yasim gԥlür /mani/.
Azԥrbaycan dilinin materiallarindan aydin olur ki, -man,-mԥn sԥkilçisi XÜIII ԥsrԥ qԥdԥr dilimizdԥ
islԥkliyini saxlamis, sonra Iԥaliyyԥtini dayandirmisdir. Klassiklԥrin dilindԥn verilmis asagidaki nümunԥlԥr
dԥ Iikrimizi tԥsdiqlԥyir: Nԥqsi-tavusistԥmԥn ondan cԥmalin yekdurur /Xԥtai/; Yar ԥbrusinԥ bԥnzԥtmԥn
sԥni ey mahi-nov/Füzuli/.
Buqԥdim xüsusiyyԥt Axisqa türklԥrinin dilindԥ qalmaqla yanasi, hԥmin sԥkilçinin -mԥm, -mam Iormalari
da islԥkliyini qoruyub saxlamisdir. Mԥsԥlԥn: Getdim Kexvana, çԥkmԥm talasi, Süngԥret halvasi, ԥtmԥgi-
asi /M.SԥIili/.
-mԥm, -mam Iormali müzare zaman sԥkilçilԥrinԥ XÜII-XÜIIIyüzilliklԥrin Azԥrbaycan asiq poeziyasinda
darastgԥlirik: Sinԥn bԥnzԥr Savalanin qarina, Dԥgismԥm dünyanin küllü-varina /Asiq Abdullah/; Hicran
xԥstԥsiyԥm yemԥm sԥkԥri, Qoynundaki nara qiyalim pԥri /Asiq Abbas/.
Arzu sԥkli. Axisqa türklԥrinin dilindԥ arzu sԥklinin Iormalasmasinda -a,-e sԥkilçisi mühüm yer tutur.
Arzu sԥklini meydana çixaran -a,-ԥ, -e sԥkilçilԥri ԥvvԥllԥr bacariq, mümkünlük anlayislari da yarada
bilmisdir |62, s. 98|. Bu anlayislar bԥ"zi türkdillԥrindԥ analitik, bԥ"zilԥrindԥ isԥ sintetik yolla ԥmԥlԥ gԥlir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ bu anlayislarin Iormalasmasinda sintetik yol ԥsas yer tutur. Analitizm sonraki
dövrün, inkisaIin nԥticԥsi ola bilԥr. Belԥ ki, aça bilmԥdim, dasa bilmԥdim, yasayabilmԥdim, cosa
bilmԥdim, uça bilmԥdim kimi analitik Ie"l Iormalari bu dildԥ açamadim, dasamadim, yasamadim,
cosamadim sԥkillԥrindԥ tԥqdim olunur. Bu anlayislarda bacariqla yanasi, arzu sԥklinin mümkünlüyü iIadԥ
olunmusdur. Asagidaki se"r parçalarinda verilmis nümunԥlԥr bu baximdan maraq dogurmaya bilmԥz:
Fԥlԥk bizi sihirlamis, baglamis,
Bu sihiri açamadim, Vԥtԥnim /G.Sahin/;
O topragi qaris-qaris yaliyan,
Çaylar kimi dasamadim Vԥtԥnim /G.Sahin;
Bitmԥdi Iԥlԥgin ayrilux qԥmi,
Qucaginda yasamadim, Vԥtԥnim
Naesqinan puvarlardan su içdim,
Na ilhamsiz cosamadim, Vԥtԥnim /c.Xalidov/;
Tutlar da bisdi, yiyamadim bԥn
Tԥzԥ urbayi geyamadim bԥn
Yillԥr uzuni sevmisim sԥni
Yürԥk sözümi diyamadim bԥn /c.Xalidov/.
Vacib sԥkli. Ԥksԥr türk dillԥrindԥ müsahidԥ edilmԥyԥn Ie"lin vacib sԥkli Axisqa türklԥrinin dilindԥ genis
yayilmisdir. Oguz qrupu dillԥrindԥ oldugu kimi, bu ԥhalinin dilindԥ dԥ vacib sԥkli -mali, -mԥli Iormasinda
müsahidԥ edilir. Mԥsԥlԥn: Buni biz türklԥr bilmԥliyux. Ԥldԥn hԥr sey çixsa da, yürԥkdԥn umut
çixmamalidur.Vԥtԥnimizin hürmԥtinԥ çalismaliyux ki, Mesxeti adlanan vԥtԥnimizԥ dönԥ bilax. Ancaq
vԥtԥnԥ dogri çalismaliyux. KonIransin isindԥ 100 nԥIԥrdԥn çox misԥIir istirak etmԥliydi |44, IV-V.1992|.
Sԥrt sԥkli. Is vԥ hԥrԥkԥtin icra edilmԥsini müԥyyԥn sԥrtlԥ baglayan bu sԥkil Axisqa türklԥrinin dilindԥ -sa,
-se sԥkilçisi ilԥ yaranir: içsem, alsam, ayitsa, çeksex vԥ s.
Fe"lin sԥrt sԥkli Axisqa türklԥrinin dilindԥ sԥrt çalari ilԥ yanasi,arzu vԥ istԥk mԥ"nalarini da iIadԥ edԥ
bilir.Mԥsԥlԥn:
Yüzyilluxömürԥ ömür demazdim
Savux puvarlardan içsaydim, Vԥtԥn! /G.Sahin/.
Fe"lin sԥrt sԥkli Axisqa türklԥrinin dilindԥ I sԥxsin tԥkindԥ -m, II sԥxsin tԥkindԥ -n, I sԥxsin cԥmindԥ -k,x,
II sԥxsin cԥmindԥ -niz, -niz sԥxs sԥkilçilԥrini qԥbul edir. III sԥxsin tԥk vԥ cԥmi oguz qruputürkdillԥrindԥ
oldugu kimidir.
ø;7ø6$5/$5
4.2.6.FE"LINTԤSRIFLԤNMԤYԤN
FORMALARI.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ Ie"lin üç tԥsriIlԥnmԥyԥn Iormasi vardir: mԥsdԥr, Ie"li siIԥt vԥ Ie"li baglama.
Mԥsdԥr. Fe"lin adini bildirmԥyԥ xidmԥt edԥn mԥsdԥr Axisqa türklԥrinin dilindԥ bir variantli -max sԥkilçisi
ilԥ Iormalasir. Mԥs.: Hԥm dԥ biz yengmax üzrԥydux. Bu nԥ demax idi. Aglamaxdan kԥndini gücinԥn
saxladi|70,XI.1992|.Yorulmaxbilmadangeca-gündüzi,hüsnünԥ türkilԥr qoseydim, Vԥtԥn /G.Sahin/, Bu
isdԥ yorulmax, yilmax, Deyin, bizԥ yaxisurmi? /Yitkin Qomoroli/.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ mԥsdԥrlԥr hallananda yönlük halda x sԥsi y sԥsinԥ, tԥ"sirlik halda isԥ g sԥsinԥ
keçir.Mԥs.:... iztirab vԥ ԥzab izlԥrini bizdԥn gizlԥtmaya çalisan babamin hԥr kԥlmԥsindԥ Vԥtԥn sevgisi,
Vԥtԥn hԥsrԥti duyiyerdim. Odur ki, dԥdԥ-babayurdumizikendigözlԥriminan görmagi qԥrara aldim |70,
XI.1992|.
Fe"lisiIԥt. Axisqa türklԥrinin dilindԥ Ie"li siIԥtlԥrin xüsusi morIoloji göstԥricilԥri mövcuddur. Bu
morIolojiԥlamԥtlԥr, ԥsasԥn, oguz qrupu türk dillԥrindԥki sԥkilçilԥrlԥ uygun gԥlir. Hԥmin sԥkilçilԥr
asagidakilardir:
1. Indiki zaman Ie"li siIԥt sԥkilçisi -an,-ԥn:
Vԥtԥndԥ dogulan çocux,
Qundaxdaydi biz sürüldük /I.Sahzadԥ ogli/;
Eydԥrԥdԥ gürliyan çay
Yay,sԥs-sԥdan ellԥrԥ yay /c.Xalidov/,
Atilan ox geri dönmԥz /ԥski söz/,
Sԥn, ey gözԥl arzu, günԥs,
Dag köskünԥ çökԥn duman /c.Xalidov/,
Vaxtsiz ötԥn xorozin basini kԥsԥrlԥr
/ԥski söz/,
Zԥhmԥtinԥn yeyilԥn aci sogan,
minnԥtinԥn yeyilԥn baldan tatlidur /ԥski söz/.
2. Keçmis zaman Ie"li siIԥt sԥkilçilԥri:
-mis: Bismis as qazanda qalmaz /ԥski söz/, Bismis asa su qatma /ԥski söz/, Qurumus agacin kölgԥsi olmaz
/ԥski söz/ vԥ s.
-digi, -dugi sԥkilçili Ie"li siIԥtlԥr:
Verdugun bir yumurta, öldürdün dürtԥ-dürtԥ /ԥski söz/, Ip qirildugi yerdԥn baglanur /ԥski söz/, Köçdugun
yurdunqԥdrini qondugun yurdda bilürsün /ԥski söz/, Geydugi ipԥk, yedugi kԥpԥk /ԥski söz/ vԥ s.
Digi, -dugi Ie"li siIԥt sԥkilçisi Azԥrbaycan dilinin bütün dövrlԥrindԥ dԥ genis miqyasda islԥnmisdir. Mԥs.:
NԥsimisoIidԥgisԥrdi gԥmindԥn geydigi sali /Nԥsimi/, Qazdigi quyuya düsԥrdi ԥcԥl /RԤF/.
3.Gԥlԥcԥk zaman Ie"li siIԥt sԥkilçisi -acax,-ԥcax:
Kölgԥsindԥ yatacax agaci budama /ԥski söz/, Öpülԥcax yüzi tüIrülԥcax etmԥ /ԥski söz/, Inanilacax seylԥrԥ
qisaca vԥ topdaninanmaxdur|44,IV-V.1992|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ indiki zaman anlayisi ilԥ yanasi, keçmis zaman mԥzmununu iIadԥ edԥn agan, -
egen,-ԥyԥn Ie"li siIԥt sԥkilçisinԥ dԥ rast gԥlirik. Bu sԥkilçi mԥ"lum vԥ mԥchul Ie"llԥrin sonuna artirilaraq
Ie"lisiIԥtԥmԥlԥ gԥtirir; sԥxsin vԥ ya ԥsyanin ԥlamԥtini, keyIiyyԥtini vԥ b. xüsusiyyԥtini bildirir. Mԥs.:
Yatagan arslandan gezegen tilki eydür /ԥski söz/, Gezagan gԥlinԥn, gülԥyԥn qizdan çarsi-bazardalotieydir
/ԥski söz/ vԥ s.
Fe"li baglama. Axisqa türklԥrinin dilindԥ Ie"li baglamalar Ie"llԥrԥ xüsusi morIoloji göstԥricilԥrin
artirilmasi ilԥ Iormalasir. Ԥksԥr türk dillԥrindԥ -ib Ie"li baglama sԥkilçisinԥ bu dildԥ tԥsadüI olunmur. Bu
sԥkilçinin Iunksiyasini ԥr dԥ, ür dԥ vԥ dԥ sԥkilçilԥri yerinԥ yetirir.
Axisqa türklԥrinin dili -ibԥn, -ubԥn, -übԥn Ie"li baglama sԥkilçisinin müasir dövrdԥ islԥtdiyinԥ görԥ xüsusi
maraq dogurur. Bu qԥdim Ie"li baglama sԥkilçisi Azԥrbaycan dilindԥ XIX ԥsrin ԥvvԥllԥrinԥ kimi genis
miqyasda islԥnmisdir. Bütün ԥdԥbi növlԥrdԥ yazilmis ԥsԥrlԥrin dilindԥ bu sԥkilçi özünü göstԥrir. Bu isԥ
onunhԥmin dövrlԥrin ԥdԥbi dilindԥ normal oldugunu sübut edir |55, s. 171|.
Axisqa türklԥrinin dili bu sԥkilçini qoruyub saxladigi üçün qԥdim xüsusiyyԥtlԥrinԥ sadiq qalmisdir:
Özԥtmԥgin, suyun bölübԥn verdi
Dԥnizlԥr keçibԥn çox çaylar asdi /Müsԥddin/,
Çoxdanbuyerlԥrԥ divan tutmislԥr,
Millԥtimi qul dԥyibԥn satmislԥr
/Simsԥk Sürgün Kaxaretli/,
Qirx bes yasinda yoruluban murd olur
Birdԥ tԥqavüt olub qocalur könül /Usta Mürtԥz/,
Busözümdԥn ԥgԥr hissa almasan,
Ԥsna olub söylԥyibԥn gülmԥsԥn /Usta Mürtԥz/.
ø;7ø6$5/$5
4.2.7.ZԤRF.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ is, hԥrԥkԥtin icra tԥrzini, zamanini, yerini, miqdarini vԥ s. bildirԥn zԥrIlԥr dԥ
genis sԥkildԥ islԥdilir. Mԥsԥlԥn: ey, urusça, çapux /tez/, er, yarin, dün, bildir. kisin, qüzün, asimdi, sora,
birԥz, assagi, yoxari, simdi, ebirigün, ԥvlԥdԥ, tey vԥ s.
Dag assagi xizԥklԥrdԥ enardux /G.Sahin/. Ԥgԥr assaxdakilԥr sözümüzԥ baxmasa, yoxarilԥrԥcԥk gedagin
/I.SԥIil/; Bԥlkԥ bundan sora ey yasadu. (danisiqdan).
Budilindüzԥltmԥ zԥrIlԥri -ca,-cԥ /yengica, usulca, düzcԥ, azca vԥ s./, -inan /axsaminan, gücinan vԥ s./, -
cana,-cԥnԥ /yaxsicana, tԥmizcԥnԥ, eygamaca vԥ s./, -luginan /eyluginan, kötlüginan vԥ s./, -lari /oyilari,
bildirlari vԥ s./, -dan/birdan,çoxdanvԥ s./morIoloji göstԥricilԥr vasitԥsi ilԥ ԥmԥlԥ gԥlir. Mԥsԥlԥn:
Axsaminan kövԥ yetisdux. Günnԥrinԥn onlarin kapusunda tursax da... bizi Vԥtԥnԥ buraxmazlar. Bildirlari
Salyandankömürgԥtiriyerdim... /danisiq dilindԥn/.
Mürԥkkԥb zԥrIlԥrin dԥ islԥk dairԥsi genisdir. Ԥn çox islԥnԥnlԥr bunlardir: yegin-yegin,qoz-qoz,ilԥri-geri,
üç-üç,sabaxerikԥn, ötԥgün, olindi, ebirigün, deyzanda, öyanda, biyani, oyani, axsamçagi, öylԥvaxti,
yüzbԥyüz, yüz-yüzԥ vԥ s.
Dizin-dizin çixdim Yolburusa bԥn
Seyretdimgözinԥn kövlԥri bir-bir /Asiq SԥIili/
Göründüyü kimi, Axisqa türklԥrinin dilindԥ mürԥkkԥb zԥrIlԥr eyni sözün tԥkrari, müxtԥliI sözlԥrin
qovusmasi, yanasmasi vԥ pԥ, -bԥ, -ba ünsürünün istiraki ilԥ Iormalasmisdir.
4.2.8. KÖMԤ.d,1,74+,66Ԥ/Ԥ5,
Sözlԥ morIemin hüdudunda dayanan, mԥ
Hԥr bir dildԥ kömԥkçi nitq hissԥlԥri müstԥqil leksik mԥ
Axisqa türklԥrinin dilindԥ kömԥkçi nitq hissԥlԥrinin qosma, baglayici, ԥdat vԥ modal sözlԥr kimi qeyri-
müstԥqil söz qruplari Iԥrqlԥndirilir. Qeyd edԥk ki,butoplumunqԥdim mԥnbԥlԥri olmadigindan biz
arxaiklԥsmis qeyri-müstԥqil sözlԥrԥ çox az tԥsadüI etdik. Arasdirdigimiz qosma, baglayici, ԥdat vԥ modal
sözlԥrin ԥksԥriyyԥti müasir Azԥrbaycan ԥdԥbi dilindԥ vԥ onun dialektlԥrindԥ islԥnԥn sözlԥrdir. Lakin bu
sözlԥr Ionetik cԥhԥtdԥn Iԥrqliliklԥrԥ malikdir.
Qosma. Axisqa türklԥrinin dilindԥ asagidaki mԥzmunda qosmalar islԥnir:
1.Zamanbildirԥnlԥr:
Sora /sonra/. Axisqalilarin dilindԥ daha çox sora sԥklindԥ islԥnir. H.Mirzԥzadԥnin nöqteyi-nԥzԥrincԥ,
sonra qosmasi ikitԥrkib hissԥdԥn /son-ra/ԥmԥlԥ gԥlmis qeyri-sabit qosmalardandir, çünki hԥm zaman
zԥrIi, hԥm dԥ qosma kimi islԥnir |55, s. 196|.
Qosma kimi islԥnԥnlԥr. Bir müddԥtdԥn sora Sultan istibdadina qarsi gizli çalisan cԥhillԥrԥ qosuliyer |48,
03.VII.1992|, Axiskayageridönԥndԥn sora sԥhv etdugun andayib yaziyerdi /Yenԥ orada/ vԥ s.
ZamanzԥrIi kimi: Sora elçilԥrimiz Dövlԥt Surasinin rԥhbԥrlԥrindԥn olan Tenqiz Ketavaniynԥn qeyri-rԥsmi
söhbԥt etmislԥr |48, VII.1992|.
Sonra sԥklindԥ dԥ bu sözԥ mԥtbuat dilindԥ rastgԥlirik: Sonra isԥ düsduguz vԥziyyԥtizi, yasaduguz sԥraiti
arasdurun. Islԥmԥsԥ dԥ yigdugi paralari bundan sonra qari-qocanin pensiyasi olmax sԥrtilԥ 20-30yilyetԥr
|70,VIII.1992|.
Biz axisqalilarin dilindԥ ԥn çox müsahidԥ edilԥn sora sözünü adi danisiqdilinintԥ
2. Istiqamԥt vԥ mԥkan münasibԥtlԥri bildirԥnlԥr:
can, sari, dogr vԥ s.
Burayacan dedugumuz sizdԥn asili olanlara aid idi /I.SԥIil/, Son günlԥr Gürcüstanda çoxsayli
problemlԥrin Ionunda az qala unudulmaga sari gedԥn mesxet türklԥri mԥsԥlԥsi ԥtraIinda söz-söhbԥt, Iikir
mübadilԥsi yenidԥn baslamisdir |48, VII.1992|, Ormana dogri qari gediyer /danisiq dilindԥ/ vԥ s.
3.Ziddiyԥt vԥ qarsiliq münasibԥtlԥri ԥks etdirԥn qosmalar:
qarsi //karsu// qarsi.
Nümunԥlԥr: Biz indi sizin niyetize karsu deyilik /I.SԥIil/, QaIqazda milli münasibԥtlԥri kԥskinlԥsmԥsi, aga
vԥ beklԥrin xalqa qarsi töretduxlari Iitnԥlԥri açux-aydin vԥ sԥkillԥrinԥn onlari maxsaraya qoymax lüzumu
meydanagԥliyer |48, VII.1992|.
Qarsi qosmasi türk dillԥrindԥ qosuldugu sözlԥ birlikdԥ bir çox mԥ
1.Subyektinbirobyektԥ zidd olan hԥrԥkԥtini vԥ rԥItarini bildirir.
2.Hԥr hansi obyektin xeyrinԥ olan hԥrԥkԥti, rԥItari vԥ s. bildirir.
Buhaldabirincibԥnddԥ göstԥrilԥn mԥ
Karsu qosmasinin görmԥk, baxmaq mԥzmunu bildirԥn kara sözundԥn ԥmԥlԥ gԥldiyi türkolojiԥdԥbiyyatda
qeydolunur.Azԥrbaycan dilindԥ qarsi, qarsu kimi sabitlԥsԥn bu qosma kara sԥklindԥ axisqalilarin dilindԥ
islԥnmԥkdԥdir. Lakin H.Mirzԥzadԥnin bu sözԥ «kara sԥklindԥ heç yerdԥ tԥsadüI edilmԥmisdir» Iikri qeyri-
dԥqiq mülahizԥdir |55, s.206|.
3.Bԥnzԥtmԥ bildirԥnlԥr: kimi. Yalniz bԥnzԥtmԥ mԥzmununu iIadԥ edԥn kimi qosmasina bu ԥhalinin
dilindԥ rast gԥldik. Mԥsԥlԥn: hԥm dԥ öniçün bԥn dԥ bir türk ogli kimi Vԥtԥndԥn ötri sizliyerim |70,
VIII.1992|,Bԥnim kimi bu dünyaya yükmisin, heç kԥndindԥn bu sorgiyi sordunmi? /I.Idrisov/.
Kimi /qibi/ qosmasi Azԥrbaycan klassiklԥrinin dilindԥ oldugu kimi, müasir ԥdԥbi dildԥ dԥ genis dairԥdԥ
islԥdilmԥkdԥdir. Mԥsԥlԥn:
Güldԥn iraq gül kibi möhnԥtü-xariçindԥyԥm /Nԥsimi/, Yenԥ VaqiI kimi, ԥlbԥttԥ, yüz oglanadԥgԥr
/Vidadi/, Su buz kimi soyuqdur /danisiq dilindԥ/ vԥ s.
4.Sԥbԥb bildirԥnlԥr: üçün. Üçün qosmasi öz mԥnsԥyi e
Bu qosmanin tԥrkibi haqqinda türkologiyada birinci dԥIԥ O.N.Betlinq Iikir söylԥmis vԥ onun iç sözündԥn
ԥmԥlԥ gԥldiyini göstԥrmisdir. Bir neçԥ il sonra M.Kasteri vԥ sonra isԥ K.Q.Zaleman hԥmin qosmanin uc-
dantörԥtdiyi Iikrini irԥli sürmüslԥr. O.Brokelman vԥ K.Qrenbek bu mülahizԥlԥri tԥnqid etmislԥrsԥ dԥ,
özlԥrinin yeni Iikirlԥrini bildirmԥmislԥr.
S.Denibumԥsԥlԥyԥ ehtiyatla yanasaraq hԥmin qosmanin qԥdim Osmanli mԥtnlԥrindԥ uc-la bagli
oldugunu söylԥmisdir. B.Atalay bunu Anadolu dialektlԥrindԥ sԥbԥb yerinԥ uc islԥndiyini qeyd edir.
S.Deninin «Türk dilinin qrammatikasi»nin tԥrcümԥçisi A.U.Elove ԥsԥrԥ özündԥn ԥlavԥ etdiyi qeydlԥrindԥ
bununԥvԥz, qarsiliq, mԥ
A.N.KononovunIikrincԥ, üçün qosmasi uc sözü ilԥ ԥlaqԥdardir |134, s. 317|.
Bumülahizԥlԥrdԥn sonra «üçün» qosmasinin axisqalilarin mԥtnlԥrindԥ islԥnmis nümunԥlԥrinԥ diqqԥt
yetirԥk: Ilim bostani qorudugu üçün gecԥlԥr evԥ gedԥmiyerdi; Gԥlin, cԥmԥhԥt, azbise olsa da, hԥr birimiz
Vԥtԥn üçün çalisax |70, VIII.1992|.
Birincicümlԥdԥ üçün qosmasi sԥbԥb, ikinci cümlԥdԥ isԥ mԥqsԥd mԥzmununu iIadԥ etmisdir. H.K.Quliyev
müasirAzԥrbaycan dilindԥ qosmalarin hallarla islԥnmԥsi mԥsԥlԥsindԥn danisarkԥn, üçün qosmasinin
qosuldugu sözlԥ birlikdԥ mԥqsԥd vԥ sԥbԥb mԥ
«Görԥ» qosmasi da istinad mԥ
Biligԥ, savada, haxilliluga vԥ gözԥl söylԥmԥyԥ görԥ duva etmԥyçün nԥsihԥt budur; Esitduguma görԥ
yanina xastalar çox oliyer |70, VIII.1992|.
Bu qosma sԥbԥb mԥ
Istinad mԥ
Ölümdԥn basxa hԥr seyԥ çarԥ var. Mesxet-cavaxet daglarinnan basga yalandur /I.SԥIil/, hԥm dԥ oninçün
bԥn dԥ bir türk ogli kimi Vԥtԥndԥn ötri sizliyermis |70, VIII.1992|.
Bu qosmalar, göründüyü kimi, özündԥn ԥvvԥl gԥlԥn sözün ismin çixisliq halinda olmasinitԥlԥb etmisdir.
Buԥlamԥt Azԥrbaycan dilinin dԥ bütün dövrlԥrindԥ müsahidԥ olunmusdur. Ötri qosmasi hԥm mԥqsԥd,
hԥm dԥ sԥbԥb mԥ
Birgԥlik bildirԥnlԥr: nan, -nԥn, ilԥ, -la,-lԥ.
Mԥsԥlԥn: Özgԥsinin ԥliynԥn tikan yolma /K.Sahin/, Topal essԥkinԥn karvana qosulma/ԥski söz/, Gԥlini
davul-zurnayla çixarir /Ilim Sahzadayev/.
-nan,-nԥn qosmasi intensivdir, bu ԥhalinin dilindԥ daha çox inԥn islԥnir. Bunu adi danisiq dilinin tԥ
Ilimnԥn Tasdan arkadasdilar /birgԥlik/, Kütԥnԥnԥn topragi sumleyirlԥr /alԥt vԥ vasitԥ/, Yolnan assagi
endilԥr /hԥrԥkԥtin müԥyyԥn mԥkan boyunca icra olunmasi/, Yürԥknԥn daglara baxin /is vԥ hԥrԥkԥtin tԥrzi/
vԥ s.
can qosmasi da axisqalilarin dilindԥ mԥkan vԥ zaman hԥddini iIadԥ edir. Mԥsԥlԥn: Burayacan dedugumuz
sizdԥn asili olanlara aid idi |70,IV.1992|.
Baglayici. Baglayicilar -sözlԥri, söz birlԥsmԥlԥrini, müxtԥliI sintaktik konstruksiyalari vԥ onlarin
komponentlԥrini baglamaga xidmԥt edir. cümlԥ üzvlԥri vԥ cümlԥlԥr arasinda yaratdiqlari münasibԥtlԥrԥ
görԥ baglayicilar iki cürdür: a) tabesiz baglayicilar; b) tabeli baglayicilar.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ tabesiz baglayicilarin bir çox semantik qruplari islԥkdir:
Birlԥsdirmԥ - bitisdirmԥ baglayicilari: vԥ, ilԥ /la, -lԥ/.
Axisqa dԥrԥsi Mesxet, Arsiyan, Trialet vԥ Eruset daglariynԥn dövrlԥnmisdür|70,IV.1992|.Buradavԥ
baglayicisi hԥmcins mübtԥdalari bir-birinԥ baglamaga xidmԥt göstԥrmisdir.
Sabircanla Ilim arkadasdirlar -Sabircanvԥ Ilim arkadasdirlar.
Istirak bildirԥn baglayicilar: hԥm, hԥp, hԥm dԥ, ham. Bu vilayԥt ham da Axisxa dԥrԥsi adlaniyer|70,
III.1992|,Allahhԥppimizin hԥm isimizi, hԥm sounumizi xeyilli etsin /I.SԥIil/, Bԥn yarumi sevԥrim // hԥm
yürԥkdԥn, hԥm cannan /mani/, Sari rus gԥmisi // hԥp irԥli, hԥp geri /mani/, Kendi soydaslarimiz, hԥm dԥ
basxa millԥtlԥrdԥn olanlara, bütün bu agri-acilԥri görԥnlԥrԥ ԥlimdԥn gԥlԥn qԥdԥr yarim etmisim |70,
VIII.1992|.Buԥhalinin dilindԥ hԥm / ham baglayicisinin hԥr iki Iormasi islԥdilir. Qeyd etmԥk lazimdir ki,
hԥm/ham baglayicisi Axisqa türklԥrinin dilinԥ, elԥcԥ dԥ digԥr türk dillԥrinԥ Iars dilindԥn keçmisdir.
Hԥtta baglayicisinin hatta sԥklindԥ islԥdilmԥsinԥ bu ԥhalinin dilindԥ rast gԥlirik: Qonusma çagi, hatta
sudda yadda düsԥndԥ qorxuyerdi |70, VIII.1992|.
Inkarliq baglayicilari: nԥ // na, nԥ dԥ / na da. Xԥbԥr-ԥtԥr yox idi, nԥ qԥmdԥn, nԥ qüssԥdԥn /G.Sahin/, Na
torpagimiz kendimizin torpagidir, na da göyümüz /I.Sahzadayev/.
Qarsilasdirma baglayicilari. Bu cür baglayicilar ya cümlԥdԥ verilmis ԥlamԥt, keyIiyyԥt vԥ tԥsԥvvürlԥri
qarsilasdirir, bir-birinԥ zidd tԥsԥvvürlԥri ԥlaqԥlԥndirir, ya da tabesizmürԥkkԥb cümlԥdԥ bir-birinԥ zidd
olan iki Iikri qarsilasdiraraq onlari baglamaga xidmԥt edir. Baglayicidan ԥvvԥl iIadԥ olunmus Iikirlԥ
baglayicidan sonra gԥlԥn Iikir bir-biriilԥ ziddiyyԥt tԥskil edir |35, s. 441|.
Qarsilasdirma baglayicilari bunlardir:ama//hama,ancaq//anjax,Iԥqԥt // Iakat, halbuki vԥ s.
Qizimiz hԥlԥ cԥyulsa, ama sibsԥndur /M.SԥIili/, - Gördüm ki, dava qurtarmis, hama bԥni genԥ davaya
götürmislԥr /S.Adigünli/. Halbuki, Azԥrbaycandaki tԥskilatlara 36575 manatlux kösk nisani vԥ üzvlux
bileti yollanmis |70, 10.IV.1992|.
Azԥrbaycan dilindԥ islԥdilԥn lakin, bԥlkԥ, isԥ kimi qarsilasdirma baglayicilarina bu dildԥ rast gԥlmԥk
olmur.
Bölüsdürmԥ baglayicilari: Gah // gahi, ister, istarsa da, ya, ya da.
Yadatԥrsinԥ dԥ ola bülür, elԥ degülmi? |70, VIII.1992|, Qavgadan sora ԥvvԥlcԥ ÜmumittiIaq tԥskilat
komitԥsi /VOK/, sora «Vԥtԥn» cԥmiyyԥtinin intensiv, yorulmadan islԥnmԥsi nԥticԥsindԥ ister keçmis
SSRI, istarsa da Gürcistan hökumԥtinԥ 200 dԥIԥdԥn çox nümayԥndԥlԥr yollanilmisdir /yenԥ orada/,Gah
ԥsԥrim yellԥr kimi... Gahi olub cüzmi ümman bizdԥ var /M.SԥIili/.
Azԥrbaycan dilindԥ bölgü bildirԥn istԥr, istԥrsԥ dԥ baglayicisi bu ԥhalinin dilindԥ ister, istarsa da sԥklindԥ
islԥdilir. Bԥ
Aydinlasdirma baglayicilari: yani, mԥsԥlԥy. Yani bizda dela ziyali adi dasiyacax adamlar yoxmidur? |70,
VIII.1992|,hԥrԥkatimizin üçüncü qoli mԥsԥlԥy beynԥlmilԥllԥsdürmaxdur /yenԥ orada/ vԥ s.
Tabeli baglayicilar. Bu dildԥ istiIadԥ olunan baglayicilarin bir hissԥsi da tabeli mürԥkkԥb cümlԥnin
komponentlԥrini ԥlaqԥlԥndirmԥyԥ xidmԥt göstԥrir. Digԥr türk dillԥrindԥ oldugu kimi, bu toplumun dilindԥ
dԥ ki baglayicisi bu cԥhԥtdԥn mԥhsuldardir. Bütün budaq cümlԥlԥrin bas cümlԥ ilԥ baglanmasinda bu
baglayicinin aydinlasdirici rolu inkaredilmԥzdir. Mԥsԥlԥn:
Heppimizԥ bԥllüdür ki, çox sennikimiz uçux yapilԥrdԥ, ԥski binalarda yasiyer |48, 03.VII.1992|. Bu
konstruksiyada ki baglayicisi tamaliq budaq cümlԥsini bas cümlԥyԥ baglamisdir.
ԤDAT. Ԥdatlar sözlԥrԥ vԥ ya bütövlükdԥ cümlԥyԥ müxtԥliI vԥ rԥngarԥng ԥlavԥ mԥ
Askarlugun gücündԥn ԥdalԥtdԥ bari hax qazanur /M.SԥIili/; Nԥsil girim topraga? Sürülmüs xalq anjax
türklԥrdür /M.SԥIili/; Farqinԥ hiç varmazdilԥr keskԥ, Yitib yox olsax da biz /M.SԥIili/ vԥ s.
Mԥhdudlasdirici ԥdatlar Azԥrbaycan dilindԥ oldugu kimidir: yalniz, ancax, tԥkcԥvԥ s.
Onlar toplum halinda yalniz öz tarixi ԥrazilԥrindԥ yasamax, mԥdԥni muxtariyyԥtԥ malik olmaq
istԥdiklԥrini bildirdilԥr |48, 03.VII.1992|, Bu ancax bir qrup Iirildaxçi siyasԥtbazlarin isidur |70,
10.IV.1992|,1992-ciyilinyanvar-Ievral aylarinda bu hesabatԥkcԥ Azԥrbaycan respublikasinin Saatli
rayonununbazitԥsԥrrüIat vԥ ԥdaralarindan para daxil olmisdur /yenԥ orada/ vԥ s.
Qüvvԥtlԥndirici ԥdatlar: ki, axir /axi ԥvԥzinԥ/, daha, ela, bela.
Axir bir millԥtin istar zorinan, istarsa da ԥlԥcsizlԥri nayinansa yaldadib basxa bir millԥtԥ çԥvürmax, oni

Emosionalliq vԥ ekspressivlik bildirԥn ԥdatlar: kas // keskԥ, bari, hԥ.
Keskԥ bԥn deyԥn oleydi. Sanda zaniyersinki belԥlԥri xalqa can yanduriyerlԥr, hԥ? |70, 10.IV.1992|.
Sualԥdatlari: mi
Görduxlarin yoldan keçanoldumi,
Mԥxsus gԥlib suyun içԥn oldumi,
Dargünündԥ qapin açan oldumi,
Yadostdeyibsԥn kimsԥyԥ vardunmi? /I.Idrisov/,
Bunu çixis yoli varmi? /danisiq dilindԥ/ vԥ s.
Ԥmr ԥdatlari: bax, qoy.
Bax bu cür adamlari o qüsursuz Allahü-tԥla cԥhԥnnԥmin ortasina atsin |70, 10.IV.1992|, Qoy sürülsinlԥr,
tarixhԥr seyi hԥll edԥjԥk /yenԥ orada/, Qoy gedem yurda bԥni // Tapsura qurda bԥni /mani/ vԥ s.
Modalsözlԥr. Modalliq -IԥlsԥIi-mԥntiqi kateqoriya olub, danisanin xԥbԥr verilԥnԥ, tԥ
Türkdillԥrindԥ modalliq kateqoriyasi, ԥsasԥn, Ie
Adi danisiq dili modal sözlԥrin dԥ qurulusuna öz tԥ
Düzibudurki,siItԥ inqilab oliyer /M.SԥIili/; Togrusi ki, mԥniyԥ xosun kԥlür. Hakikatan da Allahin
bԥlasina gԥlürsin. Ԥvvԥlisi, nԥ gürcilԥr, nԥ dԥ gürcü mislimanlari kibi heç bir xalqsürülmԥmisdir
/M.SԥIili/.
Bunümunԥlԥrdԥ modalliq -modalsözlԥrin kömԥyi ilԥ daha da qabariqlasdirilmisdir. cümlԥlԥrin
tԥrkibindԥ verilmis hԥmin sözlԥr modalligin yaranmasinda, qüvvԥtlԥnmԥsindԥ vԥ digԥr semantik çalarlarin
ԥmԥlԥ gԥlmԥsindԥ mühüm rol oynamisdir.
Modalsözlԥr-modalliq kateqoriyasinin iIadԥ üsullarindan biri kimi, dԥyismԥyԥn sözlԥr olub, bütövlükdԥ
danisilana vԥ ya onun bir hissԥsinԥ real münasibԥti iIadԥ edir, qrammatik cԥhԥtdԥn basqa sözlԥrlԥ bagli
olmur,cümlԥ strukturunda intonasiyacaseçilir.Mԥsԥlԥn:
Ԥvvԥlԥn, biz kimux? Ԥn nԥhayԥt, 1987-ciyilinԥvvԥlԥrindԥn biyani düz 4 yildur Iasilԥsiz mübarizԥ
ediyerux.Bԥnim Iikrimcԥ, ԥvvala Gürci respublikasinan vԥ onun millԥtinan tez-tez kontaktda olmaginan
dԥvlԥt sԥviyyԥsindԥ nümayԥndԥlԥrimizintez-tez görüsmԥsinԥ nail olmax. Ԥvvԥlԥn, hԥlԥ qԥzet oxucilԥr
tԥrԥIindԥn alinmamisdi |70, 10.IV.1992|.
V FԤSøL. SøNTAKSøS
V FԤ6ø/
6ø17$.6ø6
',/,16,17$.7,.4858/8ù8
Axisqa türklԥrinin dilinin sintaksisininöyrԥnilmԥsinԥ indiyԥ kimi tԥsԥbbüs göstԥrilmԥmisdir. Bunun
sԥbԥbi bir tԥrԥIdԥn hԥmin dilin ԥdԥbi dil sԥviyyԥsindԥ islԥnmԥmԥsilԥ, digԥr tԥrԥIdԥn isԥ bu dilin sintaktik
qurulusunu öyrԥnmԥyԥ cԥhd vԥ maragin olmamasi ilԥ baglidir.
Materiallarla tanisliq /bԥdii nümunԥlԥr, danisiq dili vԥ qԥzet dili/* göstԥrir ki, bu dilin sintaksisi söz
birlԥsmԥlԥrindԥn mürԥkkԥb mԥtnlԥrԥ kimi zԥngin vԥ maraqli inkisaI yolu keçmisdir. Qohum türk
dillԥrinin sintaktik qurulusu ilԥ müstԥrԥk olan xüsusiyyԥtlԥr nԥ qԥdԥr çoxdursa,özünԥmԥxsus ԥlamԥtlԥr dԥ
azdeyil.Özünԥmԥxsus olan cԥhԥtlԥr hԥm söz birlԥsmԥlԥrinin struktur-semantik yaruslarinda, hԥm dԥ
cümlԥ sintaksisinin adi danisiq dilindԥn ԥldԥ etdiyi nisbi sԥrbԥstliklԥ ԥlaqԥdardir.
------------------
*Qeyd:Nümunԥlԥrin ԥksԥriyyԥti «Vԥtԥn esqi» qԥzetinin 1992-ji il saylarindan seçilmisdir.
Yazisi vԥ ԥdԥbi dili o qԥdԥr dԥ inkisaI etmԥmis dillԥrdԥ -qaqauz,xԥlԥc, karaim, kasqay, o cümlԥdԥn
Axisqa türklԥrinin dillԥrindԥ sintaktik qurulusun nisbi sԥrbԥstliyi, daha dogrusu, cümlԥ üzvlԥrinin vԥ
mürԥkkԥb cümlԥlԥri tԥskil edԥn komponentlԥrin inversiya hadisԥsinin indiyԥ qԥdԥr dilçilik ԥdԥbiyyatinda
Hind-Avropa,elԥcԥ dԥ rus dilinin tԥ"siri ilԥ yarandigi göstԥrilmisdir.
Halbuki müasir oguz qrupu türk dillԥrinin istԥr sadԥ, istԥrsԥ dԥ mürԥkkԥb cümlԥ sintaksisindԥ cümԥ
üzvlԥri vԥ komponentlԥrin yerlԥsmԥsinin sԥrbԥstliyi qԥdim türk dilindԥn, ondaki güclü
inIormasiyavericiliklԥ bagli olan analitizmdԥn irԥli gԥlir. Müԥyyԥn sintaktik hadisԥnin ayri-ayri dövrlԥrdԥ
dilxaricitԥ"sirlԥrlԥ bagli olaraq daha çox islԥnilmԥsi isԥ, dil-nitqsistemindԥki hԥr hansi konkret bir Iakti
intensivlԥsdirԥ bilԥr, ancaq onu yarada bilmԥz. Bu baximdan ԥn qԥdim türk dilinin sintaktik
arxitoktenikasini müԥyyԥnlԥsdirmԥk üçün qaqauz dili kimi yazisi vԥ ԥdԥbi dili o qԥdԥrdԥ inkisaI etmԥmis
digԥr dillԥrin /Axisqa türklԥri, xԥlԥc, karaim, kasqay vԥ s. türklԥr/ açiqlanmasi xüsusi ԥhԥmiyyԥt kԥsb edir
|57,s.11|.
5.1.1. SÖZ BIRLԤù0Ԥ/Ԥ5,
Axisqa türklԥrinin dilindԥ söz birlԥsmԥlԥrinin müxtԥliI tiplԥri islԥdilir:
Ismi birlԥsmԥlԥr. Bu dildԥ ismi birlԥsmԥlԥrin ԥn çox yayilmis Iormalari bunlardir:
Isim ¹ isim; Tavar oti, kalemkusun yuvasi, camuslarin sԥsi, tauxun kanadi, dag yoli, dԥdԥ-babayurdi,
mesԥ zolagi vԥ s.
Yolumuzdԥmür yolunun kԥnԥriynԥn uzanan mesԥ zolaginin arasindan keçiyerdi /G.Sahin/; Odur ki, dԥdԥ-
babayurdumizikendigözlԥriminan görmagi qԥrara aldim /G.Sahin/; Dag yoli uzanirdi /G.Sahin/ vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ "isim¹isim" modelinԥ uygun gԥlԥn 3-cünövtԥ"yini söz birlԥsmԥlԥrinin
arasinda müvaIiq sözlԥr artirmaq olur. Mԥsԥlԥn: Orta Asiyanin çöllԥri - Orta Asiyanin yilan mԥliyan
çöllԥri; Babamin sԥhhԥti - Babamin agir sԥhhԥti; Ailԥnin qöskü -Ailԥnin daglanan qöskü vԥ s.
SiIԥt ¹ isim: -Silahliԥsgԥrlԥr /Silahli ԥsgԥrlԥr onlari ԥvdüryerdi /S.Adigünli/; Üstiaçux masin /Üstiaçux
bir masin dԥ qapinin agzini kԥsdirmisdi /S.Adigünli/; Savux Sibir, körpԥ cocuxlar /Savux Sibir, körpԥ
cocuxlar,hԥlԥ yaralari sagalmamis ԥlsiz-ayaxsizlar /S.Adigünli/, yanuxlihava/Yanuxlihavaidi
/S.Adigünli/ vԥ s.
Say ¹ isim: Birinci masin bosalan kimi ikinci masini vaqona söykiyerdilԥr /S.Adigünli/; Qara vaqonlar
saxtali bir gündԥ iki yüz iyirmi kövi -onundulqalangԥlinlԥrini, körpԥlԥrini, qavgadan yarali dönԥnlԥrini,
gücdԥn düsmis qocalarini vԥtԥndԥn ayirib qara günlԥrԥ dogru götüriyerdi /S.Adigünli/ vԥ s.
Ԥvԥzlik ¹ isim: -Hԥlԥ heç kim belԥ hava esitmԥmisdi /S.Adigünli/; Bu sԥs bir anda bütün köyԥ yayildi
/S.Adigünli/; Bütün canlilԥr göz yasi içindԥydi /S.Adigünli/.
Fe"lisiIԥt ¹ isim: Gendimi anlayandan biyani, qocaman, agsaçli, arninin hԥr qarisinda Vԥtԥn hԥsrԥtinin
qoydugu, açiq- askar bilinan iztirab vԥ ԥzԥb izlԥrini bizdԥn gizlԥtmaya çalisan babamin hԥr kԥlmԥsindԥ
Vԥtԥn sevgisi, Vԥtԥn hԥsrԥti duyiyerdim /G.Sahin/;Yolumuzdԥmür yolunun kԥnԥriynԥn uzanan mesԥ
zolaginin arasindan keçiyerdi /G.Sahin/;..cavanluxda bu yamyasil yamaclarda kendilarini köçԥcax qizlara
göstԥrmaxdan ötԥri sabahdan axsama qԥdԥr qursax tutduxlarini xԥyala gԥtirduxca, babam hԥrdԥn bir
dԥrindԥn oI çekiyer/G.Sahin/vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ ismi birlԥsmԥlԥr daha çox sintetik yolla ԥmԥlԥ gԥlir. Belԥ birlԥsmԥlԥrin
tԥrԥIlԥrindԥ yiyԥlik vԥ mԥnsubiyyԥt sԥkilçilԥri çox vaxt istirak edir: Vaqonun nԥIԥslugu, vԥtԥnin daglari,
insanlarin yürԥgi vԥ s.
Analitikyollaԥmԥlԥ gԥlԥn ismi birlԥsmԥlԥr dԥ az deyil; belԥ birlԥsmԥlԥr "sԥkilçisiz" struktura malikdir:
Dogma Vԥtԥn, uzun yol, kiçik köv vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ tԥ"yini söz birlԥsmԥlԥrinin üç tipi dԥ islԥkdir.
1 növ: Qara kagizlar qaç ailԥnin qösküni dagliyerdi /S.Adigünli/,... bu yol xԥritԥsi bizԥ dogma
torpagimizda gԥrԥksiz bir ԥsyaya çԥvrülacaxdur /G.Sahin/; Göz oxsaduxca uzanan bu egri-bügri dag yoli
bizi bir yuvadan ayiriyersa, basqa bir yuvaya yaxinlasduriyerdi /G.Sahin/ vԥ s.
IInöv: dag dösündԥn sizilti ilԥ axan puvarlardan su içduxlarini... xԥyala gԥtirduxca, babam hԥrdԥn bir
dԥrindԥn oI çekiyer /G.Sahin/, dag yoli bizi bir yuvadan ayiriyerdi /G.Sahin/; Bԥnim vԥ babamin
hԥyatinda dԥyԥrdԥ qiymԥti bilinmԥz dԥrԥcԥdԥ bagislanmis bir ne"mԥt, qirx yil hԥsrԥtinan alisib
yandugumuz Vԥtԥn torpagini görmax idi /G.Sahin/ vԥ s.
III növ: Babamin sԥhhԥtini nԥzԥrԥ alarax bu sԥIԥrԥ masinaynan çixmagi qԥrara aldux /G.Sahin/;
Türbԥlugun yanindan keçԥndԥ dad-Iԥryad daha da ucaldi /S.Adigünli/; Itlԥrin, camuslarin sԥsi
kԥsilmiyerdi /S.Adigünli/; Ԥvԥzolunmaz bir hԥqiqԥtdür Vԥtԥnin cԥnnԥtlugi /G.Sahin/ vԥ s.
Fe
Digԥr türk dillԥrindԥ oldugu kimi, Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ Ie"li birlԥsmԥlԥr Ie"li baglama, Ie"li siIԥt
vԥ mԥsdԥrlԥ basqa sözlԥrin birliyindԥn tԥskil olunur. Fe"li baglama, Ie"li siIԥt vԥ mԥsdԥr birlԥsmԥnin
ikincikomponentinitԥskil edir.
Budildԥ -duxca sԥkilçili Ie"li birlԥsmԥlԥr genis yayilmisdir. Mԥsԥlԥn: Göz islԥduxca hԥr tԥrԥI bam-bayaz
idi /S.Adigünli/; bu yaslar onun nurani siIatinasüzüldüxcanԥ qԥdԥr aci hԥyԥcan hislari keçuracagini
tԥsԥvvürԥ gԥtürmax olduxca çԥtin oliyerdi /G.Sahin/ vԥ s.
-Ԥndԥ sԥkilçili Ie"li birlԥsmԥlԥr: Qatar tԥrpԥnԥndԥ arxa vaqonlarin birindԥn zurna sԥsi esidildi
/S.Adigünli/.
-an,-ԥn sԥkilçili Ie"li birlԥsmԥlԥr: Ԥli silah tutanlarin hԥppisi davada idi. Ԥvdԥ qalanlar qocalar, ԥlillԥr,
çԥl-çocuxlar idi /S.Adigünli/; Qorxidԥn bayilanlar da oldi /S.Adigünli/ vԥ s.
-max sԥkilçili Ie"li birlԥsmԥlԥr: 37-ciyilԥ kimi Ömԥr Faiqlԥri olan bir xalqin elmini, mԥdԥniyyԥtini,belki
dԥ köküni kesmax üçün götüriyerdi /S.Adigünli/, Yemax, yorgan-dösԥk götürmԥyi unutmayin!
/S.Adigünli/ vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ adlarla Ie"llԥrdԥn ibarԥt Ie"li birlԥsmԥlԥrin Iormalasmasinda, hissԥlԥrin
ԥlaqԥyԥ girmԥsindԥ hal sԥkilçilԥri dԥ böyük rol oynayir.
Adliq halda olan Ie
-anda,-ԥndԥ sԥkilçili adliq halli Ie"li birlԥsmԥlԥr: Qatar tԥrpԥnԥndԥ arxa vaqonlarin birindԥn zurna sԥsi
esidildi /S.Adigünli/; Dögülԥndԥ "Vԥtԥn" dedux, sögülԥndԥ "Vԥtԥn" dedux /G.Sahin/.
-duxca,-düxcԥ sԥkilçili adliq halli Ie"li birlԥsmԥlԥr: Göz islԥduxca hԥr tԥrԥI bam-bayaz idi /S.Adigünli/;
Bizqocalduxcayükümüzdԥ artiyer /G.Sahin/.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ -ib sԥkilçisi adliq halli Ie"li birlԥsmԥ yarada bilmir. Bu sԥkilçili söz özündԥn
ԥvvԥl tԥ"sirlik haldaolansöztԥlԥb edir: cԥmԥhԥt vaqonlari görüb dԥhsԥtԥ gԥldilԥr /S.Adigünli/.
-ib sԥkilçili söz özündԥn ԥvvԥl çixisliq halda olan söz dԥ tԥlԥb edir: Qara vaqonlar saxtali bir gündԥ 220
gövi-onungücdԥn düsmis qocalarini vԥtԥndԥn ayirib qara günlԥrԥ dogru götüriyerdi /S.Adigünli/.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ yönlük halli Ie"li birlԥsmԥlԥr dԥ genis yayilmisdir. Belԥ birlԥsmԥlԥrin birinci
komponentiyönlükhaldaolanadlardan,ikincikomponentiisԥ Ie"li baglama vԥ mԥsdԥrlԥrdԥn ibarԥtdir.
Mԥsԥlԥn: Biliyerdimki,hԥr dԥIԥ bu sahԥyԥ toxunanda babamin gözlԥri yasinan doliyer /G.Sahin/; ... bu
yaslar onun nurani siIatina süzülduxca nԥ qԥdԥr aci hԥyԥcan hislari keçuracagini tԥsԥvvürԥ götürmax
olduxcaçԥtin oluyerdi /G.Sahin/, Qis yuxusuna gedԥn agaclar da elԥ bil oyanmisdi /S.Adigünli/.
Tԥ"sirlik halli Ie"li birlԥsmԥlԥr: Fԥlԥk bizi daraduxca, dariyer, qocalduxca yükümüz dԥ artiyer /G.Sahin/.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ birinci komponenti yerlik halli Ie"li birlԥsmԥlԥrԥ dԥ rast gԥlmԥk olur: Yerdԥ
qalanԥsgԥrlԥrԥ hücumçekdilԥr /S.Adigünli/; Vaqonlarda qalan cԥmԥhԥt qisqirisiyerdi /S.Adigünli/.
Çixisliq halli birlԥsmԥlԥr. Belԥ birlԥsmԥlԥrdԥ mԥkan ԥlaqԥsi mühüm yer tutur. Burada birinci tԥrԥI
hԥrԥkԥtin baslandigi yeri, genis sahԥdԥ hԥrԥkԥtin baslangic nöqtԥsini bildirir.Bubirlԥsmԥlԥrin birinci
tԥrԥIi mԥkan bildirԥn sözlԥrlԥ, ikinci tԥrԥIi isԥ, bir qayda olaraq hԥrԥkԥt vԥ is Ie"llԥri ilԥ iIadԥ olunur |1, s.
86|.
Türbԥlugun yanindan keçԥndԥ dad-Iԥryad daha da ucaldi /S.Adigünli/; Uzaxdan görԥndԥ "can-can"
diyardim, Balam,gülümԥ qurban diyardim /Xalid Acarli/, ...qocalarini vԥtԥndԥn ayirib qara günlԥrԥ dogru
götüriyerdi /S.Adigünli/ vԥ s.
Qosmali Ie"li birlԥsmԥlԥr. Belԥ birlԥsmԥlԥrin Iormalasmasinda qosmalarin da müԥyyԥn rolu vardir. Kimi,
üçün,tԥrԥI vԥ s. qosmalar müstԥqilmԥ"nali sözlԥ Ie"l arasinda islԥnԥrԥk qosmali birlԥsmԥlԥri ԥmԥlԥ
gԥtirir: Bütün stansiyalardan güllԥ kimi keçԥn bu qatarlar, iki-üçgündԥn bir qarli düzlԥrdԥ qisa Iasilԥ
ediyerdi /S.Adigünli/; Öz pesinԥ palaz kimi sürütmüs, bilinmiyer izlԥrimiz nerԥdԥ /G.Sahin/; Allah Iursant
versa, onlarin yardiminan Vԥtԥn torpagini ziyarԥt etmax üçün sԥIԥrԥ çixacagim /G.Sahin/, Artux kiminsԥ
qapisindan bir masin tԥrpԥndi, ölԥni son mԥnzilԥ götürԥn kimi hönkürdilԥr /S.Adigünli/ vԥ s.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ I növ tԥ"yinisözbirlԥsmԥsinin qurulusunda digԥr türk dillԥrindԥn bԥ"zi Iԥrqli
ԥlamԥt müsahidԥ edilir. Mԥsԥlԥn, böyük mԥmlԥkԥt I növ tԥ"yini söz birlԥsmԥsi bu dildԥ böyüklük
mԥmlԥkԥt sԥklinԥ islԥdilir: Bu böyüklük mԥmlԥkԥtdԥ varlux ikԥn yoxa döndux /G.Sahin/.
Digԥr Iԥrqli xüsusiyyԥtlԥrdԥn biri dԥ III növ tԥ"yini söz birlԥsmԥlԥrinin birinci tԥrԥIi arasinda özünü
göstԥrir. Belԥ ki, III növ tԥ"yini söz birlԥsmԥsindԥ I sԥxsin tԥkindԥ uzlasma ԥlaqԥsi "bԥni babam" sԥklindԥ
olur.Yԥ"ni, bԥn sԥxs ԥvԥzliyi I sԥxsin tԥkindԥ"bԥnim" yox, "bԥni" Iormasinda islԥdilir. Müqayisԥ et:
Rԥhmԥt sana, bԥni babam! /G.Sahin/.
Bununlabelԥ, bu dildԥ hԥmin ԥlaqԥnin /uzlasmanin/ "bԥnim tamahim", "bԥnim hԥyatim" qurulusuna da
rastgԥlmԥk olur: Bu dünyada yoxdur bԥnim tamahim /G.Sahin/; Bԥnimhԥyatimin mԥ"nasi anam! /Xalid
Acarli/vԥ s.
"Dag havasi" tipli II növ tԥ"yini söz birlԥsmԥsi bu ԥhalinin dilindԥ "daglux havasi" sԥklindԥ müsahidԥ
olunur.
Köski gül qasi qaradur,
Kendinibԥnԥ aradur,
Daglux havasi yaradur
Daglar bԥnim yürԥgimdԥ /c.Xalidov/.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ tԥrkiblԥr dԥ genis yayilmisdir.
1. Fe"li baglama tԥrkibi: Bütün çԥtinlüxlara qatlasaraq oni qorumaga qadir oldilԥr /S.Adigünli/; Uzaxdan
görԥndԥ "can-can" diyardim /X.Acarli/; cԥmԥhԥt vaqonlari görüb dԥhsԥtԥ gԥldilԥr /S.Adigünli/;Göz
islԥduxca hԥr tԥrԥI bam-bayaz idi /S.Adigünli/; Bir dԥ görüsԥndԥ kesarim quzi, Daglar halal edin, biz
gedaroldux/Nurԥddin Sasiyev/.
2.Fe"lisiIԥt tԥrkibi: Bismisԥ hԥsrԥt qalan adamlar da lazudi, lobyay, arpay cik-cikyiya-yiyagediyerdilԥr
/S.Adigünli/; Sizdԥki hünԥrԥ sasdim, cosa gԥldi yatan asxim /Yitgin Qomoroli/; Sancilmis bayrax
dalgalaniyerdi /Y.Qomoroli/; Vԥtԥndԥ dogulan çocux qundaxdaydi, biz sürüldux /I.Sahzadԥ ogli/, 68 bin
mesxeti türki yasiyan Azԥrbaycanda cԥmi 50 üzvlux bileti 2000 kösk nisani paylanmisdür |70,
10.IV.1992|.
3.Mԥsdԥr tԥrkibi: Sԥnin gül nԥIԥsin duymax üçün bԥn, qus olub havada uçeydim, Vԥtԥn! /G.Sahin/;
Islamin sԥrti 5-dür: namaz qilmax, kԥlimeyi sԥhadԥt gԥtirmԥk, oruc dutmax, zԥkat vermax, haca getmax
|48,03.VII.1992|; Bizi yola vurmaga az qala bütün köv yigilmisdi /G.Sahin/.
Axisqa türklԥrinin dili, daha çox mԥsdԥr tԥrkiblԥrinin birinci tԥrԥIi qeyri-müԥyyԥn tԥ"sirlik halda
müsahidԥ edilir, bu da danisiq dilinin tԥ"sirinin nԥticԥsidir. Mԥsԥlԥn, nԥIԥsin duymax /qeyri-müԥyyԥn
tԥ"sirlik halda/ -nԥIԥsini duymaq /müԥyyԥn tԥ"sirlik halda/.
5.1.2. CÜMLԤ.216758.6,<$/$5,
Axisqa türklԥrinin dilindԥ cümlԥ tiplԥrinin müxtԥliI növlԥri yayilmisdir. Daha çox diqqԥti cԥlbedԥn cümlԥ
tiplԥri bunlardir:
Nԥqli cümlԥ. Nԥqli cümlԥlԥr bu ԥhalinin dilindԥ dԥ genis yayilan sintaktik vahidlԥrdԥndir. Belԥ cümlԥlԥrlԥ
mԥ"lumatlar, hökmlԥr verilir: Dava bu daglardan çox-çoxuzaxlardagediyerdi.Bizimbir-birimiznanöz
anadilimizdԥ qonusmamizi dünya malina -sԥrvԥtinԥ degismam |70, 27.III.1992|. Nԥqli cümlԥyԥ mԥxsus
adi, normal söz sirasi, ԥsasԥn, bu dildԥ dԥ saxlanilmisdir: MԥnIur qapinin möhürüni qirdi /S.Adigünli/;
Masinlԥr uzun müddԥt yol gԥlib Axisqa dԥmiryoli stansiyasinda durdilԥr /S.Adigünli/. Nԥqli cümlԥlԥrin
xԥbԥri ԥn çox Ie"lin xԥbԥr sԥkli ilԥ iIadԥ olunur: Silahli ԥsgԥrlԥr onlari ԥvdüryerdi. /S.Adigünli/; Qis
yuxusunagedԥn agaclar da elԥ bil oyanmisdi /S.Adigünli/.
Nԥqli cümlԥlԥrin xԥbԥri Ie"lin vacib sԥkli ilԥ dԥ iIadԥ olunur:Bizbumürԥkkԥb misalin cavabini, belki dԥ
böyük,ԥzԥmԥtli vԥ qirilmaz bir birluxda aramaliyux /M.Pasali ogli/; Onlar ideya tԥrbiyԥsinin ԥsasi olan
qazetin yayilmasini ön plana çekmali, bu isi gündԥlux isa çԥvürmԥlidurlar |70, 10.IV.1992|; Xalqimizin
basina gԥlԥn vԥ heç bir xil ölçiyԥ sigmiyan Iԥlԥkԥtlԥr, biz türklԥri daha six birlԥsmԥyԥ, bir mԥqsԥd, bir
amal ugrunda mübarizԥ etmԥyԥ yaxinlasdurmalidur |70, 10.IV.1992|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ nԥqli cümlԥlԥrin xԥbԥrlԥri adlardan da ibarԥt olur. Mԥsԥlԥn: Bu münasibԥt
Xirosimavԥ Naqasaki Iԥlԥkԥti ilԥ müqayisԥ edilacax dԥrԥcԥdԥ dԥhsԥtlidür |70, 27.III.1992|; Bir qaç
gününԥrzindԥ hԥyatlarinda hԥr seylarini yütürmis bu insanlarin dԥrdlԥri çox böyükdür |70, 27.III.1992|;
Biz böyük türk xalqinin ԥvlԥdlԥriyux |70, 10.IV.1992|.
Sualcümlԥsi. Axisqa türklԥrinin dilindԥ sual cümlԥsinin müxtԥliI tiplԥri islԥkdir. Sual cümlԥlԥri sual
intonasiyasi, sual ԥvԥzliklԥri vԥ sual ԥdatlarinin kömԥyilԥ Iormalasir:
1. Sual intonasiyasi ilԥ Iormalasan sual cümlԥlԥri: Fԥrqanahadisԥlԥri yuxuli gözlԥrimizi açdi, ama tam
açmadi, tam oyanmadux? |48, 03.VII.1992|; Yasamaya umut yeri qaldi? |70, 03.III.1992|; Mum dibinԥ
isix vermԥz? /ԥski söz/; Bu qarma-qarusux yüng yigimini daraxlardan daramaliyux? |70, 27.III.1992|.
2.Sualԥvԥzliklԥrinin istiraki ilԥ Iormalasan sual cümlԥlԥri. Belԥ cümlԥlԥrin tԥrkibindԥ nԥ, nԥdԥn, nayidi,
nԥdԥ, kimdԥ, nasil, nԥyin, kimin, hanki, heç kimsԥ vԥ s. sual ԥvԥzliklԥri istirak edir: Bizim qanad açan ilk
qԥlԥmqusumuza nԥ arzu edԥrdim? |70, 27.III.1992|,Nԥdԥn üstümüzdԥ amansiz cԥllada döndi bu Iԥlԥk?!
Nayidibizinԥn ardi-arasi kesilmax bilmiyan düsmԥnçilugun son niyyati, bu qԥdԥr aII edilmԥz nԥ qüsur
islԥmisdux onun qarsisinda? |70, 27.III.1992|; Heç kimsԥnin bilmԥdugu suç, iItira vԥ yalanlar, bu agir vԥ
çekilmԥz yük altindan xilas olmax, iztirablar çԥrçivԥsindԥn qara zԥncirlԥri qirib çixmax bizԥ qismԥt
olmayacax?|70,27.III.1992|,Fԥrganadan nasil yazmiyek? |70, 27.III.1992|.
Bԥ"zԥn cümlԥdԥ sual intonasiyasini daha da qüvvԥtlԥndirmԥk üçün bir neçԥ sualԥvԥzliyi tԥkrarlanir.
Mԥsԥlԥn: Nԥdԥ, kimdԥ, nԥyin vԥ kimin günԥhini nerada aramaliyux?, Belԥ tԥgdirin qara daslar üstündԥ
pozulmasi mümkün olmiyan hԥrIlԥrlԥ yazilmasinin sԥbԥbini hanki, nasil suçlar içindԥ aramaliyux? |70,
27.III.1992|vԥ s. Mԥntiqi vurgubelԥ cümlԥlԥrdԥ sual bildirԥn sözlԥrin üzԥrinԥ düsür. Belԥ cümlԥlԥrԥ
cavab axtarmaq lazim bilinmir.
3.Sualԥdatlarinin kömԥyi ilԥ Iormalasan sual cümlԥlԥri. Ԥdatlar belԥ cümlԥlԥri qüvvԥtlԥndirmԥk, sual
anlayisini yüksԥltmԥk üçün islԥdilir.
mi-ԥdatinin kömԥyilԥ: Yani bizda bela ziyali adi dasiyacax adamlar yoxmidur? |70, 10.IV.1992|; ...
daldan-dalaköçmԥx, bizim mԥgdirimizmidür? |70, 27.III.1992|; Bu haxda siza demadilarmi? |70,
27.III.1992|; Ancaq bu, demokratiyanin yengmasimidur? |70, 10.IV.1992|; Hax isimiz çoxmi çekaçax -
demiyermi?; Bu çocux bu suali veriyersa, cavabini böyüklԥrdԥn bekliyer, elԥ dԥgülmi? |48, 03.VII.1992|.
Sualcümlԥsinin xԥbԥri sual ԥvԥzliyindԥn dԥ ibarԥt olur: Onda bu sükutlux nadur? Ԥvvԥlԥn biz kimux?
|70,10.IV.1992|.
Sualcümlԥsininxԥbԥri Ie"lin vacib Iormasinda da çox islԥdilir: Nԥ etmԥliyux?; Nasil is görax vԥ ya nԥ
etmԥliyux? /danisiqdan/.
Sualcümlԥsinin xԥbԥri Ie"lin xԥbԥr Iormasinda da islԥdilir: Bagimsiz Dövlԥtlԥr Toplilugunda, ham da
Gürcistanda bas veran siyasi degisuxluxlarbizimVԥtԥn mԥsԥlԥmizin hԥllinԥ na kimi tԥ"sir göstԥrmisdur?
|70, 10.IV.1992|; Axi burada -Azԥrbaycanda yasayan 70 min türk xalqinin ziyalilari nԥ düsünürlԥr?;
Adigün ziyalilari harada yasayirlar? |70, XI.1992|.
Bԥdii ԥsԥrlԥrin dilindԥ ritorik-bԥdiisuallardandaçoxistiIadԥ olunur. Belԥ suallar se"rin tԥ"sirini
yüksԥldir, oxucunu düsündürür:
Vԥtԥnsizim, axir bԥn necԥ gedem?
Heçillԥcim yoxdur, ya bԥn nԥ edem? /Laçin Sagrizeli/.
Vԥtԥnsiz o vari, dövlԥti nedԥr?
Mԥqami gԥlԥndԥ atar da gedԥr /Meyyar Varxanli/
Bu, zamanin hökmimidür? Yerimizdԥ, yurdumuzda basxalari at oynadur? Axi niya bu müsibԥt basimiza
gԥlmԥliymis? Türk olan sԥxs, Vԥtԥnindԥ niya gürci olmaliymis? /G.Sahin/, Rԥhm et bizԥ, yeri-gögi
yaradan,Birxԥbԥr ver Vԥtԥnimiz neredԥ? Neçԥ yigid ԥrlԥrimiz nerԥdԥ? /G.Sahin/.
Bu xalqin Vԥtԥn haqqinda axtarislari, düsüncԥlԥri daha çox ritorik sual cümlԥlԥri ilԥ öz iIadԥsini tapir.
Ԥmr cümlԥsi. Belԥ cümlԥlԥr ԥmr, xahis, öyüd, nԥsihԥt, tԥlԥb, istԥk, arzu vԥ s. semantik çalarlar iIadԥ edir.
-Sizԥ on bes daqqa vaxt veriliyer! Qalin geyinin! Yemax, yorgan-dösԥk götürmԥyi unutmayin! Mesaya
gediyerüx! /S.Adigünli/; -Durma!Vaxtbunitԥlԥb ediyer. Sibirԥ sürgün ediyerlԥr! /S.Adigünli/.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ ԥmr cümlԥsinԥ elliptik Iormada da rast gԥlirik:
- Vaqonlara! Vaqonlara! Vaqonlarin içindԥ vԥ qapisinda yaranan dad-Iԥryad gögԥ qalxdi.
Tԥkrar olunan cümlԥdԥ /ԥmr cümlԥ/ "minmԥk" Ie"li xԥbԥri buraxildigi üçün cümlԥ elliptik sԥklԥ
düsmüsdür.
Se"r dilindԥ dԥ ԥmr cümlԥsi çox islԥnir:
Uçma, ey qus, uçma, dayan,
Xos görüsdux, xos görüsdux /cabir Xalidov/;
Ey,dԥrԥdԥ gürliyan çay
Yay,sԥs-sԥdԥn ellԥrԥ yay /cabir Xalidov/
Ԥmr cümlԥsinin xԥbԥrlԥri bu dildԥ dԥ Ie"lin tԥsriIlԥnԥn Iormalarindan olan ԥmr, vacib, arzu, xԥbԥr,
bacariq Iormalari ilԥ iIadԥ edilԥ bilir.
Fe"linԥmr Iormasinda iIadԥ edilԥnlԥr:
Dԥrdԥ düsmis xalqa xidmԥt etmiyan, heç bir tԥdbirdԥ istirak etmԥyib kԥnԥrdԥn seyir edԥn bizim ziyalilԥr,
hayverin!|70,03.III.1992|.
Fe"linxԥbԥr Iormasinda iIadԥ edilԥnlԥr:
Vԥtԥn yolunda çarpismamizdan, didԥrginlԥrimizin yasayisindan, cԥmiyyԥti vԥ qazetin isini daha da
güclԥndürmax yollarindan yazilarizi, ԥdԥt vԥ ԥn"ԥnԥlԥrimiz, türli-türli xalq yaraduculugi nümunԥlԥri, ozan
asixlar vԥ el sairlԥrindԥn dԥrlԥmԥlԥr, dԥdԥ-babalarimizin müdrik sözlԥrindԥn, tariximizԥ, Vԥtԥnimizԥ aid
materiallar toplayib bizԥ yollamagizi Sizdԥn xahis ediyerux |70, 03.III.1992|.
Mԥsdԥr vԥ mԥsdԥr tԥrkiblԥrindԥn ibarԥt olan ԥmr cümlԥsi: - Tariximizi arasdurmax vԥ tԥblig etmax; -
Yerimiz-yurdumuzi çocuxlarimiza ögrԥtmax: -Adԥt-ԥn"ԥnԥlԥrimizi ögrԥnib üzԥ çixarmax; -Türkdili
dԥrsluxlarinin tԥrtibatina nail olmax; - xalqimizin ayri-ayri regionlarinda türk dilinin tԥdrisini hԥyata
keçürmax!|70,03.III.1992|.
Fe"lin vacib Iormasi ilԥ iIadԥ edilԥnlԥr: Biz türk kimi dԥ kendi tariximizi, mԥdԥniyyԥtimizi,
ԥdԥbiyyatimizi, dilimizi vԥ milli bԥnlugumuzu müԥyyԥn etmaliyux |70, 03.III.1992|; Bizim qeyrԥtli,
vԥtԥn hԥsrԥtli ziyalilarimiz cԥmiyyԥtin gԥlԥcax hԥyat yoluni isixlandurmali, xalqimizi isixli bir gԥlԥcԥyԥ
çixarmaya yardim etmԥlidürlar |70, 03.III.1992|;- Ogul, bu torpagin havasindan yutan, suyundan içan hԥr
bir türk ogli, bu yurdu göz-bԥbԥgi kimi qorimalidur. Heç vaxt oni unutmamalidür /G.Sahin/.
Nidacümlԥsi. Basqa türk dillԥrindԥ oldugu kimi, Axisqa türklԥrinin cümlԥ sintaksisindԥ nida cümlԥlԥri dԥ
mühümyertutur.
Nidacümlԥlԥri dԥ bu dildԥ müxtԥliI vasitԥlԥrlԥ ԥmԥlԥ gԥlir:
1. Nidalarin kömԥyilԥ: Eh ogul! üsütdilar, üsümiyan qԥlbimizi /G.Sahin/. Uçma, ey qus, uçma, dayan!
/cabirXalidov/.Ahayrilux,ahayrilux!/Mԥhԥmmԥd Pasali ogli/; Nikabli avladinnerakaçajak.Ey,callad
cavab ver, boqun özunda! /Ramiz Atasli/; Sԥn, ey ԥziz baba yurdum, xos görüsdux, xos görüsdux /cabir
Xalidov/; Ey türk ogli! Ayaga qax! /Yitgin Qomoroli/ vԥ s.
Göründüyü kimi, verilmis nida cümlԥlԥrinin tԥrkibindԥ daha çox çagiris bildirԥn ey nidasi islԥnmisdir.
2. Intonasiyanin kömԥyilԥ: Axi ziyali-isixli, nurli demaxdur, xalqina, isixli, nurli yol göstԥrԥn demaxdur!
|70,10.IV.1992|;Müqԥddԥs cԥnnԥt! Ԥvԥzolunmaz bir hԥqiqԥtdür /G.Sahin/; Bunda dava baslaniyer!
/S.Adigünli/; Bir masin üç ԥvԥdür! /S.Adigünli/; KaIirlԥr bizi vԥtԥndԥn çixardiyerlԥr. Sizdԥn ayiriyerlԥr!
/S.Adigünli/ vԥ s.
Nidacümlԥsinin ԥmԥlԥ gԥlmԥsindԥ nidalarin tԥkrari da mühüm rol oynayir. Tԥkrarlar iIadԥni güclԥndirir:
Amanallah,aman,qalduxbiçarԥ!
Yandux,allah,yandux,bizԥ bir çarԥ
/Simsԥk Sürgün Kaxaretli/;
Ahayrilux,ahayrilux!
Icad etdi, kimlԥr sԥni? /Mԥhԥmmԥd Pasali ogli/.
Nidacümlԥlԥrinin bԥ"zisi istԥk, arzu mԥ"nalarinda islԥnir:
Qirx bes il Vԥtԥnsiz, bԥxtsiz yasadux,
GörVԥtԥn tԥqdirin can Azԥrbaycan!
Analar sizlayir, heç gülmԥz yüzi,
Babalardԥrdini bil, Azԥrbaycan! /Müsԥddin/.
Xitabdabelԥ cümlԥlԥrin Iormalasmasinda bԥdii vasitԥ rolunu oynayir:
Ey türk ogli! Ayaga qax!
Vԥtԥnԥ satuxunmi çixax? /Yitgin Qomoroli/.
ø;7ø6$5/$5
5.1.3.ԤLAVԤLԤR.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ özündԥn ԥvvԥlki üzvün daha aydin, daha dԥqiq iIadԥsinԥ xidmԥt edԥn ԥlavԥli
cümlԥlԥrԥ dԥ rast gԥlmԥk olur. Bu dildԥ ԥlavԥlԥrin müxtԥliI növlԥri islԥdilir.
Ԥlavԥli cümlԥlԥr bԥdii ԥsԥrlԥrin dilindԥ dԥ genis yayilib: Dogma ocax, dogma yurd, dogma torpax -Vԥtԥn
hԥsrԥti, yürԥklԥrdԥ alisib sönmԥk bilmiyan elԥ bir mԥhԥbbԥt mԥ"sԥli ki, nԥ tuIan, nԥ çovgun, nԥ dԥ yillԥrin
savuxyüzgԥrlԥri oni söndürmԥz /Mԥhԥmmԥd Pasali ogli/.
"Vԥtԥn hԥsrԥti" ԥlavԥsindԥn hiss edilir ki, bu ԥhalinin çԥkdiyi hԥsrԥt dogma ocaq, yurd vԥ torpaqdir.
Qԥzet mԥqalԥlԥrinin basliqlari da ԥlavԥlԥrdԥn düzԥlԥ bilir: "Tale yazisi -bԥdbԥxtlux".
Axisqa türklԥrinin dilindԥ ayri-ayri cümlԥ üzvlԥrinin ԥlavԥsi dԥ genis yayilmisdir.
Mübtԥdanin ԥlavԥsi: Xar toy - duqunun saIali qeçardi, senniqin turkiynan çayir biçardi /Nasim Dunmas/;
Qatarlar- sürgün qatarlari, zulum qatarlari adresi bԥlli olunmiyan tԥrԥIԥ gediyerdi /S.Adigünli/;
Basmaçilar - dasnaklar hücum etdilԥr, günԥhsiz türklԥri oda atdilԥr /Müsԥddin/.
Xԥbԥrin ԥlavԥsi: Bura Orta Asiyadir -yilanmԥliyan çöllԥrdir.
ZԥrIliyin ԥlavԥsi: Bu yilin Ievral ayinin 14-15-dԥ Kabarda - Bolkariya Respublikasinin baskԥndi Nalçik
sԥhԥrindԥ sürgündԥ olmis xalqlarin KonIederasiyasinin Iövqԥl"adԥ qurultayi keçürüldi |70, 27.III.1992|.
Tamamligin ԥlavԥsi: Qara vaqonlar saxtali bir gündԥ 220 kövi -onundulqalangԥlinlԥrini, körpԥlԥrini,
qavgadan yarali dönԥnlԥrini, gücdԥn düsmis qocalarini vԥtԥndԥn ayirib qara günlԥrԥ dogru götüriyerdi
/S.Adigünli/; Bizdԥn -tarixçilԥrdԥn, hüquqçilardan, siyasԥtçilԥrdԥn, elmlԥr doktorlarindan,
proIessorlardan bizim çocuxlarin gԥlԥcagi asilidur |70, 03.III.1992|.
Xüsusilԥsmis ԥlavԥnin bir növü dԥ ԥlavԥ ilԥ özündԥn ԥvvԥlki üzvün arasina "ԥsԥs" sözünün islԥnmԥsidir.
Busözxüsusilԥsmԥni daha da qüvvԥtlԥndirir. Mԥsԥlԥn: Xalqa, ԥsԥs dԥ, ziyalilara mürԥciԥtimiz cavabsiz
qaliyer|70,10.IV.1992|.
ø;7ø6$5/$5
5.1.4.CÜMLԤDԤ SÖZLԤRIN SIRASI
/INVERSIYA/.
Axisqa türklԥrinin dilinin cümlԥ sintaksisindԥ danisiq dilinin tԥ"siri daha çox hiss edilir. Bu tԥ"sir bԥdii
ԥsԥrlԥrin dilinԥ dԥ sirayԥt etmisdir. cümlԥdԥ «ilԥ» qosmasinin yerinԥ «nan», «nԥn» ünsürünün islԥdilmԥsi
adi haldir; Yolumuz dԥmür yolunun kԥnԥriynԥn uzanan mesa zolaginin arasindan keçiyerdi /G.Sahin/;
Ԥsgԥr dԥ avtomatin qundagiynan onun basini yardi /S.Adigünli/; Padisah vԥziriynԥn seyrԥ çixmis,
gԥziyerdi /»Padsah vԥ vԥziri» nagilindan/; Allah Iursant versa, onlarin yardiminan Vԥtԥn torpagini ziyarԥt
etmaxüçünsԥIԥrԥ çixacagim /G.Sahin/; Ԥhalisi yüz bindԥn yoxari olan bu xalq basqa millԥtlԥrinԥn arxa-
arxaya verib çalisiyerdilԥr /S.Adigünli/.
Belԥ cümlԥ Iormalarina Azԥrbaycan dilinin dialektlԥrindԥ rast gԥlmԥk olur.
cümlԥdԥ -ib Ie"li baglama sԥkilçisinin yerinԥ da ԥdatinin islԥnmԥsi. Bu xüsusiyyԥt dԥ Axisqa türklԥrinin
dilinincümlԥ sintaksisindԥ yeni görünür. Nümunԥlԥrԥ diqqԥt yetirԥk:
Etmԥ bizi qürbԥtlԥrdԥ padisah,
Vԥtԥnimdԥ torba tax da /taxib/ dilԥndur
/Ilyas Idrisov/;
Zurnaçi zurnasini vaqonun nԥIԥslugundan çixardi da /çixarib/ vԥtԥn daglarina dogri sԥslԥndüriyerdi
/S.Adigünli/; Çocuxlar da onlara qosuldu da /qosulub/ dad-Iԥryad qopariyerdilԥr /S.Adigünli/.
«Kitabi-Dԥdԥ Qorqud»un dilindԥ bu tipli cümlԥlԥrԥ rast gԥlmԥk olur: - Ag meydanin ortasinda baxdi turdi
/baxib durdu/; Buga dԥxi oglanasürdügԥldi /sürüb gԥldi/ |38, s. 36|.
ProI.KamalAbdullayevbutipcümlԥlԥri köhnԥ cümlԥ Iormalari hesab edir. «Kitabi-Dԥdԥ Qorqud»un
dilindԥn gԥtirdiyi «Rԥsul Ԥleyhüssԥlam dövrünԥ yaxin Bayat boyundan Qorqud Ata derlԥr /deyilԥn/ bir ԥr
qopdu»cümlԥsinԥ istinad edԥrԥk hԥmin növ cümlԥlԥrin Iormal baximdan iki predikativ nöqtԥsinin
mövcud oldugunu göstԥrir, bir nöqtԥ «derlԥr» elementi ilԥ iIadԥ olunur, o biri nöqtԥ «qopdu» elementi ilԥ.
Bunabaxmayaraq,cümlԥnin qurulusunu bütövlükdԥ mürԥkkԥb cümlԥ kimimüԥyyԥnlԥsdirmԥk mümkün
deyil, çünki buradaki predikativ elementlԥrdԥn biri olan «derlԥr» orta mԥrhԥlԥyԥ xas sԥciyyԥ kimi digԥr
predikativelementolan«qopdu»danzԥiIdir, onlarin predikativlik dԥrԥcԥsi eyni deyil. «Derlԥr» elementi
cümlԥdԥ kvazipredikativ element kimi çixis edir. Belԥliklԥ, ilkin mԥrhԥlԥnin mԥhsulu kimi cümlԥnin
qurulusunda iki predikativ nöqtԥ mövcuddur, bunlardan birini tam predikativ nöqtԥ kimi, o birini
kvazipredikativnöqtԥ kimi sԥciyyԥlԥndirmԥk mümkündür. Kvazipredikativliyin yaranmasinin
sԥbԥblԥrindԥn ԥn baslicasi uygunsuzluqdur. Elementin strukturunun, Iormasinin onun Iunksiyasina, cümlԥ
daxilindԥki mövqeyinԥ, vԥziIԥsinԥ uygunsuzlugu üzündԥn burada predikativlikdԥn kvazipredikativliyԥ
keçidin sahidi oluruq |2, s. 15|.
Genis müsahidԥ edilԥn sintaktik hadisԥlԥrdԥn biri inversiyadir. Bu dildԥ dԥ cümlԥ üzvlԥri nitqdԥ
kontekstdԥn, kommunikasiyadan vԥ ekspressiv iIadԥ Iunksiyasindan asili olaraq yerlԥrini dԥyisir.
Aktualliqla bagli olaraq ԥksinԥ sira - inversiya meydana çixir. Mԥsԥlԥn: Soradanardi-arasikԥsilmisdi bu
mԥktüblԥrin. Bir qiz Adigünnԥn gԥlin köçiyer Qule kövünԥ. Uguldasiyerdi masinlԥr, uliyerdi itlԥr, sԥs-
sԥsԥ vermisdi tavux-çuçullar,mԥlԥsiyerdi uzun-uzadimal-qara. Gediyerux mesaya! Yillar keçdi savux-
savux /G.Sahin/.
cümlԥdԥ mübtԥda vԥ xԥbԥrin sirasi. Bu ԥhalinin dilindԥ dԥ sadԥ cümlԥdԥ mübtԥdanin vԥ xԥbԥrin yeri iki
cürolur:
3. Normal sira: Mübtԥda ¹ xԥbԥr sirasi:
Onlardayatiyerlԥr /I.Sahzadԥ ogli/; Qiz sԥpԥtԥ meyvԥ yigar /cabir Xalidov/.
4.Qeyri-normal sira; xԥbԥr ¹ mübtԥda sirasi: Bitmԥdi Fԥlԥgin ayrilux qԥmi /Mԥhԥmmԥd Pasali ogli/;
Tükԥnmԥzdi gԥlib-gedan qonagi /G.Sahin/; Vԥtԥndԥdür hԥr insanin hԥyat adli nuri ogul! /G.Sahin/; Sicag
idiVԥtԥn torpagi /G.Sahin/.
cümlԥdԥ tamamligin yeri. Tamamligin siralanmasinda diqqԥticԥlb edԥn cԥhԥt odur ki, qeyri-müԥyyԥn
vasitԥsiz tamamliqlarin sirasi son dԥrԥcԥ sabit, müԥyyԥn vasitԥsiz tamamliqlarin, elԥcԥ dԥ vasitԥli
tamamliqlarin sirasi bir qԥdԥr sԥrbԥstdir |1, s. 228|.
Axisqa türklԥrinin dilinin cümlԥ sintaksisindԥ tamamliqlar xԥbԥrdԥn ԥvvԥl vԥ sonra gԥlԥ bilir. Iki cür sira
meydana çixir:
5. Normal sira; tamamliq ¹ xԥbԥr sirasi: Qapilԥri möhürlԥmisdi. Masinԥ yüksԥlsinlԥr /S.Adigünli/.
6.Qeyri-normal sira; xԥbԥr ¹ tamamliq sirasi: Tez süpürdüm yollari. Sürgün ediyerlԥr bizi /Nurԥddin
Sasiyev/.
cümlԥdԥ zԥrIliklԥrin yeri
7. Normal sira; zԥrIlik ¹ xԥbԥr sirasi: Mesaya gediyerux. Gürcüstanin cԥnubunda, Türkiyadan uzanib
gԥlԥn Ԥrzurum daglarini, köskündԥ mԥskԥn salmis köylԥri, mesԥlԥri, dԥrԥlԥri qar basmisdi. Bizi Sibirԥ
sürgünediyermislԥr! /S.Adigünli/.
8.Qeyri-normal sira; xԥbԥr ¹ zԥrIlik: Bu sԥs yayildi köyԥ /S.Adigünli/; Xizԥklԥrdԥ asardux dag assagi
/G.Sahin/ vԥ s.
Sonuncuikicümlԥdԥ köyԥ, dag assagi zԥrIliklԥri inversiya nԥticԥsindԥ xԥbԥrdԥn sonra gԥlmisdir.
Inversiya nԥticԥsindԥ hԥmcins zԥrIliklԥr cümlԥnin sonunda islԥnԥ bilir. Bu halla ԥn çox se"r dilindԥ
qarsilasiriq. Mԥsԥlԥn, Gülԥhmԥd Sahinin «Babam diyardi ki» adli mԥnsur se"rindԥ belԥ cümlԥlԥr çox
islԥnmisdir: Bagladilar hԥr tԥrԥIdԥn açilmiyan, qirilmiyan, zencirlarnan yolumuzi,izimizi.Mԥcbur oldux
geca-gündüz.Vԥtԥndԥn düsdux ayri, yürԥkimiz daraldi. Basxalari at oynadur yerimizdԥ, yurdumuza
/G.Sahin/.
cümlԥdԥ tԥ"yinin yeri. Axisqa türklԥrinin dilinin cümlԥ sintaksisindԥ tԥ"yinin sirasi da normal vԥ qeyri-
normalvԥziyyԥtdԥ ola bilir.
9. Normal sira. Tԥ''yin ¹ mübtԥda sirasi: Bagbansiz bag gül açmiyer /G.Sahin/; Köti hava düzԥlür, köti
insandüzԥlmԥz; Bu toprax Ana kimi ölmԥz bir varlux, tԥmüz bir insan vԥ dirillux rԥmzi olan zԥmzԥm
suyidur /G.Sahin/; Qara qüvvԥlԥr qara niyyatlarina nail olsalar da, qaragünli cԥmԥhԥtin qԥlbindԥn bir sey
silinmԥdi /S.Adigünli/ vԥ s.
Tԥ'yinlԥrin sirasindaki bu sabitlik ondan irԥli gԥlir ki, sirasi pozulan tԥ"yinlԥr isimlԥ iIadԥ olunan basqa
üzvlԥrin tԥ»yininԥ, Ie'llԥ iIadԥ olunan üzvün zԥrIliyinԥ çevrilmԥk, hԥmçinin substantivlԥsԥrԥk mübtԥda vԥ
yaqeyri-müԥyyԥn vasitԥsiz tamamliq olmaq tԥhlükԥsi qarsisinda qalar. Bu hal gözlԥnilmԥdikdԥ inversiya
hadisԥsi bas verir, tԥ'yin qeyri-normal siraya keçir, yԥ'ni tԥ'yin etdiyi sözdԥn sonra gԥlir.
10.Qeyri-normal sira. Qucagima alib gizlatdim körpԥ çocugumi |70, 27.III.1992|, Sibir savux, çocuxlar
körpԥ, hԥlԥ yaralari sagalmamis ԥlsiz-ayaxsizlar /S.Adigünli/.
Bucümlԥlԥrin birincisindԥ «körpԥ çocux» normal sira oldugu halda, «çocuxlar körpԥ», «Sibir savux»
iIadԥlԥri qeyri-normal siraya aiddir. Inversiya nԥticԥsindԥ sonuncu iki iIadԥdԥ tԥ"yin etdiyi sözdԥn /Sibir,
körpԥ/ sonra gԥlԥ bilmisdir.
Axisqa türklԥrinin dilinin sintaktik qurulusunda diqqԥti cԥlb edԥn ԥlamԥtlԥrdԥn biri dԥ idi hissԥciyi ilԥ
bitԥn cümlԥlԥrin çox yayilmasidir. Biz bu cԥhԥti hԥmin ԥhalinin dilinin analitikliyԥ meyli ilԥ
ԥlaqԥlԥndiririk. Belԥ ki, müasir Azԥrbaycan dilindԥ «Aglasanlar tԥkcԥ camaat deyildi» -cümlԥsi onlarin
dilindԥ - «Aglasanlar tԥkcԥ cԥmԥhԥt dԥgül idi» sԥklindԥ öz iIadԥsini tapir. Azԥrbaycan dilindԥ bu
hissԥciyin qisaldilmis sԥklindԥn, Axisqa türklԥrinin dilindԥ isԥ bütöv Iormasindan istiIadԥ olunur.
ø;7ø6$5/$5
5.1.5.CÜTTԤRKIBLI VԤ TԤKTԤRKIBLI
CÜMLԤLԤR. CÜTTԤRKIBLI CÜMLԤ.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ cüttԥrkibli sadԥ cümlԥnin bir neçԥ tipi islԥdilir.
1. Yalniz tԥskiledici üzvlԥrdԥn ibarԥt olan cüttԥrkibli sadԥ cümlԥlԥr: Mal-qaramԥlԥsiyerdi. Masinlԥr
uguldasiyerdi. Dava gediyerdi vԥ s.
2.Tԥskiledici üzvlԥrlԥ yanasi, ikincidԥrԥcԥli üzvlԥri dԥ olan cüttԥrkibli sadԥ cümlԥlԥr: Dava bu daglardan
çox-çox uzaxlarda gediyerdi /S.Adigünli/; Silahli ԥsgԥrlԥr onlari ԥvdüryerdi /S.Adigünli/; Qatarlar adresi
bԥlli olunmiyan tԥrԥIԥ gediyerdi /S.Adigünli/ vԥ s.
3. Sԥxs ԥvԥzliyi ilԥ iIadԥ olunmus mübtԥdasi islԥnmԥyԥn cüttԥrkibli sadԥ cümlԥlԥr: Vԥtԥn esxininԥn
yaniyerux.Vԥtԥndԥn düsdux ayri, yürԥgimiz daraldi /G.Sahin/; Qocaldim, gedar oldum, güc-qüvvԥtin qori
ogul! /G.Sahin/; Sabaha qԥdԥr bizdԥ oturub mԥslԥhԥtlԥsdilԥr /G.Sahin/ vԥ s.
Bucümlԥlԥrin birincisindԥ "biz", ikincisindԥ "bԥn", üçüncüsündԥ isԥ "onlar" mübtԥdasi buraxilmisdir.
Buraxildigina baxmayaraq belԥ cümlԥlԥr dԥ cüttԥrkiblidir |14|.
Tԥktԥrkibli cümlԥ. Axisqa türklԥrinin dilinin cümlԥ sintaksisindԥ hԥm xԥbԥr, hԥm dԥ mübtԥda qütbi
ԥsasinda Iormalasan tԥktԥrkibli cümlԥlԥr dԥ ԥsas yer tutur. Bu dildԥ dԥ mübtԥdasiz tԥktԥrkibli cümlԥnin
sԥxssiz, qeyri-müԥyyԥn sԥxsli, ümumi sԥxsli növlԥri Iԥrqlԥndirilir.
Sԥxssiz cümlԥ. Belԥ cümlԥlԥrdԥ mübtԥda olmur vԥ tԥsԥvvürԥ dԥ gԥlmir.
Sԥxssiz cümlԥnin xԥbԥri ismi vԥ Ie"li olur. Ismi xԥbԥr adlarla, ismi söz birlԥsmԥlԥri (II, III) iIadԥ olunur.
Mԥsԥlԥn: Heç bisԥ dԥ dözüm yox idi. Yanuxli hava idi. Yeni havaydi. Gecԥnin ortasidir.
Sԥxssiz cümlԥnin xԥbԥri mԥsdԥrlԥ dԥ iIadԥ edilir: Hԥrԥkatimizin üçüncüqolibeynԥlmilԥllԥsdurmax |70,
10.IV.1992|;- Tariximizi arasdurmax vԥ tԥblig etmax; -Yerimiz-yurdumizi çocuxlarimiza ögrԥtmax |70,
03.III.1992|.
Sԥxssiz cümlԥnin xԥbԥri sԥxssiz Ie"llԥrlԥ dԥ iIadԥ olunur: bizim mԥsԥlԥ haxda maraqi (ԥlaqԥsi) olan
ölkԥlԥrin basçilari qarsisinda BMT-nin Insan Hüquqlari üzrԥ vԥ Azluxda qalan xalqlarin müdaIiԥsi vԥ
Diskriminasiyadan(ayri-seçkiluxdan) Qoriyan komissiyalarinda baxilacax |70, 10.IV.1992|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ sԥxssiz cümlԥ mԥsdԥr ¹ lazim qurulusunda da müsahidԥ edilir: Simdi
"cԥmiyyԥti" hangisinan ԥvԥz etmax lazim? |70, 10.IV.1992|.
Qeyri-müԥyyԥn sԥxsli cümlԥ. Tԥktԥrkibli cümlԥnin bu növündԥ is görԥn qeyri-müԥyyԥn olur vԥ belԥ
cümlԥlԥrin mübtԥdasi Iaktiki olmur, lakin tԥsԥvvür edilԥ bilir. Tԥsԥvvürԥ gԥtirilԥn III sԥxsin cԥmi ilԥ
(onlar- ԥvԥzliyi) iIadԥ olunan mübtԥdadir. Mԥsԥlԥn: Sennik sicag yuxasindan tökülüsԥn kimi qapilԥri
möhürlԥdilԥr. Elԥ o daqqa ԥli gücli olan adamlari nerԥsԥ götürdülԥr (S.Adigünli).
Qeyri-müԥyyԥn sԥxsli cümlԥ sual Iormasinda müsahidԥ edilir: -Sizidԥmi mesaya götüriyerlԥr?
(S.Adigünli); -Biziniyasüriyerlԥr? (S.Adigünli).
Qeyri-müԥyyԥn sԥxsli cümlԥ ԥmr Iormasinda müsahidԥ edilir: -SiziSibirԥ sürgün ediyerlԥr! (S.Adigünli).
Qeyri-müԥyyԥn sԥxsli cümlԥ nida cümlԥsindԥn ibarԥt ola bilir:"BiziSibirԥ sürgün ediyermislԥr"!
(S.Adigünli).
Qeyri-müԥyyԥn sԥxsli cümlԥ xԥbԥr sԥklinin müxtԥliI zaman Iormalarinda islԥnԥ bilir. Axisqa türklԥrinin
dilindԥ belԥ Iormalara da tez-tezrastgԥlmԥk olur: 1936-ci yildԥ babasi molla Dursuni dԥ Sibirԥ sürgün
etmisdilԥr (S.Adigünli); Artux kiminsԥ qapisindan bir masin tԥrpԥndi, ölԥni son mԥnzilԥ götürԥn kimi
hönkürdilԥr, saç yeldilԥr, yaxa cirdilԥr (S.Adigünli); Sizdԥn ayiriyerlԥr! (S.Adigünli).
Qeyri-müԥyyԥn sԥxsli cümlԥlԥrin xԥbԥri bu dildԥ dԥ Ie"lin vacib sԥkli ilԥ dԥ iIadԥ olunur: Bu yurdi göz-
bԥbԥgi kimi qorimalidurlar (G.Sahin).
Ümumi sԥxsli cümlԥ. Bu cür tԥktԥrkibli cümlԥlԥrdԥ isi görԥn -icraedԥn bütün sԥxslԥrdir - hamidir.
Mübtԥda belԥ cümlԥlԥrdԥ ümumi sԥkildԥ tԥsԥvvür edilir. Ümumi sԥxsli cümlԥlԥr ԥn çox hökmlԥrdԥn
ibarԥt olur: Anasina bax, tanasini al. Ayib söylԥyԥnin ayibini söyԥrlԥr. Bismis asa su qatma. Vaxtsiz ötԥn
xorozin basini kԥsԥrlԥr. Verԥn ԥli kԥsmԥzlԥr. Qapiyԥ gԥlԥni qataxlamazlar. Dԥmüri sicax-sicaxdögԥrlԥr vԥ
s.
Axisqa türklԥrinindilindԥ ümumi sԥxsli cümlԥlԥr xԥbԥrin iIadԥ Iormasina görԥ 2 cür olur:
1.Xԥbԥri II sԥxsin tԥkindԥ olan Ie"llԥrlԥ iIadԥ olunanlar: Eski sԥhԥrԥ tԥzԥ nirx qoyma. Edԥcagindan
söylԥmԥ, etdugundan xԥbԥr ver. Zorun var isԥ, zurnacibasi ol.
2.Xԥbԥri III sԥxsin cԥmindԥ olan Ie"llԥrlԥ iIadԥ olunanlar: Qapiyԥ gԥlԥni qataxlamazlar. Yilani yarali
buraxmazlar. Namusi altuna degismԥzlԥr. Xastayi buza yollamazlar. Asigi sözԥ yollamazlar.*
---------------
*Qeyd: Ümumi sԥxsli jümlԥlԥrԥ aid verilԥn nümunԥlԥr AsiI Hajilinin«Qԥribԥm bu vԥtԥndԥ» (Axisqa
türklԥrinin etnik mԥdԥniyyԥti: Gԥnjlik, Baki, 1992, s. 108-119) kitabindan götürülmüsdür.
Bu ümumi sԥxsli cümlԥlԥrin xԥbԥrlԥri III sԥxsin cԥmindԥ islԥnsԥ dԥ, mԥzmun bütün sԥxslԥrԥ vԥ
kԥmiyyԥtlԥrԥ aid edilԥ bilԥr.
Adliq cümlԥ. Mübtԥda ԥsasinda ԥmԥlԥ gԥlԥn tԥktԥrkibli cümlԥnin tiplԥrindԥn biridir. Belԥ cümlԥlԥr adliq
halli isimlԥrlԥ, substantivlԥsmis digԥr söz qruplari ilԥ vԥ adliq halda olan tԥ"yini söz birlԥsmԥlԥri ilԥ iIadԥ
edilir.
Adliq cümlԥlԥrdԥ müxtԥliI hadisԥ vԥ proseslԥrin yalniz adi çԥkilir. Mԥsԥlԥn, Axisqa türklԥri birinci dԥIԥ
14noyabr1944-cüildԥ, Qazaxistan çöllԥrinԥ sürgün edilmislԥr. Bu hadisԥ S.Adigünlinin "Ayrilux havasi"
adli hekayԥsinin birinci cümlԥsindԥ adliq cümlԥ sԥklindԥ öz iIadԥsini tapmisdir: 14 noyabr1944-cüyil.
Noyabrgecԥsi. Sabah namazina yaxin gecԥnin içindԥ vahimԥli bir canlanma vardi.
Adliq cümlԥlԥr toponimik vahidlԥrdԥn ibarԥt olur: Tise köyi. Bu köy Türkiya sԥrhԥddinԥ çox yaxundur
(S.Adigünli).
Adliq cümlԥlԥr söz vԥ hԥmin sözdԥn yaranmis söz birlԥsmԥlԥrindԥn Iormalasir: Qatarlar. Sürgün qatarlari,
Zülüm qatarlari. Adresi bԥlli olmiyan tԥrԥIԥ gediyerdi. Orta Asiyanin yilan mԥliyan çöllԥri. Bu xalqi belԥ
yerԥ sԥpԥlԥdilԥr (S.Adigünli).
Adliq cümlԥ ilԥ bu xalqin bԥdii yaradiciliginda -nԥsr dilindԥ çox rastlasmaq olur.
Adliq cümlԥlԥrdԥ nԥzԥri cԥlb edԥn cԥhԥtlԥrdԥn biri mԥzmunca yer vԥ zaman bildirmԥsidir. Mԥsԥlԥn:
Sibirԥ sürgün. MԥndüIün gövdԥsi boslasdi. 1944-ci yilin qisi. Mesxeti türklԥri bu tarixi heç vaxt
unutmayacaqlar.
5.1.6. YARIMÇIQ VԤ(//,37,.
CÜMLԤ/Ԥ5
Axisqa türklԥrinin sintaktik sistemindԥ cüttԥrkibli yarimçiq cümlԥlԥr genis yayilmisdir. Bu cür yarimçiq
cümlԥlԥr cüttԥrkibli bütöv cümlԥlԥrin Iunksiyasini yerinԥ yetirir, ünsiyyԥt prosesindԥ böyük rol oynayir.
cüttԥrkibli yarimçiq cümlԥlԥr daha çox dialoqlarda reallasir, dildԥ kommunikativ vahid kimi inIormasiya
verir.Dialojinitqincüttԥrkibli yarimçiq cümlԥlԥri, ԥsasԥn, müԥyyԥn suallarin tԥlԥbindԥn dogur. Sual
ԥsasinda ԥmԥlԥ gԥldiyindԥn belԥ cümlԥlԥr cüttԥrkibli cavab yarimçiq cümlԥlԥr adlanir. Axisqa türklԥrinin
dilindԥ yarimçiq cümlԥnin bu cür qurulusu digԥr türk dillԥri üçün ümumi olan, hԥm dԥ spesiIik xarakter
dasiyan sual ԥvԥzliklԥri ilԥ ԥmԥlԥ gԥlir.
Mübtԥdanin suallarinaԥsasԥn ԥmԥlԥ gԥlԥn cavab yarimçiq cümlԥlԥr: Kim haray -hԥsir qopardi? -Qarilԥr;
-Kimbizivԥtԥndԥn çixardiyer? -KaIirlԥr.
Xԥbԥrin suallari ilԥ ԥlaqԥdar islԥdilԥn cavab yarimçiq cümlԥlԥr. - Günahimiz nԥdür, ilahi? -
Günahsizligimiz (S.Adigünli); Bu qürbԥt ellԥrin, de, kimiyux biz? - Bir ovuc torpagin yetimi (M.Pasali
ogli).
Tԥ"yinin suallarina ԥsasԥn islԥdilԥn cavab yarimçiq cümlԥlԥri: - Nasil xԥbԥr idi? -Dԥhsԥtli.
ZԥrIliyin suallarina ԥsasԥn islԥdilԥn cavab yarimçiq cümlԥlԥri: Nԥdԥ, kimdԥ, nԥyin vԥ kimingünԥhini
neradaaramaliyux?-Buqarma- qarusux yüng yigiminda (M.Pasali ogli).
Axisqa türklԥrinin dilindԥ cüttԥrkibli cavab yarimçiq cümlԥlԥr ԥdatlarin kömԥyilԥ dԥ düzԥlir. Xüsusilԥ,
"mi" ԥdatinin türk dillԥrindԥ yarimçiq cümlԥlԥri Iormalasdirmaqda roluböyükdür|84,s.11|.Buԥdat sual
cümlԥsinin mԥ"nasini daha da qüvvԥtlԥndirir. Mԥsԥlԥn: - Bura Axisxadurmi? - deyib yaxindan baxmax
üçün masinin yan süsasini asagi endirdi. - Axisxadur.
Kiԥdati da Axisqa türklԥrinin dilindԥ cavab yarimçiq cümlԥlԥrin Iormalasmasinda müԥyyԥn rol oynayir: -
Özüngördünki?- Gördüm (G.Sahin).
Axisqa türklԥrinin dilindԥ cüttԥrkibli cavab yarimçiq cümlԥlԥr intonasiyanin kömԥyilԥ dԥ qurulur. Sual
ԥvԥzliklԥrilԥ ԥmԥlԥ gԥlԥn cavab yarimçiq cümlԥlԥrdԥn Iԥrqli olaraq, intonasiyavԥ ԥdatlarla qurulan bu
tiplicavablardamԥzmunca tԥsdiqlik vԥ inkarliq ehtiva olunur.
Buԥhalinin dili üçün sԥciyyԥvi olan ümumi qanunauygunluqlardan biri belԥdir: sual cümlԥsindԥ olan
xԥbԥrlԥr cavab yarimçiq cümlԥsindԥ yenidԥn tԥkrar edilir: Belԥ çixiyerki,bizdԥmi dagilmaliyux? -
Dagilmaliyux; - Bunun çixis yoli varmi? -Var.
Türkdillԥrindԥ cavab yarimçiq cümlԥsi yeni üzv nԥticԥsindԥ ԥmԥlԥ gԥlir |89, s. 16|. Yeni üzv nԥticԥsindԥ
ԥmԥlԥ gԥlԥn cavab yarimçiq cümlԥlԥr mübtԥdadan, xԥbԥrdԥn, tamamliqdan, tԥ"yindԥn ibarԥt olub, bu
ԥhalinin dilindԥ dialoqlari tԥ"min edir.
Mԥ"lumdur ki, türk dillԥri basqa dillԥrdԥn hԥm dԥ sintaktik qurulusun kompleksivliyinԥ görԥ Iԥrqlԥnir.
Hind-Avropadillԥrindԥki mürԥkkԥb sintaktik konstruksiyalar bu dillԥrdԥ (o cümlԥdԥn, Axisqa türklԥrinin
dilindԥ) çox zaman sadԥ qurulusda iIadԥ edilir. Bu baximdan Axisqa türklԥrinin sintaktik qurulusunda
"çevik"vԥ "yigcam" bir kommunikativ vahid kimi yarimçiq cümlԥlԥrin ekspressiv - üslubi imkanlari
maraq dogurur.
Axisqa türklԥrinin sadԥ cümlԥ sintaksisindԥ, onun dialoqlarinda nere-ora,nezaman-ozaman,nԥ qԥdԥr -
oqԥdԥr vԥ s. korrelyativ cütlüklԥr paralel olaraq islԥnir, bunlardan birincisi sual cümlԥlԥrindԥ olur, o biri
isԥ cavab yarimçiq cümlԥ kimi Iԥaliyyԥt göstԥrir: -MisԥIir nere keçiyerdi?-Ora.
Dialoqunsualcümlԥsindԥ olan bir üzvlԥ cavab yarimçiq cümlԥsi inIormativ sԥkildԥ baglanir. Mԥsԥlԥn:
Nerԥyԥ götüriyerlԥr? - Mesaya. Bu dialoji nitqdԥ "nerԥyԥ - mesaya" cütlüklԥri inIormativ sԥkildԥ sual vԥ
cavabcümlԥlԥrini bir-birinԥ baglamisdir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ cüttԥrkibli cavab yarimçiq cümlԥlԥrin qurulus xüsusiyyԥtlԥrindԥn biri dԥ onlarin
tԥkrarԥn islԥnmԥsidir. Belԥ yarimçiq cümlԥlԥrԥ ԥn çox emosional vԥ hԥyԥcanli nitqdԥ rast gԥlirik: Hani
MԥndüI? -Anbaraqirdi,anbaraqirdi;-Qatarlarnerԥdԥn gԥlir? -UzaxSibirdԥn, uzax Sibirdԥn
(danisiqdan).
cavab yarimçiq cümlԥlԥri hԥmcins üzvlԥrdԥn dԥ qurula bilir: Bismisԥ hԥsrԥt qalan adamlar nԥ yeyirdi? -
Lazud, lobyay, arpay (danisiqdan).
Budildԥ ԥlavԥdԥn ibarԥt olan yarimçiq cümlԥlԥr dԥ çox islԥnir. Ԥlavԥlԥr yarimçiq cümlԥnin daxilindԥ
özünügöstԥrir. Yarimçiq cümlԥnin ԥlavԥsi dԥ yarimçiq olur. Ԥlavԥdԥn ibarԥt olan cavab yarimçiq cümlԥsi
özündԥn ԥvvԥlki yarimçiq cümlԥni mԥ"na cԥhԥtdԥn konkretlԥsdirir. Mԥsԥlԥn: Adigün ziyalilari neredԥ
yasayirlar? - Axisqada - Çildir elindԥ, -Qapilԥri kim möhürlԥmisdi? - Ԥli avtomatlilar - ԥsgԥrlԥr
(danisiqdan).
Axisqalilarin dilindԥ cavab yarimçiq cümlԥlԥrin struktur imkanlarindan biri dԥ onlarin söz-cümlԥ ilԥ
yanasi islԥnmԥsidir. Yarimçiq cümlԥ konkretlԥsdirici oldugu üçün o, söz-cümlԥdԥn sonra gԥlir: Sizidԥmi
masaya götüriyerlԥr? -Yox,götürmiyerlԥr (danisiqdan).
Sadԥ cümlԥlԥr arasinda maraqli qurulus xüsusiyyԥtlԥrinin böyük bir hissԥsi söz sirasi ilԥ baglidir. Sadԥ
cümlԥ sistemindԥ, o cümlԥdԥn dԥ yarimçiq cümlԥlԥrdԥ bu ԥhalinin dilinin söz sirasi nisbi sԥrbԥstliyԥ
malikdir.Buԥlamԥt qaqauz dilindԥ dԥ özünü göstԥrir. Qaqauz dilindԥ cümlԥ üzvlԥrinin yerlԥsmԥsindԥki
sԥrbԥstliyi tԥdqiqatçilar slavyan dillԥrinin tԥ"siri hesab edirlԥr |126, s. 22; 120,s.258;160,s.68|.Bu
Iikirlԥ müԥyyԥn mԥ"nada razilasmaq olar. Dogrudan da, hԥm qaqauz, hԥm dԥ keçmis SSRI ԥrazisindԥ
yasayan Axisqa türklԥrinin dilinin basqa slavyan dillԥri ilԥ yaxin tԥmasda olmasi, onlarla bir regionda
yerlԥsmԥsi belԥ bir Iikrԥ haqq qazandirir |33, s. 13|. Bununla bԥrabԥr, hԥr iki dildԥ qaqauz vԥ Axisqa
türklԥrinin dilindԥ yazili ԥdԥbi ԥn"ԥnԥlԥrin olmamasi, qaqauz dilinin 50-ciillԥrԥ qԥdԥr danisiq dili kimi
Iormalasmasi da onun, elԥcԥ dԥ yazisi olmayan dillԥrin sintaktik sistemindԥ söz sirasinin sԥrbԥstliyinԥ
sԥbԥb olan baslica Iaktorlardandir.
Müԥyyԥn bir üzvün buraxilmasi yarimçiq cümlԥ üçün ԥsas vԥ baslica sintaktik ԥlamԥt hesab edilir. Bu
ԥhalinin dilinin cavab yarimçiq cümlԥlԥrindԥ ayri-ayriliqda mübtԥda, xԥbԥr, tamamliq vԥ zԥrIliklԥ yanasi,
birneçԥ üzv birlikdԥ dԥ buraxila bilԥr.
cavab yarimçiq cümlԥlԥri dialoji sԥraitdԥ üç vԥziyyԥtdԥ ola bilir: 1. Baslangic vԥziyyԥtdԥ; 2. Orta
vԥziyyԥtdԥ; 3. Son vԥziyyԥtdԥ.
Buvԥziyyԥtlԥr buraxilmanin kԥmiyyԥtinԥ görԥ müԥyyԥn edilir. Baslangicvԥziyyԥtdԥ bir üzv, orta
vԥziyyԥtdԥ iki üzv, son vԥziyyԥtdԥ isԥ daha çox üzv buraxilir.
Baslangic vԥziyyԥtdԥ mübtԥda buraxilir: Hani MԥndüI? -Anbaragirdi.
Baslangic vԥziyyԥtdԥ xԥbԥr, tamamliq vԥ zԥrIlik dԥ ayri-ayriliqda buraxilir.
Ortavԥziyyԥtdԥ bas üzvlԥr birlikdԥ /mübtԥda ¹ xԥbԥr/ buraxilir. Buraxilmis mübtԥda vԥ xԥbԥr dialoqun
sualcümlԥsindԥ olur: -Nereyԥ gedԥcԥk bԥy ԥIԥndi? -Xastanevԥ..
Üçüzvünbirlikdԥ buraxilmasi son vԥziyyԥtdԥ olur. cümlԥdԥ bir neçԥ üzvün buraxilmasi cümlԥ üzvlԥrinin
çoxluguilԥ baglidir. Sual cümlԥsindԥ dörd üzv istirak edir, cavab cümlԥsindԥ onlardan biri qalir, yerdԥ
qalanlarisԥ buraxilir. "Tԥ"yin ¹ tamamliq ¹ zԥrIlik" qrupu bu dildԥ -budilincavabcümlԥlԥrindԥ
buraxilir: Bu cԥmԥhԥti kövdԥ gördün? - Gördüm /danisiqdan/.
Tԥktԥrkibli yarimçiq cümlԥlԥr. Axisqa türklԥrinin dilinin sadԥ cümlԥ sintaksisindԥ tԥktԥrkibli yarimçiq
cümlԥlԥr dԥ ԥsas yer tutur. Mübtԥda ԥsasinda Iormalasan adliq cümlԥ bԥdii ԥsԥrlԥrin dilindԥ çox islԥnir.
Mԥs.: 14 noyabr 1944-cüyil.Noyabrgecԥsi. Sabah namazina yaxin gecԥnin içindԥ vahimԥli bir canlanma
vardi. Tise köyi. Bu köy Türkiya sԥrhԥddinԥ çox yaxundur. Qatarlar. Sürgün qatarlari. Zulum qatarlari.
Adresibԥlli olunmayan tԥrԥIԥ gediyerdi. Orta Asiyanin yilan mԥliyan çöllԥri. Bu xalqin belԥ yerԥ
sԥpԥlԥdilԥr /cümlԥlԥr S.Adigünlinin "Ayrilux havasi" adli hekayԥsindԥn götürülmüsdür |70, XI.1992|.
Göründüyü kimi, adliq cümlԥlԥr bu dildԥ dԥ adliq halda olan adlarla, tԥ"yini söz birlԥsmԥlԥri ilԥ /sadԥ vԥ
mürԥkkԥb/ iIadԥ olunur. Burada hԥmin xalqin basinagԥlԥn Iaciԥli hadisԥlԥrin zamani, yeri vԥ s. göstԥrilir,
lakinonlarbarԥdԥ heç bir inIormasiya verilmir.
Sözԥhatԥsinԥ görԥ dԥ adliq cümlԥlԥr bu dildԥ müxtԥliI vԥ genis Iormalarda özünü göstԥrir.
Yalniz bir bas üzvdԥn ibarԥt olan adliq cümlԥlԥr müxtԥsԥrdir.Mԥs.: Axisqa dԥrԥsi... Qara puvar... Genis
adliq cümlԥlԥrdԥ bas üzvlԥrlԥ yanasi, ikinci dԥrԥcԥli üzvlԥr dԥ istirak edir. Mԥs.: 1978-ciyil.Buyilbԥnim
vԥ babamin hԥyatinda dԥyԥrdԥ qiymԥti bilinmԥz dԥrԥcԥdԥ bagislanmis bir ne"mԥt, qirx yil hԥsrԥtinan
alisib yandugumuz Vԥtԥn torpagini görmax idi /G.Sahin/.
Tԥktԥrkibli cümlԥlԥrin bir qismi xԥbԥr ԥsasinda Iormalasir vԥ bunlar da dialoji nitqdԥ reallasa bilir. Adliq
cümlԥdԥn basqa. Dialoji nitqin sual cümlԥsi tԥktԥrkibli olduqda, onun cavab cümlԥsi dԥ tԥktԥrkibli vԥ
yarimçiq olur. Mԥs.: - Ԥskԥrlԥrin kimԥ hirsi tutub? - Molla Dursuna /S.Adigünli/ dialoji vahidlԥrindԥ iki
tԥktԥrkibli cümlԥ var. Birinci cümlԥ -sualcümlԥsi tԥktԥrkibli sԥxssiz cümlԥdir, onun tԥlԥbilԥ islԥdilԥn
cavabcümlԥsi dԥ -"MollaDursuna"tԥktԥrkibli sԥxssiz cümlԥdir. Lakin bu cümlԥ eyni zamanda
yarimçiqdir, daha dԥqiq desԥk, "Molla Dursuna" cümlԥsi mübtԥdanin olmamasina görԥ sԥxssiz, xԥbԥrin
buraxilmasina görԥ isԥ yarimçiqdir. Axisqa türklԥrinin dilindԥ tԥktԥrkibli cümlԥlԥrin yarimçiq növlԥri
asagidakilardir:
a/ Sԥxssiz yarimçiq cümlԥlԥr. Xԥbԥrin iIadԥsinԥ görԥ sԥxssiz yarimçiq cümlԥnin dԥ asagidaki növlԥrinԥ
rastgԥlmԥk olur.
1.Xԥbԥri mԥsdԥr ¹ olar; (olmaz) quruluslu sԥxssiz yarimçiq cümlԥlԥr. Bu tipli sԥxssiz yarimçiq cümlԥlԥr
tamvԥ natamam quruluslu xԥbԥrdԥn ibarԥt olur.
Tam qurulusda olanlar: - Ԥhalisi yüz bindԥn yoxari olan bu xalqi öz kԥndi vԥtԥninԥ qaytarmax olar? -
Qaytarmax olar /I.Sahzadԥ ogli/.
Natamam qurulusda olanlar: -Buxalqialdatmaxolar?- Olmaz.. /I.Sahzadԥ ogli/.
Bu cür sԥxssiz yarimçiq cümlԥlԥr olar, olmaz Ie"li xԥbԥrindԥn ibarԥt olur. Burada xԥbԥrin mԥsdԥr hissԥsi
istirak etmԥdiyindԥn bunlar natamam quruluslu sԥxssiz yarimçiq cümlԥlԥr adlanir. Natamam quruluslu
sԥxssiz yarimçiq cümlԥlԥr yüksԥk hiss-hԥyԥcanla deyilԥndԥ tԥkrarlanir. Mԥs.: -Yerlicԥmԥhԥtin sԥsini
kԥsmax olmaz? -Olmaz,ԥIԥndim, olmaz /S.Sahzadԥ ogli/.
2.Xԥbԥri mԥsdԥr ¹ gԥrԥk, lazim quruluslu sԥxssiz sual cümlԥlԥri ԥsasinda sԥxssiz yarimçiq cümlԥlԥr
törԥyir. Bu cür sԥxssiz yarimçiq cümlԥlԥr tamamliqdanvԥ zԥrIlikdԥn ibarԥt olur. Bu qurulusda olan
sԥxssiz yarimçiq cümlԥlԥrdԥ xԥbԥr tam /bütövlükdԥ/ buraxilir. Mԥs.: -cԥmԥhԥti nerdԥ aramaq lazim? -
Vaqonlarda /G.Sahin/.
3.Xԥbԥri mԥsdԥrlԥ iIadԥ olunan sԥxssiz yarimçiq cümlԥlԥr. Xԥbԥr bu növdԥ natamam /birhissԥ/ buraxilir.
A.N.Baskakovtürkdilindԥ olan belԥ cümlԥlԥri «masdarnie odnosostavnie predlojeniԥ" adlandirmis,
bununikinövündԥn /"nominativnie masdarnie predlojeniԥ" vԥ "modalgnie masdarnie predlojeniԥ"/ bԥhs
etmisdir |88, s. 6-24|.
Axisqa türklԥrinindilindԥ sԥxssiz yarimçiq cümlԥnin bu növü genis yayilmisdir. Mԥs.: -Susmaxvԥ
tanriyailticaetmԥk! Bir istiraba son vermax! /I.SԥIil/.
4.Buraxilmis xԥbԥri Ie"lin vacib sԥklindԥ olan sԥxssiz yarimçiq cümlԥlԥr. Mԥs.: -Nezamanԥvԥ
dönülmԥli? - Axsam /I.Sahzadԥ ogli/.
5.Buraxilmis xԥbԥri sԥxssiz növ Ie"llԥrlԥ iIadԥ olunan sԥxssiz yarimçiq cümlԥlԥr. Bu cür sԥxssiz yarimçiq
cümlԥlԥr ikinci dԥrԥcԥli üzvlԥrdԥn /zԥrIlikdԥn, tamamliqdan/ ibarԥt olur. Mԥs.: -Mԥsԥlԥnizԥ nԥ vakit
bakildi? Yarin /I.Sahzadԥogli/.
Qeyri-müԥyyԥn sԥxsli yarimçiq cümlԥlԥr. Bu cür yarimçiq cümlԥlԥrin özünԥmԥxsus sԥciyyԥvi qurulus
xüsusiyyԥti xԥbԥrin buraxilmasi vԥ ikinci dԥrԥcԥli üzvlԥrinin saxlanmasindan ibarԥtdir. Axisqa türklԥrinin
dilindԥ qeyri-müԥyyԥn sԥxsli yarimçiq cümlԥlԥr ikincidԥrԥcԥli üzvlԥrdԥn ibarԥt olur.
1. Tamamliqdan ibarԥt olanlar. Mԥs.: Qԥsԥbԥdԥn istiyerlԥr. -Kimi?-Bԥni /S.Toraman/.
Monoloji nitqin yarimçiq cümlԥlԥri. Yarimçiq cümlԥlԥrin monoloqla bagli bir sira xarakterik
xüsusiyyԥtlԥri Axisqa türklԥrinin dilindԥdԥ müsahidԥ edilir. Axisqa türklԥrinin dilindԥ bu sintaktik
vahidlԥrin qԥzԥb, Iikri tԥsdiq vԥ inkar edԥn, dԥqiqlԥsdirԥn, xahis, arzu vԥ çagiris mԥzmunlu monoloqlarda
islԥndiyi, ekepressiv - üslubi imkanlara malik oldugu özünü göstԥrir.
Monolojinitqinmaraqli xüsusiyyԥtlԥrindԥn biri dԥ burada dialoji vahidlԥrin islԥnmԥsidir. Lakin dialoji
nitqdԥn Iԥrqli olaraq, monoloji nitqdԥ sual verԥn yarimçiq Iormada özü cavab verir. Mԥsԥlԥn: Kesԥ yolun
nԥ olduguni düsünmiyerlԥrmi?. Bԥncԥ, düsüniyerlԥr /I.Sahzadԥ ogli/;Belԥ çixiyer ki, bizdԥmi
dagilmaliyux? Yox! Dagilmamaliyux /I.SԥIil/.
Monoloji nitqin yarimçiq cümlԥlԥri özündԥn ԥvvԥlki cümlԥdԥ olan bir üzvün yenidԥn tԥkrar edilmԥmԥsi
nԥticԥsindԥ yaranir. Mԥsԥlԥn, Xizir yanasiyer. Bir çocugu yumruxla vuriyer öldürer /"Xizir vԥ Musa"
hekayԥsindԥn/.
Ikinci cümlԥ ona görԥ yarimçiqdir ki, bunun buraxilmis mübtԥdasi ԥvvԥlki cümlԥdԥ mövcuddur. Ԥvvԥlki
cümlԥdԥ adi çԥkildiyindԥn /Xizir/ sonraki cümlԥdԥ onun tԥkrari lazim bilinmԥmis, "o" sԥxs ԥvԥzliyi ilԥ dԥ
ԥvԥz edilmԥmisdir.
Monoloji nitqin yarimçiq cümlԥlԥri mürԥkkԥb cümlԥlԥrin tԥrkibindԥ iki yolla ԥmԥlԥ gԥlir.
1.Müstԥqil yolla ԥmԥlԥ gԥlԥnlԥr. Bu yolla ԥmԥlԥ gԥlԥn yarimçiq cümlԥlԥr baglayicisiz tabesiz mürԥkkԥb
cümlԥlԥrin tԥrkibindԥ islԥdilir. Bu cür yarimçiq cümlԥlԥr Axisqatürklԥrinin dilindԥ qarsilasdirma,
müqayisԥ vԥ istirak mԥqamlarinda ԥmԥlԥ gԥlir. Mԥsԥlԥn: Gԥlin xԥmir dasiyer, qari çorpa.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ monoloji nitqin yarimçiq cümlԥlԥrinin struktur -semantikcԥhԥtdԥn kontekstual
vԥ elliptik növlԥri Iԥrqlԥndirilir.
Kontekstualcümlԥlԥrdԥ mübtԥda, xԥbԥr, tamamliq, zԥrIlik vԥ bir neçԥ üzv buraxilir.
Xԥbԥrin buraxilmasi daha çox müsahidԥ olunur: Aganin vari gedԥr, xizmԥtkarin cani /ԥski söz/; Allah bin
dԥrt vermis, bin bir dԥ dԥrman /ԥski söz/; Ana qizina taxt vermis, baba qizina baxt /ԥski söz/; Bayazin adi
var, qaranin dadi /ԥski söz/ vԥ s.
Kontekstual yarimçiq cümlԥnin qosulma tipi. Bu cür yarimçiq cümlԥlԥr dilçilik ԥdԥbiyyatinda göstԥrilmis
adi yarimçiq cümlԥlԥrdԥn Iԥrqlԥnir. Türk dillԥrindԥ qosulma yarimçiqcümlԥlԥr, demԥk olar ki, az tԥdqiq
edilmisdir. Rus dilçiliyindԥ P.V.Kobzevin, V.N.Kudimovanin yarimçiq cümlԥnin bu tipinԥ dair
tԥdqiqatlari bizԥ Axisqa türklԥrinin dilindԥki belԥ cümlԥlԥri ԥsasli sԥkildԥ öyrԥnmԥyԥ istiqamԥt verir |132;
135|.
Qosulma yarimçiq cümlԥ mԥsԥlԥsi dilin sintaktik sistemindԥ mövcud olan parselyasiya hadisԥsi ilԥ six
baglidir.
Parsellԥrԥ bölünmüs cümlԥdԥ iki tԥrԥI-qosan vԥ qosulan tԥrԥI olur. Qosan tԥrԥI ԥsas tԥrԥIdir, bu bazis
cümlԥ dԥ adlanir. Qosulan tԥrԥI isԥ parselyatdir, remaya uygun gԥlir. Ԥslindԥ qosulan tԥrԥI qosan tԥrԥIin
birhissԥsidir. Qosulan tԥrԥI, adԥtԥn, qurulusca yarimçiq oldugu üçün belԥ cümlԥlԥri qosulma yarimçiq
cümlԥ adlandirmaq olar.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ parselyat qosulma yarimçiq cümlԥlԥr kԥnara çixma yoluilԥ ԥmԥlԥ gԥlir. Ԥsas
cümlԥdԥn kԥnara çixan hissԥ qosulma yarimçiq cümlԥdir. Mԥsԥlԥn: Hԥr sey kövrԥk idi. Das da, torpax
da...Qaragünlicԥmԥhԥtin qԥlbindԥn bir sey silinmԥdi. Türk adi, türk mԥdԥniyyԥti! Dԥrd kԥliyerdi. Türk
ԥvlԥdinin basina eylanmasi uzunçԥkԥcax bir dԥrd /S.Adigünli/.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ qosulma cümlԥlԥrin ԥksԥriyyԥti ԥvvԥlki cümlԥdԥ olan Iikri, üzvü daha da
aydinlasdirmaq, konkretlԥsdirmԥk vԥ dԥqiqlԥsdirmԥk mԥqsԥdilԥ islԥdilir.
Qosulma cümlԥlԥr struktur-semantikbütövlüyünümԥtndaxilindԥ saxlaya bilir. Belԥ cümlԥlԥr mԥtnsiz
yasaya bilmir. Buna görԥ dԥ bu cür cümlԥlԥrin yaratdigi semantik çalarlar çoxsaxԥlidir. Bunlar
aydinlasdirici, konkretlԥsdirici, dԥqiqlԥsdirici, izahedici, ümumilԥsdirici vԥ s. mԥ"nalara malikdir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ olan bu tip sintaktik konstruksiyalar mԥtnin komponentlԥrinin hԥm qrammatik,
hԥm semantik cԥhԥtdԥn ԥlaqԥlԥnmԥsindԥ, onun kommunikativ bir vahid kimi müԥyyԥnlԥsmԥsindԥ mühüm
rol oynayir.
Elliptikcümlԥlԥr. Elliptik yarimçiq cümlԥlԥrdԥ xԥbԥr "siIir variant"da olur. Buraxilmis xԥbԥr relyativ -
nisbi xarakter dasiyir. Xԥbԥr struktur -semantikcԥhԥtdԥn Iԥrqlԥnԥn asagidaki tip cümlԥlԥrdԥ elliptik
xarakter dasiyir:
1.Atalarsözlԥrindԥn ibarԥt olan cümlԥlԥrdԥ xԥbԥrin ellipsisi.
2.Ԥmr - çagiris xarakterlicümlԥlԥrdԥ xԥbԥrin ellipsisi.
3.Arzumԥ"nali cümlԥlԥrdԥ xԥbԥrin ellipsisi.
Atalarsözlԥrindԥ xԥbԥr qarsilasdirma vԥ müqayisԥ mԥqaminda buraxilir |213, 1954, N 4, s. 87|.
Mԥsԥlԥn: Atda qarin, yigitdԥ burun /..../*
Acgezmԥdԥn tox ölmax /eydür -ismixԥbԥri buraxilib/; Qarisiz ԥv -susuzdԥgirman /"kimi" qosmasi
buraxilmisdir/.**
-----------------
*Qeyd:Mö
**Qeyd: «Usaqsiz ev -dԥyirmansiz das» /Azԥrbayjan dilindԥ/.
-----------------
"Bԥllidür" xԥbԥrinin buraxilmasi: Qutli gün togusundan /ԥski söz/.
"Çürümԥx" xԥbԥrinin buraxilmasi: Dԥmür nԥmdԥn, insan qԥmdԥn /ԥski söz/.
"Kԥrԥk" /dir/ xԥbԥrinin buraxilmasi: Azan kurda kizan köpԥk /kԥrԥkdir/.
Ԥmr - çagiris xarakterli elliptik cümlԥlԥrdԥ is vԥ hԥrԥkԥt Ie"llԥri buraxilir. Mԥsԥlԥn: Müdirin odasina...;
Bögündԥn qԥsԥbԥyԥ! vԥ s.
Arzumԥ"nasi elliptik cümlԥlԥrdԥ dԥ bԥ"zi Ie"li xԥbԥrlԥr buraxilir. Mԥs.: Saqliqla... Bԥnim saqliqima!
/danisiq dilindԥn/.
ø;7ø6$5/$5
5.1.7.XÜSUSILԤSMԤ.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ xüsusilԥsmԥnin bir neçԥ tipi islԥdilir. Hԥmin tiplԥrdԥn biri, sözlԥrin vԥ söz
birlԥsmԥlԥrinin ԥvvԥlindԥ gԥlԥrԥk qüvvԥtlԥndirԥn, seçib qeyd edԥn ԥlԥlxüsus, ԥsԥs sözlԥrdir.
BuüsullamüxtԥliI cümlԥ üzvü xüsusilԥsir. Mԥsԥlԥn: Nadansa axir vaxtlar,ԥlԥlxüsus Türkiyԥ sԥIԥrindԥn
sonra bir növ arxayinçilix vԥ süstlük yaranmisdir /G.Sahin/; Eyni zamanda bu ziyalilarimizin
mԥs"uliyyԥtsizliyindԥn, ԥlԥlxüsus onlarin el arasinda nüIuzlarinin asagi sԥviyyԥdԥ olmasinin nԥticԥsidir
ki, isimizin nԥ baslangici, nԥ dԥ sonu görünmiyer /G. Sahin/; Xalqa, ԥsԥs dԥ, ziyalilara müraciԥtimiz
cavabsiz qaliyer |70, 10.IV.1992|.
5.1.8. XITAB VԤ$5$&h0/Ԥ/Ԥ5
5.1.8.Xitabvԥ ara cümlԥlԥr. Axisqa türklԥrinin dilinin cümlԥ sintaksisindԥ müraciԥt mԥqsԥdilԥ islԥdilԥn
sözlԥrԥ -xitablaradaçoxrastgԥlirik. Xitablar ԥn çox insanlara müraciԥtlԥ islԥdilir, Vԥtԥnԥ çagiris, Vԥtԥnԥ
dönmԥk, ԥsasԥn bu xitablarin mԥzmununu iIadԥ edir: Gԥlin, cԥmԥhԥt, az bise olsa da hԥr birimiz Vԥtԥn
üçünçalisax /F.Sԥhriyev/; Ay baba, Vԥtԥnԥ misԥIir gedax /G.Sahin/; Ԥziz hԥmvԥtԥnlԥrimiz! Ԥli qԥlԥm
dutan, sözi ötgün ziyalilarimiz, söz sizindir /S.Toraman/.
Xitablardan se"r dilindԥ dԥ çox istiIadԥ olunur:
UstaMürtԥz, istԥrsin dünya vԥIasin
Sindirma heç vaxti könül qaIasin |70, XI.1992|.
Aracümlԥlԥr. Axisqa türklԥrinin dilindԥ cümlԥ daxilindԥ ԥlavԥ cümlԥlԥr dԥ islԥnir. Bunlar mö"tԥrizԥ
içԥrisindԥ verilir. Belԥ cümlԥlԥrlԥ danisan ԥlavԥ qeydlԥr edir, müԥyyԥn dԥqiqlԥsmԥlԥr aparir. Bu cür
cümlԥlԥrdԥki Iikir ya ԥsascümlԥdԥki Iikirlԥ bagli olur, ya da hԥmin cümlԥdԥki hԥr hansi bir sözün iIadԥ
etdiyihadisԥ barԥdԥ ԥlavԥ mԥ"lumat verir. Mԥsԥlԥn: Xalqimizin basina gԥlԥn vԥ heç bir xil ölçiyԥ
sigmiyan Iԥlԥkԥtlԥr, biz türklԥri /Kendini bir türk kimi tanimissԥ/ daha six birlԥsmԥyԥ, bir mԥqsԥd, bir
amal ugrunda mübarizԥ etmԥyԥ yaxinlasdurmalidur /I.SԥIil/.
5.1.9. MÜRԤ..Ԥ%&h0/Ԥ
Tabesizvԥ tabeli mürԥkkԥb cümlԥlԥr. Tabesiz mürԥkkԥb cümlԥ. Axisqa türklԥrinin dilindԥ mürԥkkԥb
cümlԥnin tabesizvԥ tabeli növlԥri islԥkdir. Lakin tabeli mürԥkkԥb cümlԥlԥr tabesiz mürԥkkԥb cümlԥlԥrlԥ
müqayisԥdԥ çox yayilmisdir.
Tabesizmürԥkkԥb cümlԥlԥr, demԥk olar ki, bu dildԥ sadԥ cümlԥlԥrlԥ iIadԥ olunur. Yԥ"ni, tabesiz
mürԥkkԥb cümlԥnin tԥrkib hissԥlԥrini tԥskiledԥn sadԥ cümlԥlԥr mürԥkkԥb strukturda özünü az göstԥrir.
Bununlabelԥ, tabesiz mürԥkkԥb cümlԥlԥrin müxtԥliI struktur -semantiktiplԥrinԥ dԥ bu dildԥ rast gԥlmԥk
olur.
Tԥrkib hissԥlԥri sadԥ cümlԥlԥrdԥn ibarԥt olan tabesiz mürԥkkԥb cümlԥlԥr nisbԥtԥn çoxdur.Mԥs.: Ölԥn
öldi, qalan qaldi /G.Sahin/. Bu cümlԥdԥ iki tԥrkib hissԥ vardir. Tԥrkib hissԥlԥr sadԥ cümlԥlԥrdԥn
qurulmusdur. Bu tԥrkib hissԥlԥrdԥ mübtԥda substantivlԥsmis Ie"li siIԥtdԥn ibarԥtdir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ dörd sadԥ cümlԥli tabesiz mürԥkkԥb cümlԥlԥr dԥ vardir. Mԥsԥlԥn: Masinlԥr
uguldasiyerdi, itlԥr uliyerdi, tavux-çuçullarsԥs-sԥsԥ vermisdi, mal-qarauzun-uzadimԥlԥsiyerdi
/S.Adigünli/. Dörd sadԥ cümlԥli tabesiz mürԥkkԥb cümlԥlԥrin ԥsas xüsusiyyԥti bundan ibarԥtdir ki,
onlardadahaçoxzamanԥlaqԥsi özünü göstԥrir. Bu Iԥrqi proI. A.Axundov belԥ göstԥrir: Dörd sadԥ
cümlԥli tabesiz mürԥkkԥb cümlԥlԥr öz xüsusiyyԥtlԥrinԥ görԥ üç sadԥ cümlԥli tabesiz mürԥkkԥb
cümlԥlԥrdԥn o qԥdԥr dԥ Iԥrqlԥnmir. Onlarin arasinda ԥsas Iԥrq bundan ibarԥtdir ki, üç sadԥ cümlԥli tabesiz
mürԥkkԥb cümlԥlԥrdԥ ԥn çoxu iki mԥ"na ԥlaqԥsi özünü göstԥrԥ bildiyi halda, dörd sadԥ cümlԥli tabesiz
mürԥkkԥb cümlԥlԥrdԥ üç mԥ"na ԥlaqԥsi dԥ özünü göstԥrԥ bilir |1, s. 337|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ tabesiz mürԥkkԥb cümlԥlԥrin tԥrkib hissԥlԥri arasinda asagidaki mԥ"na ԥlaqԥlԥri
özünügöstԥrir:
Zamanԥlaqԥsi. Bu ԥlaqԥdԥ islԥdilԥn cümlԥlԥrdԥ ԥhvalat, hadisԥ eyni zaman daxilindԥ bas verir: Masin
ehmalca yirgalanur, babam mürgiliyerdi /G.Sahin/; Zulum qatarlari adresi bԥlli olmiyan tԥrԥIԥ gediyer,
vaqonlarin içindԥkilԥr tövsüyürdilԥr /S.Adigünli/; Savuga dözmiyan çocux anasinin qucaginda tir-tir
ԥsiyer, bir gürci gԥlini qarda yixila-yixila ԥviyerdi /S.Adigünli/; Masinlԥr uguldasiyerdi, itlԥr uliyerdi,
tavux-çuçullarsԥs-sԥsԥ vermisdi, mal-qarauzun-uzadimԥlԥsiyerdi /S.Adigünli/.
Ardicilliq ԥlaqԥsi. Bu ԥlaqԥdԥ bas verԥn hԥrԥkԥt ardicil icra olunur, tԥrkib hissԥlԥri arasinda sistematiklik
özünügöstԥrir. Mԥsԥlԥn: Bismisԥ hԥsrԥt qalan adamlar lazudi, lobyay, arpay cik-cik,yiya-yiyagediyer,
Ԥzrayil dԥ onlardan ԥl çԥkmiyer /S.Adigünli/; Kԥsildi gԥdüklԥr, baglandi yollar /Laçin Sagrizeli/.
Sԥbԥb-nԥticԥ ԥlaqԥsi. Mԥ"na ԥlaqԥsinin bu növündԥ birinci cümlԥ -komponentsԥbԥb, ikinci gԥlԥn
komponentisԥ nԥticԥdir: Birdԥn-birԥ motor susdi, masin Axisqadԥmüryoli stansiyasinda durdi
/danisiqdan/.
Aydinlasdirma ԥlaqԥsi. Mԥ"lumdur ki, aydinlasdirma cümlԥ üzvlԥrinԥ -mübtԥdaya, xԥbԥrԥ vԥ tamamliga
görԥ müԥyyԥnlԥsir: cԥmԥhԥtin ahi-nalԥsi dagda-dasda ԥks-sԥda verdi: Bizi sürgün ediyermislԥr; MԥndüI
maraqli seylԥrdԥn danisiyerdi: 37-ciyildԥ onun babasini Orta Asiyanin yilan mԥliyan çöllԥrinԥ
sürmüsdilԥr. Qar üstündԥ qan lԥkԥlԥri yarandi; qarilԥr haray-hԥsir qopardi /danisiq dilindԥ/.
Ziddiyyԥt ԥlaqԥsi. Bu mԥ"na ԥlaqԥsi ziddiyyԥt, qarsilasdirma vԥ Iԥrqlԥndirmԥ meyarina görԥ
müԥyyԥnlԥsir: Zurnaçi zurnasini sԥslԥndüriyerdi, cԥmԥhԥt nԥlԥr çԥkiyerdi /S.Adigünli/, Artux kiminsԥ
qapisindan bir masin tԥrpԥndi, ölԥni son mԥnzilԥ götürԥn kimi hönkürdülԥr, saç yoldilԥr, yaxa cirdilԥr,
çocuxlar da onlara qosulub dad-Iԥryadqopariyerdilԥr /S.Adigünli/, MԥndüI qapinin möhürüni qirdi, ԥsgԥr
dԥ avtomatin qundagiynan onun basini yardi /S.Adigünli/.
Birlԥsdirmԥ ԥlaqԥsi. Ikinci tԥrkib hissԥ /komponent/ birinciyԥ ԥlavԥ kimi qosulur. Belԥ cümlԥlԥri parselyat
- qosulma mürԥkkԥb cümlԥlԥr adlandiranlar da vardir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ belԥ cümlԥlԥr dԥ genis yayilmisdir:
Tiseeyibirköyidi,özüdԥ Türkiyԥ sԥrhԥddinԥ çox yaxindur.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ baglayicili tabesiz mürԥkkԥb cümlԥlԥr nisbԥtԥn azliq tԥskil edir. Buna
baxmayaraq, ama, lakin qarsiliq bildirԥn baglayicili mürԥkkԥb cümlԥlԥrԥ rast gԥlmԥk olur. Mԥs.: Fԥrqana
hadisԥlԥri yuxuli gözlԥrimizi açdi, ama tam açmadi, tam oyanmadux! /F.Sԥhriyev/, Bütün gecay yatmiyan
babam, masin ehmalca yirgaladuxca mürgileyirdi, lakin otez-tez gözünü açib: -hԥlԥ çoxmi var?
/G.Sahin/.
Tabelimürԥkkԥb cümlԥ. Yuxarida qeyd etdiyimiz kimi, Axisqa türklԥrinin dilindԥ tabeli mürԥkkԥb
cümlԥlԥr çox genis yayilmisdir. Demԥk olar ki, budaq cümlԥlԥrin hamisina bu dildԥ rast gԥlmԥk olur. Bu
dildԥ islԥnԥn tabeli mürԥkkԥb cümlԥlԥrin tԥrkib hissԥlԥrini ԥlaqԥlԥndirmԥkdԥ ԥvԥzliklԥrin, intonasiyanin
mühüm rolu vardir.
1.Tԥrkib hissԥlԥrini ԥlaqԥlԥndirmԥkdԥ ԥvԥzliklԥrin rolu.
Oni- ԥvԥzliyi tamamliq budaq cümlԥsini bas cümlԥ ilԥ ԥlaqԥlԥndirir: Stalinizm siyasԥtindԥn basliyan vԥ
yenidԥnqurma perestroyka ilԥ qurtaran bu yüzdԥn irax "siyasԥt"in nԥticԥlԥri oni göstԥriyer ki, indiyԥcԥn
yarimiz özbԥk, yarimiz qazax, yarimiz qirgiz, yarimiz kabardin- balkar olmisdux /I.SԥIil/.
Baglayici sözün rolu: Kim bu yolda perspektivyolbiliyersԥ, buyurub öz Iikirlԥrini qazet arxali diya bilur
/I.SԥIil/.
Kim baglayici sözü mübtԥda budaq cümlԥsinin komponentlԥrini bir-birinԥ baglamisdir.
Intonasiyanin rolu: Uli babalarimiz gözԥl demislԥr: "Balim olsun pԥtԥgi Bagdadan gԥlür" /I.SԥIil/.
Göründüyü kimi, tamamliq budaq cümlԥsinin tԥrkib hissԥlԥri bir-birinԥ intonasiya ilԥ baglanmisdir.
Sԥkilçilԥrin rolu:
sa,-sԥ: Ԥgԥr Iԥallarimiz belԥ islԥyersԥ, basxalarindan nԥ omax? /S.Toroman/. Qarsilasdirma budaq
cümlԥsinin tԥrkib hissԥlԥri sԥ ԥdati ilԥ ԥlaqԥlԥndirilmisdir.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ budaq cümlԥnin asagidaki növlԥri islԥdilir.
Mübtԥda budaq cümlԥsi. Axisqa türklԥrinin dilinin sintaktik qurulusu öyrԥnilmԥdiyi üçün hԥmin dildԥ
budaqcümlԥlԥrin tԥsniIi dԥ aparilmamisdir.
Bԥdii dildԥn müԥyyԥnlԥsdirilmis nümunԥlԥr göstԥrir ki, bu dildԥ dԥ digԥr türk dillԥrindԥ oldugu kimi, iki
tipmübtԥda budaq cümlԥsi islԥdilir. Tԥdqiq edilԥn dil vahidlԥrinin analitik, sintetik, habelԥ analitik-
sintetik üsullarla bas cümlԥyԥ baglanan vԥ Iunksional baximdan Iԥrqlԥndirilԥn hԥr iki tipinin bu vԥ ya
digԥr sԥkildԥ islԥnmԥsi türk dillԥrindԥ mürԥkkԥb cümlԥ sisteminin ԥsas sintaktik oxsarliqlarindandir.
I tip. a/ Bas cümlԥdԥ mübtԥda buraxilir; bas cümlԥ kontekstual "yarimçiq" cümlԥlԥrdԥn ibarԥt olur, budaq
cümlԥ onun buraxilmis mübtԥdasini ԥvԥz edir. Budaq cümlԥ bas cümlԥyԥ daha çox "ki" baglayicisi,
bԥ"zԥn dԥ -sa2,-mi4 Iormalari ilԥ baglanir. Mԥs.: Yaxsi olur ki, imkanli adamlar, idara, kolxoz rԥhbԥri
olansözi,hörmԥti geçan adamlarimiz bu isdԥ "Vԥtԥn" cԥmiyyԥtinԥ yardim etsinlԥr /S.Toraman/;
Mԥktübdԥ deyiliyer ki, istԥr SSRI-nin, istԥrsԥ dԥ respublikalarin konstitusiyalarinda millԥtindԥn vԥ
irqindԥn asili olmiyarax bütün adamlarin hüquq bԥrabԥrlugi nԥzԥrdԥ dutiliyer |70, 27.III.1992|; Mԥktübdԥ
dahasonragöstԥriliyer ki, Salsk mebel kombinatinin isçilԥri Mesxet türklԥrinin taleyindԥ dԥrindԥn
qԥmlԥniyerlԥr |70, 27.III.1992|; Dini rԥvayԥtlԥrdԥ söylԥniyer ki, allah insana zulum edanda ԥvvԥl onun
malini, sora haxlini, axirda da canini aliyer /Xalid Tastanov/; Bu yaxinlarda "Vԥtԥn" cԥmiyyԥti Mԥrkԥzi
Surasindan aldugumuz bir sԥnԥddԥ göstԥriliyer ki, ilk tԥskilatlar ham da kendilarin ԥn ԥsas isi olan
tԥskilatçilux isini da zayiI tԥskil ediyerlar /S.Toraman/, Hԥppimizԥ bԥllidür ki, çox sennikimiz uçux
yapilԥrdԥ, ԥskibinalarda,mԥktԥblԥrdԥ, kulublarda, çadirlarda agir vԥziyyԥtdԥ yasayir /Firidun Sԥhriyev/;
Nԥzԥrdԥ dutiliyer ki, ilk zamanlar 150 ailԥ Ardahan vԥ Ildir vilayԥtlԥrinԥ alsinlar |70, VIII.1992|.
Bucümlԥlԥrdԥ budaq cümlԥ bas cümlԥyԥ yalniz "ki" baglayicisi ilԥ baglanmisdir.
IItip.Butiplibudaqcümlԥ bas cümlԥdԥn ԥvvԥl gԥlir. Budaq cümlԥdԥ baglayici söz, bas cümlԥdԥ isԥ ona
qarsi adliq halda ԥvԥzlik /mübtԥda vԥziIԥsindԥ/ istirak edir. Budaq cümlԥ ümumilik, bas cümlԥ isԥ
konkretlik bildirir. Baglamaqda rolu olan kim baglayici sözün hansi halda, hansi cümlԥ üzvü vԥziIԥsindԥ
islԥnmԥsinin Iԥrqi yoxdur |1, s. 359|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ baglamaqda ԥn çox "kim" baglayici sözü Iԥalliq göstԥrir: Kim bu yolda daha
perspektivyolbiliyersԥ, buyurub öz Iikirlԥrini qazet arxali diya bülur /I.SԥIil/.
Budaqcümlԥnin xԥbԥrindԥ sa, -sԥ sԥkilçisi islԥdilir. Bԥ"zԥn bas cümlԥdԥ sԥxs ԥvԥzliyi mübtԥdanin qԥlibi
kimi ya islԥnir, ya da nԥzԥrdԥ tutulur. Belԥ cümlԥ qԥliblԥrinԥ digԥr türk dillԥrindԥ dԥ rast gԥlmԥk olur.
Mԥs.: Azԥrb. dili. cümԥ günü Mԥlԥkԥ cԥlaliyyԥnin hüzuruna kim nԥ istԥyԥ girsԥ, ԥlibos, naümid geri
qayitmayacaq /"Azԥrbaycan" jurnali/; Türk dili: Oni kim soylemisse, dureduz hattetmis.. /A.Nesin/;
Qaqauz dili: ...kim istaarsa, o qelsin yasasin Budjakta.. /Budjakdanseslar/;Türkmԥn dilindԥ: Kim grbet
aydin aytsa, sol utansin ... /A.Qurbanov/ |56, 1985, ʋ 2, s. 76-80|.
Bas cümlԥdԥ mübtԥda vԥziIԥsindԥ "o" sԥxs ԥvԥzliyi dԥ islԥnir. Bu tip mübtԥda budaq cümlԥsi Axisqa
türklԥrinin dilindԥ dԥ vardir: Bu, o demaxdur ki, dilimiz asindikԥn yitmԥyԥ baslamusdur, yarin -öbürgün
dԥ dinimiz yitԥr /F.Sԥhriyev/. Bu tip müasir Azԥrbaycan dilindԥ dԥ islԥkdir. Mԥs.: O dogrudur ki,
kԥndlilԥr soyulur, O dogrudur ki, atam heyvan kimi islԥyir /c.cabbarli/ vԥ s.
Xԥbԥr budaq cümlԥsi. Axisqatürklԥrinin dilindԥ xԥbԥr budaq cümlԥsinin bir neçԥ tipi islԥdilir. Bu tiplԥr
bas cümlԥdԥki xԥbԥrԥ görԥ müԥyyԥnlԥsir.
a/xԥbԥr "idi" sԥklindԥ: Bu bir yana, iki gün idi ki, köylԥrԥ silahli ԥsgԥrlԥr dolusmisdi, cԥmԥhԥti siyahiya
aliyerdilԥr /S.Adigünli/.
b/ "dur" sԥkilçisinin bas cümlԥnin xԥbԥrindԥ islԥnmԥsi: Ilk tԥskilatlarin bela zayiI islamasinin nԥticԥsidur
ki,mԥrkԥzi Suranin hesabinda qalan paraynan Iԥaliyyԥt göstԥrmax mümkün degül /S.Toraman/.
v/Xԥbԥr "budur" sԥklindԥ: Silahli ԥskԥrlԥrin mԥqsԥdi budurki,cԥmԥhԥti mesaya götürsinlԥr /S.Adigünli/;
-Bԥnim mԥqsԥdim budur ki, Vԥtԥnԥ dönem /G.Sahin/ vԥ s.
Tamamliq budaq cümlԥsi. Axisqa türklԥrinin dilindԥ ԥn çox islԥdilԥn budaq cümlԥ növlԥrindԥn biridir. Bu
dildԥ dԥ tamamliq budaq cümlԥsi Ie"li siIԥtԥ, Ie"li baglamaya, mԥsdԥrԥ, sԥrt sԥklinԥ, siIԥtԥ vԥ ismԥ dԥ aid
olur.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ tamamliq budaq cümlԥsi bas cümlԥyԥ 2 yolla -hԥm intonasiya, hԥm "ki"
baglayicisi ilԥ baglanir.
1. Intonasiya ilԥ baglananlar: Bu yolla ԥmԥlԥ gԥlԥn tamamliq budaqcümlԥsi vasitԥsiz nitqdԥn ibarԥt olur.
Mԥs.: Sorusanda diyerdilԥr: "Davaynan ԥlaqԥlidür" /S.Adigünli/; Belԥ yerdԥ demislԥr: Zԥrԥlin nerԥsindԥn
dönsԥn xeyirdür /I.SԥIil/.
Bu tamamliq budaq cümlԥsi Ie"li baglamaya aiddir.
2. "ki" baglayicisi ilԥ baglananlar:Birdԥn yoldasim Mԥhԥmmԥd gԥlib dedi ki, çocuxlardan mugayat ol
|70,27.III.1992|.
Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ tamamliq budaq cümlԥsi tԥsriIlԥnԥn Ie"llԥrԥ dԥ aid olur. Mԥsԥlԥn; Bilmam
ki, sabahsizlux yüzündԥnmi, nadansa bu yollar olduxca narahat olmisdi /G.Sahin/; Agniyamiyerux ki,
qazetoadresaçatiyer,yaçatmiyer/S.Toraman/.
Fe"li baglamaya aid olan tamamliq budaq cümlԥsi; Sorusanda ki, belԥ niya ediyersiz, diyer ki, siz çox
uzun yoli dutmissiz /I.Sahzadԥogli/; TԥsriIlԥnԥn Ie"lԥ aid olan tamamliq budaqcümlԥsi: Siçan baxiyer ki,
çox qisa bir yoldur /I.Sahzadԥogli/: Atatürk sual ediyer ki, nԥsil oldi ki, tԥkbasan agirlux mԥrmiy qaldura
bildin.Ԥskԥr cavab veriyer ki, pasam sag olsun, oni bԥn qaldurmadim /I.Sahzadԥogli/.
Vacib sԥklinԥ aid olan tamamliqbudaqcümlԥsi: Bu mԥnIi hallara cavab vermax üçün biz ziyalilԥr bütün
xalqlaraisbatetmaliyuxki,bizimkökümüztürkdür|70,03.III.1992|.
Xԥbԥr sԥklinԥ aid olan tamamliq budaq cümlԥsi: Hԥppiz çox ey biliyersiz ki, çox çԥtinluxlardan sora
1991-ciyilmart ayinda dünyaya göz açmis "Vԥtԥn esqi" qazetinin mԥrԥmi Vԥtԥn yolunda çarpismalarda
xalqin yardimçisi olmaxdur |70, 03.III.1992|; Diyerlar ki, atmiyacaxlar; O dedi ki, babasi uzun yillar
Türkiyԥyԥ köçԥndԥn sora, hԥr yil Ardahan daglarina gediyermis |70, VIII.1992|, Zaniyerim ki, bu
xalqimiz üçün dԥ, bizim üçün dԥ yaxsi olur /G.Sahin/.
Sԥrt sԥklinԥ aid olan tamamliq budaq cümlԥsi: Adamin biri qaxib bir çoxlugun qarsisinda desԥ ki, canim
nԥ ԥllԥrimizi qoynumuza yigib kԥnԥrdԥn baxiyerux /I.SԥIil/.
Mԥsdԥrԥ aid olan tamamliq budaq cümlԥsi: Basa düsmԥk gԥrԥk ki, bir qrup ziyali heç bir isi çatdira
bilmԥz /G.Sahin/. Azԥrbaycan dilindԥ bu budaq cümlԥ "basa düsmԥk lazimdir ki" sԥklindԥ daha çox
islԥnir: Kԥndlilԥri basa salmaq lazimdir ki, niyԥ Haci Atakisinin var-dövlԥti hԥddԥn asir /Ԥ.Abasov/.
Fe"li baglamaya aid olan tamamliq budaq cümlԥsi: Yoxsa qis yuxusuna girib gözlԥyԥkmi ki, basimiza
nԥlԥr gԥlԥcԥk? /G.Sahin/.
Çox genis sԥkildԥ islԥdilԥn tamamliq budaq cümlԥsinin Axisqa türklԥrinin dilindԥ bir neçԥ tipi vardir.
Itip:Budaqcümlԥ bas cümlԥdԥn qabaq gԥlir, tԥrkibindԥ baglayici sözlԥr istirak edir, bas cümlԥdԥ isԥ
tamamligin "qԥlibi" olan ԥvԥzliklԥr baglayici sözlԥrlԥ qarsi-qarsiya islԥdilir. Budaq cümlԥdԥ "heç kim"
baglayici sözü islԥdilir. Mԥsԥlԥn: Heç kim demԥsinki,bögünbԥn ey yasiyirim, ԥvim var, is sahabiyim,
bԥnԥ vԥtԥn lazim dԥgül /F.Sԥhriyev/.
Budaqcümlԥdԥ "hԥr zaman" baglayici sözü islԥdilir: Hԥr zaman diyardi ki, ogullarin böyümis, onlari
ogul-usaq sahibi etmisim /G.Sahin/.
II tip: Axisqa türklԥrinin dilindԥ baglayicilarla ԥmԥlԥ gԥlԥn tamamliq budaq cümlԥlԥri dԥ çox islԥnir. Bu
cürtabelimürԥkkԥb cümlԥlԥrdԥ bas cümlԥ ԥvvԥl gԥlir, bas cümlԥdԥn sonra "ki" baglayicisi, sonra isԥ
budaqcümlԥ islԥdilir. Bas cümlԥdԥn tamamligin suallari çixir, budaq cümlԥ hԥmin suallarin cavabi olur.
Bas cümlԥdԥ oni ԥvԥzliyi tamamliq vԥziIԥsindԥ çixis edir: Ancaq oni demaliyux ki, bu sahԥdԥ cԥmiyyԥt
konkret heç bir is görmԥmisdür /M.cԥlilov/.
Budaqcümlԥdԥ oni ԥvԥzliyi tamamliq vԥziIԥsindԥ çixis edir. Mԥsԥlԥn: Ԥskԥr cavab veriyerki,onibԥn
qaldurmadim /I.Sahzadԥogli/.
Tԥrzi-hԥrԥkԥt budaq cümlԥsindԥ oldugu kimi tamamliq budaq cümlԥsindԥ Ie"li xԥbԥrdԥn ԥvvԥl elԥ /ela/
sözü islԥnir. Bunlari qarisiq salmaq olmaz. Ԥ.Abdullayev bu haqda yazir ki, Azԥrbaycan dilindԥ xԥbԥri
düsünmԥk,zԥnn etmԥk, bilmԥk /düsünmԥk mԥ"nasinda/, anlamaq vԥ b.k. tԥIԥkkür Ie"llԥri ilԥ iIadԥ olunan
bas cümlԥlԥrdԥ hԥmin Ie"llԥrdԥn qabaq elԥ /belԥ/ sözü ya islԥnԥr, ya da islԥnmԥz. Bu iki hal arasinda
mԥ"na Iԥrqi dԥ nԥzԥrԥ çarpir. Elԥ, belԥ istirak edԥn bas cümlԥlԥr budaq cümlԥdԥki Iikrin real olmadigini,
sübhԥli oldugunu bildirirsԥ, onlar istirak etmԥyԥn cümlԥlԥr isԥ realliq vԥ qԥtiyyԥt iIadԥ edir |1, s. 371|. Bu
tipcümlԥlԥr Axisqa türklԥrinin dilindԥ dԥ vardir: Ela biliyerdux ki, artux hԥr kes birinci nömrԥyaldi
/S.Toraman/.
Tԥ"yin budaq cümlԥsi. Mԥ"lumdur ki, türk dillԥrindԥ tԥ"yin budaq cümlԥsinin üç tipi mövcuddur. Axisqa
türklԥrinin dilindԥ isԥ asagidaki tiplԥr vardir.
I tip. Bas cümlԥdԥ "elԥ bir" sözlԥri "qԥlib" kimi istirak edir. Mԥsԥlԥn: Bu elԥ bir yerdurki,hԥr qaris
torpagini müqԥddԥs sayarlar, murdal vԥ pinti insanlarin bu torpaxlara ayax basmalarina yol vermԥzlԥr
/G.Sahin/; Bu elԥ bir cԥnnԥtdur ki, hԥr qaris torpagini cԥh-cԥh vurur, daglarinin ԥn uca zirvԥlԥrindԥ
qartallarmԥskԥn salur, torpagindaisԥ insanlar od-ocaq qalar, Iiravan yasarlar /G.Sahin/; Fikrimcԥ, hԥlli
mümkünolmiyanelԥ bir sey yoxdur ki, axiri cavabsiz olsun /M.Pasali ogli/; Asinda elԥ bir vԥziyyԥtԥ
gԥlib çixdux ki, nԥ etdux, nerԥdԥ qaldux vԥ nԥ etmԥliyux kimi çԥtin suallara cavabbulmadanirali
gedamazdux /I.SԥIil/; Elԥ bir yerdԥ oturub isinmax, deyib-gülmaxisitiyeruxki,birdԥ baxiyen ԥzrԥyilin
qara disi düz basimizin üstündԥ Iurlaniyer |70, 27.III.1992|.
Bas cümlԥdԥ "bir" sözü "qԥlib" kimi islԥnir. Mԥs.: Içarida bir bagirti var idi ki, allah irag etsin |70,
27.III.1992|;Qazetdԥn gԥlduguni esidanda isԥ bir aglasma qopdi ki, Allah heç kimsaya göstԥrmԥsin |70,
27.III.1992|.
II tip. Bas cümlԥdԥ tԥ"yin kimi o isarԥ ԥvԥzliyi islԥnir, sonradan budaq cümlԥnin islԥnԥcԥyinԥ isarԥ edir.
Budaqcümlԥ hԥmin ԥvԥzliyin mԥzmununu açmaqla ondan sonraki ismi dԥ tԥ"yin elԥmis olur. Mԥsԥlԥn:
Hԥtta o vԥziyyԥtԥ gԥlmisux ki, ayri-ayri zonalarda yasiyan ziyalilarimiz görüsduxda gendi Iikirlԥrini,
hisslԥrini bir-birinԥ agnatmaq üçün rus dilini, rus sözlԥrini qullaniyerlԥr |44, IV-V.1992|.
ZԥrIlik budaq cümlԥlԥri. Bunun cümlԥnin bu növünün asagidaki görüntülԥri islԥkdir:
Zamanbudaqcümlԥsi. Bas cümlԥdԥki hal-hԥrԥkԥtin vԥ ya hökmün zamanini bildirԥn vԥ zaman zԥrIliyinin
suallarina cavab verԥn zaman budaqcümlԥsinin Axisqa türklԥrinin dilindԥ bir sira tiplԥri islԥkdir.
Bas vԥ budaq cümlԥlԥrdԥ korrelyativ cütlük kimi nԥ vaxit, o vaxit sözlԥri islԥdilir. Bu cür ԥmԥlԥ gԥlԥn
zamanbudaqcümlԥlԥri, bir qayda olaraq, bas cümlԥdԥn ԥvvԥl gԥlir. Bas cümlԥ budaq cümlԥyԥ -sa,-sԥ
sԥkilçisi ilԥ baglanir. Mԥsԥlԥn: Nԥ vaxit "Vԥtԥn" cԥmiyyԥti müvԥIIԥqiyyԥt qazaniyersԥ, o vaxit
"gürcülԥsԥnlԥr" ortaluga çԥpԥr atiyer /I.Sahzadԥ ogli/.
Budaqcümlԥ ԥvvԥl, bas cümlԥ sonra gԥlir. Bas cümlԥdԥ "onda" sözü islԥnir. Mԥs.: Ԥlibos kor-pisman geri
dönԥrsin ki, onda görürsün bagirib xalqinԥn "is" görmax itiyԥn kim imis /I.SԥIil/.
Yerbudaqcümlԥsi. Hal-hԥrԥkԥtin yerini bildirԥn vԥ yer zԥrIliyinin suallarina cavab verԥn bu budaq
cümlԥnin Axisqa türklԥrinin dilindԥ bir neçԥ tipinԥ rast gԥlmԥk olur. Belԥ tiplԥrdԥn biri budaq cümlԥdԥ
nerԥ, bas cümlԥdԥ isԥ ora korrelyativ cütlüklԥrinin islԥdilmԥsidir. Mԥs.: Kim nerԥ çixiyer, ora çixsin
/I.Sahzadԥ ogli/.
Tԥrzi-hԥrԥkԥt budaq cümlԥsi. Bas cümlԥdԥki hԥrԥkԥtin icra tԥrzini vԥ ya hal-vԥziyyԥtin meydana çixma
tԥrzini bildirԥn bu budaq cümlԥnin Axisqa türklԥrinin dilindԥ bir sira tiplԥri islԥdilir. Ԥn çox islԥnԥn vԥ
digԥr türk dillԥrindԥ müsahidԥ edilԥn tip bas cümlԥdԥki elԥ sözünün mԥzmununu açmaga xidmԥt edԥn
Iormadir. Elԥ sözü bas cümlԥdԥ islԥnir, bas cümlԥdԥ islԥnԥn hԥrԥkԥtin, hal-vԥziyyԥtin tԥrzini vԥ onun
nԥticԥsini bildirir. Asagidaki cümlԥlԥr bu baximdan xarakterik sayila bilԥr: Bu yil onsuz da timinԥn
topragimin arasi sayca az olan xalqimizi bir avuc taxil dԥni kimi hԥr tԥrԥIԥ elԥ sԥpԥlԥdi ki, 47yildurbir
yerԥ yigisamirux /Mԥhԥmmԥd Pasali ogli/; SԥIԥrimizdԥn çox raziyiq, bԥnԥ elԥ gԥlir ki, mԥhsuldar islԥyԥ
bildik /I.Sahzadԥ ogli/; Bizԥ elԥ gԥliyer ki, "tԥskilat" termini hԥm mԥzmunca, hԥm dԥ Iormaca isimiza
dahayaxundur/M.cԥlilov/.
Yuxaridakicümlԥlԥr tԥrzi-hԥrԥkԥt budaq cümlԥsinin mԥ"naca nԥticԥ növünԥ aid edilԥ bilԥr.
Tԥrzi-hԥrԥkԥt budaq cümlԥsinin mԥqsԥd mԥzmununu bildirԥn növündԥ belԥ sözü "qԥlib" kimi bas
cümlԥdԥ islԥnir. Mԥs.: Belԥ çixiyer ki, dagilmaliyux? /I.SԥIil/.
Kԥmiyyԥt budaq cümlԥsi. Bas cümlԥdԥki hal-hԥrԥkԥtin vԥ ya ԥlamԥtin kԥmiyyԥtini bildirԥn bu budaq
cümlԥnin Axisqa türklԥrinin dilindԥ yalniz bir tipi islԥnir. Budaq cümlԥdԥ nԥ qԥdԥr baglayici sözü, bas
cümlԥdԥ isԥ "qԥlib" kimi - onun korrelyati kimi bir o qԥdԥr sözü islԥnir. Mԥs.: Dünyaya gԥlԥn hԥr bir ԥvlԥt
nԥ qԥdԥr sevinc, nԥ qԥdԥr möhübbԥt bԥxs ediyersԥ, bir o qԥdԥr dԥ ԥvlԥt qaygilԥri yüzԥ çixardiyer /I.SԥIil/.
Sԥrt budaq cümlԥsi. Bas cümlԥnin ümumi mԥzmununa aid olub, ondaki hal-hԥrԥkԥtin vԥ ya hökmün asili
oldugu sԥrti bildirԥn sԥrt budaq cümlԥsinin Axisqa türklԥrinin dilindԥ bԥ"zi tiplԥri islԥdilir. Bu tiplԥrdԥn
biribudaqcümlԥnin xԥbԥrindԥ sa, -sԥ sԥkilçisi, onun ԥvvԥlindԥ isԥ ԥgԥr baglayicisinin islԥndiyi tipdir.
Belԥ budaq cümlԥlԥrin bas cümlԥlԥrindԥ isԥ onda sözü dԥ istirak edir. Mԥsԥlԥn: Ԥgԥr bu mesxeti türk
xalqinin vahid tԥskilatiysa, onda onlarin hԥppisi 16 yasina çatan kimi bunun üzvi olmalidur /M.cԥlilov/;
Ԥgԥr bizim cԥmiyyԥt Beynԥlxalq status alsa, onun güci artar, ham da tԥ"sir diapozonu genislԥnmis olur
/I.SԥIil/.
Sԥbԥb-nԥticԥ budaq cümlԥsi. Axisqa türklԥrinin dilindԥ sԥbԥb-nԥticԥ budaq cümlԥsinin ԥvvԥlcԥ bas cümlԥ,
sonra baglayici, daha sonra isԥ budaq cümlԥ gԥlԥn tipi daha çox islԥnir. Bas cümlԥdԥ "qԥlib" kimi üçün
sözü istirak edir. Mԥs.: 37-ciyilԥ kimi Ömԥr Faiqlԥri olan bir xalqin elmini, mԥdԥniyyatini, belli ki,
kökünikesmaxüçüngötüriyerdiki,zamanbirdahabelԥ sԥxslԥr yetüsdürmԥsin /S.Adigünli/.
Qarsilasdirma budaq cümlԥsi. Bas vԥ budaq cümlԥnin mԥzmununu bir-biriilԥ qarsilasdiran qarsilasdirma
budaqcümlԥsi Axisqa türklԥrinin dilindԥ ԥn çox islԥnԥn budaq cümlԥ növüdür. Qeyd etmԥk lazimdir ki,
bubudaqcümlԥ dԥ tamamliq budaq cümlԥsi kimi hԥmin dildԥ çox islԥkliyi ilԥ Iԥrqlԥnir.
Budaqcümlԥ bas cümlԥdԥn qabaq gԥlir. Demԥk olar ki, qarsilasdirmanin güzԥstli, ziddiyyԥtli,
Iԥrqlԥndirici, müqayisԥli vԥ sԥrtli növlԥri bu dildԥ dԥ yayilmisdir.
Güzԥstli-ziddiyyԥtli qarsilasdirmada budaq cümlԥ bas cümlԥyԥ -sada,-sԥ dԥ göstԥricisi ilԥ baglanir.
Mԥsԥlԥn: Bu qara vaqonlarin son qaraltisi gözdԥn yitsԥ dԥ, o qara zurnanin son nԥlԥsi yerdԥ qalan
cԥmaatin qulaxlarindan çekilmԥdi /S.Adigünli/.
Ziddiyyԥt bu cümlԥdԥ qara vaqon - qara zurna arasindadir.
Asagidaki budaq cümlԥdԥ isԥ qara qüvvԥlԥrlԥ qaragünlü camaat qarsilasdirilib: Qara qüvvԥlԥr qara
niyyatlarina nail olsalarda,qaragünlicԥmahԥtin qԥlbindԥn bir sey silinmԥdi /S.Adigünli/; Allah Iursant
versa, onlarin yardiminan Vԥtԥn torpagini ziyarԥt etmax üçün sԥIԥrԥ çixacagim /G.Sahin/; Bԥn kendim
hԥlԥ tԥlԥbԥ olan vaxtlarimdan, kendimizin tarixi keçmisimizԥ aid olanhԥr seyi, gizli qazet vԥ jurnallardan,
el agsaqqallarindan ögürԥnsԥm dԥ, bu bԥni qane etmiyerdi /G.Sahin/; Ömür bԥnԥ gün vermissa, Vԥtԥnimi
görԥcagim /G.Sahin/.
Fԥrqlԥndirici qarsilasdirma: Göz oxsaduxca uzanan bu egri-bügri dag yoli bizi bir yuvadan ayiriyersa,
basxa bir yuvaya yaxinlasduriyerdi /G.Sahin/.
Sԥrtli qarsilasdirma: Yolumuz agir yol olsa da, Tanri tԥrԥIindԥn verilmisdür /G.Sahin/.
Budaqcümlԥdԥ nԥ qԥdԥr baglayici sözü istirak edir, budaq cümlԥnin xԥbԥri sԥrt sԥklindԥn vԥ da, -dԥ
ԥdatindan ibarԥt olur. Mԥsԥlԥn: Yollarimizin üstündԥn nԥ qԥdԥr qara buludlar toplansa da, Iirtinalar qopsa
da,getmԥliyix /G.Sahin/.
Elԥ qarsilasdirma budaq cümlԥlԥrinԥ dԥ rast gԥlirik ki, belԥlԥrindԥ budaq cümlԥ bas cümlԥdԥki isin hansi
sԥraitdԥ icra olundugunu da bildirir.Bucürbudaqcümlԥdԥ ԥgԥr baglayicisi vԥ -sa,-sԥ ԥdati istirak etsԥ
dԥ, sԥrt mԥzmunu zԥiI, qarsilasdirma mԥ"nasi ilԥ çox üstün olur. Ona görԥ dԥ belԥ budaq cümlԥlԥri
qarsilasdirma budaq cümlԥ saymaq olar.
Asagidaki tip budaq cümlԥlԥr bu qԥbildԥndir:Ԥgԥr ԥvlԥdin tԥrbiyԥsi, davranisi, hԥrԥkԥtlԥri, isgüzarlugi,
hörmԥti, savadi, dini vԥ dünyagörüsü bu kimi müsbԥt hallari, keyIiyyԥtlԥri sԥni razi salmiyersԥ, "qiz-
bibisinԥ, oglan dayisinԥ dönmis" demԥynԥn is düzԥlmiyer (I.SԥIil); Ԥgԥr köküz ԥl vermiyersԥ,ԥgԥr içԥriz
eydԥgülisԥ, sizi istiyerlԥr dünyanin ԥn ey yerindԥ yasatsalar da, xeyri olmiyacax (I.SԥIil); Ԥgԥr
assaxdakilԥr sözümüzԥ baxmasa, yoxarilԥrԥcԥn gedagin (I.SԥIil) vԥ s.
Budildԥ mürԥkkԥb sintaktik bütövlԥr genis mԥtnlԥri Iormalasdirir. Mԥsԥlԥn, asagidaki mԥtndԥ "cԥnnԥt"
sözünün aktuallasmasi ilԥ bütöv bir mԥtn yaranmisdir: Müqԥddԥs cԥnnԥt! Ԥvԥzolunmaz bir hԥqiqԥtdür
Vԥtԥnin cԥnnԥtlugu. Bu elԥ bir cԥnnԥtdur ki, hԥr qaris topragini cԥh-cԥh vurur, daglarin ԥn uca
zirvԥlԥrindԥ qartallar mԥskԥn salur, topraginda insanlar od-ocaq qalar, Iiravan yasarlar. Bu elԥ bir yerdir
ki,hԥr qaris topragini müqԥddԥs sayarlar. Bu toprax Ana kimi ölmԥz bir varlux, tԥmüz bir insan vԥ dirilux
rԥmzi olan zԥmzԥm suyidir (G.Sahin).
istifadԥHGLOPLúԥGԥEL\\DW
AZT.CԤ6ø
1.AbdullayevԤ., Seyidov Y., Hԥsԥnov A. Müasir Azԥrbaycan dili. Sintaksis. IV hissԥ, Baki, "MaariI",
1972,s.476.
2.AbdullayevKamal.Azԥrbaycan dili sintaksisinin nԥzԥri problemlԥri. Baki, "MaariI",1998,s.308.
3. «Açiq söz» qԥzeti (Azԥrb. dilindԥ), 18 yanvar 1917-ciil.
4.AxundovA.Azԥrbaycan dilinin Ionemlԥr sistemi. Baki, 1973, s.305.
5.Azԥrbaycan dilinin dialektoloji lügԥti. Baki, Azԥrb. EA-nin nԥsri, 1964, s.479.
6.Azԥrbaycan dilinin izahli lügԥti. II c., Baki, Elm, 1980, s.576.
7.Azԥrbaycan dilinin Mugan qrupu sivԥlԥri. Baki, Azԥrb. EA-nin nԥsri, 1955, s.255.
8.Azԥrbaycan Sovet Ensiklopediyasi. 1 c., Baki, 1976.
9.BabaxanovN.Mesxettürklԥri kimdir?, "Kommunist" qԥzeti, 2 mart1990-ciil.
10.Bahaԥddin Ögԥl. Böyük Hun imperiyasi. Baki, "Gԥnclik", 1998, s.407.
11.BayramovH.Azԥrbaycan dili Irazeologiyasinin ԥsaslari. Baki, «MaariI», 1978, s. 176.
12.BehbudovS.M.Zԥngilan rayonu sivԥlԥrindԥ isim düzԥldԥn sԥkilçilԥr. - Azԥrbaycan dilçiliyi
mԥsԥlԥlԥri. Mԥqalԥlԥr mԥcmuԥsi. Baki, Azԥrb. EA-nin nԥsri, 1967, s.172-178.
13. Budaqova Z., Haciyev T. Azԥrbaycan dili. Baki, Elm, 1992, s.200.
14.BudaqovaZ.MüasirAzԥrbaycan ԥdԥbi dilindԥ sadԥ cümlԥ. Baki, Azԥrb. SSR EA nԥsriyati, 1967,
s.222.
15.KitabiDԥdԥ Qorqud. Azԥrnԥsr, Bԥdii ԥdԥbiyyat sö'bԥsi., Baki-1939,179s.
16.Dԥmirçizadԥ Ԥ. "Kitabi-Dԥdԥ Qorqud" dastanlarinin dili. Baki, API-ninnԥsri, 1959, s.157.
17.EyvazovaR.ԤIqanistanda türk mԥnsԥli toponimlԥr. Baki, Elm, 1995,s.244.
18.EyvazovaR.«Sak»mԥnsԥli adlar haqqinda. Filologiya mԥsԥlԥlԥri. I. Nԥzԥriyyԥ vԥ metodika. Baki,
1994,s.58-60.
19."Ԥdԥbiyyat vԥ incԥsԥnԥt" qԥzeti, 27 oktyabr 1989-cuil.
20.Ԥhmԥdov T. El-obamizin adlari. Baki, «Gԥnclik», 1984, s.124.
21.Ԥhmԥdov ToIiq. Azԥrbaycan toponimiyasinin ԥsaslari. Baki, Baki Universiteti Nԥsriyyati, 1997, s.
312.
22.Ԥlibԥyzadԥ Elmԥddin. Azԥrbaycan xalqinin mԥnԥvi mԥdԥniyyԥt tarixi (Islamaqԥdԥrki dövr), Baki,
"Gԥnclik", 1998, s.524.
23.Ԥlibԥyzadԥ E. Mesxetitürklԥri. "Elm" qԥzeti, 29 iyul 1989-cuil.
24.Ԥnsarov Ԥlipasa. Ahiska türklԥri. Baki, Azԥrbayjan Dövlԥt Nԥsriyyati, 1996, s.56.
25.Ԥsgԥrov Hüseyn. Azԥrbaycan dilindԥ zԥrgԥrlik leksikasi. Nam. dissertasiyasinin avtoreIerati, Baki,
1995,s.35.
26.ԤzizovElbrus.Azԥrbaycan dilinin tarixi dialektologiyasi. Dialekt sisteminin tԥsԥkkülü vԥ inkisaIi.
Baki, Baki Universiteti Nԥsriyyati, 1999, s.354.
27. Hacili AsiI. Qԥribԥm bu vԥtԥndԥ (Axisqa türklԥrinin etnik mԥdԥniyyԥti), Baki, "Gԥnclik", 1992, s.216.
28. Haciyev AsiI. "Gԥl, dönԥlim o yerlԥrԥ arkadas!... "Ulduz" jurnali, 1989, ʋ 7, s.69-72.
29. Haciyev T.I. Vԥliyev K.N. Azԥrbaycan dili tarixi. Baki, «MaariI», 1983, s.187.
30. Haciyev ToIiq, Ԥzizov Elbrus. Buntürklԥr kimdir? "Ulduz" jurnali, 1989, ʋ 2,s.89.
31.Hüseynzadԥ M. Müasir Azԥrbaycan dili. MorIologiya. Baki, «MaariI», 1978, s.319.
32. Xasiyev Zirԥddin. Tovuzun toponimik dünyasi. Baki, «Sabah», 1997, s.112.
33.Xeyriyyԥ Süleymanoglu Yenisoy. Tarix boyunca Slavyan -Türkdilԥlaqԥlԥri. Nam. diss., avtoreIerati,
Baki, 1996, s.31.
34.Xԥlilov Buludxan. Fellԥrin ilkin köklԥri. Baki, 1998, s.222.
35.Xԥlilov Ԥ.Ԥ. Baglayici. -MüasirAzԥrbaycan dili. Baki, Elm, 1980, s.439-446.
36. Kazimov Ismayil. Axisqa türklԥrinin dili. Baki, Elm, 1999, s.278.
37. Kazimov Q.S. Yaziçi vԥ dil. Baki, API-ninnԥsri, 1975, s.228.
38.Kitabi-Dԥdԥ Qorqud. Baki, "Yaziçi", 1988, s.265.
39. Qasimli Mԥhԥrrԥm. Bizim ellԥr yerindԥmi. Baki, Azԥrbay-canDövlԥt Nԥsriyyati, 1993, s.74.
40.Qԥhrԥmansoy Mahar. Gürcü-Azԥrbaycandilparalellԥri. Baki, «Tԥbib» nԥsriyyati, 1992, s.164.
41. Quliyev H.K. Qosma vԥ kömԥkçi adlar. -MüasirAzԥrbaycan dili. Baki, Elm, 1980, s.407-416.
42.QumilyovLev.Qԥdim türklԥr. Baki, «Gԥnclik», 1993, s.536.
43. Qurbanov Samil. Mԥhsԥti türklԥri.(Imԥqalԥ). "Vԥtԥn esqi" qԥzeti. 10 aprel 1992-ciil.
44. Qurbanov Samil. Mԥhsԥti türklԥri. (II mԥqalԥ). "Vԥtԥn esqi" qԥzeti. aprel, may 1992-ciil.
45. Qurbanov Samil. Mԥhsԥti türklԥri (tarixi-xronolojioçerk).-«Vԥtԥn esqi» qԥzeti, 3 mart 1992-ciil.
46. Lomsadze S. «Bizim tarixin ԥn agrili sԥhiIԥlԥri». «Kommunist» qԥzeti, 27 iyun 1989-cuil.
47.«Mesxettürklԥrinin dili tԥdqiq edilir», «Hԥyat» qԥzeti, 23 aprel 1991-ciil.(AzԥrinIormun mԥlumati).
48.«Mesxettürklԥrinin dili tԥdqiq edilir», «Vԥtԥn esqi» qԥzeti, 3 iyul 1992-ciil.
49.Mԥmmԥdli Nadir. Alinma terminlԥr. Baki, Elm, 1997, s.314.
50.Mԥmmԥdov Teymur. "Tarix tԥkԥri"nin izi ilԥ. "Azԥrbaycan" jurnali, 1988, N 1, s.153-154.
51.Mԥmmԥdov Yunis. Orxon-Yeniseyabidԥlԥrindԥ adlar. Baki, API-ninnԥsri, 1979, s.113.
52.Mԥmmԥdov Yunis. Orxon-Yeniseyabidԥlԥrindԥ adlar. Baki, API-ninnԥsri, 1981, s.110.
53.Mirzԥliyeva M.M. Türk dillԥri Irazeologiyasinin nԥzԥri problemlԥri. Doktorluq dissertasiyasinin
avtoreIerati, Baki, 1996, s.42.
54.Mirzԥzadԥ Hadi. Azԥrbaycan dilinin tarixi morIologiyasi. Baki, «Azԥrtԥdrisnԥsr», 1962, s.372.
55.Mirzԥzadԥ H. Azԥrbaycan dilinin tarixi qrammatikasi. Dԥrslik, islԥnilmis vԥ ԥlavԥlԥr edilmis 2-ci
nԥsri. Baki, Azԥrbaycan Dövlԥt Universitetinin nԥsri, 1990, s. 376.
56. Musayev Mehman. Oguz qrupu türk dillԥrindԥ mübtԥda budaq cümlԥsi. -Azԥrbaycan EA-nin
xԥbԥrlԥri. Ԥdԥbiyyat, dil vԥ incԥsԥnԥt seriyasi, 1985, ʋ 2, s.76-80.
57.MusayevM.M.Türkdillԥrindԥ tabeli mürԥkkԥb cümlԥ. Doktorluq dissertasiyasinin avtoreIerati, Baki,
1994,s.64.
58.Nemanzadԥ Ömԥr Faiq. Seçilmis ԥsԥrlԥri. Baki, "Yaziçi", 1983, s.150.
59.Nemanzadԥ Ömԥr Faiq. Seçilmis ԥsԥrlԥri. Baki, "Yaziçi", 1992, s.241.
60. Pasayev A. Türk mԥnsԥli ermԥni antroponimlԥri haqqinda. AOP, VII, Baki, 1999, s.8-11.
61.Rԥcԥbov ԤbülIԥz, Mԥmmԥdov Yunis. Orxon-Yeniseyabidԥlԥri. Baki, «Yaziçi», 1993, s.400.
62.Rԥhimov Mirzԥ. Azԥrbaycan dilindԥ Iel sԥkillԥrinin Iormalasmasi tarixi. Baki, Azԥrb. EA nԥsri, 1965,
s.266.
63.Rusca-Azԥrbaycanca lügԥt, III cild, R-Ԥ, Baki, Elm, 1978, s.555.
64.Rüstԥmov R. Azԥrbaycan dili dialekt vԥ sivԥlԥrindԥ Iel. Baki, Azԥrbaycan SSR Elmlԥr Akademiyasi
nԥsriyyati, 1965, s.320.
65.SeyidovM.Azԥrbaycanlilarin milli soykökü. Baki, Elm, 1985, s.289.
66. Sirԥliyev M.S. Azԥrbaycan dialektologiyasinin ԥsaslari. Baki, Azԥrb. EA-nin nԥsri, 1968, s.306.
67. Sükürlü Ԥlisa. Qԥdim türk abidԥlԥrinin dili. Baki, 'MaariI¨, 1993, s.336.
68.Tԥqvim: Ahiska türklԥrinin sürgün yili. 55. (1944-1999).
69.TütünnikovVadim.Mesxetiyatürklԥri kimlԥrdir? «Dialoq» jurnali, ʋ1, 1989, s.14-15.
70."Vԥtԥn esqi" qԥzeti, (Axisqa türklԥrinin dilindԥ), 1991, 1992.
71. Vorosil Q. QaIqaz Albaniyasi. Baki, "Öyrԥtmԥn" nԥsriyya-ti, 1993, s.104.
72. YusiIov M. Oguz qrupu türk dillԥrinin müqayisԥli Ionetikasi. Baki, Elm, 1984, s.152.
73.ZeynalovFԥrhad. Türkologiyanin ԥsaslari. Baki, "MaariI", 1981, s.347.
74.ZeynalovF.R.Türkdillԥrinin müqayisԥli qrammatikasi. Adlar. Baki, ADU nԥsriyyati, 1974, s.142.
75.ZeynalovF.R.Türkdillԥrinin müqayisԥli qrammatikasi, Fellԥr. Baki, ADU nԥsriyyati, 1975, s.132.
RUS DILINDԤ
76. Ⱥɣɞɚɪɨɜ Ƚ. əɡɵɤ ɨɪɯɨɧɫɤɢɯ ɩɚɦɹɬɧɢɤɨɜ ɞɪɟɜɧɟɬɸɪɤɫɤɨɣ ɩɢɫɶɦɟɧɧɨɫɬɢ ȼɕɕɕ ɜɟɤɚ. – Ⱥɥɦɚ-
Ⱥɬɚ, 1971, 121 ɫ.
77. Ⱥɤɛɚɟɜ ɒ.ɏ. ɋɪɚɜɧɢɬɟɥɶɧɨ-ɢɫɬɨɪɢɱɟɫɤɢɣ ɦɟɬɨɞ ɜ ɬɸɪɤɨɥɨɝɢɢ ɢ ɝɟɧɟɡɢɫɟ ɛɚɥɤɚɪɫɤɨɝɨ ɰɨɤɚɧɶɹ.
– 'ɋɌ¨, 1971, ʋ 2, ɫ. 98-104.
78. Ⱥɥɢɟɜ Ɏ. Ɉɱɟɪɤɢ ɩɨ ɥɟɤɫɢɤɟ ɬɭɪɨɤ Ʉɚɡɚɯɵɫɬɚɧɚ. Ⱥɥɦɚ-Ⱥɬɚ, 1978, 98 ɫ.
79. Ⱥɥɢɟɜ ɏ. Ɍɸɪɤɫɤɢɟ ɩɨ ɩɪɨɢɫɯɨɴɞɟɧɢɸ ɷɬɧɨɨɪɨɧɢɦɵ ɸɝɨ-ɜɨɫɬɨɱɧɵɯ ɪɚɣɨɧɨɜ Ƚɪɭɡɢɢ. Ȼɚɤɭ,
ȺɄȾ, 1992, 29 ɫ.
80. Ⱥɥɢɹɪɨɜ ɋ.ɋ. Ɉɛ ɷɬɧɨɝɟɧɟɡɟ Ⱥɡɟɪɛɚɣɞɴɚɧɫɤɨɝɨ ɧɚɪɨɞɚ. - Ʉ ɩɪɨɛɥɟɦɟ ɷɬɧɨɝɟɧɟɡɚ
Ⱥɡɟɪɛɚɣɞɴɚɧɫɤɨɝɨ ɧɚɪɨɞɚ. Ȼɚɤɭ, "ɗɥɦ", 1984, ɫ. 3-44.
81. Ⱥɪɢɫɬɨɜɚ Ɍ.Ɏ. ɂɡ ɢɫɬɨɪɢɢ ɜɨɡɧɢɤɧɨɜɟɧɢɹ ɫɨɜɪɟɦɟɧɧɵɯ ɤɭɪɞɫɤɢɯ ɫɟɥɟɧɢɣ ɜ Ɂɚɤɚɮɤɚɡɶɟ. –
'ɋɨɜɟɬɫɤɚɹ ɷɧɰɢɤɥɨɩɟɞɢɹ¨, Ɇɨɫɤɜɚ, 1962, ʋ2, ɫ. 20-23.
82. Ⱥɫɚɦɭɬɞɢɧɨɜɚ Ɇ. ɇɚɡɜɚɧɢɹ ɨɞɟɴɞɵ ɢ ɟɺ ɱɚɫɬɟɣ ɜ ɭɡɛɟɤɫɤɨɦ ɹɡɵɤɟ. Ɍɚɲɤɟɧɬ, ȺɄȾ, 1969, 20 ɫ.
83. Ⱥɯɢɧɴɚɧɨɜ ɋ.Ɇ. Ʉɵɩɱɚɤɢ ɜ ɢɫɬɨɪɢɢ ɫɪɟɞɧɟɜɟɤɨɜɨɝɨ Ʉɚɡɚɯɫɬɚɧɚ. – Ⱥɥɦɚ-Ⱥɬɚ, 1989, 192 ɫ.
84. ȼɟɤɢɥɨɜ Ⱥ.ɉ. Ɍɭɪɟɰɤɚɹ ɞɢɚɥɟɤɬɨɥɨɝɢɹ. ɑɚɫɬɶ 1, ɂɡɞ-ɜɨ Ʌɟɧɢɧɝɪɚɞɫɤɨɝɨ ɍɧɢɜɟɪɫɢɬɟɬɚ, 1973,
113 ɫ.
85. Ȼɚɫɤɚɤɨɜ ɇ.Ⱥ. Ɍɸɪɤɫɤɢɟ ɹɡɵɤɢ. Ɇ., ɂɡɞ-ɜɨ «ȼɨɫɬɨɱɧɚɹ ɥɢɬɟɪɚɬɭɪɚ». 1960, 242 ɫ.
86. Ȼɚɫɤɚɤɨɜ ɇ.Ⱥ. ȼɜɟɞɟɧɢɟ ɜ ɢɡɭɱɟɧɢɟ ɬɸɪɤɫɤɢɯ ɹɡɵɤɨɜ. Ɇ., «ȼɵɫɲɚɹ ɲɤɨɥɚ», 1969, 383 ɫ.
87. Ȼɚɫɤɚɤɨɜ ɇ.Ⱥ. ɂɫɬɨɪɢɤɨ-ɬɢɩɨɥɨɝɢɱɟɫɤɚɹ ɯɚɪɚɤɬɟɪɢɫɬɢɤɚ ɢ ɫɬɪɭɤɬɭɪɚ ɬɸɪɤɫɤɢɯ ɹɡɵɤɨɜ. Ɇ.,
1975, 274 ɫ.
88. Ȼɚɫɤɚɤɨɜ Ⱥ.ɇ. Ɍɢɩɵ ɨɞɧɨɫɨɫɬɚɜɧɵɯ ɩɪɟɞɥɨɴɟɧɢɣ ɜ ɫɨɜɪɟɦɟɧɧɨɦ ɥɢɬɟɪɚɬɭɪɧɨɦ ɬɭɪɟɰɤɨɦ
ɹɡɵɤɟ. - Ɉɞɧɨɫɨɫɬɚɜɧɵɟ ɩɪɟɞɥɨɴɟɧɢɹ ɜ ɜɨɫɬɨɱɧɵɯ ɹɡɵɤɚɯ. Ɇ., ɂɡɞ-ɜɨ "ɇɚɭɤɚ", 1976, ɫ. 6-24.
89. Ȼɚɫɤɚɤɨɜ Ⱥ.ɇ. ɉɪɟɞɥɨɴɟɧɢɹ ɜ ɫɨɜɪɟɦɟɧɧɨɦ ɬɭɪɟɰɤɟɦ ɹɡɵɤɟ, Ɇ., ɂɡɞ-ɜɨ "ɇɚɭɤɚ", 1984, 200 ɫ.
90. Ȼɚɫɤɚɤɨɜ ɇ.Ⱥ. Ɍɸɪɤɫɤɚɹ ɥɟɤɫɢɤɚ ɜ 'ɋɥɨɜɟ ɨ ɩɨɥɤɭ ɂɝɨɪɨɜɟ¨, Ɇɨɫɤɜɚ, 'ɇɚɭɤɚ¨, 1985, 207 ɫ.
91. Ȼɚɪɬɨɥɶɞ ȼ.ȼ. ɋɨɱɢɧɟɧɢɹ. Ɍɨɦ 2, ɱɚɫɬɶ 1, Ɇɨɫɤɜɚ, 'ɇɚɭɤɚ¨, 1963, 266 ɫ.
92. Ȼɭɝɚɣ ɇ.Ɏ., Ƚɨɧɨɜ Ⱥ.Ɇ. Ʉɚɜɤɚɡ: ɇɚɪɨɞɵ ɜ ɷɲɟɥɨɧɚɯ (20-60-ɟ ɝɨɞɵ), Ɇɨɫɤɜɚ, «ɂɧɫɚɧ», 1998,
368 ɫ.
93. Ȼɭɞɚɝɨɜ Ȼ.Ⱥ., Ƚɟɣɛɭɥɥɚɟɜ Ƚ.Ⱥ. Ɍɨɥɤɨɜɵɣ ɫɥɨɜɚɪɶ ɚɡɟɪɛɚɣɞɴɚɧɫɤɢɯ ɧɚɫɟɥɟɧɧɵɯ ɩɭɧɤɬɨɜ
Ⱥɪɦɟɧɢɢ. Ȼɚɤɭ, 1998, 312ɫ.
94. Ȼɭɞɚɝɨɜ Ʌ. Ɂ. ɋɪɚɜɧɢɬɟɥɶɧɵɣ ɫɥɨɜɚɪɶ ɬɭɪɟɰɤɨ-ɬɚɬɚɪɫɤɢɯ ɧɚɪɟɱɢɣ. Ɍ. ɕ, ɋɉɛ., 1869, 1150 ɫ.
95. Ȼɭɞɚɝɨɜ Ʌ. Ɂ. ɋɪɚɜɧɢɬɟɥɶɧɵɣ ɫɥɨɜɚɪɶ ɬɭɪɟɰɤɨ-ɬɚɬɚɪɫɤɢ ɧɚɪɟɱɢɣ Ɍ. ɕ, ȼ 2-ɯ ɬɨɦɚɯ, 1960, 819 ɫ.
96. ȼɟɤɢɥɨɜ Ⱥ.ɉ. Ɍɭɪɟɰɤɚɹ ɞɢɚɥɟɤɬɨɥɨɝɢɹ. ɑɚɫɬɶ 1, ɂɡɞ-ɜɨ Ʌɟɧɢɧɝɪɚɞɫɤɨɝɨ ɍɧɢɜɟɪɫɢɬɟɬɚ, 1973,
113 ɫ.
97. ȼɨɩɪɨɫɵ ɢɫɬɨɪɢɱɟɫɤɨɝɨ ɪɚɡɜɢɬɢɹ ɥɟɤɫɢɤɢ ɬɸɪɤɫɤɢɯ ɹɡɵɤɨɜ. Ɇ., ɂɡɞ-ɜɨ "ȼɨɫɬɨɱɧɨɣ
ɥɢɬɟɪɚɬɭɪɵ", 1960, 27 ɫ.
98. Ƚɚɝɚɭɡɫɤɨɝɨ-ɪɭɫɫɤɨ-ɦɨɥɞɚɜɫɤɢɣ ɫɥɨɜɚɪɶ. Ɇ., ɂɡɞ-ɜɨ "ɋɨɜɟɬɫɤɚɹ ɷɧɰɢɤɥɨɩɟɞɢɹ", 1973, 664 ɫ.
99. Ƚɚɞɴɢɟɜ Ɍ.ɂ. Ⱦɴɟɛɪɚɢɥɶɫɤɢɣ ɝɨɜɨɪ ɚɡɟɪɛɚɣɞɴɚɧɫɤɨɝɨ ɹɡɵɤɚ. Ȼɚɤɭ, ȺɄȾ, 1962, 17 ɫ.
100. Ƚɚɞɥɨ Ⱥ.ȼ. ɗɬɧɢɱɟɫɤɚɹ ɢɫɬɨɪɢɹ ɋɟɜɟɪɧɨɝɨ Ʉɚɜɤɚɡɚ (ȼ-ɏ ɜɜ.). Ʌ., ɂɡɞ-ɜɨ ɅȽɍ, 1979, 216 ɫ.
101. Ƚɟɣɛɭɥɥɚɟɜ Ƚ.Ⱥ. Ɍɨɩɨɧɢɦɢɹ Ⱥɡɟɪɛɚɣɞɴɚɧɚ (ɂɫɬɨɪɢɤɨ-ɷɬɧɨɝɪɚɮɢɱɟɫɤɢɟ ɢɫɫɥɟɞɨɜɚɧɢɹ). Ȼɚɤɭ,
'ɗɥɦ¨, 1986, 192 ɫ.
102. Ƚɟɣɛɭɥɥɚɟɜ Ƚ.Ⱥ. Ʉ ɷɬɧɨɝɟɧɟɡɭ ɚɡɟɪɛɚɣɞɴɚɧɰɟɜ. Ȼɚɤɭ, 'ɗɥɦ¨, 1991, 549 ɫ.
103. Ƚɨɪɝɢɞɴɚɧɢɞɡɟ ɉ. ɂɫɬɨɪɢɹ Ƚɪɭɡɢɢ. ɉɟɪɟɜɨɞ Ɋ.Ʉ.Ʉɢɤɧɚɞɡɟ ɢ ȼ.ɋ.ɉɭɬɭɪɢɞɡɟ. Ɍɛɢɥɢɫɢ, 1990,
363 ɫ.
104. Ƚɭɡɟɜ ȼ.Ƚ. ɋɬɚɪɨɨɫɦɚɧɫɤɢɣ ɹɡɵɤ. Ɇ., ɇɚɭɤɚ, 1979, 95 ɫ.
105. Ƚɭɤɚɫɹɧ ȼ.Ʌ. Ɉɛ Ⱥɡɟɪɛɚɣɞɴɚɧɫɤɨ-ɝɪɭɡɢɧɫɤɢɯ ɹɡɵɤɨɜɵɯ ɤɨɧɬɚɤɬɚɯ. "ɋɌ", 1980, ɇ 4, ɫ. 20-33.
106. Ƚɭɦɢɥɟɜ Ʌ.ɇ. Ⱦɪɟɜɧɢɟ ɬɸɪɤɢ. Ɇ., «ɇɚɭɤɚ», 1967, 500 ɫ.
107. Ⱦɴɚɜɚɯɲɢɜɢɥɢ ɂ.Ⱥ. ɗɤɨɧɨɦɢɱɟɫɤɚɹ ɢɫɬɨɪɢɹ Ƚɪɭɡɢɢ. Ɍ. ɕ, Ɍɛɢɥɢɫɢ, 1930, 250 ɫ.
108. Ⱦɴɚɥɢɥɨɜ ɋɚɛɢɪɞɴɚɧ. Ɉɫɨɛɟɧɧɨɫɬɢ ɫɤɥɨɧɟɧɢɹ ɢɦɟɧ ɫɭɳɟɫɬɜɢɬɟɥɶɧɵɯ ɜ ɦɟɫɯɟɬɫɤɨɦ ɞɢɚɥɟɤɬɟ
ɬɭɪɟɰɤɨɝɨ ɹɡɵɤɚ. – ɂɡɜ. Ⱥɇ Ƚɪɭɡ ɋɋɊ, ɫɟɪ. ɂɧɫɬ. ɹɡ. ɢ ɥɢɬ-ɪɵ, 1982, ʋ 1 ɫ.122-128.
109. Ⱦɴɚɧɝɢɞɡɟ ȼ.Ɍ. Ⱦɦɚɧɫɤɢɣ ɝɨɜɨɪ ɤɚɡɚɯɫɤɨɝɨ ɞɢɚɥɟɤɬɚ ɚɡɟɪɛɚɣɞɴɚɧɫɤɨɝɨ ɹɡɵɤɚ. Ȼɚɤɭ, ɂɡɞ-ɜɨ
Ⱥɤɚɞɟɦɢɢ ɇɚɭɤ Ⱥɡ. ɋɋɊ, 1965, 154 ɫ.
110. Ⱦɴɚɧɝɢɞɡɟ ȼ.Ɍ. Ɋɚɡɥɢɱɧɵɟ ɪɟɮɥɟɤɫɵ ɫɚɝɵɪɧɭɧɚ ɜ ɬɭɪɟɰɤɨɦ ɢ ɚɡɟɪɛɚɣɞɴɚɧɫɤɨɦ ɹɡɵɤɚɯ. ɌɌȽɍ,
ʋ 116, ȼ ɫɟɪɢɹ, ȼɨɫɬɨɤɨɜɟɞɟɧɢɹ, Ɍɛɢɥɢɫɢ, 1965, ɫ. 265.
111. Ⱦɴɚɮɚɪɨɜ ɘ. Ƚɭɧɧɵ ɢ Ⱥɡɟɪɛɚɣɞɴɚɧ. Ȼɚɤɭ, «ɗɥɦ», 1985, 124 ɫ.
112. Ⱦɴɢɤɢɹ ɋ.ɋ. Ʉ ɧɚɡɜɚɧɢɸ ɦɟɫɹɰɟɜ ɜ ɦɟɫɯɟɬɫɤɨɦ ɞɢɚɥɟɤɬɟ ɬɭɪɟɰɤɨɝɨ ɹɡɵɤɚ. – «ȼɨɩɪɨɫɵ
ɬɸɪɤɨɥɨɝɢɢ», Ȼɚɤɭ, 1971, ɫ. 116-122.
113. Ⱦɴɢɤɢɹ ɋ.ɋ. Ʉ ɨɛɪɚɡɨɜɚɧɢɸ ɩɨɜɟɥɢɬɟɥɶɧɨɝɨ ɧɚɤɥɨɧɟɧɢɹ ɜ ɬɭɪɟɰɤɢɯ ɞɢɚɥɟɤɬɚɯ ȼɨɫɬɨɱɧɨɣ
Ⱥɧɚɬɨɥɢɢ. ɋɨɨɛɳɟɧɢɹ Ⱥɇ ȽɋɋɊ, ɬ. ȼ, ʋ 2, Ɍɛɢɥɢɫɢ, 1944, ɫ. 831-839. (ɧɚ ɝɪɭɡ. ɹɡɵɤɟ, ɪɟɡɸɦɟ ɧɚ
ɪɭɫɫɤɨɦ ɹɡɵɤɟ).
114. Ⱦɴɢɤɢɹ ɋ.ɋ. Ʉ ɩɪɨɢɫɯɨɴɞɟɧɢɸ ɫɥɨɜɚ 'Ʌɚɡɭɬ¨. – ɋɨɨɛɳɟɧɢɹ Ⱥɇ Ƚɪɭɡ. ɋɋɊ. Ɍ. 4, Ɍɛɢɥɢɫɢ,
1944, ɫ. 227-235.
115. Ⱦɴɢɤɢɹ ɋ.ɋ. Ɉɛ ɨɞɧɨɦ ɦɨɪɮɨɥɨɝɢɱɟɫɤɨɦ ɹɜɥɟɧɢɢ ɜ ɚɯɚɥɰɢɯɫɤɨɦ ɧɚɪɟɱɢɢ ɚɧɚɬɨɥɢɣɫɤɨɝɨ
ɹɡɵɤɚ. ɌȽɍ, ɬ. ȼɕ, Ɍɛɢɥɢɫɢ, 1937, ɫ. 115-122.
116. Ⱦɴɢɤɢɹ ɋ. Ɍɭɪɟɰɤɚɹ ɯɪɟɫɬɨɦɚɬɢɹ. ȼɵɩɭɫɤ ɕ, Ɍɛɢɥɢɫɢ, ɂɡɞɚɬɟɥɶɫɬɜɨ "Ƚɚɧɚɬɥɟɛɚ", 1965, 176 ɫ.
117. Ⱦɴɭɚɧɲɟɪɢɚɧɢ Ⱦɴɭɚɧɲɟɪ. ɔɢɡɧɶ ȼɚɯɬɚɧɝɚ Ƚɨɪɝɚɫɚɥɚ. ɉɟɪɟɜɨɞ ɐɭɥɚɹ Ƚ.ȼ. – Ɍɛɢɥɢɫɢ, 1986,
ɩɪɢɦ. 39.
118. Ⱦɦɢɬɪɢɟɜ ɇ.Ʉ. Ƚɪɚɦɦɚɬɢɤɚ ɛɚɲɤɢɪɫɤɨɝɨ ɹɡɵɤɚ. Ɇ., Ʌ., «ɇɚɭɤɚ», 1948, 276 ɫ.
119. Ⱦɦɢɬɪɢɟɜ ɇ.Ʉ. ɋɬɪɨɣ ɬɸɪɤɫɤɢɯ ɹɡɵɤɨɜ. Ɇ., ɂɡɞ-ɜɨ "ȼɨɫɬɨɱɧɨɣ ɥɢɬɟɪɚɬɭɪɵ", 1962, 607 ɫ.
120. Ⱦɪɟɜɧɟɬɸɪɤɫɤɢɣ ɫɥɨɜɚɪɶ. Ʌ., «ɇɚɭɤɚ», 1969, 672 ɫ.
121. ȿɪɟɦɟɟɜ Ⱦ.ȿ. ɗɬɧɨɝɟɧɟɡ ɬɭɪɨɤ. Ɇ., 1971, 107 ɫ.
122. ɂɡɡɚɬɨɜ Ɇ. Ʌɢɲɟɧɧɵɟ ɪɨɞɢɧɵ. «ȼɹɬɹɧ ɟɲɝɢ» ɝɹɡɟɬɢ, 2 ɚɜɝɭɫɬ 1992-ɠɢ ɢɥ.
123. ɂɫɬɨɪɢɹ Ɍɭɪɤɦɟɧɫɤɨɣ ɋɋɊ. Ɍ. ɕ, ɤɧ. ɕ, Ⱥɲɯɚɛɚɞ, 1957, 270 ɫ.
124. ɂɫɬɨɱɧɢɤɢ Ƚɪɭɡɢɧɫɤɢɯ ɥɟɬɨɩɢɫɟɣ. Ɍɪɢ ɯɪɨɧɢɤɢ. ɉɟɪɟɜɨɞ Ɍɚɤɚɣɲɜɢɥɢ ȿ.ɋ. – «ɋɛɨɪɧɢɤ
ɦɚɬɟɪɢɚɥɨɜ ɞɥɹ ɨɥɩɢɫɚɧɢɹ ɥɟɬɨɩɢɫɟɣ ɢ ɩɥɟɦɟɧ Ʉɚɜɤɚɡɚ». – ɜɵɩ. ɏɏȼɕɕɕ, Ɍɢɮɥɢɫɶ, 1900, ɫ. 1-5.
125. Ʉɚɥɹɤɢɧɚ Ɍ.Ƚ. ɉɨɪɹɞɨɤ ɫɥɨɜ ɜ ɩɪɨɫɬɨɦ ɩɪɟɞɥɨɴɟɧɢɢ ɝɚɝɚɭɡɫɤɨɝɨ ɹɡɵɤɚ. Ɇ., 1955, 186 ɫ.
126. Ʉɚɪɚɢɦɫɤɨ-ɪɭɫɫɤɨ-ɩɨɥɶɫɤɢɣ ɫɥɨɜɚɪɶ. Ɇ., «Ɋɭɫ. ɹɡ.», 1974, 688 ɫ.
127. Ʉɚɪɚɤɚɥɩɚɤɫɤɨ-ɪɭɫɫɤɢɣ ɫɥɨɜɚɪɶ. Ɇ., Ƚɂɋ, 1958, 892 ɫ.
128. Ʉɚɪɬɥɢɫ ɐɯɨɜɪɟɛɚ. ɬ. 1. Ɍɛɢɥɢɫɢ, 1955. (ɧɚ ɝɪɭɡ. ɹɡɵɤɟ), 85 ɫ.
129. Ʉɚɪɰɟɜ ɘ.ɋ. Ɂɚɦɟɬɤɢ ɨ ɤɭɪɞɚɯ. – Ɍɢɮɥɢɫ, 1896, 73 ɫ.
130. Ʉɥɢɦɨɜ Ƚ.ə. ɗɬɢɦɨɥɨɝɢɱɟɫɤɢɣ ɫɥɨɜɚɪɶ ɤɚɪɬɜɟɥɶɫɤɢɯ ɹɡɵɤɨɜ. Ɇ., ɂɡɞ-ɜɨ Ⱥɤɚɞɟɦɢɢ ɧɚɭɤ
ɋɋɋɊ, 1964, 304 ɫ.
131. Ʉɨɛɡɟɜ ȼ.ɉ. ɇɟɩɨɥɶɧɵɟ ɩɪɟɞɥɨɴɟɧɢɹ ɩɪɢɫɨɟɞɢɧɢɬɟɥɶɧɨɝɨ ɬɢɩɚ ɜ ɫɨɜɪɟɦɟɧɧɨɦ ɪɭɫɫɤɨɦ
ɥɢɬɟɪɚɬɭɪɧɨɦ ɹɡɵɤɟ. Ʌɟɧɢɧɝɪɚɞ, ȺɄȾ, 1966, 19 ɫ.
132. Ʉɨɛɵɱɟɜ ȼ.ɉ. ɇɟɤɨɬɨɪɵɟ ɜɨɩɪɨɫɵ ɷɬɧɨɝɟɧɟɡɚ ɢ ɪɚɧɧɟɣ ɷɬɧɢɱɟɫɤɨɣ ɢɫɬɨɪɢɢ ɧɚɪɨɞɨɜ Ʉɚɜɤɚɡɚ:
ɮɢɧɧɨ-ɭɝɪɵ ɧɚ Ʉɚɜɤɚɡɟ. – 'Ʉɚɜɤɚɡɫɤɢɣ ɷɬɧɨɝɪɚɮɢɱɟɫɤɢɣ ɫɛɨɪɧɢɤ¨, Ɇ., 1989, ɜɵɩ. ɕɏ, ɫ. 10-18.
133. Ʉɨɧɨɧɨɜ Ⱥ.ɇ. Ƚɪɚɦɦɚɬɢɤɚ ɫɨɜɪɟɦɟɧɧɨɝɨ ɬɭɪɟɰɤɨɝɨ ɥɢɬɟɪɚɬɭɪɧɨɝɨ ɹɡɵɤɚ. Ɇ., Ʌ., ɂɡɞ-ɜɨ
Ⱥɤɚɞɟɦɢɢ ɧɚɭɤ ɋɋɋɊ, 1956, 569 ɫ.
134. Ʉɭɞɢɦɨɜɚ ȼ.ɇ. ɋɬɪɭɤɬɭɪɧɨ-ɫɟɦɚɧɬɢɱɟɫɤɚɹ ɫɨɨɬɧɨɫɢɬɟɥɶɧɨɫɬɶ ɩɨɥɶɧɵɯ ɢ ɧɟɩɨɥɶɧɵɯ
ɩɪɟɞɥɨɴɟɧɢɹ ɜ ɫɨɜɪɟɦɟɧɧɨɦ ɪɭɫɫɤɨɦ ɹɡɵɤɟ. Ʉɢɟɜ, ȺɄȾ, 1980, 21 ɫ.
135. Ʌɟɬɨɩɢɫɶ Ʉɚɪɬɥɢ. ɉɟɪɟɜɨɞ ɐɭɥɚɹ Ƚ.ȼ. – Ɍɛɢɥɢɫɢ, 1982, 126 ɫ.
136. Ɇɚɪɪ ɇ.ə., Ɇɚɪɪ ɘ.ɇ. Ɂɚɦɟɬɤɢ ɨ ɬɭɪɟɰɤɨɦ ɹɡɵɤɟ ɨɤɪɟɫɬɧɨɫɬɟɣ Ⱥɛɚɫɬɭɦɚɧɢ. Ɇ.-Ʌ., ɂɡɞ-ɜɨ.
Ⱥɤɚɞɟɦɢɢ ɇɚɭɤ ɋɋɋɊ, 1937, ɫ. 27-31.
137. Ɇɚɪɪ ɇ.ə. Ƚɪɚɦɦɚɬɢɤɚ ɱɨɦɫɤɨɝɨ (ɥɚɡɫɤɨɝɨ) ɹɡɵɤɚ, Ɍɢɮɥɢɫ, 1910, 240 ɫ.
138. Ɇɚɦɟɞɨɜ ɏ. ɇɚɫɟɥɟɧɧɵɟ ɩɭɧɤɬɵ ɜ 'Ⱦɚɮɬɚɪɢ-ɦɭɮɚɫɫɚɥɢ-ɚɹɥɹɬɢ-Ɍɢɮɥɢɫ¨. – «Ⱥɡɹɪɛɚɣɠɚɧ
ɮɢɥɨɥɨɷɢɣɚɫɵ ɦɹɫɹɥɹɥɹɪɢ», Ȼɚɤɭ, 1984, ɜɵɩɭɫɤ 2, ɫ. 156-163.
139. Ɇɚɦɛɟɬɨɜ Ƚ.ɏ. Ɇɚɬɟɪɢɚɥɶɧɚɹ ɤɭɥɶɬɭɪɚ ɫɟɥɶɫɤɨɝɨ ɧɚɫɟɥɟɧɢɹ Ʉɚɛɚɪɞɢɧɨ-Ȼɚɥɤɚɪɢɢ (ɜɬɨɪɚɹ
ɩɨɥɨɜɢɧɚ ɏɕɏ-60-ɟ ɝɨɞɵ ɏɏ ɜɟɤɚ), ɇɚɥɶɱɢɤ,1971, 259 ɫ.
140. Ɇɚɪɪ ɇ.ə. Ɍɨɥɤɨɜɚɧɢɟ ɉɟɫɧɢ ɉɟɫɧɟɣ. ɋɉɛ. 1901, ɫ. 1-12.
141. Ɇɚɥɨɜ ɋ.ȿ. ɉɚɦɹɬɧɢɤɢ ɞɪɟɜɧɟɬɸɪɤɫɤɨɣ ɩɢɫɶɦɟɧɧɨɫɬɢ Ɇɨɧɝɨɥɢɢ ɢ Ʉɢɪɝɢɡɢɢ. Ɇ., Ʌ., ɂɡɞ-ɜɨ
Ⱥɤɚɞɟɦɢɢ ɧɚɭɤ ɋɋɋɊ, 1951, 108 ɫ.
142. Ɇɚɯɦɭɬɨɜɚ Ʌ.ɉ. Ɉɩɵɬ ɢɫɫɥɟɞɨɜɚɧɢɹ ɬɸɪɤɫɤɢɯ ɞɢɚɥɟɤɬɨɜ: Ɇɢɲɚɪɫɤɢɣ ɞɢɚɥɟɤɬ ɬɚɬɚɪɫɤɨɝɨ
ɹɡɵɤɚ. Ɇɨɫɤɜɚ, 'ɓɚɭɤɚ¨ 1978, 272 ɫ.
143. Ɇɟɥɢɤɲɜɢɥɢ Ƚ.Ⱥ. Ʉ ɢɫɬɨɪɢɢ ɞɪɟɜɧɟɣ Ƚɪɭɡɢɢ. – Ɍɛɢɥɢɫɢ, ɂɡɞ-ɜɨ Ⱥɤɚɞ. ɇɚɭɤ Ƚɪɭɡ. ɋɋɊ, 1959,
507 ɫ.
144. Ɇɟɧɝɚɥɢɜɚ Ƚ. ɋɚɤɚɪɫɤɢɣ ɞɢɚɥɟɤɬ ɬɭɪɤɦɟɧɫɤɨɝɨ ɹɡɵɤɚ. Ⱥɲɯɚɛɚɞ, ȺɄȾ, 1964, 21 ɫ.
145. Ɇɟɪɩɟɪɬ ɇ.ə. Ⱥɜɚɪɵ ɜ ȼɨɫɬɨɱɧɨɣ ȿɜɪɨɩɟ. - Ɉɱɟɪɤɢ ɢɫɬɨɪɢɢ ɋɋɋɊ. Ɇ., ɂɡɞ-ɜɨ Ⱥɤɚɞɟɦɢɢ ɧɚɭɤ
ɋɋɋɊ, 1958, ɫ. 569-586.
146. Ɇɨɢɫɟɣ ɏɨɪɟɧɫɤɢɣ. ɂɫɬɨɪɢɹ Ⱥɪɦɟɧɢɢ. ɉɟɪ. ɇ.Ɉ.ɗɦɢɧɚ. Ɇ., 1993, 342 ɫ.
147. Ɇɪɨɜɟɥɢ Ʌɟɨɧɬɢ. ɔɢɡɧɶ ɤɚɪɬɥɢɣɫɤɢɯ ɰɚɪɟɣ. ɉɟɪ. Ƚ.ȼ.ɐɭɥɚɹ. Ɇ., 1979, 132 ɫ.
148. Ɇɭɫɚɟɜ Ʉ.Ɇ. Ʌɟɤɫɢɤɟ ɬɸɪɤɫɤɢɯ ɹɡɵɤɨɜ ɜ ɫɪɚɜɧɢɬɟɥɶɧɨɦ ɨɫɜɟɳɟɧɢɢ, Ɇ., "ɇɚɭɤɚ", 1975, 358 ɫ.
149. Ɇɚɥɨɜ ɋ.ȿ. ɉɚɦɹɬɧɢɤɢ ɞɪɟɜɧɟɬɸɪɤɫɤɨɣ ɩɢɫɶɦɟɧɧɨɫɬɢ Ɇɨɧɝɨɥɢɢ ɢ Ʉɢɪɝɢɡɢɢ. Ɇ., Ʌ., ɂɡɞ-ɜɨ
Ⱥɤɚɞɟɦɢɢ ɇɚɭɤ ɋɋɋɊ 1959, 111 ɫ.
150. ɇɚɪɨɞɵ Ʉɚɜɤɚɡɚ. "ɗɬɧɨɝɪɚɮɢɱɟɫɤɢɟ ɨɱɟɪɤɢ". Ɍ. ɕɕ. Ɇ., 1962, 263 ɫ.
151. ɇɢɤɨɧɨɜ ȼ.Ⱥ. ȼɜɟɞɟɧɢɟ ɜ ɬɨɩɨɧɢɦɢɤɭ. Ɇ., "ɇɚɭɤɚ", 1965, 179 ɫ.
152. ɇɢɤɨɧɨɜ ȼ.Ⱥ. Ʌɢɱɧɵɟ ɢɦɟɧɚ ɫɨɜɪɟɦɟɧɧɵɯ ɭɣɝɭɪɨɜ. - Ɍɸɪɤɫɤɚɹ ɨɧɨɦɚɫɬɢɤɚ. Ʉɚɡɚɯɡɫɤɨɣ ɋɋɊ,
Ⱥɥɦɚ-Ⱥɬɚ, ɂɡɞ-ɜɨ "ɇɚɭɤɚ", 1984, ɫ. 192-203.
153. Ɉɫɢɩɨɜ Ⱥ.Ƚ. Ɉɫɧɨɜɧɵɟ ɧɚɩɪɜɥɟɧɢɹ ɢɡɦɟɧɟɧɢɣ ɜ ɫɚɦɨɫɨɡɧɚɧɢɢ ɢ ɤɭɥɶɬɭɪɵ ɚɯɚɥɰɢɯɫɤɢɯ
(ɦɟɫɯɟɬɢɧɫɤɢɯ) ɬɭɪɨɤ (20-ɟ ɝɝ. ɏɕɏ, 90-ɟ ɝɝ. ɏɏ ɜ.). Ɇɨɫɤɜɚ, ȺɄȾ, 1993, 23 ɫ.
154. Ɉɬɚɪɨɜ ɂ.Ɇ. Ʉ ɷɬɢɦɨɥɨɝɢɢ ɧɟɤɨɬɨɪɵɯ ɧɚɡɜɚɧɢɹ ɩɢɳɢ ɜ Ʉɚɪɚɱɚɟɜɨ-Ȼɚɥɤɚɪɫɤɨɦ ɹɡɵɤɟ.-
ɉɪɨɛɥɟɦɵ ɷɬɢɦɨɥɨɝɢɢ ɬɸɪɤɫɤɢɯ ɹɡɵɤɨɜ. - Ⱥɥɦɚ-Ⱥɬɚ, "ɕɥɵɦ", 1990, ɫ. 127-133.
155. Ɉɬɚɪɨɜ ɂ.Ɇ. ɉɪɨɮɟɫɫɢɨɧɚɥɶɧɚɹ ɥɟɤɫɢɤɚ ɤɚɪɚɱɚɟɜɨ-ɛɚɥɤɚɪɫɤɨɝɨ ɹɡɵɤɚ. Ʉɧɢɴɧɨɟ ɢɡɞɚɬɟɥɶɫɬɜɨ
«ɗɥɶɛɪɭɫ», ɇɚɥɶɱɢɤ, 1978, 108 ɫ.
156. ɉɚɝɢɪɨɜ Ⱦ.Ⱦ. Ⱥɥɮɚɜɢɬɧɵɣ ɭɤɚɡɚɬɟɥɶ ɤ ɩɹɬɢɜɟɪɫɬɧɨɣ ɤɚɪɬɟ Ʉɚɜɤɚɡɫɤɨɝɨ ɤɪɚɹ. ɂɡɞɚɧɢɹ
Ʉɚɜɤɚɡɫɤɨɝɨ ȼɨɟɧɧɨ-Ɍɨɩɨɝɪɚɮɢɱɟɫɤɨɝɨ Ɉɬɞɟɥɚ. Ɍɢɮɥɢɫ, 1913, 64 ɫ.
157. ɉɟɤɚɪɫɤɢɣ ɗ.Ʉ. ɋɥɨɜɚɪɶ ɹɤɭɬɫɤɨɝɨ ɹɡɵɤɚ. Ɍ. ɕɕɕ, Ɇ., 1959, ɫ. 2509-3858.
158. ɉɟɪɫɢɞɫɤɨ-ɪɭɫɫɤɢɣ ɫɥɨɜɚɪɶ. Ɍ. ɕ-ɕɕ, Ɇ., ɂɡɞ-ɜɨ «ɋɨɜɟɬɫɤɚɹ ɷɧɰɢɤɥɨɩɟɞɢɹ», 1970, ɬ. 1 –805
ɫ., ɬ. 2 – 929 ɫ.
159. ɉɢɝɭɥɟɜɫɤɚɹ ɇ.ȼ. Ʉɭɥɶɬɭɪɚ ɫɢɪɢɣɰɟɜ ɜ ɫɪɟɞɧɢɟ ɜɟɤɚ. ɇɚɭɤɚ, 1979, 248 ɫ.
160. ɉɨɤɪɨɜɫɤɚɹ Ʌ.Ⱥ. Ƚɪɚɦɦɚɬɢɤɚ ɝɚɝɚɭɡɫɤɨɝɨ ɹɡɵɤɚ. Ɏɨɧɟɬɢɤɚ ɢ ɦɨɪɮɨɥɨɝɢɹ. Ɇ., «ɇɚɭɤɚ», 1978,
298 ɫ.
161. ɉɨɬɚɩɨɜ Ʌ.ɉ. ɗɬɧɢɱɟɫɤɢɣ ɫɨɫɬɚɜ ɢ ɩɪɨɢɫɯɨɴɞɟɧɢɟ ɚɥɬɚɣɰɟɜ. – Ʌɟɧɢɧɝɪɚɞ, 1969, 282 ɫ.
162. ɉɪɟɨɛɪɚɴɟɧɫɤɢɣ Ⱥ.Ƚ. ɗɬɢɦɨɥɨɝɢɱɟɫɤɢɣ ɫɥɨɜɚɪɶ ɪɭɫɫɤɨɝɨ ɹɡɵɤɚ. Ɍ. ɕ-ɕɕ, Ɇ., Ƚɂɋ, 1959, ɬ. 1
– 718 ɫ., ɬ. 2 – 1284 ɫ.
163. ɉɪɨɛɥɟɦɵ ɷɬɢɦɨɥɨɝɢɢ ɬɸɪɤɫɤɢɯ ɹɡɵɤɨɜ. Ⱥɥɦɚ-Ⱥɬɚ, "ɕɥɵɦ", 1990, 395 ɫ.
164. Ɋɚɞɴɚɛɨɜ Ⱥ. əɡɵɤ Ɉɪɯɨɧɨ-ɟɧɢɫɟɣɫɤɢɯ ɩɚɦɹɬɧɢɤɨɜ. Ȼɚɤɭ,ȺɄȾ, 1966, 22 ɫ.
165. Ɋɚɞɥɨɜ ȼ.ȼ. Ɉɩɵɬ ɫɥɨɜɚɪɹ ɬɸɪɤɫɤɢɯ ɧɚɪɟɱɢɣ. Ɍ. ɕ, Ɇ., ɂɡɞ-ɜɨ «ȼɨɫɬ. ɥɢɬ.», 1963, 968 ɫ.
166. Ɋɚɞɥɨɜ ȼ.ȼ. Ɉɩɵɬ ɫɥɨɜɚɪɹ ɬɸɪɤɫɤɢɯ ɧɚɪɟɱɢɣ. Ɍ. ɕɕɕ, ɱ. 2, 1963, 1261 ɫ.
167. Ɋɹɫɹɧɟɧ Ɇ. Ɇɚɬɟɪɢɚɥɵ ɩɨ ɢɫɬɨɪɢɱɟɫɤɨɣ ɮɨɧɟɬɢɤɟ ɬɸɪɤɫɤɢɯ ɹɡɵɤɨɜ. Ɇ., 1956, 208 ɫ.
168. ɋɚɦɨɣɥɨɜɢɱ Ⱥ.ɇ. ɇɚɡɜɚɧɢɸ ɞɧɟɣ ɧɟɞɟɥɢɹ ɭ ɬɭɪɟɰɤɢɯ ɧɚɪɨɞɨɜ. "əɜɟɬɢɱɟɫɤɢɣ ɫɛɨɪɧɢɤ", Ɍ.
ɕɕ, ʋ 2, 1923, ɫ. 100-104.
169. ɋɚɪɜɚɪɨɜ ɘ. ɉɨɞɥɨɫɬɢ ɢ ɥɢɴɟɦɟɪɢɟ – ɭɞɟɥ ɢɡɦɟɧɧɢɤɨɜ. «ȼɹɬɹɧ ɟɲɝɢ» ɝɹɡɟɬɢ, 3 ɦɚɪɬ 1992-ɠɢ
ɢɥ.
170. ɋɨɜɪɟɦɟɧɧɵɣ ɬɚɬɚɪɫɤɢɣ ɥɢɬɟɪɚɬɭɪɧɵɣ ɹɡɵɤ. Ʌɟɤɫɢɤɨɥɨɝɢɹ. Ɏɨɧɟɬɢɤɚ, Ɇɨɪɮɨɥɨɝɢɹ. Ɇ., 1969,
347 ɫ.
171. Ɍɨɥɤɨɜɵɣ ɫɥɨɜɚɪɶ ɪɭɫɫɤɨɝɨ ɹɡɵɤɚ. ɉɨɞ ɪɟɞ. Ⱦ.ɇ.ɍɲɚɤɨɜɚ. Ɍ. ɕȼ, Ɇ., 1940, - 924 ɫ.
172. Ɍɭɪɟɰɤɨ-ɪɭɫɫɤɢɣ ɫɥɨɜɚɪɶ. Ɇ., 1977, 604 ɫ.
173. Ɍɭɪɤɢ-ɦɟɫɯɟɬɢɧɰɵ: ɞɨɥɝɢɣ ɩɭɬɶ ɤ ɪɟɚɛɢɥɢɬɚɰɢɢ. ɋɛɨɪɧɢɤ ɞɨɤɭɦɟɧɬɨɜ. ɋɨɫɬɚɜɢɬɟɥɶ Ȼɭɝɚɣ
ɇ.Ɏ. Ɇɨɫɤɜɚ, 1994, 160 ɫ.
174. Ɏɚɫɦɟɪ Ɇ. ɗɬɢɦɨɥɨɝɢɱɟɫɤɢɣ ɫɥɨɜɚɪɶ ɪɭɫɫɤɨɝɨ ɹɡɵɤɚ. ɉɟɪɟɜɨɞ ɫ ɧɟɦɟɰɤɨɝɨ ɢ ɞɨɩɨɥɧɟɧɢɹ
Ɉ.ɇ.Ɍɪɭɛɚɱɟɜɚ. 2-ɟ ɢɡɞ. Ɇ., «ɉɪɨɝɪɟɫɫ», 1986, 672 ɫ.
175. ɏɚɛɢɱɟɜ Ɇ. Ʉɚɪɚɱɚɟɜɨ-ɛɚɥɤɚɪɫɤɨɟ ɢɦɟɧɧɨɟ ɫɥɨɜɨɨɛɪɚɡɨɜɚɧɢɟ (ɨɩɵɬ ɫɪɚɜɧɢɬɟɥɶɧɨ -
ɢɫɬɨɪɢɱɟɫɤɨɝɨ ɢɡɭɱɟɧɢɹ), ɑɟɪɤɟɫɫɤ, 1971, 189 ɫ.
176. ɏɚɫɚɧɨɜ Ȼ. əɡɵɤɢ ɧɚɪɨɞɨɜ Ʉɚɡɚɯɫɬɚɧɚ ɢ ɢɯ ɜɡɚɢɦɨɞɟɣɫɬɜɢɟ. Ⱥɥɦɚ-Ⱥɬɚ, ɂɡɞ-ɜɨ «ɇɚɭɤɚ», 1976,
216 ɫ.
177. ɐɚɪɟɜɢɱ ȼɚɯɭɲɬɢ. Ƚɟɨɝɪɚɮɢɹ Ƚɪɭɡɢɢ. ɉɟɪɟɜɨɞ Ⱦɴɚɧɚɲɜɢɥɢ Ɇ.Ƚ. – Ɍɢɮɥɢɫ, 1904, 107 ɫ.
178. ɑɢɱɭɪɨɜ ɂ.ɋ. ȼɢɡɚɧɬɢɣɫɤɢɟ ɢɫɬɨɪɢɱɟɫɤɢɟ ɫɨɱɢɧɟɧɢɹ: «ɏɪɨɧɨɝɪɚɮɢɹ Ɏɟɨɮɚɧɚ», «Ȼɪɟɜɢɚɪɢɣ»
ɇɢɤɢɮɨɪɚ. Ɍɟɤɫɬ ɢ ɩɟɪɟɜɨɞ. Ɇ., 1980, 212 ɫ.
179. ɒɟɧɝɟɥɢɹ ɇ. ɋɟɥɶɞɴɭɤɢ ɢ Ƚɪɭɡɢɹ ɜ ɏɕ ɜɟɤɟ. Ɍɛɢɥɢɫɢ, «Ɇɟɰɧɟɪɟɛɚ», 1968, 437 ɫ. (ɬɟɤɫɬ ɧɚ
ɝɪɭɡ. ɹɡ.).
180. ɂɲɛɟɪɞɢɧ ɗ.Ɏ. ɂɫɬɨɪɢɱɟɫɤɨɟ ɪɚɡɜɢɬɢɟ ɥɟɤɫɢɤɢ ɛɚɲɤɢɪɫɤɨɝɨ ɹɡɵɤɚ. Ɇ., 'ɇɚɭɤɚ¨, 1986, 152 ɫ.
181. ɒɢɩɨɜɚ ȿ.ɇ. ɋɥɨɜɚɪɶ ɬɸɪɤɢɡɦɨɜ ɜ ɪɭɫɫɤɨɦ ɹɡɵɤɟ. Ⱥɥɦɚ-Ⱥɬɚ, 1976, 301 ɫ.
182. ɒɢɪɚɥɢɟɜ Ɇ.ɒ. Ⱦɢɚɥɟɤɬɵ ɢ ɝɨɜɨɪɵ Ⱥɡɟɪɛɚɣɞɴɚɧɫɤɨɝɨ ɹɡɵɤɚ. Ȼɚɤɭ, "ɗɥɦ", 1983, 197 ɫ.
183. ɒɢɪɚɥɢɟɜ Ɇ.ɒ. Ɉ ɬɜɨɪɢɬɟɥɶɧɨɦ ɩɚɞɟɴɟ. «ɋɌ», 1980 ʋ 6, ɫ. 20-22.
184. ɒɨɪ Ɋ.ɂ. Ʉ ɜɨɩɪɨɫɭ ɨ ɹɜɟɬɢɱɟɫɤɨ-ɬɭɪɟɰɤɨɦ ɹɡɵɤɨɜɨɦ ɫɦɟɲɟɧɢɢ. ȾȺɇ-ȼ, 1930, ɫ. 43-44.
185. ɓɟɪɛɚɤ Ⱥ.Ɇ. Ƚɪɚɦɦɚɬɢɤɚ ɫɬɚɪɨɭɡɛɟɤɫɤɨɝɨ ɹɡɵɤɚ. Ɇ., Ʌ., ɂɡɞɚɬɟɥɶɫɬɜɨ Ⱥɤɚɞɟɦɢɢ ɇɚɭɤ ɋɋɋɊ,
1962, 266 ɫ.
186. ɓɟɪɛɚɤ Ⱥ.Ɇ. Ɉɱɟɪɤɢ ɩɨ ɫɪɚɜɧɢɬɟɥɶɧɨɣ ɦɨɪɮɨɥɨɝɢɢ ɬɸɪɤɫɤɢɯ ɹɡɵɤɨɜ (ɂɦɹ), Ʌ., 'ɇɚɭɤɚ¨,
Ʌɟɧɢɧɝɪɚɞɫɤɨɟ ɨɬɞɟɥɟɧɢɟ, 1977, 191 ɫ.
187. ɘɧɭɫɨɜ Ⱥɪɢɮ. Ⱥɯɵɫɤɢɧɫɤɢɟ (Ɇɟɫɯɟɬɢɧɫɤɢɟ) ɬɭɪɤɢ: Ⱦɜɚɴɞɵ ɞɟɩɨɪɬɢɪɨɜɚɧɧɵɣ ɧɚɪɨɞ. –
«ɐɟɧɬɪɚɥɶɧɚɹ Ⱥɡɢɹ ɢ Ʉɚɜɤɚɡ», ʋ 1-2, 1999, ɫ. 161-172.
188. ɘɧɭɫɨɜ Ⱥɪɢɮ. Ɇɟɫɯɟɬɢɧɫɤɢɟ ɬɭɪɤɢ: Ⱦɜɚɴɞɵ ɞɟɩɨɪɬɢɪɨɜɚɧɧɵɣ ɧɚɪɨɞ. Ȼɚɤɭ – 2000, 164 ɫ.
øQJLOLVGLOLQGԥ
189.BrossetM.HistoriedelaGeorgie.II,Partie,1851,203r.
190.David Marshal Lang. Armenia Çradle oI çivilization. London, 1970, 103p.
191.MeskhetianTurks.SolutionandHumanSeçurity.TheForçedMigrationProjeçtsoItheOpen
Sosiety Institute, 1998, 88 p.
192.YunusoIAriI.MeskhetianTurks:twijedeportedpeople.Baku,2000,92r.
193.PeterB.Qolden.KhazarStudies(AnHistorijo-PhmologijalInquiruintotheoriginoItheKhazars)
Volumel,Budapest,1980,188r.
TT.CESI
194. Ali Arslan. "I Dünya Savsi ve Milli Mücadele Döneminde Ahiska Ahilkelek" (1914-1921),KaIkas
Arastirmalari, III, Istanbul, s. 93-115.
195. Avsar Z., Solak F., Yorulmaz F. Yeni Bir Yüzyilin Esiginde Türkiye ve Türk Sümhuriyyetleri.
Ankara,1994,226s.
196.AvsarB.Z.,TuncalpZ.S.AhiskaTurkleri.Ankara,1994,80s.
197.Azԥrbaycan Türk KültürDerqisi.268.Ankara,1989,s.13-17.
198.Ahiskaturkleri.Nazirlayan:KiyasAslan.Ankara,1995,87s.
199. Ahmet B. Ercilasun. Kars ili agizlari –SesBilgisi.Ankara,1983,221s.
200. Ahmet B. Ercilasun. Meshet türkleri hakkinda. –Türkkültürü. Sayi 315, Vil XXVII, Temmuz, 1989,
s.389-390.
201. Deny c.Türk dili qrammatikasi. Ankara, 1960, 603 s.
202.DivanüLügat-it-türk. 'Terçümesi¨. Cilt I, Türk Tarih Kurumu Basimevi, Ankara, 1985, 366 s.
203.DivanüLügat-it-türk.“Terçümesi”.CiltIII, Geviren Besim Atalay, Baski: Türk Tarih Kurumu
Basimevi, Ankara, 1985, 452 s.
204. Dogru A.M. Yukari Kur Boylarinin Yeradlari üzerinde Bir Arastirma. – 'Türk dünyasi
Arastirmalari¨, Istanbul, 1985, s. 137-142.
205.ZeyrekV.Dündenbugüne:AhiskaTürklügü.FrankIurt,1995,36s.
206.ZekiA.,ToganV.Türkiye-Türkistantarihi.1942-1947. Istanbul, 178 s.
207. Kirzioglu M.Fahrettin. Kars tarihi, Ankara, 1960, 205 s.
208. Kirzioglu Fahretin. Gürcüstanµda Eski-TürkinançveGeleneklerinizleri.IUluslararasi Türk Folklor
Kongresi Vildirileri. Istanbul, 23-30,VI.1975,s.141-166.
209. Kirzioglu F.M. Yuxari-Kur ve Çoruk Boylarinda Kipçaklar. Ankara, 1992, 58 s.
210. Madanov H., Musin c. Uli Dala Tarihi. Almati, 1994, 157 s.
211. Miziev I. Merkezi QaIqazµin Etnik Tarihinin köklerine dogru (terç.: S.Eliyarli, M.Abdulla). Istanbul,
1993,93s.
212. MustaIa Kalkan. Ahisqa Türklerinin mensei ve tarihi gelisim seyirleri. – Biliq. Sayi 7, 1998, s. 160-
170.
213. ÇaIeroglu A. Anadolu agizlarindaki metathese gelismesi. Türk dili arastirmalari yilligi. Bülleten.
Ankara,1955,s.1-7.
TÜRKMԤ17h5.&Ԥ6,
214. Anannurov A. Türkmen nakillarinda ve atalar sözünde xabarin düsüp qalisi. Izv. AN TSSR. Ser.
obh. nauk, 1954, ʋ 4, s. 87-91.
215.Türkmԥn dilinin sözlüqi. Asqabat, 1962, 393 s.
Ԥ5Ԥ%',/,1'Ԥ
216.Al-Balazuri.KitabIutuxal-buldan.Kair,1957(ԥrԥb dilindԥ).

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->