P. 1
SEM Ders Notları M. Topçu

SEM Ders Notları M. Topçu

|Views: 429|Likes:
Yayınlayan: Ayşen Yilmaz

More info:

Published by: Ayşen Yilmaz on Jun 12, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/01/2013

pdf

text

original

BİRİNCİ BÖLÜM

GİRİŞ

Tabitta karşılaşılan her hadise fizik kanunları yardımıyla ve matematik diliyle anlaşılmaya çalışılır. Bu olayların biyolojik, jeolojik veya mekanik olması durumu değiştirmez. Her olay kendine ait büyüklükler yardımıyla cebirsel, diferansiyel veya integral denklemler yardımıyla büyük oranda ifade edilebilir. Pratikte karşılaşılan problemler ne kadar karmaşık olursa olsun tarihin her devrinde o devrin ihtiyaçlarına cevap verecek derecede modellenmeye çalışılmış ve her devirde alınan örnekler yardımıyla insanın kullanımına arz edilmiştir. Günümüzde karmaşık problem denince gen yapısı anlaşılmaktadır. Halbuki mekanik, termal ve/veya aerodinamik yüklere maruz, değişik şekilli delikler bulunan bir kanaldaki basınç dağılımını belirlemek, deniz suyundaki kirlilik oranını belirlemek veya atmosferdeki çeşitli hareketleri, bir hortum veya kasırganın oluşum mekanizmasını anlamak ve önceden belirlemek üzere havanın modelini oluşturmak gibi daha bir çok karmaşık problem bulunmaktadır. Problemin en azından bir kısmının anlaşılmış olması bile pratik bir çok yararlar sağlamaktadır. Burada, önceden yapılan çözümlemelerin sonradan yanlışlığının anlaşılmış olmasının bile pratik sonuçlar açısından fazla bir önemi bulunmamaktadır. İnsanlar çevresinde meydana gelen olayları ya da karşılaştıkları problemleri çoğu zaman kolayca kavrayıp doğrudan çözemezler. Bu yüzden karmaşık bir problem, bilinen veya kavranması daha kolay alt problemlere ayrılarak daha anlaşılır bir hale getirilir. Oluşturulan alt problemler çözülüp birleştirilerek esas problemin çözümü yapılabilir. Örneğin; gerilme analizi üzerinde çalışan mühendisler, gerilme problemini basit kiriş, plak, silindir, küre gibi geometrisi bilinen şekillerle sınırlarlar. Bu elde edilen sonuçlar çoğu kez problemin yaklaşık çözümüdür ve bazen doğrudan bazen de bir katsayı ile düzeltilerek kullanılır. Mühendislik uygulamalarında problemlerin karmaşıklığı sebebiyle genellikle problemlerin tam çözümü yerine, kabul edilebilir seviyede bir yaklaşık çözüm tercih edilir.

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

Öyle problemler vardır ki, tam çözüm imkansız kabul edilerek yaklaşık çözüm tek yol olarak benimsenir. Sonlu elemanlar metodu; karmaşık olan problemlerin daha basit alt problemlere ayrılarak her birinin kendi içinde çözülmesiyle tam çözümün bulunduğu bir çözüm şeklidir. Metodun üç temel niteliği vardır: İlk olarak, geometrik olarak karmaşık olan çözüm bölgesi sonlu elemanlar olarak adlandırılan geometrik olarak basit altbölgelere ayırır. İkincisi her elemandaki, sürekli fonksiyonlar, cebirsel polinomların lineer kombinasyonu olarak tanımlanabileceği kabul edilir. Üçüncü kabul ise, aranan değerlerin her eleman içinde sürekli olan tanım denklemlerinin belirli noktalardaki (düğüm noktaları) değerleri elde edilmesinin problemin çözümünde yeterli olmasıdır. Kullanılan yaklaşım fonksiyonları interpolasyon teorisinin genel kavramları kullanılarak polinomlardan seçilir. Seçilen polinomların derecesi ise çözülecek problemin tanım denkleminin derecesine ve çözüm yapılacak elemandaki düğüm sayısına bağlıdır. Sürekli bir ortamda alan değişkenleri (gerilme, yer değiştirme, basınç, sıcaklık vs.) sonsuz sayıda farklı değere sahiptir. Eğer sürekli bir ortamın belirli bir bölgesinin de aynı şekilde sürekli ortam özelliği gösterdiği biliniyorsa, bu alt bölgede alan değişkenlerinin değişimi sonlu sayıda bilinmeyeni olan bir fonksiyon ile tanımlanabilir. Bilinmeyen sayısının az ya da çok olmasına göre seçilen fonksiyon lineer ya da yüksek mertebeden olabilir. Sürekli ortamın alt bölgeleri de aynı karakteristik özellikleri gösteren bölgeler olduğundan, bu bölgelere ait alan denklem takımları birleştirildiğinde bütün sistemi ifade eden denklem takımı elde edilir. Denklem takımının çözümü ile sürekli ortamdaki alan değişkenleri sayısal olarak elde edilir. Sonlu elemanlar metodunun kullanılması ve bilgisayarların sanayiye girmesiyle, bugüne kadar ancak pahalı deneysel yöntemlerle incelenebilen bir çok makina elemanının (motor blokları, pistonlar vs.) kolayca incelenebilmesi, hatta çizim esnasında mukavemet analizlerinin kısa bir sürede yapılarak optimum dizaynın gerçekleştirilmesi mümkün olabilmiştir. Sonlu elemanlar metodunu diğer nümerik metodlardan üstün kılan başlıca unsurlar şöyle sıralanabilir:

Bölüm 1-2

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

a)

Kullanılan sonlu elemanların boyutlarının ve şekillerinin değişkenliği nedeniyle ele

alınan bir cismin geometrisi tam olarak temsil edilebilir. b) Bir veya birden çok delik veya köşeleri olan bölgeler kolaylıkla incelenebilir. c) Değişik malzeme ve geometrik özellikleri bulunan cisimler incelenebilir. d) Sebep sonuç ilişkisine ait problemler, genel direngenlik matrisi ile birbirine bağlanan genelleştirilmiş kuvvetler ve yer değiştirmeler cinsinden formüle edilebilir. Sonlu elemanlar metodunun bu özelliği problemlerin anlaşılmasını ve çözülmesini hem mümkün kılar hem de basitleştirir. e) Sınır şartları kolayca uygulanabilir. Sonlu elemanlar metodunun temel prensibi, öncelikle bir elemana ait sistem özelliklerini içeren denklemlerin çıkartılıp tüm sistemi temsil edecek şekilde eleman denklemlerini birleştirerek sisteme ait lineer denklem takımının elde edilmesidir. Bir elemana ait denklemlerin elde edilmesinde değişik metodlar kullanılabilir. Bunlar içinde en çok kullanılan dört temel yöntem şunlardır: I)Direkt yaklaşım: Bu yaklaşım daha çok tek boyutlu ve basit problemler için uygundur. II)Varyasyonel yaklaşım: Bir fonksiyonelin ekstremize yani maksimum ve minimum edilmesi demektir. Katı cisim mekaniğinde en çok kullanılan fonksiyoneller potansiyel enerji prensibi, komplementer (tümleyen) potansiyel enerji prensibi ve Reissner prensibi olarak sayılabilir. Fonksiyonelin birinci türevinin sıfır olduğu noktada fonksiyonu ekstremize eden değerler bulunur. İkinci türevinin sıfırdan büyük veya küçük olmasına göre bu değerin maksimum veya minimum olduğu anlaşılır. III)Ağırlıklı kalanlar yaklaşımı: Bir fonksiyonun çeşitli değerler karşılığında elde edilen yaklaşık çözümü ile gerçek çözüm arasındaki farkların bir ağırlık fonksiyonu ile çarpılarak toplamlarını minimize etme işlemine "ağırlıklı kalanlar yaklaşımı" denir. Bu yaklaşım kullanılarak eleman özelliklerinin elde edilmesinin avantajı, fonksiyonellerin elde edilemediği problemlerde uygulanabilir olmasıdır. IV)Enerji dengesi yaklaşımı: Bir sisteme giren ve çıkan termal veya mekanik enerjilerin eşitliği ilkesine dayanır. Bu yaklaşım bir fonksiyonele ihtiyaç göstermez. Sonlu elemanlar metodu ile problem çözümünde kullanılacak olan yaklaşım çözüm işleminde izlenecek yolu değiştirmez. Çözüm yöntemindeki adımlar şunlardır:

Bölüm 1-3

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

a) Cismin sonlu elemanlara bölünmesi, b) İnterpolasyon fonksiyonlarının seçimi, c) Eleman direngenlik matrisinin teşkili, d) Sistem direngenlik matrisinin hesaplanması, e) Sisteme etki eden kuvvetlerin bulunması, f) Sınır şartlarının belirlenmesi, g) Sistem denklemlerinin çözümü. Sonlu eleman probleminin çözümünde ilk adım eleman tipinin belirlenmesi ve çözüm bölgesinin elemanlara ayrılmasıdır. Çözüm bölgesinin geometrik yapısı belirlenerek bu geometrik yapıya en uygun gelecek elemanlar seçilmelidir. Seçilen elemanların çözüm bölgesini temsil etme oranında, elde edilecek neticeler gerçek çözüme yaklaşmış olacaktır. Sonlu elemanlar metodunda kullanılan elemanlar boyutlarına göre dört kısma ayrılabilir: a) Tek boyutlu elemanlar: Bu elemanlar tek boyutlu olarak ifade edilebilen problemlerin çözümünde kullanılır. b) İki boyutlu elemanlar: İki boyutlu (düzlem) problemlerinin çözümünde kullanılırlar. Bu grubun temel elemanı üç düğümlü üçgen elemandır. Üçgen elemanın altı, dokuz ve daha fazla düğüm ihtiva eden çeşitleri de vardır. Düğüm sayısı seçilecek interpolasyon fonksiyonunun derecesine göre belirlenir. Üçgen eleman, çözüm bölgesini aslına uygun olarak temsil etmesi bakımından kullanışlı bir eleman tipidir. İki üçgen elemanın birleşmesiyle meydana gelen dörtgen eleman, problemin geometrisine uyum sağladığı ölçüde kullanışlılığı olan bir elemandır. Dört veya daha fazla düğümlü olabilir. Dörtgen eleman çoğu zaman özel hal olan dikdörtgen eleman şeklinde kullanılır. c) Dönel elemanlar: Eksenel simetrik özellik gösteren problemlerin çözümünde dönel elemanlar kullanılır. Bu elemanlar bir veya iki boyutlu elemanların simetri ekseni etrafında bir tam dönme yapmasıyla oluşurlar. Gerçekte üç boyutlu olan bu elemanlar, eksenel simetrik problemleri iki boyutlu problem gibi çözme olanağı sağladığı için çok kullanışlıdırlar. d) Üç boyutlu elemanlar: Bu grupta temel eleman üçgen piramittir. Bunun dışında dikdörtgenler prizması veya daha genel olarak altı yüzeyli elemanlar, üç boyutlu problemlerin çözümünde kullanılan eleman tipleridir. İzoparametrik Elemanlar: Çözüm bölgesinin sınırları eğri denklemleri ile tanımlanmışsa, kenarları doğru olan elemanların bu bölgeyi tam olarak tanımlaması mümkün değildir.
Bölüm 1-4

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

Böyle durumlarda bölgeyi gereken hassasiyette tanımlamak için elemanların boyutlarını küçültmek, dolayısıyla adetlerini artırmak gerekmektedir. Bu durum çözülmesi gereken denklem sayısını artırır, dolayısıyla gereken bilgisayar kapasitesinin ve zamanın büyümesine sebep olur. Bu olumsuzluklardan kurtulmak için, çözüm bölgesinin eğri denklemleri ile tanımlanan sınırlarına uyum sağlayacak eğri kenarlı elemanlara ihtiyaç hissedilmektedir. Böylece hem çözüm bölgesi daha iyi tanımlanmakta hem de daha az sayıda eleman kullanılarak çözüm yapılabilmektedir. Bu elemanlar üzerindeki düğüm noktaları bir fonksiyon ile tanımlanır. İzoparametrik sonlu elemanın özelliği, her noktasının konumunun ve yer değiştirmesinin aynı mertebeden aynı şekil (interpolasyon) fonksiyonu ile tanımlanabiliyor olmasıdır. İzoparametrik elemanlara eşparametreli elemanlar da denir. İzoparametrik elemanların şu özellikleri vardır: a) Lokal koordinatlarda iki komşu eleman arasında süreklilik sağlanıyorsa, izoparametrik elemanlarda da sağlanıyor demektir. b) Eğer interpolasyon fonksiyonu lokal koordinat takımındaki elemanda sürekli ise, izoparametrik elemanda da süreklidir. c) Çözümün tamlığı lokal koordinatlarda sağlanıyor ise izoparametrik, elemanlarda da sağlanır. İzoparametrik elemanların anılan özellikleri dolayısıyla, interpolasyon fonksiyonları lokal koordinatlarda seçilir.

İnterpolasyon Fonksiyonlarının Seçimi: İnterpolasyon fonksiyonu alan değişkeninin
eleman üzerindeki değişimini temsil etmektedir. İnterpolasyon fonksiyonunun belirlenmesi seçilen eleman tipine ve çözülecek denklemin derecesine bağlıdır. Ayrıca interpolasyon fonksiyonları şu şartları sağlamalıdır: a- İnterpolasyon fonksyonunda bulunan alan değişkeni ve alan değişkeninin en yüksek mertebeden bir önceki mertebeye kadar olan kısmi türevleri eleman sınırlarında sürekli olmalıdır. b- İnterpolasyon fonksiyonunda bulunan alan değişkeninin bütün türevleri, eleman boyutları limitte sıfıra gitse bile alan değişkenini karakterize etmelidir. c- Seçilen interpolasyon fonksiyonu koordinat değişimlerinden etkilenmemelidir.

Bölüm 1-5

M. Sınır şartları. Elemanların düğüm numaralaması bir sistematiğe göre yapılırsa genel direngenlik matrisinde elemanlar diagonal üzerinde üst üste toplanır. Eleman direngenliğini elde ederken çözülecek problemin konusu. Elemanlar için hesaplanan direngenlik matrisleri. Eleman Direngenlik Matrisinin Elde Edilmesi: Eleman direngenliğinin bulunması. TAŞGETİREN Hem yukardaki şartları sağlamaları hemde türev ve integral almadaki kolaylığından dolayı interpolasyon fonksiyonu olarak genelde polinomlar seçilir. cismin çeşitli kısımlarındaki elastik yer değiştirmelerin ölçülebileceği bir referans sağlar. Farklı elemanlar tarafından ortak kullanılan düğümlerdeki terimler genel direngenlik matrisinin ilgili satır ve sütununda üst üste toplanmalıdır. elemana etki eden dış etkenler ile alan değişkenleri arasında bir ilişki kurmak anlamına gelmektedir. yukarıdaki şartların gerçekleşmesi için uygun terimleri ihtiva etmelidir. seçilen eleman tipi. –Kütle kuvvetleri: Eleman hacmi için geçerli olan merkezkaç kuvveti ve ağırlık kuvvetleri gibi kuvvetlerdir. alan değişkeni. Problemin cinsine göre tekil yük kavramı değişebilir Örneğin ısı iletimi probleminde elastisite problemindeki tekil yüke karşılık noktasal ısı kaynağı veya tanımlı ısı akışı yükleri bulunmaktadır. -Yayılı Kuvvetler: Bu kuvvetler bir kenar boyunca yada bir alanda etkili olurlar. Seçilen polinom. elemanın üzerindeki düğüm numaralarına bağlı olarak genel direngenlik matrisinde ilgili satır ve sütununa yerleştirilir. Bir çubuk elaman ele alalım (Şekil 1a).Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Sisteme Etki Eden Kuvvetlerin Bulunması: Bir problemde sisteme etki edebilecek kuvvetler şunlar olabilir: -Tekil Kuvvetler: Tekil kuvvetler hangi elemanın hangi düğümüne ne yönde etki ediyorsa genel kuvvet vektöründe etki ettiği düğüme karşılık gelen satıra yerleştirilir. S. Sistem Direngenlik Matrisinin Teşkili:Sistem direngenlik matrisi sistemin düğüm sayısı ve her düğümdeki serbestlik derecesine bağlı olarak belirlenir. Bu eleman için bir sınır şartı Bölüm 1-6 . eleman özelliklerini elde ederken kullanılan metod gibi pek çok faktör göz önüne alınmak durumundadır. Sınır Şartlarının Belirlenmesi: Her problemin tabii olarak yada yapay sınır şartları vardır. Etki eden bu faktörlere göre de eleman direngenliğinin elde edilmesinde değişik yollar izlenir. TOPCU. Genelde direngenlik matrisi simetriktir. seçilen interpolasyon fonksiyonu.

u2 F2 Şekil 1 Konsol kiriş sonlu eleman modeli Birinci durumdaki rijit cisim hareketi genel direngenlik matrisinin tekil olmasına sebep olur. TOPCU. Aynı sınır şartları problemin cinsine göre sonlu elemanlar metodunun uygulandığı diğer vektörel ve skaler alan problemleri için de tanımlanır. TAŞGETİREN tanımlanmazsa. küçük yada eşit olmasına göre hareket eder ve deplasman u1 =u2 olarak çubukta rijit cisim hareketi gözlenir. u 2= F 2 / k (1) şeklinde ifade edebiliriz. Fakat bilgisayar kapasitesi ve bilgisayar zamanı açısından çok büyük matrislerin çözümünü ters alma işlemi ile yapmak yerine Gauss eliminasyon metodu ile daha az kapasite ve daha kısa sürede yapmak mümkün olmaktadır. S. etki eden düğüm kuvvetlerinin büyük. Gerçekte bir referans noktası sağlanmak zorundadır. Bu kısıtlamalar. Sistem Denkleminin Çözümü: Çözüm için. M. cismin belli parçasında veya parçalarındaki yer değiştirmelerde yapılan kısıtlamalardır denilebilir. Bu durum u1 ve u2 'nin ölçüleceği bir referans noktasının belirlenmemiş olmasına bağlanabilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.u1 1 (a) 1 u1=0 (b) 2 2 F2 . sistemin sınır şartlarıda göz önüne alınarak direngenlik matrisinin tersini almak yeterlidir. Çünkü u1 =0 çubuğun sınır şartıdır. cismin rijit yer değiştirmesine engel olur ve uygulanan dış yüklerin cisim tarafından taşınmasını sağlar. F1 . Aynı çubuğu (Şekil 1b.) deki gibi düşündüğümüzde. Böylece sınır şartları. Bölüm 1-7 .

Bu da gerilme ve yer değiştirmeler arasında kurulan ikinci dereceden bir kısmi diferansiyel denklemin çözümü ile elde edilir. Bunda da iç kuvvetler tarafından meydana getirilen potansiyel enerji ile dış kuvvetlerin oluşturduğu potansiyel enerji etkili olacaktır.1 Potasiyel Enerji Koservatif sistemlerde yapılan iş gidilen yoldan bağımsızdır ve yalnızca yükseklikle ilişkilidir. rastgele yüklenmiş basit mesnetli bir kirişte kirişin çökme eğrisi araştırılıyor olsun.İKİNCİ BÖLÜM TEMEL BİLGİLER 1. verilen sınır şartları altında kiriş için yazılacak potansiyel enerji ifadesinin minimum olmasını sağlayan eğri olacaktır. Buna göre eğer bir cisim bir noktadan alınıp belli bir yoldan geçtikten sonra aynı noktaya tekrar getirilirse hiçbir iş yapılmış olmaz. Kitapta çözümler potansiyel enerji ve Galerkin yaklaşımı kullanılarak elde edilmiştir. Sınır şartlarını gerçekleyen durumlarda cismin dengede olabilmesi için potansiyel enerjinin bir ekstremde olması gerekir. Burada bu iki yöntem elastisite problemlerine uygulanarak açıklanacaktır. Potansiyel enerji. 1. Örneğin. YAKLAŞIK ÇÖZÜM Sonlu elemanlar metodunda genellikle karşılaşılan problemler kısmi diferansiyel denklemlerle ifade edilen fiziksel problemlerdir. Bir çok durumda bu ekstrem değer bir minmumdur ve bu nedenle yöntem minimum potansiyel enerji yöntemi olarak adlandırılır. Örneğin elastik cisim mekaniğinde aranan sonuç cismin yaptığı yerdeğiştirmedir. Bu denklemler basit geometriler ve yükleme durumları için kesin sonuçlar elde edilecek şekilde çözülebilse de karmaşık problemlerde yaklaşık çözümlerin elde edilmesi kaçınılmaz hale gelir. İç kuvvetlerin potansiyel enerjisi şekil değiştirme . Mümkün olan bir çok çökme eğrisi arasında gerçek çökme eğrisi. Yaklaşık çözümleme yöntemleri de genellikle potansiyel enerji ve varyasyonel yöntemleri kullanır. sistemin konumunu belirleyen koordinatlara bağlı olarak bir integral ifade ile elde edilebilir.

dış kuvvetlerinki de uygulanan kuvvet sebebiyle meydana gelen yer değiştirmenin çarpımı (iş) şeklinde bulunur. U= 1 {σ }{ε }dv 2 ∫v (2) dir. y . Π = 1 T T T ∫v{σ }{ε }dv − ∫v{u} { f }dv − ∫s{u} {T }dS − ∑ {ui } {Pi } 2 i (4) olarak elde edilir. W ise iş potansiyelini göstermektedir. 1.2 Rayleigh-Ritz Yöntemi Sürekli bir ortam için toplam potansiyel enerji ifadesi doğrudan yaklaşık çözüm için kullanılabilir. {T}={Tx. y . y. {f}=[fx. İş potansiyeli ise. {u}=[u. S. z ) i =1→ l j = l +1 → m k = m +1 → n n〉 m〉l (6) v = ∑ a j φ j ( x. Örneğin deplasman alanı. W = − ∫ {u} { f }dv − ∫ {u} {T }dS − ∑ {u i } {Pi } T T T v s i (3) olarak yazılır. Π = U +W (1) olup U şekil değiştirme enerjisini. z ) w = ∑ a k φ k ( z. Rayleigh-Ritz yönteminde deplasman alanı tahmin edilerek bir çözüm araştırılmaktadır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. M. fy. (5) u = ∑ a i φ i ( x. Ty. Bu durumda toplam potansiyel enerji. TAŞGETİREN enerjisinden. Şekil değiştirme enerjisi. z ) Bölüm 2-22 . Bu durumda minimizasyon ∂Π =0 ∂{u} ile gerçekleştirilmiş olur. Yani. TOPCU. fz] kütle kuvvetlerini. v w] deplasmanları. Tz] yüzey kuvvetlerini ve {Pi} de tekil kuvvetleri göstermek üzere.

Sonlu elemanlar yönteminde karşılaşılabilecek diğer bazı operatörler d ⎛ du ⎞ ⎜ a ⎟ + cu dx ⎝ dx ⎠ A(u ) = − A(u ) = d2 dx 2 ⎛ d 2u ⎞ ⎜b 2 ⎟ ⎜ dx ⎟ ⎝ ⎠ A(u ) = − d ⎛ du ⎞ ⎜u ⎟ dx ⎝ dx ⎠ Bölüm 2-33 .. M... v ve w deplasman alanları belirli sınır şartlarını sağlamak zorundadır. TOPCU.. φi fonksiyonları genellikle polinomlardan seçilir.. Örneğin bir boyutlu çubuk probleminin tanım denklemi.3 Ağırlıklı Kalanlar Yaklaşımı Ağırlıklı kalanlar yaklaşımında integral formunun elde edilmesi için sistemi tanımlayan denklemler kullanılır... a r ) (7) şeklinde yazılabilir.. Herhangi bir V bölgesinde tanım denklemi Au=f ile verilmiş olsun. Burada A yı d d EA ( ) dx dx şeklinde bir operatör olarak tanımlayabiliriz. Bu durumda bağımsız değişkenlere göre yapılacak minimizasyon işleminden ∂Π =0 ∂ai i = 1.... TAŞGETİREN olsun. Alınan u. a 2 ...r (8) elde edilir..2. du d ( EA ) = 0 dx dx (9) (10) şeklindedir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 1. Gerilme-şekil değiştirme ve şekil değiştirme-yer değiştirme denklemleri kullanıldığında toplam potansiyel enerji ifadesi r adet bağımsız değişkene sahip bir fonksiyon olarak Π = Π (a1 . S..

TOPCU. A operatörü lineer olduğunda iki boyutlu durum için çözüm denklemi ∑ [∫ ψ N j =1 Ω i A(φ j )dxdy c j = ∫ ψ i [ f − A(φ 0 )]dxdy Ω ] (15) olarak basitleştirilebilir. y.. v) = u ∂u ∂u ∂ 2 u ∂ ⎛ ∂u ∂v ⎞ +v + + ⎜ + ⎟ ∂x ∂y ∂x 2 ∂y ⎜ ∂y ∂x ⎟ ⎝ ⎠ şeklindedir. S. Bu da... z ) R( x.. Burada Ψi ağırlıklı kalanlar denklem sistemi lineer bağımsız olmak zorundadır.. Yada Bölüm 2-44 .. Son durumda ağırlıklı kalan yöntemine göre sistem denklemi ∫ψ V i ( x. i = 1. Ağırlıklı kalanlar yönteminin çeşitli formları ileriki paragraflarda verilmiştir. Yaklaşık çözümleme yöntemine göre meydana gelen bu hata belirli bir ağırlık fonksiyonuna (Ψi) oranla 0 mertebesinde olmalıdır. ∫Ψ ( Au v i N − P)dV = 0.N (14) şeklinde olur. Yani. Aynı zamanda φ0 ve φj bütün sınır şartlarını sağlayacak şekilde seçilmelidir. Gerçek çözüm. Buna karşılık uN şeklinde yaklaşık bir çözüm elde edildiğinde. y.. z . R=A uN –f (11) dir. Burada cj sınır şartlarına göre hesaplanacak katsayıları φ0 ve φj de seçilecek fonksiyonları göstermektedir. M. denklemi x üzerindeki her noktada sağlar. Bu fonksiyonların seçim şekline göre çeşitli çözüm yöntemleri geliştirilmiştir. Petrov-Galerkin Metodu: Ψi ≠ φi olduğunda ağırlıklı kalanlar yöntemi Petrov-Galerkin metodu olarak adlandırılır... c j )dV = 0 i = 1. TAŞGETİREN ⎡ ∂ ⎛ ∂u ⎞ ∂ ⎛ ∂u ⎞⎤ ⎟⎥ A(u ) = − ⎢ ⎜ k x ⎟ + ⎜ky ⎟ ⎜ ⎣ ∂x ⎝ ∂x ⎠ ∂y ⎝ ∂y ⎠⎦ A(u. Şeçilen φj operatör denklemindeki mertebeye kadar sıfırdan farklı türeve sahip olmalıdır..n (12) Yaklaşık çözüm ise genellikle u N = ∑ c j φ j +φ 0 j =1 N (13) formundadır. R gibi bir hata oranı ortaya çıkar ki buna artık (kalan) denir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.

Bölüm 2-55 . ∂ ∂ci ∫ Ω R 2 ( x. Burada [A] simetriktir. TAŞGETİREN ∑A c j =1 ij N j = Fi (16) yazılır. [A] yine simetrik Ω i Ω değildir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. y. cj parametrelerini kalanının (R) karesinin integralinin minimizasyonuyla belirlenmesi halinde buna en küçük kareler yöntemi denir. S. Yani. TOPCU. M. Elde edilen operatör matrisi [A] simetrik değildir. Galerkin yaklaşımının cebirsel denklemleri ∑A c j =1 ij N j = Fi (18) olup burada Aij = ∫ φ A(φ j )dxdy ve Fi = ∫ [ f − A(φ 0 )]dxdy dir. Bu yda. Eğer A lineer bir operatörse. En Küçük Kareler Metodu: Bu yöntemde. Aij = ∫ φ i A(φ ) dxdy ≠ A ji Ω j (17) Galerkin Metodu: Ψi ağırlık fonksiyonunun φi yaklaşım fonksiyonuna eşit alınırsa bu Galerkin metodu olarak bilinir. Ψi = A ( φi ) olacağından ∑ [∫Ω A(φ i ) A(φ j )dx]c j = ∫Ω A(φi )[ f − A(φ 0 )]dx N j =1 (21) elde edilir. c j )dxdy = 0 (19) veya ∫ Ω ∂R Rdxdy = 0 ∂ci (20) Görüldüğü gibi esas denklemde Ψi = ∂R / ∂ci şeklinde bir değişiklik meydana gelmiştir. ∑A c j =1 ij N j = Fi (22) yazılabilir.

. φ2 için. u(0)=0 . Kollokasyon metodu Ψi=δ(x-xi ) ile şeklinde bir dönüşüm ile genel çözüm denklemine benzetilebilir. Yaklaşık çözüm {φ1.. Bu durumda 7 12 ∫ 1 0 xRdx = 0 ...Ψ2 = x2 olsun.ci) = 0 (i = 1. TAŞGETİREN Kollokasyon Metodu: Kollokasyon metodunda. TOPCU. sıfır olmayan bir fonksiyon elde etmek için en az üç parametreli bir fonksiyon seçilmelidir.. φ1 = a + bx + cx2.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu..yi. d 2u − 2 − u + x 2 = 0 . c j ) = 0 (25) olur. φi ise düğümlerde tanımlı sınır şartlarını sağlamaktadır. Örnek: Aşağıdaki diferansiyel denklemi ağırlıklı kalanlar yöntemine göre çözünüz.N) (23) xi noktalarının seçimi iyi bir yaklaşık çözüm elde etmek için önemlidir. 1 c1 + 13 c 2 − 12 = 0 60 0 11 30 1 ∫x 1 2 Rdx = 0 olacaktır. çözüm bölgesi üzerinde seçilmiş N adet xi ≡ (xi. ′ φ 0 (1) = 1 ve φi (0)=0. S. R( xi. Sınır şartları uygulandığında φ1= . İki homojen şart olduğundan. İlk tercih için φ 2 = x 2 (1 − 2 x ) bulunur. yi) noktasında kalan sıfırlanması istenir. φ2=a+bx+dx3 veya φ2 = a + cx2 + dx3 dan biri d ≠ 0 olacak şekilde seçilmelidir. Petrov-Galerkin Metodu için ağırlık fonksiyonları Ψ1 = x . u ′(1) = 1 dx Çözüm: Ağırlıklı kalan metoduna göre. Buna göre katsayılar denklemleri 1 c + 11 c 2 − 20 = 0 45 Bölüm 2-66 . sınır şartlarından a ve b sabitleri elde edildikten sonra φ0(x)=x olarak bulunur. M. Buna 3 göre kalan fonksiyonu N N ⎛ d 2φ ⎞ ⎛ ⎞ R = −⎜ 0 + ∑ ci 2i ⎟ − ⎜φ0 + ∑ ciφi ⎟ + x 2 = c1 (2 − 2x + x 2 ) + c2 (−2 + 4x − x 2 + 2 x 2 ) − x + x 2 3 ⎜ ⎟ dx ⎠ ⎝ i =1 i =1 ⎠ ⎝ olur.cx (2-x) elde edilir. φ2 her iki durumda da sıralı bütün mertebeleri içermemektedir. φ0 (x) = a + bx olarak seçersek. Yani φ0(0)=0. c i j )dxdy = 0 veya R( x i ..φ2} ile ilk üç dereceden bütün terimleri içermektedir. Ağırlık fonksiyonların bu şekilde seçilmesi halinde ağırlıklı kalan ifadesi.2. Burada δ(x) Dirac delta fonksiyonu olarak adlandırılır ve ∫ Ω f ( x)δ ( x − ξ )dxdy = f (ξ ) (24) şeklinde verilir. φ0 ve φi sınır şartlarını sağlamalıdır. Burada φ0 gerçek sınır şartlarını.. φ i′(1) = 0 olmalıdır... ∫Ω δ ( x − x ) R( x.

Katsayılar ise c1 = 4306 .0.08017x2 . ∫ x 0 0 1 1 2 (1 − 2 x) Rdx = 0 elde edilir. − ∫ (2 − 4 x + x 2 − 2 x 3 ) Rdx = 0 elde edilir. 9935 uKK = 1.0. ci’ler çözülürse.03325x3 dir.3612x . c 2 = 4306 dir.2894x .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.00325x3 olur. 28 15 Kollokasyon Metodu için kollokasyon noktaları olarak x = 1 ve x = 2 alınarak 3 3 1 2 R ( 3 ) = 0 için 117c1-61c2=18 R ( 3 ) = 0 için 90c1+34c2=18 486 yazılır. c 2 = 19870 buradan.8 0. ∫ x(2 − x) Rdx = 0 .4 0. 3 Bu durumda katsayı denklemleri 28 7 29 4 1 − 17 c1 + 315 c 2 − 36 = 0 5 c1 + 45 c 2 − 60 = 0 90 623 21 elde edilir.1398x2 .0.173021x2 .2 -d 2 u/dx 2 . c 2 = 9468 olarak bulunur. Görüldüğü gibi Galerkin ve En Küçük Kareler metodları kesin çözüme en yakın değerleri vermektedir. S.2 1 0. c1 = 103 ve c 2 = − 682 elde edilir ve çözüm denklemi 682 uPG = 1.014663x3 olur. M.6 0. 2 cos(1 − x) − sin x + x 2 − 2 ) şekil cos 1 1 de verilmiştir. Buna göre çözüm denklemi uG=1.0.0.03422x3 dir.12927x .0. Çözüm denklemi ise 9468 2 uC = 1.4 0. Elde edilen bu yaklaşık çözümler ve kesin çözüm ( u ( x) = 1.8 1 0 0 0.2 0.6 Şekil 1 Ağırlıklı kalanlar çözümünde çeşitli yaklaşımların sonuçları Bölüm 2-77 .0. TAŞGETİREN 15 olur. TOPCU. Katsayılar c1 = 1710 . En 1 0 Küçük Kareler Metodunda Ψi = ∂R/∂ci alarak ∫ (2 − 2 x + x 0 1 2 ) Rdx = 0 .0. Galerkin Metodu için Ψi = φi alarak.302053x . Aynı şekilde 3 47 47 253 1 c1 − 90 c 2 − 13 = 0 − 90 c1 + 315 c 2 + 36 = 0 60 991 c1 = 1292 .2601x .u + x 2 =0 0<x<1 Gerçek Çözüm Petrov-Galerkin Galerkin En Küçük Kareler Kollokasyon 0.

... aij .. Bir matrisin boyutları (1xn) ise buna satır vektör..Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. ⎪ .. x2. (mx1) ise buna da sütun vektör adı verilir.... Burada [A] kare bir matris olup lineer denklem sisteminin katsayılar matrisi olarak adlandırılır.. + a 2 n x n = b2 .. ⎢ ai1 ⎢ . ...{b} = ⎨ ............{x} = ⎨ ........... [A]{x}={b} (27) şeklinde yazılır. a1 j a2 j a3 j .... ... TOPCU. 2......... “iç kuvvetlerin yaptığı virtüel işlerle dış kuvvetlerin yaptığı virtüel işler birbirine eşit olduğu zaman sistem dengededir” şeklinde tanımlanan virtüel işler prensibine de uygunluk göstermektedir.............. ... + a1n x n = b1 a 21 x1 + a 22 x 2 + ........ a n1 x1 + a n 2 x 2 + .xn bilinmeyenleri göstermektedir.. Burada x1.. ⎥ ⎪x ⎪ ⎪b ⎪ ⎥ a nn ⎦ ⎩ n⎭ ⎩ n⎭ (28) şeklindedir... Bölüm 2-88 .... Matris ve vektörler... ... ⎬. Denklem sistemi matris formunda.. .. .. ⎡ a11 ⎢a ⎢ 21 ⎢a31 [ A] = ⎢ ... ... a nj ... ⎥.. ⎪ ⎪ .... ⎬ ⎪ xi ⎪ ⎪ bi ⎪ a3n ⎥ ⎪ .. [A] matrisinin sabit bir sayı ile çarpımı ise matrisin bütün elemanlarının bu sayı ile çarpımı şeklinde yapılır. a1n ⎤ ⎧ x1 ⎫ ⎧b1 ⎫ a2n ⎥ ⎪ x2 ⎪ ⎪b2 ⎪ ⎥ ⎪x ⎪ ⎪b ⎪ a3n ⎥ ⎪ 3⎪ ⎪ 3⎪ .. ai 2 ...... ⎢a ⎣ n1 a12 a 22 a32 .. Görüldüğü gibi [A] matrisi elemanlardan oluşmuş bir bölge olup i satır ve j sütununda bulunan elemanı aij şeklinde gösterilmektedir.. . ai 3 ...... ........... ... + a nn x n = bn (26) şeklinde verilir. TAŞGETİREN Galerkin yöntemi elastisite problemlerinde.. S. ... MATRİS CEBRİ Genel bir lineer denklem sistemi..... Eğer boyutları (mxn) olan [A] ve [B] matrisleri var bu iki matrisin toplamından oluşan [C] matrisinin elemanları cij=aij+bij (29) dir........ an3 . ........ a11 x1 + a12 x 2 + .. an2 a13 a 23 a33 .. M.. ..

Kare matrisin elemanları arasında aij=aji ilişkisi varsa bu matris simetrik bir matristir. Bir kare matriste diyagonal elemanları dışındaki elemanlar sıfır ise bu matris diyagonal matris olarak adlandırılır. M. [A]{x} çarpımının {x} in elemanlarından birine göre türevi [A] nın bu değişkene karşılık gelen kolonunu verir. Buna göre [A] nın satırları [A]T nin sütunları haline gelmiştir. Kofaktör yöntemine göre (2x2) lik bir matrisin determinantı Bölüm 2-99 . Bir [B] matrisinin türev ve integrali ⎡ db ( x) ⎤ d [B( x)] = ⎢ ij ⎥. [A][B]≠[B][A] dır. cij ise. Boyutları (mxn) olan matrisin transpozunun boyutları (nxm) olur. Eğer [A] katsayılar matrisi ve {x} değişkenlerin bulunduğu vektör ise. Bir matrisin türevi (integrali) o matrisin elemanlarının tek tek türevi (integrali) alınmak suretiyle yapılır. Bir matris çarpımının transpozu için ([A][B][C])T=[C]T[B]T[A]T (32) eşitliği geçerlidir. Diyagonal matrisin bütün elemanları 1 ise bu da birim matristir. TOPCU. Bir kare matrisin [A] determinantı detA ile gösterilir. Kare matrisin diyagonali altında kalan elemanların hepsi sıfır ise buna üst üçgen matris denir. Çeşitli determinant alma yöntemleri vardır. Simetrik matrisin transpozu kendisine eşit olur. Bir matrisin elemanlarının tamamının veya bir kısmının fonksiyon olması da mümkündür. S. dx ⎣ dx ⎦ ∫ [B]dxdy = [∫ b dxdy] ij (33) olarak ifade edilebilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TAŞGETİREN c[A]=[caij] (30) (mxn) boyutlarındaki [A] ile (nxp) boyutlarındaki [B] nin çarpımından (mxp) boyutlarında [C] elde edilir. Bu nedenle matrislerin türev ve integralleri de alınabilir. Matrisler kare matris değilse [B][A] çarpımı zaten mümkün değildir. [A]=[aij] şeklinde verilen bir matrisin tranpozu [A]T=[aji] dir. cij=([A] nın i satırı)([B] nin j sutunu) (31) çarpımından elde edilir.

Bu tanımlar ışığında matrisin tersi [A]−1 = adjA det A (38) olarak verilir. S. Matris tersi [A]-1 ile gösterilir ve [A]-1[A]=[A][A]-1=[I] (36) eşitliğini sağlar. Matrisin adjointi ise kofaktörünün transpozudur (adj A=[C]T). Determinantı sıfır olan matrisler tekil matris olarak adlandırılır. Özdeğer problemi (40) [A]{y}=λ{y} (41) Bölüm 2-1010 . TAŞGETİREN ⎡a det ⎢ 11 ⎣a 21 a12 ⎤ = a11 a 22 − a 21 a12 a 22 ⎥ ⎦ (34) dır. TOPCU. (3x3) boyutlarındaki bir matrisin determinantı ise ⎡a11 a12 a13 ⎤ det⎢a21 a22 a23 ⎥ = a11 (a22 a33 − a32 a23 ) − a12 (a21a33 − a31a23 ) + a13 (a21a32 − a31a22 ) (35) ⎢a a ⎥ ⎣ 31 32 a33 ⎦ şeklindedir. Bir matrisin minörü [Mij] ile gösterilir ve matrisin i satırı ve j kolonu silinerek elde edilen (n-1xn-1) boyutlarındaki matrisin determinantı olarak tanımlanır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. M. {x}T[A]{x} çarpımlarından elde edilen değer kuadratik form olarak adlandırılır. Eğer kare matrisin determinantı sıfırdan farklı ise bu matrisin tersi vardır. Matrisin kofaktörü [Cij]=(-1)i+j[Mij] (37) dir. Örneğin (2x2) lik bir matrisin tersi −1 ⎡ a11 ⎢a 21 ⎣ a12 ⎤ a 22 ⎥ ⎦ ⎡ a 22 − a12 ⎤ ⎢− a a11 ⎥ ⎦ = ⎣ 21 a11 a 22 − a 21 a12 (39) olarak elde edilir. (nxn) boyutlarındaki bir matris ile (nx1) boyutlarındaki bir vektörün.

3. Her özdeğere karşılık gelen bir de özvektör bulunmaktadır. lineer denklem sistemlerinden bilinmeyenleri elimine ederek çözüm yapan tanınmış bir metottur. Bu denklem (nxn) boyutlarındaki [A] matrisi için n adet özdeğer bulunması ile çözülür. GAUSS ELİMİNASYON METODU Matris formda [A]{x}={b} şeklinde lineer denklem takımını ele alalım.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. hem de oluşan hatalar açısından dezavantajlıdır. çözümün yalnızca det([A]-λ[I])=0 olması durumunda mümkün olduğu görülür. Burada ele alınan lineer denklem sisteminin çözümünde Gauss Metodu nun kullanılması anlatılacaktır. TOPCU. Bu nedenle ters alma yerine bir eliminasyon yönteminin kullanılması daha kolay ve faydalıdır. Simetrik bir matrisin bütün özdeğerleri sıfırdan büyük ise bu matris pozitif tanımlı bir matristir. Pozitif tanımlı matrislerin kuadratik formlarından da sıfırdan büyük değerler elde edilir. Yukardaki eşitliği sağlayan 0 dan farklı bir özvektör ve buna karşılık gelen bir özdeğer problemin çözümünü verir. Gauss eliminasyon yöntemi. Bu problemin çözümü ile ilgili açıklamalar ilgili bölümde yapılmıştır. det([A]-λ[I])=0 karakteristik denklem olarak adlandırılır. Bir örnek üzerinden metodu tanıtalım 2 x1 − x 2 + 7 x3 = 0 I x1 + 3 x 2 + 2 x3 = 4 II III − x1 + 5 x3 = 1 (44) Bölüm 2-1111 . TAŞGETİREN şeklinde tanımlanır. Şayet det[A]≠0 ise bu denklemin her iki tarafını matrisin tersi ile çarpılarak {x} in çözümü {x}=[A]-1{b} şeklinde elde edilebilir. Burada [A] (nxn) boyutlarında b ve x de (nx1) boyutlarında matris ve vektörlerdir. Denklemi ([A]-λ[I]){y}=0 (42) şeklinde düzenlersek. ([A]-λι[I]){y}i=0 (43) Sonlu elemanlar metodunda karşılaşılan özdeğer problemleri genellikle [A]{y}=λ[Β]{y} şeklindedir. Fakat matris tersinin alınması için kullanılan yöntemler bilgisayar ortamı açısından hem pahalı ve zaman alıcı. M. S.

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. x3=0. Bu iki değer yardımıyla da I denkleminden x1=0. x1 'i III 'den elimine edebilmek için ise III ile I’i toplamak yeterlidir.16. Bilinmeyenleri bu ters sırada elde etme işlemine geri koyma işlemi denir. Bölüm 2-1212 .b] şeklinde birleştirerek ⎡ 2 − 1 7 0⎤ ⎡2 − 1 7 0⎤ ⎡ 2 − 1 7 0⎤ ⎢ 1 3 2 4⎥ → ⎢0 7 − 3 8 ⎥ → ⎢ 0 7 − 3 8 ⎥ ⎢− 1 0 5 1⎥ ⎢0 1 17 2⎥ ⎢0 0 61 3⎥ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ elde edilir. Çözülecek denklem sistemi. Görüleceği gibi bu işlem alt alta toplama yoluyla da yapılabilecektir. Bunun için III 'den çıkaralım. Yukarıdaki işlemler matris formda gösterilebilir. III den x2 'yi elimine edelim. TOPCU.16 olarak elde edilir.82. Şimdide. x1 'i II 'den elimine edebilmek için II 'den I 'in yarısını çıkarmak yeterli olacaktır. M. Gauss eliminasyon işlemi matrisleri [A. Geri koyma işlemi ile. x1=0.05 bulunur. 2 x1 − x 2 + 7 x3 = 0 0 + 7 x 2 − 3 x3 = 8 0 + x 2 + 17 x3 = 2 I II (1) III (1) (45) olur. Sonuçta ortaya çıkan denklem sistemi. Burada x1'i II ve III 'den elimine edelim I. Sonuçta aynı eşitlikler elde edilir. III denkleminden x3=0. x2=1. x1=(x2-7x3)/2 elde edilerek diğerlerinde yerine konursa.82 olarak bulunur. Denklem numaralarında bulunan (¹) ile bu denklemlerin 1 kere işlem gördüğü anlatılmaktadır.05 bulunarak II denkleminde yerine konursa x2=1. S. TAŞGETİREN Denklemler görüldüğü gibi I-II ve III olarak numaralandırılmıştır. x1 kolonunda II ve III eşitliklerinde 0 olması bunun denklem II ve III 'den elimine edildiğini gösterir. denklemden. 2 x1 − x 2 + 7 x3 = 0 0 + 7 x 2 − 3 x3 = 4 0 + 0 + 122 x3 = 6 I II (1) III ( 2 ) II/7 'yi (46) Görüldüğü gibi denklemlerin sol tarafı bir üst üçgen matris oluşturmaktadır. (47) Gauss Eliminasyonu İçin Genel Algoritma: Bir örnek üzerinde temel fikrini verdiğimiz Gauss eliminasyonu için bilgisayar uygulamasına imkan verecek şekilde genel bir yöntem geliştirilebilir.

.... S. an2 a13 a 23 ai 3 . ai 3 . a 3 j ........ Dolayısıyla ikinci adımda işlem yapılacak sistem... ⎥ ⎨ . a 3n ⎥ ⎪ x 3 ⎪ ⎪b3 ⎪ ⎥⎪ ⎪ ⎪ ⎪ . Gauss eliminasyonu x1. İndirgeme yapıldıktan sonra örnekte görüldüğü gibi yerine koyma işlemiyle xn . a1n ⎤ ⎧ x1 ⎫ ⎧b1 ⎫ .... . .... ⎪ .. ⎥ ⎪ . ⎬ = ⎨ . a 2 n ⎥ ⎪ x 2 ⎪ ⎪b2 ⎪ ⎥⎪ ⎪ ⎪ ⎪ . ⎢ ai1 ⎢ ⎢ . .. Buna peşpeşe eliminasyon işlemi denir. ⎬ k = 1 a in ⎥ ⎪ bi ⎪ ...j nin 2 den n’e kadar olan değerleri için yapılacağı aşikardır. .. ⎪ ⎪ ... ai j a11 (50) an = bi . a 3n ⎥ ⎪ xi ⎪ ⎪bi ⎪ ⎥⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ... k işlem adımlarını göstermek üzere başlangıçta [A] matrisi ve {b}vektörü ⎡ a11 ⎢a ⎢ 21 ⎢ . İlk adımda amaç 1 denklemini kullanarak (1.... (k) adım numarasını göstermek üzere birinci adımda yapılan işlem a (1) = a i j ij b (1) i an ..... a nj ..... ... Bölüm 2-1313 .. an3 . a1 j a2 j aij . aij ..Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. an3 ..x3. İndirgeme işlemi bu ilk adımda i... x1 değerleri sırasıyla elde edilir. . ai 2 . ⎪ a nn ⎥ ⎩bn ⎭ ⎦ ai 4 ........ an2 a13 a 23 a 33 . ai 2 . ... ⎢a ⎣ n1 a12 a 22 a 32 .... M.. Bu işlem sonunda denklem sistemi bir değiştirilmiş bir üst üçgen matris ve yine değiştirilmiş bir sağ taraftan oluşan eşitlik elde edilir.. a1 j .. a 2 j . (49) olsun.. a nn ⎥ ⎪ x n ⎪ ⎪bn ⎪ ⎦⎩ ⎭ ⎩ ⎭ (48) olsun.. ..... x3... Satır) x1 'i diğer eşitliklerden elimine etmektir.. a11 aynı zamanda pivot olarak da adlandırılır. Burada ai1/a11 örnekte görüldüğü gibi satırın ilk elemanının katsayısına bölünmesiyle oluşan satır çarpanıdır... x1 elimine edildiğinden birinci sütunda 2'den n'e kadar olan tüm satırlardaki elemanlar 0 dır.x2..xn-1 değişkenlerini tek bir xn değişkeni kalıncaya kadar elimine eden sistematik bir bir yaklaşımdır. ⎥ ⎪ .. a nj .. ⎢ a n1 ⎣ a12 a 22 . b1 a 11 dir. x2. ⎢ ai1 ⎢ . a1n ⎤ ⎧ b ⎫ 1 a 2 n ⎥ ⎪b2 ⎪ ⎥⎪ ⎪ ⎥ ⎨ ...... xn-1 . TAŞGETİREN ⎡a11 ⎢a ⎢ 21 ⎢a 31 ⎢ ⎢ ...... TOPCU....... ⎬ ..

. ⎡a ⎢0 ⎢ ⎢0 ⎢ . a 3n ⎥ ⎪ x 3 ⎪ ⎪ b3( 2 ) ⎪ ⎬ ⎥⎨ ⎬ = ⎨ ( ........ k −1 . İşlem yapılacak bölge k+1 inci satır ve sütundan n inci satır ve sütuna kadar olan bölgedir. 0 ... a1n ⎤ ⎧ b ⎫ 1 ( ( ... a 21j) ( . .. ........ a njk −1) ................. a in ⎥ ⎪bi ⎪ ... . ( .. a ((k +1)( k +1) . .... .. İşlem (n-1) adım için yapıldıktan sonra........ TAŞGETİREN ⎡a11 ⎢0 ⎢ ⎢0 ⎢ . ( k −1) ⎪ ( k −1) ⎪ .... k −1 ....1 ) i = k + 1 . Şimdi herhangi bir k adımı için yapılacak işleme bakabiliriz. k −1 . a 21j) ( a31j) a (1) ij ( a n13) (1 a nj ) . Bu adımda ise i ve j nin 3 ten n’ e kadar olan değerleri için indirgeme yapılır.... a 32 ) ⎥ ⎪ b3( 2 ) ⎪ n ⎪ ⎪ .. a 21n) ⎥ ⎪b (1) ⎪ ⎥ 2 ( a31) ⎥ ⎪b (1) ⎪ n 3 ⎥ ⎪ .. . ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ( n −1) ⎥ ⎪ a nn ⎦ ⎩ x n ⎭ ⎩bn( n −1) ⎭ ... 0 . .. ⎪ k = 2 ⎨ ⎬ (1) (1 ⎥ ain ) ⎥ ⎪bi ⎪ ⎪ ⎪ ⎥ ⎪ ... 1 ai(2) . ⎢0 ⎢ .... ⎪ ( k −1) ⎥ b ( k −1) . ⎢ ⎢0 ⎢ . (54) elde edilir... ......... a1 j ( ... ⎪ ⎪ . .. n şeklindedir............. j = k + 1 . (k) şeklindeki gösterim işlem basamaklarının kolay kavranması içindir.. 0 ..... a 32j ) .... a ((k +1))i . a 43) ⎥ ⎪ x 4 ⎪ ⎪ b4( 3) ⎪ n . ⎢0 ⎣ a12 (1 a 22) (1 a32) . Bilgisayar uygulamalarında bunlara gerek kalmaz. Yapılacak indirgeme ise. Adım numaraları gösterilmeden geri yerleştirme adımına geçersek..... TOPCU.1) ik ( k. M. a1 j ( ... 0 (k-1) ij . ( . ⎥ ⎪ .) ⎪ (1 (1 a nn) ⎥ ⎩bn ⎭ ⎦ (51) olur.. ⎥ ⎪ ....Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. ..... a ijk −1) . ...... n (53) b (i k) = b (i k -1) - b (k k .... k −1) . ⎪ − k −1 .. xn = bn an n (55) Bölüm 2-1414 ...... S.. a 21n) ⎥ ⎪ b21) ⎪ ⎥ ( . a ((k +1))n .... . a 21) ⎥ ⎪ x 2 ⎪ ⎪ b2(1) ⎪ n ⎥⎪ ⎪ ⎪ ⎪ (2) ..........i(k-1) a k j ak k a a ( k . ( a n12) a13 (1 a 23) (1 a33) a (1) i3 . 0 ...1 ) kk i ......... 0 a13 (1 a 23) (2 a 33 ) ...... ⎥ ... . ⎢0 ⎢ ⎢ .... ⎡a11 ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ ⎣ a12 a (1) 22 a13 a a (1) 23 (2) 33 a 14 a a a (1) 14 (2) 34 ( 3) 44 0 a1n ⎤ ⎧ x1 ⎫ ⎧ b1 ⎫ ( ... a nn ⎦ ⎩ n ⎭ k =k (52) a ( k) ij = a a (k-1) (k-1) k . . ⎥ ⎪ . ... a1n ⎤ ⎧ b1 ⎫ ( . . a ((k +1)) j . ⎢0 ⎣ a12 (1 a 22) 0 .... . a ((k +1))n ⎥ ⎨bk( k 11) ⎬ ⎥⎪ + ⎪ ...

. Bu nedenle eliminasyon işleminin bant matrise uygulanması gerekir.diyagonal x ⎥ ↵1. Burada ybg yarı bant genişliğidir. Bu durumda satır çarpanı olarak ak i alınır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.. bant dışında kalan bütün elemanlar sıfırdır.diyagonal ⎦ ⎡ x x ⎢ x ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ sim ⎣ x x x x x 0 x x x x x x x x x x x x x x x (57) şeklindedir. TOPCU. bi − x1 = j =i +1 ∑a aii n ij xj i = n − 1. Bu hem zaman hem de bilgisayar kapasitesi açısından önemli kazançlar sağlar. → ybg x x x ← x x x x x x x x x x x x x x ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ x⎥ x⎥ x⎥ ⎥ x⎥ x ⎥ ↵2. n − 2. Simetrik bir bant matriste sıfır olmayan bütün değerler bir bant içinde toplanmıştır. 1. ak k yalnızca diyagonalin üstü olur. işlem yapılacak bölge de sütunlarda k+1 den n e kadar değil. Bu da (n x ybg) boyutunda bir matristir.. (n x n) boyutunda simetrik bir bant matris. Sonlu elemanlar metodunda karşılaşılan matrisler genellikle bant şekilli simetrik matrislerdir.d ⎡x ⎢x ⎢x ⎢x ⎢x ⎢x ⎢x ⎢x ⎢x ⎢ ⎢x ⎢x ⎣ x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x 0 ybg x⎤ x⎥ x⎥ x⎥ x⎥ x⎥ x⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ (58) Bölüm 2-1515 .1 (56) Böylece Gauss eliminasyonu tamamlanmış olur... M. S. TAŞGETİREN olarak elde edilir. Diğer bilinmeyenler ise.. Sadece sıfır olmayan elemanlarla işlem yapılacağından bu kısmın saklanması yeterli olacaktır. diyagonalin altında kalan elemanlar için işlem yapmaya gerek kalmaz ve bu bize kolaylık sağlar. [A] simetrik ise.d 2.

jbi+j-1 END j bi=(bi-top)/ai. Düzlem kafes sistemi için genel matrisi bant formunda saklamak ve bu matrise göre eliminasyon yapmak amacıyla yazılmış bir FORTRAN program parçası aşağıda verilmiştir. diyagonal olur ve bu şekilde yeni matris oluşturulur.j1 =ai. Bunun için matrisler önceden bant formunda saklanmalıdır.n-1 i=n-ii sei=min(n-i+1. satırda bulunan elemanların sayısı da min(n-k+1. 2.ybg) top=0 DO j=2.1 DO ii=1.1 DO j=i.1 END ii Burada DO döngülerinin indisleri orijinal simetrik bant matrise göre oluşturulmuştur. Bant matriste k. ybg) DO i=k+1. Bölüm 2-1616 . M. sütun 2. Simetrik matriste aij = a ji dir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.j1 -cak. Doğrudan bant şekilli dikdörtgen matrise göre de program yazılması mümkündür.sei top=top+ai.n-1 ses=min(n-k + 1.ses+k-1 j1=j-i+1 j2=j-k+1 ai. TAŞGETİREN Bu yeni matrisin ilk sütunu simetrik bant matrisin birinci diyagonalidir.i1/ak. ses+k-1 i1=i-k+1 c=ak. İki matrisin elemanlar arsında a ij ( j 〉 i ) ( sbm ) = a i ( j −i +1) bm (59) ilişki vardır. Bilgisayar mantığı açısından bant matrisin gauss eliminasyonu Peşpeşe Eliminasyon İşlemi DO k=1.YBG) dir. S.j2 END j bi=bi-cbk END i END k Yerine Koyma: bn= b e / a n. TOPCU.

TOPCU. M.. J)*S(K+J-1) CONTINUE CONTINUE Eleman döngüsü NOC(. N1 K=N-KK C1=1/S(K. NK C1=S(K.. NE . J1)=S(I1.4) Genel Rijitlik Matrisi SE(N. J1)-C1*S(K. NK J1=J-I+1 S(I1. NC)=S(NR.YBG)Eleman Rij... J) F(I1)=F(I1)-C1*F(K) Yerine koyma F(N)=F(N)/S(N. 1) DO 3 KK=1.. II)-1) DO 2 IT=1. TAŞGETİREN C 2 1 c c Bant Matriste Yerleştirme DO 1 N=1.. NC)+SE(I.. NK F(K)=F(K)-C1*S(K.. S.. I)/S(K..)Düğüm matrisi Genel matriste satır numarası Eleman matrisi satır numarası Eleman matrisi sütun numarası Genel matriste sütun numarası S(4. 1) F(K)=C1*F(K) NK=N-K+1 IF (NK . Matrisi N=Diyagonal boyutu Sütun döngüsü S(K... 0 ) GO TO 2 S(NR.GT. J) CONTINUE .. 2 J=2*(JJ-1)+JT NC=NCT+JT-NR+1 IF( NC .. JJ)-1) DO 2 JT=1. 2 NCT=2*(NOC(N.. N-1 NK=N-K+1 IF(NK .. YBG) NK=YBG DO 2 I=2..GT. 2 NR=NRT+IT I=2*(II-1)+IT DO 2 JJ=1.. 1) I1=K+I-1 DO 1 J=I.. DO 2 II=1..1)=Pivot 1 2 c F(N)Kuvvet vektörü Sütun döngüsü F(N)Deplasman vektörü 4 3 Bölüm 2-1717 .. YBG) NK=YBG DO 4 J=2.LE..Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.. CONTINUE Bant Matris İçin Gauss Eliminasyonu İndirgeme DO 2 K=1.. 2 NRT=2*(NOC(N.

gerilme-şekil değiştirme ve şekil değiştirmedeplasman ilişkileri yardımıyla bir boyutlu problemlerin sonlu elemanlar metodu ile çözümü üzerinde durulacaktır. yer değiştirme {u} ve yükleme ({T} ve {ƒ}) yalnızca bir boyut değişkenine (x) bağlıdır. Kütle kuvvetleri. Bir (3) . tüm hacme dağılmış kuvvetler olup yerçekimi nedeniyle oluşan cismin ağırlığı örnektir olarak verilebilir. GİRİŞ Bu bölümde toplam potansiyel enerji. Bir boyutlu problemlerde gerilme {σ}. {u} ={ u(x)} {T} ={ T(x)} {σ} ={σ(x)} {ƒ} ={ƒ(x)} {ε }= {ε(x)} (1) Gerilme-şekil değiştirme ve şekil değiştirme -yer değiştirme ilişkisi. Diğer taraftan.dx şeklindedir. Bu kuvvetlerin bir cisim üzerindeki konumları Şekil 1’de gösterilmiştir. dV =A. Yüklemeler genelde kütle (ağırlık) kuvvetleri ({ƒ}). Yüzey kuvvetleri cismin yüzeyine dağılmış kuvvetler olup birim yüzey alanına düşen kuvvet olarak ele alınır.ÜÇÜNCÜ BÖLÜM BİR BOYUTLU PROBLEMLER 1.bir boyutlu problemler için differansiyel hacim (dV) ifadesi. σ = Eε ε= du dx (2) dir. yüzey kuvvetleri ({T}) ve tekil yük ({Pi}) olmak üzere üç şekilde bulunur. Bu durumda ilgili vektörler aşağıdaki şekilde verilebilir. Burada detaylı olarak anlatılan temel prensipler kitabın ileriki bölümlerinde sırası geldikçe işlenecek olan iki ve üç boyutlu problemler içinde geçerli olacaktır. şekil değiştirme {ε}.

Cisme etkiyen diğer kuvvetler de yalnızca düğüm noktalarından etki ediyormuş gibi ele alınırlar. Sürtünme nedeniyle oluşan kuvvetler ve basınç kuvvetleri buna örnek olarak gösterilebilir. Şekil 1c'de eleman numaraları. 2. TAŞGETİREN boyutlu problemlerde yüzey kuvveti birim boya etkiyen kuvvet olarak ta tanımlabilir. Bu işi yapmanın en kolay yolu çubuğu Şekil 1b'deki gibi dört bölgeye ayırmaktır. Elemanlara ayırma Şekil 1’deki çubuğu göz önüne alalım. çubuk belirli sayıda sabit kesitli elemanlardan meydana gelmiş kademeli çubuk olarak ele alınır. Doğal olarak kesit alanları ve kuvvetler şiddetleri bakımından elemandan elemana değişebilirler. SONLU ELEMAN MODELLEMESİ 2. kesit alanı. Görüldüğü gibi. düğüm numaralarından ayırt edilmesi için yuvarlak içine alınmıştır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. yüzey kuvvetleri ve tekil kuvvetler altındaki çubuğun sonlu elemanlar modeli. M. yüzey kuvveti ve kütle kuvvetleri her eleman için sabittirler. Yüzey kuvveti birim alana düşen kuvvet ile kesit alanın çarpımı olararak ele alınır. i noktasına etki eden tekil kuvvet ve {ui} de bu noktanın x doğrultusundaki yer değiştirmesidir. Sonlu eleman modellemesinde ilk olarak. S. 2 . Bundan sonra her bir bölgenin ortalama kesit alanı bulunarak eleman tanımlamalarında bu değer kullanılır. P1 1 2 1 2 3 4 5 ƒ P2 T 3 4 (a) x (b) x (c) x Şekil 1. Ele alınan çubuğun dört eleman ve beş düğümden oluşan sonlu eleman modeli Şekil 1c’de gösterilmiştir. Kütle kuvvetleri. Burada çubuğu dört eleman kullanarak modelleyelim. Tekil yüklerin uygulanmış olduğu noktaların düğüm noktası olarak seçilmesi gerekir. TOPCU. Eleman sayıları artırılarak daha iyi sonuçlar elde edilebilir. Sonlu eleman modelinde bütün elemanlar düğüm noktalarından birbirine bağlı olarak düşünülür. Son olarak {Pi}.1.

Bu yüzden her düğüm sadece bir serbestlik derecesine (SD) sahiptir.Q2 .. S.. Q2.Q5 ile gösterilir. Diğer taraftan {F} ile gösterilen global kuvvet vektörü {F}= [ F1.. Deplasman ve kuvvet vektörleri 3 . dolayısıyla Q1 = 0'dır.. Tablo başlığındaki 1 ve 2 rakamları elemanın Q1.. Sınır şartları daha sonraki bölümlerde geniş olarak ele alınacaktır. TAŞGETİREN 2. düğüm deplasmanları. F2 .. dolayısıyla elemanlar arasındaki süreklilik bilgileri Şekil 3’teki gibi bir tablo halinde elde edilebilir..Q5 ]T Q2. F2..F3 Q4 F4 Q5 .. M.Q2. Elemanların birbirine benzer alınmasının esas sebebi.. Bu aktarım uygun bir numaralama yöntemi geliştirilmesi ile daha da kolay hale getirilebilir.F5 ] dir. F1 {Q}= [ Q1 . F5 ]T x Şekil 2.. Bu durumda global deplasman vektörü olarak T adlandırılan {Q}. Her elemanda 2 düğüm vardır. ({Q}= [ Q1. F2 Q3... Burada bu yöntemlerden birisi verilecektir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Şekil 1c'de verilen 5 düğümlü sonlu eleman modelinde 5 serbestlik derecesi vardır. TOPCU.Q4 . F3 . Global kuvvet ve deplasman vektörleri Şekil 2'de gösterilmiştir.. Bir boyutlu problemde her düğümün sadece ±x doğrultusunda hareketine müsaade edilir. Bundan sonra sınır şartları göz önüne alınır.Q3 .F5 {F}= [F1 . düğüm yükleri ve elemanlar arasında süreklilik sonlu elemanlar metodunun uygulamasında ve bilgisayar ortamına aktarılmasındaki temel noktalardır ve bu nedenle bu kavramların iyi anlaşılması ve uygun şekilde tatbik edilmesi gerekmektedir. Her serbestlik derecesindeki deplasman Q1.. modelin bilgisayar ortamına aktarılmasının kolaylaştırılmasıdır.Q5 ] ) bir sütun vektörüdür.. Serbestlik dereceleri. Numaralandırma Yöntemi Karmaşık bir geometriye sahip bir cismin belirli sayıda ve düzgün şekilli elemanlara nasıl ayrılacağını az önce göstermiştik. +x yönü kuvvet ve deplasman için pozitif yön olarak alınır.2. F4 . Ele aldığımız problem için 1 numaralı düğüm tutulmuştur.

ikinci düğümde ise r=1 değerini almaktadır (Şekil 4b). Lokal numaralandırma ile ilk düğümün numarası 1. diğerininki ise 2 olarak numaralandırılır. Bu örnekte. Daha karmaşık geometrilerde süreklilik tablosunun yapılmasına ihtiyaç duyulur. elemanın orta noktasına göre herhangi bir noktasının yerini –1 ile 1 değerleri arasında bulmak için r ile gösterilen bir doğal koordinat sistemi tanımlayalım. 4 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bu koordinat sistemi. tablo içindeki rakamlar ise global düğüm numaralarını göstermektedir. elemanın da numarası olduğundan tanımlama basitçe yapılabilmektedir. Yaklaşık bir çözüm olan bu yöntemde doğruluk değeri ancak daha fazla sayıda elemana bölmek suretiyle artırılabilir. Lokal düğüm numaraları ile global düğüm numaraları arasındaki uyumluluk elemanlar arasında süreklik sağlar. şekil fonksiyonlarının tanımlanmasında kullanılır. M. birinci düğümün koordinatı x1 ve ikinci düğümün koordinatı x2 dir. TAŞGETİREN lokal düğüm numaralarını. KOORDİNATLAR VE ŞEKİL FONKSİYONLARI İki düğümlü bir çubuk eleman (e) ele alalım (Şekil 4a). TOPCU. Elemanlar arasında süreklilik 3. Buradan. Bu lineer interpolasyonu uygulamak için aşağıdaki şekilde lineer şekil fonksiyonları tanımlanır. birinci düğümde r=-1. r= 2 (x − x1 ) − 1 x 2 − x1 (4) Görüleceği üzere. 1 1 Q1 2 2 3 4 4 Q 5 Q2 3 Q3 4 Global Numaralama x Q5 1 Q1 e 2 Q2 Lokal Numaralama Eleman No e 1 2 3 4 Düğüm No 1 2 1 2 2 3 3 4 4 5 Lokal numara Global numara Şekil 3. düğümün numarası aynı zamanda 1. 1. S. Bir eleman içindeki bilinmeyen yer değiştirmeler lineer bir interpolasyon fonksiyonu ile hesaplanmaya çalışılır (Şekil 5). Buradan.

TAŞGETİREN 1 x1 x x2 e 2 1 r 2 r=-1 (a) (b) r=1 Şekil 4. (7a)'da verildiği üzere birinci 1 u1 e 2 q1 1 e 2 uBilinmeyen u2 uLineer q2 Şekil 5. q 2 }T (8) şeklindedir. Benzer olarak. düğüm deplasmanları q1 ve q2 ye bağlı olarak şu şekilde elde edilir. N1 şekil fonksiyonunun grafiği denklem 5’ten yararlanılarak çizilmiştir. {u} = [N]{q} şeklinde gösterilir. denklem 6'dan elde edilir. N 2 ] ve {q} = {q1 . Bir elemanda lineer interpolasyon fonksiyonunun değişimi 5 . Bir elemanın (x) ve (r ) koordinatlarında gösterimi N 1(r ) = 1− r 2 (5) N 2 (r ) = 1+ r 2 (6) Şekil 6a ve 6b'de N1 ve N2 şekil fonksiyonları gösterilmiştir. S. (7b) (7a) [N ] = [N 1 . Eleman yer değiştirme vektörünü olan {q}. u = N1 q1 + N2 q2 veya matris notasyonu ile. M. Burada. İki noktadan bir doğru geçtiği dikkate alınırsa Şekil 7a elde edilir. N2 şekil fonksiyonunun grafiği olan Şekil 7b. TOPCU.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Burada r=-1' de N1=1 ve r=1 de N1 = 0 olduğuna dikkat edilmelidir. Şekil fonksiyonları tanımlandıktan sonra elemandaki yer değiştirmeler.

Örnek1: Şekilde verilen durum için.001 mm bulunur. Eleman içerisinde birinci türev sonlu olmalı.005 mm ise P noktasındaki q yer değiştirmesini bulunuz.003 mm ve q2 = -0. hem de koordinatlar aynı şekil fonksiyonları yardımıyla ifade edilmektedir.0. x = N1 x1 + N2 x2 (9) şeklinde yazılır. M.75 ve N2 = 0. (a) N1 şekil fonksiyonu. S. (4) iadesinden yararlanarak global ve lokal koordinatlar arsındaki dönüşüm şekil fonksiyonları yardımıyla. Burada her ne kadar lineer interpolasyon fonksiyonları verilmiş ise de başka şekil fonksiyonlarının seçilmesi de mümkündür. N1 ve N2 yi oluşturunuz.75(0. Eleman sınırlarında deplasmanlar sürekli olmalı. (b) Eğer q1 =0. b) (7a) kullanılarak p noktasındaki deplasman up = 0. Görüldüğü gibi hem deplasmanlar. TAŞGETİREN N1 N2 u 1 1 1 r=-1 r=0 (a) N1=(1-r)/2 r 2 r=1 (b) (c) 1 2 N2=(1+r)/2 r q1 1 u= N1 q1 +N2 q2 q2 r 2 Şekil 6.25(-0.25 olur. ikinci düğümde u = q2 durumunu sağlamaktadır.005) = 0.003) + 0. (b) N2 şekil fonksiyonu ve (c) N1 ve N2 kullanılarak elde edilen lineer interpolasyon düğümde u = q1. Rijit cisim hareketi yapan sistemde herhangi bir gerilmenin oluşmayacağı aşikardır. Bu durum izoparametrik (eş parametreli) formülasyon olarak adlandırılmaktadır.5 16 Buradan (5) ve (6)’dan N1 = 0. (a) P noktasında r. 1. TOPCU.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 6 . 2. 1 x1=20 x=24 mm x2=36 mm p 2 x a) (4) kullanılarak p noktasının r koordinatı şöyle bulunur: 2 rp = (24 − 20) − 1 = . Şekil fonksiyonlarının özelliği gereği iki düğüm arasında u lineer olarak değişmektedir. Bir şekil fonksiyonundan temelde iki şey beklenir.

şekil değiştirme ve gerilme arasındaki ilişkiyi ortaya koyar. dx ε= du dr dr dx (10) elde edilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU. Aynı nedenle. dr 2 = dx x 2 − x1 (11) 1− r 1+ r q1 + q olduğundan. 2 2 2 olur. Burada [B] (1x2). {σ } = E[B ]{q} (16) dur. Hooke yasasından gerilme. (12) ε= 1 (− q 1 − q 2 ) x 2 − x1 (13) olur. (14) ve (16) ifadeleri sırasıyla. u = N1 q1 + N2 q2 = du − q1 + q 2 = 2 dx elde edilir. Matris formulasyonu ile. Lineer şekil fonksiyonları kullanımı sebebiyle [B] sabit bir matristir. Interpolasyon amacıyla burada elde edilen gerilmenin elemanın merkezinden geçen eksen üzerindeki gerilme olduğu kabul edilebilir. Ayrıca. Dolayısıyla bir eleman içindeki şekil değiştirme de sabittir. boyutlarında olup eleman şekil değiştirme-yer değiştirme matrisi olarak adlandırılır ve. M. Bu ifadeler çubuk 7 . düğümlerdeki deplasman. (4)'de verilen x ve r arasındaki ilişkiden. eleman içinde gerilmenin de sabit olduğu görülür. (14) [B ] = 1 [− 1 x 2 − x1 1] (15) şeklindedir. TAŞGETİREN (2)'de verilen şekil değiştirme-yer değiştirme ilişkisi ( ε = du ) ve zincir kuralı kullanılarak. S. (7b). (10) ifadesinden. {ε} = [B] {q} şeklinde yazılır.

POTANSİYEL ENERJİ YAKLAŞIMI Toplam potansiyel enerji bir boyutlu problemler için. Eleman üzerindeki bütün düğümler için taplam potansiyel enerji ifadesi aşağıdaki şekilde ifade edilebilir. {u}. Ue = veya 1 T T ∫ {q} [B] E[ B]{q}Adx 2e (20a) 1 U e = {q}T ∫ ([ B]T E[ B] Adx){q} 2 e (20b) 8 . TAŞGETİREN eleman için potansiyel enerji ifadesinde yerleştirilerek eleman rijitlik matrisi ve yük vektörünü bulmak için kullanılacaktır. i noktasında ui deplasmanını meydana getiren kuvvettir. 4. 2 ∏ = ∑U − ∑ ∫ u e e e e T fAdx − ∑ ∫ u T Tdx − ∑ Qi Pi e e i (18b) elde edilir. ∏= ∑ 2∫σ e e 1 T εAdx − ∑ ∫ u T fAdx − ∑ ∫ u T Tdx − ∑ Qi Pi e e e e i (18a) Son terimde Pi’ yüklerinin düğüm noktalarından uygulandığı düşünülmektedir. {ƒ} ve {T} değerleri bu bölümün başında verilmişti. M. Son terimdeki {Pi}. U e = ∫ σ T εAdx şeklindeki bir tanımlamayla. Diğer 1 taraftan. S. {ε}. Burada {σ}. TOPCU. ui ise i düğümünde x yönündeki deplasmandır. ∏ = 2 ∫ {σ }T {ε }Adx − ∫ {u}T { f }Adx − ∫ {u}T {T }dx − ∑ {ui }{Pi } l l l i 1 (17) şeklinde yazılabilir. Eleman Rijitlik (Direngenlik) Matrisi Şekil değiştirme enerjisi ifadesini ele alalım Ue = 1 σ T εAdx 2∫ e (19) (14) ve (16) da verilen gerilme ve şekil değiştirme ifadeleri yerlerine konularak. Ue eleman şekil değiştirme enerjisi olarak adlandırılır. 4.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.1.

Eleman rijitlik matrisi ise. (23) 1 Ue = olur. [k]e. (4)'deki x' in r' ye dönüşümü ile dx = x 2 − x1 dr 2 (21a) veya x2 – x1 = le alınarak. 1 U e = {q}T [k e ]{q} 2 (25) şeklinde yazılabilir.l ≤ r ≤ l olmak üzere eleman şekil değiştirme enerjisi Ue yeniden aşağıdaki gibi yazılabilir. 9 . S. −1 ∫ dr = 2 olduğundan. TOPCU. 1 le 1 T T U e = {q} [ Ae E e [ B ] [ B ] ∫ d r ]{q} 2 2 −1 (22) Burada Ee elemanının elastisite modülüdür. Buradan. Önceki bölümde görüldüğü gibi elemanın kesit alanı (Ae) sabittir. Burada elemanın boyu (le) ve . 1 1 ⎧ −1 ⎫ { q } T A e l e E e 2 ⎨ ⎬ [− 1 1 ] q } { 2 l e ⎩ 1⎭ AE 1 U e = {q}T e e 2 le ⎡ 1 −1⎤ ⎢− 1 1⎥{q} ⎦ ⎣ (24) elde edilir. Burada ke 'nin AeEe çarpımı ile doğru orantılı eleman boyu ile de ters orantılı olduğu görülmektedir. E e Ae le ⎡ 1 −1⎤ ⎢− 1 1⎥ ⎣ ⎦ ke = (26) şeklinde olacaktır. TAŞGETİREN elde edilir. çubuk eleman için eleman rijitlik (direngenlik) matrisi olmak üzere. M. Burada şekil değiştirme enerjisi bağıntısı ile U= ½ kQ2 ile verilen basit yaydaki şekil değiştirme enerjisi arasındaki benzerliği görüyoruz. dx = le dr 2 (21b) elde edilir. (15)’den. Aynı zamanda [B] de sabit bir matristir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.

Şekil fonksiyonların integralleri dx= (Le/2) dr yazılarak alınır ve ifadede yerine konursa. M. Kuvvet Terimleri Toplam potansiyel enerji ifadesindeki kütle kuvveti terimini ( ∫ u T fAdx ) ilk olarak ele e alalım.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Benzer şekilde kuvveti ifadesi. 10 . ∫ N dx e 2 de le/2 sonucunu verecektir. ∫ e N 1 dx = lo 2 1 −1 ∫ 1 1− r 2 dr = le 2 (29) ∫ N 2 dx = e lo 1 − r l dr = o ∫ 2 −1 2 2 1 elde edilir. u =N1 q1 + N2q2. S. yerine konur. Görüldüğü gibi eşitliğin sağ tarafı deplasman ile kuvvetin çarpımı şeklindedir. ∫ N dx aslında şekil fonksiyonu doğrusunun altında kalan alanı dolayısıyla le/2 e yi verir. TOPCU. Bu ifade ayrıca. ∫u e T fAdx = {q}T [ f e ] (30b) olur. Bu da. Böylece eleman kütle kuvvet vektörü ƒe şöyle tanımlanabilir. ⎧A f N ⎪ e ∫ 1 u T fAdx = q T ⎨ ∫ e ⎪ Ae f ∫ N 2 e ⎩ dx ⎫ ⎪ ⎬ dx ⎪ ⎭ (28) olarak ta yazılabilir. TAŞGETİREN 4. Dolayısıyla (28) deki kütle ∫u e T fAdx = q T Ae ⎧1⎫ le f ⎨ ⎬ 2 ⎩1⎭ (30a) olur.2. A ve ƒ de eleman içinde sabit olduğundan integral dışına çıkarılırsa ∫u e T fAdx = Ae f ∫ ( N 1 q1 − N 2 q 2 )dx e (27) elde edilir.

Buradan yüzey kuvveti. ∫u e T Tdx = ∫ ( N1 q1 + N 2 q 2 )Tdx e (32) yüzey kuvvetinin (T) elemanda sabit olduğu gözönüne alınırsa. Buraya kadar rijitlik matrisi [ke]. S. M. TOPCU. (18) de verilen toplam potansiyel enerji ifadesi. (31)'deki ½ ifadesi kütle kuvvetinin 2 düğüme eşit olarak dağıldığını göstermektedir. (33) 2 (34) ∫u e T Tdx = {q}T [Te ] olarak yazılabilir. Şimdi de toplam potansiyel enerji formülasyonunda bulunan yüzey kuvvetlerini göz önüne alalım. Elemanlar arasındaki sürekliliği de elde ettikten sonra. Aeleƒ' çarpımı elemana etkileyen toplam kütle kuvvetini ifade eder. Aele elemanın hacmi ve ƒ'de birim hacimdeki kütle kuvveti olduğundan. ∏ = 2 {Q} [K ]{Q} − {Q} {F } T T 1 (36) 11 . ⎧ T N dx ⎪ ∫ 1 u T Tdx = q T ⎨ e ∫ e ⎪T ∫ N 2 dx ⎩ e ⎫ ⎪ ⎬ ⎪ ⎭ (33) ∫ N dx = ∫ N 1 e e 2 dx = le olduğundan.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. [Te ] = Tl e 2 ⎧1⎫ ⎨⎬ ⎩1⎭ (35) olarak elde edilir. TAŞGETİREN fe = Ae l e f 2 ⎧1⎫ ⎨⎬ ⎩1⎭ (31) Bu kütle kuvvet vektörü basitçe. Görüldüğü gibi eleman yüzey kuvveti de düğümlere eşit olarak dağılmaktadır. kütle kuvvet vektörü [ƒe] ve yüzey kuvvet vektörlerini [Te] bir eleman için elde ettik.

Birinci terim. Bu ifade sınır şartlarını sağlayan her φ için geçerlidir. TOPCU. Galerkin tarafından verilen variyasyonel ifade bir boyutlu problemler için. 5. [K] şu şekilde elde edilebilir: Eleman süreklilik matrisi kullanılarak eleman rijitlik matrisleri ortak düğümlerde üst üste gelecek şekilde toplanır. (7b).Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TAŞGETİREN olarak yazılabilir. Belirli bir çözüm bölgesi ele alındığında (39a). S. {F} global yük vektörünü. Ele alınan örnek problem için (Şekil 2c) [K] matrisi 5x5. φ = φ ( x) buna bağlı virtüel şekil değiştirme ise. yüzey kuvveti ve tekil kuvvetten gelen etkiler üst üste toplanarak tek bir kuvvet vektörü elde edilir. (37) ε (φ ) = dφ dx (38) olacaktır. Eleman rijitlik matrisi ve kuvvet vektörünün toplama işlemi ilerde daha detaylı olarak anlatılacaktır. {Q} ve {F} vektörleri ise 5x1 boyutlarındadır. iç virtüel işi gösterir. Global kuvvet vektörü oluşturulurken kütle kuvveti. Burada [K] global rijitlik matrisini. ∑ ∫ε e e T E ε (φ ) Adx − ∑ ∫ φ T fAdx − ∑ ∫ φ T Tdx − ∑ φ i Pi = 0 e e e e i (39b) şeklinde yazılabilir. (14) ve (16) eşitliklerinde izlenen yola benzer şekilde φ = Nψ ε (φ )= Bψ (40) 12 . ε(φ)’nin ise virtüel şekil değiştirme olduğuna dikkat edilmelidir. ∫ σ ε (φ )Adx − ∫ φ T L L T fAdx − ∫ φ T Tdx − ∑φi Pi = 0 L i (39a) şeklindedir. yük terimleri ise dış kuvvetlerin virtüel işini gösterir. Burada ε yüklerden dolayı meydana gelen gerçek şekil değiştirmeler. GALERKIN YAKLAŞIMI Virtüel bir yer değiştirme fonksiyonu tanımlayalım. Burada φ sınır şartlarını sağlayan gerçek veya virtüel bir yer değiştirmeyi ifade etmektedir. M. {Q} ise global yer değiştirme vektörüdür.

Kuvvet İfadeleri Elemanda kütle kuvveti tarafından yapılan virtüel işi gösteren (39a)'daki ikinci terimi ele alalım. φ = Nψ . K . T T ∫ ε E ε (φ )Adx = { q } ⎢ E e Ae e ⎡ ⎣ 1 ⎤ le [ B ] T [ B ] ∫ d ξ ⎥ψ 2 −1 ⎦ (43a) elde edilir.ψ 2 . dx = l e / 2 dr eşitliklerini kullanarak ve eleman içinde kütle kuvvetinin sabit olduğunu kabul ederek.1. E e Ae ⎡ 1 − 1⎤ l e ⎢− 1 1 ⎥ ⎣ ⎦ (44) 13 . (15) te verilen [B] matrisi kullanılarak. Diğer taraftan. S.ψ [ 2 ] T elemanın düğüm deplasmanlarını ifade etmektedir. [k ]e = elde edilir. TOPCU. M. Sonlu eleman modelinde herhangi bir e elemanının kesit alanının sabit olduğunu Ae ile gösterildiğini. ayrıca [B]’nin de sabit bir matris olduğunu biliyoruz. Eleman Rijitliği (39b)’deki iç virtüel işi gösteren ilk terimi ele alalım. dx = ( le / 2) dr olduğundan. Burada ψ = ψ 1 . Ayrıca düğümlerdeki global virtüel yer değişmeler de şöyle gösterilir. ψ = ψ 1 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.2. 5. ∫ε e T E ε (φ ) Adx = ∫ {q} e T [ B ] T E [ B ]ψ Adx (42) elde ederiz. (40)’ı (39b)'de yerine koyar ve ε=[B]{q} olduğunu hatırlarsak. ψ [ N ] T (41) 5. [k ]e = E e Ae l e [ B ]T [ B ] şeklindeki bir tanımlama ve bazı düzenlemelerle. = ψ T {q}T [ k ]e (43b) olur. [k]e eleman rijitlik matrisi olup simetrik bir forma sahiptir. TAŞGETİREN yazılabilir.

Burada. M. N2=(1+r)/2 olduğundan. Böylece variyosyonel form. TAŞGETİREN ∫φ e T fAdx = ∫ ψ T N T fAe −1 1 le dr 2 (45a) elde edilir. Benzer şekilde eleman yüzey kuvveti ifadesi de ∫φ e T Tdx = ψ T Te (47) olup. Te = Tl e 2 ⎧1⎫ ⎨⎬ ⎩1⎭ (48) şeklinde elde edilir. S. Bu ifade Ψ'nin sınır şartlarını sağlayan bütün değerleri için geçerlidir. TOPCU. Kuvvet terimleri birleştirilerek.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Böylece. = ψ T fe (45b) olur. ψ T ([ K ]{Q} − {F }) = 0 elde edilir. (50) 14 . N1=(1-r)/2. −1 ∫ N dr = 1 ve ∫ N 1 1 2 dr = 1 elde edilir. eleman yüzey kuvveti vektörü. ⎫ ⎧1 ⎪ ∫ N 1 dr ⎪ Al f ⎪ ⎪ f e = e e ⎨ −1 ⎬ 1 2 ⎪ ∫ N dr ⎪ ⎪−1 2 ⎪ ⎭ ⎩ (46a) dır ve eleman kütle kuvvet vektörü olarak adlandırılır. ∑ψ e T [k ]e {q} − ∑ψ T f e − ∑ψ T Te − ∑ψ i pi = 0 T e e i (49) olarak elde edilir. fe = Ae l e f ⎧1⎫ ⎨⎬ 2 ⎩1⎭ (46b) elde edilir. Daha kısa ifadesiyle.

Eleman için deplasman vektörü {q}=[Q3. Bu adım. ⎡0 ⎢0 ⎢ ⎢0 Q5 ]⎢ ⎢ ⎢0 ⎢ ⎢0 ⎣ 0 0 0 0 0 0 0 E3 A3 l3 − E3 A3 l3 0 0 0 − E 3 A3 l3 E 3 A3 l3 0 0⎤ ⎧Q ⎫ 0⎥ ⎪ 1 ⎪ ⎥ Q 2 0⎥ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ Q3 ⎬ ⎥⎨ ⎥⎪ ⎪ 0⎥ ⎪Q4 ⎪ ⎥ ⎪Q5 ⎪ ⎩ ⎭ 0⎥ ⎦ (52) U3 = 1 [Q1 2 Q2 Q3 Q4 (53) elde edilir. ve 4. M. Sembolik olarak bu toplamayı. İlk olarak. 1 U 3 = {q}T [k ]3 {q} 2 (51) veya [k]3 yerine konursa. [k]3 matrisinin elemanlarının K matrisinin 3. genel rijitlik matrisi [K]'nın eleman rijitlik matrisi [k]e ’lerin birleştirilmesi yoluyla oluşturulması gösterilecektir. ∏ = 2 {Q} [K ]{Q} − {Q} {F } T T 1 şeklinde de yazılabileceği gösterilmişti.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.Q4]T olduğundan. satır ve sütünlarına yerleştiği görülmektedir. E A ⎡ 1 − 1⎤ 1 U 3 = {q}T 3 3 ⎢ {q} 2 l 3 ⎣− 1 1 ⎥ ⎦ elde edilir. GLOBAL RİJİTLİK MATRİSİ VE YÜK VEKTÖRÜNÜN BİRLEŞTİRİLMESİ Daha önce. 15 . TOPCU. Matriste elemanların üst üste geldiği yerlerdeki değerler toplanır. eleman şekil değiştirme enerjileri toplanırken. S. toplam potansiyel enerjinin ∏ = ∑{q} e T [k ]e {q} − ∑ {q}T f e − ∑ {q}T Te − ∑ pi Qi e e i formunda olduğu ve eleman süreklilik ifadelerinin gözönüne alınmasıyla. 3. Dolayısıyla. TAŞGETİREN 6. [k]e'nin elemanları global [K]’da eleman düğüm numaralarına karşılık gelen yerlere yerleştirilir. [K] ve {F}'nin eleman rijitlik matrisi ve kuvvet vektörlerinin birleştirilmesi ile oluşturulması aşamasıdır.

Her eleman tüzey kuvveti Ti ve kütle kuvveti ƒi'ye maruzdur. Örnek 2: Şekildeki gibi bir çubukta. Eleastisite modülü E olan çubuğun 2 nolu düğümüne tekil P2 yükü etki etmektedir. eleman kuvvet vektörü ile tekil yüklerden {F } ← ∑ ∫ e + {T }e + {P} e ({} ) (54b) olarak gösterilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU. S. 2 2 3 4 5 global rijitlik matrisindeki 0 0 0⎤ ⎡0 0 0 ⎥ 0 0 0⎥ EA ⎢0 1 − 1 ⎢ 4 ⎢0 − 1 1 0 0 0⎥ + ⎥ l4 ⎢ 0 0 0⎥ ⎢0 0 0 ⎥ ⎢0 0 0 0 0 0⎦ ⎣ 0 0⎤ 0 0⎥ ⎥ 0 0⎥ ⎥ 0 0⎥ 0 0⎥ ⎦ T1 2 T2 1 − 1⎤ [k ]i = EAi ⎡ ⎢− 1 1 ⎥ li ⎣ ⎦ p2 3 A 2 l2 T3 A 3 l3 4 T4 5 x A 4 l4 E . Şimdi her bir elemanın durumunu görelim. 1 A 1 l1 Eleman rijitlik matrisi her eleman için (26)’dan olarak hesaplanır. Yük vektörü ise. ⎡ 1 −1 ⎢ EA ⎢− 1 1 [K ] = 1 ⎢ 0 0 l ⎢ 1 ⎢0 0 ⎢0 0 ⎣ 0 0 0⎤ ⎡0 0 0 ⎥ 0 0 0⎥ EA ⎢0 1 − 1 ⎢ 2 ⎢0 − 1 1 0 0 0⎥ + ⎥ l2 ⎢ 0 0 0⎥ ⎢0 0 0 ⎥ ⎢0 0 0 0 0 0⎦ ⎣ 0 0⎤ ⎡ 1 −1 ⎥ 0 0⎥ EA ⎢− 1 1 ⎢ 3 ⎢0 0 0 0⎥ + ⎥ l3 ⎢ 0 0⎥ ⎢0 0 ⎥ ⎢0 0 0 0⎦ ⎣ Sonuçta ⎡ A1 ⎢ l ⎢ 1 ⎢ A1 ⎢− l ⎢ 1 ⎢ [K ] = E ⎢ 0 ⎢ ⎢ ⎢ 0 ⎢ ⎢ ⎢ 0 ⎣ − ⎛ A1 ⎜ ⎜l − ⎝ 1 − A1 l1 A2 l2 A2 l2 0 0 0 ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ − A2 l2 ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ − ⎛ A3 ⎜ ⎜l + ⎝ 3 − 0 0 A3 l3 A4 l4 A4 l4 ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ ⎤ 0 ⎥ ⎥ ⎥ 0 ⎥ ⎥ ⎥ 0 ⎥ ⎥ ⎥ 0 ⎥ ⎥ A4 ⎥ ⎥ l4 ⎦ ⎛ A2 A3 ⎜ ⎜l + l 3 ⎝ 2 A3 − l3 0 olur. ƒ = sabit Eleman sürekliliği ise. her (i) elemanının kesit alanı Ai ve boyu da li dir. Eleman 1 1 1 2 2 3 3 4 4 şeklindedir. TAŞGETİREN [ K ] ← ∑ [k ]e e (54a) şeklinde gösterebiliriz. M. Benzer şekilde global yük vektörü {F}. 16 .

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. S. TOPCU. 1. 3. ⎡ A1 ⎢ l 1 ⎢ A1 A2 ⎢ + ⎢ l1 l2 ⎢A A3 2 + K = E⎢ l3 ⎢ l2 ⎢ A3 A4 ⎢l + l 4 ⎢ 3 A4 ⎢ ⎢ l4 ⎣ A1 ⎤ l1 ⎥ ⎥ A2 ⎥ − l2 ⎥ A3 ⎥ ⎥ − l3 ⎥ A4 ⎥ − l4 ⎥ ⎥ 0 ⎥ ⎥ ⎦ − Bant matrisin boyutu YBG şeklinde bir yarı bant genişliği tanımlayarak (nxYBG) şeklindedir. Değerler bant şeklinde diyagonalin iki tarafında düzgün şekilde yerleşmektedir. Görüldüğü gibi global rijitlik matrisi [K]’nın belirli bir kısım özellikleri vardır. Matrisin bant dışındaki tüm elemanları sıfırdır. Genel olarak YBG = max(bir elemanın serbestlik derecesi numaraları arasındaki fark) + 1 (55) 17 . (nxn) olmaktadır. i+1 şeklinde oluştuğundan YBG=2 elde edilmiştir. M. n=düğüm sayısı olmak üzere. İki ve 3 boyutlu problemlerde yarı bant genişliğini hesaplamak zahmetli bir iştir. 2. Bunlar kısaca. Simetriktir. Tek boyutlu problemlerde eleman sürekliliği i.Örnekte verilen problemde bant matris aşağıdaki şekilde oluşmuştur. TAŞGETİREN A1l1 f l1T1 ⎧ + ⎪ 2 2 ⎪ ⎪ ⎛ A1l1 f + l1T1 ⎞ + ⎟ ⎜ ⎪⎜ 2 2 ⎟ ⎠ ⎝ ⎪ Al f l 2 T2 ⎞ ⎛ 2 2 ⎪ + ⎟− {F } = ⎨⎜ ⎜ 2 ⎟ ⎠ ⎪⎝ 2 ⎪ ⎛ A3 l 3 f l 3T3 ⎞ + ⎟+ ⎪⎜ ⎜ 2 ⎟ ⎠ ⎪⎝ 2 ⎪ A4 l 4 f l 4 T4 + ⎪ 2 2 ⎩ ⎛ A2 l 2 f ⎜ ⎜ 2 + ⎝ ⎛ A3 l 3 f ⎜ ⎜ 2 + ⎝ ⎛ A4 l 4 f ⎜ ⎜ 2 + ⎝ ⎫ ⎪ ⎧0⎫ ⎪ ⎪ ⎪ l 2 T2 ⎞⎪ ⎪ P2 ⎪ ⎟ 2 ⎟⎪ ⎪ ⎪ ⎠ ⎪ ⎪ l 3T3 ⎞ ⎪ ⎪ 0 ⎪ ⎪ ⎟⎬ + ⎨ ⎬ 2 ⎟⎪ ⎪ ⎪ ⎠ l 4 T4 ⎞⎪ ⎪ 0 ⎪ ⎟⎪ ⎪ ⎪ 2 ⎟⎪ ⎪ ⎪ ⎠ ⎪ ⎪0⎪ ⎪ ⎩ ⎭ ⎭ şeklindedir. Serbestlik derecesinin daha fazla olduğu durumlarda boyut toplam düğüm sayısı ile düğümdeki serbestlik derecesinin çarpımı kadar olacaktır. Her düğümünde serbestlik derecesi 1 olan bir boyutlu problemde global rijitlik matrisinin boyutu.

. . S. Q pr = a r (56) şeklindedir. Bu yüzden düğüm ifadesi yerine serbestlik derecesi ifadesi kullanılmaktadır. Burada düğüm deplasmanlarını. Çünkü. p1. 1 6 5 2 3 4 1 2 3 4 5 6 YBG=6 (a) YBG=2 (b) Şekil 7.. Bu bölümde gösterilen sınır şartlarının ele alınışı ile ilgili prosedür iki ve üç boyutlu problemler için de aynen uygulanabilecek bir prosedürdür. Sınır Şartı Tipleri Sürekli ortamı modellemek için buraya kadar tanımlanan ayırma tekniğinin kullanılmasından sonra ele alınan cisim için toplam potansiyel enerji ifadesini ∏ = 2 {Q} [K ]{Q} − {Q} {F } T T 1 şeklinde elde etmiştik.. Şekil 8’de örnek bir numaralama verilmiştir. pr serbestlik derecelerine karşılık gelen deplasmanlar a1.. YBG’nin küçük olması daha küçük bilgisayar kapasitesi ile işlem tapma imkanı sağlayacaktır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu..1.. Genelde sınır şartları. Düğüm numaralamasının yarı bant genişliğine etkisi 7. iki boyutlu bir gerilme analizi 18 . Q p 2 = a 2 . Başka bir deyişle sistemde bulunan r tane mesnet ve bu mesnetlere karşılık gelen tanımlı birer yer değiştirme vardır. TOPCU. SINIR ŞARTLARININ UYGULANIŞI 7... Minumum potansiyel enerji teoremine göre... elemanlardaki gerilmeleri ve mesnet reaksiyonlarını hesaplayabilmek için gerekli olan denge denklemlerini elde edeceğiz.. .. Q p1 = a1 ... M. Dolayısıyla denge denklemleri toplam potansiyel enerji denkleminin {Q}’ya göre minimize edilmesiyle ve sınır şartlarının da uygulanmasıyla elde edilebilir. ar 'ye eşit olarak tanımlanır. Şekil 2b’deki çubukta sadece bir tek sınır şartı vardır ve o da Q1 = 0 dır.... bir sistemde.. YBG’nin küçük olması için. a2. Örneğin. sınır şartlarını sağlayan muhtemel bütün deplasmanların denge halinde meydana getirdikleri toplam potansiyel enerjilerinin sıfır olduğu kabul edilir.. Yani.... TAŞGETİREN Şeklinde bir hesaplama yapılır. p2. .... sistemi oluşturan elemanların düğüm numaraları arasındaki fark mümkün olduğunca küçük tutulmalıdır.

. ⎡ K 11 ⎢K ⎢ 21 ⎢ .. TAŞGETİREN probleminde düğüm serbestlik derecesi 2 dir. S..2. TOPCU. . Çok noktalı sınır şartları iin ise uygulama kolaylığı nedeniyle yalnızca penaltı yaklaşımı üzerinde durulacaktır..... Sınır şartlarının yanlış belirlenmesinin hatalı sonuçlara sebebiyet verdiği bilinmelidir. Sınır şartları.. rijit birleştirmeler ve çökme sınırlayıcı aparatlarda karşılaşılan ve çok noktalı sınır şartı olarak adlandırılan ikinci tip bir sınır şartı daha vardır. Denge denklemleri ∏'nin Q. Q2 .QN ]T {F} = [ F1 .. Burada enerji yaklaşımı esas alınmış olmakla beraber Galerkin yaklaşımı da sınır şartları uygulamasında aynı basamakları kullanmaktadır..... N serbestlik dereceli bir yapı için şekil değiştirme ve yük vektörleri {Q} = [ Q1 .FN ]T şeklindedir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. [K ] = ⎢ ⎢ .. Global rijitlik matrisi ise.. Eğik bilyalı yatak. M... Bu sınır şartı β 1 Q p1 + β 2 Q p 2 = β 0 şeklinde tanımlanır.. . 8. (56) da verilen sınır şartlarının sonlu eleman modeline uygulanmasıyla ilgili eleiminasyon yaklaşımı ve penaltı yaklaşımı olmak üzere iki yaklaşım verilecektir. Eliminasyon Yaklaşımı Yaklaşımın ana fikrini ortaya koymak için tekbir sınır şartı olduğunu farz edelim (Q1=a1).'ya göre minimize edilmesi ile verilen sınır şartının uygulanması sonucu elde edilir. Burada. ⎢ ⎢K N1 ⎣ K 12 K 22 K K1N ⎤ K K 2N ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ K K NN ⎥ ⎦ (58) KN2 dir. β1 ve β2 bilinen sabitlerdir. Potansiyel enerji ifadesi 19 . yapının rijit cisim olarak hareket etme olasılığını ortadan kaldırır. (57) Sınır şartları fiziksel sistemin doğru olarak modellenmesinde önemli bir etkendir. Burada β0.. ⎢ . F2 ..

.... + Q N K N 1Q1 + Q N K N 2 Q2 + K + Q N K NN Q N ) − (Q1 F1 + Q2 F2 + K + Q N FN ) (59) şeklinde açılarak yazılabilir... TAŞGETİREN ∏ = 2 (Q K 1 1 11 Q1 + Q1 K 12 Q2 + K + Q1 K 1N Q N + Q2 K 21Q1 + Q2 K 22 Q2 + K + Q2 K 2 N Q N ........... Bu denklem kısaca...... olarak Π'nin minumum değer alması d∏ =0 dQi i=2.......... türev ile K 22 Q2 − K 23 Q3− K− K 2 N Q N = F2 − K 21a1 K 32 Q2 − K 33 Q3 −K− K 3 N Q N = F3 − K 31a1 ..................... TOPCU................ + Q N K N 1 a1 + Q N K N 2 Q2 + K + Q N K NN Q N ) − (a1 F1 + Q2 F2 + K + Q N FN ) (60) elde ederiz....... M........ Burada gözönüne aldığımız (Q1=a1) sınır şartını denkleme uygularsak ∏ = 2 (a K 1 1 11 1 a + a1 K 12 Q2 + K + a1 K 1N Q N + Q2 K 21 a1 + Q2 K 22 Q2 + K + Q2 K 2 N Q N ... S...N (61) şartının sağlanmasına bağlı olduğundan.............. Sonuçta...... bilindiği üzere................... K N 2 Q2 + K N 3 Q3 +K+ K NN Q N = FN − K N 1a1 elde edilir.... Görüldüğü gibi Q1 yer değiştirmesi yukarıdaki potansiyel enerji denkleminden elimine edilmiştir..................... Bu sonlu eleman denklemleri matris formunda ⎡ K 22 ⎢K ⎢ 32 ⎢ M ⎢ ⎣K N 2 K 23 K 33 KN3 K K 2 N ⎤ ⎧ Q2 ⎫ ⎧ F2 − K K 3 N ⎥ ⎪ Q3 ⎪ ⎪ F3 − ⎥⎪ ⎪ = ⎪ ⎨ ⎬ ⎨ ⎥⎪ M ⎪ ⎪ M ⎥ K K NN ⎦ ⎪Q N ⎪ ⎪ FN − ⎩ ⎭ ⎩ K 21a1 ⎫ K 31a1 ⎪ ⎪ ⎬ ⎪ K N 1 a1 ⎪ ⎭ (62) (63) şeklinde gösterilebilir.....3.................... 20 ............Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu....... Görüldüğü gibi (nxn) boyutundaki matristen sınır şartının gerektirdiği satır ve sütunun silinmesiyle (n-1xn-1) boyutunda yeni bir matris elde edilmiştir...

Deplasmanlar ({Q}) belirlendikten sonra elemanlardaki gerilmeler (16) yardımıyla hesaplanır. K11Q1 + K12 Q2 +K+ K1 N Q N = F1 + R1 (65) Burada deplasmanlar ve 1 numaralı düğüme uygulanan yük bilindiğinden dengeyi sağlayan reaksiyon kuvveti.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu... Ψ=[0..1. Bu reaksiyon kuvveti. K12... Q1 = a1 olduğundan. Orijinal [K] matrisi tekil bir matris olmasına karşılık indirgenmiş [K] tekil olmaktan kurtulmuştur.0. Buraya kadar enerji yaklaşımı için verilen prosedür Galerkin varyasyonel yaklaşımı için de geçerlidir. Virtüel deplasman olarak.. . (64) Gauss Eliminasyon yöntemi kullanılarak çözüldüğünde genel deplasman vektörü elde edilir. TAŞGETİREN [K]{Q} = {F} (64) biçiminde gösterilebilir.0 ]T. Eliminasyon işlemi esnasında bu denklemde kullanılan K11. reaksiyon kuvvetinin hesaplanacağı göz önünde bulundurularak bilgisayar uygulaması sırasında bu terimlerin hafızada bulundurulması gerektiği unutulmamalıdır. K1N silindiğinden.. M.. (67) (68) Ψ1 = 0 (69) olması gerekmektedir. Ψ=[0.... Buradaki [K]..1]T seçerek.. Deplasmanların ve gerilmeler hesaplandıktan sonra mesnet reaksiyonlarının hesabına geçilir.0. sınır şartlarını sağlayan her Ψ için....0. R1 = K11Q1 + K12 Q2 +K+ K1 N Q N − F1 (66) olarak hesaplanır. (51)’de verilen Galerkin ifadesi...0. tanınlanan sınır şartına bağlı olarak satır ve sütunları elimine edilmiş rijitlik matrisidir. Ψ= [0. ve bunların her birini (67)'de yerleştirirsek (63)'te verilen denge denklemlerini elde ederiz ... 21 ......0. S.0]... TOPCU.. denge denklemlerinin 1 numaralı düğüm (sınır şartı olarak Q1=a1 alındığından) için çözülmesi ile elde edilir.1. ΨT ( [K]{Q} – {F} ) = 0 idi. Burada ele aldığımız sınır şartı..

(e) Reaksiyon kuvvetlerini hesaplayınız. Örnek: Şekildeki ince levhanın kalınlığı t=1 cm.. (c) Eliminasyon yaklaşımını kullanarak global deplasman vektörü {Q}’yu hesaplayınız... P1. Düğüm mesnet olduğundan deplasman Q1=0 olacaktır (Sınır şartı!). Sonuçta [K]’nın boyutu (n-rxn-r ) olur.....+KPr N QN . yoğunluğu ise ρ = 0. Birinci elemanın kesit alanı 5..25 cm2.2836 kg/ cm3 'tir... S.75 cm (a) Her biri 12 cm boyunda iki eleman kullanarak yapılan sonlu eleman modeli şekilde görüldüğü gibi elde edilebilir.. [K]{Q} = {F}'in çözümünden elde edilir. Bundan sonra genel deplasman vektörü {Q}.... Levha kendi ağırlığı yanında orta noktasından P=100 N’luk bir yük altında bulunmaktadır. P3.... [K] matrisinden.. [K] ve {F}'in... Benzer olarak {F}’nin boyutu da (N-rx1) olur..+KP2 N QN . 3. Daha sonra. 6 cm 5. mesnet olmayan düğüm numaralarını göstermektedir. P1. Q P1 = a1 Q P 2 = a 2 ..Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Daha önce saklanan satırlar da kullanılarak reaksiyon kuvvetleri RP1 = KP1 1 Q1 + KP1 2 Q2 +.. E = 30x106 N/cm2. TOPCU. P2. TAŞGETİREN Buraya kadar tek bir serbestlik derecesi olarak verilen sınır şartı birden fazla sınır şartı olması durumu için de geçerlidir. p 24 cm p Q2 12 cm 2 Q3 3 cm x 3. ikinci elemanın kesit alanı ise.FPr şeklinde hesaplanır.FP1 RP2 = KP1 1 Q1 + KP2 2 Q2+. ilk olarak..K .+KP1 N QN .FP2 ------------------------------------------------------RPr = KPr 1 Q1 + KPr 2 Q2+...ve Pr'inci satırları daha sonra kullanılmak üzere saklanır....(d) Her elemandaki gerilmeyi hesaplayınız...... İ. Burada. QPr = a r şeklinde r adet sınır şartı olduğunu düşünürsek. Genel deplasman vektöründen her elemanın düğümlerine karşılık gelen deplasman değerleri çıkarılarak elemanlardaki gerilmeler hesaplanır..ve Pr 'inci satır ve sütünları silinir. (b) Elemanlar için rijitlik matrisi ve kütle kuvveti vektörlerini elde ettikten sonra bunları genel rijitlik matrisi ve kuvvet vektöründe yerleştiriniz. Young modülü...25 cm Q1 (71) 1 12 cm 12 cm.. x 22 . P2. 1.75 cm2 dir. Yük vektörü bu durumda Fİ = Fİ − ( K İP1a1 + K İP 2 a 2 +K+ K İ Pr ) (70) şeklini alır. (a) Levhayı iki sonlu elemanla modeleyiniz. M.

00 − 3.25 30 × 10 6 ⎢ ⎥ [K ] = ⎢− 5. M.75 × 12 × 0.25 − 5. TAŞGETİREN b) (26)'dan eleman rijitlik matrisi 1 2 2 3 k1 = 30 × 10 6 × 5. Böylece global deplasman vektörü {Q}=[0.9272 x 10-5.75 ⎥ 3 ⎣ ⎦ şeklinde yerleştirilir.75 3.3144 + 100⎬ ⎪ 6.75 9.3144 ⎫ ⎬ ⎨ ⎬=⎨ 12 ⎢− 3.7 N/cm2 olarak hesaplanır.9953 x 10-5 cm olarak hesaplanır.9272 × 10 −5 ⎫ 0 1 ⎫. ⎧ 1 6 −1 1 ⎨ σ 1 = 30 × 10 × −1 1 ⎨ − 5 ⎬ σ 2 = 30 × 10 × −5 ⎬ 12 12 ⎩0. e) 1 numaralı düğümdeki reaksiyon kuvveti (71) yardımıyla.75 ⎥ ⎩Q3 ⎭ ⎩ 6.2836 ⎧1⎫ ⎨⎬ 2 ⎩1⎭ 2 3 olarak hesaplanır. ⎧ 8.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. c) Eliminasyon yaklaşımında [K]’nın sınır şartlarına karşılık gelen satır ve sütunları silinerek elde edilir.3810 ⎪ ⎩ ⎭ dir.25 ⎡ 1 − 1⎤ 1 ⎢− 1 1 ⎥ 12 ⎣ ⎦2 k2 = 30 × 10 6 × 3.9334 ⎫ ⎪ ⎪ F = ⎨15. TOPCU.75⎤ ⎧Q2 ⎫ ⎧115. S. Deplasmanlar buradan Q2 = 0. 23 .75 3.Q3 = 0.2836 ⎧1⎫ ⎨⎬ 2 ⎩1⎭ 1 2 f2 = 3. d) (15) ve (16)’dan gerilmeler.00 − 3. Global rijitlik matrisinde 1 2 3 0 ⎤ 1 ⎡ 5. ⎧0. 0.18 N/cm2 ve σ2=1.3810 ⎭ ⎦ ⎣ elde edilir.9272 × 10 ⎭ ⎩0. Dışardan 2 düğümüne uygulanan tekil yük ile beraber global kuvvet vektörü. 2 6 3 30 × 10 ⎡ 9.. Burada Q1=0 olduğundan.75⎥ 2 12 ⎢ 0 − 3.9272 x 10-5 cm.75 × 12 × 0.9953 x 10-5]T olur. 0.9953 × 10 ⎭ 6 [ ] [ ] σ1=23.75 ⎡ 1 − 1⎤ 2 ⎢− 1 1 ⎥ 12 ⎣ ⎦ 3 (31)'den de eleman kütle kuvvetleri f1 = 5.

Sınır şartlarını modellemek için yay katsayısı rijitliği çok büyük olan bir yay kullanıldığı Penaltı yaklaşımı mıdır.6 N 12 ⎪0. C gibi çok büyük bir yay katsatısına sahip bir yay olarak düşünülür. Bilgisayar uygulaması daha kolay olan bu yaklaşımda (57) ile verilen genel tipteki sınır şartlarının modellenmesi kolaylaşmaktadır. Bu da 1 numaralı serbestlik derecesinin deplasmanı olan Q1 ‘in yaklaşık olarak a1 e eşit olması sonucunu verecektir.a1 olacaktır. Öncelikle tanımlı yerdeğiştirmeler ele alınacak daha sonra çok noktalı sınır şartlarının uygulaması gösterilecektir.9272 × 10 ⎬ − 8. mesnetin 1 numaralı serbestlik derecesinin bilinen deplasmanıdır. Yaydaki şekil değiştirme enerjisi. Tanımlı Deplasmanlar: Q1 = a1 şeklinde verilen bir sınır şartını düşünelim. TAŞGETİREN 0 ⎧ ⎫ 30 × 10 6 ⎪ −5 ⎪ R1 = [5. S. Q1≅a1 dır. Öncelikle mesnet. Uy = 1 C (Q1 − a1 ) 2 2 (72) yapı Q1 y x yay a1 Zemin Şekil 8. PENALTI YAKLAŞIMI Bu bölümde sınır şartlarının ele alınmasındaki ikinci yöntem olan penaltı yaklaşımı üzerinde durulacaktır.25 0]⎨0.933 =-130. Görüldüğü gibi reaksiyon kuvveti toplam düşey yüke eşit ve ters işaretlidir.3. Burada a1.25 − 5.9953 × 10 −5 ⎪ ⎩ ⎭ bulunur. 24 . Dolayısıyla yay boyundaki net değişiklik Q1 . C'nin büyüklüğü öyle seçilmelidir ki yayın bir ucu a1 miktarınca yer değiştirsin (Şekil 8).Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 8. TOPCU. M.

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

dir. Bu şekil değiştirme enerjisi sistemdeki toplam potansiyel enerjiye eklenerek,

M

1 1 = {Q}T [ K ]{Q} + C (Q1 − a1 ) 2 − {Q}T {F } 2 2

(73)

bulunur. ΠM, dΠM/dQi =0 , i=1,2......N ile minimize edilerek,
⎡( K11 + C ) ⎢ K 21 ⎢ ⎢ M ⎢ ⎣ KN1 K12 K 22 M KN2 K K1 N ⎤ ⎧ Q1 ⎫ ⎧ F1 + Ca1 ⎫ ⎪ K K 2 N ⎥ ⎪ Q2 ⎪ ⎪ F2 ⎪ ⎥⎪ ⎪ = ⎪ ⎬ ⎨ ⎬ ⎨ ⎥⎪ M ⎪ ⎪ M M ⎪ ⎥ ⎪ K K NN ⎦ ⎪Q N ⎪ ⎪ FN ⎭ ⎩ ⎭ ⎩

(74)

şeklinde sonlu eleman denklemleri elde edilir. Ele aldığımız sınır şartı Q1=a1 olduğundan çok büyük bir sayı olan C, [K]'nın yalnızca ilk diagonaline eklenmiş, ayrıca kuvvet vektöründe de Ca1 olarak yalnızca F1'e eklenmiştir. Buradan (74) çözülerek yer değiştirme vektörü {Q} elde edilir. 1 numaralı düğümdeki reaksiyon kuvveti yay tarafından sisteme uygulanan kuvvete eşittir. Dolayısıyla, net uzama=Q1-a1 ve yay katsayısı=C olduğundan, reaksiyon kuvveti; R1 = - C (Q1 - a1 ) olarak hesaplanır. (74)'de potansiyel enerji yaklaşımı için verilen modifikasyonlar Galerkin yaklaşımı için de aynı şekilde hesaplanabilir. Uygun bir virtüel deplasman olan Ψ'nin sonucu olarak, yay tarafından yapılan virtüel iş (δWs = Virtüel deplasman x Yaydaki tanımlanabilir. Bu da kuvvet) olarak (75)

δWs = Ψ1 C (Q1 -a1)
olarak yazılır. Dolasıyla varyasyonel form;

(76)

ΨT([K]{Q}-{F}) + Ψ1C(Q1 - a1) =0

(77)

olur. Bu ifadenin Ψ nin herhangibir değeri için geçerli olması gerekir. Ψ=[1,0,...........0]T,

Ψ=[0,1,0,.....0]T,.......,Ψ=[0,.....,0,1]T 'olarak seçilir ve her birini sırayla (77) de yerine
koyarsak, (74) ile gösterilen modifikasyonları elde ederiz. Birden fazla düğümde tanımlı deplasman olması durumunda genel ifade Rpi =-C (Qpi-ai) i = 1,2.........,r (78)

25

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

şeklinde yazılabilir. Burada verilen penaltı yaklaşımı yaklaşık bir sonuç verir ve doğruluk derecesi C katsayısının doğru seçilmesine bağlıdır. (74)'ü daha açık bir şekilde yazarsak,
( K11 + C ) Q1 + K12 Q2 +K+ K1 N Q N = F1

(79a)

elde ederiz. Bu ifadeyi C' ye bölerek;
K12 K1 N F1 ⎛ K11 ⎞ Q2 +K+ QN = + 1⎟ Q1 + + a1 ⎜ ⎝ C ⎠ C C C

(79b)

bulunur. Görüldüğü gibi C yeterince büyük seçilirse K lı terimler sıfıra yaklaşacak ve denklemden Q1 ≅ a1 sonucu elde edilecektir. Bu yüzden genellikle C için C = max |Kij | x104 1≤ i ≤ N 1≤ j ≤ N şeklinde bir değer alınabilir.
Örnek: Şekil'de gösterilen çubuğa 2 düğümünden P=200x103 N luk bir eksenel yük uygulanmaktadır. Penaltı yaklaşımını kullanarak (a) Düğüm deplasmanlarını, (b) Her elemandaki gerilmeyi ve (c) Reaksiyon kuvvetlerini belirleyiniz.
300 mm 1 2 1 2 P 3 x 400 mm

(80)

a) Eleman rijitlik matrisleri k1 = v ve; 70 × 10 3 × 2400 ⎡ 1 − 1⎤ ⎢− 1 1 ⎥ 300 ⎣ ⎦
2 3

A1=2400 mm2 E1=70 x 106 N/m2

A2=600 mm2 E2=200 x 106 N/m2

200 × 10 3 × 600 ⎡ 1 − 1⎤ k2 = ⎢− 1 1 ⎥ 400 ⎣ ⎦ olup genel rijitlik matrisi

1

2

3

0 ⎤ ⎡ 0,56 − 0,56 [ K ] = 10 6 ⎢− 0,56 0,86 − 0,30⎥ ⎢ ⎥ ⎢ 0 − 0,30 0,30 ⎥ ⎣ ⎦
şeklindedir. Genel yük vektörü ise F = [0,200 x 103 ,0]T dir. 1 ve 3 düğümleri mesnet olduğundan Q1=Q3=0 dır. Penaltı yaklaşımı kullanıldığı için burada C sayısı, [K]'nın birinci ve üçüncü köşegen elemanlarına eklenecektir. (80)’e bağlı olarak C=[0.86x106] x104 alınarak modifiye edilmiş genel rijitlik matrisi,

26

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

0 ⎤ ⎡8600,56 − 0,56 ⎢ − 0.56 [ K ] = 10 ⎢ 0,86 − 0,30 ⎥ ⎥ ⎢ 0 − 0,30 8600,30⎥ ⎣ ⎦
6

elde edilir. Sonlu eleman denklemi ise ⎫ ⎡8600,56 − 0,56 0 ⎤ ⎧ Q1 ⎫ ⎧ 0 ⎥⎪ ⎪ ⎪ ⎢ 3⎪ − 0,30 ⎥ ⎨Q2 ⎬ = ⎨200 × 10 ⎬ 10 ⎢ − 0,56 0,86 ⎪ ⎢ 0 − 0,30 8600,30⎥ ⎪Q3 ⎪ ⎪ 0 ⎦⎩ ⎭ ⎩ ⎣ ⎭
6

olur. Buradan, {Q} = [15.1432 x 10-6 , 0.23257, 8.1127 x 10-6 ]T mm elde edilir. b-) Elemanlardaki gerilmeler (16) yardımı ile,

⎧15,1423 × 10 −6 ⎫ 1 σ 1 = 70 × 10 × −1 1 ⎨ ⎬ =54.27 MPa 300 ⎩ 0,23257 ⎭ ve ⎫ ⎧ 0,23257 1 σ 2 = 200 × 10 3 × −1 1 ⎨ − 6 ⎬ =-116,29 MPa 400 ⎩8,1127 × 10 ⎭ olarak hesaplanır. c) Reaksiyon kuvvetleri R1 =-CQ1 = -[0.86x1010] x15.1432 x10-6 =-130.23 x103 N R3 = -CQ3= -[-0.86 x 1010] x8.1127 x10-6= -69.77 x103 N olarak hesaplanır.
3

[

]

[

]

Örnek: Şekilde verilen çubuğa P=60 kN luk bir tekil kuvvet etki etmektedir. Sistemdeki deplasmanları, gerilmeleri ve mesnet tepkilerini hesaplayınız. E=20 kN/mm2
A= 250 mm2

150mm

1
1

2

Çözüm: Öncelikle bu şartlar altında çubuk ile duvar arasında temas olup olmayacağı Rijit duvar araştırılır. Bunun için öncelikle duvar yokmuş gibi bir çözüm yapılır ve QB'=1.8 x B’ P mm olarak hesaplanır. Dolayısıyla çubuk 150mm duvara temas edecektir. Bu durumda problem temas hali de dikkate alınarak yeniden çözülmelidir. B’ noktasındaki deplasman 1.2 mm olarak tanımlı bir 3 deplasman sınır şartı oluşturmuştur. Sınır P x şartları: Q1=0 ve Q3 = 1.2 mm olarak gösterilebilir. Global rijitlik matrisi 2 1,2 mm ⎡ 1 −1 0 ⎤ 20 × 10 3 × 250 ⎢ ⎥ [K ] = ⎢− 1 2 − 1⎥ 150 ⎢ 0 −1 1 ⎥ ⎦ ⎣

1.2mm

27

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

ve global yük vektörü {F} = [ 0, 60x103, 0]T şeklindedir. Penaltı yaklaşımına göre problemdeki sınır şartları sonlu eleman denklemlerinde ⎫ ⎡20001 − 1 0 ⎤ ⎧ Q1 ⎫ ⎧ 0 105 ⎢ ⎪ ⎥⎪ ⎪ ⎪ − 1 ⎥ ⎨Q2 ⎬ = ⎨60,0 × 10 3 ⎬ 2 ⎢ −1 3 ⎢ 0 − 1 20001⎥ ⎪Q3 ⎪ ⎪80,0 × 10 7 ⎪ ⎦⎩ ⎭ ⎩ ⎣ ⎭ şeklinde bir düzenleme yapmayı gerektirir. Burada C=(2/3)x1010 olarak seçilmiş, ve [K]' nın 1 ve 3 köşegen elemanına ve (Cx1.2) olarak {F}'nin 3. bileşenine eklenmiştir. Buradan deplasmanlar {Q} = [7.49985 x 10-5, 1.50045, 1.200015]T mm olarak bulunur. Gerilmeler ise,
−5 ⎧ ⎫ 1 [− 1 1]⎨7,49985 × 10 ⎬ = 199.996 MPa 150 ⎩ 1,500045 ⎭ 1,500045⎫ 1 σ 2 = 200 × 10 3 × [− 1 1]⎧ ⎨ ⎬ =-40,004 MPa 150 ⎩1,200015⎭

σ 1 = 200 × 10 3 ×

olarak elde edilir. Buradan reaksiyon kuvvetleri R1 = -C x 7.49985 x 10-5 = -49.999 kN R3 = -C x (200015 -1.2 ) = -10.001 kN olarak hesaplanır. Yaklaşımın getirdiği hata oranı nedeniyle gerçek çözümde 50 kN ve 10 kN olarak hesaplanan reaksiyon kuvvetlerinde görüldüğü gibi çok küçük bir fark ortaya çıkmıştır.
8.4. Çok Noktalı Sınır Şartları

Daha önceden de verildiği gibi eğik bilyalı rulmanlar yada rijit bağlantıların olduğu durumlarda sınır şartları birbirine bağlantılı olmaktadır. Bu da,

β1Q P1 + β2 Q P 2 = βo
şeklinde gösterilmektedir. Düzenlenmiş toplam potansiyel enerji denklemini ele alalım

M

=

1 {Q}T [K ]{Q} + 1 C ( β 1QP1 + β 2 QP 2 − β o ) 2 − {Q}T {F } 2 2

(81)

C çok büyük sayı olduğundan ∏M in minimum olması ancak (β1Qp1 +β2Qp2-β0) ‘ın değerinin çok küçük olmasıyla mümkündür. Bu da β1Qp1+β2Qp2≈β0 olması durumunda sağlanır. Minimizasyon işlemi yapıldığında (d∏M/dQi=0, i=1,...,N) düzenlenmiş rijitlik matrisi ve kuvvet vektörü elde edilir. Bu düzenlemeler,

28

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

⎡ K P1 P1 ⎢K ⎣ P 2 P1

K P1 P 2 ⎤ ⎡ K P1 P1 + Cβ1 2 →⎢ K P2 P2 ⎥ ⎦ ⎣ K P 2 P1 + Cβ1 β2

K P1 P 2 + Cβ1 β2 ⎤ ⎥ K P 2 P 2 + Cβ22 ⎦

(82)

⎧ FP1 ⎫ ⎧ FP1 + CβO β1 ⎫ ⎬ ⎬→⎨ ⎨ ⎩ FP 2 ⎭ ⎩ FP 2 + CβO β2 ⎭

(83)

şeklindedir. Diğer taraftan ∂∏M/∂Qp1=0, ∂∏M/∂Qp2=0 olduğundan,

∑K
İ

P1 J

QJ − FP1 = R P1

ve

∑K
j

P2 J

QJ − FP 2 = R P 2

şeklinde reaksiyon kuvvetleri elde edilir. Diğer bir ifadeyle

RP1 =

⎡1 2⎤ ⎢ 2 C ( β 1QP1 + β 2 QP 2 − β O ) ⎥ ∂QP1 ⎣ ⎦

(84a)

RP 2 = −

∂ ∂Q P 2

⎡1 2⎤ ⎢ 2 C ( β 1QP1 + β 2 QP 2 − β O ) ⎥ ⎣ ⎦

(84b)

olarak yazılabilir. Bazı basitleştirmlerle Rp1 = -Cβ1 (β1 Qp1 + β2 Qp2 -β0) Rp2 = -Cβ2 (β1 Qp1 + β2 Qp2 -β0) elde edilir.
Örnek: Şekilde kütlesi ihmal edilebilir rijit bir çubuk bir ucundan duvara sabitlenmiş olarak bir çelik ve bir aluminyum çubuk tarafından taşınmaktadır. Yük P=30 kN olduğuna göre (a) İki elemanlı bir model oluşturarak sınır şartlarını belirleyiniz. (b) Değiştirilmiş genel rijitlik matrisini ve yük vektörünü elde ettikten sonra deplasman ve gerilmeleri hesaplayınız. Çözüm: a) Şekilde iki elemanlı bir sonlu eleman modeli verilmiştir. 3 ve 4 düğümlerindeki sınır şartları Q3=Q4=0 dır. Rijit çubuğun yer değiştirmeden sonra da düz kaldığı kabul edildiğinden Q1 ve Q2' birbirine bağımlı olmak zorundadır. Şekiden de görüldüğü gibi bu bağımlılık Q1-0.4 Q2 = 0 olarak elde edilir.

(85a) (85b)

b) Eleman rijitlik matrisleri k1 = 200 × 10 3 × 1200 ⎡ 1 − 1⎤ 70 × 10 3 × 900 ⎡ 1 − 1⎤ ve k 2 = ⎢− 1 1 ⎥ ⎢ ⎥ 4.5 × 10 −3 3.0 × 10 −3 ⎣− 1 1 ⎦ ⎣ ⎦

olup buradan genel rijitlik matrisi

29

C=(53.33x103)x104 alınarak.2059⎤ ⎢ 0.540 MPa [ ] olur. -0. Bu da P’nin potansiyelinin F1. 1. σ 1 = 200 × 10 3 1 − 1 1 ⎡4. β1=1 ve β2=0.0⎥ 21. Yani P∆ = F1 Q1 + F2 Q2 Buradan ∆=1.0 ⎦ ⎣ 0 dir.3321 × 10 ⎥ ⎩ ⎭ ⎩ ⎭ ⎦ 2m 3m P 1m 3 1 4 2 1 Q 1 .2059 x10-5. TAŞGETİREN Çelik A=1200mm 2 E=200x109 N/m 2 l=4.5 × 10 ⎣ ⎦ σ2 = 24. TOPCU. Diğer taraftan β0=0 olduğundan (83) ifadesinden kuvvet vektöründe herhangi bir değişiklik gerekmediği görülür. 4.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.16C terimlerinin [K]'nın (1.2Q2=3Q1 olduğundan görülecektir ki F1 ve F2'nin bu eşitliği sağlayan her değeri aynı sonucu verecektir.4C ve 0. Q=[0. S.2) elemanlarına eklenmesi gerektiği görülmektedir. 4. (82)'den sırasıyla C.1). Q3=Q4=0 olduğundan C. (1.2) ve (2.3320 × 10 4 8.693 MPa 3 4.3320 × 10 10 ⎢ − 53.33 ⎢ 0 − 21. ⎤ ⎧Q1 ⎫ ⎧ 0 ⎫ 0 ⎥⎪ ⎪ ⎪ 3⎪ − 21. Gerilmeler ise. M.1411x10-5] mm olarak bulunur.4 elde edilir.5 m 1 Aluminyum A=900mm 2 E=70x10 9 N/m 2 l=3 m 2 E − 53.0517.33 0 53.33 0 53.0 ⎥ ⎪Q2 ⎪ ⎪30 × 10 ⎪ = ⎥ ⎨Q3 ⎬ ⎨ 0 ⎬ 0 ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ 4 ⎥⎪ Q4 ⎪ ⎪ 0 ⎪ 53. Bundan sonra.33 0 ⎥ ⎢ ⎥ − 21. Az önce elde edilmiş olan çok noktalı sınır şartı ifadesinden ise β0=0.4206.4) elemanlarına eklenir. [K]' nın (3.33533 × 10 4 ⎢ 4 3 ⎢ − 21. Buradan deplasman vektörü.33 ⎢ 0 ⎢ ⎣ − 21. Bu problemde eğer yük E noktasına tatbik edilse idi düğümlere gelen eşdeğer kuvvetlerin belirlenmesi gerekecek idi. F2'nin toplam potansiyeline eşit olması gerektiği gerçeğinden hesaplanabilirdi.F 2 x 2m 3m 1m E Q1 Q2 ∆ ⎡ 53.0 − 53.5349 × 10 4 0 − 21. 30 .4206⎥ = 18.3) ve (4.33 0 0 ⎤ ⎡ 53.F 1 2 Q 2 .0 0 3⎢ ⎥ [ K ] = 10 ⎢− 53.0 0 21.33533 × 10 4 0 elde edilir.

2. N3 de yanızca 3 düğümünde 1’e eşittir. Buna göre r koordinatlarında düğümlerin şekil fonksiyonları N1. Ne var ki bazı problemlerde quadratik interpolasyon fonksiyonları çok daha daha doğru sonuçlar verir.q3}şeklinde ifade edilir. TAŞGETİREN 9. 1. q2.q3 sırasıyla 1. N2 ve N3. sağdaki düğüme 2 ve ortadaki düğüme de 3 numarasını verelim. Burada 3. Local numaralama sistemine göre soldaki düğüme 1. Görüleceği gibi temel yöntem daha önce lineer tek boyutlu elemanda kullanılanın aynısıdır. Buradan sırasıyla. TOPCU. şeklinde. 2. 1 3 2 1 3 r r=-1 (a) (b) r= 0 r=+1 2 x Şekil 9. x ve r koordinatlarında quadratik eleman 31 . QUADRATİK ŞEKİL FONKSİYONLARI Buraya kadar eleman içindeki yerdeğiştirmelerin hesabında lineer interpolasyon fonksiyonları kullanılmıştı. M. 3 düğümlerinin yer değiştirmesi olmak üzere {q}={q1. N1 şekil fonksiyonu 1 düğümünde 1’e 2 ve 3 düğümlerinde ise 0’a eşittir. Benzer şekilde N2. Şekil 11.2. 2 düğümünde 1’e diğer düğümlerde 0’a.3 olmak üzere xi=x.a'da gösterilen tipik üç düğümlü qadratik elemanı ele alalım.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. düğüm ara düğüm olarak adlandırılır. 0 ve +1 olduğu görülür. N 1 (r ) = − N 2 (r ) = 1 r (1 − r ) 2 1 r (1 + r ) 2 (87a) (87b) (87c) N 3 ( r ) = (1 + r )(1 − r ) dir. 3 düğümleri için r=-1.q2. S. x koordinat sistemi r koordinat sistemi üzerine r= 2( x − x3 ) x 2 − x1 (86) dönüşümü ile yerleştirilir. Koordinatlar i=1. Bu bölümde qaudratik şekil fonksiyonları tanıtılacak ve buna karşılık gelen eleman rijitlik matrisi ve yük vektörleri elde edilecektir. deplasmanlar ise q1.

zincir kuralı. u = N1 q1 + N2q2 + N3q3 yada matris formunda. Bu şekil fonksiyonları Lagrange şekil fonksiyonları olarak adlandırılır. u = q1 dir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. q2 ve q3 'den geçen quadratik interpolasyon fonksiyonudur. TAŞGETİREN Şekil fonksiyonları grafik olarak Şekil 12’de verilmiştir. M. 2 ⎦ ⎣ (91) N2 N3 1 N1=1/2r(1-r) N2=1/2r(1+r) 1 N3=(1-r)(1+r) 1 1 r=-1 3 r=0 2 r r=+1 1 3 2 r 1 3 2 r Şekil 10. 2 x 2 − x1 N1 ⎤ ⎡ 1 − 2r 1 + 2r . Quadradtik şekil fonksiyonları 32 . N2=N3=0 olduğundan. Düğümde u=q2 ve 3. Bundan dolayı (89a) da u. düğümde N1=1. c sabiti ise -1/2 olarak elde edilebilir. N1 = cr (1-r) (88) Şeklinde bir forma sahip olduğu kolayca belirlenebilir. − 2r ⎥. N2. (87) den. q1. TOPCU. r=-1’de 1. q2. Aynı şekilde 2. (86)’nın türevi ve (89) yardımıyla. Şekil değiştirme ise. dr ⎥. 1. ε= elde edilir.{q} ⎢− 2 . düğümde de u = q3'dür. dr . Bundan sonra eleman içindeki deplasmanlar düğüm deplasmanları vasıtasıyla. Bu şekil fonksiyonları deneme yanılma ile kolayca belirlenebilir. r=0 ve r=1 ‘de de 0 olacağından. ε= 2 x 2 − x1 ⎡ dN 1 dN 2 dN 3 ⎤ ⎢ dr . {q} = {q1. ⋅ {q} ⎣ ⎦ (90) olarak bulunur. [N] = [N1. N3] olup (1x3) boyutunda şekil fonksiyonları vektörüdür. q3}T olup boyutu da (3 x 1) dir. {u} = [N]{q} (89b) (89a) şeklinde ifade edilir. şekil değiştirme-yer değiştirme bağıntısı. Örneğin N1. S.

(93) ve (94)'deki yer değiştirme. σ ve dx potansiyel enerji ifadesinde yerine konursa. görüldüğü gibi. Quadratik şekil fonksiyonlarıyla deplasmanların interpolasyonu Buda [ B] = alınmasıyla 2 x 2 − x1 ⎤ ⎡ 1 − 2r 1 + 2r . ε. M. S. şekil değiştirme ve gerilme terimlerini elde edelim. Bu şekil değiştirme ve gerilmelerin eleman içinde lineer olarak değişebileceğini göstermektedir. Şimdi (89b). [B] r ile doğru orantılı olmaktadır. TAŞGETİREN u u=N1q1+ N2q2 +N3q3 q1 q3 q2 1 2 3 r Şekil 11. Burada da elemanda kesit (A). 2 ⎦ ⎣ (92) ε=[B]{q} olarak düzenlenir. Önceki bölümde verilen lineer şekil fonksiyonlarında [B] sabit olarak elde edilmiş ve şekil değiştirme ve gerilmelerin eleman içinde sabit olduğu kabulü yapılmıştı. u.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bu arada (86)'dan dx=(le /2)dr elde edilir. ∏= ∑ 2 ∫σ e e 1 T εAdx − ∑ ∫ u T fAdx − ∑ ∫ u T Tdx − ∑ Qi Pi e e e e i l 1 = ∑ q T ( E e Ae e 2 e 2 −1 ∫ [B B]dr )q − ∑ q 1 T e T ( Ae le 1 T l 1 f ∫ N dr ) − ∑ q T ( e T ∫ N T dr ) − ∑ Qi Pi (95) 2 −1 2 −1 e i 33 . Burada şekil fonksiyonları quadratik olduğundan. (93) σ = E[B]{q} (94) olarak yazılabilir. − 2r ⎥ ⎢− 2 . Hooke yasaından gerilmeler. kütle kuvveti (F) ve yüzey kuvveti (T) sabit olarak alınacaktır. TOPCU.

(92)'de verilen [B] yerine konulursa. Eleman kütle kuvveti vektörü ise. Yük olarak sadece merkezkaç kuvvetini alınız. Toplam potansiyel enerji daha önce gösterildiği şekilde eleman değerlerinin toplanmasıyla oluşturulan genel deplasman ve yük vektörleri ile genel rijitlik matrisinden oluşturulur. Potansiyel enerji ifadesinin matris formunda yazılmış genel ifadesi ∏ = ∑ 2 {q} e 1 T [k ]e {q} − ∑ {q}T f e − ∑ {q}T Te − ∑ Qi Pi e e i idi. { f }e = Ae l e f 2 (96b) −1 ∫[N ] 1 T dr (97a) olup şekil fonksiyonlarını yerleştirerek integral alınarak ⎧1 / 6 ⎫ ⎪ ⎪ { f }e = Ae l e f ⎨1 / 6 ⎬ ⎪2 / 3⎪ ⎩ ⎭ elde edilir. Örnek: Şekildeki çubuk sabit ω = 30rad/s hızıyla dönmektedir. {T }e = l eT 2 (97b) −1 ∫N 1 T dr (98a) ⎧1 / 6 ⎫ ⎪ ⎪ {T }e = l eT ⎨1 / 6 ⎬ ⎪2 / 3⎪ ⎩ ⎭ (98b) olur. TAŞGETİREN elde edilir. İki quadratik eleman kullanarak çubukta meydana gelen eksenel gerilmeyi hesaplayınız. 34 . Buradan. [k ]e = E e Ae l e 1 T ∫1[ B] [ B]dr 2 − (96a) olduğu görülür. Benzer şekilde eleman yüzey kuvvet vektörü. TOPCU. 1 − 8⎤ ⎡7 E e Ae ⎢ [k ]e = 1 7 − 8⎥ ⎥ 3l e ⎢ ⎢− 8 − 8 16 ⎥ ⎦ ⎣ elde edilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. M. S.

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

ω=30 rad/s

42 cm 5 4 3 21 cm

A=0.6 cm2 E=107 N/cm2 R=.2836 kg/cm2 x

Çözüm: Sonlu eleman modeli şekilde verilmiştir. Model beş serbestlik derecesine sahiptir. Eleman rijitlik matrisleri (96b)’den;

2 1 21 cm 1

2

1 ⎡7 10 7 × 0,6 ⎢ 1 7 k1 = 3 × 21 ⎢ ⎢− 8 − 8 ⎣ 1 ⎡7 10 7 × 0,6 ⎢ k2 = 1 7 3 × 21 ⎢ ⎢− 8 − 8 ⎣

− 8⎤ − 8⎥ ⎥ 16 ⎥ ⎦
− 8⎤ − 8⎥ ⎥ 16 ⎥ ⎦

dir. Gnel rijitlik matrisi ise,

0 0⎤ ⎡ 7 −8 1 ⎢− 8 16 − 8 0 0⎥ 7 ⎢ ⎥ 10 × 0,6 ⎢ 1 − 8 14 − 8 1 ⎥ dir. Dönmeden dolayı meydana gelen kütle [K ] = 3 × 21 ⎢ ⎥ 0 − 8 16 − 8⎥ ⎢0 ⎢0 0 1 −8 7 ⎥ ⎣ ⎦ 2 yoğoğunluk x yariçap xϖ kuvveti f = kg / cm 3 şeklinde hesaplanır. Yerçekimi ivmesi 9.81 yerçekimi ivmesi 2 m/s dir. Görüldüğü gibi kütle kuvveti uzaklıkla değişmektedir. Bu nedenle ortalama mesafe alınarak, 0.2836 × 10.5 × 30 2 0.2836 × 31.5 × 30 2 f1 = = 2.732 , f 2 = = 8.2 9.81 × 100 9.81x100 bulunur. Böylece eleman kütle kuvvet vektörleri (97b)’den ⎧1 / 6 ⎫ ⎪ ⎪ { f }i = 0,6 × 21 × f i ⎨1 / 6 ⎬ ⎪2 / 3⎪ ⎩ ⎭ şeklinde hesaplanır. Buradan genel kuvvet vektörü {F}=[5.74, 22.9, 22.9, 68.8, 17.2]T bulunur. Eliminasyon metodunu kullanırsak sonlu eleman denklemleri 0 ⎤ ⎧Q2 ⎫ ⎧22.9⎫ ⎡ 16 − 8 0 ⎢ ⎥⎪ ⎪ ⎪ ⎪ 10 7 × 0,6 ⎢− 8 14 − 8 1 ⎥ ⎪Q3 ⎪ ⎪22.9⎪ =⎨ ⎨ ⎬ ⎬ 63 ⎢ 0 − 8 16 − 8⎥ ⎪Q4 ⎪ ⎪68.8⎪ ⎢ ⎥ 1 − 8 7 ⎦ ⎪Q5 ⎪ ⎪17.2 ⎪ ⎣0 ⎭ ⎩ ⎭ ⎩ elde edilir. Buradan genel deplasman vektörü {Q} = 10-4[0, 2.3, 4.2, 5.6, 6.0]T cm elde edilir. Eleman deplasman vektörleri eleman süreklilik tablosu yardımıyla ({q1}=[Q1, Q2, Q3 ]T {q2}=[Q3, Q5, Q4]T ) bulunduktan sonra gerilmeler ise (92) ve (94)'den ⎧Q1 ⎫ 2 ⎡ 1 − 2r 1 + 2 r ⎤⎪ ⎪ 7 σ 1 = 10 × ⎢− , , − 2r ⎥ ⎨Q2 ⎬ 21 ⎣ 2 2 ⎦⎪ ⎪ ⎩Q3 ⎭

35

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

elde edilir. Buradan 1 düğümündeki gerilme r=-1 konularak, 2 düğümündeki r=0 ve 3 düğümündeki de r=+1 konularak bulunur Buna göre ⎧0⎫ 2 ⎪ ⎪ σ 1 1 = 10 7 × × 10 − 4 [− 1,5, − 0,5, + 2,0]⎨4.2⎬ = 230 N / cm 2 21 ⎪2.3⎪ ⎩ ⎭ 2 Benzer şekilde, σ1/2=200 N/ cm ve σ1/3= σ2/1=161.5 N/cm2 bulunur. İkinci elemandaki gerilmeler ise, σ2 |2 =85.5, σ2 |3 =9 Gerilme elde ederiz. 250
SEM 200 150 100 50 0 0,00 Karşılaştırma 10,50 21,00 Mesafe 31,50 Mekanik

Problemin tarafından gerilmeleri

elemanter mekanik elde edilen kesin ise

σ ke sin ( x) =

ρ .ϖ 2 2 ( L − x 2 ) formülü ile 2g

hesaplanır. Şekilde sonlu elemanlar metodu ve elemanter mekanik formülü hesaplanan gerilmeler 42,00 ile karşılaştırılmıştır.

10. SICAKLIK ETKİSİ
Bu bölümde izotropik ve lineer elastik bir malzemede sıcaklık değişimi sonucu meydana gelen gerilmeler ele alınacaktır. Eğer bir çubukta sıcaklık dağılımındaki değişiklik (∆T(x)) biliniyor ise, bu sıcaklığa bağlı olarak meydana gelen şekil değiştirme de hesaplanabilir. Sıcaklık sebebiyle meydana gelen bu şekil değişikliğine başlangıç şekil değişmesi denir ve εo ile gösterilir. Başlangıç şekil değişikliği ε0 = α ∆T (99)

şeklinde hesaplanır. Burada α ısıl genleşme katsayısıdır. ∆T’nin işareti çubuktaki sıcaklığın artıp azalması hakkında fikir verir. Bir başlangıç şekil değişimi olması halindeki gerilme-şekil değiştirme ilişkisi Şekil 14’te verilmiştir. Buna göre σ = E(ε - ε0) (100)

olarak bulunur. Birim hacimdeki şekil değiştirme enerjisi (uo) şekildeki taralı bölgenin alanına eşittir. Bu da,
1 u 0 = σ (ε − ε o ) 2

(101)

dır. (100) denklemini kullandığımızda ise,
36

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

σ

σ=E(ε −εo)
1

E

εo

ε

Şekil 12. Gerilme-şekil değiştirme ilşkisi başlangıç şekil değişimi
u0 = 1 (ε − ε o ) T E ((ε − ε o ) 2

(102a)

elde edilir. Çubuktaki toplam şekil değiştirme nerjisi (U) ise u0’ın hacim boyunca integre edilmesiyle bulunur. Bu da,
1 U = ∫ (ε − ε o ) T E (ε − ε o ) Adx 2 L

(102b)

olup kesit alanı ve boyu sabit elemanlardan oluşan bir model için,
U =∑
e
1 1 le Ae ∫ (ε − ε o ) T E e (ε − ε o )dr 2 2 −1

(102c)

olarak yazılabilir.ε =[B]{q} olduğundan,
le 1 le 1 l 2 1 1 T T T U = ∑ {q} ( E e Ae ∫ [ B] [ B]dr ){q} − ∑ {q} E e Ae ε o ∫ [ B]T dr + ∑ E e Ae e ε o 2 −1 2 −1 2 e 2 e e 2

(102d)

elde edilir. Görüldüğü gibi ilk terim eleman rijitlik matrisini vermektedir. Son terim ise sabit bir sayı olup türevi 0 olacağından denge denklemlerinde yer almaz. İkinci terim ise sıcaklık değişimi nedeniyle oluşan yükü (θe) ifade eder. Yani,

θ e = E e Ae

1 le ε o ∫ [ B ]T dr 2 −1

(103a)

[B]=[-1 1]/(x2 -x1) ve ε0 = α∆T olduğundan,

37

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

θe =

E e Ae l eα .∆T ⎧− 1⎫ ⎨ ⎬ x 2 − x1 ⎩ 1 ⎭

(103b)

elde edilir. Burada ∆T eleman içindeki sıcaklık değişiminin ortalamasını ifade eder. Sıcaklık farkı yükü de diğer yük ifadeleriyle

{F } = ∑ ( ∫ e +Te + θ e ) + P
e

(104)

şeklinde toplanır. Sonlu eleman denklemleri çözüldükten sonra elemanlarda meydana gelen gerilmeler (100) yardımıyla, σ = E([B]{q} - α∆T) ya da, (105a)

σ=

E [− 1 1]{q} − Eα .∆T x 2 − x1

(105b)

olarak elde edilebilir.
Örnek 8: Şekilde verilen çubuk sistemi 20 0C de iken P=300 kN’luk bir eksenel yük uygulanmıştır. Bu esnada sistemin sıcaklığı 60 0C ‘a çıkarılıyor. Sistemin rijitlik matrisi ve yük vektörünü oluşturarak düğüm deplasmanlarını ve eleman gerilmelerini hesaplayınız. 1
Alüminyum E=70 109 N/m2 A=900 mm2 A=23 10-6 1/0C 2 200 mm

Çözüm: :Eleman rijitlik matrisleri 70 × 10 3 × 900 ⎡ 1 − 1⎤ k1 = ⎢− 1 1 ⎥ 200 ⎣ ⎦ 3 1 − 1⎤ 200 × 10 × 1200 ⎡ k2 = ⎢− 1 1 ⎥ 300 ⎣ ⎦

Çelik E=200 109 N/m2 A=1200 mm2 A=11.7 10-6 1/0C 3

P

300 mm

ve genel rijitlik matrisi,

0 ⎤ ⎡ 315 − 315 ⎢− 315 1115 − 800⎥ [ K ] = 10 ⎢ ⎥ ⎢ 0 − 800 800 ⎥ ⎣ ⎦
3

olur. Yük vektörü, ∆T=400C olduğundan (103b)'den, ⎧ − 1⎫ θ 1 = 70 × 10 3 × 900 × 23 × 10 − 6 × 40 ⎨ ⎬ ⎩1⎭ ⎧ − 1⎫ θ 2 = 200 × 10 3 × 1200 × 11,7 × 10 − 6 × 40 ⎨ ⎬ ⎩1⎭
x

38

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

− 57.96 ⎧ ⎫ ⎪ ⎪ 3 tekil yük ile beraber, {F } = 10 ⎨57.96 − 112.32 + 300⎬ dir. Kısaca ⎪ ⎪ 112.32 ⎩ ⎭
{F}= 103[-57.96, 245.64, 112.32]T şeklinde yazılabilir. Deplasmanlar, eliminasyon yaklaşımı ile (1 ve 3 nolu düğümler tutulu olduğundan 1. ve 3. Satır ve sütunlar silinerek), 103[1115]Q2 = 103 x 245.64 elde edilir. Buradan Q2 = 0.220 mm bulunur. Böylece deplasman vektörü, Q = [0, 0.220, 0]T mm olur. Gerilmeler ise 0 ⎫ 70 × 10 3 3 −6 σ1 = [− 1 1]⎧ ⎨ ⎬ − 70 × 10 × 23 × 10 × 40 =12.60 MPa 200 ⎩0.220⎭ 3 0.220⎫ 200 × 10 3 −6 σ2 = [− 1 1]⎧ ⎨ ⎬ − 200 × 10 × 11,7 × 10 × 40 =-240.27 MPa 300 ⎩ 0 ⎭ olarak hesaplanır.

C

C

C

10

11

12 13

14 15

***** CUBUK VE KIRIS PROBLEMLERI ***** DIMENSION X(60), A(59), NU(10), U(10), DT(59), S(60,4) DIMENSION F(60),YM(59),ALP(50),STR(59),REAK(10),MOM(59),KES(59) :::::::::::::::::BOYUTLAR DEGISTIRILIR INTEGER ESD REAL*8 MOM,KES CHARACTER*16 FILE1,FILE2 **********************************OKUMA PRINT *, 'DOSYA ADI =?' READ '(A)', FILE1 LINP = 5 OPEN (UNIT = 5, FILE = FILE1) READ(LINP,*)ESD, NE, NL, ND NN=NE+1 DO 10 I = 1, NE READ(LINP,*) N, A(N), YM(N), ALP(N), DT(N) CONTINUE DO 11 I = 1, NN READ(LINP,*)N, X(N) CONTINUE DO 12 I = 1, ND READ(LINP,*)NU(I), U(I) CONTINUE DO 13 I=1, NE+1 F(I)=0 IF (NL.EQ.0) GO TO 15 DO 14 I = 1, NL READ(LINP,*)N, F(N) PRINT *, 'HER SEY YOLUNDA..............' IF (ESD.EQ.2)THEN NQ=NE+1

39

STR.EQ.REAK(10) YBG = 2 NN=NE+1 DO 21 I = 1.NL) ELSE NN=NE+1 NQ=2*NN CALL BEAM(S.16)(NU(I). NQ.DT(NE).NE.F.STR1. 'ISLEM TAMAM.X(I) EL = ABS(X21) EAL = YM(I) * A(I) / EL TL = YM(I) * ALP(I) * DT(I) * A(I) * EL / X21 C *** SISL YUK *** F(I) = F(I) .NQ. YBG.NU. FILE2 LOUT = 11 OPEN (UNIT = 11.2) THEN WRITE(LOUT.16)(I.REAK.F.NN) 40 .YBG DIMENSION S(NQ.TL F(I+1) = F(I+1) + TL C *** ELEMAM rijitligi *** S(I.A.F.U.18) 18 FORMAT('DUGNO DEPL') WRITE(LOUT.I=1.A(NE) DIMENSION ALP(NE).NL) END IF PRINT *.DT.NE. ESD.' PRINT *.A.NU.STR.ND. STR(I). M.ESD.ND) CLOSE(LOUT) PRINT *. NN DO 21 J = 1.ALP. 1) + EAL S(I. TOPCU.U.E15.YM(NE).21) 21 FORMAT('ELEMNO MOMENT KESME_KUV') WRITE(LOUT.NU.NQ.REAK. 1) = S(I.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.I=1.STR1. 2) = S(I. FILE = FILE2) 16 FORMAT(I4.YM.NQ. ' SONUCLAR ICIN DOSYA ADI ?' READ '(A)'.NU(10).U. YBG 21 S(I.22) 22 FORMAT('DUGNO REAKS') WRITE(LOUT.19) 19 FORMAT('ELEMNO GERILME') WRITE(LOUT.4) WRITE(LOUT.NE) ELSE WRITE(LOUT. NE X21 = X(I+1) .REAK. S.4) 17 FORMAT(I4.DT.ESD.REAK.I=1.F(NQ). F(I). J) = 0. 1)) * 10000 CALL SINIR(ND. *ND.2E15.EAL 22 CONTINUE CNST = (S(1.CNST.NQ) IF (ESD.X.A.NQ. ESD).KES. 'Sonuclar su dosyada ='.STR(NE).16)(I.NL) INTEGER ESD.U(10). 2) . I=1.ESD. KES(I). FILE2 END C ===CUBUK PROGRAMI===== SUBROUTINE BAR(S. 1) + S(2.NE. C *** Rijitlik *** DO 22 I = 1.NE) END IF WRITE(LOUT.NU. MOM(I).U.YM.S. TAŞGETİREN CALL BAR(S.NU.X.ND.DT.U.REAK(I).F. F.CNST.17)(I.ALP. NN) CALL REA(ND.ALP.X. 1) = S(I+1.YM.F.MOM.ESD) C *** Denklem cozumu *** CALL BAND(S. 1) + EAL S(I+1.X(NQ).

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 1)) * 10000 CALL SINIR(ND.1 DO 12 K = 1. 2) + EIL * 6 * EL S(I1.DT.NU.CNST. 1) + EIL * 4 * EL * EL 31 CONTINUE CNST = (S(1. 2) = S(I1.YBG REAL*8 MOM.ESD.U(10).X(I)) 24 STR(I) = YM(I) * (EPS .NU(10).REAK. 1) + 12 * EIL S(I1. NQ) CALL REA(ND.2)THEN N1 = N . TOPCU.NL) INTEGER ESD.X(I) YMM=YM(I)/LE**2 YMV=YM(I)/LE**3 AE=A(I) Q1=F(2*I-1) Q2=F(2*I) Q3=F(2*I+1) Q4=F(2*I+2) MOM(I)=YMM*AE*(6*R*Q1+(3*R-1)*LE*Q2-6*R*Q3+(3*R+1)*LE*Q4) 33 KES(I)=6*YMV*AE*(2*Q1+LE*Q2-2*Q3+LE*Q4) RETURN END SUBROUTINE BAND(A. 3) + EIL * 2 * EL * EL S(I1 + 2.F.MOM(NE). YBG. 1) + EIL * 4 * EL * EL S(I1 + 1. 3) .KES DIMENSION S(NQ.ESD) C *** Denklem cozumu *** CALL BAND(S.U. ELEMANIN ORTA NOKTASI *** R=0 DO 33 I = 1. IMAX.X(I)) EIL = YM(I) * A(I) / EL**3 S(I1.1 c *** Eliminasyon *** IF (ESD. 2) = S(I1 + 1. 3) = S(I1.MOM. 1) + S(2. 1) + EIL * 12 S(I1 + 2.KES.NQ.YBG). ESD. S.ALP(I) * DT(I)) RETURN END C ===KIRIS PROGRAMI===== SUBROUTINE BEAM(S.F(I)) / (X(I + 1) .ALP. M. 2) = S(I1 + 2. 4) + EIL * 6 * EL S(I1 + 1.12 * EIL S(I1. N1 41 .EIL * 6 * EL S(I1 + 1. 3) = S(I1 + 1.KES(NE).A. 1) = S(I1 + 2.NE.YM(NE).EIL * 6 * EL S(I1 + 3. 4) = S(I1. 1) = S(I1 + 1.F.REAK.X(NQ). NE LE=X(I + 1) .U.1 EL = ABS(X(I + 1) . *ND.EQ.YM.F(NQ).NQ.A(NE) DIMENSION ALP(NE). 2) . ESD.F.S. N) INTEGER YBG.REAK(10) C ** TOPLAM SERBESTLIK ** NN = NE+1 YBG = 4 C *** Genel rijitlik *** DO 31 I = 1. B(IMAX) N1 = N .U. ESD DIMENSION A(IMAX. TAŞGETİREN C *** Gerilme hes *** DO 24 I = 1. 1) = S(I1. B. NQ.NQ) C *** Moment ve Kesme kuvveti hes *** C *** R=0. 2) .NU. 1) = S(I1 + 3.CNST. NE I1 = 2 * I . F.DT(NE). YBG. NE EPS = (F(I + 1) .NU.X. ESD).

C1 * A(K.F.K + 1 IF (NK .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU.CNST.NU(10) DO 1 I = 1.NU. 1) ELSE B(N) = B(N) / A(N.U. J2) B(I) = B(I) . J) * B(K + J .S. I) / A(K.I + 1 J2 = J .KK C1 = 1 / A(K.K + 1 IF (NBK . NK J1 = J . NK B(K) = B(K) .1 DO 12 I = K1.NU. NK1 J1 = J . TAŞGETİREN 13 12 22 21 c 15 14 4 3 C 1 C NBK = N . J1) . M. J1) = A(I. 1) B(K) = C1 * B(K) NK = N .C1 * B(K) END IF *** yerlestirme *** IF (ESD.F. ND N = NU(I) S(N. 1) + CNST F(N) = F(N) + CNST * U(I) RETURN END *** Reaksiyon *** SUBROUTINE REA(ND. YBG) NBI = YBG SUM = 0.NQ) 42 .1) CONTINUE END IF RETURN END *** Sinir sartlari *** SUBROUTINE SINIR(ND. 1) DO 13 J = I. DO 15 J = 2. 1) DO 14 II = 1.GT.K + 1 A(I.K + 1 IF(NK . J1) . N1 K = N .SUM) / A(I. YBG) NK = YBG DO 4 J = 2.GT. 1) = S(N. N1 NK = N .C1 * A(K. NK1 I1 = I . YBG) NBK = YBG K1 = K + 1 NK1 = NBK + K . J) * B(I + J . J) B(I1) = B(I1) .GT.REAK. NBI SUM = SUM + A(I.I + 1 IF (NBI . J1) = A(I1.U.ESD).F(IMAX). S.I + 1 A(I1. 1) DO 3 KK = 1. I1) / A(K. N1 I = N .C * A(K.GT.C * B(K) ELSE DO 21 K = 1. NK C1 = A(K.K + 1 C = A(K.2)THEN B(N) = B(N) / A(N.1) B(I) = (B(I) .CNST. YBG) NK = YBG DO 21 I = 2.ESD) INTEGER ESD DIMENSION S(IMAX.1 DO 22 J = I.U(10).IMAX.EQ.II NBI = N . 1) I1 = K + I .

SE4(4. U(I).I4..X.I3.F(N)) REAK(I) = R RETURN END C C C C C C C ******** KAFES VE CERCEVE PROBLEMLERI ******** DIMENSION X(100.ARIN(20.*) (N.SE4. NE CALL ATA(NE.F(200). PM(N.' *** GLOBAL STIFFNESS MATRIX *** DO 190 N = 1.PM. SE6(6. 2).I2.NM) READ(LINP. NE READ(LINP.NOC(N.2).*) (N.3)THEN CALL FRAME(JEL.NN) +++ ELEMAN RIJITLIGI +++ IF (DSD.NTEL) 111 READ(LINP. 2) .SN.I=1.2) DIMENSION NU(50). X(N.4) :::::::::::::::::BOYUTLAR DEGISTIRILIR CHARACTER*16 FILE1.NOC(N..NOC(N..NOC(N. NQ F(NQ) = 0 DO 110 J = 1.SN.NM.EQ.3).NSET(200) DIMENSION S(200.NL.2).Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.EAL.*) (N.EQ.50). 2 NRT = DSD * (NOC(N. I=1.CS.FILE2 INTEGER DSD.1) + IT 43 .1) DO 180 IT = 1.CS.ARIN.U(50).NN.*) (N.2).SN..NU(10) DO 1 I = 1.. ARIN(N. ARIN(N.EIL.I1. 0 ) GO TO 111 READ(LINP.1).ND) IF( NTEL .*) DSD.NOC(100. DSD NR = NRT + IT I = DSD * (II .$)'.NA.EIL. FILE = FILE1) READ(LINP. 1).. 1)) + 1) IF (YBG .6). C) YBG = C 100 CONTINUE *** SIFIRLAMA *** DO 110 I = 1. II) .NOC.. PM(N.*) (NSET(I).ND.KES IMAX = 200 PRINT '(A. TOPCU.CS..PM(10.EAL) ELSE CALL TRUSS(JEL.NN) READ(LINP.NA) READ(LINP. YBG S(I.*) (NU(I).LT. 1). 2).EAL) END IF '''''''''YERLESTIRME'''''''''' DO 180 II = 1. M.N. 'DOSYA ADI =?' READ '(A)'.NTEL NQ = DSD * NN *** YARIBANT GENISLIGI YBG = 0 DO 100 I = 1..I=1.SE6. I=1. S.NL) CLOSE (LINP) PRINT *. X(N. I=1.U(10)..FILE1 LINP = 5 OPEN (UNIT = 5.. F(N).EL.EL.I=1.*) N.EL. J) = 0 110 CONTINUE READ(LINP. 2). ND N = NU(I) R = CNST * (U(I) . 'HER SEY YOLUNDA..NOC(N.F(NQ)..4). 1). TEMP(I).4) C = DSD * (ABS(NOC(N.TEMP(200).EIL. TAŞGETİREN 1 DIMENSION REAK(10).YBG REAL*8 MOM.NE.

4)')N.S.1 K2 = 2 * I2 K1 = K2 .F(N)) WRITE (LOUT.NOC.E12.EQ.F(J1)) * CS + (F(K2) .SN. FILE = FILE2) LOUT = 11 C *** REAKSIYONLAR *** WRITE (LOUT. M.'(A)') ' DUGNO X-DEP Y-DEP DONME' 44 .EIL.EL. 2) * TEMP(IJT) 182 CONTINUE WRITE(LOUT.NE.I. ' CIKTI DOSYASI =?' READ '(A)'.'(A)') ' DUGNO X-DEP Y-DEP' WRITE(LOUT.F(J2)) * SN STRESS = DT * PM(I3.EQ.I2. IMAX.EE0 * SN F(JJ1) = F(JJ1) + EE0 * CS F(JJ2) = F(JJ2) + EE0 * SN 151 CONTINUE 190 CONTINUE CNST = (S(1.CS.I1.EQ.$)'.NE. NSET(IJT) ) GO TO 151 EE0 = PM(I3.CNST. NTEL IF(I . J) GOTO 180 179 S(NR.'(A)') ' ELEMNO GERILME' DO 192 I = 1. NC) + SE6(I. NC) = S(NR. YBG.I3. TAŞGETİREN DO 180 JJ = 1. 1)) * 100000 CALL SINIR(ND.1 DT = (F(K1) .I4.F. NTEL IF( N . JJ) .4)') I.1) + JT NC = NCT + JT .DSD) C *** DENKLEM COZUMU *** CALL BAND(S.NN) C *** GERILME HESABI *** WRITE(LOUT.EE0 * CS F(II2) = F(II2) . DSD J = DSD * (JJ . 2) * TEMP(IJT) * PM(I3.U. 1) / EL DO 182 IJT = 1. TOPCU.'(1X.NN) J2 = 2 * I1 J1 = J2 .NR + 1 IF(NC .PM(I3. S.X.ARIN.2E15.FILE2 OPEN (UNIT = 11. F. ND N = NU(I) R = CNST * (U(I) .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. NE CALL ATA(NE. '(1X.F(2*I-1). J) 180 CONTINUE IF( NTEL . 0) GO TO 180 IF (DSD.2) GOTO 179 S(NR.I4. NSET(IJT)) GO TO 180 STRESS = STRESS .PM. STRESS 192 CONTINUE GOTO 34 209 WRITE(LOUT.1) II1=DSD*I1-DSD+1 II2=DSD*I1-DSD+2 JJ1=DSD*I2-DSD+1 JJ2=DSD*I2-DSD+2 F(II1) = F(II1) .E15.I4. 1) + S(3.3) GOTO 209 WRITE(LOUT. '(A)') 'SDNO REAKSIYON' DO 220 I = 1.IMAX.F(2*I).4)') (I. 0 ) GO TO 190 DO 151 IJT = 1.'(I4.LE.1) DO 180 JT = 1.I=1. NC) + SE4(I. 2 NCT = DSD * (NOC(N. 1) * ARIN(I4. 1) * PM(I3. NQ) PRINT '(A. NC) = S(NR.EAL.R 220 CONTINUE IF (DSD. 1) + S(2.NU.

X(I1.F(I2).Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 1) = SE(1.EIL.SN. 1) SE(4. ELEMANIN ORTA NOKTASI *** WRITE (LOUT. 2) = EAL * CS * SN . S.CS. 1) Y21 = X(I2.I4. NE CALL ATA(NE. 2) = EAL * SN * SN + 12 * EIL * CS * CS / EL ** 2 SE(2.3E12.I1.SE.EIL.SN. 1) I2 = NOC(N. 6) SE(2.X(I1.FILE2 END SUBROUTINE ATA(JE. 2) I3 = NOC(N.EAL) C ===== EL RIJITLIGI ===== DIMENSION SE(6.X.F(I1).CS. 1) = SE(1. 4) X21 = X(I2. 2) SE(5. 3) = -6 * EIL * SN / EL SE(3.I2.4). 5) SE(1. 3) = 6 * EIL * CS / EL 45 .'(I4.I. 1) = EAL * CS * CS + 12 * EIL * SN * SN / EL ** 2 SE(1.IN) DIMENSION NOC(100. '(1X. 3) SE(6. TAŞGETİREN DO 210 I = 1.ARIN. 5) = -SE(1.I4.2). '(A)') 'ELEMNO MOMENT KESME_KUVVETI' R=0 YVM=0 EL=0 DO 33 I = 1. 1) = SE(1.EL.4)')I.6) SE(1. 1) .N. 6) = SE(1.I4.2E15. 3) I4 = NOC(N.PM.NN) YMM=EIL/EL YVM=YMM/EL AE=ARIN(I4.EL.X(100.I2.PM(10). 1) / EL EIL = PM(I3) * ARIN(I4.EAL. 2) EL = SQRT(X21 * X21 + Y21 * Y21) EAL = PM(I3) * ARIN(I4. TOPCU.2 I2 = I1 + 1 I3 = I1 + 2 WRITE (LOUT.PM.2) Q1=F(3*I1-2)*CS+F(3*I1-1)*SN Q2=-F(3*I1-2)*SN+F(3*I1-1)*CS Q3=F(3*I1) Q4=F(3*I2-2)*CS+F(3*I2-1)*SN Q5=-F(3*I2-2)*SN+F(3*I2-1)*CS Q6=F(3*I2) MOM=YMM*AE*(6*R*Q1+(3*R-1)*EL*Q2-6*R*Q3+(3*R+1)*EL*Q4) KES=6*YMV*AE*(2*Q1+EL*Q2-2*Q3+EL*Q4) 33 WRITE(LOUT.I3.4)') I. 2) / EL CS = X21 / EL SN = Y21 / EL RETURN END SUBROUTINE FRAME(JEL. 1) = SE(1. MOM. 4) SE(1. M.SN.EIL.12 * EIL * CS * SN / EL ** 2 SE(2.'SONUCLAR SU DOSYADA ='.I3. 3) SE(1.CS.EAL. *X. KES CLOSE(LOUT) 34 PRINT *.F(I3) 210 CONTINUE C *** Moment ve Kesme kuvveti hes *** C *** R=0.NOC. 2) . 4) = -SE(1.I1. 2) SE(1. NN I1 = 3*I .ARIN. 1) = SE(1.ARIN(20.2) I1 = NOC(N.EL.NOC.

4) = -SE(1. 3) = -CS * SN * EAL SE(3. 5) = -SE(2. 4) SE(2. 2) = SE(2. M. 4) = -SE(1. 4) SE(3. 4) = -CS * SN * EAL SE(4. 4) = CS * SN * EAL SE(4. 2) = SN * SN * EAL SE(2.EIL. 3) SE(6.SE. B(IMAX) INTEGER YBG N1 = N . 3) = SE(3.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 3) SE(4.DSD). 3) = SE(3. 1) = CS * CS * EAL SE(1. 6) = -SE(2. N1 46 . 1) = S(N.IMAX. 2) SE(5. 5) SE(3.CNST.YBG).SN. 3) SE(6. 3) = SE(3. 5) = SE(5.U(10). N) DIMENSION A(IMAX.F.S.EAL) DIMENSION SE(4.EL. 4) = SE(1. 3) = CS * CS * EAL SE(3.1 *** ELIMINASYON ***' DO 21 K = 1. 4) SE(3. 6) = 2 * EIL SE(6. B. 4) = SE(4.DSD) INTEGER DSD DIMENSION S(IMAX. S. 2) = CS * SN * EAL SE(2. 2) = SE(2. 5) SE(4. 6) SE(4. 2) = SE(2. 5) = SE(2. 3) = SE(3. 6) = SE(2. 3) = -CS * CS * EAL SE(3. 3) SE(2. 6) = -SE(1. 4) = SN * SN * EAL RETURN END *** SINIRSART *** SUBROUTINE SINIR(ND. 3) = 4 * EIL SE(3.F(IMAX).4) SE(1. TOPCU. 3) SE(6. 1) = SE(1. 2) = SE(2. 3) SE(1. TAŞGETİREN C 1 C SE(3. 1) + CNST F(N) = F(N) + CNST * U(I) RETURN END SUBROUTINE BAND(A. 4) SE(4. 5) = -SE(2. 4) = SE(4.U. 1) SE(4.CS. 1) = SE(1. 2) = SE(2. 6) SE(3. 5) = SE(1. 3) SE(5. 6) = 4 * EIL RETURN END SUBROUTINE TRUSS(JEL. 2) = SE(2.NU(10) DO 1 I = 1. YBG. 1) = SE(1. 4) SE(2. 3) SE(2. 2) SE(4. 4) = -SN * SN * EAL SE(4. IMAX. 6) SE(5. 2) SE(5. 2) SE(1. 5) SE(2. 6) SE(6. 2) SE(5. ND N = NU(I) S(N.NU.

J) B(I1) = B(I1) . TAŞGETİREN 22 21 C 23 NK = N . NK B(K) = B(K) . J1) = A(I1. M. S.GT. J) * B(K + J .GT. I) / A(K.KK C1 = 1 / A(K.1) RETURN END 47 . 1) B(K) = C1 * B(K) NK = N . YBG) NK = YBG DO 23 J = 2. NK C1 = A(K. 1) DO 23 KK = 1.K + 1 IF (NK . NK J1 = J .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.K + 1 IF (NK .I + 1 A(I1. 1) I1 = K + I .1 DO 22 J = I.C1 * A(K. YBG) NK = YBG DO 21 I = 2. TOPCU.C1 * A(K.C1 * B(K) *** YERLESTIRME *** B(N) = B(N) / A(N. N1 K = N . J1) .

Buna temel üçgen sistemi denir.GİRİŞ Kafes sistemler doğru eksenli çubuklardan oluşan taşıyıcı sistemlerdir. uçlarından mafsallarla. bağlanırlar. Kafesi meydana getiren çubuklar düzlem içindelerse bunlara düzlemsel kafes denir. Temel üçgen sistemine iki çubuk daha eklenir ve bunlar bir düğüm noktasında birleştirilirse yeni bir kafes sistem ortaya çıkar. Üç düğüm ve üç çubuktan oluşur. Basit ve birleşik kafes sistemleri dışında kalan sistemlere karışık kafes sistemleri denir (Şekil 1). borular ve özel şekillendirilmiş elemanlar. En basit kafes sistem üçgen şeklinde olandır. vinç gövdesi gibi sistemler kafeslere birer örnektir. I profilli çubuklar. Şekil 1. Basit kafes sistemleri çubuklarla birbirine birleştirilirse birleşik kafes sistemleri elde edilir. çatı bağlantıları. Kafes sistemlerinin analizi için çeşitli grafik ve analitik yöntemler bulunmaktadır. Köprüler. En çok kullanılan L. U.DÖRDÜNCÜ BÖLÜM KAFES SİSTEMLERİ 1. birleşik kafes sistemi ve karışık kafes sistemleri . Basit kafes sistemler temel üçgen sisteme. Bu bölümde düzlemsel kafeslerden başlanarak kafes sistemlerinin sonlu elemanlar metodu ile analizi verilecek daha sonra 3 boyutlu kafesler için bir genellemeye gidilecektir. üçgenlerin eklenmesiyle oluşmuşlardır. Basit kafes sistemi.

TAŞGETİREN 2. (Bundan sonra yerel koordinat sisteminde verilecek bütün büyüklüklerde ( ' ) işareti bulunacaktır. M. Yani kafesi oluşturan bütün elemanlar yalnızca çekme yada basmaya çalışırlar. z koordinat sistemi. Düzlemsel Kafesler Lokal ve Global Koordinat Sistemleri: Daha önce ele aldığımız tek boyutlu elemanlarla kafesler arasındaki esas fark. SONLU ELEMAN FORMÜLASYONU Kafes yapıları yalnızca iki yönlü yük taşıyan elemanlardan oluşmuş bir yapıdır. Düğümlerin ve serbestlik derecelerinin numaralandılmasında sistematik bir numaralandırma şekli geliştirilmiştir. Buna göre global düğüm numarası j olan bir düğümün serbestlik derecesi 2 j−1 ve 2j ile.) Bölüm 4-22 .1. Yerel koordinatlarda elemanın düğüm noktaları 1 ve 2 olarak numaralandırılmıştır. Sistemde elemanın 1 düğümünden 2 düğümüne doğru giden bir x' ekseni bulunmaktadır. Basit bir düzlem kafes elemanı Şekil 3’te lokal ve global koordinat sistemlerinde görülmektedir. Şekil 2’de genel bir kafes yapısı verilmiştir. Kafes sisteminde yükler birleşme yerlerinden uygulanır ve elemanlar yalnızca uçlarından sürtünmesiz mafsallarla birbirine bağlanırlar. x. y. Bu farklı yönelimleri açıklayabilmek için yerel ve global koordinat sistemleri tanımlanır. TOPCU. buna karşılık gelen genel deplasmanlar ise Q2j-1 ve Qj ile gösterilmektedir (Şekil 2.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. kafes elemanlarının değişik yönelimlere sahip olmasıdır. Q2i Q2i-1 Q12 6 Q2 1 Q1 Q3 2 P1 Q3 Q11 Q14 7 Q6 3 P2 Q5 Q13 Q16 8 Q8 4 P3 Q7 5 Q15 İ Q10 Q9 Şekil 2 Kafes sisteminin sonlu eleman modeli 2.) Global x-y koordinat sistemi ise sabittir ve elemanın doğrultusuna bağlı bağlı değildir. Global koordinat sisteminde her düğüm iki serbestlik derecesine sahiptir. z ekseni kağıt düzlemine dik olmak üzere sağ el kuralına uygun bir diziliş izlemektedir. S.

Bu doğrultu kosinüsleri yerel x' ekseninin genel x-y eksenleri ile yaptığı açıların kosinüsleridir. (3a) (3b) Buradan l = Cos θ ve m = Sin θ şeklinde doğrultu kosinüslerini tanımlayabiliriz. Deforme olmuş elemandan x' eksenine q1 ve q2 nin izdüşülerinin toplamı q q1' = q1Cosθ + q 2 Sinθ Benzer şekilde.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. ' q 2 = q 3 Cosθ + q 4 Sinθ 1 ye eşittir. Yani. yerel koordinat sistemindeki elemanın deplasman vektörü. M. {q'} = [L]{q} şeklinde yazılabilir. Burada [L] transformasyon matrisi olup. {q}' ve {q} arasındaki bağıntı için şekil 3’e bakalım. Böylece (3a) ve (3b) matris notasyonu ile. TOPCU. Böylece. (4) Bölüm 4-33 .q 3. TAŞGETİREN q 1 ve q 2 lokal koordinat sisteminde 1 ve 2 düğümlerinin deplasmanı olsun. Genel koordinat sisteminde elemanın deplasman vektörü ( 4x1 ) boyutunda bir vektör olup {q} = [q1. q 2. S. ′ {q}′ = [q1 ′ q2 ] T (1) şeklinde gösterilir.q 4] T (2) şeklindedir.

düğüm koordinatları ( x1. olmak üzere doğrultu kosinüsleri. TOPCU. Doğrultu kosinüsleri Bölüm 4-44 . S. Şekil 4’de görüldüğü gibi bir kafes elemanda. le uzunluğu ise. l ve m 'nin hesaplanması: Düğüm koordinatları yardımıyla l ve m doğrultu kosinüslerini hesaplamak mümkündür.y2 ). TAŞGETİREN q’2 x’ 2 q3 q’1 θ q1 q2 q4 y 1 x Şekil 3. l e = ( x 2 − x 1 ) 2 − ( y 2 − y1 ) 2 (7) dir.y1) 1 Şekil 4.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.y2) le φ θ (x2-x1) (y2-y1) (x1. l= x 2 − x1 y − y1 m= 2 le le (6) şeklinde yazılabilir. M. 2 (x2. Global ve lokal koordinat sistemlerinde kafes elemanı ⎡− l L=⎢ ⎣0 −m 0 0 l 0⎤ m⎥ ⎦ (5) şeklindedir.y1 ) ve ( x2.

Ae ⎡-11 ⎢ le ⎣ .Ee . {σ } = Ee . Şekil değiştirme. orijinal boyun birim uzunluğundaki değişiklik olduğundan. elemandaki gerilme. {q}' = [L]. TAŞGETİREN Elemanın Rijitlik Matrisi: Kafes elemanı lokal koordinat sisteminde bakıldığında tek boyutlu bir çubuk elemandır. Buradan global koordinat sistemindeki elemanın rijitlik matrisi için. [k ]′ = Ee .1⎤ 1⎥ ⎦ (8) ile verilmektedir.⎢ lm2 le ⎢ .l ⎢. lm m2 . ' [k ] = [L]T [k ][L] (12) şeklinde elde edilir. (5)’teki [L] ve (8)’deki [k]' yerine konursa eleman rijitlik matrisi ⎡ l2 ⎢ [k ] = Ae . Lokal koordinat sistemindeki bir eleman için rijitlik matrisi.m2 ⎥ lm ⎥ m2 ⎥ ⎦ (13) Gerilme Hesapları: Kafes elemanın yerel koordinatlar yalnızca çekme ve basınca çalışan bir boyutlu çubuk eleman olduğunu yeniden hatırlanırsa. Öncelikle yerel koordinatlardaki şekil değiştirme enerjisi.lm ⎤ ⎥ .lm ⎣ elde edilir. Burada [k] genel koordinatlardaki elemanın rijitlik matrisi olup. Bu nedenle burada daha önce çubuk eleman için geliştirilen rijitlik matrisi kullanılabilir. TOPCU.m2 . Ue = 1 T T ' {q} L [k ][L] {q} 2 [[ ] ] (10) elde edilir. elemandaki şekil değiştirme enerjisinden hareket edilir.lm . Ee ise elastisite modülüdür.{ε } dir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. M. S. Burada Ae elemanın kesit alanı.lm l2 lm -l 2 . Ue = 1 T {q} [k ]{q} 2 (11) şeklinde yazabiliriz. Bölüm 4-55 (14) .{q} dönüşümü ile. Ue = 1 'T 'T ' {q} [k ] {q} 2 (9) dır. Kısaca.

Bu değerler de tabloda verilmiştir. (b) Genel rijitlik matrisini.{q} olduğundan. {q}'=[L]. ( x .y1) Çözüm: (a) Eleman süreklilik bilgileri ve düğüm koordinatları aşağıda verilmiştir. Diğer elemanların doğrultu kosinüsleri ve 1270 le eleman boyları aynı şekilde hesaplanır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. {σ } = Ee [−l le −m l m ]{q} (17) elde edilir. elemanın düğüm numarası sırasını 2-3 yazılabileceği gibi 3-2 de yazıla. (c) Eliminasyon metodunu kullanarak deplasmanları.1 1]⎧q''1 ⎫ ⎨ ⎬ le le ⎩ 2⎭ (15) elde edilir. TAŞGETİREN q {σ } = Ee q' 2 −q'1 = Ee [.6 olarak hesaplanır.1][ L]{q} le (16) yazılabilir. TOPCU. S. (d) Elemanlardaki gerilmeleri ve (e) Reaksiyon kuvvetlerini hesaplayınız. Örnek olarak 3 nolu elemanın doğrultu kosinüsleri.6 0 Düğüm No: 1 2 3 4 x 0 40 40 0 y 0 0 30 30 ( y3 .0 = 0. Böylece.0 = 0.8 l= 3 1 = le 1270 Bölüm 4-66 . Elde edilen gerilme pozitif ise elemanın çekiye çalıştığı. M. {σ } = Ee [1 . negatif ise elemanın basıya maruz olduğunu anlaşılır.x ) 1016 . Eleman düğüm numaralarının sıralamasında öncelik önemli değildir.8 1 m 0 -1 0. Örnek: Şekilde verilen 4 çubuklu kafes sisteminde E=29. Yani 2. m= = Eleman No Düğüm 1 Düğüm 2 1 1 2 2 3 2 3 1 3 4 4 3 le 40 30 50 40 l 1 0 0.5x106 N/cm² ve tüm elemanların alanı Ae=1 cm² olduğuna göre (a) Eleman rijitlik matrislerini. y Q8 Q7 4 Q2 Q1 1 1 4 3 25 000 N Q6 3 2 Q5 30mm Q4 Q3 x 2 20 000 N 40mm 762 .

0 cm [ ] T (d) Elemanlardaki gerilmeler (17)’den hesaplanır.48 0.65x10 . Denklemlerin çözümü ile ⎧Q3⎫ ⎧ 27. Q4.76 0 0 ⎡ 22. 0. 0.48 − 0.32 0 − 20 5.3 . − 7. Q2.l 6 0 0⎤ 0 . S.64 ⎢ 0.12x10 .5 × 10 ⎢ 0 [K ] = ⎢− 7.3 ⎬ cm ⎪Q ⎪ ⎪. TAŞGETİREN ⎡1 ⎢ 29.3 ⎫ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎨Q5 ⎬ = ⎨ 5.3 .64 0.3 .76 − 5.25 000 ⎪ ⎭ ⎩ 6⎭ ⎩ olur.68 5.32 0 0 ⎢ ⎢ − 15 0 15 0 0 0 0 6 ⎢ 0 0 20 0 0 − 20 29.22. {Q} = 0.76 ⎥ ⎥ 600 ⎢ ⎢ 0 5.76 24. 0 0 ⎤ ⎡15 29. 27. Böylece indirgenmiş sonlu eleman denklemi.65 x 10 .22.48 − 0.68 5.3⎪ ⎪ ⎩ 6⎭ ⎩ ⎭ elde edilir.48 6 (b) Sistemin genel rijitlik matrisisi eleman rijitlik matrislerinin eleman süreklilik tablosu da dikkate alınarak toplanmasıyla elde edilir. 1. . Q7 ve Q8 deplasmanlarına karşılık gelmektedir. 5.36 ⎦ ⎣− 0.64 − 0.68 5.32 0 4.76 − 4.25x10 .76 − 15 ⎢ 5. 0.68 − 5. 0.5 x 10 ⎢ 0 [ k1 ] = ⎢. TOPCU.5x 106 ⎢ 0 22.12x10 .48⎤ ⎡ 0. M.64 − 0.l⎥ ⎥ 0 0⎥ ⎥ 0 1⎦ ⎡1 ⎢0 ⎢ ⎢− 1 ⎢ ⎣0 0 −1 0 0 0 1 0 0 0⎤ 0⎥ ⎥ 0⎥ ⎥ 0⎦ 0.48 6 0. Elemanın deplasman vektörü.36 0.25x 10 .36 − 0. 27.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Genel deplasman vektörü. {q} = 0.76 0 0 22.32⎥ ⎦ ⎣ ⎧Q3⎫ ⎧ 20 000 ⎫ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎨Q5 ⎬ = ⎨ 0 ⎬ ⎪Q ⎪ ⎪.l 40 ⎢ ⎣0 6 0 -l 0 0 0 1 0 0 0⎤ 0⎥ ⎥ 0⎥ ⎥ 0⎦ ⎡0 0 ⎢ 29.3 .5 × 10 [k 3 ] = 4 ⎢− 0.5x 10 ⎢0 1 [k 2 ] = ⎢0 0 30 ⎢ ⎣0 . Bunlar da Q1. 0 [ ] olup elemanlardaki gerilmeler T Bölüm 4-77 .48 − 0.76 24.12x 10 .48 ⎥ 50 40 ⎢ ⎥ 0.32 ⎢ 0 0 0 0 0 15 − 15 ⎢ 0 0 0 0 0 0 ⎢ 0 ⎣ 0⎤ 0⎥ ⎥ 0⎥ ⎥ 0⎥ 0⎥ ⎥ 0⎥ 0⎥ ⎥ 0⎥ ⎦ Şekilden görüldüğü gibi 1 ve 4 düğümlerinde her iki serbestlik derecesi 2 düğümünde ise y yönündeki serbestlik derecesi sıfırdır.5 × 10 ⎢ ⎥ [k ] = 29.76 − 15 600 ⎢ 0 ⎢− 5.76 − 4.68 − 5.36⎥ 29.

Buna göre.5x106 30 [ ⎛ 5.22.4.12 x10 − 3 ⎪ 40 ⎪ ⎪ ⎪ 0 ⎩ ⎭ 6 [ ] σ2 = 29. S.5 × 10 ⎪ ⎪ =20 kN/cm² σ1 = −1 0 1 0 ⎨ ⎬ 27.4. Buradaki sıcaklık değişiminin neden olduğu başlangıç şekil değişimi.68 5.7 ve 8 olduğundan ve bu düğümlerde kuvvet bulunmadığından ⎧ R1 ⎫ ⎡22.2.4167 ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎩ ⎪ ⎪ R8 ⎭ ⎪ 0 ⎭ ⎩ bulunur. Kafes sisteminin serbest cisim diyagramı şekilde verilmiştir.76 0 0⎤ ⎪ ⎪ ⎢ 0 . Bu mesnet tepkilerini bulmak için formülasyonda [K] nın mesnetlere karşılık gelen satır ve sütunları yeterlidir. (e) Son olarak mesnet reaksiyonları {R}=[K]{Q}-{F} yardımıyla hesaplanır.22. Ae .65x10 -3 ⎞ ⎜ ⎟ -3 ⎜ .25x10 ⎟ =-21.12 x10 − 3 ⎪ ⎪ ⎪ 0 ⎪ ⎪ ⎨ −3 ⎬ ⎪ 5.5x 106 ⎢ 5.5.2.7. Sıcaklığın Etkisi Daha önce lokal koordinatlarda kafes elemanının çubuk eleman olarak ele alınabileceğini görmüştük.5. TAŞGETİREN 0 ⎧ ⎫ ⎪ ⎪ 0 29.2 kN/cm² olarak hesaplanır. TOPCU. 15 833 N 20 000 N 3 126 N 21 879 N 2.15 0 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.ε 0 − 1 1 {} (18) idi. {θ }' = Ee . Tutulu düğümlere karşılık gelen serbestlik dereceleri 1.1 ⎜ 27. çubuk elemandaki sıcaklık yükü.20 0 0⎥ 0 0 R4 ⎬ = ⎨ 600 ⎢ ⎥ ⎪ R7 ⎪ 0 .65x10 ⎪ ⎪.9 kN/cm² 0 1 0 . Bölüm 4-88 .76 .76 4.15 0 0 0 15 0⎥ ⎢ 0 ⎪ ⎪ ⎢ 0 0 0 0 0 0 0 0⎥ ⎪ ⎭ ⎣ ⎦ ⎩ R8 ⎪ 0 4 167 N 25 000 N 0 ⎧ ⎫ ⎪ ⎪ 0 ⎪ ⎪ ⎪ 27. Buradan da ⎧ R1 ⎫ ⎧.68 .32 0 0⎥ 0 ⎪ R2 ⎪ 29.32 ⎥ ⎪ ⎪ ⎢ 0 20 0 .76 .25x10 -3 ⎪ ⎪ ⎪ 0 ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ 0 ⎭ ⎩ elde edilir.15833⎫ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ R2 ⎪ ⎪ 3126 ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎨ R4 ⎬ = ⎨ 21879 ⎬ N ⎪ R7 ⎪ ⎪ .12x10 -3 ⎟ ⎜ ⎟ 0 ⎝ ⎠ ] ve benzer şekilde σ3 = 5.21 kN/cm² σ4 =4. M.

{σ } = E. fabrikasyon hataları vb) ortaya çıkabilir. Görüldüğü gibi yerel koordinatlardaki yük vektörü ile global koordinatlardaki {θ } = [ L]T {θ '} Ya da. Sıcaklık yükü. potansiyel enerji yerel veya genel koordinat sistemlerinde büyüklük olarak aynı olduğundan. Herhangi bir yapıda başlangıç şekil değişimi yalnızca sıcaklık sebebiyle değil çeşitli şekillerde (ön gerilme. S. Gerilmeler ise.{q} olduğundan (20) {q}T [L]T {θ '}= {q}T {θ } yük vektörü doğrultu kosinüsleri ile orantılı olmaktadır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bölüm 4-99 . (17)’yi ve ε 0 = α . uygulanan diğer kuvvetlerle toplanarak genel yük vektörü elde edildikten sonra bilinen tarzda deplasmanlar elde edilir. (24) {σ } = Ee [. Diğer taraftan {q}'=[L]. (21) elde edilir.({ε } − {ε 0 }) ifadesinden elde edilmektedir.∆T (19) dir. {q'}T {θ '}= {q}T {θ } şeklinde yazılabilir.E eα∆T (25) açık bir şekilde elde edilir.∆T eşitliğini de kullanarak. Yani.⎨ ⎬ ⎪ l ⎪ ⎪m ⎪ ⎭ ⎩ (22) {θ }e (23) olarak elde edilir. Ae . TOPCU.l le -m l m] {q} . ⎧−l ⎫ ⎪− m ⎪ ⎪ ⎪ = E e . TAŞGETİREN ε 0 = α . Sıcaklık yük vektörünün genel koordinat sistemindeki ifadesi için. M.ε .

(b) 2 düğümünün verilen yükler altında 0.7 10-6 1/0C ve tüm elemanların alanı Ae=1 cm² olduğuna göre (a) 2 ve 3 numaralı elemanların sıcaklıklarında 500C lık bir artış olması durumunda eliminasyon yaklaşımını kullanarak gerilme ve deplasmanları hesaplayınız. Elemandaki gerilme.7 x10 ⎪0⎪ ⎪ 0. 3.2 x10 .3 . σ4 =2914 N/cm² olarak hesaplanır. y ∆T= 500C 3 y 25 000 N 4 3 2 30mm 2 1 (a) 2 0. 29.5x106 N/cm² ısıl genleşme katsayısı α=6. Bu durumda düzeltilmiş sonlu eleman denklemi Bölüm 4-1010 .12 cm olduğundan 4 numaralı kuvvet elemanına 0.5 x10 −x650 ⎪ ⎪ {θ }3 = 29.0122⎬ − 0 6. TAŞGETİREN Örnek: Şekilde verilen 4 çubuklu kafes sisteminde E=29.5 x10 6 ⎢ ⎪ ⎥⎪ ⎪ ⎪ ⎢ 0 22.7 x10 −6 ⎪ 0 ⎪ ⎭ ⎩ elde edilir. 0.3 . σ3 = -3643 N/cm² . Burada yalnızca sıcaklık yük vektörü elde edilecektir.0039⎫ ⎪ 29. S. Diğer gerilmeler aynı şekilde σ1 = 0.8 ⎪ ⎪− 1⎪ ⎪ 0.68 5.6⎪ 6 6 ⎪ {θ }2 = 29.12 cm (b) 20 000 N 1 x 40mm Çözüm: (a) Eleman rijitlik matrisleri önceki örnekte elde edilmişti. Örnek olarak 2.6 ⎪ ⎭ ⎩ ⎭ ⎩ olur.32⎥ ⎪Q6 ⎪ ⎪15733. T {Q} = 0.7 ⎬ 600 ⎢ 0 5. 0. TOPCU. 0 .5 × 10 6 σ2 = [0 30 1 0 ⎧0.12 cm’lik bir hareketine müsaade edildiğine göre penaltı yaklaşımını kullanarak denge denklemlerini elde ediniz. Burada 4 numaralı serbestlik derecesinin deplasmanı 0.3⎪ ⎣ ⎦⎩ ⎭ ⎩ ⎭ elde edilir.5 x10 −x650 ⎪ ⎬ ⎨ ⎬ ⎨ 6. Genel yük vektörü elde edildikten sonra eliminasyon yaklaşımına göre tutulu serbestlik derecelerine karşılık gelen satır ve sütunlar silinerek denge denklemi.8⎫ ⎪1⎪ ⎪− 0. (23) kullanılarak 2 ve 3 elemanlarındaki sıcaklık yükleri. (b) Penaltı yaklaşımında tanımlı serbestlik derecelerine karşlık gelen diyagonal elemanınan büyük bir C sayısının eklendiğini ve bunun genel rijitlik matrisinin en büyük elemanının 104 katı kadar alınabileceğini görmüştük.76 24.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. M. 0 cm elde [ ] edilir.12C’nin eklenmesi gerekecektir.76 ⎥ ⎨Q5 ⎬ = ⎨ 7866.9x10 . Elemanlardaki gerilmeler (25)’den hesaplanır. 0 0 ⎤ ⎧Q3 ⎫ ⎧ 0 ⎫ ⎡15 29. Aynı şekilde a tanımlı deplasman olmak üzere kuvvet vektörüne de Ca sayısının eklendiğini biliyoruz.5 × 10 6 x50 =8631 N/cm² ⎪ − 1]⎨0.7 x10 6. 0. 12. Buradan genel deplasman vektörü. ⎧0⎫ ⎧− 0.

12⎪ ⎪Q ⎪ ⎪ − 12 ⎪ ⎪σ 2 ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ −2 ⎪ 4⎪ ⎪ 2 ⎬kN / cm ⎬10 cm ⎨ ⎬ = ⎨ ⎨ ⎬= ⎨ ⎪σ 3 ⎪ ⎪− 29. q2 .76 4. Burada da yerel kooordinat sistemi eleman doğrultusundaki x eksenidir.76 ⎥ 5. q6 ]T Şekil 5’den görüleceği gibi yerel ve genel koordinat sistemleri arasında (27) {q'} = [L].2 ⎪ ⎪σ 4 ⎪ ⎪ 23.8⎪ ⎪Q5 ⎪ ⎪ 3.32 0 0 − 15 0 15 0 0 0 0 0 6 0 0 0 20 + C 0 − 20 0 0 − 7. Burada l.{q} (28) şeklinde bir transformasyon ilişkisi bulunmaktadır.76 ⎢ ⎢ − 15 6 ⎢ 0 29.76 − 4. M. Genel koordinatlarda ise düzlem kafes elemanında 4 olan eleman sayısı her düğümde {q} = [q1 . y ve z eksenlerine göre ve x ekseninin doğrultu kosinüsleri olmak dönüşüm matrisi [L]. ÜÇ BOYUTLU KAFESLER Üç boyutlu kafes elemanı. q5 .76 − 4. q4 .7 ⎫ ⎪ ⎪ ⎪− 7.32 0 0 ⎥ ⎪Q6 ⎪ ⎪− 25000⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ − 15 0 15 + C 0 ⎥ ⎪Q7 ⎪ ⎪ 0 ⎪ ⎥ C ⎥ ⎪Q8 ⎪ ⎪ 0 ⎪ 0 0 0 ⎦⎩ ⎭ ⎩ ⎭ 0 3.68 − 5. C=1. Bir üç boyutlu kafes elemanı için yerel ve genel koordinat sistemleri (Şekil 5)'de gösterilmektedir. q' 2 ]T üçer elemandan 6 ya çıkmıştır.76 24.32 0 0 ⎥ ⎪Q2 ⎪ ⎪ 0 ⎪ ⎪ ⎥⎪ ⎪ ⎪ 0 0 0 0 ⎥ ⎪Q3 ⎪ ⎪ 20000 ⎪ ⎪ ⎥⎪ ⎪ ⎪ − 20 0 0 0 ⎥ ⎪Q4 ⎪ ⎪− 0.5x10 /600)104 alınarak denklemin çözülmesiyle bilinmeyen deplasmanlar ve gerilmeler ⎧σ 1 ⎫ ⎧ 20 ⎫ ⎧Q3 ⎫ ⎧ 2. m ve n sırasıyla x. ⎡22.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.7⎪ ⎩ ⎭ ⎩ ⎭ ⎭ ⎩ ⎭ ⎩ bulunur. TOPCU.68 5.32 + C 0 0 − 5.76 ⎢ 0 ⎢ 0 ⎢ ⎣ 10 5. {q'} = [q' 1 . S. q3 .3x29.2 10 =(24. TAŞGETİREN elde edilir. (26) dir. [L]= ⎡ ⎢ l m n 0 0 0⎤ ⎥ ⎣0 0 0 l m n ⎦ (29) Bölüm 4-1111 . yukarıda anlatılan düzlemsel kafes elemanının genelleştirilmiş şeklidir.68 + C ⎢ 5.76 0 ⎤ ⎧ Q1 ⎫ ⎧ 0 ⎫ − 5.68 600 ⎢ ⎢ − 5. Yerel koordinatlarda düğüm deplasmanları vektörü.5 × 10 ⎢ ⎢ − 7.8 ⎪ ⎪Q6 ⎪ ⎪− 12.12C ⎪ ⎬ ⎨ ⎬=⎨ − 15 0 ⎥ ⎪Q5 ⎪ ⎪ 0 ⎪ 22.

lm .l2 . le = ( x 2 − x1 ) 2 + ( y 2 − y1 ) 2 + ( z 2 − z1 ) 2 (32) Bölüm 4-1212 .lm ⎢.mn lm m2 mn − l n⎤ . S. Doğrultu kosinüsleri Şekil 5’ten l= x 2 .m2 .mn ln mn n2 -l n . M. Yerel ve genel koordinat sistemlerinde üç boyutlu bir kafes eleman ⎡ l2 ⎢ lm ⎢ [k ]= Ee Ae ⎢ -l n2 le ⎢ l ⎢.mn .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.x1 le m= y 2 .z1 le (31) dir.l n ⎣ lm 2 m mn .n2 . TOPCU. Global koordinatlarda elemanın rijitlik matrisi (12)’de verilmiş olup üç boyutlu kafes elemanı için (li+mj+nk) x’ 3i-1 2 q'2 (q4i + q5j + q6k) i 3i 2 3i-2 2 y 1 q’1 1 1 x (q1i + q2j + q3k) Şekil değiştirmiş eleman z q' 1 = (q1i + q 2 j + q3 k ). m = Cos( x' .(li + mj + nk ) = l q1 + m q 2 + n q3 q' 2 = l q4 + m q5 + n q6 l = Cos( x' .n2 ⎥ ⎥ ln ⎥ mn ⎥ n2 ⎥ ⎦ (30) olarak elde edilir.lm -l n l2 lm ln . z) = 2 1 le le le Şekil 5.y1 le n= z 2 .m2 . x) = x 2 .mn⎥ . y) = 2 1 . n = Cos( x' .x1 y -y z -z . Bir elemanın uzunluğu ise. TAŞGETİREN dir.lm .

Eleman e 1 i 2 j Lokal düğüm nunarası Global düğüm numarası Buradan eleman rijitlik matrisi ve karşılık gelen serbestlik dereceleri 2i − 1 2i 2 j − 1 2 j ⎡ k 11 k 12 k 13 k 14 ⎤ 2i − 1 ⎢ (33) k 22 k 23 k 24 ⎥ 2i ⎢ ⎥ [k ]e = ⎢ k 33 k 34 ⎥ 2 j − 1 ⎢ ⎥ k 44 ⎦ 2 j ⎣ sim şeklindedir. 1. 4. 2j-1. sütunda son diyagonal ise 4. Dolayısıyla verilen yerleştirme ifadeleri q ≥ p için geçerlidir. Bölüm 4-1313 . 2 ( j −1) +1 [ k ] e / 4 4 → [ K ] 2 j . [k]e nin asıl diyagonali bant şeklindeki genel rijitlik matrisi [K] nin ilk sutununa yerleştirilecektir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 2i. Bilgisayar hafızasının verimli kullanılabilmesi ve çözüm zamanının kısaltılabilmesi için belirli prosedürler geliştirilmiştir. M. sütunda yerine konur.1 (35) Simetri nedeniyle eleman rijitlik matrisinin yalnızca üst üçgen elemanları alınmaktadır. TAŞGETİREN ile hesaplanır. Elemanın süreklilik bilgileri aşağıdaki gibi olsun. 2j değerlerini alan genel serbestlik derecelerini göstermektedir. İkinci diagonal ikinci sütunda. Elde edilen eleman rijitlik matrisleri genel rijitlik matrisinde yerleştirilirken bant dışında kalan sıfır değerli matris elemanlarının işleme sokulmaması için bant çözüm yöntemi geliştitilmiştir. 2. Örnek: [ k ] e / 13 → [ K ] 2i −1. 3.( q − p +1) (34) olarak yazılabilir. 4 değerlerini alan lokal serbestlik derecelerini p ve q da 2i-1. Bir düzlemsel kafes elemanını ele alalım. TOPCU. Böylece [k]e ve [K] elemanları arasındaki uygunluk. [ k ] e / αβ → [ K ] p . S. GENEL RİJİTLİK MATRİSİNİN BANT FORMUNDA TOPLANMASI Genel rijitlik matrisinin simetrik olduğunu ve iyi bir düğüm numaralandırması ile bant formunda elde edildiğini görmüştük. Burada α ve β. üçüncü diyagonal 3.

TAŞGETİREN Bölüm 4-1414 . M. TOPCU. S.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.

Birbirine rijit olarak bağlanmış kirişlerden oluşan yapılara ise çerçeve adı verilir.BEŞİNCİ BÖLÜM KİRİŞLER VE ÇERÇEVELER 1. ε normal şekil değiştirme. Bina ve köprülerde kullanılan yatay kolonlar ve makine elemanı olarak kullanılan hareket aktarıcı mil ve şaftlar kirişlere örnek olarak gösterilebilir. Burada σ normal gerilme. σ =− M y I (1) ε= σ E (2) d 2υ M = dx 2 EI (3) olduğunu görürüz. küçük deformasyonlar için temel kiriş teorisine bakarsak. Kiriş ve çerçevelerin incelenmesinde kesme kuvveti ve eğilme momentlerinin kiriş boyunca değişimlerinin iyi bilinmesi gerekir. M kesitteki eğilme momenti. havacılık ve çeşitli makine endüstrisi yanında inşaat sektöründe de bir çok yerde karşımıza çıkan bu yapılar genellikle kuvvet ve hareket iletici elemanlar olarak kullanılır. Otomotiv. Bu bölümde kirişler için sonlu eleman modeli elde edilecek daha sonra bu model düzlem çerçeveler için genişletilecektir. υ ağırlık merkezinden geçen eksendeki (x) çökme ve I da tarafsız eksene (z) göre atalet momentini ifade etmektedir. Yatay bir kiriş. . GİRİŞ Kirişler enine yüklere maruz olarak kullanılan ince-uzun elemanlardır. Yükleme düzlemine göre simetrik bir kesit yapısına sahip olan kirişleri ele alalım. Mukavemet konularından. kirişin yükler altındaki şekil değiştirme davranışı ve kiriş kesitindeki gerilme dağılımı Şekil 1’ de gösterilmiştir.

Kirişin yüklenmesi. ⎛ d 2v ⎞ 1 ' ∏ = ∫ EI ⎜ 2 ⎟ dx − ∫ {p}{v}dx − ∑ {Pm }{v m } − ∑ {M k } v k ⎜ dx ⎟ 20 ⎝ m k ⎠ 0 L 2 L { } (6) yazılabilir.1 Kirişlerde Potansiyel Enerji İfadesi dx uzunluğundaki birim elemanın şekil değiştirme enerjisi dU = 1 {σ }{ε }dAdx 2∫ A = 1⎛ M2 ⎜ 2 ⎜ EI 2 ⎝ ⎞ y 2 dA ⎟dx ∫ ⎟ A ⎠ şeklindedir. m noktasından uygulanan tekil kuvveti. tarafsız eksenin deformasyonu ve kiriş kesitinde gerilme dağılımı 1. dx Bölüm 5-22 . Böylece kirişteki potansiyel enerji. {vm}. Burada {p} birim boydaki yayılı yükü. {Mk}. TAŞGETİREN y p Mk m dx k L x x Tarafsız Eksen V M Ağırlık Merkezi z -y dA σ v v x v’ Şekil 1. {v}'k = dv da k noktasında meydana gelen eğimi göstermektedir. k noktasından uygulanan kuvvet çiftini. M. ∫ y 2 dA kesitin atalet momenti (I) olduğundan A dU = 1 M2 dx 2 EI (4) olur.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. {Pm}. ⎛ d 2υ ⎞ 1 U = ∫ EI ⎜ 2 ⎟ dx 2 0 ⎝ dx ⎠ L 2 (5) olur. S. Burada. TOPCU. Kirişler için çökme denklemi olan (3) eşitliği burada yerine konursa kirişteki toplam şekil değiştirme enerjisi. m noktasında meydana gelen çökmeyi.

0 . denge denklemi d 2 ⎛ d 2υ ⎞ ⎜ EI ⎟−p=0 dx 2 ⎝ dx 2 ⎠ (9) olur. x m .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Böylece elde edilen ifadenin kısmi integrali alınırsa. Çökmenin tanımlı bir değeri olduğu yerlerde φ = 0 dır.x k . Bunun için denge denklemi şekil fonksiyonu ile çarpılarak çözüm bölgesi boyunca integre edilir: ⎡ d ⎛ d 2υ ⎞ ⎤ ∫ ⎢ dx 2 ⎜ EI dx 2 ⎟ − p⎥ φ dx = 0 ⎝ ⎠ 0 ⎣ ⎦ L (10) Burada φ . M.2 Galerkin Yaklaşımı Galerkin formülasyonuna kiriş üzerinden alınacak bir birim uzunluğun dengesinden başlayabiliriz. TOPCU. (İntegral 0 ile L arasında olup örneğin. TAŞGETİREN 1. Galerkin yaklaşımıyla yaklaşık çözüm elde etmek için çökmenin (v) değerinin yaklaşık çözümünü verecek şekil fonksiyonları araştırılır.L gibi aralıklara bölünmüştür. v ile aynı temel şekle sahip olan uygun bir fonksiyondur. Şekil 2’den dV = p dx dM =V dx (7) (8) olduğunu hatırlar ve eğim ifadesini de bu eşitliklerle birleştirirsek.x m . x k .) p V M+dM M dx V+dV Şekil 2 Kiriş diferansiyel elemanının (dx) serbest cisim diyagramı Bölüm 5-33 . S.

Q1 Q2 1 1 Q4 2 q2 .. Böylece deplasman vektörü. ( d / dx ) EI / ( d 2 υ / dx 2 ) [ ] kesme kuvvetini verdiğinden. aynı zamanda φ ve M mesnetlerde sıfır olduğundan. EI (d 2υ / dx 2 ) eğilme momentini. Q2 . i düğümünün serbestlik derecesi Q2i −1 düşey deplasman ve Q2i de eğim veya dönmeyi ifade edecek şekilde gösterilmiştir. TOPCU.. M. Eleman için deplasman vektörü ise. q 4 ] T (14) Q3 Q6 2 Q5 Q2i 3 n Q2i-1 q2 i q1 1 v1 v’1 q3 e 2 v2 v’2 q4 Şekil 3 Sonlu elemanlara ayırma.. Q2i − 1. S. Burada. genel ve yerel gösterim Bölüm 5-44 . TAŞGETİREN L d 2υ d 2φ d ⎛ d 2υ ⎞ xm d ⎛ d 2υ ⎞ L ∫ EI dx 2 dx 2 dx − ∫ p φ dx + dx ⎜ EI dx 2 ⎟φ 0 + dx ⎜ EI dx 2 ⎟φ xm ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ 0 0 2 2 xk d υ dφ L d υ dφ − EI 2 − EI =0 dx dx xk dx dx 0 L (11) elde edilir. {Q} = [Q1 . Görüldüğü gibi elde edilen denklem virtüel işler prensibinin kirişler için yazılmış halini vermektedir.. q3 . SONLU ELEMAN FORMÜLASYONU Kiriş şekil 3’de gösterildiği gibi elemanlara ayrılır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.. Her düğümün iki serbestlik derecesi vardır. Galerkin yaklaşımına dayalı olan sonlu eleman formülasyonu için υ ve φ aynı şekil fonksiyonlarını kullanarak ifade edilir. ayrıca kesme kuvveti diyagramında x m noktasındaki sıçrama Pm ’ye eğilme momenti diyagramında da x k noktasındaki sıçrama − M k ya eşit olduğundan integral... {q}= [q1 .. Q2i ] T (13) olarak yazılır. 2. d 2υ d 2 φ ∫ EI dx 2 dx 2 dx − ∫ pφ dx − ∑ Pmφ m − ∑ M k φ 'k = 0 m k 0 0 L L (12) şeklinde düzenlenebilir.

TOPCU. υ (r ) = H1υ1 + H 2 ⎜ ⎛ dυ ⎞ ⎛ dυ ⎞ ⎟ + H 3υ2 + H 4 ⎜ ⎟ ⎝ d r ⎠1 ⎝d r ⎠2 (17) yazabiliriz. TAŞGETİREN şeklindedir. v 2 ] şeklinde de ifade edilebilir. Burada düğüm değerlerinin ve düğümlerdeki eğimlerin de hesaba katılması gerekmektedir. Hermite şekil fonksiyonları. Bu da Hermite şekil fonksiyonları ile mümkündür (Şekil 4). S. Elemanlar arasındaki süreklilik ifadesi kafes sistemlerinin incelendiği bölümde anlatıldığı gibi elde T edilir. Böylece genel şekil fonksiyonundaki a i . v1 . Bu şartlar. v 2 . Bu durumda çökmeyi şekil fonksiyonları yardımıyla. Koordinatlar ise x= x + x 2 x 2 − x1 1− r 1+ r x1 + x2 = 1 r + 2 2 2 2 (18) şeklinde lineer bir fonksiyonla ifade edilebilir. Bununla beraber şekil fonksiyonları düğüm noktalarında kiriş probleminin doğasından gelen eğim ve çökme şartlarını sağlayacak şekilde yazılmalıdır. bi . 2. 1 (1 − r )2 (2 + r )= 1 2 − 3r +r 3 4 4 1 1 2 H 2 = (1 − r ) (r + 1)= 1 − r − r 2 + r 3 4 4 1 1 2 H 3 = (1 + r ) (2 − r )= 2 + 3r − r 3 4 4 1 1 2 H 4 = (1 + r ) (r − 1)= − 1 − r + r 2 + r 3 4 4 H1 = ( ) ( ) ( ) (16) ( ) yazılır. Bölüm 5-55 . d i katsayıları elde edildikten sonra şekil fonksiyonları. M. 3. ci . Kiriş elemanlar için kullanılan şekil fonksiyonları değişkenler lineer özellik göstermediğinden bir boyutlu elemanlar ve kafes sistemindeki elemanlar için verilenlerden farklıdır. Yerel deplasman vektörü aynı zamanda {q} = [v1 ′ ′ . H 1 = a i + bi r + c i r 2 + d i r 3 i = 1. H1 R=-1 1 R=1 0 H’1 0 0 H2 0 0 H’2 1 0 H3 0 1 H’3 0 0 H4 0 0 H’4 0 1 şeklindedir. 4 (15) şeklinde verilebilecek kübik bir forma sahiptir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.

{υ } = [H ]{q} olarak gösterilebilir. bir elemanın boyu. Şekil fonksiyonları vektörü. Hermite şekil fonksiyonları Diğer taraftan. TOPCU. (22) [H ] = ⎡ H 1 . ⎛ d 2υ ⎞ 1 U e = EI ∫ ⎜ 2 ⎟ dx 2 e ⎜ dx ⎟ ⎠ ⎝ 2 (24) Bölüm 5-66 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. e H4 ⎥ 2 2 ⎦ (23) dir. S. Sistemin toplam potansiyel enerjisini elemanlardaki integrallerin toplamı şeklinde ifade edebiliriz. υ ( r ) = H1 q1 + le l H2 q2 + H3q3 + e H4 q4 2 2 (21) elde edilir. dυ / dr = ( dυ / dx )(dx / dr ) zincir kuralı ile. TAŞGETİREN Eğim=0 1 1 r=-1 H1 r=0 H2 0 Eğim=0 2 r r=+1 Eğim=0 Eğim=1 -1 Eğim=0 +1 r Eğim=0 -1 H3 0 +1 1 r Eğim=0 -1 H4 0 Eğim=1 +1 r Şekil 4. H3. dυ / dx 1 ve 2 düğümlerindeki q 2 ve q 4 deplasmanları olduğunundan. dx = le dr 2 (19) elde edilir. d υ le d υ = dr 2 dx (20) olur. Matris formunda ise. le = x 2 − x1 olduğundan. Bir elemanın şekil değiştirme enerjisi. ⎢ ⎣ ıe l ⎤ H2. M.

Bu durumda dx 2 le2 d r 2 ⎛ d 2υ ⎞ 16 ⎛ d 2 H ⎞ ⎛ d 2 H ⎞ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ {q} ⎜ ⎟ = {q}T ⎜ dx 2 ⎟ l e4 ⎜ d r 2 ⎟ ⎜ d r 2 ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ ⎛ d 2H⎞ ⎡3 − 1 + 3 r le 3 1 + 3 r le ⎤ ⎜ 2⎟=⎢ r. eleman şekil değiştirme enerjisi kısaca. . (28) Ue = 1 T {q} [k ]e {q} 2 yazılabilir. Matris içindeki her bir terimin entegralinin alınması gerekmektedir. +1 −1 ∫ d r = 2 olduğundan. +1 2 2 ∫1 r d r = 3 . 2 2 2 2 2⎥ ⎝ d r ⎠ ⎣2 ⎦ 2 T (25) (26) olarak yazılabilir. Galerkin yaklaşımında ise genel denklemdeki şekil değiştirme terimi. − +1 −1 ∫ r d r = 0. ve d 2υ 4 d 2υ = elde edilir. (20) yardımıyla.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. S. 16 ⎛ d 2 H d 2φ d 2υ T EI 2 = { } EI 4 ⎜ Ψ dx dx 2 le ⎜ d r 2 ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ T ⎛ d 2H ⎜ ⎜ dr 2 ⎝ ⎞ ⎟{q} ⎟ ⎠ (30) olarak yazılır. Burada [k]e Eleman direngenlik matrisi ise 6l e ⎡ 12 ⎢ 6l 4l e2 EI = 3 ⎢ e l e ⎢− 12 − 6l e ⎢ 2l e2 ⎣ 6l e − 12 − 6l e 12 − 6l e 6l e ⎤ 2l e2 ⎥ ⎥ − 6l e ⎥ ⎥ 4l e2 ⎦ [k ]e (29) şeklindedir. M. TAŞGETİREN dυ 2 dυ olduğundan.− r . dx = (le / 2) d r olduğundan şekil değiştirme enerjisi ifadesi ⎡9 2 ⎢4r ⎢ ⎢ 8 EI 1 ⎢ ⎢ l e3 ∫−1 ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ Sim ⎣ 3 r (− 1 + 3r )l e 8 2 ⎛ − 1 + 3r ⎞ 2 ⎜ ⎟ le ⎝ 4 ⎠ 9 − r2 4 3 − r (− 1 + 3r )l e 8 9 2 r 4 3 ⎤ r (1 + 3r )l e ⎥ 8 ⎥ − 1 + 9r 2 2 ⎥ le ⎥ 16 ⎥ dr {q} 3 − r (1 + 3 r )l e ⎥ 8 ⎥ 2 ⎛ 1 + 3r ⎞ 2 ⎥ ⎜ ⎟ le ⎥ ⎝ 4 ⎠ ⎦ Ue = 1 T {q} 2 (27) olarak elde edilir. Bölüm 5-77 . TOPCU. Burada elemandaki virtüel deplasman vektörü. = dx le d r (22) nin ikinci türevleri.

Ψ 2 . 1 (35) { }T [K ]{Q} − { }T {F } = 0 Ψ Ψ ψ elde edilir. TOPCU. e . Yük eleman üzerinde düzgün dağıldığını kabul edersek. Burada yük vektörü { f }e ⎡ pl pl 2 pl − pl e2 ⎤ = ⎢ e.Ψ 4 ]T Ψ dir. Aynı sonuç Galerkin formülasyonu için ∫ pφ dx e terimi hesaplanarak da elde edilir.Galerkin yaklaşımından ise. M. (31) dönüşümleri yapılırsa. Bir eleman üzerindeki düzgün dağılımlı yayılı yük ve bunun düğümlere dağılışı şekil 5’te verilmiştir. Böylece sistemin potansiyel enerji eşitliği ∏ = 2 {Q}T [K ]{Q} − {Q}T {F } olur. Burada { } genel virtüel deplasman vektörüdür.Ψ 3 . TAŞGETİREN { } = [Ψ1 . ⎛ pl pvdx = ⎜ e ∫ ⎜ 2 le ⎝ −1 ∫ [H ]d r ⎟{q} ⎟ ⎠ 1 ⎞ (32) elde edilir. (36) Bölüm 5-88 . eleman için virtüel iş {υ} = [H ]{q} ve {φ } = {H }{ψ } {ψ }T [k ]e {q} olur ve buradan potansiyel enerji yaklaşımı ile aynı eleman rijitlik matrisi elde edilir. Tekil kuvvetler( Pm ) ve momentler( M k ) uygulandığı noktadan daha önce gösterildiği şekilde eleman süreklilikleri dikkate alınarak genel yük vektörüne ilave edilir. e.1 Yük Vektörü Öncelikle potansiyel enerji denklemindeki yayılı yük terimini ele alalım. ⎥ 2 ⎦ ⎣ 2 2 2 T (34) şeklindedir. S. le ∫ pυ dx = { f } {q} T e (33) elde edilir. 2.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Şekil fonksiyonlarını kullanarak integral alınırsa.

Böylece genel sonlu eleman eşitliğnden [K ]{Q} = {F} sonra mesnet reaksiyonları hesaplanabilir. C kiriş rijitliğine göre çok büyük bir değerdir. M. Bir eleman üzerinde yayılı yük 2.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Penaltı yaklaşımınına göre genel potansiyel enerji eşitliğine kadarlık bir enerji terimi. S. Galerkin formülasyonunun sol tarafına da ψ j C (Qm − a ) ’ kadarlık bir virtüel iş terimi eklenmesi gerekir. Bir kiriş için sınır koşulları Bölüm 5-99 . TOPCU. Bunun sonucunda genel rijitlik matrisinin Kmm elemanına C değeri. Ca i C SD=2i-1 a=tanımlı deplasman Ca SD=2j j C (37) elde edilmiş olur. Daha Şekil 6. genel kuvvet vektörünün Fm elemanına da Ca yükü ilave edilmiş olur (Şekil 6). Bu denklemlerin çözümünden genel deplasman vektörü elde edilir.2 Sınır Şartları Genel olarak herhangi bir m serbestlik derecesi için tanımlı yer değiştirme a olarak verilmiş (1 / 2)[C (Qm − a )2 ] olsun. TAŞGETİREN p 1 le 2 ple/2 ple2/12 1 e ple/2 2 -ple2/12 Şekil 5.

ve 2. R2 . Q8. Elemanlar aynı olduğundan eleman rijitlik matrisleri ve genel vektördeki yerleri. TAŞGETİREN 2. R3 ve R4 ile göstererek. Q10 dur. Q1. Bu terim aynı zamanda sabituç reaksiyonları olarak isimlendirilir. Hesaplanacak deplasmanlar Q2. Q7 ve Q9 deplasmanları 0 dır. Q3. 1. Görüldüğü gibi sağ taraftaki ilk terim [k ]e {q} dur. Elemanın iki ucundaki kesme kuvvetleri. I=305 cm4) Çözüm: Kirişin sonlu eleman modeli şekilde verilmiştir. EI [6r q1 + (3r − 1)le q 2 − 6r q3 + (3r + 1)le q 4 ] l e2 6 EI V = 3 (2q1 + l e q 2 − 2q3 + l e q 4 ) le M = (38) (39) Bu eğilme momenti ve kesme kuvveti eşitlikleri eşdeğer düğüm yüklerinin kullanılmasıyla elde edilmiştir. İkinci terim ise yalnızca üzerinde yayılı yük bulunan elemanlara ilave edilir. M. ⎧ − pl e ⎫ ⎪ 2 ⎪ 6l e ⎤ ⎧ q1 ⎫ ⎪ − pl 2 ⎪ e ⎪ ⎪ 2l e2 ⎥ ⎪q 2 ⎪ ⎪ 2 ⎪ ⎥⎪ ⎪ + ⎨ ⎨ ⎬ ⎬ − 6l e ⎥ ⎪q3 ⎪ ⎪ − pl e ⎪ ⎥ 4l e2 ⎦ ⎪q 4 ⎪ ⎪ 2 2 ⎪ ⎩ ⎭ ⎪ pl e ⎪ ⎪ ⎪ ⎩ 2 ⎭ 6l ⎡ 12 ⎧ R1 ⎫ ⎢ ⎪R ⎪ 4l e2 ⎪ 2 ⎪ EI ⎢ 6l e = 3 ⎨ ⎬ ⎪ R3 ⎪ l e ⎢− 12 − 6l e ⎢ ⎪ R4 ⎪ 2l e2 ⎩ ⎭ ⎣ 6l e − 12 − 6l e 12 − 6l e (40) şeklinde elde edilir. Q6.3 Kesme Kuvveti ve Eğilme Momenti Eğilme momenti ve kesme kuvveti denklemleri ( M = EI d 2υ dM . Q4. Q5.V = ve { }= [H ]{q} ) υ dx dx kullanılarak. Bölüm 5-1010 . Denge ve reaksiyon kuvvetlerini R1 . Uç dönme momentleri ise M 1 = − R2 ve M 2 = R4 olmaktadır. V1 = R1 ve V2 = − R3 tür. (E=30x106 N/cm2.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. S. eleman için eğilme momenti ve kesme kuvveti değerleri elde edilebilir. TOPCU. Örnek: Şekilde verilen üç açıklıklı kirişin çökme eğrisini tespit ediniz ve mesnetlerdeki reaksiyonları hesaplayınız.

3 − 1023. Geniş kaymalı yataklar ve Winkler temeli türündeki mesnetlerde birim uzunluğun (s) rijitliği hesaba katılır. Buradan deplasmanlar. 3.8 24572. Silindirik rulmanlı yataklar ve kaymalı yataklarda ise dönme rijitliği aynı şekilde hesaba katılmalıdır. {Q}=[0. -1. Bölüm 5-1111 . Tek sıralı bilyalı yataklamalarda her bilyanın mile karşılık gelen yeri bir düğüm olarak değerlendirilir ve genel rijitlik matrisinin diyagonalinde.8 1023. M. -1.8 49144. Miller çeşitli rulmanlı yataklarla mesnetlenirken. 3.2 − 1476 49. 0 ⎤ ⎧ q2 ⎫ ⎧ 0 ⎫ 0 0 ⎡ 59040 −1476 ⎢ ⎥⎪ ⎪ ⎪ ⎪ 1476 0 0 ⎥ ⎪ q3 ⎪ ⎪ − 5000 ⎪ − 1476 98.4 − 1023. v=-5x10-3 cm hesaplanır.3 24572. 2. TAŞGETİREN q1 q3 q2 q4 q3 q5 q4 q6 q5 q6 q7 q8 [k ]1 = [k ]2 1476 −49.8 28. 0.4 ⎛ 30 ⋅ 106 × 304 ⎞ ⎢ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎜ ⎟⎢ 0 1476 95904 18432 0 ⎥ ⎨ q6 ⎬ = ⎨ 0 ⎬ elde ⎜ 884736 ⎟ ⎢ ⎥⎪ ⎪ ⎪ ⎝ ⎠ 0 18432 86008.1⎥ q8 − 43200⎪ ⎢ 0 ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎢ 0 0 0 24572. {υ } = [H ]{Q} yardımıyla.2 ⎛ 30 ⋅ 106 × 304 ⎞ ⎢ 1476 59040 − 1476 29520 ⎥ ⎥ ⎟⎢ =⎜ ⎜ 884736 ⎟ ⎢− 49. büyük kirişler doğrudan elastik cidarlar üzerine inşaa edilirler.1.8 49144.8 24572. υ = 0 + le / 2H 2Q8 + 0 + le / 2H 4Q10 yazılır.8⎥ ⎝ ⎠⎢ ⎥ ⎢1023. Örneğin toprak üzerine inşaa edilmiş kirişlerin mesnetleri Winkler Temeli olarak adlandırılan geniş bir çalışma konusunu oluşturmaktadır.5.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Reaksiyon kuvvetleri ise {R}=[2. Buradan. 3.4 ⎛ 30 ⋅ 106 × 304 ⎞ ⎢1023.3⎥ ⎪q10 ⎪ ⎪ 43200 ⎪ ⎣ ⎦⎩ ⎭ ⎩ ⎭ edilir. 0. TOPCU.4 Elastik Mesnetler Üzerindeki Kirişler Pek çok mühendislik uygulamasında kirişler elastik elemanlarla mesnetlenir.1 49144. 3. S. Burada r=0 alınarak.4x10-4. 0. -3.8 ⎤ −28.56x10-4]T olarak bulunur.29x10-4.3x10-2.45] kN olarak elde edilir. Örnek olarak 4.61x10-4.2 − 1476⎥ ⎝ ⎠⎢ ⎥ ⎢ 1476 29520 − 1476 59040 ⎥ ⎣ ⎦ 576 576 ⎤ −12 ⎡ 12 ⎛ 30 ⋅ 106 × 304 ⎞ ⎢ 576 36864 − 576 18432 ⎥ ⎥ ⎟⎢ [k ]3 = ⎜ ⎜ 884736 ⎟ ⎢− 12 − 576 12 − 576 ⎥ ⎝ ⎠⎢ ⎥ ⎢ 576 18432 − 576 36864⎥ ⎣ ⎦ q7 q8 q9 q10 bulunur.4 ⎡ 28. Elemanın orta noktasını alalım.1 − 1023.4 − 1023.1 ⎥ ⎥ olarak ⎟⎢ =⎜ ⎜ 884736 ⎟ ⎢ − 28. Herhangi bir elemanın istenen bir noktasındaki deplasmanlar şekil fonksiyonları yardımıyla bulunur.3 ⎥ ⎦ ⎣ genel denklemde yerleştirilir ve eliminasyon yaklaşımı uygulanırsa.23. düğümün düşey serbestlik derecesine karşılık gelen elemana kayma rijitliği (kB) ilave edilir (Şekil 7).2 1476 ⎤ ⎡ 49. Mesnet uzunluğu boyunca toplam potansiyel enerji eşitliğine.29x10-5. Bu eleman matrisleri [k ]4 1023. 2.

1 T T ∑ {q} s ∫ [H ] [H ] dx {q} 2 e e olur. Sonlu eleman υ modeli ele alınarak { } = [H ]{q} dönüşümü yapıldığında bu ifade. (42) [k ]e− s s l e +1 T = s ∫ [H ] [H ]dx = ∫ [H ] [H ]dr 2 −1 e T (43) şekilindedir. bu terim l (41) ∫ sυφdx 0 l dir. Galerkin yaklaşımında. 3. TAŞGETİREN Rulman Elastik Mesnet Birim boyun rijitliği=s kB ls Şekil 7 Elastik mesnet 1 sυ 2 dx 2∫ 0 terimi ilave edilmelidir. S. ⎡ 156 ⎢ 22l sl e = e ⎢ ⎢ 54 420 ⎢ ⎣− 13l e 22l e 4l e2 13l e − 3l e2 54 13l e 156 − 22l e − 13l e ⎤ − 3l e2 ⎥ ⎥ − 22l e ⎥ ⎥ 4l e2 ⎦ [k ]e− s (44) elde edilir. Düzlem çerçevelerin kirişlerden olan farkı Bölüm 5-1212 . Elastik bir mesnet üzerinde bulunan elemanların rijitlik matrislerine mesnetin elastikiyetinden doğan bu rijitlik matrisinin eklenmesi gerekir. DÜZLEM ÇERÇEVELER Düzlem çerçeveler kafes sistemlerinde görülen yapılardan farklı olarak uçlarından birbirine rijit olarak birleştirilmiş elemanlardan oluşur.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bu toplamda rijitlik terimi. M. İntegrasyon yapıldığında. TOPCU.

q 4 . S. {q} = [q1 . Burada transformasyon matrisi. Burada. kafes yapılarındakine benzer şekilde lokal ( x ' . q6' ]T şeklindedir.q5 . q2' . y ' ) ve global (x.q 2 . (47) Bölüm 5-1313 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Dönme serbestlik derecelerinin herhangi bir (46) transformasyonu ' ' gerekmediğinden q 3 = q 3 ve q 6 = q 6 dır. TAŞGETİREN ise eksenel yük ve deplasmalara da sahip olmalarının yanında yatay duran kirişlere nazaran düzlem çerçeve elamanları düzlem içinde farklı doğrultularda da bulunabilmeleridir (Şekil 8). Lokal sistem içindeki düğüm yer değiştirme vektörü {q}′ = [q1' . q3' . M. x' doğrultu kosinüsleri l ve m (l = cosθ .q6 ] T (45) olur. q4' .q3 . m = sin θ ) olan elemanın ekseni doğrultusundaki (1-2 doğrultusu) lokal ekseni göstermektedir. Bu durumda eleman deplasman vektörü. q5’ q5 q4’ θ q4 x’ q6 (q6’) y’ q2’ y x q3 (q3’) q2 q1 q1’ Şekil 8 Çerçeve elemanı Görüldüğü gibi her düğümde iki ötelenme bir de dönme deformasyonu bulunmaktadır. TOPCU. q5' . y) koordinat sistemleri olarak iki koordinat sistemi tanımlanması gerekmektedir. Bu durumda lokal-global koordinat dönüşümünü {q}' = [L]{q} olarak tanımlayabiliriz.

rijitlik matrisi yerel olarak elde edildikten sonra bu dönüşümle global koordinatlardaki rijitlik matrisine ulaşılabilir. Bölüm 5-1414 .q3 . Kafes elemanlarda verildiği gibi eleman şekil değiştirme enerjisi. Galerkin yaklaşımında ise eleman dahili virtual işi We = { }'T [k ]e {q}' = { } [k ]e [L]{q} ψ ψ ' T ' (51) dir. Ue = 1 {q}'T [k ]e' {q}' = 1 {q}T [L]T [k ]'e [L]{q} 2 2 (50) şeklindedir. M. Bir Boyutlu Problemler) yer değiştirmelere benzemektedir. Her iki yaklaşımda da global koordinat sistemindeki eleman rijitlik matrisi. Sonlu eleman program uygulaması içinde.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. q 2 . Çubuk ve kiriş elemanlardan gelen bu iki rijitlik matrisini birleştirir ve serbestlik derecelerine göre düzenlersek çerçeve elemanın lokal rijitlik matrisi. ⎡ EA ⎢ l ⎢ ⎢ 0 ⎢ ⎢ 0 ⎢ =⎢ − EA ⎢ ⎢ l ⎢ 0 ⎢ ⎢ ⎢ 0 ⎣ − EI l 0 0 EA l 0 0 ⎤ ⎥ 6 EI ⎥ ⎥ l2 ⎥ 2 EI ⎥ l ⎥ ⎥ 0 ⎥ ⎥ − 6 EI ⎥ l2 ⎥ 4 EI ⎥ ⎥ l ⎦ 0 0 12 EI l3 6 EI l2 0 − 12 EI l3 6 EI l2 0 6 EI l2 4 EI l 0 − 6 EI l2 2 EI l 0 12 EI l3 − 6 EI l2 0 12 EI l3 − 6 EI l2 [k ]e' (49) olarak elde edilir. Burada. S. { ψ ' } ve { ψ } sırayla lokal ve global koordinat sistemleri içinde virtual düğüm yer değiştirmeleridir. [k ]e = [L ]T [k ]'e [L ] (52) olarak elde edilir. TAŞGETİREN m 0 0 0 0⎤ ⎡ l 0 0⎥ ⎢− m l 0 0 0 0 0 0 [L] = ⎢ 0 0 1 0 m 0⎥ ⎥ ⎢ 0 l ⎢ 0 0 0 − m l 0⎥ ⎢ 0 0 0 0 0 1⎥ ⎦ ⎣ (48) ' ' ' ' şeklindedir. q1' ve q 4 ise çubuk elemandaki (bkz.q5 ve q 6 deformasyonları kirişte ele alınan serbestlik derecelerinin ' aynısıdır. TOPCU.

. p yayılı yükü nedeniyle meydana gelen düğüm yükleri global koordinatlara. . Yerel koordinatlardaki eleman kuvvet vektörü ise.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Sınır şartları penaltı yaklaşımı ile uygulanarak deplasmanlar elde dilir. Tekil yükler ve kuvvet çiftleri ile eksenel yükler doğrudan serbestlik dereceleri dikkate alınarak global yük vektörüne ilave edilerek genel sonlu eleman denklemi. y’ yönünün + yön olarak alındığına dikkat edilmelidir. {q}'T { f }' = {q}T [L ]T { f }' dönüşümü yazılabilir. Elde edilen yükler bilinen yöntemlerle genel yük vektörüne ilave edilir. S. . M. − ⎥ 2 12 ⎦ ⎣ 2 12 (54) şeklindedir. { f } = [L]T { f }' (55) ile dönüştürülür. TOPCU. (53) ⎡ pl e pl e2 pl e pl e2 ⎤ { f }' = ⎢0. [K ]{Q} = {F } (56) olarak elde edilir. TAŞGETİREN Eleman üzerinde bir yayılı yük varsa. Bir düzlem çerçeve elemanı üzerinde yayılı yük Bölüm 5-1515 . x’ 2 p y y’ le ple/2 -ple2/12 1 θ x ple/2 -ple2/12 Şekil 9. 0. yük dağılımı yerel koordinatlarda kiriş elamanı ile aynı olmak üzere (Şekil 9).

538 76. 0 0 −167.568 − 76.5 15 m 0.7 ⎥ = 104 ⎢ ⎥ dir.325 − 39. Yerel koordinatlarda eleman rijitlik matrisleri.894 1 0.06 ⎥ ⎢ ⎢ 0 39.3 [L] formülüyle gerekli eleman rijitlik matrisleri Bölüm 5-1616 .75 0 0 93. TOPCU. ' Buradan [k ]1.894 0 ⎢ ⎥ − 0.325 39.447 0⎥ ⎢ ⎥ 0 0 0 0 1⎥ ⎢ 0 ⎣ ⎦ şeklinde elde edilir.26 0 0.26 13641.894 0. TAŞGETİREN Örnek: Şekilde verilen düzlem çerçeve için düğüm noktalarındaki deplasmanları hesaplayınız.894 0. 2.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.06 3125 0 39.26 ⎥ ⎢ ⎥ 76.894 0⎥ ⎢ 0 ⎢ 0 0 0 − 0. ve 3. − 93. S.26 1341. Bu nedenle deplasmanların numaralandırılmasında bu SD’lerine yer verilmemiştir.3 240 268.28 6820.06 3125 ⎥ = 104 ⎢ ⎥ olur.447 0 0 0 0⎥ ⎢ ⎢ 0 0 1 0 0 0⎥ [L] = ⎢ ⎥ 0 0 0.75 0 0 ⎥ ⎢ ⎢ 0 − 0.06 6250 ⎥ ⎢ 0 ⎣ ⎦ [k ]'2 = [k ]2 1.4⎥ ⎢ 0 ⎣ ⎦ ' ' [k ]1 = [k ]3 Transformasyon matrisi ise.7 ⎢ ⎥ 0.7 0 0 ⎥ ⎢− 167.325 − 39.3 I(cm4) 305 125 305 A(cm2) 15 7.447 0.7 ⎢ 0 − 0.4 0 − 76.7 0 0 ⎤ ⎡ 167.75 ⎢ ⎥ 0 0. Çözüm: Sonlu eleman modeli şekilde verilmiştir.26 0 0.325 39. Elemanlarda ise dönüşüm gereklidir.3 = [L]T [k ]1. M.894 l 0.06 6250 0 − 39.447 0.568 − 76. Eleman düzleme paralel olduğundan herhangi bir transformasyona gerek yoktur bu nedenle eleman rijitlik matrisi 0 0 −93.75 0 0 ⎤ ⎡ 93.447 0 0. Eleman bilgileri ve doğrultu kosinüsleri e 1 2 3 e 1 2 3 le (cm) 268. 0 0 167.447 olarak bulunur.06 0 0.26 ⎥ ⎢ 0 ⎢ 0 76.06 0 0. 1 ve 4 numaralı düğümlerde bütün deplasmanlar 0 olduğundan eliminasyon yaklaşımında bu SD’lerine karşılık gelen satır ve sütunlar silinecektir.7 0 − 76.06⎥ ⎢ ⎥ 39.26 6820.568 76. 0 0 0⎤ ⎡ 0.

Gerçek mühendislik uygulamalarında ise çok daha karmaşık problemlerle karşılaşılır. TAŞGETİREN [k ]1 = [k ]3 −68 −33 −67 −68 ⎤ 67 ⎡ 34 ⎢ ⎥ − 67 − 134 67 134 34 34 ⎥ ⎢ ⎢ − 68 34 13641 68 − 34 6821 ⎥ = 104 ⎢ ⎥ elde 68 34 67 68 ⎥ ⎢ − 34 − 67 ⎢ − 67 − 134 − 34 − 34 ⎥ 67 134 ⎢ ⎥ − 34 13641⎥ 6821 68 ⎢ − 68 34 ⎣ ⎦ edilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.325 − 39. Örnek olarak mafsallarla bağlanmış düzlem çerçeveli mekanizmalar.325 39. -4. 0]T olarak elde edilir. θ2. 0.06 19819 ⎥ ⎪q 6 ⎪ ⎪ 480000 ⎪ ⎢ 0 ⎣ ⎦⎩ ⎭ ⎩ ⎭ Buradan deplasmanlar.06 ⎥ ⎪q 2 ⎪ ⎪ − 12000 ⎪ ⎢ ⎪ ⎪ ⎪ ⎢ 68 ⎪ − 39. 0.906x10-3. u2. ileri mukavemet ve Elastisite ve Platisite teorisi gibi konulara bakılması tavsiye edilir. kayma gerilmeleri ve büyük plastik deformasyonlar alınabilir. w1. θ6] Lokal koordinatlarda yazılmış uzay çerçeve elemanı direngenlik matrisi de ⎡k k ⎤ ' [k ]e = ⎢ 11 12 ⎥ ⎣k 21 k 22 ⎦ (56) (57) şeklindedir.191x10-2. {Q}=[0. UZAY ÇERÇEVE ELEMANI Uzay çerçeve elemanında her düğümde 6 olmak üzere toplam 12 serbestlik derecesi vardır (Şekil. daire kesitli bir çubuk için. 1. θ4.06 67 134. eksenel yük altında kirişlerin burkulması.75 ⎫ ⎢ ⎥⎪ ⎪ ⎪ ⎪ 67 134.3 5. uzay çerçeveler.489x10-3.06 3125 ⎥ ⎪ q3 ⎪ ⎪− 480000⎪ 5. -2.06 0 0. Bölüm 5-1717 . 0. Burada. θ5.906x10-3. TOPCU. S.06 3125 68 − 73. Bu bölümde simetrik kesitli kirişler ve düzlem çerçeveler işlenmiştir. 0. 2. M. w2.3 − 73. v2. − 93. Eliminasyon uygulanmış genel denklem ise −93. simetrik olmayan kirişler. 4. {u}=[u1.75 0 67 68 0 0 ⎤ ⎧ q1 ⎫ ⎧ ⎡ 127.75 0 0 127.06⎥ ⎪q5 ⎪ ⎪ − 12000 ⎪ ⎢ ⎥⎪ ⎪ ⎪ ⎪ 39.489x10-3.06 19891 0 10 4 ⎢ ⎥⎨ ⎬ = ⎨ ⎬ dir. θ1. v1. Bu tür problemlerin analizi ve formülasyonu için daha ileri Sonlu Elemanlar Metodu kitaplarına.10). θ3.191x10-2.75 67 68 ⎥ ⎪q 4 ⎪ ⎪ 0 ⎢ ⎪ ⎢ 0 − 0. 4. -1.

Daire kesitli çerçeve elemanı için iki açı genel-yerel eksen dönüşümü yapmak mümkündür (Şekil 10). M. Iy ve Iz. TAŞGETİREN ⎡ EA ⎤ 0 0 0 0 0 ⎥ ⎢ l ⎢ 12 EI z 6 EI z ⎥ ⎢ 0 ⎥ 0 0 0 l3 l2 ⎥ ⎢ 12 EI y 6 EI y ⎢ ⎥ 0 0 − 2 0 ⎥ ⎢ 0 l3 l ⎥ [k11 ] = ⎢ GI p ⎢ 0 0 0 0 0 ⎥ ⎢ ⎥ l ⎢ ⎥ 6 EI y 4 EI y ⎢ 0 − 2 0 0 0 ⎥ l ⎢ ⎥ l ⎢ 6 EI z 4 EI z ⎥ 0 0 0 ⎢ 0 l ⎥ l2 ⎣ ⎦ ⎡ EA ⎤ 0 0 0 0 0 ⎥ ⎢− l ⎢ 12 EI 6 EI z ⎥ ⎢ 0 − 3 z ⎥ 0 0 0 l l2 ⎥ ⎢ 12 EI y 6 EI y ⎢ ⎥ − 3 − 2 0 0 0 ⎥ ⎢ 0 l l ⎥ [k12 ] = [k12 ] = ⎢ GI p ⎢ 0 − 0 0 0 0 ⎥ ⎢ ⎥ l ⎢ ⎥ 6 EI y 2 EI y ⎢ 0 0 0 0 ⎥ l ⎢ ⎥ l2 ⎢ 6 EI z 2 EI z ⎥ − 2 0 0 0 ⎢ 0 l ⎥ l ⎣ ⎦ ⎡ EA ⎤ 0 0 0 0 0 ⎥ ⎢ l ⎢ 12 EI z 6 EI z ⎥ ⎢ 0 0 0 0 − 2 ⎥ l3 l ⎥ ⎢ 12 EI y 6 EI y ⎢ ⎥ 0 0 0 ⎥ ⎢ 0 l3 l2 ⎥ [k 22 ] = ⎢ GI p ⎢ 0 0 0 0 0 ⎥ ⎢ ⎥ l ⎢ ⎥ 6 EI y 4 EI y ⎢ 0 0 0 0 ⎥ l ⎢ ⎥ l2 ⎢ 6 EI z 4 EI z ⎥ 0 0 0 ⎢ 0 − 2 l ⎥ l ⎣ ⎦ (58) (59) (60) dir. TOPCU. Bölüm 5-1818 . y ve z eksenlerine göre atalet momenti. S. Genel koordinatlara yapılacak dönüşüm için bir transformasyon matrisi tanımlanmalıdır. Transformasyon matrisi. Kesitin daire dışında bir kesit olması durumunda kesit eksenlerinin düzeltilmesi için de üçüncü bir döndürme açısı gerekecektir. G kayma modülü.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Ip polar atalet momentidir.

S. TAŞGETİREN y x’ θ5 x z v2 w2 y’ θ4 u2 θ6 y’ y x’ θ2 v1 u1 θ1 β α w1 x θ3 z’ z z’ Şekil 10 Yerel koordinatlarda uzay çerçeve elemanı ve yerel-genel dönüşümü 0⎤ ⎡ L1 ⎢ ⎥ L1 [ L] = ⎢ ⎥ L1 ⎢ ⎥ L1 ⎦ ⎣0 olup burada. (61) [L1 ] = ⎢− (cos α sin β + sin α ) ⎢ cos α sin β − sin α ⎣ ⎡ cos αCosβ sin β sin α cos β ⎤ cos α + cos β − sin α sin β + cos α ⎥ cos α − cos β sin α sin β + cos α ⎥ ⎦ (62) dir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Genel koordinatlardaki eleman rijitlik matrisi de [ke]=[L]T[ke]’[L] ile elde edilir. TOPCU. Açı değerleri eleman boyutları ve koordinatlar cinsinden yazılabilir. Bölüm 5-1919 (64) . M. Eleman boyu l ise. x 2 − x1 y − y1 . sin α = 2 → l = ( x2 − x1 ) 2 + ( y 2 − y1 ) 2 + ( z 2 − z1 ) 2 ll1 ll1 1 → l1 = ( x2 − x1 ) 2 + ( z 2 − z1 ) 2 l (63) y − y1 cos β = l1 . sin β = 2 l cos α = olur.

REAK.MOM. NE. STR(I)..X. ND NN=NE+1 DO 10 I = 1. FILE2 LOUT = 11 OPEN (UNIT = 11. NE READ(LINP.YM(59)..2) THEN WRITE(LOUT.I=1.19) FORMAT('ELEMNO GERILME') WRITE(LOUT. 'DOSYA ADI =?' READ '(A)'.NQ.16)(NU(I). NU(10). FILE1 LINP = 5 OPEN (UNIT = 5.STR1.*)NU(I).2E15.4) WRITE(LOUT. TAŞGETİREN C C C 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 21 22 ***** CUBUK VE KIRIS PROBLEMLERI ***** DIMENSION X(60). ND READ(LINP. TOPCU.0) GO TO 15 DO 14 I = 1.I=1.' IF (ESD.NE) END IF WRITE(LOUT.STR(59). YM(N).A.NE.*)N. DT(59).YM.YM.EQ.F.*) N. A(59)..ND.X.. FILE = FILE1) READ(LINP.16)(I.MOM(59).. KES(I).FILE2 **********************************OKUMA PRINT *.ALP.. FILE = FILE2) FORMAT(I4. ' SONUCLAR ICIN DOSYA ADI ?' READ '(A)'.*)ESD. A(N). NE+1 F(I)=0 IF (NL.ALP(50).KES.NL) ELSE NN=NE+1 NQ=2*NN CALL BEAM(S. S.. NL. DT(N) CONTINUE DO 11 I = 1. M.NQ) IF (ESD.17)(I.NU.16)(I.NE) ELSE WRITE(LOUT.F.U.NE.KES(59) :::::::::::::::::BOYUTLAR DEGISTIRILIR INTEGER ESD REAL*8 MOM..4) FORMAT(I4.A..I=1. NL READ(LINP. U(I) CONTINUE DO 13 I=1. S(60.ND.DT.STR.NL) END IF PRINT *. 'ISLEM TAMAM.U.REAK(I). X(N) CONTINUE DO 12 I = 1.EQ.NQ. U(10).. NN READ(LINP..*)N.DT.18) FORMAT('DUGNO DEPL') WRITE(LOUT.EQ.2)THEN NQ=NE+1 CALL BAR(S. I=1.. F(I)..ALP.REAK.E15.NU.ESD.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.4) DIMENSION F(60).KES CHARACTER*16 FILE1. F(N) PRINT *.REAK(10).ND) CLOSE(LOUT) Bölüm 5-2020 . 'HER SEY YOLUNDA.22) FORMAT('DUGNO REAKS') WRITE(LOUT. ALP(N). MOM(I).' PRINT *.ESD.21) FORMAT('ELEMNO MOMENT KESME_KUV') WRITE(LOUT.

TL F(I+1) = F(I+1) + TL C *** ELEMAM rijitligi *** S(I.NE. *ND.MOM. ESD).NU.U. F. 4) + EIL * 6 * EL S(I1 + 1. FILE2 END C ===CUBUK PROGRAMI===== SUBROUTINE BAR(S.A.NQ.NU.1 EL = ABS(X(I + 1) . 3) + EIL * 2 * EL * EL S(I1 + 2.YM(NE). 2) . 'Sonuclar su dosyada ='.A(NE) DIMENSION ALP(NE). 2) .NE. NN) CALL REA(ND.12 * EIL S(I1.YBG REAL*8 MOM. 1) + EIL * 12 Bölüm 5-2121 . 2) = S(I1 + 1.DT. 3) = S(I1.REAK.STR1.REAK(10) C ** TOPLAM SERBESTLIK ** NN = NE+1 YBG = 4 C *** Genel rijitlik *** DO 31 I = 1.NU. 1) = S(I1.NU(10). 1) + EIL * 4 * EL * EL S(I1 + 1. 1) = S(I1 + 1. ESD. YBG.ESD) C *** Denklem cozumu *** CALL BAND(S.KES DIMENSION S(NQ.ESD.ESD.NU(10). NE X21 = X(I+1) .NQ.X(I)) EIL = YM(I) * A(I) / EL**3 S(I1.A(NE) DIMENSION ALP(NE). S.ALP.YM(NE).KES(NE).REAK. 1) + S(2.YBG DIMENSION S(NQ.U. J) = 0. 4) = S(I1. NE I1 = 2 * I . 1) = S(I1 + 2.EAL 22 CONTINUE CNST = (S(1.DT(NE).NQ. TOPCU. TAŞGETİREN PRINT *.DT(NE).EIL * 6 * EL S(I1 + 1.NN) C *** Gerilme hes *** DO 24 I = 1.CNST.NL) INTEGER ESD.S. 1) + 12 * EIL S(I1. 2) = S(I1.F. NE EPS = (F(I + 1) .F(NQ).F(NQ).U(10).U(10).REAK(10) YBG = 2 NN=NE+1 DO 21 I = 1.DT.X(NQ). 1) + EAL S(I+1.STR(NE).F. 2) + EIL * 6 * EL S(I1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.MOM(NE).X.NU.ALP. C *** Rijitlik *** DO 22 I = 1.CNST.X(NQ).YM. YBG 21 S(I.STR. 3) = S(I1 + 1. 3) . *ND.KES.F. 1)) * 10000 CALL SINIR(ND.X(I) EL = ABS(X21) EAL = YM(I) * A(I) / EL TL = YM(I) * ALP(I) * DT(I) * A(I) * EL / X21 C *** SISL YUK *** F(I) = F(I) .F(I)) / (X(I + 1) .YM.A.U.X(I)) 24 STR(I) = YM(I) * (EPS . 2) = S(I. M.REAK.X.F.NL) INTEGER ESD.U. 1) = S(I+1. NQ. 1) = S(I. NN DO 21 J = 1. 1) + EAL S(I.ALP(I) * DT(I)) RETURN END C ===KIRIS PROGRAMI===== SUBROUTINE BEAM(S. ESD).

YBG).K + 1 A(I. ESD. J1) = A(I1.C1 * A(K. 1) + EIL * 4 * EL * EL CONTINUE CNST = (S(1. 1) DO 14 II = 1.2)THEN B(N) = B(N) / A(N. 1) = S(I1 + 3. I1) / A(K. N) INTEGER YBG. 2) .2)THEN N1 = N . N1 NBK = N . IMAX. NK C1 = A(K.S. J1) .K + 1 IF(NK .1 DO 12 K = 1. NK1 I1 = I .K + 1 IF (NBK .X(I) YMM=YM(I)/LE**2 YMV=YM(I)/LE**3 AE=A(I) Q1=F(2*I-1) Q2=F(2*I) Q3=F(2*I+1) Q4=F(2*I+2) MOM(I)=YMM*AE*(6*R*Q1+(3*R-1)*LE*Q2-6*R*Q3+(3*R+1)*LE*Q4) KES(I)=6*YMV*AE*(2*Q1+LE*Q2-2*Q3+LE*Q4) RETURN END SUBROUTINE BAND(A.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.GT. YBG) NK = YBG DO 21 I = 2.1 *** Eliminasyon *** IF (ESD. 1)) * 10000 CALL SINIR(ND. NQ. NK J1 = J .C * A(K.1 DO 22 J = I.NU.C * B(K) ELSE DO 21 K = 1. F. S. ESD DIMENSION A(IMAX.ESD) *** Denklem cozumu *** CALL BAND(S.REAK. N1 NK = N .F. NQ) CALL REA(ND.F. YBG.I + 1 J2 = J . B(IMAX) N1 = N . J) B(I1) = B(I1) . TOPCU. N1 I = N . I) / A(K.EQ. J1) = A(I. B.NU. YBG) NBK = YBG K1 = K + 1 NK1 = NBK + K .EQ.I + 1 A(I1.1 DO 12 I = K1. ELEMANIN ORTA NOKTASI *** R=0 DO 33 I = 1.II Bölüm 5-2222 . M.U. TAŞGETİREN 31 C C C 33 c 13 12 22 21 c S(I1 + 2.U. 1) + S(2. NE LE=X(I + 1) . NK1 J1 = J .NQ. 2) = S(I1 + 2.K + 1 C = A(K.GT. J1) .CNST. J2) B(I) = B(I) . YBG.CNST. 1) I1 = K + I . ESD.C1 * B(K) END IF *** yerlestirme *** IF (ESD.NQ) *** Moment ve Kesme kuvveti hes *** *** R=0.EIL * 6 * EL S(I1 + 3. 1) DO 13 J = I.

NQ) DIMENSION REAK(10).S. N1 K = N .2).F. FILE = FILE1) READ(LINP.NU(10) DO 1 I = 1.U. TAŞGETİREN 15 14 4 3 C 1 C 1 NBI = N .NOC(N.ESD) INTEGER ESD DIMENSION S(IMAX.1) B(I) = (B(I) . 1) B(K) = C1 * B(K) NK = N .F(N)) REAK(I) = R RETURN END C C C ******** KAFES VE CERCEVE PROBLEMLERI ******** DIMENSION X(100.2) DIMENSION NU(50).1) CONTINUE END IF RETURN END *** Sinir sartlari *** SUBROUTINE SINIR(ND.6).4) C = DSD * (ABS(NOC(N.2). ND N = NU(I) R = CNST * (U(I) .I + 1 IF (NBI .FILE1 LINP = 5 OPEN (UNIT = 5.NOC(N.*) N.NOC(N.NOC(N.K + 1 IF (NK .YBG REAL*8 MOM.U(10).NOC(100.NL.U(10). TOPCU.FILE2 INTEGER DSD.NM.IMAX. M. DO 15 J = 2.KK C1 = 1 / A(K. ND N = NU(I) S(N. SE6(6.KES IMAX = 200 PRINT '(A.SUM) / A(I. J) * B(I + J .ARIN(20.$)'.NSET(200) DIMENSION S(200.50). YBG) NBI = YBG SUM = 0.SE4(4.4).C1 * A(K.NU. YBG) NK = YBG DO 4 J = 2. NE READ(LINP.TEMP(200).4) :::::::::::::::::BOYUTLAR DEGISTIRILIR CHARACTER*16 FILE1. 2) .ND.PM(10.GT. 1) + CNST F(N) = F(N) + CNST * U(I) RETURN END *** Reaksiyon *** SUBROUTINE REA(ND. NK B(K) = B(K) . 1) ELSE B(N) = B(N) / A(N.GT.NA. NBI SUM = SUM + A(I. 'DOSYA ADI =?' READ '(A)'.3).ESD).F(200).CNST.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. J) * B(K + J . 1)) + 1) Bölüm 5-2323 .U(50).F.*) DSD.NOC(N.F(IMAX).NN.1).CNST.NU.NU(10) DO 1 I = 1.NTEL NQ = DSD * NN *** YARIBANT GENISLIGI YBG = 0 DO 100 I = 1.F(NQ). S.REAK.NE.U. 1) DO 3 KK = 1.2). 1) = S(N.

YBG.SN.1) DO 180 JT = 1.I2. NTEL IF( N . NC) + SE6(I. F.NN) +++ ELEMAN RIJITLIGI +++ IF (DSD. J) 180 CONTINUE IF( NTEL . C) YBG = C 100 CONTINUE *** SIFIRLAMA *** DO 110 I = 1.. J) = 0 110 CONTINUE READ(LINP.N.I=1. 1) + S(2.EAL.LE. IMAX.F. NC) + SE4(I..EL. 1).SE4.X. 1) * ARIN(I4. 1)) * 100000 CALL SINIR(ND.I=1.SN.1) + JT NC = NCT + JT .EAL) END IF '''''''''YERLESTIRME'''''''''' DO 180 II = 1. 2).1) + IT DO 180 JJ = 1.EAL) ELSE CALL TRUSS(JEL. DSD NR = NRT + IT I = DSD * (II .CS.EQ.CNST. 2 NCT = DSD * (NOC(N.NOC. X(N. X(N. NC) = S(NR.ARIN.PM. I=1.ND) IF( NTEL . 2).. TAŞGETİREN C C C C C IF (YBG .NA) READ(LINP. TEMP(I).NTEL) 111 READ(LINP. NC) = S(NR.. F(N). U(I).EIL. PM(N.S. NQ) Bölüm 5-2424 .IMAX. S.NM) READ(LINP.*) (N..NR + 1 IF(NC . PM(N.I3. NSET(IJT) ) GO TO 151 EE0 = PM(I3.EQ...*) (NSET(I).*) (N.EQ. NQ F(NQ) = 0 DO 110 J = 1.EE0 * SN F(JJ1) = F(JJ1) + EE0 * CS F(JJ2) = F(JJ2) + EE0 * SN 151 CONTINUE 190 CONTINUE CNST = (S(1.EL.U..LT. ARIN(N. 'HER SEY YOLUNDA.SE6.EIL. I=1. II) . NE CALL ATA(NE.*) (N.' *** GLOBAL STIFFNESS MATRIX *** DO 190 N = 1. 1).EQ.CS.. JJ) . I=1. 1) + S(3.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.1) DO 180 IT = 1.SN. 2 NRT = DSD * (NOC(N.*) (N.EL.NL) CLOSE (LINP) PRINT *.I=1.DSD) *** DENKLEM COZUMU *** CALL BAND(S. 1). 0 ) GO TO 111 READ(LINP.*) (NU(I). 0) GO TO 180 IF (DSD.I1.EIL..I4..NN) READ(LINP.2) GOTO 179 S(NR. 2) * TEMP(IJT) * PM(I3. DSD J = DSD * (JJ .3)THEN CALL FRAME(JEL..EE0 * CS F(II2) = F(II2) . J) GOTO 180 179 S(NR. ARIN(N. M. 0 ) GO TO 190 DO 151 IJT = 1. YBG S(I. 2).. TOPCU.NE.CS.1) II1=DSD*I1-DSD+1 II2=DSD*I1-DSD+2 JJ1=DSD*I2-DSD+1 JJ2=DSD*I2-DSD+2 F(II1) = F(II1) .NU.

NN) *** GERILME HESABI *** WRITE(LOUT.$)'.F(2*I-1).NN) YMM=EIL/EL YVM=YMM/EL AE=ARIN(I4.EAL.F(J2)) * SN STRESS = DT * PM(I3.'(I4. TOPCU. M.NOC.SN.I1. 1) * PM(I3.I3.F(2*I).3) GOTO 209 WRITE(LOUT.'SONUCLAR SU DOSYADA ='.I1.4)') I.1 K2 = 2 * I2 K1 = K2 . KES CLOSE(LOUT) 34 PRINT *.FILE2 END Bölüm 5-2525 .1 DT = (F(K1) .CS. MOM.R 220 CONTINUE IF (DSD. NE CALL ATA(NE.3E12.4)')I. '(A)') 'SDNO REAKSIYON' DO 220 I = 1.PM(I3.F(I2).I2.2E15. ELEMANIN ORTA NOKTASI *** WRITE (LOUT.I4.2) Q1=F(3*I1-2)*CS+F(3*I1-1)*SN Q2=-F(3*I1-2)*SN+F(3*I1-1)*CS Q3=F(3*I1) Q4=F(3*I2-2)*CS+F(3*I2-1)*SN Q5=-F(3*I2-2)*SN+F(3*I2-1)*CS Q6=F(3*I2) MOM=YMM*AE*(6*R*Q1+(3*R-1)*EL*Q2-6*R*Q3+(3*R+1)*EL*Q4) KES=6*YMV*AE*(2*Q1+EL*Q2-2*Q3+EL*Q4) 33 WRITE(LOUT. S.NN) J2 = 2 * I1 J1 = J2 . NSET(IJT)) GO TO 180 STRESS = STRESS .'(I4. '(1X.E12.I.'(1X.EAL. NE CALL ATA(NE.I4.SN.ARIN.I4. '(1X. ' CIKTI DOSYASI =?' READ '(A)'.PM.EQ. NN I1 = 3*I .EIL.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.F(N)) WRITE (LOUT.I4.E15.4)') (I.X.I=1.2E15. ND N = NU(I) R = CNST * (U(I) .4)') I.F(I3) 210 CONTINUE *** Moment ve Kesme kuvveti hes *** *** R=0. FILE = FILE2) LOUT = 11 *** REAKSIYONLAR *** WRITE (LOUT.EL. 1) / EL DO 182 IJT = 1. STRESS 192 CONTINUE GOTO 34 209 WRITE(LOUT.I4.F(J1)) * CS + (F(K2) . '(A)') 'ELEMNO MOMENT KESME_KUVVETI' R=0 YVM=0 EL=0 DO 33 I = 1.2 I2 = I1 + 1 I3 = I1 + 2 WRITE (LOUT.CS.FILE2 OPEN (UNIT = 11. NTEL IF(I . 2) * TEMP(IJT) 182 CONTINUE WRITE(LOUT.I2.F(I1).ARIN.EIL.X.EL.'(A)') ' DUGNO X-DEP Y-DEP DONME' DO 210 I = 1.'(A)') ' DUGNO X-DEP Y-DEP' WRITE(LOUT.PM.NOC.I3. TAŞGETİREN C C C C PRINT '(A.I.NE.'(A)') ' ELEMNO GERILME' DO 192 I = 1.4)')N.

1) I2 = NOC(N. 3) SE(5.IN) DIMENSION NOC(100. 4) = -SE(1. *X.X(I1. 2) SE(1. 3) = SE(3. 2) = EAL * CS * SN . 5) = SE(1. 5) = SE(5. 2) = SE(2. 4) SE(1. 1) = CS * CS * EAL SE(1. 1) = SE(1. 2) = EAL * SN * SN + 12 * EIL * CS * CS / EL ** 2 SE(2.ARIN. 1) SE(4. 4) = SE(4.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 6) = -SE(1. 1) = SE(1.EL.EL.SE. 2) SE(5. 2) SE(5. 6) SE(6.CS. 4) SE(3.EIL. 6) SE(4.EL. 3) SE(2. 5) SE(2. 3) SE(4. 6) = SE(1. 2) = CS * SN * EAL Bölüm 5-2626 .2). 3) = 6 * EIL * CS / EL SE(3. 5) = -SE(1.CS. 6) = -SE(2.X(100. 3) SE(6. 2) I3 = NOC(N. 1) = SE(1.4) SE(1.NOC. 4) = SE(1.6) SE(1. 3) SE(6.EIL. 2) SE(5. 4) = -SE(1. 3) I4 = NOC(N. 1) = EAL * CS * CS + 12 * EIL * SN * SN / EL ** 2 SE(1.EAL. 3) = SE(3.CS. M.EAL) DIMENSION SE(4. 3) SE(6.ARIN(20. 2) = SE(2. 3) = -6 * EIL * SN / EL SE(3.12 * EIL * CS * SN / EL ** 2 SE(2. 1) . 5) = -SE(2. 6) = SE(2. 2) SE(5. 1) = SE(1. 1) / EL EIL = PM(I3) * ARIN(I4.I2. 2) = SE(2. 6) SE(5. 4) X21 = X(I2. TOPCU.SN. 4) = SE(4. 2) SE(4. TAŞGETİREN C SUBROUTINE ATA(JE.EIL.SE.2) I1 = NOC(N. 5) = SE(2. 5) SE(4.SN. 1) Y21 = X(I2.N. 2) / EL CS = X21 / EL SN = Y21 / EL RETURN END SUBROUTINE FRAME(JEL. 6) = 2 * EIL SE(6. 5) SE(1.SN. 4) = -SE(1. 2) EL = SQRT(X21 * X21 + Y21 * Y21) EAL = PM(I3) * ARIN(I4.EAL) ===== EL RIJITLIGI ===== DIMENSION SE(6. 3) = SE(3.I1. 1) SE(4. 6) SE(3.PM. S.I3. 4) SE(2. 5) = -SE(2. 2) . 2) = SE(2.X(I1.4). 6) = 4 * EIL RETURN END SUBROUTINE TRUSS(JEL. 3) SE(1. 1) = SE(1. 3) SE(6.I4. 3) = 4 * EIL SE(3. 5) SE(3. 6) SE(2.PM(10).

J1) = A(I1. 4) SE(3.GT.KK C1 = 1 / A(K.NU(10) DO 1 I = 1.DSD). 1) = S(N. N1 NK = N . 2) SE(1. J) B(I1) = B(I1) . 4) SE(2.F. ND N = NU(I) S(N. S. 1) B(K) = C1 * B(K) NK = N . NK B(K) = B(K) . 1) DO 23 KK = 1.U. NK C1 = A(K. YBG) NK = YBG DO 23 J = 2. 1) + CNST F(N) = F(N) + CNST * U(I) RETURN END SUBROUTINE BAND(A. 3) = SE(3. B(IMAX) INTEGER YBG N1 = N .I + 1 A(I1.1) RETURN END Bölüm 5-2727 .C1 * A(K. 1) = SE(1.CNST. 2) = SN * SN * EAL SE(2. 2) = SE(2.U(10).YBG).NU. 4) = -SN * SN * EAL SE(4. 3) SE(1. 4) = -CS * SN * EAL SE(4. I) / A(K. 3) = CS * CS * EAL SE(3.GT. YBG. N) DIMENSION A(IMAX. 1) = SE(1.1 DO 22 J = I. N1 K = N . TOPCU. TAŞGETİREN C 1 C 22 21 C 23 SE(2. 4) = SN * SN * EAL RETURN END *** SINIRSART *** SUBROUTINE SINIR(ND. J) * B(K + J .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 1) I1 = K + I .K + 1 IF (NK .DSD) INTEGER DSD DIMENSION S(IMAX. 3) = -CS * CS * EAL SE(3.1 *** ELIMINASYON ***' DO 21 K = 1. 3) SE(2. 3) = -CS * SN * EAL SE(3. 4) = CS * SN * EAL SE(4. 4) SE(4. YBG) NK = YBG DO 21 I = 2. B.IMAX. 1) = SE(1.K + 1 IF (NK .C1 * A(K.C1 * B(K) *** YERLESTIRME *** B(N) = B(N) / A(N. IMAX.F(IMAX). NK J1 = J . M.S. J1) . 2) = SE(2.

GİRİŞ Bu bölümde verilen iki boyutlu sonlu eleman formülasyonu da aynen bir boyutlu problemlerde kullanılan adımları takip etmektedir. Şekil 1’de genel olarak gösterilen iki boyutlu problemdeki kütle kuvveti. gerilme. yüzey kuvvet vektörü ve diferansiyel hacim. Gerilme ve şekil değiştirme bileşenleri ise. Burada u ve v. Yer değiştirme. deplasman vektörünün x. yüzey kuvvetleri.εy.ALTINCI BÖLÜM İKİ BOYUTLU PROBLEMLER 1. Yer değiştirme vektörü {u}. ε ise birim şekil değiştirmedir. {u} = [u. y doğrultularındaki bileşenleridir.y) y i Px x u=0 d noktasında kalınlık=t d noktasında kütle kuvveti bileşenleri=fx.v]T (1) şeklinde verilir.τxy]T {ε} = [εx.y) ile verilen koordinatın fonksiyonlarıdır.γxy]T (2) (3) şeklinde olup σ. İki boyutlu problem . yayılı kütle kuvvetleri ve tekil kuvvet bileşenleri (x.fy Şekil 1. T L v u Py A d(x.σy. {σ} = [σx.

Şekil değiştirme-yer değiştirme ilişkisi. Kafes sisteminde Bölüm 6-22 . Böylece bir üçgen eleman üç düğüm ve üç kenardan meydana gelir. dv . dV diferansiyel hacim. Burada f kütle kuvveti. her düğümün iki serbestlik derecesi vardır. Kütle kuvveti birim hacime düşen kuvvet. T yüzey kuvveti. eleman numaraları ise. TAŞGETİREN {f} = [fx. t ise z yönündeki kalınlıktır. Eleman rijitlik matrisleri ve yük ifadeleri bir boyutlu problemlerde de görüldüğü gibi enerji ve Galerkin yaklaşımlarıyla elde edilmiştir. Üçgenlerin köşelerinin birleştiği noktalar düğümleri oluşturmaktadır. Burada D elastisite matrisi olup problemin düzlem şekil değiştime veya düzlem gerilme olmasına göre değişen durumları ilerde verilecektir.Ty]T. Gerilmeler ve şekil değiştirmeler arasındaki ilişki ise. Elemanlar eğriliklere sahip sınırlar dışında bütün bölgeyi kaplamıştır. yüzey kuvveti ise birim yüzey alanına düşen kuvvet olarak alınır. 2. düğüm numaraları köşelerde belirtilmiş. dV = t.dA (4) dır. sınırlardaki kaplanmamış bölgeler de daha küçük üçgenlerin seçilmesiyle kaplanabilir. Esasen. ⎛ ∂u + ∂v ⎞⎥ ⎜ ⎟ ⎣ ∂x dy ⎝ ∂y ⎡ ⎤ ∂x ⎠ ⎦ (5) olarak verilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. ÜÇGEN ELEMANLAR İki boyutlu problemlerin sonlu eleman modelinin oluşturulmasında öncelikle eleman içinde şekil değişiminin sabit olduğu üçgen elemanlar kullanılmış daha sonraki bölümlerde ise dörtgen elemanlara geçilmiştir. TOPCU. Üçgen elemanlarla modelleme işine çözüm bölgesinin üçgenlere ayrılması ile başlanır (Şekil 2). Sonlu elemanlar metodu yaklaşık bir çözüm tekniği olduğundan bu kaplanmamış kısımlar da yaklaşıklığın bir bölümünü oluşturmakta ve kabul edilebilir sınırlar içinde bulundukları sürece sonuçların güvenilirliğini etkilememektedir. kare içine alınmıştır. M. {T} = [Tx. S. {σ} = [D]{ε} (6) olarak verilir. Modelde. ⎜ ⎟ {ε } = ⎢ ∂u . Bu nedenle. Burada gözönüne alınan iki boyutlu problemde her düğüm x ve y yönünde yer değiştirebilir.fy]T.

Burada n.y1) q1 e u (x3..Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. toplam serbestlik derecesi sayısıdır. Çözüm bölgesinin üçgen elemanlara ayrılması uygulanan numaralandırma yönteminde de görüldüğü gibi j düğümünün yer değiştirme bileşenleri x yönünde Q2j-1 ve y yönünde Q2j olarak alınırsa genel yer değiştirme vektörü. düğüm noktası koordinatları ve eleman süreklilik bilgileri matrisi şeklinde gösterilebilir. TAŞGETİREN Q32 T 12 15 14 9 8 8 Q6 y 3 9 Q5 4 6 5 Q2 1 x 6 4 1 2 Q4 Q1 2 3 5 Q3 10 1 7 7 u=0 19 15 20 13 16 17 10 1 13 11 16 18 14 Düğüm i j Q31 Q2j Q2j-1 Şekil 2. Elemanlar arasıdaki süreklilik için de eleman numaraları ve her elemanın genel numaralamada sahip olduğu düğümlerin numaralarını gösteren iki boyutlu bir dizi oluşturulabilir. TOPCU. S. {Q} = [Q1.y) Şekil 3 Üçgen eleman Bölüm 6-33 .y2) (x. Şekil 3’de q6 3 v q2 y 1 x (x1. Bilgisayar uygulaması açısından üçgen eleman bilgileri.Q3.y3) q5 q4 q3 2 (x2...Q2.Qn]T (7) şeklinde gösterilir... Düğüm noktası koordinatları... toplam düğüm sayısını ve düğümün iki koordinatını gösteren iki boyutlu bir dizi olarak ele alınabilir. M.

. Eleman Süreklilik Bilgileri Eleman no Düğüm numaraları e 1 2 3 1 1 2 4 2 7 4 2 3 2 5 7 . Bu da şekil fonksiyonları yardımıyla yapılabilir. . 20 13 16 15 Şekil 3’te verilen elemanın j düğümünün x ve y doğrultularındaki yer değiştirme bileşenleri sırasıyla q2j-1 ve q2j olarak verilmiştir. elemanın düğüm noktalarının yer değiştirmelerinden faydalanılarak hesaplanır. 2 ve 3 olarak numaralandırılmış olan elemanın genel sistemdeki numaralandırılması Şekil 2’de verilmiştir. TAŞGETİREN eleman süreklilik durumu tipik bir üçgen eleman üzerinde gösterilmiştir.q2. Dolayısıyla N1 şekil fonksiyonu bir düzlem yüzey belirtir... . Bölüm 6-44 ..q3.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Üçgen elemanda da seçilen şekil fonksiyonu eleman içinde şekil değiştirmeyi sabit olacak şekilde modelleme imkanı veriyorsa buna sabit şekil değişimli üçgen (SŞDÜ) eleman denir. N2 ve N3 şekil fonksiyonları Şekil 4’de verilmiştir. M. Bir eleman içindeki herhangi bir noktanın yer değiştirmeleri. . SŞDÜ elemanda şekil fonksiyonları lineer fonksiyonlardır. Süreklilik matrisinde elemana ait düğüm numaraları sıralanırken belirli bir düzene uyulması (saat ibresi yönü gibi) hesaplamalarda kolaylık sağlar. {q} =[q1. Tablo 1. SABİT ŞEKİL DEĞİŞİMLİ ÜÇGEN ELEMAN Bir boyutlu problemlerin incelendiği bölümde seçilen şekil fonksiyonuna göre eleman içindeki gerilme ve şekil değiştirmenin sabit veya değişken olarak modellenebildiğini görmüştük. Buna göre eleman yer değiştirme vektörü. 15 9 13 12 .. Süreklilik bilgilerinin gösterimi için Tablo 1 hazırlanmıştır... . TOPCU. . 2 ve 3 düğümlerine karşılık gelen N1.. S. 3. .q6] (8) olur. Birinci düğümde N1 şekil fonksiyonunun değeri 1 olup diğer düğümlerde sıfıra doğru lineer olarak azalır.. 1. . Lokal sistemde 1.. Tablo 1’de verilen bilgilerden yararlanarak genel sonlu eleman denkleminden hesaplanan sistem deplasman vektörünün {Q} içinden eleman deplasman vektörü {q} kolayca elde edilebilir.

düğümde 1 değeri alarak benzer birer yüzey oluşturan N2 ve N3 şekil fonksiyonları da sırasıyla 1-3 ve 1-2 düğümlerinde 0 değerini alır. y) noktasında N1 Şekil 4. bir boyutlu problemde x koordinatı r doğal koordinatı cinsinden ifade edilmiş ve şekil fonksiyonu r’nin fonksiyonu olarak elde edilmişti. Örneğin. A2 ve A3 olmak üzere 3 alana böler. (10) Ν1 = Α1 Α Ν2 = Α2 Α Ν3 = Α3 Α r=0 3 s=0 (11) (a) r=0 N1 3 s=0 (b) (c) N3 r=0 3 s=0 r=1 1 (x. TAŞGETİREN 2. S. Burada r ve s doğal koordinatlardır (Şekil 4).y) 1 r=1 N2 1 s=1 2 r=1 1 1 s=1 2 1 s=1 2 (x. y) koordinatları r ve s doğal koordinatları cinsinden ifade edilmiş ve şekil fonksiyonları r ve s’nin fonksiyonları olarak elde edilmiştir. Şekil fonksiyonları fiziksel olarak alan koordinatları ile gösterilebilir. N3 şekil fonksiyonları da bu alan bölmelerine bağlı olarak elde edilebilir. A. M.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. N1. Şekil 5’de gösterildiği gibi üçgen üzerindeki herhangi bir (x. TOPCU.Bu yüzden N1. Bunların sadece iki tanesi lineer bağımsızdır. Şekil fonksiyonları Bölüm 6-55 . Lineer olarak bağımsız olan şekil fonksiyonları r ve s çiftiyle N1 = r. N2 ve N3 lineer olarak bağımsız değildirler. Burada ise (x. Üçgen içindeki herhangi bir noktada N1+N2+N3 = 1 olduğundan. Bunun sonucu olarak N1+N2+N3 = 1 (9) yazılabilir. elemanın alanı olmak üzere şekil fonksiyonları şu şekilde elde edilir. N3 = 1-r-s olarak bulunur. N2. Bir boyutlu eleman ile olan benzerliğe dikkat çekilecek olursa. N1+N2+N3 şeklindeki bir kombinasyon da düğüm noktalarındaki yüksekliği 1 olan bir yüzey oluşturur ki bu yüzey elemana pararaleldir. N2 = s. Bu şekil fonksiyonlarının bütün lineer konbinasyonları da birer düzlem yüzey belirtir. ve 3.y) noktası üçgeni A1.

(12a)’daki ilişki bir [N] şekil fonksiyonu matrisi ile matris formunda.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bölüm 6-66 . Yani. M.y) A3 1 r=1 s=1 2 r=0 Şekil 5. S. {u} = [N]. TOPCU. TAŞGETİREN s=0 3 A1+A2+A3=A A1 A2 (x.1 İzoparametrik Gösterim Eleman içindeki yer değiştirmeler. Ya da şekil fonksiyonlarının yerleştirilmesi ile. (10) yardımıyla doğal koordinatlar cinsinden u=(q1-q5)r + (q3-q5)s+q5 v=(q2-q6)r + (q4-q6)s+q6 şeklinde de ifade edilebilir. Şekil fonksiyonları matrisi ise. Alan koordinatları 3. Üçgen bir eleman için x. bilinmeyen yer değiştirme alanının düğüm noktalarındaki değerleri ve şekil fonksiyonları kullanılarak u = N1 q1+N2 q3+N3 q5 v = N1 q2+N2 q4+N3 q6 şeklinde yazılır. x = Ν 1 x1 + Ν 2 x 2 + Ν 3 x3 y = Ν 1 y1 + Ν 2 y 2 + Ν 3 y3 (15a) dir. [N ] = N1 0 0 N1 N2 0 0 N2 N3 0 0 N3 (14) (13) (12a) (12b) dir.{q} olarak yazılabilir. y koordinatları aynı şekil fonksiyonları kullanılarak düğüm noktası koordinatları cinsinden ifade edilebilir.

Bu durumda şekil x fonksiyonları N1 = 0.2 hesaplanır. N2 = 0.85 = 1. s ). x = x13 r + x 23 s + x3 y = y13 r + y 23 s + y 3 (15c) elde edilir.3.5s = 2.7) 3. (12) ve (15) eşitliklerinden deplasman ve koordinatların r ve s’nin fonksiyonları olduğu görülür.5r + 3s + 4 4.5 olur. TOPCU.8 = 2 N 1 + 3.2 ve N3 = 0.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bu iki denklemden 2 (7. u ve v’nin x ve y’ye göre kısmi türevleri gereklidir.5s + 7 denklemleri yazılır. Yani u = u ( x(r . Örnek: Şekilde gösterilen üçgen eleman için P noktasındaki N1. s=0. s )) ve benzer şekilde v = v( x(r .5 N 2 + 7 N 3 = −5r − 3.5r − 3s = 0. xij = xi − x j ve y ij = y i − y j şeklinde bir dönüşüm uygulanırsa. S. ⎡ ∂x ⎢ [ J ] = ⎢ ∂r ∂x ⎢ ⎣ ∂s ∂y ⎤ ∂r ⎥ ∂y ⎥ ⎥ ∂s ⎦ (17) Bölüm 6-77 . Çözüm: (15)’de verilen isoparametrik y gösterimi kullanarak. N3 şekil fonksiyonlarını hesaplayınız. s )) dir. TAŞGETİREN x = ( x1 − x3 )r + ( x 2 − x3 )s + x3 x = ( y1 − y 3 )r + ( y 2 − y 3 )s + y 3 (15b) elde edilir.8) 2. Şekil değiştirmelerin hesaplanmasında. s ). u’nun kısmi türevi için zincir kuralı kullanılarak elde edilir. y (r .5 N 1 + 7 N 2 + 4 N 3 = −2.15 5r + 3.4. y(r . Buradan da 1 (1.5) P(3.2 eşitlikleri elde edilir. Görüldüğü gibi (12) u ve v’nin doğal koordinatlardaki ifadesini verirken (15c)’ de x ve y’nin doğal koordinatlarla ilişkisini göstermektedir. M. N2.3. Buradaki (2x2)’lik kare matris dönüşümünün jakobiyeni olarak adlandırılır. ⎧ ∂u ⎫ ⎡ ∂x ⎪ ∂r ⎪ ⎢ ∂r ⎨ ∂u ⎬ = ⎢ ∂x ⎪ ⎪ ⎢ ⎩ ∂s ⎭ ⎣ ∂s ∂u ∂u ∂x ∂u ∂y ∂u ∂u ∂x ∂u ∂y ve = + eşitlikleri = + ∂s ∂x ∂s ∂y ∂s ∂r ∂x ∂r ∂y ∂r ∂y ⎤ ⎧ ∂u ⎫ ⎪ ⎪ ∂r ⎥ ⎪ ∂x ⎪ ∂y ⎥ ⎨ ∂u ⎬ ⎥⎪ ⎪ ∂s ⎦ ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ⎭ (16) şeklinde yazılabilir.3.5. matris notasyonunda ise. 3 (4.2) r=0.85.

S.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.0⎤ = Çözüm: [ J ] = ⎢ . ⎧ ∂u ⎫ ⎧ ∂u ⎫ ⎪ ∂x ⎪ ⎪ ⎪ −1 ⎪ ∂r ⎪ ⎨ ∂u ⎬ = [ J ] ⎨ ∂u ⎬ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ∂s ⎭ ⎩ ⎭ (19) yazılabilir.75 birim. 3 noktaları saat ibresinin tersi yönünde olursa det[J] pozitif çıkar. Bölüm 6-88 .5 − 5. Bu durumda üçgenin x 23 y 23 ⎥ ⎢ 3. Eğer 1.5⎥ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ alanı da 11. ⎡ x13 y13 ⎤ ⎡− 2. M. (16)’dan.0 − 3. ⎡x [ J ] = ⎢ 13 ⎣ x 23 y13 ⎤ y 23 ⎥ ⎦ (18) elde edilir. Bu durumda üçgenin alanını. A= 1 det J 2 (22) olarak yazmak mümkündür. TOPCU. ⎧ ∂u ⎫ ⎪ ∂x ⎪ 1 ⎪ ⎪ ⎨ ∂u ⎬ = ⎪ ⎪ det J ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ⎭ ∂u ∂u ⎫ ⎧ ⎪ y 23 ∂r − y13 ∂s ⎪ ⎨ ∂u ∂u ⎬ ⎪− x 23 + x13 ⎪ ∂r ∂s ⎭ ⎩ (23a) yada v için. det[J]’nin büyüklüğünün. Örnek: Önceki örnekte verilen üçgen eleman için [J] matrisini hesaplayınız. Üçgen alan bilgilerinden. det[J]=23. 2.875 birimkare olur. üçgenin alanının iki katı olduğu görülür. TAŞGETİREN x ve y’nin türevi alınarak. Burada [J]-1 ise [ J ] −1 = 1 ⎡ y 23 det[ J ] ⎢− x 23 ⎣ − y13 ⎤ x13 ⎥ ⎦ (20) (21) det[ J ] = x13 y 23 − x 23 y13 dir. (19) ve (20)’den.

1 3 2 ⎡ y 23 0 y 31 0 y12 0 ⎤ e=2 2 cm Çözüm: [ B ] = 1 ⎢ 0 x32 0 x13 0 x 21 ⎥ 1 ⎢ ⎥ det J e=1 ⎢ x32 y 23 x13 y 31 x 21 y12 ⎥ ⎣ ⎦ 2 3 1 3 cm Bölüm 6-99 . TOPCU. S. Bu durumda ⎧ y23q1 + y31q3 + y12 q5 1 ⎪ ε= ⎨x32 q2 + x13q 4 + x21q6 det J ⎪ ⎩ x32 q1 + y23q2 + x13q3 ⎫ ⎪ ⎬ + y31q4 + x21q5 + y12 q6 ⎪ ⎭ (24b) elde edilir. Görüldüğü gibi [B] matrisinin bütün elemanları düğüm koordinatlarından elde edilen sabit terimlerdir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Matris formunda ise. Burada [B]. köşelerde verilen lokal düğüm numaralarını kullanarak [B] matrislerini hesaplayınız. {ε } = [ B ]{q} (25) yazılabilir. Örnek: Şekil’de gösterilen elemanlar için. (5)’te verilen şekil değiştirme-yer değiştirme ilişkisi ile beraber (12b) ve (23)’ten ⎧ ∂u ⎫ ⎪ ⎪ ⎧ y23 ( q1 − q5 ) − y13 ( q3 − q5 ) ⎫ ⎪ ∂x ⎪ 1 ⎪ ⎪ ⎪ ∂v ⎪ ε=⎨ ⎨− x23 (q2 − q6 ) + x13 ( q4 − q6 ) ⎬ ⎬= ⎪ ∂y ⎪ det J ⎪ − x ( q − q ) + x ( q − q ) + y ( q − q ) − y (q − q )⎪ 13 3 5 23 2 6 13 4 6 ⎭ ⎩ 23 1 5 ⎪ ∂u + ∂v ⎪ ⎪ ∂y ∂x ⎪ ⎭ ⎩ (24a) elde edilir. altı adet düğüm yer değiştirmeleri ile ilişkisini belirleyen (3x6)’lık eleman şekil değiştirme-deplasman matrisi olup ⎡ y 23 1 ⎢ 0 [ B] = det J ⎢ ⎢ x32 ⎣ 0 x32 y 23 y 31 0 x13 0 x13 y 31 y12 0 x 21 0 ⎤ x 21 ⎥ ⎥ y12 ⎥ ⎦ (26) şeklinde elde edilir. TAŞGETİREN ⎧ ∂v ⎫ ⎪ ∂x ⎪ 1 ⎪ ⎪ ⎨ ∂v ⎬ = ⎪ ⎪ det J ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ⎭ ∂v ∂v ⎫ ⎧ ⎪ y 23 ∂r − y13 ∂s ⎪ ⎨ ∂v ∂v ⎬ ⎪− x 23 + x13 ⎪ ∂r ∂s ⎭ ⎩ (23b) elde edilir. xij ve yij tanımından y31=-y13 ve y12=y13-y23 gibi düzenlemeler yapılabilir. M. üç adet şekil değiştirmenin.

Π = ∑U e − ∑ ∫ {u}T { f }tdA − ∫ {u}T {T }tdl − ∑{u}i {P}i T e e e L i (28b) olarak elde edilir.2 Potansiyel Enerji Yaklaşımı İle Eleman Rijitliğinin Hesabı Sistemin potansiyel enerjisi Π = 1 T T T T ∫A {ε } [ D]{ε }tdA − ∫A{u} { f }tdA − ∫L {u} {T }tdl − ∑ {u}i {Pi } 2 (27) eşitliği ile verilmektedir. TOPCU. eleman kalınlığı te’yi eleman üzerinde sabit alarak.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. şeklindedir. ∫ dA = A e olarak elemanın alanını verdiğinden. Son terimde i.Ρy]iT. kullanarak [ B] 2 = ⎢ 0 ⎥ 6 ⎢ 3 − 2 − 3 0 0 2⎥ ⎦ ⎣ 3. (25)’de verilen şekil değiştirme-yer değiştirme ilişkisinden elemanın şekil değiştirme enerjisi Ue = 1 T T ∫ {q} [ B] [D][ B]{q}tdA 2 (29a) [D] ve [B] matrisleri sabit olduğundan. Pi yükünün uygulandığı düğümün numarasını göstermekte olup tekil yük {Ρi}=[Ρx. Şekil 2 değiştirme için. TAŞGETİREN 0 ⎡2 1⎢ [B]1= ⎢ 0 − 3 6 ⎢− 3 2 ⎣ (detJ x13 y23 − x23 y13 0 0 −2 0 3 0 3 0 0 = ( 3)( 2) − ( 3)( 0) = 6 olarak hesaplanır. M. 1 U e = {q}T [ B ]T [ D ][ B ]t e ∫ dA {q} 2 ( ) (29b) eşitliği yazılabilir.) Köşelerdeki lokal numaraları 0⎤ 0⎥ ⎥ − 2⎥ ⎦ 0 0 2 0⎤ ⎡− 2 0 1⎢ 3 0 − 3 0 0⎥ elde edilir. Π =∑ e 1 T T T T ∫e{ε } [ D]{ε }tdA − ∑ ∫e{u} { f }tdA − ∫L {u} {T }tdl − ∑ {u}i {P}i 2 e i (28a) veya. Bölüm 6-1010 . Burada U e = 1 T ∫e{ε } [ D]{ε }tdA eleman şekil değiştirme enerjisidir. S. Şekil 2’de gösterilen üçgen elemanı kullanarak toplam potansiyel enerji.

Eleman rijitlik matrisi bu durumda. Burada ES eleman sayısı. i2 ve i3. 2 ise herbir düğümün serbestlik derecesidir. bant formda ve elemanlarının çoğu sıfır olan bir matristir. Elde edilen global rijitlik matrisi simetriktir. TAŞGETİREN 1 U e = {q}T t e Ae [ B ]T [ D ][ B]{q} 2 (29c) ve eleman rijitlik matrisinin tanımlanmasıyla 1 U e = {q}T [k ]e {q} 2 (29d) elde edilir.1 Kuvvet Terimleri (28b) de verilen toplam potansiyel enerji ifadesinden ilk olarak kütle kuvvet terimini ( ∫ {u}T { f }tdA ) ele alalım. eleman düğüm numaraları arasındaki maksimum fark me = max( i1 − i2 . TOPCU. i2 − i3 . i1. Sınır şartlarının hesaba katılması için bu matrisin değiştirilmesi gerekmektedir. e elemanının düğüm numaraları olmak üzere. M. Daha önce belirtilen [D] uygun malzeme matrisi alınarak düzlem gerilme veya düzlem şekil değiştirme için eleman rijitlik matrisi elde edilebilir. Eleman rijitlik matrislerinin uygun şekilde toplanmasıyla potansiyel enerji ifadesi (29d) Ue = 1 {Q}T [K ]{Q} 2 (31) olarak elde edilir.2. Kuvvet ve deplasmanlar doğrultulara göre ayrıldığında. ∫ {u} { f }tdA = t ∫ (uf T e e e x + vf y )dA Bölüm 6-1111 . 3. i3 − i1 ) ile hesaplanır. K global rijitliği bütün serbestlik derecelerinin serbest olduğu bir formdadır ve bu nedenle de tekildir. Buradan genel rijitlik matrisinin bant genişliği de. [k ]e = t e Ae [ B ]T [ D][ B] (30) olarak elde edilir. YBG = 2 max (me ) + 1 1≤ e ≤ ES (32a) [ ] (32b) olarak verilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. S.

TOPCU. Böylece (33) 3 (35) ∫ {u} { f }tdA = {q} { f } e formunda yazılabilir. Diğer taraftan böyle bir prizmanın hacminin (1/3 x Taban alanı x Yükseklik) olduğunu biliyoruz (Şekil 6). fx. Aynı şekilde. TAŞGETİREN elde edilir. (12a) da verilen interpolasyon denklemlerinden ∫ {u} e T ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ { f }tdA = q1 ⎢t e f x ∫ N 1 dA⎥ + q 2 ⎢t e f y ∫ N 1 dA⎥ + q3 ⎢t e f x ∫ N 2 dA⎥ e e e ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ + q 4 ⎢t e f y ∫ N 2 dA⎥ + q5 ⎢t e f x ∫ N 3 dA⎥ + q 6 ⎢t e f y ∫ N 3 dA⎥ e e e ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ (33) olur. bir üçgen eleman üzerindeki şekil fonksiyonun tanımından. T ∫ N 2 dA = ∫ N 3dA = e e T e 1 Ae olur. ∫ N dA . { f }e = t e Ae fx. Burada {f}e. fy. fy 3 [ ] T (36) r=0 2 s=1 ds 3 s=0 h=1 N1 dA r=1 Ae dr 1 ∫ N dA = 1 / 3 A e 1 −1 1− s e 1 0 0 e ∫ N dA = ∫ ∫ N 1 det Jdrds = 2 Ae ∫ 0 −1 1− s ∫ drds = 1 / 3 A 0 e Şekil 6 Şekil fonksiyonunun integrali Bölüm 6-1212 . S. Bu durumda ∫ N dA = 3 A i e 1 e (34) dır. fy.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. M. ifadesinin Ae taban alanı ve bir köşesinin yüksekliği bir birim olan bir prizmanın e 1 hacmini verdiği görülür. Şekil 4’de gösterilen. elemanın kütle kuvvet vektörüdür ve şu eşitlikle tanımlanır. fx.

l 1− 2 ∫ {u} T {T }tdl = q1 t eTx ∫ N 1 dl + q 2 t eT y ∫ N 1 dl + q3 t eTx ∫ N 2 dl + q 4 t eT y ∫ N 2 dl (38b) ( ) ( ) ( ) ( ) elde edilir. Şekil 7’de bir elemanın l1-2 kenarı Tx. ∫ l1− 2 N i dl = 1 l 1− 2 2 (39) kenar uzunluğu da l1− 2 = T ( x2 − x1 )2 + ( y2 − y1 ) 2 T e dir. İşlem sembolik olarak şu şekilde ifade edilir. {u} = [N]{q} dönüşümünü kullanarak. Burada { q }. S. (38b)’deki herbir integral. Böylece yüzey kuvveti. Ty kuvvetleri birim yüzey alana etkiyen kuvvetlerdir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. q4 2 y q6 q5 x q3 l1-2 q2 1 q1 Ty Tx 3 Şekil 7. Ty yüzey kuvvetleri ile yüklenmiştir. taban uzunluğu le’nin yarısı ile yüksekliğin (h=1) çarpımına eşittir. TAŞGETİREN Elde edilen bu eleman yük değerleri daha önce bahsedildiği gibi genel yük vektörünü oluşturacak şekilde toplanır. TOPCU. M. {F } ← Σ e { f }e (37) İkinci olarak potansiyel enerji ifadesindeki yüzey kuvveti terimini ( ∫ {u}T {T }tdl ) ele alalım. Burada 1-2 kenarı boyunca N3 = 0 olduğundan N1 ve N2 bir boyuttaki N1+N2=1 koşulunu sağlayan şekil fonksiyonlarına benzerdir. ∫ {u} L T {T }tdl = l1 − 2 ∫ (uTx + vTy )tdl (38a) olur. Bu durumda enerji ifadesi. Yüzey Kuvveti Bölüm 6-1313 . Toplama işleminde eleman süreklilik bilgileri dikkate alınır. (40) l1− 2 ∫ {u} {T }tdl = {q} {T } olur. 1-2 kenarındaki serbestlik derecelerine karşılık gelen deplasman vektörü olup. Tx.

q3 . T y . Py olsun. Yüzey kuvvetleri de genel kuvvet vektörü {F}’e eklenir. Tx . y . Pi’nin x ve y bileşenleri olup doğrudan {F} global kuvvet vektörünün (2i-1) ve (2i) bileşenlerine eklenir. ϕ Y ]T Buradan şekil değiştirme (46) ∂ϕ ⎤ ⎡ ∂ϕ ∂ϕ ∂ϕ {ε (ϕ )} = ⎢ x . Burada Px ve Py. yüzey kuvveti ve tekil kuvvetlerin. TAŞGETİREN {q } = [q1 . yükün uygulandığı noktanın elemanlara ayırma esnasında. {ϕ} = [ϕ X . Sınır şartları ile ilgili düzenlemeler yapılarak sonlu eleman denklemleri [K]{Q} = {F} elde edilir. {u}i {P}i = Q2i −1 Px + Q2i Py T [ ] T tekil yükünün uygulandığı düğüm (43) olarak yazılabilir. T y 2 [ ] T (42) olarak elde edilir. M. {Pi } = Px . x + y ⎥ ∂x ⎦ ⎣ ∂x ∂y ∂y T (47) Bölüm 6-1414 . 3. Şekil değiştirme enerjisi ve kuvvet terimlerinin birlikte düşünülmesi ile toplam potansiyel enerji. q2 . 1 Π = {Q}T [ K ]{Q} − {Q}T {F } 2 (44) olarak elde edilir. Tekil yükler. düğüm olarak tanımlanmasıyla kolayca sisteme eklenebilir. (41) {T }e = t e l 1− 2 Tx . Bu durumda eleman yüzey kuvvet vektörü.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.3 Galerkin Yaklaşımı (45) Galerkin yaklaşımında işleme uygun bir virtüel deplasman vektörü seçilerek başlanır. TOPCU. Kütle kuvveti. S. bu durumda enerji ifadesi. q4 ]T ile verilebilir. i noktası. {F} global kuvvet vektörüne etkileri {F } ← Σ e ({ f } + {T }) + {P} şeklinde gösterilebilir.

. Seçilen yer değiştirme vektörünün sınır şartlarını sağlaması gereklidir.Ψ 6 ] Ψ Ψ (52) elde edilir. {φ } = [ N ]{ } Ψ (50) (51) T ε (φ ) = [ B]{ } Ψ { } = [ 1 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. te ve Ae’nin sırasıyla eleman kalınlığı ve alanı olduğu bilindiğinden.Ψ 3 . TAŞGETİREN olur. (12) ve (14) deki interpolasyon adımlarını kullanarak. Burada ilk terim iç virtual işi... ⎛ ⎞ Σ e ∫ {ε }T [ D]{ε (φ )}tdA − ⎜ Σ e ∫ {φ }T { f }tdA + ∫ {φ }T {T }tdl + Σ i {φ }i T {P}i ⎟ = 0 (49) ⎜ ⎟ e L ⎝ e ⎠ dir.Ψ 2 . M. ∫ {ε } e T [D]{ε (φ )}tdA = {q}T [ B]T [ D][ B]t e ∫ dA{ } Ψ e = {q}T t e Ae [ B ]T [ D ][ B ]{ } Ψ = {q}T [k ]e { } Ψ elde edilir.Ψ 4 . Çözüm bölgesi üzerinde ise. Ψ = [ 1 . Varyasyonel form.. TOPCU. T T T T ∫ {σ } {ε (φ )}tdA − ⎜ ∫ {φ } { f }tdA + ∫ {φ } {T }tdl + Σ i {φ}i {P}i ⎟ = 0 ⎜ ⎟ A ⎛ ⎞ ⎠ ⎝A (48) L ile verilir. herhangi bir e elemanının düğüm noktalarının yer değiştirme vektörüdür. parantez içindeki ifade ise dış virtual işi verir.. (53) ∫ε e T [D]ε (φ )tdA = ∫ {q}T [B]T [ D][ B]{ }tdA Ψ e eşitliği ile ifade edilebilir.Ψ 5 .. S.. Global düğüm noktası yer değiştirme vektörü ise. Eleman rijitlik matrisi. Burada {Ψ}.. (49)’dan elemanın iç virtüel iş terimi. [B] ve [D]’nin bütün terimlerinin sabit olduğu. N ] Ψ Ψ dir.Ψ 2 . [k ]e = t e Ae [ B ]T [ D ][ B ] (54) (55) Bölüm 6-1515 .

Kuvvet ifadeleri. Bu değerlerin kullanılmasıyla elemana ait gerilme değeri Bölüm 6-1616 . Gerilme ile yer değiştirmeler arasında (6) ve (25) kullanılarak. Ψ İç Virtual İş: { }T [ K ]{Q} Ψ Dış Virtual İş: { }T {F } (58a) (58b) Şeklinde tüm sistem için elde edilir.4 Gerilme Hesapları Ele aldığımız SŞDÜ elemanında eleman içindeki şekil değiştirmeler sabit olduğundan bunlara karşılık gelen gerilmeler de sabittir. Uygun bir deplasman fonksiyonu seçimi ile sınır şartlarının uygulanmasından [ K ]{Q} = {F } (59) sonucuna ulaşılır. Aynı şekilde yüzey kuvveti ve tekil yükler de (38) ve (43) ile verilen sonuçlara ulaşır. Varyasyonel formüldeki terimler. Buradan genel rijitlik matrisine iç virtüel işlerin toplanmasıyla Σ e ∫ {ε }T [ D]{ε (φ )}tdA = Σ e {q}T [k ]e { } Ψ e = Σ e { }T [ k ]e {q} Ψ (56) Ψ = { }T [ K ]{Q} şeklinde bir geçiş yapılabilir. Potansiyel enerji formülasyonunda kullanılan adımların aynen geçerli olduğu Galerkin yaklaşımında deplasmanları ifade eden {u} yerine {φ} kullanılmaktadır. dış virtuel iş terimleri kullanılarak elde edilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TAŞGETİREN dir. Bu da sonuçta (33) ve (36) ile verilen kütle kuvvet vektörünü verir. {σ } = [ D][ B]{q} (60) şeklinde bir ilişki elde edilir. TOPCU. Bu nedenle her eleman için bir gerilme hesaplanması yeterlidir. ∫ {φ} { f }tdA = {Ψ } { f } T T e e (57) dir. Bu nedenle. 3. S. M. Sonlu eleman denkleminin çözülmesi ile elde edilen sistem deplasman vektöründen eleman süreklilik değerleri de dikkate alınarak elemana ait düğüm deplasman değerleri çıkarılır.

2 − 0.2 1.067 ⎡ − 1.533 0 ⎥ sim ⎥ ⎢ ⎢ ⎥ 0.5 − 045 0.983 − 0. Asal gerilmeler ve bunların yönleri Mohr çemberi prensipleri kullanılarak hesaplanır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.2 0. Q7 ve Q8 değerleri sıfır olduğundan eliminasyon yaklaşımını kullanarak Q1.2 0 .45 0 0 − 0 .6 0 ⎢ 0.3⎥ 0. Q6.2 ⎥ ⎢ ⎢ ⎦ ⎣ ⎣ ⎦ elde edilir.4 0 0.8 × 10 3.2 0 ⎥ 1 . 1 2 3 4 5 6 5 6 7 8 3 4 ⎡0. TAŞGETİREN hesaplanabilir.Ae.067 − 0.2 ⎥ ⎥ ⎢ ⎢ ⎥ ⎢ − 0.6 0. 0 ⎤ 0 − 0.267 − 1.3 ⎤ ⎡0.067 0.2 ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ sim 0.2 ⎥ 0 .3 − 1.533 0 ⎥ 0.6 0 0 0.[DB]e çarpımı ile.5 − 045 0.4 − 1.45 0 0 ⎢ 0.8 × 10 7 0 ⎤ ⎢ ⎥ 7 7 0 ⎥ = ⎢0. [D][B]e çarpım matrisleri. Q3 ve Q4 serbestlik derecelerine karşılık gelen satır ve sütunların alınması yeterlidir. ν=0.067 0 ⎤ ⎡1.2 × 10 7 0. M.6 0 − 0.2 − 0 . E=30 106 N/cm2.267 0 ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ − 0.983 − 0..3 ⎥ 7 7 [k ]1 = 10 ⎢ ⎥ [k ]2 = 10 ⎢ ⎥ − 0.4 1. Buna göre eleman rijitlik matrisleri de.2 × 10 7 ⎥ ⎣ ⎦ Verilen numaralama sistemi için süreklilik bilgileri tablosu ise Eleman Düğüm no No 1 2 3 1 2 4 1 3 4 2 2 Şeklindedir. Sınır şartları nedeniyle Q2. Örnek: Şekilde yükleme durumu ve sınır şartları verilen levha için 1 ve 2 düğümlerinin yer değiştirmelerini ve düzlem gerilme 1 kN t=0.3 − 1 .2 × 10 ⎢ 0 0 1.6 − 0.2 − 0.4⎥ − 0.4 0 .4 0. 3 2 y 1 4 1 x 3 cm 2 cm 2 Çözüm: Düzlem gerilme hali için elastisite matrisi şu şekilde verilir: ⎡ ⎤ 0 ⎥ ⎢1 ν Ε ⎢ν 1 0 ⎥ D= 1 −ν 2 ⎢ 1 −ν ⎥ ⎢0 0 ⎥ 2 ⎦ ⎣ ⎡3.2 1 .4⎥ ⎣ ⎣ ⎦ ⎦ 7 olarak elde edilir. te.25 durumuna göre elemanlardaki gerilmeleri hesaplayınız.6 0 1.4 ⎢0.4 0.2⎥ 1.6 0 − 1.267 1. S.4 − 0. Gerilmelerin ara bölgelerdeki değerlerini elde etmek için interpolasyon yapılmak istenirse hesaplanan değerlerin elemanların merkezindeki değerler olduğu kabul edilebilir.267 ⎥ 7⎢ [ DB]1 = 10 ⎢ 0 ⎥ [ DB] 2 = 10 − 0. Q5.533 0.2 0 ⎥ − 0 .3 ⎤ ⎢ ⎢ − 0. Eleman matrislerinin sutunlarına karşılık gelen serbestlik dereceleri üstlerinde verilmiştir.[B]eT.5 cm. TOPCU.53 0. Yalnızca 4 nolu serbestlik derecesine uygulanan 1 Bölüm 6-1717 .6 0.

Gerilme ve şekil değiştirme ilişkileri ise.45 0. Son terim sabit olduğundan minimizasyonda etkisi yoktur.436x10-5 cm olarak hesaplanır.913x10-5 cm.45 0.4 ⎥ ⎪ Q3 ⎪ ⎦⎩ ⎭ ⎣ 7 ⎧ 0 ⎫ ⎪ ⎪ ⎨ 0 ⎬ ⎪−1000⎪ ⎩ ⎭ olur. Sıcaklık şekil değiştirme enerjisinde U= T 1 ({ε } − {ε 0 }) [ D]({ε } − {ε 0 })tdA 2∫ 1 T T T = ∫ {ε } [ D ]{ε } − 2{ε } [ D ]{ε 0 } + {ε 0 } [ D ]{ε 0 } tdA 2 (63) ( ) (64) şeklinde bir artışa neden olur.875x10-5 cm ve Q4=-7. T −5 {q}1 = 10 [1.0]T şeklinde verilmektedir. (61) {ε 0 } = (1 − ν )[α∆Τ . başlangıç şekil değiştirmesi (ε0) olarak ele alınabilir.4 − 297.y)) biliniyorsa. S.436 ] ve σ1=[DB]1.436 0 0] olur.913 0 0.4] N / cm 2 bulunur. Buradan deplasmanlar Q1=1. Benzer olarak ikinci elemanın deplasmanları {q}2 = 10 −5 [0 0 0 0 0. T σ = [− 93.4 23.α∆Τ . Ortadaki terim ise sıcaklık sebebiyle oluşan yükü vermektedir. Elastisite teorisinden düzlem gerilme için ε0.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.983 0 ⎥ ⎨Q2 ⎬ = ⎥ ⎢ ⎢ 0.3 − 1138. Q3=0. TAŞGETİREN kN’lik bir tekil kuvvet bulunduğundan genel yük vektörünün bir adet sıfırdan farklı bileşeni bulunmaktadır. M.2⎤ ⎧ Q1 ⎫ ⎪ ⎪ 10 ⎢−0. Bu durumda sonlu eleman denklemleri ⎡ 0. (62) {σ } = [ D]({ε } − {ε 0 }) şeklindedir. Bölüm 6-1818 .{q}’ dan 3.α∆Τ .3]T N / cm 2 olarak hesaplanır.875 − 7. Burada birinci terim rijitlik matrisini verir. {ε 0 } = [α∆Τ .2 0 1.983 −0.7 − 62. Gerilme ise buna bağlı olarak gerilmeler de σ 2 = [− 93. Şekil değiştirme-yer değiştirme ilişkisi {ε}=[B]{q} kullanılarak yük terimi. TOPCU. bu değişim nedeniyle meydana gelen şekil değiştirme. O da F4 = -1 kN dir. Birinci elemanın yer değiştirme vektörü.0]T düzlem şekil değiştirme için de.875 − 7.5 Sıcaklık Etkisi Eğer sıcaklık değişiminin dağılımı (∆T(x.

M.θ 6 ] T (67) Başlangıç şekil değişimi (ε0) eleman içinde ortalama sıcaklık değişimi nedeniyle oluşan birim şekil değiştirme olarak alınır. Yükleme şekli ve geometrisi buna benzeyen bir çok problemle gerçek hayatta karşılaşılabilir. Aynı şekilde y ekseni üzerindeki noktalar da x ekseni yönünde sabittirler. TOPCU. x ekseni boyunca hareket ederler. Bazı problemlerde ise bu bazı zorluklar getirmektedir. Görüldüğü gibi problemin yalnızca ¼’ünün modellenmesi aranan şekil (a) (b) y 30 MPa 30 MPa 3 cm 6 cm x Şekil 8 Dikdörtgen levha ve sonlu eleman modellemesi Bölüm 6-1919 . y ekseni boyunca ise sabittirler. Az önce verilen örnekte ele alındığı gibi bazı problemlerde. sınır şartları ve geometrisinden kaynaklanan simetri durumları modelleme ve değerlendirme gibi açılardan kolaylık sağlar.θ 4 . Esas olarak elemanın şekil değiştirmesi ile ilgili analizler yaptığımızdan ele aldığımız problemlerin yükleme. {θ }e = t e Ae [ B]T [ D]{ε 0 } olarak elde edilir. çeşitli türdeki problemlerde gerilmeleri ve şekil değiştirmeleri hesaplamak için kullanılır. Şekil 8a’da gösterilen levha buna bir örnektir.θ 5 . x ve y simetri eksenleri olmak üzere (Şekil 8b) x ekseni üzerindeki noktalar yalnızca. Buradan eleman içindeki gerilmeler. {σ } = [ D]{[ B]{q} − ε 0 } dan hesaplanır. Eleman sıcaklık vektörünün 6 bileşeni bulunmaktadır.6 Problem Modellenmesi ve Sınır Şartları (68) Sonlu eleman metodu.θ 3 . 3. (66) {θ }e = [θ 1 . fiziksel boyutlar yükleme ve sınır şartları açıkça görülebilmektedir. Buradan elemanın sıcaklık yükü.θ 2 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TAŞGETİREN ∫ {ε } A T [ D ]{ε 0 }tdA = Σ e {q}T [ B ]T [ D ]ε 0 t e dA ( ) (65) şeklinde açılabilir. S.

Bu eşitlikteki kareli terim açılırsa. 22. ⎡ CSin 2θ 1 1 2 C (Q2i −1 Sinθ − Q2i Cosθ ) = [Q2i −1 . -CSinθCosθ ve Ccos2θ terimleri eğik çizgi (n) üzerinde Q2i n n 22. İçten veya dıştan basınca maruz bir dairesel borunun üzerindeki tüm noktalar simetri nedeniyle radyal doğrultuda hareket ederler. Hatta problem tek boyutlu olarak ta modellenebilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Burada C. M. Şekil 9b’de gösterildiği gibi. Elde edilen CSin2θ. Q2i ]⎢ 2 2 ⎣− CSinθCosθ − CSinθCosθ ⎤ ⎧Q2i −1 ⎫ ⎬ (71) ⎥⎨ CCosθ ⎦ ⎩ Q2 i ⎭ elde edilir. TOPCU.5° P x P 22. x eksenine göre n’in eğimi θ olmak üzere. S. Eğer n doğrusu üzerindeki i düğümü Q2i-1 ve Q2i serbestlik dereceli ve Şekil 9’da gösterildiği gibi n boyunca hareket edebiliyorsa.5° x n θ i x θ Q2i-1 Şekil 9 Sekizgen boru ve sonlu eleman modellemesi Bölüm 6-2020 . Başka bir örnek olarak içten basınca maruz sekizgen boru verilebilir (Şekil 9). Şekil 9’da verilen durum için x ekseni üzerindeki noktalar penaltı yaklaşımı ile kolayca değerlendirilebilir.5°’lik dilimin hesaba katılması yeterli olacaktır. Simetri nedeniyle. Bu durumda herhangi borunun herhangi bir dilimi ele alınabilir. Q2 i − 1Sinθ − Q2 i Cosθ = 0 (69) yazılabilir. Sınır koşulları x ve n üzerindeki noktaların bu iki doğruya dik yönde sabitlenmiş olmasını gerektirmektedir. Bu durum bir çok noktalı sınır şartı verir. büyük bir sayıdır. Bu nedenle genel potansiyel enerji ifadesine Π = {Q}T [ K ]{Q} − {Q}T {F } + C (Q2i −1 Sinθ − Q2i Cosθ )2 1 2 1 2 (70) şeklinde bir ekleme yapılır. TAŞGETİREN değiştirme ve gerilmelerin elde edilmesi için yeterli olmaktadır. n doğrusu üzerindeki noktalar için ise bazı düzenlemeler yapmak gerekecektir.

Burada dört düğümlü izoparametrik elemanlar anlatılarak temel prosedür ayrıntılı bir şekilde verildikten sonra daha yüksek dereceden izoparametrik elemanların nasıl ele alınacağı üzerinde durulacaktır. Lokal düğüm numaraları saat ibresinin ters yönünde 1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. M. Bu nedenle yapılabilecek en uygun şey. Çentikler ve faturalar gibi gerilmelerin çok büyük yığılma gösterdiği bölgelerde gerilmelerin doğru hesaplanabilmesi için eleman boyutlarının küçük seçilmesi yararlı olur. üçgenin en büyük ve en küçük kenar boyları oranının çok fazla olmamasına dikkat edilmelidir. 3. İZOPARAMETRİK ELEMANLAR Bu bölümde izoparametrik elemanların gerilme analizi problemlerinin çözümünde kullanımı üzerinde durulacaktır. üçgenin açılarını 30° ile 120° arasında kalmasına dikkat etmek olacaktır. i düğümü Bölüm 6-2121 . Buna yakınsama yöntemi adı verilir. Bununla beraber eşkenar üçgenlerin kullanılması her zaman mümkün olmaz. Sonuçların ve verilerin uygun olup olmadığının kontrolü için. Şekil 11’de dört düğümlü dörtgen eleman verilmiştir. eleman sayısını arttırarak daha iyi sonuç alınması sağlanır. S. Bundan sonra gerilme değişikliklerinin yüksek olduğu bölgelerde. Sinθ ve . Bu aşamada. Eşkenar üçgenlerin kullanılması en uygun seçim olacaktır. 3. β1 ve β2 sabitlerine karşılık burada sırasıyla 0. TOPCU. İsoparametrik elemanlar iki ve üç boyutlu problemlerin çözümünde geniş bir kullanım alanı bulmuş ve deneysel verilerle iyi bir uyum sağlayan sonuçlar elde edilmiş bir eleman türüdür.Cosθ alınmasıyla da aynı sonuç elde edilebilirdi.7 Elemanlara Ayırma İle İlgili Genel Uyarılar Bir alanı üçgenlere bölerken. 4 şeklinde verilmiş olup ve düğüm koordinatları. Bir boyutlu problemde çok noktalı sınır şartları ele alınırken kullanılan β0. SŞDÜ elemanında eleman üzerinde gerilmelerin sabit olduğu kabul edildiğinden mümkün olduğu kadar küçük elemanların seçilmesi modellemenin sağlığı açısından önem kazanır. çok sayıda elemanı devreye sokmadan da hatalar saptanabilir. ilk denemelerde kaba eleman dağılımı yeterli olabilir. 2. TAŞGETİREN bulunan her düğüm için global rijitlik matrisine eklenerek genel rijitlik matrisi sınır şartlarına göre düzenlenmiş olur. 4.

y )] şeklindedir.1) Şekil 11 Doğal koordinatlarda temel eleman Bölüm 6-2222 .yi) dir.0) 1 (-1. 4 olarak düğüm numaraları olmak üzere Ni şeklinde gösterilir. Buna göre. T Eleman içindeki P noktasının deplasmanları ise. N1=0 (71) olarak kısaca gösterilebilir. Düğüm deplasmanları vektörü. Buradaki sabit c katsayısı 1 düğümünde N1=1 olması şartından s (-1.s) (0. v( x. q3 . Her şekil fonksiyonu tanımlı olduğu düğümde 1 diğer düğümlerde ise sıfırdır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.-1) r 3 (1. q7 . {u} = [u ( x. TAŞGETİREN q6 q8 4 y q2 1 q1 x 2 q3 q7 v u q4 3 q5 P(x. düğüm için. q8 ] dir. Bu da N1=c(1-r)(1-s) (72) formunda bir eşitlik verir. q 2 . {q} = [q1 . q 4 .1) 4 P(r. N1. y ). 3. 3 ve 4. düğümde N1=1. Langrange şekil fonksiyonları i=1. 1. q5 . Örnek olarak 1. 2. 2. r=1 ve s=1 kenarları boyunca sıfır olmak zorundadır. s) doğal koordinatlarında düzgün bir kare olarak tanımlanabilir (Şekil11). q6 . TOPCU. Temel eleman (r.y) Şekil 10 Dört düğümlü dörtgen eleman için (xi. T Şekil fonksiyonları öncelikle doğal koordinatlardaki bir temel eleman üzerinde geliştirilir. M. Düğümde. S.-1) 2 (1.

N 4 = (1 − r )(1 + s) olarak bulunur. kısa gösterimde Ni = 1 (1 + rri )(1 + ssi ) 4 (75) olarak yazılabilir. Bu durumda 1 düğümünde r=s=-1 olduğundan (72). Matris formunda ise. ⎡N [N ] = ⎢ 1 ⎣0 0 N1 N2 0 0 N2 N3 0 0 N3 N4 0 0⎤ N4 ⎥ ⎦ (78) şeklindedir. x = N 1 x1 + N 2 x 2 + N 3 x 3 + N 4 x 4 y = N 1 y1 + N 2 y 2 + N 3 y 3 + N 4 y 4 (79) Bölüm 6-2323 . 4 olarak elde edilir. TAŞGETİREN bulunur. S.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Diğer düğümler için de benzer yoldan N 2 = N3 = 1 1 (1 + r )(1 + s) . M. Buradan c=1/4 olarak elde edilir. eleman içindeki herhangi bir noktanın koordinatı. 1=c(2)(2) olur. İzoparametrik formülasyonda koordinatlar da aynı şekil fonksiyonları ile gösterilebildiğinden. Böylece 1 düğümündeki şekil fonksiyonu N1 = (73) 1 (1 − r )(1 − s) 4 (74) 1 (1 + r )(1 − s) . u = N 1 q1 + N 2 q3 + N 3 q5 + N 4 q7 (76) v = N 1 q 2 + N 2 q 4 + N 3 q 6 + N 4 q8 olarak yazılabilir. Bilgisayar uygulasında kolaylık 4 4 sağlaması açısından şeklil fonksiyonları ri ve si ilgili düğümün doğal koordinatlardaki yerini vermek üzere. {u} = [ N ]{q} (77) Burada [N] şekil fonksiyonları matrisi olup. Eleman içinde herhangi bir noktanın yer değiştirmeleri şekil fonksiyonları yardımıyla. TOPCU.

Şekil fonksiyonlarının x ve y’ye göre türevi gerektiğinden bu eşitliğin tersi alınarak.y koordinatlarındaki türevlerine ihtiyaç vardır. Matris notasyonu ile J jakobiyen matrisi olmak üzere. f fonksiyonu yerine şekil fonksiyonlarını yazarsak (82). Jakobiyen matrisi ise ∂x ∂r [ J ] = ∂x ∂s ∂y ∂r ∂y ∂s (82) şeklindedir. ⎧ ∂f ⎫ ⎧ ∂f ⎫ ⎪ ∂x ⎪ ⎪ ∂r ⎪ ⎪ ⎪ ⎨ ∂f ⎬ = [J ]⎨ ∂f ⎬ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ∂s ⎭ ⎩ ⎭ (81) yazılır.s koordinatlarında verilen şekil fonksiyonlarının x. TOPCU. ⎧ ∂N ⎫ ⎧ ∂N ⎫ ⎪ ∂x ⎪ ⎪ ⎪ −1 ⎪ ∂r ⎪ ⎨ ∂N ⎬ = J ⎨ ∂N ⎬ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ∂s ⎭ ⎩ ⎭ (86) Bölüm 6-2424 . Bunun için r. Buradan zincir kuralı ile (üçgen elemanlardakine benzer şekilde) herhangi bir f=f[x(r. ⎧ ∂N ⎫ ⎪ ∂r ⎪ ⎨ ∂N ⎬ = ⎪ ⎪ ⎩ ∂s ⎭ ⎧ ∂N ⎫ ⎪ ∂x ⎪ ⎪ ⎪ J ⎨ ∂N ⎬ ⎪ ⎪ ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ⎭ (85) olur.s)] fonksiyonu için ∂f ∂f ∂x ∂f ∂y = + ∂r ∂x ∂r ∂y ∂r ∂f ∂f ∂x ∂f ∂y = + ∂s ∂x ∂s ∂y ∂s (80) yazılır. Bundan sonra şekil değiştirmelerin hesabına geçilir. (75) ve (79) yardımıyla 1 ⎡− (1 − s )x1 + (1 − s )x2 + (1 + s )x3 − (1 + s )x4 J= ⎢ 4 ⎣− (1 − r )x1 − (1 + r )x2 + (1 + r )x3 + (1 − r )x4 − (1 − s ) y1 + (1 + s ) y 2 (1 + s ) y3 − (1 + s ) y 4 ⎤ (83) − (1 − r ) y1 − (1 + r ) y 2 + (1 + r ) y3 + (1 − r ) y 4 ⎥ ⎦ J= J 11 J 21 J 12 J 22 (84) elde edilir. M.s).y(r. TAŞGETİREN olarak yazılır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. S.

Kalınlık sabit alınır ve eleman boyutunda yazılırsa. Şekil değiştirme-yer değiştirme ilişkisi ise. (81)’de f = u alınırsa. Bu ilişki eleman rijitlik matrisi hesaplarında sıklıkla kullanılacaktır.1 Eleman Rijitlik Matrisi Dörtgen elemanlar için rijitlik matrisi elastik enerji ifadesinden hareketle elde edilebilir. S. ds (88) şeklinde verilen bir ilişki vardır. ⎧ ∂u ⎫ ⎪ ⎪ ⎧ ε x ⎫ ⎪ ∂x ⎪ {ε } = ⎪ ε y ⎪ = ⎪ ∂v ⎪ ⎨ ⎬ ⎨ ⎬ ⎪ε xy ⎪ ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ⎭ ⎪ ∂u ∂v ⎪ ⎪ ∂y + ∂x ⎪ ⎩ ⎭ şeklindedir. Diğer taraftan bir çok matematik analiz kitabında verildiği üzere doğal koordinatlardaki alan ile kartezyen koordinatlardaki alan arasında dA = dxdy = det Jdr .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bu da. U =∫ 1 {σ }{ε }dV 2 v (89) şeklindedir. TOPCU. TAŞGETİREN yazılır. M. 4. ⎧ ∂N ⎫ ⎪ ∂x ⎪ 1 ⎪ ⎪ ⎨ ∂N ⎬ = ⎪ ⎪ det J ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ⎭ ⎡ J 22 ⎢− J ⎣ 21 ⎧ ∂N ⎫ − J 12 ⎤ ⎪ ∂r ⎪ ⎨ ⎬ J 11 ⎥ ⎪ ∂N ⎪ ⎦ ⎩ ∂s ⎭ (87) şeklinde ifade edilebilir. ⎧ ∂u ⎫ ⎪ ∂x ⎪ 1 ⎡ J 22 ⎪ ⎪ ⎨ ∂u ⎬ = ⎢ ⎪ ⎪ det J ⎣− J 21 ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ⎭ ⎧ ∂u ⎫ − J 12 ⎤ ⎪ ∂r ⎪ ⎨ ⎬ J 11 ⎥ ⎪ ∂u ⎪ ⎦ ⎩ ∂s ⎭ (91) (92a) Bölüm 6-2525 . U = ∑ te ∫ e 1 {σ }{ε }dA 2 e (90) olur. Bu eşitlik.

Diğer taraftan {σ}=[D]{ε} olduğundan eleman içindeki gerilmeler.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. − (1 − s ) 1 − (1 − r ) [G ] = 0 4 0 0 0 − (1 − s ) − (1 − r ) (1 − s ) − (1 + r ) 0 0 0 0 (1 − s ) − (1 + r ) (1 + s ) (1 + r ) 0 0 0 0 (1 + s ) (1 + r ) − (1 + s ) (1 − r ) 0 0 0 0 (96) − (1 + s ) (1 − r ) şeklinde elde edilir. Aynı şekilde v için de. TAŞGETİREN olur. M. S. ⎡ J 22 1 ⎢ [ A] = 0 det J ⎢ ⎢− J 21 ⎣ − J 12 0 J 11 0 − J 21 J 22 0 ⎤ J 11 ⎥ ⎥ − J 12 ⎥ ⎦ (94) dir. Burada [A]. Bu durumda yer değiştirmelerin şekil fonksiyonları cinsinden yazıldığı (76) yardımıyla ⎧ ∂u ⎫ ⎪ ∂r ⎪ ⎪ ∂u ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ∂s ⎪ ⎨ ∂v ⎬ = [G ]{q} ⎪ ⎪ ⎪ ∂r ⎪ ⎪ ∂v ⎪ ⎪ ∂s ⎪ ⎩ ⎭ (95) yazılabilir ki burada [G]. (91) ve (92a-b) eşitliklerinden. ⎧ ∂v ⎫ ⎪ ∂x ⎪ 1 ⎡ J 22 ⎪ ⎪ ⎨ ∂v ⎬ = ⎢ ⎪ ⎪ det J ⎣− J 21 ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ⎭ ⎧ ∂v ⎫ − J 12 ⎤ ⎪ ∂r ⎪ ⎨ ⎬ J 11 ⎥ ⎪ ∂v ⎪ ⎦ ⎩ ∂s ⎭ (92b) yazılır. Bölüm 6-2626 . TOPCU. ⎧ ∂u ⎫ ⎪ ∂r ⎪ ⎪ ∂u ⎪ ⎪ ⎪ ∂s {ε } = [ A]⎪ ∂v ⎪ ⎨ ⎬ ⎪ ⎪ ⎪ ∂r ⎪ ⎪ ∂v ⎪ ⎪ ∂s ⎪ ⎩ ⎭ (93) elde edilir.Şekil değiştirme ve yer değiştirmeler matris formunda {ε}=[B]{q} olarak verildiğinden (93) ve (95)’ten [B]=[A][G] olarak elde edilir.

[k ]e = t ∫ ∫ [ B]T [D][ B] det Jdr.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU. Eleman rijitlik matrisinde olduğu gibi kütle kuvveti vektörü de nümerik integrasyonla hesaplanır. Dörtgen elemanın 2-3 kenarına {T } = Tx . S. T y şeklinde bir yüzey kuvveti etkiyor olsun. 4. M.ds ⎥ ⎨ ⎬ ⎣ −1 −1 ⎦⎩ f y ⎭ (101) elde edilir. Bu durumda şekil değiştirme enerjisi ifadesini.2 Kuvvet Vektörleri Kütle kuvvetleri birim hacimdeki kuvvetler olup potansiyel enerji eşitliğindeki kütle kuvveti teriminden elde edilebilir. Eleman rijitlik matrisi (8x8) boyutundadır. Nümerik integrallerle ilgili geniş bilgi daha sonra verilecektir. TAŞGETİREN {σ } = [ D][ B]{q} olur. Bu da U = Σe 1 T {q} [k ]e {q} 2 (98b) olup eleman rijitlik matrisi olan [k]e. 1 1 ⎤ 1 T⎡ U = Σ e {q} ⎢t ∫ ∫ [ B ]T [ D ][ B ] det Jdr.ds ⎥{q} 2 ⎣ −1 −1 ⎦ (97) (98a) şeklinde yazabiliriz. { f }e ⎡1 1 ⎤⎧ f x ⎫ = t e ⎢ ∫ ∫ [ N ]T det Jdr. [B] ve [J]. Bu kenarda r=1 [ ] T Bölüm 6-2727 . ∫ {u} T { f }dV (100) {u} = [ N ]{q} ve { f } = f x .ds −1 −1 1 1 (99) şeklindedir. f y [ ] T açılımları ile ve eleman içindeki kütle kuvvetinin sabit olduğu kabulu ile. r ve s ye bağlı olduklarından gerekli integraller nümerik olarak yapılacaktır. Yüzey Kuvvetleri birim yüzey alanına etkiyen kuvvetlerdir.

l2-3: 2-3 kenar uzunluğudur. −1 ∫ f (r )dr = W f (r ) 1 1 1 (105) Bölüm 6-2828 . Buna karşılık büyük n değerleri bilgisayar uygulaması açısından gereksiz bir kapasite artırımına neden olur. Burada W1. Ele aldığımız fonksiyon bir polinom olduğundan ve şekli yaklaşık olarak bilindiğinden n değerinin tesbit edilmesi yeterince yaklaşık bir değere ulaşılmasını sağlar. 4. N2=(1-s)/2. N3=(1+s)/2 olacaktır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. rn de hesaplama noktalarını göstermektedir.. Yüzey yükünün değişken olması durumunda nümerik integrasyon yapılabilir. Metodu 1 ve 2 noktalı hesaplama ile izah etmeye çalışalım. I= −1 ∫ f (r )dr = W f (r ) + W f (r )+. TAŞGETİREN olduğundan bı kenarda şekil fonksiyonları N1=N4=0.Böylece potansiyel enerji eşitliğindeki yüzey kuvveti vektörü. M... W2... r2. Yöntemin iki ve üç katlı integrallere uygulanması da çok kolaydır. I’nın hesabı için Gauss tarafından önerilen yaklaşım sonlu elemanlar metodu uygulamalarında kullanışlı ve verimli bir metod olarak ispatlanmıştır. S.3 Nümerik İntegral Bir boyutlu bir problemde nümerik integral..Wn. Tekil kuvvetlerin uygulanmasında daha önce gösterilen durumlar dışında herhangi bir değişiklik yoktur.l 2−3 0 0 Tx 2 [ Ty Tx Ty 0 0 ] T (102) olur. n=1 için. Gauss yaklaşımında en doğru çözümü elde edecek sayıda nokta ve ağırlık katsayısının bulunması önem taşır. ağırlık çarpanları.. TOPCU.. (104) n değerinin büyük tutulmasıyla aslında gerçek çözümü veren bir eşitliktir. n noktalı yaklaşık hesap...+W f (r ) 1 1 2 2 1 n n (104) şeklinde verilmiştir. Bu noktalara bu yaklaşımda Gauss noktası adı verilir. {T }e = t e . r1... Ι= −1 ∫ f (r )dr 1 (103) şeklindedir...

Burada belirlenmesi gereken 4 parametre görülmektedir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Buna göre herhangi bir fonksiyon için −1 ∫ f (r )dr = 2 f (0) 1 (107) elde edilir. f f(x) Gerçek alan= ∫ 1 −1 f ( x)dx Yaklaşık alan=2f(0) f(0) -1 0 1 x Şekil 12 Bir noktalı Gauss yaklaşımı İki noktalı yaklaşımda ise integral değeri −1 ∫ f (r )dr = W f (r ) + W f (r ) 1 1 2 2 1 (108) dir. Hata = ∫ (a0 + a1 r )dr − W1 f (r1 ) = 0 −1 1 (106a) veya Hata = 2a 0 − W1 (a0 + a1 r1 ) = 0 . Bu eşitlikten polinomun derecesi 1 olduğunda kesin çözüm elde edilir.r1). f ( r ) = a 0 + a1r + a 2 r 2 + a 3 r 3 seçildiğinde hata ifadesi. Hata = a 0 (2 − W1 ) − W1 a1 r1 = 0 (106b) olur. Burada hesaplanması gereken yalnızca iki parametre vardır (W1. M. Buna göre f ( r ) = a 0 + a1r alındığında. TAŞGETİREN elde edilir. Görüldüğü gibi hatanın 0 olabilmesi için W1=2 ve r1=0 olmalıdır. 1 Hata = ⎡ ∫ (a 0 + a1 r + a 2 r 2 + a3 r 3 )dr ⎤ − [W1 f (r1 ) + W2 f (r 2 )] = 0 ⎢ −1 ⎥ ⎣ ⎦ (109) Bölüm 6-2929 . Çözüm için 3. S. Dereceden bir polinom benzetimi yapılabilir. TOPCU. Bu da orta noktaya göre yapılan alan hesabıdır (Şekil12).

Gauss Yaklaşımı ile Nümerik İntegrasyon İçin Gaus Noktaları ve Ağırlık Katsayıları ( ∫ f (r )dr = ∑ Wi f (ri ) ) 1 −1 i =1 n Nokta Sayısı 1 2 3 4 5 6 Yer (ri) 0. TOPCU.6521451549 0.4786286705 0. Görüldüğü gibi Gauss yaklaşımı ile n adet integral noktasından 2n-1 dereceli polinom için gerçek çözüm elde edilebilmektedir.1713244924 0.3478548451 0. W1r12+W2r22=2/3.3399810436 ±0.0 bulunur.5773502692 ±0. Çözümün doğruluğa yaklaşması için verilen ondalıklı değerlerin mümkün olduğunca kullanılması gerekmektedir. Çözüm: 1 nokta için W1 = 2 ve x1 = 0 olduğundan I=7. Örnek: 1 ⎡ Yaklaşımının iki katlı integrallerdeki şekli I =∫ 1 −1 −1 ∫ 1 f (r .. W1r1+W2r2=0.6612093865 ±0.0 ±0.9061798459 ±0.2386191861 1 ⎤ Ağırlık Katsayısı (Wi) 2.4679139346 Ι = ∫ ⎢3e x + x 2 + dx integralini 1 ve 2 noktalı Gauss yaklaımı ile x + 2⎥ ⎦ −1 ⎣ hesaplayınız. Gerçek çözüm ise I= 8.7745966692 0. W1r13+W2r23=0 ile sağlanabilir. M.577 olduğundan I = 8. İntegraller sırasıyla alınırsa.9324695142 ±0.577 x2 = 0.816 dır. n 1 ⎡ n ⎤ ⎡n ⎤ n n I = ∫ ⎢∑ Wi f (ri . Tablo 2. TAŞGETİREN Bu da W1+W2=2.5688888889 0. s)⎥ds = ∑ W j ⎢∑ Wi f (ri .0 ±0.3607615730 0.8611363116 ±0.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. s j )⎥ = ∑∑ WiW j f (ri . S.0 1. Tablo 2’de altı noktaya kadar olan Gauss nümerik integralleri için W ve r değerleri verilmiştir.0 ±0.0 0.5555555556 0.5384693101 0..2369268851 0. s)drds (111) olarak yazılabilir. Elde edilen bu nonlineer denklemelerin çözümünden W1=W2=1 -r1=r2=0. 2 nokta için W1 = W2 = 1 ve x1 = -0. (110) elde edilir.7857 bulunur. s j ) −1 j =1 ⎣ i =1 ⎦ ⎣ i =1 ⎦ i =1 j =1 (112) Bölüm 6-3030 . Simetrik noktaların aynı ağırlık değerini aldığı görülmektedir.5773502..8888888889 0.

TAŞGETİREN elde edilir. Burada [B] ve [J] r ve s nin fonksiyonlarıdır. 2 noktaya göre iki boyutlu integral için Gauss yaklaşımı Bölüm 6-3131 ... s 2 ) Şekil 13. s 2 ) + W2 W1 φ (r2 .57735. s1 ) + W1 W2 φ (r1 . s (-0. s1 ) + W22φ (r2 . φ integrali alınacak i’inci eleman olsun.57735) ∫∫ −1 −1 f (r . Buradan her iki integral de 2 nokta kuralına göre alınırsa. s 2 ) (114) elde edilir. Burada φIP φ’nin IP integral noktasındaki değerini WIP ise ağırlık katsayısını göstermektedir.. Bununla beraber matris simetrik olduğundan yalnızca diyagonal ve üstündeki elemanların integralinin alınması yeterli olacaktır.. 2. s 2 ) + W2 W1 φ (r2 . Bu denklem Gauss noktaları 1..57735.57735.57735. r1=s1=-0.57735) r 1 (-0. 3. İki katlı integralin bir uygulaması olarak eleman rijitlik matrisinin hesaplanması ele alınabilir.alınır (Şekil 13). s ) = t e [B ]T [D ][B ]det J ( ) ij (113) yazılabilir. [k ]e = t e ∫−1 ∫−1 [B]T [D][B]det Jdrds 1 1 şeklinde hesaplanmıştı. s1 ) + W22φ (r2 .0. s )drds = W12φ (r1 ..0. Eleman rijitlik matrisi aslında 8x8 boyutlarında bir matris olduğundan 64 elemanın ayrı ayrı integralinin alınması gerekir. Bu durumda. M.57735. r2=s2=0.. Burada W1=W2=1. Eleman rijitlik matrisi.-0. 4 olarak numaralandırarak yazılırsa k ij = IP =1 ∑W 4 IP φ IP (115) elde edilir.-0. φ (r .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. kij = W12φ (r1 .57735) 4 3 (0.57735. S.57735) 1 1 2 (0. TOPCU. s1 ) + W1 W2 φ (r1 ..

y 4 (0. (-1. (a) (b) (c) Şekil 14 Şekil değiştirmiş dörtgen elemanlar (a ve b kabul edilebilir c hatalı) Örnek: Şekildeki dikdörtgen eleman için. S. [B]=[A][G] yardımıyla.5’ten küçük olmamasına dikkat edilmelidir. Bu eleman için [J] sabit olarak elde edildi. Bu durumda bir düğümü ortak kullanan eleman sayısı kadar gerilme değeri bulunmuş olur.003. Normal olarak gerilmeler de Gauss noktalarına göre hesaplanır. Bazı durumlarda dörtgen elemanların düğüm noktalarının kayması ile üçgen eleman şeklini alması mümkündür (Şekil 14). (94)’den ⎡1 / 2 0 0 0⎤ 1 ⎢ [A] = ⎢ 0 0 0 1⎥ ⎥ 1/ 2 ⎢ 0 1 1 / 2 0⎥ ⎦ ⎣ olarak elde edilir. 0.1) 3 (2. E=30x106 N/cm2. düzlem gerilme durumu. 0. Dörtgen elemanlarda da en boy oranının çok küçülmesi hatalı sonuçlar doğuracağından bu oranın 0. 0.-1) gibi ] gerilmelerin hesaplanmasının yeterli görülmesi en azından başlangıç değerlendirmelerine kolaylık sağlar. TAŞGETİREN Gerilme hesabında sabit şekil değiştirmeli üçgen elemandakinin tersine izoparametrik elemanda gerilmeler eleman içindeki koordinatlara göre değişir. ν=.3 ve {q}=[0.1) c (1. TOPCU. 0).0) x Çözüm: (83)’den 2(1 − s) + 2(1 + s) (1 + s) − (1 + s)⎤ ⎡1 0 ⎤ [J ] = ⎡ ⎢− 2(1 + r) + 2(1 + s) (1 + s) + (1 − s)⎥ = ⎢0 1/ 2⎥ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ hesaplanır.0)’ı hesaplayınız. Alternatif bir yöntem olarak her elemanın belli bir koordinatındaki [(0. Ancak düğümlerden biri içbükey kenar meydana getirecek bir konumda bulunursa Jakobiyen negatif çıkar ve matris işlemlerinin hata vermesine neden olur. Bu ise elde edilen gerilmelerin değerlendirilmesinde veri çokluğundan kaynaklanan zorlukların çıkmasına neden olur. Bu durum hata oranını artırmakla beraber hesaplamalarda herhangi bir olumsuzluk meydana getirmez.006. M. 0. 0. 0.0) 2 (2.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bölüm 6-3232 . [G] matrisi ise r=s=0 için elde edildikten sonra.002.5) 1 (0.0. 0]T cm için [J]. [B] ve σ(0.0032.

35⎥ ⎣ ⎦ σ = [66. 4. r=0.3 1 ⎥ 1 − 0. Dörtgenin herhangi bir kenarını bir boyutlu üç düğümlü eleman olarak düşünelim ve ilk olarak r eksenini göz önüne alalım. ⎢0. Buna göre –1. i düğümünde Li (r ) = 1 diğer düğümlerde Li ( r ) = 0 (116) Buna göre ilk olarak L1’i ele alalım.92 23.4 Yüksek Dereceden Elemanlar Buraya kadar anlatılan dört düğümlü dörtgen eleman için verilen prosedür daha fazla düğüm içeren elemanlar için de geçerlidir. r=+1 düğümlerinde 0 değerini alacağından bir boyutlu elemanda görüldüğü üzere şekil fonksiyonu L1=c r(1-r) formunda olacaktır. 2 ve 3 olarak numaralandırılmış olsun. Buna göre istenen noktadaki gerilmeler. Elastisite matrisi ⎢ ⎥ ⎢ − 1 / 2 − 1 / 4 − 1 / 2 1 / 4 1 / 2 1 / 4 1 / 2 − 1 / 4⎥ ⎣ ⎦ ise ⎡ 1 0. S. Bilindiği gibi şekil fonksiyonu tanımlandığı düğümde 1 diğer düğümlerde 0 değerini almalıdır. TAŞGETİREN 0 1/ 4 0 1/ 4 0 − 1/ 4 0 ⎤ ⎡− 1 / 4 [B] = ⎢ 0 − 1 / 2 0 1 / 2 0 1 / 2 0 1 / 2 ⎥ bulunur. c katsayısı şekil fonksiyonunun tanımından –1/2 olarak hesaplanır. 0 ve 1 koordinatları sırasıyla 1.09 ⎢0 0 0.3 0 ⎤ 30 x106 ⎢ [D] = 0 ⎥ dir. L1. TOPCU. Dört düğümlü elemanın şekil fonksiyonları lineer formda olmasına karşılık bir kenarında ikiden fazla düğüm içeren elemanların şekil fonksiyonları doğal olarak daha üst dereceden olacaktır.08 40. Böylece L1=-r(1-r)/2 olarak ilk düğümün bir boyuttaki şekil fonksiyonu bulunmuş olur.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. M. Burada yüksek dereceden elemanlar için yalnızca şekil fonksiyonları elde edilecek olup diğer eleman bilgileri verilen prosedüre uygun olarak kolayca elde edilebileceğinden ve el ile hesaplamak için uygun olmadığından burada verilmeyecektir.96]T kN / cm 2 olarak hesaplanır. Elemanın doğal ve kartezyen koordinatlarındaki durumu Şekil 15’te verilmiştir. Dokuz Düğümlü Dörtgen Elemanlar: Sonlu eleman uygulamalarında dokuz düğümlü elemanlar geniş bir uygulama sahası bulmuştur. Bu da modellemede daha fazla doğruluk sağlayacaktır. Benzer şekilde ele Bölüm 6-3333 . Yani.

L3 (r ) = 2 2 (117) olarak bulunur. Bununla beraber kolaylık sağlaması açısından koordinatları lineer şekil fonksiyonları ile deplasmanları ise burada verilen polinomlarla tanımlamak da mümkün olmaktadır. L2 ( s ) = (1 + s )(1 − s ). Çarpım sonucunda da Ni şekil fonksiyonlarının i düğümünde 1 diğer 8 düğümde sıfır değerini aldığı görülür. L3 ( s ) = 2 2 (118) elde edilir. L2 (r ) = (1 + r )(1 − r ). s ekseni içinde aynı işlemleri yaparak.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. L1 ( s ) = − s (1 − s ) s (1 + s ) . Diğer taraftan iki boyutlu elemanın her düğümünde (r. TAŞGETİREN s s s=1 7 4 6 r=1 8 r=-1 y x 1 9 L1(s) 5 s=-1 2 3 r L2(s) 8 r=-1 9 6 r r=1 2 1 L1(r) 5 s=-1 L2(r) L3(r) L3(s) 4 s=1 7 3 Şekil 15 Dokuz düğümlü dörtgen elemanın doğal ve kartezyen koordinatlardaki görünümü aldığımız r ekseni için şekil fonksiyonları L1 (r ) = − r (1 − r ) r (1 + r ) . TOPCU. 9 düğümlü elemanların bir avantajı olarak deplasmanlar gibi koordinatlar da yüksek dereceden polinomlarla tanımlandığından eğri kenarlı elemanlar kullanılması da mümkündür.s) şeklinde iki koordinat tanımlı olduğundan bir boyutta elde edilen bu fonksiyonların birbirleriyle koordinat uyumuna göre çarpılması aranan şekil fonksiyonlarını verecektir. M. Bu durumda N 1 = L1 (r ) L1 ( s) N 5 = L2 (r ) L1 ( s) N 2 = L3 (r ) L1 ( s ) N 8 = L1 (r ) L2 ( s ) N 9 = L2 (r ) L2 ( s ) N 6 = L3 (r ) L2 ( s) N 4 = L1 (r ) L3 ( s ) N 7 = L2 (r ) L3 ( s) N 3 = L3 (r ) L3 ( s) (119) elde edilir. Bölüm 6-3434 . S.

N 5 = c (1 − r )(1 − s )(1 + r ) = c(1 − r 2 )(1 − s ) (122) formunda olmalıdır. Dolayısıyla şekil fonksiyonu. r=1. Bu şekil fonksiyonu için. Bölüm 6-3535 . s=1 ve r+s=-1 doğruları üzerinde sıfırlanması gerektiği söylenebilir. Şekil fonksiyonu şartlarından c=1/2 olarak hesaplanır. Böylece orta düğümlerin şekil fonksiyonları. N1 için r=1. s=1 ve r=-1 doğruları üzerinde sıfırlanmaları gerektiği söylenebilir. Şekil fonksiyonunun bir gereği olarak N1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. N1 = −1 / 4(1 − r )(1 − s)(1 + r + s ) N 3 = −1 / 4(1 + r )(1 + s )(1 − r − s) N 2 = −1 / 4(1 + r )(1 − s )(1 − r + s ) N 4 = −1 / 4(1 − r )(1 + s )(1 + r − s ) (121) olarak hesaplanır. Dolayısıyla r=0 ve s=0 eksenleri üzerinde 2 şer eleman r=±1 ve s=±1 eksenleri üzerinde de üçer eleman bulunmaktadır. s s=1 7 4 6 r=1 8 r=-1 y x 1 5 s=-1 2 1 1+r+s=0 5 s=-1 3 r 8 r=-1 6 r r=1 2 1+r-s=0 s 4 s=1 7 1-r-s=0 3 1-r+s=0 Şekil 16 Sekiz düğümlü dörtgen elemanın doğal ve kartezyen koordinatlardaki görünümü İlk olarak köşe düğümlerini ele alalım. S. 1 düğümü dışındaki düğümlerde sıfır değerini alacağından c katsayısı -1/4 olarak hesaplanır. Benzer şekilde köşe düğümlerinin şekil fonksiyonları. TAŞGETİREN Sekiz Düğümlü Dörtgen Elemanlar: Bütün düğümlerin eleman sınırlarında bulunduğu bu elemanların 9 düğümlü elemandan farkı eleman ortasında düğüm tanımlanmış olmamasıdır (Şekil 16). Bu durumda N1 = c(1 − r )(1 − s)(1 + r + s) (120) yazılabilir. TOPCU. M. Orta noktalardaki düğümler için ilk olarak N5’i ele alalım.

4 ile 9 düğüm arası düğüme sahip dörtgen eleman için şekil fonksiyonları N1=1/4(1+r)(1+s) N2=1/4(1-r)(1+s) N3=1/4(1-r)(1-s) N4=1/4(1+r)(1-s) N5=1/2(1-r2)(1+s) N6=1/2(1-s2)(1-r) N7=1/2(1-r2)(1-s) N8=1/2(1-s2)(1+r) N9=1/2(1-r2)(1-s2) i=5 -1/2N5 -1/2N5 i numaralı düğüm mevcutsa ekleyiniz. Bundan yararlanarak 4 ile 9 düğüm arasında düğüm sayılarına sahip genel bir eleman için şekil fonksiyonları bir sistem içinde geliştirilebilir. Doğal koordinatlardaki çizim yardımıyla 9 ve 8 düğümlü elemandaki yol izlenerek şekil fonksiyonları. (123) Değişken Düğüm Sayılı Eleman: Verilen şekil fonksiyonlarından görüldüğü üzere dörtgen elemanların şekil fonksiyonları arasında bir benzerlik bulunmaktadır. M. Tablo 3.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU.1/8(1-r2)(1-s2) N7=1/2(1-r2)(1-s2) 2 1 5 s=-1 Altı Düğümlü Üçgen Elemanlar: Eleman sınırlarında orta noktalarda birer düğüm tanımlanmasıyla oluşurlar (Şekil 17). N 1 = r (2r − 1) N 2 = s(2s − 1) N 3 = t (2t − 1) N 4 = 4rs N 5 = 4ts N 6 = 4rt (124) Bölüm 6-3636 . i=6 i=7 i=8 -1/2N8 -1/2N6 -1/2N6 -1/2N7 -1/2N7 -1/2N8 i=9 -1/4N9 -1/4N9 -1/4N9 -1/4N9 -1/2N9 -1/2N9 -1/2N9 -1/2N9 Örnek: Şekilde verilen eleman için şekil fonksiyonlarını yazınız. TAŞGETİREN N 5 = 1 / 2(1 − r 2 )(1 − s) N 6 = 1 / 2(1 + r )(1 − s 2 ) N 7 = 1 / 2(1 − r 2 )(1 + s) N 8 = 1 / 2(1 − r )(1 − s 2 ) olarak elde edilir. S. s 3 Çözüm: N1=1/4[(1+r)(1+s)-(1-r2)(1+s)]-1/8(1-r2)(1-s2) N2=1/4[(1-r)(1+s)-(1-r2)(1+s)-(1-s2)(1-r)] r 4 -1/8(1-r2)(1-s2) 6 N3=1/4[(1-r)(1-s)-(1-s2)(1-r)]-1/8(1-r2)(1-s2) r=1 N4=1/4(1+r)(1-s)-1/8(1-r2)(1-s2) 7 N5=1/2(1-r2)(1+s)-1/8(1-r2)(1-s2) N6=1/2(1-s2)(1-r). Tablo 3’de bu sistem verilmiştir.

Örneğin çarpanın 3 olması durumunda tabloda Gauss noktası olarak verilen (2/3. 2/3. Burada t=1-r-s dir. TOPCU. Şekil fonksiyonlarında bulunan kareli ifadeler nedeniyle bu elemana karesel üçgen eleman da denir. S. Tabloda üçgensel simetriye uygun olarak oluşturulmuş değerler verilmiştir. 1/6.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Üçgen İçin Gauss Nümerik İntegrasyon Değerleri ∫∫ 1 1− r 0 0 f (r . 2/3) koordinatlarında bulunmaktadır. En kolay yol eleman merkezinde koordinatları r=s=t= 1/3 olan ve ağırlık katsayısı da ½ olan bir noktalı Gauss yaklaşımını kullanmaktır. Başka Gauss noktaları ve bunların ağırlık fonksiyonları Tablo 4’de verilmiştir. s )drds = ∑ Wi f (ri . 1/6) değerlerine ilaveten simetriyi oluşturan diğer noktalar da (1/6. Bu simetri nedeniyle Gauss değerleri arasına bir de çarpan ifadesi eklenmiş olmaktadır. 1/6) ve (1/6. Üçgen elemanda nümerik integral alınırken Gauss noktaları da değişir. TAŞGETİREN s=1 5 3 3 r=1/2 6 4 t=1 6 y x 1 t=1/2 1 t=0 r=1 4 2 s=1/2 s=0 5 2 r=0 Şekil 17 Altı düğümlü üçgen elemanın kartezyen ve doğal koordinatlardaki gösterimi şeklinde elde edilir. si ) i =1 n Nokta Sayısı Ağırlık Katsayısı n Wi 1 ½ 3 1/6 1/6 4 -9/32 25/96 6 1/12 Çarpan 1 3 3 1 3 6 ri 1/3 2/3 ½ 1/3 3/5 0.109039 Bölüm 6-3737 . 1/6. M.65902762 si 1/3 1/6 ½ 1/3 1/5 0. Tablo 4.23193336 ti 1/3 1/6 0 1/3 1/5 0.

EE0(3). F(II).DB. TAŞGETİREN Yüksek dereceli izoparametrik elemanlarda arada bulunan düğümler mümkün olduğunca orta noktaya yakın yerleştirilmelidirler.Q. NDIM. MAT(464). SJ(1038.PM(I.EE0.*) NN. U(I). TOPCU.SJ1(1038.NU.TI(464.DELTAA INTEGER*4 NOC. NEN.O-Z) REAL*8 X. T(1038).3). FILE4.PM(I. *) (MAT(I).COUNT.3).118). RRT(1038). NE. *) lc. + ATV(235).T. I=1.2). 'kararli hal icin CIKTI DOSYASI' READ '(A)'. FILE2 OPEN (UNIT = 11.4).NL) READ (10.NDIM).EQ. I=1.4). FILE5 PRINT *. ND. Q(8). J). 'gerilmeler icin DOSYA ADI' READ '(A)'. *) (PM(I.NM) READ (10. ' by ' PRINT *.RR.2).NM) READ (10.4). STR(3).R REAL*8 STRT. FILE3 OPEN (UNIT = 12.2). S(1038. BTD(8. I=1.8). I=1.STR.RRT.NEN).PM(I.DB(3. *) (NU(I). M. 2) WRITE(11. 1) WRITE(11. J).NN) READ (10.XNI.1).th. C C ***** GER4 ***** *** 4 DUGUMLU ELEMANLARLA GERILME ANALIZI *** IMPLICIT REAL*8 (A-H. J=1. PM(2. FILE3.basla.ND) READ (10. I=1. + NU(100). FILE4 OPEN (UNIT = 13.I=1.8). * ) 'DUZLEM SEKIL DEGISTIRME' C Bölüm 6-3838 .B.4). *) (TC(I).EQ.deltaa CLOSE(10) IF(LC . F(1038). C. + SE(8. FILE = FILE4) NQ = 2 * NN nbw=2*nbw ============ DATALAR OKUNUYOR =========== READ (10. *) ((X(I.118).SJ1. S. '=======================================' PRINT *. J=1. ' S. *) (II. + D(3.tboy INTEGER*4 MAT. Aksi halde [J]’nin sıfır değer alma ihtimali ortaya çıkar. 'GIRDI DOSYASI ' READ '(A)'. FILE2. NOC(464. + RR(1038).STRT(3).SE. FILE = FILE2) READ(10. Mümkün olmadığı durumlarda da köşe düğülerden en az kenar uzunluğunun ¼’ü kadar uzaklıkta olmasına dikkat edilmelidir. STATUS = 'OLD') PRINT *. XNI(4. * ) 'DUZLEM GERILME' IF(LC .NE) READ (10.COUNT(100). NM. U(100). '=======================================' PRINT *. Burada verilen temel adımlar kullanılarak ele alınan problemin modellenmesi için gereken daha yüksek dereceden elemanların tanımlanması ve şekil fonksiyonlarının ortaya konması mümkündür.EN. *) ((NOC(I. I = 1.3) CHARACTER*16 FILE1.F.S.NBW PRINT *.D. f2(1038).U.PM.118). FILE = FILE1.B(3.ens DIMENSION X(519. FILE = FILE3) PRINT *. TC(10). R(8). NL.NM.SJ.TT.TC.8). FILE1 OPEN (UNIT = 10.4). NE) READ (10.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 'deplasmanlar icin DOSYA ADI' READ '(A)'. TASGETIREN ' PRINT *. C. TT(464.

NQ F(I)=0.J)=T(NOC(I. NE.' WRITE(11. U(I).4)') TH WRITE(11. DO 122 J=1.2).NBW 122 Sj1(I. NBW S(I.ENS c CALL SET_CURSOR_POS@(15. I=1.I=1.E15. NQ RR(I)=0.8 121 R(I)=0.PM(I. J) = 0.nq 87 f2(i)=0. Sj(I.PM(I. RRT(I)=0. Y-KOORD. DO 181 J=1.NE DO 90 J=1.4)') (I.1). J) = 0.NN) DO 90 I=1.ND) WRITE(11.J=1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.4. * )'KALINLIK' WRITE(11. JVEC(I)=0.I=1.4 88 TI(I. DO 88 I=1. 'HESABI YAPILAN ELEMAN= '. NDIM.4)')(I.F8. TT2=0. TOPCU. TAŞGETİREN WRITE(11. * )'ELEM# N1 N2 N3 N4 MALZEME#' WRITE(11. N TT1=0. deltat=0.I=1. * )'SD# TANIMLI DEP.*) (T(I).' WRITE(11.*) SURE READ (9. '(F8.E15.NN) WRITE(11.NE) WRITE(11. C ****** GENEL RIJITLIK MATRISI ****** CALL INTEG(XNI) CALL CLEAR_SCREEN@ CALL SET_CURSOR_POS@(10.J)=BASLA C *** sicaklik dongusu *** 4444 CONTINUE JINT=0. '(6I5)') (I. 'SICAKLIKLARIN BULUNDUGU DOSYA' READ '(A)'. ND. NM. STATUS = 'OLD') do 87 i=1.e15. FILE5 OPEN (UNIT = 9. NL.14) PRINT *. jhes DO 180 N = 1.NM) PRINT *. S.MAT(I).J).J) Bölüm 6-3939 .4)')(NU(I). 'sure= '.15) c PRINT *. 'jhes= '. J=1.(NOC(I. READ (9.2). M. NE c DO 179 EN=1.4 90 TT(I.4. '(7I5)') NN. FILE = FILE5. (X(I.I=1.J). * )'DUG# X-KOORD. '(f8.4).PM(I.2f15. NEN WRITE(11.3). 120 CONTINUE DO 121 I=1. '(I4. DO 120 J = 1.4.J) 181 TT1=TT1+TT(N.4 TT2=TT2+TI(N. J) = 0.13) PRINT *. * )' NN NE ND NL NM NDIM NEN' WRITE(11. .'(I4. 1001 DO 120 I = 1. * )'MALZEME# E POISSON ORANI ALFA' WRITE(11. sure CALL SET_CURSOR_POS@(11.NE DO 88 J=1.J)) DO 122 I=1. JHES=0.

4 DO 171 J=1. J) 160 CONTINUE 170 CONTINUE c '--. c 179 CONTINUE 180 CONTINUE IF(JHES.TH. JJ) .NQ 182 F(I)=F(I)+RRT(I) CNST = S(1. NC) + SE(I. NC) + SE(I.1) DO 1161 JT = 1.MAT. F.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.LC. S.PM.deltat. 0) GO TO 1161 SJ(NR.1) + JT NC = NCT + JT .J ICIN YERLESTIRME ---' c 1592 IF(N. II) .1) DO 1171 IT = 1. 1) + CNST F(N) = F(N) + CNST * U(I) 190 CONTINUE print *. JJ) .NE. TAŞGETİREN DELTAT=(TT1-TT2)/4 CALL DMAT(n.COUNT(EN)) GO TO 176 1592 DO 1171 II = 1.EE0.1) + IT DO 1171 JJ = 1.nn.YERLESTIRME ---' DO 170 II = 1. * )'kararli hal icin degerler ' Bölüm 6-4040 . DO 190 I = 1. 4 NRT = 2 * (NOC(N. 4 NCT = 2 * (NOC(N.1) + JT NC = NCT + JT . ND N = NU(I) S(N.LE. II) .SE. M. TOPCU.NR + 1 IF(NC .EQ. EE0 IF(JHES. 1) = S(N.1) GO TO 1592 C '--. 'deplasman hesabi' CALL BAND(S. 2 J = 2 * (JJ .nq 192 f2(iii)=f2(iii)+f(iii) C *** CIKTILAR YAZILIYOR WRITE(11. 4 NRT = 2 * (NOC(N.n.D. NQ) do 192 iii=1.J)))=R(2*J) DO 172 K=1.1) DO 170 IT = 1.NM.NQ RRT(K)=RRT(K)+RR(K) 172 RR(K)=0.NOC.4 RR(2*(NOC(N. J) 1161 CONTINUE 1171 CONTINUE c 176 DO 171 J=1.1) GO TO 999 C '***** SINIR SARTLARINA GORE DUZENLEME *****' DO 182 I=1.EQ.EE0. NBW. 2 NR = NRT + IT I = 2 * (II . 1) * 1000000. 0) GO TO 160 S(NR.D. 4 NCT = 2 * (NOC(N.1) + IT DO 170 JJ = 1. 2 J = 2 * (JJ .tt1) CALL ELSTIF(X. NC) = S(NR.ne.LE. 2 NR = NRT + IT I = 2 * (II .ne.XNI.1) DO 160 JT = 1. NC) = SJ(NR.R) C PRINT *.J))-1)=R(2*J-1) 171 RR(2*(NOC(N.NR + 1 IF(NC .

K) * Q(K) 240 CONTINUE DO 241 I=1.MAT.'(2F15. * )'ELEM# SX SY TXY 1 S2 ACI SX->S1' c deplasmanlar yaziliyor 201 WRITE(12.3 241 STRT(I)=STRT(I)+D(I. 8 STR(I) = STR(I) + DB(I.ne. N XI = 0 ETA = 0 TT1=0.GT. S.2F15. TAŞGETİREN WRITE(11.n. deltat=0.1) DO 230 J = 1.tt1) CALL DBMAT(X.3 242 STR(I)=STR(I)-STRT(I) C *** ASAL GERILMELER *** IF(INT(STR(3)) . f2(2*I).LC.3 STRT(I)=0.NE. 2 Q(II + J) = f2(IN + J) 230 CONTINUE DO 240 I = 1.J) DELTAT=(TT1-TT2)/4 CALL DMAT(n.nn.ETA. ND N = NU(I) KR = CNST * (U(I) .EE0) DO 230 I = 1.1) II = 2 * (I .J) TT2=TT2+basla 1081 TT1=TT1+TT(N.NN) C *** REAKSIYON HESABI *** WRITE(11.PM. I) . 'GERILME HESABI' X(ARTIM.'(I5.NOC.1)=X(ARTIM.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 0) GO TO 280 S1 = STR(1) S2 = STR(2) ANG = 0 IF(S1 . KR 200 CONTINUE C *** GERILME HESABI *** WRITE(11.f2(2*I-1).*) N.NN) WRITE(13.4)')(I. DO 1081 J=1. TOPCU. DO 241 J=1.D. * )'DUG# X-DEPL Y-DEPL' WRITE(11. M.*)sure WRITE(12.EE0.XI.18) PRINT *.4 c TT2=TT2+TI(N.I=1.4)')(f2(2*I-1).BTD.B.1)+DELTAA DO 310 N = 1. TT2=0.J)*EE0(J) DO 242 I=1.DB.NM. S2) GO TO 300 S1 = STR(2) S2 = STR(1) ANG = 90 GO TO 300 S1 Bölüm 6-4141 .ne.deltat.I=1. f2(2*I). 3 STR(I) = 0. *) sure CALL SET_CURSOR_POS@(20. DO 240 K = 1.f2(N)) WRITE(11. * )' SD# REAKSIYON' DO 200 I = 1.DJ. 4 IN = 2 * (NOC(N. NE c CALL SET_CURSOR_POS@(20. 'GERILME HESAPLANAN ELEMAN'.D.18) c PRINT *.

D MATRISI----MATN = MAT(N) Ab = PM(MATN.2) C --.SVM 310 CONTINUE DO 89 I=1.NE DO 89 J=1. 2) = C XNI(4. PM(NM. 1) = C XNI(2.D.STR(2))**2 + (STR(3))**2) S1 = C + KR S2 = C . 1) = C XNI(3.MAT. 4).f10.S1.S2)) GO TO 300 290 ANG = 57. 0) ANG = -90 . S.D.J)=TT(I.ne.4))')N.EE0 INTEGER*4 MAT.PM.2*PNU)) Bölüm 6-4242 . '----HESAPLAMALAR TAMAMALANDI -----' END SUBROUTINE INTEG(XNI) REAL*8 XNI DIMENSION XNI(4.S3. D(3.500)GO TO 301 WRITE(11. 2) PNU = PM(MATN.STR(1))) IF(STR(3) . EE0(3) C ----.STR(3). 2) = C RETURN END SUBROUTINE DMAT(n. 3) ALFA=PM(MATN.GT.S2.57735026919 XNI(1.500)GO TO 4444 CLOSE (9) CLOSE (11) CLOSE (12) CLOSE (13) CLOSE (14) PRINT *.EE0.GT.LT.KR IF(C . STR(1)) GO TO 290 ANG = 57.5 * (STR(1) + STR(2)) KR = SQRT(.INTEGRASYON NOKTALARI --C = .29577951 * ATAN(STR(3) / (S1 .deltat.25 * (STR(1) .LC.4) E=Ab-Bc*TT1/4 IF(LC . 3).EQ.NM.J) IF (sure.6(1X.4 89 TI(I. 1) = -C XNI(1. TAŞGETİREN 280 C = .LT. M.LT. 2) = -C XNI(2. 2) GO TO 1520 C *** DUZLEM GERILME *** C1 = E / (1 .ANG 301 WRITE(13.S2.tt1) IMPLICIT REAL*8 (A-H.'(7(1X.STR(2).ANG 300 S3=S1-S2 SVM=SQRT(S1**2-S1*S2+S2**2) IF (sure.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.S1.f10.NM DIMENSION MAT(ne).'(I4.ANG IF(STR(3) .29577951 * ATAN(STR(3) / (STR(1) . 0) ANG = 90 . 1) Bc = PM(MATN.STR(2). TOPCU.STR(1). 1) = -C XNI(4. 2) = -C XNI(3.STR(3).PNU*PNU) C2 = C1 * PNU GO TO 1530 C *** DUZLEM SEKIL DEGISTIRME 1520 C = E / ((1 + PNU) * (1 .O-Z) REAL*8 PM.4))')STR(1).

DB(3.8). 1) = C2 D(2.3) DIMENSION BT(8.O-Z) REAL*8 X. DO 1550 J = 1. 3) = 0 D(2.BTD(8.ne.J)*DJ*TH 1570 CONTINUE DO 1571 I=1. 1) = 0 D(3. 1)/3 Y1 = X(N1. 1) N2 = NOC(N.DB.2). 8 SE(I.NOC.PNU) C2 = C * PNU ALFA=ALFA*(1+PNU) 1530 C3 = . 1)/3 Bölüm 6-4343 .nn.XI.ne. 2) = C1 D(2. 2)/3 X2 = X(N2.G INTEGER*4 NOC DIMENSION X(nn.DB.B.D(3.BTD.NOC(ne. S.A.NOC.BTD(8.ne.J)+B(K. 2) = 0 D(3.n.8 DO 1571 K=1.BTD INTEGER*4 NOC DIMENSION X(nn.EE0) IMPLICIT REAL*8 (A-H.nn.BT. 1550 CONTINUE DO 1580 IP = 1.D.8). 4) X1 = X(N1.R. 8 R(I)=0.2). 8 DO 1570 J = 1.DJ. 3) = 0 D(3.XNI(4. 3) = C3 EE0(1)=ALFA*DELTAT EE0(2)=ALFA*DELTAT EE0(3)=0. 3) N4 = NOC(N.NOC.B.XNI. TAŞGETİREN C1 = C * (1 .3) C SIFIRLAMA DO 1550 I = 1.2).EE0) DO 1570 I = 1.G(4.SE.8) DIMENSION R(8).DB.3) C ***** DB MATRISI ***** N1 = NOC(N.4).8).I)*DB(K. J) = 0.D.DB. 8 DO 1570 K = 1.3).4).nn.R) IMPLICIT REAL*8 (A-H.3 1571 R(I)=R(I)+BTD(I. RETURN END SUBROUTINE ELSTIF(X. M.EE0(3).K)*EE0(K)*DJ*TH 1580 CONTINUE RETURN END SUBROUTINE DBMAT(X.BTD.B(3.XI.3) DIMENSION SE(8. 4 XI = XNI(IP.ETA.TH. 2) N3 = NOC(N.DJ.8) DIMENSION B(3.ETA.O-Z) REAL*8 X.n.DB(3. 1) = C1 D(1.A(3.EE0. 1) ETA = XNI(IP.D(3.D.J) = SE(I.B. 2) CALL DBMAT(X.NOC(ne.4).5 * E / (1 + PNU) D(1.BTD.n.EE0.8).Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU.SE. 3 SE(I.D. 2) = C2 D(1.D.B.

DO 1612 I=1. 3) = -TJ21 / DJ A(3.ETA) * (X2 . 4 B(I. 3 DO 1620 J = 1. 3) = TJ22 / DJ A(1.J)=0.K)*D(K. 5) = (1 + XI) / 4 G(3. 4) = TJ11 / DJ A(3. 8 * (X3 * (Y3 (X3 (Y3 - . 7) = -(1 + ETA) / 4 G(2. 8 B(I. 4) = -(1 + XI) / 4 G(1. 1)/3 Y4 = X(N4.J) DO 1620 I = 1. 6) = (1 + ETA) / 4 G(4. 2) = -(1 . 3) = 0 A(2. 3) = (1 .XI) / 4 G(3. 8) = -(1 + ETA) / 4 G(4.TJ12 * TJ21 A(1.ETA) / 4 G(4. 2) = -TJ12 / DJ A(2.3 BT(I. 2) = TJ11 / DJ A(1.XI) / 4 G(1. J) = 0.3 BT(I. 1) = 0 A(3. J) = 0. M.8 DO 1612 J=1. 1) = -(1 .J)+BT(I.XI) * (X4 . J) + A(I.3 BTD(I. 6) = (1 + XI) / 4 G(1. 2) = 0 A(3. J) = B(I. 2)/3 X4 = X(N4. J) CONTINUE DO 1611 I=1.X4)) .I) DO 1613 I=1.X1) + (1 + ETA) TJ12 = ((1 . 1)/3 Y3 = X(N3.ETA) / 4 G(2.X1) + (1 + XI) * TJ22 = ((1 . DO 1613 K=1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 3) = -(1 + XI) / 4 G(3. 1) = -(1 . 1) = -TJ21 / DJ A(1.J)=0. 1) = TJ22 / DJ A(2.J)=BTD(I. TOPCU.Y4)) X2)) / Y2)) / / 4 / 4 4 4 Bölüm 6-4444 .ETA) / 4 G(2. S.ETA) * (Y2 . 4) = (1 . 4 DO 1600 J = 1. 2)/3 TJ11 = ((1 . 3 DO 1610 J = 1.J)=B(J. 4) = 0 A(2. TAŞGETİREN 1600 1610 1611 1612 1613 Y2 = X(N2.XI) * (Y4 . 7) = (1 . 8) = (1 .3 BTD(I. 5) = (1 + ETA) / 4 G(2.Y1) + (1 + XI) * DJ = TJ11 * TJ22 .8 DO 1611 J=1. 2) = -(1 . DO 1610 K = 1. CONTINUE G(1.ETA) / 4 G(4.Y1) + (1 + ETA) TJ21 = ((1 . 8 G(I. K) * G(K.8 DO 1613 J=1.XI) / 4 DO 1610 I = 1. 4) = -TJ12 / DJ DO 1600 I = 1. 2)/3 X3 = X(N3.XI) / 4 G(3.

J1) .AYV.LE.NBW if( ii .1 if( i . NBW) GOTO 4 k = i + j . J) Bölüm 6-4545 . 0) GOTO 10 if( i . j) CONTINUE do 33 k = 1. 3 DB(I.TBOY. ii) if( i .GT.AYV) IMPLICIT REAL*8 (A-H. ii) ii = ii . NBW) NK = NBW DO 2100 I = 2.NP ii = i if( i .GT. NBW) GOTO 3 AYV(j) = ev(j + i .1 DO 2000 J = I. I) / A(K.NBW if( i . S.GT. DO 21 I=1. TOPCU.1 CONTINUE do 20 j = 2.F. J) = DB(I.LT. j) GOTO 20 AYV(NBW + j . do 1 i = 1.1) = ev(i. 1) I1 = K + I . NBW.NBW.GT. AYV(TBOY).GT. J1) = A(I1. DO 1620 K = 1. NK J1 = J .NP CAR(I)=0. N) IMPLICIT REAL*8 (A-H.O-Z) REAL*8 B.A DIMENSION A(N. car(NP) ii = 0 k = 0 DO 19 I=1. NK C1 = A(K. J) = 0. M.EQ.CAR INTEGER*4 TT.1 C '*** ELIMINASYON ***' DO 2100 K = 1.NBW). B.TBOY AYV(I)=0.F. f(NP).Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.C1 * A(K. TAŞGETİREN DB(I. N1 NK = N . NP) GOTO 33 car(i) = car(i) + AYV(k) * f(k + Tt) CONTINUE Tt = Tt + 1 CONTINUE RETURN END 19 21 2 3 10 4 20 33 1 SUBROUTINE BAND(A.1 AYV(k) = ev(i. NBW) ii = NBW do 10 j = 1. NBW). NBW) GOTO 2 AYV(j) = ev(j.CAR.O-Z) REAL*8 EV. NBW) Tt = 0 if( k + Tt .2 * NBW .TBOY DIMENSION ev(NP. B(N) N1 = N .K + 1 IF(NK . K) * B(K. J) + D(I.NBW.I + 1 2000 A(I1.NP. J) 1620 CONTINUE RETURN END SUBROUTINE BANDCAR(EV.

NK B(K) = B(K) . S.C1 * A(K. 1) B(K) = C1 * B(K) NK = N .GT. NBW) NK = NBW DO 2200 J = 2.K + 1 IF (NK .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU.KK C1 = 1 / A(K.1) 2200 CONTINUE 2300 CONTINUE RETURN END Bölüm 6-4646 . M.C1 * B(K) C *** YERLESTIRME ***' B(N) = B(N) / A(N. 1) DO 2300 KK = 1. J) * B(K + J . TAŞGETİREN 2100 B(I1) = B(I1) . N1 K = N .

GİRİŞ Üç boyutlu eksenel simetriye sahip cisimler ve dönen cisimler yükleme durumu da eksenel simetriye uygun olduğu zaman bazı basitleştirmelerle iki boyutlu problem olarak ele alınabilirler. Şekil 1'de görüldüğü gibi z ekseni etrafında çepeçevre simetri olması nedeniyle deformasyonlar ve gerilmeler. Volan benzeri dönel cisimlerdeki merkezkaç kuvvetleri kütle kuvvetlerine ilave edilerek ele alınır. Kalınlık olarak ta elemanın ağırlık merkezininin çevresi alınabilir.z dA Deplasman {u}=[u.YEDİNCİ BÖLÜM EKSENEL SİMETRİK PROBLEMLER 1. EKSENEL SİMETRİK FORMÜLASYON Eksenel simetriye sahip bir cisimden alınan hacim elemanı (Şekil 2) için potansiyel enerji ifadesi 1 Π = 2 2π 2π 2π ∫ ∫ {σ } {ε }ηr dAdθ − ∫ ∫ {u} T 0 A 0 A T {f}ηdAdθ − ∫ ∫ {u} 0L T {T}η dl dθ − ∑ {u}i T {P}i (1) i z z P(Çepeçevre) i L=Sınır T (η.w]T η θ KESİT YÜZEY η Şekil 1 Eksenel simetrik problem . şekilde görülen alan üzerindeki iki boyutlu bir problem olarak ele alınabilir. Yerçekimi kuvvetleri eğer z doğrultusunda etkiyorsa hesaba katılabilir. 2. θ dönme açısından bağımsızdırlar. Bu nedenle. problem r-z düzleminde.

Burada η dl dθ. ε θ ] T (6) ∂w ∂z ∂u ∂w + ∂z ∂η u⎤ η⎥ ⎦ T olarak elde edilir. M. w]T { f } = [ f r .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TAŞGETİREN dθ ηdθ η dV=ηdθdrdz =ηdθdA dz dA Dη dV Şekil 2 Eksenel simetrik birim hacim şeklindedir. TOPCU. Buna göre gerilmeler. Tz ]T (3) (4) (5) şeklinde bileşke vektörlerdir. {σ }= [σ η .σ θ ]T (7) Bölüm 7-22 . S. f z ]T {T } = [Tr . Buradaki vektörler. ε z . γ ηz . elemanın yüzey alanıdır. İntegrallerdeki bütün değişkenlerθ'dan bağımsız olduğundan Π = 2π ⎜ ⎛1 ⎞ {σ }T {ε }η dA − ∫ {u}T { f }η dA − ∫ {u}T {T }η dl ⎟ − ∑{u}i T {P}i ⎜2∫ ⎟ i A L ⎝ A ⎠ (2) yazılabilir. Pi tekil yükü ise eksenel simetriyi sağlayacak şekilde cismin etrafını çepeçevre dolanan bir çizgisel yüktür. {u} = [u.σ z . Şekil değiştirmeler ile deplasmanlar arasındaki ilişki Şekil 3’ten {ε }= [ε η ⎡ ∂u =⎢ ⎣ ∂η .τ ηz .

Gerilme ile şekil değiştirme arasındaki bağıntı {σ } = [D]{ε } dir. M. . TAŞGETİREN olur. ⎥ ∂z ∂z ∂η η ⎦ ⎣ ∂η T dθ ηdθ u u+ (η+u)dθ ∂u dz ∂z η z ∂w dz ∂z u+ ∂u dz ∂z w+ dz w u dη Şekil 3 Hacim elemanın deformasyonu w+ ∂w dη ∂η η Bölüm 7-33 . Eksenel simetrik problem için elastisite matrisi. Bu denklemde şeklindedir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.ν [D] = (1 + ν )(1 − 2ν ) ⎢ 0 ⎢ ⎢ ν ⎢ ⎣1 -ν şeklindedir. .2ν 2(1 . φ z ]T ve {ε (φ )} ⎡ ∂ φ η ∂ φ z ∂ φη ∂φ z φ η ⎤ =⎢ + . {φ } = [φη . ⎞ ⎛ 2 π ∫ {σ }T {ε (φ )}ηdA − ⎜ 2π ∫ {φ }T { f }η dA + 2π ∫ {φ }T {T } dl + ∑ {φ }i T {P}i ⎟ = 0 (9) η ⎟ ⎜ L ⎠ ⎝ A ν 1 -ν 1 0 0 0 1 . S.ν ) 0 ν 1 -ν ν 1 -ν 0 1 ν 1 -ν ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ (8) olur. Galerkin yaklaşımında ise. TOPCU. (4x4) boyutlarında olup ⎡ ⎢ 1 ⎢ ν ⎢ E (1 − ν ) ⎢ 1 .

z )]T şeklindedir. Bu durumda şekil fonksiyonları matrisi. q5 . q 2 . Örnek olarak verilen modelde 14 eleman ve 24 düğüm bulunmaktadır. Burada yalnızca x ekseni yerine r. q7 .1 İzoparametrik Eleman Ele alınan çözüm bölgesi Şekil 4’de gösterildiği gibi 4 düğümlü dörtgen elemanlara ayrılmıştır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU. {q} = [q1 . S. z ). ⎡N [N ] = ⎢ 1 ⎣0 0 N1 N2 0 0 N2 N3 0 0 N3 N4 0 0⎤ N4 ⎥ ⎦ (10) şeklindedir. q3 . y ekseni yerine de z ekseni alınmakta kalınlık ise elemanın merkezden uzaklığına bağlı olarak değişmektedir. {u} = [u(η. q8 ] olup T Eleman içindeki P noktasının deplasmanları ise. Her ne kadar elemanların her biri dörtgen gibi görünüyor ise de eksenel simetrik problemde elemanlar z ekseni etrafında dönen halka şekilli elemanlardır (Şekil 5). q6 . TAŞGETİREN 3. M. Deplasmanlar şekil fonksiyonları ile {u}=[N]{q} şeklinde gösterilebilir. Düğüm deplasmanları vektörü. Şekil fonksiyonları daha önce elde edildiği şekilde kısaca 24 13 14 21 18 15 12 9 3 4 1 1 2 2 3 Q2j-1 5 6 Q2j Şekil 4 Eksenel simetrik problemde elemanlara ayırma Bölüm 7-44 . Her düğümün serbestlik derecesi 2 olduğundan sistemin toplam serbestlik derecesi 48 olur. Eleman bilgilerinin ve süreklilik ifadelerinin elde edilmesinde izoparametrik elemanda anlatılan yolun aynısı izlenir. SONLU ELEMAN MODELİ 3. w(η. q 4 .

Buradan koordinat ifadelerinin türevleri alınarak. Eleman içindeki herhangi bir noktanın koordinatı. Eksenek simetrik izoparametrik eleman Ni = 1 (1 + rri )(1 + ssi ) 4 (11) olarak yazılabilir.z) 1(η 1. ⎧ ∂N ⎫ ⎧ ∂N ⎫ ⎪ ∂η ⎪ ⎪ ∂r ⎪ ⎪ ⎪ ⎨ ∂N ⎬ = [J ]⎨ ⎬ ⎪ ∂N ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ∂z ⎪ ⎩ ∂s ⎭ ⎩ ⎭ (13) elde edilir. Zincir kuralı ile J yakobiyen matrisi olmak üzere matris formunda. ∂η ∂r [J ] = ∂η ∂s ∂z ∂r ∂z ∂s (14) şeklindedir. η = N1η1 + N 2η 2 + N 3η 3 + N 4η 4 (12) z = N 1 z1 + N 2 z 2 + N 3 z 3 + N 4 z 4 olarak yazılır. TAŞGETİREN q8 z q6 q5 q7 4(η4.z3) q2 q4 q3 2(η2. Jakobiyen matrisi ise. S.z4) w (r.z1) u q1 3(η 3.z2) Alan=A η Şekil 5. TOPCU. M. J= 1 ⎡ − (1 − s )η1 + (1 − s )η 2 + (1 + s )η3 − (1 + s )η 4 4 ⎢− (1 − r )η1 − (1 + r )η 2 + (1 + r )η3 + (1 − r )η 4 ⎣ − (1 − s )z1 + (1 + s )z 2 (1 + s )z 3 − (1 + s )z 4 ⎤ − (1 − r )z1 − (1 + r )z 2 + (1 + r )z 3 + (1 − r )z 4 ⎥ ⎦ (15a) Bölüm 7-55 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.

İşlemlerde koordinatları gösteren η ile şekil fonksiyonlarındaki r’nin karıştırılmamasına dikkat edilmelidir. ⎧ ∂N ⎫ ⎪ ∂η ⎪ 1 ⎡ J 22 ⎪ ⎪ ⎨ ⎬= ⎢− J ⎪ ∂N ⎪ det J ⎣ 21 ⎪ ∂z ⎪ ⎩ ⎭ ⎧ ∂N ⎫ − J 12 ⎤ ⎪ ∂r ⎪ J 11 ⎥ ⎨ ∂N ⎬ ⎦⎪ ⎪ ⎩ ∂s ⎭ (16) olarak elde edilir. M. ⎧ ∂u ⎫ ⎪ ⎪ 1 ⎪ ∂η ⎪ ⎨ ⎬= ⎪ ∂u ⎪ det J ⎪ ∂z ⎪ ⎩ ⎭ ⎧ ∂u ⎫ − J 12 ⎤ ⎪ ∂r ⎪ J 11 ⎥ ⎨ ∂u ⎬ ⎦⎪ ⎪ ⎩ ∂s ⎭ ⎧ ∂w ⎫ ⎪ ⎪ 1 ⎪ ∂η ⎪ ⎨ ⎬= ⎪ ∂w ⎪ det J ⎪ ∂z ⎪ ⎩ ⎭ ⎧ ∂w ⎫ − J 12 ⎤ ⎪ ∂r ⎪ (18) J 11 ⎥ ⎨ ∂w ⎬ ⎦⎪ ⎪ ⎩ ∂s ⎭ ⎡ J 22 ⎢− J 21 ⎣ ⎡ J 22 ⎢− J 21 ⎣ şeklinde deplasmanların türevleri alındıktan sonra şekil değiştirme denkleminin bileşenleri göz önüne alınarak. Alan ise. (17) olarak elde edilir. ⎡ J 22 ⎢ det J ⎢ ⎢ 0 [ A] = ⎢ ⎢ J 21 ⎢− det J ⎢ ⎣ − J 12 det J 0 J 11 det J ⎤ ⎥ J 11 ⎥ ⎥ det J ⎥ J ⎥ − 12 ⎥ det J ⎥ ⎦ 0 0 − J 21 det J J 22 det J (19) şeklindeki bir tanımlamayla iki boyutlu problem için şekil değiştirmeler {ε } = [ A]⎡ ∂u ⎢ ∂η ⎣ ∂u ∂z ∂w ∂η ∂w ⎤ ∂z ⎥ ⎦ T (20) elde edilir. Bölüm 7-66 . Şekil fonksiyonlarının türevlerini. Şekil değiştirme ifadesinin bileşenlerini elde etmek için öncelikle düzlem levha probleminin şekil değiştirme bileşenleri elde edilir. Buna göre şekil fonksiyonlarının η ve z ye göre türevleri.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU. dA= d η dz = detJdrds . TAŞGETİREN [J ] = J 11 J 21 J 12 J 22 (15b) elde edilir. Buna göre. S.

Bölüm 7-77 . satırı şekil fonksiyonlarının koordinata bölümünü (Ni/η) içerdiğinden ayrıca eleman rijitlik matrisi integralinde de bir koordinat terimi ( η ) bulunduğundan basit bir yaklaşık çözümleme olarak eleman ağırlık merkezinin koordinatı kullanılırsa eleman rijitlik matrisi. satır eklenir. Buraya kadar elde edilen [B] matrisi koordinat gösterimi dışında iki boyutlu gerilme probleminin izoparametrik eleman kullanılarak incelenmesindeki adımların aynısıdır. Bunu bir eleman için yazarsak. Ue = 1 T {q} 2π ∫e[ B]T [ D][ B]ηdA {q} 2 ( ) (25) elde edilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TAŞGETİREN −(1 − s) 0 0 (1 − s) −(1 + r ) 0 0 1 −(1 − r ) G= −(1 − s) 0 0 4 (1 − s) −(1 − r ) −(1 + r ) 0 0 (1 + s) (1 + r ) 0 0 0 0 (1 + s) (1 + r ) −(1 + s) (1 − r ) 0 0 0 0 −(1 + s) (1 − r ) (21) şeklinde bir matriste göstererek şekil değiştirmeler için ⎡ ∂u ⎢ ∂η ⎣ ∂u ∂z ∂w ∂η ∂w ⎤ = [G ]{q} ∂z ⎥ ⎦ T (22) yazılabilir. S. Oysa eksenel simetrik problemde şekil değiştirme ifadesi (u/η) terimini de içermektedir. Eleman Rijitlik Matrisi: Toplam potansiyel enerji ifadesindeki ilk terim şekil değiştirme nerjisi ifadsini verir. Buradan da [B]=[A][G] (23) elde edilir. İzoprametrik elemanda dA=detJ dr ds olduğundan [k ]e = 2π ∫−1 ∫−1[ B]T [ D][ B]η det Jdrds 1 1 (26) yazılabilir. Bu nedenle elde edilen (3x8) boyutundaki bu matrise ⎡N B+ = ⎢ 1 ⎣η (24) 0 N2 η 0 N3 η 0 N4 η ⎤ 0⎥ ⎦ şeklinde bir 4. Parantez içindeki ifade eleman rijitlik matrisini vermektedir. [B]’nin 4. M. TOPCU.

Daha önce merkezkaç kuvvetin kütle kuvvetlerine ilave edileceğinden bahsedilmişti. Düğüm değerleri de yukarıda verilen nümerik integrasyonla hesaplanır. S. ağırlık kuvvetlerinin de ilavesiyle dönen tekerdeki kütle kuvvetleri. Üstü çizgili ifadeler eleman ağırlık merkezinde hesaplanmış değerleri göstermektedir. 2πη eleman ağırlık merkezinin oluşturduğu daireyi verir ve görüldüğü gibi iki boyutlu problemdeki kalınlığın yerini almıştır. TAŞGETİREN [k ]e = 2πη ∫−1 ∫−1 [B ]T [D][B ]det Jdrds 1 1 (27) olur. Birim hacime gelen kuvvet ρηω 2 olarak alınırsa (ρ=yoğunluk. ω=eksenel hız). { f } = [ fη fz ] = ρηω 2 T [ − ρg ] T (30) olur. Kuvvet Vektörleri: İlk olarak kütle kuvvetlerini ele alalım. {u} = [ N ]{q} ve { f } = fη . Bununla beraber tüm değişkenler için de nümerik integrasyon yapılabilir. [ ]T açılımları ile ve eleman içindeki kütle kuvvetinin sabit { f }e ⎤⎧ f ⎫ ⎡1 1 = 2πη ⎢ ∫ ∫ [ N ]T det Jdr. TOPCU. f z olduğu kabulu ile. Eleman rijitlik matrisinde olduğu gibi kütle kuvveti vektörü de nümerik integrasyonla hesaplanır. M. Tz [ ] T şeklinde bir yüzey kuvveti etkiyor olsun. Potansiyel enerji eşitliğindeki kütle kuvveti terimi. 2π ∫ {u} {T }ηdl = {q} {T }e T T e (31) Bölüm 7-88 . Dönme eksenine yakın yerlerde ağırlık merkezinin tesbitine dikkat edilmeli ve bu bölgelerde daha küçük elemanlar kullanılmalıdır.ds ⎥ ⎨ η ⎬ ⎥⎩ f z ⎭ ⎢−1−1 ⎦ ⎣ (29) elde edilir. Potansiyel enerji ifadesindeki yüzey kuvvet terimi. Dörtgen elemanın 1-2 kenarına {T } = Tη . ∫ {u} T { f }dV (28) dir. Yüzey Kuvvetleri birim yüzey alanına etkiyen kuvvetlerdir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.

z 3(η3. M. Tekil kuvvetler elde edilen genel kuvvet vektörüne. TAŞGETİREN olarak yazılabilir.2 Üçgen Eleman Dönel iki boyutlu çözüm bölgesi bu kez üçgen elemanlara bölünmektedir. ⎡ N1 0 N 2 0 N 3 0⎤ ⎥ ⎣ 0 N1 0 N 2 0 N3 ⎦ Şekil {q}= [ q1 . [N ] = ⎢ şeklindedir. q 3 . q 2 . q 2 . z ekseni etrafında üçgenin dönmesiyle elde edilmiş bir halka şeklindedir (Şekil 6). q 6 . q 4 ]T ve 1-2 kenarında doğal koordinatlardan s=1 ve yalnızca r değişken olduğundan {T }e = 2πη ∫e [N ]{T }dr 0 0 şeklindedir. Burada {q} = [ q1 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Eksenel simetrik üçgen eleman Şekil fonksiyonları matrisi ve deplasman vektörü. ]T N2 = s ve (33) olduğundan. uygulandığı serbestlik derecesi dikkate alınarak ilave edilir.z1) u q2 q4 q1 2(η 2. q 5 . Buradan (32) {T }e = πr l1−2 {T η Tz Tη Tz 0 0 } elde edilir.z3) w (r.z2) q6 q5 q3 Alan=A η Şekil 6. Her bir eleman η-z düzleminde bir üçgen olup. u = rq1 + sq 3 + (1 − r − s)q 5 (34) w = rq 2 + sq 4 + (1 − r − s)q 6 Bölüm 7-99 . q 4 . TOPCU. fonksiyonları N 1 = r . N3 = 1 − r − s deplasmanlar şekil fonksiyonları ile.z) 1(η 1. 3. q 3 . S. Yüzey yükünün değişken olması durumunda nümerik integrasyon yapılabilir.

r = rη1 + sη 2 + (1 − r − s )η3 (35) z = rz1 + s z 2 + (1 − r − s ) z 3 olur. det J= η13 z23 .η (q − q det J (q − q ) + z (q − q ) − z (q − q ) ⎥ 5 ) + η13 3 5 23 2 6 13 4 6 ⎥ ⎢ 23 1 ⎢ ⎥ det J ⎢ N 1 q1 + N 2 q3 + N 3 q5 ⎥ ⎢ ⎥ η ⎣ ⎦ (40) Bölüm 7-1010 . ⎡ z 23 (q1 − q5 ) − z13 (q3 − q5 ) ⎤ ⎢ ⎥ det J ⎢ . Jakobiyen matrisinin tersi ise [J ]−1 = 1 det J ⎡ z 23 ⎢− η 23 ⎣ − z13 ⎤ . η [J ] = ⎡η13 ⎢ ⎣ 23 z13 ⎤ z 23 ⎥ ⎦ (37) şeklindedir. S.η 23 (q 2 − q6 ) + η13 (q 4 − q 6 ) ⎥ ⎢ ⎥ ε = ⎢ . Buradan şekil değiştirmeler.η23 z13 olup |detJ| = 2Ae olduğu daha önceki bölümlerde gösterilmişti. η13 ⎥ ⎦ (39) şeklindedir. Burada ηij = ηi -ηj ve zij = zi -zj notasyonu kullanılmıştır. Jakobiyen matrisi ise. TAŞGETİREN şeklinde yazılır. Aynı şekilde koordinatlar da.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Aradığımız ifade deplasmanları koordinatlara göre türevi olduğundan ters alma işlemi ile. TOPCU. Türev zincir kuralı ile. ⎧∂ u ⎫ ⎧∂ u ⎫ ⎪∂ r ⎪ ⎪∂η ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎨ ∂ u ⎬ = [J ]⎨ ∂ u ⎬ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪∂ s ⎪ ⎪∂ z ⎪ ⎩ ⎭ ⎩ ⎭ ⎧∂ w ⎫ ⎧∂ w ⎫ ⎪∂r ⎪ ⎪ ∂η ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎨ ∂ w ⎬ = [J ]⎨ ∂ w ⎬ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪∂ z ⎪ ⎪∂s ⎪ ⎩ ⎭ ⎩ ⎭ (36) olarak alınır. ⎧∂ u ⎫ ⎪ ∂η ⎪ ⎪ ⎪ −1 ⎨ ∂ u ⎬ = [J ] ⎪ ⎪ ⎪∂ z ⎪ ⎩ ⎭ ⎧∂ w ⎫ ⎧∂ u ⎫ ⎧∂ w ⎫ ⎪∂η ⎪ ⎪∂ r ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ −1 ⎪ ∂r ⎪ ⎨ ∂ u ⎬ ve ⎨ ∂ w ⎬ = [J ] ⎨ ∂ w ⎬ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪∂ s ⎪ ⎪∂ z ⎪ ⎪∂ s ⎪ ⎩ ⎭ ⎩ ⎭ ⎩ ⎭ (38) elde edilir. M.

Kütle kuvveti sabit bir vektör olup dörtgen elemanda olduğu gibi potansiyel enerjideki kütle kuvveti teriminden. Görüldüğü gibi matris SŞDÜ elemandan sadece 4. Değerleri elemanın ağırlık merkezine göre alarak Bölüm 7-1111 . 2π ∫ {u} e T { f } dA = 2π ∫ {fη + wf z }r dA η e = 2π ∫ [( N 1 q1 + N 2 q 3 + N 3 q 5 ) fη + ( N 1 q 2 + N 2 q 4 + N 3 q6 ) f z ]ηdA (44) e olarak yazılır. z 31 ⎡ z 23 0 0 ⎢ detJ detJ ⎢ η 32 η13 ⎢ 0 0 [B] = ⎢ η det J η detJ ⎢ 32 z 23 z 13 13 ⎢ ⎢ det J detJ det J detJ N2 ⎢ N1 0 0 ⎢ η η ⎣ z 12 det J 0 ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ 0 η 21 detJ z 12 det J det J N3 0 η 21 η (41) elde edilir. Eleman rijitlik matrisi eleman şekil değiştirme enerjisi ifadesinden dörtgen elemanda izlenen yolla elde edilir. M. Kalınlık olarak 2 görüldüğü gibi eleman ağırlık merkezinden geçen çemberin çevresi alınmaktadır. TAŞGETİREN Diğer taraftan. [ B ] elemanın kütle merkezinde hesaplanmış [B] olmak üzere eleman rijitlik matrisi [k ]e = 2π r Ae [B ]T [D][B ] olarak elde edilir. Matris sabit olduğundan nümerik integrasyona gerek yoktur. elemanın (4x6) boyutundaki şekil değiştirmedeplasman ilişkileri matrisi. Ortalama yarıçap. {ε}=[B]{q} olduğundan. S.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU. Satırı ile değişmektedir. 3 η= η1 + η 2 + η3 3 (42) olarak hesaplandıktan sonra. eleman ağırlık merkezinde N 1 = N 2 = N 3 = 1 olmasından. Elemanın alanı A e = (43) 1 det J şeklinde hesaplanır.

f z ]T 3 (46) olarak bulunur. { f }e = 2π η Ae [ fη . − ρg ] T T (47) Yüzey kuvvetlerinde. aT z . ν=0. üniform yayılı yük bileşenleri Tη ve Tz. kendinden daha uzun rijit bir deliğin içine sıkı geçme yerleştirilmiştir. q 3 . Silindir 2MPa’lık bir iç basınç uygulandığında iç çaptaki büyüme ne olur. S. q 2 . elemanın 1-2 kenarına etki ediyor olsun.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. l1-2 yükün uygulandığı kenarın boyu olup l1− 2 = (r2 − r1 ) 2 + (z 2 − z1 ) 2 şeklinde hesaplanır. η=N1 η1+N2 η2 alınarak yapılan nümerik integrasyonla. olarak elde edilir. { f } = [ fη . (E=2x105 MPa. TOPCU. 6 6 {T }e = 2π l1− 2 [ aT r . f z . Kütle kuvvetlerinin sisteme etkiyen asıl yük olarak değerlendirildiği durumlarda η=N1 η1+N2 η2+N3 η3 şeklinde bir tanımlama yapılarak nümerik integrasyona da gidilebilir. Deplasman vektörü 4 bileşenli olup {q}= [ q1 . Birim hacim başına ρηω2 radyal merkezkaç kuvvetini uygulanıyor ve ağırlık ta –z yönünde etki ediyorsa. TAŞGETİREN 2π ∫ {u} e T { f }η dA = {q}T { f }e (45) elde edilir. Burada elemanın kütle kuvveti. f z . fz ] = [ρη w 2 . Bir örnek olarak z ekseni etrafında dönen bir döner tekerdeki yükü alalım. Bu durumda kuvvet vektörü. bT z ]T (49) elde edilir. { f }η = ρη ω 2 ve { f }z = − ρg olmak üzere kütle kuvvet vektörü. fη . fη . Örnek: Şekilde verilen dış çapı 120 mm ve iç çapı 80 mm olan uzun bir silindir. bTr . M.3) Bölüm 7-1212 . buradan potansiyel enerji eşitliğindeki yüzey kuvveti 2π ∫ {u} {T }ηdl = {q} {T }e T T e (48) olarak yazılır. q 4 ]T şeklindedir. a= η + 2η 2 2η1 + η 2 b= 1 şeklinde a ve b sabitleri ile.

05 0.05⎥ ⎢ ⎥ 0 0.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.168 1. İçten basınç bir yüzey kuvveti olduğundan 1-2 kenarına gelen yükün düğümlere karşılık gelen değerleri.15 1.385⎥ − 0.05 . S. TAŞGETİREN 2 MPa 20 80 Çözüm: Prosedürün anlaşılması ve sabit eleman matrisleri nedeniyle üçgen elemanlar kullanılarak şekildeki sonlu eleman modeli elde edilmiştir.0071 [ 0⎤ 0 0.0071 0 ⎦ ⎣0.15x10 2.0.1 0.1 0 ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ ⎥ 0.05 0 ⎤ ⎡ .1 ⎥ − 0. 1-2 kenarı z eksenine paralel 2 2 olduğundan ortalama yarıçap hesaplamaya gerek kalmamıştır.0063 0 0. 1 10 F dolayısıyla elemanların 2 alanları 100 mm2 bulunur. TOPCU.69⎥ − 0.15x10 5 ⎤ 5 5 ⎢ 0 1. [ ] 1.0063 0 ⎦ ⎣ Elemanların gerilme-deplasman matrisleri [D] ile [B]'nin çarpımından hesaplanır.15x10 5 ⎥ şeklindedir. 1 1 1.385 − 0.27 ⎡ −1.1⎥ − 0.072 1.503 − 0.0.42 −1. M.385 − 0.05 ⎢ 0 0 0 0 0.33 3 3 mm hesaplanarak 1 0 0 0 0.15 ⎣ ⎦ ⎣ T 0.05 0 0 ⎡ . 2 3 Bu sonuç elemanların 40 geometrisinden de 60 görülmektedir.0.384 1.67 mm ve 2.0.1 0 0 ⎥ ⎥ B [B ]1 = ⎢ 0 .43 0 ⎤ 0 1.743 1.69 0.77 0 0 0.77 − 0.15x10 5 0 1.1 0 ⎢ 0 0.77 − 0.0.766 0 ⎥ 0.385 ⎢ ⎥ ⎢ 0.0063 0 0.0071 0 0.082 −1.15⎤ ⎥ 0.15x10 ⎣ ⎦ eleman şekil değiştirmelerine bağlayan [B] matrislerinin hesabında ortalama yarıçaplar. Düğüm deplasmanlarını [D] = ⎢1.072 2.49 DB 1 = 104 ⎢ [DB]2 = 104 ⎢ ⎢ 0 ⎢ 0. eleman için η1 = (40+40+60)=46. 2πη1l e pi 2π (40)(10)(2) F1 = F2 = = = 2514 N elde edilir.05 .15 ⎡ −1.15⎥ ⎦ Eleman rijitlik matrisleri ise 2π η Ae [B ] [D ][B ] ’yi hesaplamak suretiyle Bölüm 7-1313 .77 0 ⎥ ⎥ 0. Elastisite matrisi.05 ⎢ 0 0. Silindir uzunluğu istenildiği gibi alınabilir ise de hesaplama kolaylığı açısından 10 mm tercih edilmiştir.26 ⎢ ⎥ ⎢ 2. ⎡2.082 − 2.0.15 ⎢− 0.69x10 ⎥ 5 0 0.647 − 2.69 − 0.15x10 1.385 0.15 ⎢− 0.1 0 − 0.15 0.91 − 1.69x10 5 ⎥ ⎢1.15 0.69 0. 4 Yapılan hesaplamalar sonucu detJ=200.657 0.69x10 5 1.1 ]2 = ⎢ 0 . eleman için η2 = (40+60+60)=53.77x10 0 ⎢ 0 ⎥ 5 5 0 2.407 1.

30 0. Örnek: Önceki örnekte elde edilen deplasmanları kullanarak elemanların ağırlık merkezindeki gerilmeleri hesaplayınız.4.0133. 6. σθ 'asal gerilme olup.22 1. σ 2 asal gerilmeleri mohr çemberinden yararlanılarak hesaplanabilir. 5. Gerilmeler ise.42 2.1]T x10 -2 MPa hesaplanır.ε 0 ) (51) Bölüm 7-1414 . Daha önce hesaplanan [DB]e ve elemanlara karşılık gelen deplasmanları kullanarak σ 1 = [−166. 7 ve 8 numaralı SD’ler sabit odluğundan genel matriste ⎡ 4.241 ⎥ ⎥ 9. − 28. − 54. Genel serbestlik dereceleri de dikkate alınarak matrisler birleştirildikten sonra 2.17 − 7.34 ⎤ ⎧Q1 ⎫ ⎧2514 ⎫ eliminasyon yaklaşımının uygulanmasıyla.05 9. T -2 ve T {q}1 = [0. 0. 0] x 10 -2 elde edilir. 0.34 4.932 0 − 2. S. ⎥⎨ ⎬=⎨ ⎣− 2.03 − 2. M.45 1.93 7.26 − 0.0140.0133. 0.17 ⎥ ⎥ 1. σ z . 5.66 ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ 2.3.03 − 2.89 0 ⎥ 2 9. Çözüm: Genel deplasman vektöründen eleman deplasmanları.645 ⎢ ⎢ ⎢ − 1. 3. 10 7 ⎢ ⎬ elde edilir.01 ⎥ ⎦ olarak hesaplanır.69⎤ ⎥ 0 ⎥ − 1. τ rz gerilmelerine karşılık gelen σ 1 .3 Sıcaklık Etkisi Sıcaklıktaki ∆T kadarlık artış ε0 kadarlık başlangıç şekil değişikliğine sebeb olur.01 ⎥ 2. {σ } = [D ][B ]{q} eşitliği kullanılarak hesaplanır.25 0 ⎥ ⎥ ⎢ ⎢ sim 0.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 0.4]T x10 -2 MPa σ 2 = [−169.89 1. Gerilme Hesabı: Genel deplasman vektörü elde edildikten sonra eleman süreklilik bilgileri yardımıyla eleman deplasman vektörü oluşturulur.0133 x 10-2 mm olarak hesaplanır.16 ⎢ 5.645 1.α∆T] T şeklindedir.0.69 ⎡2. 0.565 ⎥ simetrik ⎢ ⎢ ⎦ ⎣ ⎣ genel SD → 1 2 3 4 7 8 8 − 0.29 − 2. Aslında aynı çıkması gereken bu deplasmanların eleman matrislerinin elemanın ağırlık merkezindeki yarıçapa göre hesaplanması nedeniyle küçük de olsa farklı çıktıkları görülmektedir.58 − 2.085 − 1. Bu da eksenel simetrik problemlerde.46 [k ]1 = 107 ⎢ ⎥ [k ] = 107 ⎢ − 1. TOPCU.9.11 − 3.93 0. − 66.α∆T . 0] x10 {q}2 = [0. 4.62 0.24 0.014 x 10-2 mm ve Q3 = 0. Buradan eleman içindeki gerilmeler izoparametrik elemanda nümerik integrasyonla üçgen elemanda ise sabit matrislerin çarpılmasıyla. 0.565⎥ 8. − 58. σ r .13 ⎤ ⎡4. {ε 0 } = [α∆T .35 ⎦ ⎩Q3 ⎭ ⎩2514 ⎭ Buradan da Q1 = 0.13 ⎥ 2.34 1. 0.05 ⎥ ⎢ ⎢ − 0. TAŞGETİREN genel SD → 3 4 5 6 7 1. 0. 0.45 − 1. (50) σ = [D ]( ε .2.

Duvara sabitlenmiş olan uçtaki düğümlerin hareketi z ve r doğrultularında sınırlanmış olup genel matrislerde bu serbestlik derecelerine karşılık gelen elemanlarda düzenleme yapılır. {θ}e = [θ1. ε 0 elemandaki ortalama sıcaklık artışına göre hesaplanmış eleman ağırlık merkezindeki başlangıç şekil değişimidir. S. İç Basınca Maruz Silindir: Şekil 7’de iç basınç uygulanmış L uzunluğundaki içi boş bir silindir verilmiştir. Sınır şartları da bu yüzeyde belirtilmek zorundadır. 4.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Problemin θ dan bağımsız olması çevre boyunca olmayan yükleme ve sınır şartlarının eksenel simetrik problem olarak ele alınmasını engeller. TOPCU. TAŞGETİREN olup ε toplam şekil değiştirmeyi ifade eder.θ4 . {θ}e = 2π r Ae [B ] [D ] ε 0 T (53) olup vektörel olarak. Bu problemde sonra ηi ve ηd arasında sınırlanmış L uzunluğundaki dikdörtgen şeklindeki bölgeyi modellemek gerekmektedir. θ2 .θ6]T (54) İzoparametrik eleman kullanıldığında bu ifadenin iki katlı nümerik integralle elde edileceği ve 8x1 boyutlarında olduğu açıktır. Şekil değiştirme enerjisinde bu terim yerleştirildiğinde toplam potansiyel enerji denkleminde − ε T [D ]ε 0 terimi ortaya çıkar. M. PROBLEM MODELLENMESI VE SINIR ŞARTLARI Eksenel simetrik problemin basit olarak dönen bir yüzeye indirgenerek iki boyutlu bir problem olarak ele alındığını gördük. 2π ∫ ε T [D ]ε 0 rdA = ∑ {q} (2π r Ae [B ] [D ]ε 0 ) T T A e (52) eleman sıcaklık yükü elde edilir.θ5 . Silindirin bir ucu rijit bir duvara bağlıdır. Bölüm 7-1515 . üçgen eleman için.θ3 . Eleman şekil değiştirme-deplasman bağıntısını kullanarak. Yük ifadesi. Burada tipik bazı problemlerin modellenmsi üzerinde durulacaktır. Yani problemin eksenel simetrik bir problem olabilmesi için geometri yanında yükleme ve sınır şartlarının da eksenel simetrik olması gerekmektedir.

Orta düzleme göre simetrik olduğu kabul edilirse. M. S. Sınır şartları ise ele alının birim uzunluğun dış kenarlarındaki düğümlerin z doğrultusunda hareket etmemesi olarak tanımlanır (Örnek olarak çözülen problem dışardaki rijit silindir dışında bu probleme benzemektedir). TOPCU.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TAŞGETİREN P ηi ηd z L η P ηi ηd z Şekil 7 İç basınca maruz içi boş silindir Sonsuz Uzunluktaki Silindir: Şekil 8'de dış basınca maruz sonsuz uzunluktaki bir silindirin modeli verilmiştir. P η P ηd 1 ηi z Şekil 8 Dış basınca maruz sonsuz uzunluktaki silindir Rijit Şaft Üzerine Sıkı Geçme: İç yarıçap ri uzunluğu L olan bir halkanın yarıçapı ri+δ olan rijit bir şaft üzerine sıkı geçme yapılması Şekil 9'da verilmiştir. Halkanın iç kısımlarındaki düğümler şaftın rijit olması nedeniyle δ kadarlık bir radyal ötelenmeye maruz kalacaklarından bu düğümlere karşılık gelen genel rijitlik matrisinin diyagonal Bölüm 7-1616 . Boyuna şekil değişikliği olmadığı kabul edilerek düzlem şekil değiştirme şartları oluşturulmuş birim uzunluğun modellenmesi bu problem için yeterli olmaktadır. bu düzlem z doğrultusunda tutulmuş olur.

Şekil 10’ birlikte hareket eden ara düğümlerin durumu verilmiştir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. bu çiftlerin deplasmanları arasında çiftin radyal deplasmanları Qi ve Qj. TAŞGETİREN elemanların büyük bir C katsayısının eklenmesi gerekir. Q j − Qi = δ (55) şeklinde çok noktalı bir sınır şartı tanımlanabilir. Buradan potansiyel enerji eşitliğine 1 C (Q j − Qi − δ ) 2 şeklinde bir terim ilave edilirse buradaki sınır şartı yaklaşık olarak 2 tanımlanmış olur. olmak üzere. Bir elastik manşon elastik şaft üzerinde basınç uygulandığı zaman birbirine temas eden sınırda ilginç bir probleme yol açar. Aynı şekilde yük vektörünün ilgili düğümlere karşılık gelen elemanlarına da Cδ kadarlık bir kuvvet ilavesi yapılır. TOPCU. M. Ara düğümleri biri şaft diğeri halka üzerinde bulunan düğüm çiftleri olarak ele alırsak. S. η L Orta Düzlem δ ηi ηd z ηd ηi ηi+δ Şekil 9 Rijit şaft üzerine sıkı geçme Elastik Şaf Üzerine Sıkı Geçme: Bu kez de hem şaftın hem de halkanın elastik olması durumunu inceleyelim. Daha önce tartışılan penaltı yaklaşımından yola çıkarak Qj i j Qi Qj – Qi=δ Şekil 10 Elastik şaft üzerine elastik halkanın sıkı geçmesi Bölüm 7-1717 .

Sonlu eleman modeli yapılacak bölge kesit olarak verilmiştir. Yayın rijitliği geometriye. Bu problemde yaydaki deplasmanlar yükle lineer olarak değişmez. Bu da genel rijitlik matrisi ve yük vektörlerinde ⎡ Kii ⎢K ⎣ ji Kij ⎤ ⎡ Kii + C Kij − C⎤ ⎯ ⎥ ⎯ →⎢ K + C k + C ⎥ K jj ⎦ jj ⎣ ji ⎦ (57) ⎡ Fi ⎤ ⎡ Fi − Cδ ⎤ ⎯ →⎢ ⎯ ⎢F ⎥ ⎥ ⎣ j⎦ ⎣ F j + Cδ ⎦ (58) şeklinde yapılan düzenlemelerle tanımlanmış olur. M. TAŞGETİREN 1 1 1 1 1 C(Q j − Qi − δ ) 2 = CQi 2 + CQ j 2 − C(Qi Q j + Q j Qi ) + CQi δ − CQ j δ + Cδ 2 (56) 2 2 2 2 2 yazılır. Bu nedenle problemin çözümünde yükü yavaş yavaş artırarak uygulama yüküne ulaşmak gerekecektir. Yük-deplasman karakteristikleri ve gerilme dağılımı kesit yüzeyin sonlu elemanlara bölünmesi ile bilgisayar yardımıyla elde edilebilir. Konik halka yay Bölüm 7-1818 . TOPCU. Konik Halka Yay: Şekil 11’de verilen konik halka şekilli yay (rondela yay) üst kenarından z eksenine paralel olarak yüklenirken alt yüzeyi rijit zemin üzerinde durmaktadır. Görüldüğü gibi sonlu eleman modeli geliştirilirken şaft ve halka tek bir geometri olarak ele alınacak ara bölgede ise aynı koordinatlara sahip iki düğüm tanımlanacaktır. dolayısıyla yay üst kenarının yaptığı deplasman hareketine göre değişir. S. Bu yük eksenel doğrultuda uygulanmaktadır. z P δ η P δ Şekil 11.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Yük deplasman eğrisi şekilde verildiği gibidir.

TAŞGETİREN Yöntem şöyledir. ηd. Bu işlem tam yüke ulaşılıncaya kadar devam eder.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. ∆u ve ∆w bileşenlerine ayrılarak başlangıç koordinatlarına ilave (60) [K] bu yeni geometri için tekrar hesaplanıp yeniden yük artırılırarak yeni deplasmanlar elde edilir. Verilen geometri için [K](x) rijitlik matrisi hesaplanır. simetri eksenindeki düğümler de eksenel yönde tutulmuşlardır. TOPCU. Geometrik nonlineerliğe sahip problemlerin çözümünde bu metod her zaman uygulanan bir metoddur. S. M. Manşon Ölçüleri ηi. Manşondaki ∆T kadarlık sıcaklık artışı manşonun genleşmesine izin verilmediğinden dolayı gerilmeler oluşmasına neden olur. Rijit yuva içindeki manşonda ısıl gerilmeler Bölüm 7-1919 . Buradan ∆F yük artımı için ∆Q deplasmanları elde edilir. L Modellenecek Kısım Manşon Rijit. Problem simetri eksenine göre L/2 uzunluğundaki bir alanın modellenmesiyle çözülür. Rijit duvar ile temas eden düğümler radyal yönde. Isıl Gerilmeler: Şekil 12 yalıtılmış-rijit bir duvar içine sıkıca yerleştirilmiş bir çelik manşonu göstermektedir. yalıtılmış duvar Şekil 12. [K ](x) {∆Q}= {∆F } edilirerek yeni koordinatlar bulunur. ⎯⎯ x + ∆u x← (59) ∆Q deplasmanları.

Burada [D] 6x6 boyutlarında elastisite matrisidir. GİRİŞ Buraya kadar olan bölümlerde bir ve iki boyutlu problemler üzerinde durulmuştu. τxz. Üç boyutlu halde deplasman bileşenleri.5 − υ ⎥ ⎢ 0 ⎣ ⎦ (4) . {σ}=[σx.5 − υ 0 0 ⎥ (1 + υ )(1 − 2υ ) ⎢ 0 0 0 0 .5 − υ 0 ⎥ ⎢ 0 0 0 0 0 0 . {u}=[u. {σ}=[D]{ε} ile verilir. Aslında mühendislik problemlerinin bir çoğu üç boyutludur. τyz. γyz.v. Gerilme ve şekil değiştirmeler ise. y ve z doğrultularındaki bileşenleri göstermektedir. Bir ve iki boyutlu olarak yapılan çözümler yeterli doğrulukta sonuçlar verdiğinden üç boyuta göre tercih edilmektedir. v ve w sırasıyla x. γxz. (3) (2) υ 0 0 0 ⎤ ⎡1 − υ υ 0 0 0 ⎥ ⎢ υ 1−υ υ E υ 1−υ 0 0 0 ⎥ ⎢ υ [ D] = 0 0 0 0 . σy.SEKİZİNCİ BÖLÜM GERİLME ANALİZİNDE ÜÇ BOYUTLU PROBLEMLER 1. Bu bölümde üç boyutlu gerilme analizi konusu dört düğümlü üçgen prizma eleman kullanılarak izah edilecek daha sonra 8 düğümlü kübik elemanlar için temel ifadeler çıkarılacaktır. Gerilme ile şekil değiştirmeler arasındaki ilişki. εy. Burada u. τxy]T {ε}=[εx. σz.w]T (1) dir. γxy]T olmaktadır. εz.

SONLU ELEMAN FORMÜLASYONU Tipik bir üçgen prizmatik eleman şekil 1’de verilmiştir.. q12]T (7) dir. S.fz]T {T}=[Tx. 2.. Kütle ve yüzey kuvvet vektörleri üç bileşenli olarak sırasıyla {f}=[fx.fy.. {Q}=[Q1. . i düğümüne ait deplasmanlar ise 3i-2. + ⎥ ⎣ ∂x ∂y ∂z ∂z ∂y ∂z ∂x ∂y ∂x ⎦ T (5) şeklindedir. Genel deplasman vektörü ise... TAŞGETİREN Şekil değiştirmelerle yer değiştirmeler arasındaki ilişki ise. q9. . Her düğümde üç adet serbestlik derecesi bulunmaktadır.y. q8. q11..Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu... q5. + . 3i-1 ve 3i olarak numaralandırılır.Ty. q4. Bu durumda eleman deplasman vektörü. q6.. Potansiyel enerji ve Galerkin yaklaşımları önceki bölümlerde anlatıldığı şekilde uygulanır. TOPCU. Q2..Tz] T (6) şeklindedir. q2. toplam serbestlik derecesi N olmak üzere. + . q10. Bu eleman 4 yüzlü eleman olarak da adlandırılır.QN]T şeklindedir.z) w 2 u 3i i 3 3i-2 (8) Şekil 1 Üçgen prizmatik (4 yüzlü) eleman Bölüm 8-22 . 3i-1 y 4 x z v 1 (x. q7. q3. M. {q}=[q1. ⎡ ∂u ∂v ∂w ∂v ∂w ∂u ∂w ∂u ∂v ⎤ {ε } = ⎢ ..

0) 4(0. M. Şekil fonksiyonlarının genel kuralı nedeniyle ilgili düğümde 1 diğer düğümlerde 0 değerini alması gerekmektedir. İzoparametrik gösterim nedeniyle şekil fonksiyonları aynı zamanda koordinat tanımlamasında da kullanılabilir. s 2(0. Herhangi bir noktadaki deplasmanlar şekil fonksiyonları yardımıyla {u}=[N]{q} olarak yazılır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. ⎡ N1 0 0 N 2 0 0 N 3 0 0 N 4 0 0 ⎤ N1 0 0 N 2 0 0 N 3 0 0 N 4 0 ⎥ ⎢0 0 N 0 0 N 0 0 N 0 0 N ⎥ 1 2 4⎦ 3 ⎣ (10) (9) [N ] = ⎢ 0 (11) şeklindedir.1) t Şekil 2 Üçgen prizmatik (4 yüzlü) temel eleman Bölüm 8-33 .0. N1=r. N3=t. TOPCU. N4=1-r-s olur. N2=s.0) 1(1.0. Kısmi türevler için zincir kuralı kullanılarak örneğin u deplasman bileşeni için. TAŞGETİREN Eleman modellemesi için 4 adet Langrange tipi şekil fonksiyonu seçilir.0. x=x4+x14r+x24s+x34t y=y4+y14r+y24s+y34t z=z4+z14r+z24s+z34t (13) (12) elde edilir. x=N1x1+ N2x2+ N3x3+N4x4 y=N1y1+ N2y2+ N3y3+N4y4 z=N1z1+ N2z2+ N3z3+N4z4 Buradan da xij=xi-xj şeklindeki bir tanımlamayla. Şekil 2 de verilen temel eleman alınarak tanımlanan şekil fonksiyonları.0) r 1(0. Burada şekil fonksiyonları matrisi.1. S.

det J = x14 ( y 24 z 34 − y 34 z 24 ) − x 24 ( y14 z 34 − y 34 z14 ) + x34 ( y14 z 24 − y 24 z14 ) (16) olur. TAŞGETİREN ⎧ ∂u ⎫ ⎧ ∂u ⎫ ⎡ ∂x ⎪ ∂x ⎪ ⎪ ∂r ⎪ ⎢ ∂r ⎪ ∂u ⎪ ⎪ ∂u ⎪ ⎢ ∂x ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎨ ⎬ = [ J ]⎨ ⎬ → [J ] = ⎢ ⎢ ∂s ⎪ ∂s ⎪ ⎪ ∂y ⎪ ∂u ⎪ ⎢ ∂x ∂u ⎪ ⎪ ⎪ ⎢ ∂t ⎪ ∂t ⎪ ⎪ ∂z ⎪ ⎩ ⎭ ⎣ ⎩ ⎭ ∂y ∂r ∂y ∂s ∂y ∂t ∂z ⎤ ∂r ⎥ ∂z ⎥ ⎥ ∂s ⎥ ∂z ⎥ ∂t ⎥ ⎦ (14) elde edilir. S. Ve = 1 6 det J (19) olarak elde edilir. TOPCU. ⎧ ∂u ⎫ ⎧ ∂u ⎫ ⎪ ∂x ⎪ ⎪ ∂r ⎪ ⎪ ∂u ⎪ ⎪ ∂u ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎨ ⎬ = [ A]⎨ ⎬ ⎪ ∂y ⎪ ⎪ ∂s ⎪ ⎪ ∂u ⎪ ⎪ ∂u ⎪ ⎪ ∂t ⎪ ⎪ ∂z ⎪ ⎩ ⎭ ⎩ ⎭ (20) olur. ∫0 ∫0 ∫0 1 1− r 1− r − s r m s n t k drdsdt = m!+ n!+ k! (m + n + k + 3)! (18) olduğundan eleman hacmi.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. (15). Burada. Öte yandan alınan türevler ile Jakobean matrisi ⎡ x14 y14 z14 ⎤ y 24 z 24 ⎥ ⎢x y z ⎥ ⎣ 34 34 34 ⎦ [J ] = ⎢ x24 (15) olur. Ve = ∫0 ∫0 ∫0 1 1− r 1− r − s det Jdrdsdt = det J ∫0 ∫0 ∫0 1 1− r 1− r − s drdsdt (17) dir. Bölüm 8-44 . Jakobean matrisin determinantı ise. Elemanın hacmi. İntegrasyon formülü. [A]=[J]-1 alınırsa. M.

M. Görüldüğü gibi [B] nin bütün elemanları sabit olup sonuçta elemana ait şekil değiştirmeler de sabit olarak elde edilecektir. Ue = 1 2 T T T T T 2 2 ∫ {ε } [D]{ε }dV = 1 {q} [ B] [ D][ B]{q}∫ dV = 1 {q} Ve [ B] [ D][ B]{q} (24) e e olarak yazılır. 12x1 boyutundaki yük vektörü Bölüm 8-55 . {ε}=[B]{q} yazılabilir. Eleman hacmi 1/6 det J olarak daha önce elde edilmiştir. TOPCU. Kütle kuvvetleri. (25) ∫e{u} T { f }dV = {q}T ∫ ∫ ∫ [ N ]T { f } det Jdrdsdt = {q}T { f }e (26) dir. 2.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Şekil değiştirme – yer değiştirme ilişkisi. Buradan eleman rijitlik matrisi.1 Eleman Rijitlik Matrisi ve Yük Vektörleri Toplam potansiyel enerji ifadesinde eleman şekil değiştirme enerjisi terimi. S. [k]e=Ve[B]T[D][B] olarak tanımlanır. İntegral (20) de verildiği şekilde alınırsa. Bu durumda [B] y34 z14 − z34 y14 0 0 0 0 ⎡ y24 z34 − z24 y34 ⎢ z34 x14 − x34 z14 z24 x34 − x24 z34 0 0 0 0 1 ⎢ x34 y14 − y34 x14 x24 y34 − y24 x34 0 0 0 0 ⎢ [B] = x34 y14 − y34 x14 z34 x14 − x34 z14 x24 y34 − y24 x34 z24 x34 − x24 z34 0 0 det J ⎢ y24 z34 − z24 y34 x34 y14 − y34 x14 0 0 y34 z14 − z34 y14 ⎢ x24 y34 − y24 x34 ⎢ z24 x34 − x24 z34 y24 z34 − z24 y34 0 z34 x14 − x34 z14 y34 z14 − z34 y14 ⎣ y14 z24 − z14 y24 0 0 a 0 0⎤ 0 z14 x24 − x14 z24 0 0 b 0⎥ a = −( y24 z34 − z24 y34 + y34 z14 − z34 y14 + y14 z24 − z14 y24 ) 0 0 x14 y24 − y14 x24 0 0 c ⎥ ⎥ → b = −( z24 x34 − x24 z34 + z34 x14 − x34 z14 + z14 x24 − x14 z24 ) 0 x14 y24 − y14 x24 z14 x24 − x14 z24 0 c b ⎥ c = −( x24 y34 − y24 x34 + x34 y14 − y34 x14 + x14 y24 − y14 x24 ) x14 y24 − y14 x24 0 y14 z24 − z14 y24 c 0 a ⎥ ⎥ z14 x24 − x14 z24 y14 z24 − z14 y24 0 b a 0⎦ (22) (23) şeklindedir. TAŞGETİREN [A] = 1 det J ⎡ y 24 z 34 − z 24 y 34 y 34 z14 − z 34 y14 y14 z 24 − z14 y 24 ⎤ ⎢ z 24 x34 − x 24 z 34 z 34 x14 − x34 z14 z14 x 24 − x14 z 24 ⎥ ⎢x y − y x x y − y x x y − y x ⎥ 24 34 34 14 34 14 14 24 14 24 ⎦ ⎣ 24 34 (21) şeklindedir. türevler matrisini [B] ile göstermek suretiyle.

. f z . Örenek olarak 123 düğümlerinin oluşturduğu yüzey üzerine uygulanan kuvveti ele alalım. Buradan ⎛I I12 a= − I 2 . yüzey yük vektörü ∫e{u} T {T }dA = {q}T ∫ [ N ]T {T }dA = {q}T {T }e Ae (28) olur. I1=σx+σy+σz I2=σx σy +σy σz + σxσz−τ2yz−τ2xz−τ2xy I3=σx σy σz+2τyzτxzτxy−σxτ2yz−σyτ2xz−σzτ2xy şeklindedir. 3. Yüzey kuvvetleri ise. kuvvetlerin uygulandığı yüzey üzerinde hesaplanacaktır.. Tz . q4. f y . GERİLME HESABI {σ}=[D]{ε} ve {ε}=[B]{q} olduğundan gerilmeler doğrudan {σ}=[D][B]{q} (30) eşitliğinden bulunabilir.0. Tz . S. T y .. Tekil yükler ilgili serbestlik derecesine göre sistem yük vektörüne ilave edildikten sonra genel denklem oluşturularak sistemin sınır şartları altında deplasmanlar bulunur. f x . T y .... ⎟ 3 ⎠ 3 (31) c=2 a . q7 ve q10 serbestlik derecelerine eşit olarak dağıtılmış olmaktadır..Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. f z ]T 4 (27) olur. 3 θ= 1 3 a cos⎜ − ⎛ 3b ⎞ ⎟ (32) ⎝ ac ⎠ tanımlamasıyla asal gerilmeler Bölüm 8-66 .. TAŞGETİREN { f }e = Ve [ f x .0]T 3 (29) elde edilir..0. Vefx olarak hesaplanan yük vektörü ağırlık kuvvetinin x bileşeni olup q1. M. Tz . Üç boyutlu durumda asla gerilmelerin hesaplanması için (3x3) boyutlu olan gerilme tensörünün invaryantlarından yararlanılır. Yüzey bir üçgen olup alanı da Ae ise. Tx . TOPCU. Gerilme tensörünün invaryantları.. İntegrasyondan sonra {T }e = Ae [Tx . T y . b = −2⎜ 1 ⎜ 3 3 ⎝ ⎞ ⎟ − I1 I 2 − I 3 .. Tx .

1. q24]T (35) i düğümüne ait aynı şekilde deplasmanlar 3i-2.. TAŞGETİREN σ 1 = I1 3 + c cosθ .-1) (-1. S... 3i-1 ve 3i olarak numaralandırılır. TOPCU....y. {q}=[q1. M.. q2. Kübik elemanda düğüm numaralaması belirli bir düzende yapılmak zorundadır... Eleman içindeki herhangi bir noktadaki deplasmanlar şekil fonksiyonları yardımıyla 3i-1 s y x z 6 v (x.1. σ 3 = I1 3 + c cos θ + 4π 3 olarak bulunur..-1) 5 3i 8 r i 3i-2 (-1.-1..1) Şekil 3 Altı yüzlü eleman ve temel eleman düğüm koordinatları Bölüm 8-77 .-1) (1.8 (34) olarak elde edilir. Burada ri. σ 2 = I1 3 + c cos θ + 2π 3 . Düzensiz yapılan numaralama negatif det J değeri verecektir. ( ) ( ) (33) 4. ALTI YÜZLÜ ELEMAN Altı yüzlü eleman temel elemanı küb şeklinde olan bir izoparametrik eleman olup iki boyutlu gerilme analizi problemlerinde verilen 4 düğümlü izoparametrik elemana benzemektedir (Şekil 3). si ve ti temal eleman üzerindeki düğüm koordinatlarını vermektedir. Eleman düğüm deplasmanları vektörünün 24 elemanı bulunmaktadır.... Temel eleman üzerinde şekil fonksiyonları.1...z) w 4 2 3 u 1 t 7 (-1.. N i = 1 (1 + rri )(1 + ssi ) + (1 + tt i ) 8 i = 1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. q3.

... t 3 z y x 4 15 1 12 8 r 5 17 13 s 9 6 11 7 19 14 18 10 2 20 16 Şekil 4 8 den 20 ye kadar düğümlere sahip altı yüzlü eleman Bölüm 8-88 .... x=N1x1+ N2x2+ N3x3+N4x4 y=N1y1+ N2y2+ N3y3+N4y4 z=N1z1+ N2z2+ N3z3+N4z4 (36) (37) dan bulunur.. Koordinatlar da..... 5... İntegrasyon işlemi nümerik integrasyon yöntemiyle Gauss yaklaşımına uygun olarak yapılır... İki boyutlu problemde izlenen yoldan gidildiğinde eleman rijitlik matrisi... 20 düğümlü eleman Şekil 4 te verilmiştir... TOPCU. [k ]e = ∫−1 ∫−1 ∫−1[ B]T [ D][ B] det Jdrdsdt 1 1 1 (38) olarak elde edilir....... Buna göre şekil fonksiyonları........+N8q24 şeklinde hesaplanır...+N8q22 v=N1q2+ N2q5+ N3q8+..+N8q23 w=N1q3+ N2q6+ N3q9+. TAŞGETİREN u=N1q1+ N2q4+ N3q7+.. S. M. YÜKSEK DERECEDEN DEĞİŞKEN DÜĞÜM SAYILI ELEMAN Burada 8 düğümden 20 düğüme kadar düğümlere sahip 6 yüzlü eleman için genel şekil fonksiyonları verilecektir...Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu..

ti) şeklinde hesaplanır. TOPCU.βi)=(1-β2) olur.ri)N(s. ni=N(r.. Aksi halde. S.si)N(t. t 3 z y x 4 9 1 12 8 r 5 s 6 11 7 10 2 N6=1/8(1-r)(1+s)(1-t) N8=1/8(1+r)(1-s)(1-t) N10=1/4(1-s2)(1-r)(1+t) N12=1/4(1-s2)(1+r)(1+t) Şekil 5 Örnek 12 düğümlü eleman Bölüm 8-99 ... M. Örneğin Şekil 5’de verilen 12 düğümlü eleman için şekil fonksiyonları.20 için Ni=ni Eğer elemanda herhangi bir i noktası tanımlanmıyorsa.. Ayrıca β.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. N1=1/8[(1+r)(1+s)(1+t)-((1-r2)(1+s)(1+t)+ (1-s2)(1+r)(1+t))] N2=1/8[(1-r)(1+s)(1+t)-((1-r2)(1+s)(1+t)+ (1-s2)(1-r)(1+t))] N3=1/8[(1-r)(1-s)(1+t)-((1-s2)(1-r)(1+t)+ (1-r2)(1-s)(1+t))] N4=1/8[(1+r)(1-s)(1+t)-((1-r2)(1-s)(1+t)+ (1-s2)(1+r)(1+t))] N5=1/8(1+r)(1+s)(1-t) N7=1/8(1-r)(1-s)(1-t) N9=1/4(1-r2)(1+s)(1+t) N11=1/4(1-r2)(1-s)(1+t) şeklindedir.. koordinat değerlerinin ±1 olması durumunda N(β. ni=0 alınır. TAŞGETİREN N1=n1-(n9+n12+n17)/2 N4=n4-(n11+n12+n20)/2 N7=n7-(n14+n15+n19)/2 N2=n2-(n9+n10+n18)/2 N5=n5-(n13+n16+n17)/2 N8=n8-(n15+n16+n20)/2 N3=n3-(n10+n11+n19)/2 N6=n6-(n13+n14+n18)/2 i=9. koordinat değerlerini göstermek üzere. 0 olması durumunda N(β.βi)=1/2(1+ββi).

Kübik bir bölge 4 yüzlü elemanlara iki şekilde ayrılabilir. elemanların dördü eşit hacimli. Özellikle basit geometriler için 6 yüzlü 8 düğümlü elemanın temel alınıp bunun tekrarlanması izlenecek iyi bir yöntemdir. AĞ OLUŞTURULMASI Üç boyutlu problemlerin analizi için sonlu eleman ağı oluşturulmasında ve gerekli değerlerin hazırlanmasında belirli bir yöntem izlenmesine ihtiyaç vardır. malzeme bilgileri ve sınır şartlarıdır. Diğer küb içinde kalan elemanların düğüm numaraları 4 er artırılmak suretiyle kolayca elde edilebilecektir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. eleman düğüm numaraları. düğüm koordinatları. S. M. Bunlardan birinde küb 5 adet 4 yüzlü elemana ayrılır. İkinci yolda ise küb 6 adet eşit hacimli elemana ayrılır (Şekil 6b). Bu ayırma işlemleri sonunda elde edilen düğüm bilgileri Tablo 1 de verilmiştir. biri ise diğerlerinin iki katı hacme sahip olur (Şekil 6a). Eğer düğümün bir doğrultuda hareketine izin verilmiş ise bu durumda da çizgisel sınır şartı vardır. Öte yandan düğümün bir düzlem içinde hareketi söz konusu Tablo 1 Temel 6 yüzlü elemanın 5 ve 6 adet 4 yüzlü elemana bölünmesi 5 Eleman Düğümler Eleman no 4 eleman Düğümler 4 6 7 1 3 8 Eleman no 1 1 1 6 6 1 2 3 3 8 8 3 3 2 4 5 7 6 1 1 1 2 1 1 1 2 2 2 7 4 8 7 3 3 7 5 3 7 3 4 7 5 6 7 5 8 1 2 3 4 5 1 2 3 4 5 6 Bölüm 8-1010 . Başlangıç olarak bir çözüm yapıldıktan sonra daha hassas bir ağ yapısı elde edilmek üzere yeni elemanlara ayırma işlemlerine geçilebilir. TAŞGETİREN 6. Sınır şartlarının belirlenmesinde üç boyutlu problemlerde düzlem için bir tanımlama gerekebilir. düğümün görülmemesi nedeniyle bir çok zorluklar ortaya çıkarır. Gerekli olan bilgiler. Bu nedenle başlangıçta bir temel eleman alınarak bunun tekrarı şeklinde bir ağ oluşturma yoluna gidilmesi önemli kolaylıklar getirir. Üçüncü boyuttaki koordinat değerlerinin ve düğüm bilgilerinin elde edilmesi. Bir düğümün her yönde hareketi sınırlanmış ise burada tam nokta sınır şartı vardır denilir. Problem modellemesinde öncelikle kaba bir ağ yapısı oluşturulur. TOPCU.

TOPCU. TAŞGETİREN t 5 8 6 7 1 s 4 2 r t 8 3 (a) 5 7 6 4 1 s 3 r 2 (b) Şekil 6Temel kübün 4 yüzlü elemanlara ayrılması a) 5 adet 4 yüzlü.m. Nokta sınır şartında genel rijitlik matrisinin ilgili serbetlik derecesine karşılık gelen diyagonal elelamına büyük bir C katsayısı eklenmekle sınır şartının sisteme dahil edildiği görülmüştü.n olan bir t doğrusu boyunca hareket edebiliyorsa penaltı yaklaşımı. 3I − 2 3I − 1 3I ⎡ 2 Clm Cl n ⎤ 3I − 2 ⎢Cl ⎥ 3I − 1 ⎢ Cm 2 Cmn⎥ 3I ⎢ Sim Cn 2 ⎥ ⎣ ⎦ (39) Bölüm 8-1111 . Düğüm doğrultu kosinüsleri l. S.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. M. b) 6 adet 4 yüzlü olursa burada düzlemsel sınırlama söz konusudur.

TAŞGETİREN şeklindeki bir rijitlik teriminin uygun serbestlik dereceleri ile sistem matrisini eklenmesı sonucunu verir. Bölüm 8-1212 .m. 3I − 2 2 ⎡ 3I − 2 ⎢C (1 − l ) 3I − 1 ⎢ 3I ⎢ Sim ⎣ 3I − 1 − Clm C (1 − m 2 ) 3I − Cl n ⎤ ⎥ − Cmn ⎥ C (1 − n 2 )⎥ ⎦ (40) rijitlik teriminin eklenmesi gerekecektir. l.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. M. S. Düzlemsel sınır şartında ise düzlemin normali.n doğrultu kosinüslerine sahip t doğrusu ise. TOPCU.

Bu denklemde φ= φ (x. Skaler alan problemlerinin en çarpıcı özelliği.y. Örneğin iki boyutlu levhalarda. kx=ky=k. λ=0 dönüşümlerini yaparsak. sızıntı ve elektrik/manyetik alan problemleri üzerinde durulacaktır. Matematik olarak Helmotz denklemini kullanarak pek çok alan probleminin sonlu eleman modeli oluşturulabilir. GİRİŞ Önceki bölümlerde ele alınan problemlerdeki bilinmeyenler. k. Örnek olarak yalnızca (x. Diğer taraftan. Temel adımlar anlaşılırsa problem çözümü de kolaylaşmış olur. . ∂2T/∂x2-∂2T/∂y2-Q=0 olarak elde edilir. Bu modeller daha sonra problemin doğasına uygun olarak düzenlenir ve çözümler elde edilir. burulma.DOKUZUNCU BÖLÜM SKALER ALAN PROBLEMLERİ 1. mühendisliğin ve fiziğin hemen hemen her dalında bulunabilmesidir. bilinmeyen değer (2x1) boyutlarındaki deplasman vektörüdür. sıvı akışı. sıcaklık. İki boyutlu kararlı hal ısı iletimi problemindeki bilinmeyen sıcaklık alanı (T(x. Tablo 1’de genel Helmotz denklemini yardımıyla çözümlenebilen mühendislik problemleri verilmiştir. basınç ve akış potansiyeli gibi büyüklükler doğal olarak skaler büyüklüklerdir.y)) skaler büyüklüklerin en bilinen örneklerinden biridir. bir vektör alanın bileşenlerinden oluşmakta idi.z) aranan alan değişkenidir.y) düzlemini göz önünde bulundurur ve φ=T. ısıl iletkenlik ve Q da iç ısı kaynağını göstermek üzere genel denklemi. Bu bölümde sakaler alan problemlerinden olan ısı iletimi. Bunlar genellikle Genel Helmholtz denklemi olarak bilinen ∂ ⎛ ∂φ ⎞ ∂ ⎛ ∂φ ⎞ ∂ ⎛ ∂φ ⎞ ⎟ + ⎜ kz ⎟ + λφ + Q = 0 ⎟ + ⎜ ky ⎜ kx ∂x ⎝ ∂x ⎠ ∂y ⎜ ∂y ⎟ ∂z ⎝ ∂z ⎠ ⎝ ⎠ (1) denklemin özel halleri olarak karşımıza çıkar. Bu denklem de iki boyutlu kararlı hal ısı iletimi denklemidir. Burada ısı iletimi ve burulma konuları sınır şartlarının detaylı olarak ele alınabilmesi açısından genişçe işlenecek diğer konular nisbeten kısa tutulacaktır.

Isı transferi bir cisim içinde çeşitli noktalar arasında sıcaklık farkı oluşmasıyla bu noktalar arasında yada cisim ile çevresi arasındaki sıcaklık farkı nedeniyle meydana gelir. S. Mühendislikte Karşılaşılan Skaler Alan Problemleri Alan Formül Parametre Sınır Şartları Değişkenleri T=T0 ∂T ⎛ ∂ 2T ∂ 2T ⎞ − k. = q0 Termal k ⎜ 2 + 2 ⎟ + Q = 0 Sıcaklık. Bu bölümde genel geçişli hal ısı iletimi probleminin sonlu eleman formülasyonu verilecektir. =0 ∂n φ=y u=u0 ∂u =0 ∂n W=0 ε⎜ ⎜ ⎛ ∂ 2u ⎝ ∂x 2 + ∂ 2u ⎞ ⎟ = −p ∂y 2 ⎟ ⎠ ⎞ ⎟ +1 = 0 ⎟ ⎠ ⎛ ∂ 2W ∂ 2W ⎜ 2 + ⎜ ∂x ∂y 2 ⎝ 2.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. T ∂n iletkenlik. iki boyutlu ısı akışını ifade eden Fourier kanunu : Bölüm 9-22 . genellikle malzeme seçimi. θ ∂y ⎠ ⎝ ⎛ ∂ 2ψ ∂ 2ψ ⎞ ⎜ 2 + 2⎟=0 ∂y ⎠ ⎝ ∂x ⎛ ∂ 2φ ∂ 2φ ⎞ k . = h( T − T0 ) ∂n ⎛ ∂ 2θ ∂ 2θ ⎞ Gerilme ⎜ 2 + 2 ⎟+2 =0 θ=0 ⎜ ∂x ⎟ fonksiyonu. k ∂y ⎠ ⎝ ∂x ∂T − k. M. TAŞGETİREN Problem Isı İletimi Burulma Potansiyel akış Sızıntı ve yeraltı akışı Elektrik potansiyeli Kanallarda sıvı akışı Tablo 1. TOPCU. ε Boyutsuz hız. W ψ = ψ0 φ = φ0 ∂φ . Bu noktada elemanların hem ısıl hem de mekanik analizinde benzer yöntemlerin kullanılıyor olması nedeniyle sonlu elemanlar metodu büyük bir kullanım imkanı bulur. Termal olarak izotropik ortamda. k Elektrik Elektrik potansiyeli. ISI İLETİMİ Makina tasarımında sıcaklık dağılımının belirlenmesi. çalışma esnasında normalin dışında sıcaklık etkisine maruz kalan parçaların tasarımı gibi konularda bir ilk adım oluşturur.ψ Hidrolik Hidrolik potansiyeli φ iletkenlik.⎜ 2 + 2 ⎟ + Q = 0 ∂y ⎠ ⎝ ∂x Akım fonksiyonu. u İletkenliği. Bu sırada da çevre şartlarının belirlenmesi. karmaşık geometrilerin modellenmesi ve en temel sabit özellikleri olan izotrop malzemeden her doğrultuda farklı özellikler gösteren kompozit malzemeye kadar çok çeşitli malzemelerin dikkate alınması gerekmektedir.

qx ve qy. Bu ısı iletim denklemi olup bir başlangıç ve çeşitli sınır şartlarına göre çözülür. k.y. ve ∂T ∂T . Şekil 1 de gösterilen cisim için sınır şartları ise.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. ∂x ∂y sıcaklık değişimleridir. taşınımla ısı akışı ve ışınımla ısı akışı şeklindedir.0) = T0 ( x. TOPCU. ısı iletim katsayısı. M. Başlangıç şartı olarak iki boyutlu hal için T ( x. sabit yada zamanla ve konumla değişen ısı akışı. S. y. TAŞGETİREN q x = −k ∂T ∂T . Denklemlerin sağ tarafındaki (–) işareti ısının düşük sıcaklığa doğru transfer olduğunu göstermektedir. y ) şeklinde başlangıç halindeki sıcaklık dağılımı olarak ele alınabilir. Bu şartlar aşağıdaki şekilde formüle edilir. x ve y şeklindedir. Meydana gelen ısı akışı qx ve qy'nin vektörel toplamıdır. ∂q y ∂q z ⎛ ∂q −⎜ x + + ⎜ ∂x ∂y ∂z ⎝ ⎞ ∂T ⎟ + Q = ρc ⎟ ∂t ⎠ (3) elde edilir. Şekil 1 İki boyutlu genel ısı iletimi için çözüm bölgesi ve sınır şartları Bölüm 9-33 . (1)’de φ=T alınır ve Fourier yasası da uygulanırsa.t) olarak doğrultularındaki ısı akışı. Burada ρ ve c malzemeya ait özellikler olup sırasıyla yoğunluk ve özgül ısıyı t ise zamanı göstermektedir. q y = −k ∂x ∂y (2) ortamdaki sıcaklık alanı. sırasıyla sabit yada zamana ve koordinata göre tanımlanmış sıcaklık. de x ve y doğrultusundaki . Burada T= T(x.

y. y. y. t )⎥ ⎥ ⎢ ∂y ⎦ ⎣ (7) olur. y. y. t ) = [N ( x. Matris notasyonu kullanıldığında ise. T ( x. TOPCU. y )Ti (t ) ∂y i =1 ∂y (6) olarak yazılabilir. ⎛ ∂q x ∂q y ∂T ⎞ ∫ ⎜ ∂x + ∂y − Q + ρc ∂t ⎟ N i dΩ = 0 ⎜ ⎟ ⎝ ⎠ (8) Bölüm 9-44 . M. y )]{T (t )} ⎤ ⎡ ∂T ⎢ ∂x ( x. TAŞGETİREN S1 Üzerinde S 2 Üzerinde S 3 Üzerinde S 4 Üzerinde Ts = T1 ( x. ny yüzeyin doğrultu kosinüsleri. t ) = ∑ i ( x. t )⎥ ⎥ = [B ( x. Burada bir enerji denklemi olan (3) numaralı denkleme minumum potansiyel enerji ilkesi uygulanır. y. t ) h(Ts − Te ) = q x n x + q y n y −q s = q x n x + q y n y (4) σεTs4 − αq r = q x n x + q y n y Burada T1 yüzey sıcaklığı. Bir eleman içindeki sıcaklık ve sıcaklık gradyenti şekil fonksiyonlarının yardımıyla. t ) = ∑ i ( x. y. h konveksiyonla ısı transferi katsayısı.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Ts bilinmeyen yüzey sıcaklığı. Burada [N] sıcaklık interpolasyon matrisi. y )]{T (t )} ⎢ ∂T ⎢ ( x. ε ve α yüzey özellikleri ve qr de birim alandan yapılan radyasyonla ısı taransferini göstermektedir. nx. S. σ Stephan-Boltzman sabiti. y )Ti (t ) i =1 r (5) r ∂N ∂T ( x. 2. y )Ti (t ) ∂x i =1 ∂x r ∂N ∂T ( x. [B] ise sıcaklık değişimi interpolasyon matrisi olarak adlandırılır. qs birim alandan tanımlı ısı akışı.1 Sonlu Eleman Formülasyonu Şekil 1'de verilen Ω çözüm bölgesi herbirinde r adet düğüm bulunan M adet elemana bölünür. t ) = ∑ N i ( x. T ( x. Te çevre sıcaklığı. Ti her düğümün sıcaklığı {T(t)} de eleman düğüm sıcaklıkları vektörüdür.

{N }. ∫ ρc ∂t N dΩ − Ω ⎢ ∂x ∫⎣ Ω i ∂T ⎡ ∂N ∂N ⎤ ⎡ q x ⎤ dΩ = ∫ Q.[B]..{N }.r (10) elde edilir.r (11) elde edilir.{N }.c.dΓ q S2 {Rh } = ∫ hT . [C ]⎧ ∂T ⎫+ [[K c ] + [K h ] + [Kr ]]{T }= {Rt }+{RQ }+ {Rq }{Rh }{Rr } ⎨ ⎬ ⎩ ∂t ⎭ (12) olarak elde edilir.. [Kh] ve [Kr]: eleman iletim matrisleri (iletim..dΩ − ∫ (q n )..dΓ − ∫ h(T − Te ). son terim her bir sınır şartı için ayrı integre edilirse.dΓ S1 S2 S3 − ∫ σεT 4 − αq r N i .3. {Rh} ve {Rr}: tanımlı düğüm sıcaklığı.3.dΓ S3 {Rr } = ∫ α . TOPCU.[N ].. [C ] = ∫ ρ. Sonuçta genel denklem ve eleman denklemleri matris formunda.{N }.dΩ Ω [K c ] = ∫ k [B]T .. TAŞGETİREN ve ∫ ⎜ ∂x ⎜ ⎝ ⎛ ∂q x + ∂q y ⎞ ⎟N i dΩ ∂y ⎟ ⎠ (9) kısmı integre edilerek ifade yeniden yazılırsa. {Rq}. [C]:eleman kapasitans matrisi.N }.dΓ + ∫ q s .{T }= ∫ σ ε . {RT}.dΓ S1 {R } = ∫ Q{N }.{N }.dΩ Ω [K h ] = ∫ h.T 4 . iç ısı kaynağı.N i .N . Bunlardan en çok karşılaşılan 4 örnek aşağıda verilmiştir. [Kc]. Buradaki matris ve vektörler.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.. q. taşınım ve ışınım). tanımlı yüzey ısı akışı. M.N i .N i . − ∫ (q n ).dΓ S4 {RT } =− ∫ (q n ){... Verilen her bir ifade sırasıyla şu şekilde tanımlanır. Elde edilen bu genel ifade ele alınan problemin durumuna göre çeşitli şekillerde düzenlenebilir.2.dΓ S3 [K r ].2.[N ]. Taşınım ve ışınım matrisleri yalnızca yüzeyi ilgili sınır şartına maruz elemanlar için hesaplanır.dΩ Q Ω {R } = ∫ q.dΓ S4 şeklindedir.N i .dr ∂y ⎥ ⎢ q y ⎥ ⎦⎣ ⎦ Ω Γ i = 1.. Yüzey bölgesi her bölgede etkili olan sınır şartlarının toplamı olarak ifade edilebileceği için. {RQ}.dΓ S4 ( ) i = 1. yüzey taşınımı ve ışınımdan kaynaklanan ısıl yük vektörleri. S. Bölüm 9-55 .{N }.

TAŞGETİREN Lineer kararlı hal ısı iletimi: [[K c ] + [K h ]]. t )} + {Rh (T . [K ]{T } n +1 = R {} n +1 (19) şeklini alır.{T } = {RQ (T )}+ {Rq (T )} + {Rh (T )} + {Rr (T )} (15) Nonlineer geçişli hal: [C (T )]⎧ dT ⎫[[K c (T )] + [K h (T . θ=0 alındığında mutlaka kritik bir değerin altında kalmak gerekmektedir. Kısa gösterimde ise. Problem taşınım sınır şartına maruz iki boyutlu geçişli hal ısı iletimi problemidir (14). t )]+[K r (T )]]. t )} ⎨ ⎬ ⎩ dt ⎭ + {Rq(T . Bu değer genel olarak Bölüm 9-66 . [C ] ⋅ ⎧ dT ⎫ + [[K c ] + [K h (t )]] ⋅ {T (t )} = {Rh (t )} ⎨ ⎬ ⎩ dt ⎭ şeklinde düzenlenebilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.{T } = {RQ }+ {Rq} + {Rh } (13) Lineer geçişli hal ısı iletimi: [C ]⎧ dT ⎫ + [[K c ] + [K h (t )]].{T (t )} = {RQ }+ {Rq} + {Rh } ⎨ ⎬ ⎩ dt ⎭ (14) Nonlineer kararlı hal: [[K c (T )] + [K h (T )]+ [K r (T )]]. Buna göre. Türev sonlu farklar yaklaşımı ve θ metodu ile. t )} + {Rr (T . θ=1/2 alındığında Crank-Nicolson metodu. S. θ=0 alındığında ileri farklar (forward difference) metodu. TOPCU. θ’nın seçimi farklı algoritmalar verir. Her metodun avantaj ve dezavantajları olmakla birlikte ileri farklar metodu dışında zaman aralığının çok büyük olmadığı durumlarda kararlı sonuçlar alınırken. Problemde iç ısı kaynağı ve dış ısı yükü olmadığından ilgili yük vektörlerini kaldırırsak (14). t )} (16) Örnek olarak suyla soğutulan bir çubuğun orta düzlemindeki sıcaklık dağılımının zamanla değişimini araştıralım. (17) θ [[K c ] + [K h ]] + 1 [C ]{T }n +1 = ⎡− (1 − θ )[[K c ] + [K h ]] + 1 [C ]⎤{T }n ⎢ ∆t ∆t ⎥ ⎦ ⎣ + (1 − θ ){R}n + θ {R}n +1 (18) şeklinde ifade edilir. θ=2/3 alındığında Galerkin metodu ve θ=1 alındığında ise geri farklar (backward difference) metodu seçilmiş olur. M.{T (t )} = {RQ (T .

S. (Şekil 2).R/V verilebilir. TOPCU.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Q (W/m3) birim hacminde üretilen ısı olsun.A x x dx Şekil 2. Bundan sonra eleman şekil fonksiyonlarının elde edilmesi. dq ⎞ ⎛ qA + QA. Burada d en küçük eleman genişliği. 2.2 Bir Boyutlu Isı İletimi Düzgün bir ısı üretiminin olduğu düz bir duvardaki ısı iletimini düşünelim. Burada λm the maksimum sistem özdeğeridir. hacme giren ve hacim içinde üretilen ısıya eşit olması gerektiğinden hareketle. Isı üretimine örnek olarak R direncine sahip bir kablodan I akımının geçmesiyle V hacminde oluşan Q=I2. TAŞGETİREN ∆t kr = 2 λ şeklinde verilir. M. Bölüm 9-77 . a ise 3 ile 5 arasında seçilecek bir katsayıdır. Sistem m özdeğerini hesaplamadan yaklaşık bir zaman aralığı hesabı ise ∆t kr = ⎛ ρc 2 ⎞ad 2 ile ⎜ ⎟ ⎝ kπ ⎠ verilmektedir. A ısı akış doğrultusuna dik bir alan. Bir boyutlu ısı iletimi Şekil 2’de verilen hacim için çıkan ısının.dx = ⎜ q + dx ⎟ A dx ⎠ ⎝ (20) yazılabilir. Kontrol Hacmi Duvar Isı Akışı (QAdx) qA [q+(dq/dx)dx]. sınır şartlarının uygulanma pratiği ve çeşitli özel problemlerin çözüm yöntemlerinin verilmesi açısından temel problemlerden başlayarak detaylı bir inceleme yapılacaktır. Her iki taraftaki qA birbirini götüreceğinden.

negatif olduğunda ise kuyu olarak adlandırılır.{T}e (23) yazılabilir. Burada N1=(1-r)/2. S. N2] ve {T}e= [T1. [N]=[N1. dT = [ B ]{T }e dx (25) olur. Q pozitif olduğunda kaynak. r –1 ile +1 aralığında değişir. Isı iletim katsayısı (k). Denklem sınır şartlarına bağlı olarak çözülür (Şekil 1). genellikle x’in fonksiyonudur. Burada sıcaklık değişimi interpolasyon matrisi olan [B] [B ] = 1 [− 1. {T }e = dx dr dx x 2 − x1 dr 2 2 ( x − x1 ) − 1 ve dr = dx x 2 − x1 x 2 − x1 (24) elde edilir. T(r) = N1.T1 + N2.T2]T dir. Bir boyutlu problemler incelenirken anlatılan 3 düğümlü quadratik elemanlar için de burada izlenen yöntemle gerekli ifadeler elde edilebilir. N2 = (1+r)/2 dir. Fourier denklemi yerine konursa d ⎛ dT ⎞ ⎜k ⎟ +Q=0 dx ⎝ dx ⎠ (22) olarak bir boyutlu kararlı hal ısı iletim denklemi elde edilmiş olur.1] x2 − x1 (26) Bölüm 9-88 . lineer şekil fonksiyonlarına sahip iki düğümlü elemanlar ele alınmıştır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU. Matris formunda ise. e elemanı üzerindeki herhangi bir noktadaki sıcaklık şekil fonksiyonları yardımıyla. 2 dN dT dT dr = . Bir Boyutlu Eleman: Burada. Şekilde verildiği gibi problemi x koordinatında ele alıp çeşitli noktalardaki bilinmeyenler olarak da T’yi tanımlarsak. . TAŞGETİREN Q= dq dx (21) elde edilir. r = olduğundan zincir kuralı ile. M.T2 = [N]. Diğer taraftan.

Q=Q0. TAŞGETİREN N1 = 1− r 2 Ni N2 = 1+ r 2 1 1 r 1 2 3 T1 = T0 L q = h. ∏r = ∑ ⎡ 1 {T }T ⎢ k e l e e 2 ⎣ 2 Qe l e 1 T 2 ∫ [B] [B ]dr ⎥{T }e − ∑ ⎢ ∫ [N ]. S. Enerji denklemindeki son terim açılır ve bazı matris işlemleri yapılırsa. Genel rijitlik matrisi ve genel yük vektörü daha önceki bölümlerde olduğu gibi eleman süreklilik bilgileri yardımıyla.[B]dr = le ⎡− 1 ⎢ ⎣ − 1⎤ 1⎥ ⎦ (29) {R } Q −1 ∫ [N ]. Buradan eleman iletkenlik matrisi ve ısıl yük vektörlerini.dr ⎥. Şekildeki tanımlı sıcaklık ve konveksiyon sınır şartları altında enerjinin minimizasyonu yapılacaktır.T1+N2. Bölüm 9-99 .T2 T1 T2 r 1 e 2 Şekil 3.l = e e 2 +1 −1 ke 1 T ∫ [B] .(TL-T∞) 1 x -1 T e 0 2 +1 T=N1.l e 2 ⎧1⎫ ⎨1⎬ ⎩⎭ (30) olarak elde ederiz. eleman matris ve vektörlerinin toplanması ile oluşturulur. M.dr = 1 Qe . TOPCU. k=ke alarak ve şekil fonksiyonlarını da devreye koyarak. Çözüm bölgesinin sonlu eleman modeli ve lineer elemanın şekil fonksiyonları olarak elde edilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Buna göre bir boyutlu ısı iletimi denklemi 1 ⎛ dT ⎞ 1 2 ∏T = ∫ k⎜ ⎟ dx − ∫ QTdx + h(TL − T∞ ) 2 ⎝ dx ⎠ 2 0 0 yazılır. [k ]e k . T(x=0)=T0.{T }e + h(TL − T∞ ) ⎦ ⎣ 2 −1 1 L 2 L (27) ⎤ ⎡ 1 ⎤ ⎦ −1 2 (28) elde edilir.l = e e 2 Q .

. 1/2hT∞2 sabit olduğundan minimizasyonda dışarıda kalır.. ⎢ ⎥ ⎪ . TOPCU. Bölüm 9-1010 .15 ⎣ 0... K 2 L ⎥ ⎪T2 ⎪ ⎪ R2 ⎪ ⎢ ⎥⎪ . ⎢ ⎥ ⎪ ...... . . .. Genel matris ise.. 1 [k ]1 = 20 ⎡− 1 − 1⎤ T0 = 20°C 1⎥ k2 ⎢ k3 k1 ⎦ 0 ..T∞ [k ]2 = 30 ⎡− 1 − 1⎤ 1⎥ k2 = 30 W/m°C ⎢ ⎦ 0... Böylece konveksiyon sınır şartı da genel rijitlik matrisinin (L. ⎢ ⎥⎪ . . .. . . .L) elemanına h eklenmesi ve yük vektörünün (L) elemanına da hT∞ eklenmesiyle işleme katılmış olur.. S..3 m k3 = 50 W/m°C 50 ⎡ 1 − 1⎤ [k ]3 = h = 25 W/m°C ⎣ ⎦ 0.. yük vektörüne de CT0 yükü eklenmesiyle işleme alınmış olur... ⎪ .. ... ... ⎪ ⎪ ....15 ⎢− 1 1 ⎥ T∞ = 800°C T1 1 T2 2 T3 3 T4 olarak elde edilir.15m 0.. K L1 . M. Eleman iletkenlik matrisileri. . .7 ⎢ 0 − 3 8 − 5⎥ [K ] = 66. . .7 ⎢ 0 − 3 8 − 5⎥ ⎢0 ⎢ 0 0 −5 5 ⎥ 0 −5 5 ⎥ ⎣ ⎣ ⎦ ⎦ (1 numaralı düğümde konveksiyon olduğundan... ... . ( K LL + h)⎥ ⎪TL ⎪ ⎪( R L + hT∞ )⎪ L1 ⎣ ⎦⎩ ⎭ ⎩ ⎭ (32) Örnek: Şekilde verilen üç tabakadan oluşan duvarda dış sıcaklık T0=20°C olup duvarın iç yüzeyi konveksiyona maruzdur (Too=800°C ve h=25W/m2°C)..Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu... ⎪ = ⎪ ⎨ ⎬ ⎨ ⎬ . ⎢ K. ⎪ ⎢ K 21 K 22 ..1) elemanına ilave edildi..3 ⎣ k1 = 20 W/m°C 1 h.. .. h=25 sabitinde [K]’nın (1.. ...) Problemde ısı üretimi olmadığından yük vektörü sadece konveksiyon teriminden oluşur. ... TAŞGETİREN 1 {T }L h{T }L − (hT∞ ){T }L + 1 hT∞ 2 2 2 (31) olarak yazılabilir. Duvardaki sıcaklık dağılımını hesaplayınız.375 − 1 0 4 −3 0 ⎥ ⎢− 1 4 − 3 0 ⎥ ⎢ −1 [K ] = 66.. 0⎤ 0⎤ ⎡ 1 −1 0 ⎡1... Çözüm: 3 elemandan oluşan bir sonlu eleman modeli oluşturulmuştur.. ⎪ . ..15m 0.. En son olarak olarak sabit sıcaklık sınır şartları (T1=T0) da daha önceki bölümlerde 0’dan farklı olarak belirlenmiş deplasman sınır şartında olduğu gibi rijitlik matrisinin ilgili diyagonaline büyük bir C sayısı. . ⎪ ⎪ ... .... K 1L ⎤ ⎧ T1 ⎫ ⎧ ( R1 + CT0 ) ⎫ ⎡( K 11 + C ) K 12 . ⎪ ⎪ ⎪ .....

.. T4=20°C sınır şartı da penaltı yaklaşımı uygulanarak (C=8*66. Bu sınır şartı yük vektörüne tanımlı ısı değerinin doğrudan ilave edilmesi şeklinde tatbik edilir. TOPCU.0.. (x=0) da q=q0 (33) şeklinde sınır şartı olarak modellenebilir. ⎪ ⎪ 0 ⎪ ⎭ ⎩ elde edilir. ⎧− q 0 ⎫ ⎪ 0 ⎪ [K ]{T } = {R} + ⎪ ⎪ ⎬ ⎨ ⎪ . Satır ve sütun silinir ve yük vektörü de Ri=Ri-(Ki.67 ⎨ ⎬ ⎨ ⎬ şeklinde uygulanır.6. Burada q0 sınırda belirlenmiş ısı akışıdır.1]°C olarak bulunur. 0]T.prar) şeklinde düzenlenerek ⎡1. 0 ⎤ ⎧ T1 ⎫ ⎧ 25x800 ⎫ ⎡1.T3]=[304. 0.20..0. TAŞGETİREN {R}=[25x800. S.7 ⎢ − 1 4 − 3⎥ ⎨T2 ⎬ = ⎢ 0 − 3 8 ⎥ ⎪T3 ⎪ ⎦⎩ ⎭ ⎣ ⎡ 25x800 ⎤ ⎥ ⎢ ⎢ 0 ⎥ elde edildikten sonra sıcaklık vektörü ⎢0 + 6670⎥ ⎦ ⎣ [T1.375 − 1 0 ⎤ ⎧ T1 ⎫ ⎥⎪ ⎪ ⎢ 66.375 − 1 0 ⎢ −1 ⎪ 0 4 −3 0 ⎥ ⎪T2 ⎪ ⎪ ⎪ ⎢ ⎥⎪ ⎪ = ⎪ 6.119. 0. [K]’dan 4. Zorlanmış ve Doğal Sınır Şartları: Buradaki problemde alan değişkenlerine bağlı olarak (34) verilen (T=T0 benzeri) sınır şartları zorlanmış sınır şartları olarak adlandırılır. q=0 ise yüzey tamamen izole edilmiştir.. Buna karşılık q(x=0)=q0 veya –k(dT/dx)(x=0)=q0 şeklinde alan değişkeninin türevine bağlı olarak verilen sınır şartları ise doğal sınır şartları olarak adlandırılır.T2.1. q=q0=0 olarak verilen bir sınır Bölüm 9-1111 . Yüzeye temas eden herhangi bir ısı kaynağı olması durumunda q0 sıfırdan farklı değer alır.57. T4=20°C sınır şartı eliminasyon yaklaşımıyla da uygulanabilir. Tanımlı ısı akışı sınır şartı: Belirli fiziksel durumlar. Burada dikkat edilmesi gereken önemli bir husus ısının çözüm bölgesine girmesi durumunda negatif değer almasıdır.119. + Kn.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Burada ısının dışardan cismin içine doğru olduğu kabul edilmiştir.p2a2+ . ⎢ 0 0 −3 8 − 5 ⎥ ⎪T3 ⎪ ⎪ ⎪ ⎢ ⎥ 0 0 − 5 80005⎦ ⎪T4 ⎪ ⎪10672 x10 4 ⎪ ⎣ ⎩ ⎭ ⎩ ⎭ Buradan sıcaklık vektörü. Sonuç olarak. M.0]T°C olarak bulunur.57.7*104 alınarak).6.p1a1+Ki. {T}=[304.

Simetri ekseni 2. Simetri ekseninden 1 2 3 6. İki elemanlı bir sonlu eleman modeli oluşturularak • • q=0 • çözülür. Q=− ( P. Problem.8 25. Bu durumda kanatçıktan konveksiyonla meydana gelen ısı kaybı. 250. k=0. M. S. 84.0 ]T 0C elde edilir. Tek bir kanatçık ele alalım (Şekil 5). Çözüm: Problem tabakanın ortasından geçen düzleme Q=4000 W/m3 göre simetriktir.) 12.8 ⎥ şeklindedir.625=12. kanatçığın genişliği boyuna göre fazla olduğundan kanatçığın derinliğine doğru yayılan ısı ihmal edilirse. dx ) h( T − T∞ ) Ph =− (T − T∞ ) Ac dx Ac (35) Bölüm 9-1212 . TOPCU.3. [K]{T}={R} denklem takımının çözümünden {T}=[94. Bu sınır şartı kendiliğinden sağlanır.3 İnce Kanatçıklarda Isı Transferi Isı transferi yüzeyini artırmak için herhangi bir yapıya ilave edilen ince levhalar kanatçık olarak adlandırılır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.25 h .8 (12. Levha boyunca sıcaklık dağılımını belirleyiniz.8 dir. Levhanın kalınlığı 25 cm olup dış yüzeyi (h= 20 W/m2°C ve Too= 30 oC) konveksiyona maruzdur. TAŞGETİREN şartında denklemlerde herhangi bir düzeltmeye gerek yoktur. Burada ince filmlerde meydana gelen ısı transferinin sonlu elemanlarla modellenmesi üzerinde durulacaktır (Şekil 4).8/0.8 0 ⎡ ⎤ − 12. Hava ile soğutulan motorsiklet motorunun dış yüzeyinde kanatçıkların örneğini görmek mümkündür. T∞=30 °C (k/l=0. h=20 W/m°C. Burada silindir üzerindeki kanatçıklar ısıyı hızlı bir şekilde konveksiyon yoluyla ortama aktarır ve motor silindiri bu şekilde soğutulmuş olur.8 W/m°C olan büyük bir levhada 4000 W/m3 lük bir ısı kaynağı bulunmaktadır.T∞ olmayacağından bu düğümde sınır şartı olarak q=0 alınır. yan yüzeylerden konveksiyonla meydan gelen ısı akışı dışında tek boyutlu bir problem olarak ele alınabilir.25 sol tarafa ısı akışı 6. (125+20x30)] olarak elde edilir.0. Örnek: k=0.6 ⎢ 0 − 12. {R} = [125.8 + 20)⎥ ⎣ ⎦ T Yük vektörü ise.8 W/m°C. Sistemin genel iletim matrisi [K ] = ⎢− 12. 55.8 − 12.

İnce dikdörtgen kanatçıktaki ısı akışı Bölüm 9-1313 . S. ⎟ − dx ⎝ dx ⎠ Ac elde edilir. TOPCU. Böylece.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. kanatçığın çevresi ve Ac de kesit alanıdır. Burada P. bir boyutlu ısı iletimi denklemindeki ısı kaynağı ifadesi yerine konveksiyon ısı kaybı yazılırsa. M. ucunda da alan çok küçük olduğundan q=0 sınır şartı kabul edilerek. TAŞGETİREN Isı Yayılması olarak yazılabilir. Sıcak Ortam Şekil 4 İnce dikdörtgen kanatlardan oluşmuş bir düzen (36) T=T0 Konveksiyon Isı Kaybı w q=0 Kanatçık kalınlığı=t Kanatçık Çevresi P=2(w+t) Kanatçık Kesiti Ac=wt Sıcak Ortam q dx L x x Şekil 5. kanatçığın dibinde sabit sıcaklık sınır şartı (T=T0). d ⎛ dT ⎞ Ph (T − T∞ ) = 0 ⎜ k.

TOPCU. {Rh } = Ph T∞ le ∫ [N ]T .l {} 1 1 2 ∞ e (41) dir. [K h ] = Ph l e . M. TAŞGETİREN Sonlu Eleman Modeli: Galerkin Yaklaşımı : Galerkin yaklaşımı minimize edilecek bir fonksiyonel araştırılmasına gerek olmadığı için bazı önemli avantajlar sağlar. Bu da genel denklemi verecek şekilde toplanarak Bölüm 9-1414 . Böylece izoparametrik olarak yazılmış denklem ∑ {ψ }T ([K ] + [K h ]){T }e + ∑ {ψ }T {Rh } = 0 e e (42) olarak indirgenir. T ile aynı temelde. dx − ∫ φTdx + Ac T∞ ∫ φdx = 0 dx 0 0 dx dx Ac 0 0 L L L (38) φ(0) = 0 ve k(L)[dT(L)/dx] = 0 şartları kullanılıp izoparametrik eşitlikler yazılarak dx = le dr 2 {T}=[N]{T}e {φ}=[N]{ψ} dT = [ B ]{T }e dx dφ = [ B ]{ψ } dx genel denklem ⎡ k . Ac 2 +1 −1 Ph l e 2 T ∫ [N ] [N ]dr = Ae . ⎣ dx ⎝ dx ⎠ Ac ⎦ (37) olmasını gerektirir. Konveksiyon yük vektörü ise. . S. 6 ⎡1 ⎢ ⎣ 1⎤ = hl e ⎡2 2⎥ 3t ⎢1 ⎣ ⎦ 1⎤ 2⎥ ⎦ (40) olarak elde edilir. dT L dφ dT Ph Ph φk − ∫ k. Bu nedenle ince kanatçıklar için eleman matrisleri elde edilirken bu yaklaşımdan hareket edilecektir. le Ac 2 −1 1 Ac 1 1 {}= h. Galerkin yaklaşımı ∫φ ⎢ 0 L ⎡ d ⎛ dT ⎞ Ph ⎤ (T − T∞ )⎥.T∞ .h.l − ∑{ } ⎢ e e ψ T ⎢ 2 e ⎣ +1 −1 Ph T T T ∫ [B ] [B ]dr ⎥{T }e − ∑ {ψ } ∫ [N ] [N ]dr{T }e ⎥ ⎦ Ac −1 ⎤ +1 PhT∞ + Ac ∑ {ψ } T de T ∫ [N ] dr = 0 2 −1 +1 (39) olarak elde edilir. φ(x).dr = P.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.dx = 0 ⎟− ⎜ k. İlk terimin kısmi integrasyonu ile.Tt . φ(0)=0 şartını sağlayan herhangi bir fonksiyonu olsun. Buradan konveksiyon iletim matrisi.

4 İki Boyutlu Kararlı Hal Isı İletimi e Önceki bölümde elde edilen iki boyutlu kararlı hal ısı iletimi denklemi için bu bölümde eleman matrisleri ve yük vektörleri elde edilecektir. ⎥⎪ . ⎪ .192.0333)m2 olup Tor. ⎡ K 22 ⎢ K 32 ⎢ ... ⎬ . iletkenliği k = 360 W/m°C olan bir kanatçık..33 x10 − 2 ⎢− 1 2 − 1⎥ + 3 x10−3 ⎢ 0 −1 1 ⎥ ⎣ ⎦ ⎡4 1 0⎤ ⎤ ⎧T2 ⎫ 9 x 20 x3. M. k=360 W/m°C h = 9W/m °C...... .33 x10 − 2 ⎪ ⎪ ⎢1 4 1 ⎥ ⎥ ⎨T3 ⎬ = 10 −3 ⎢0 1 2⎥ ⎥ ⎪T ⎪ ⎣ ⎦⎦⎩ 4 ⎭ ⎧2⎫ 360 x 235 ⎪ ⎪ ⎨2 ⎬ − −2 ⎪1 ⎪ 3. Duvar Kanatçığın genişliğini 1m o T=235 C alınız.. TOPCU. Kanatçıktan meydana gelen toplam ısı kaybı elemanlardan meydana helen ısı kayıplarının toplanması ( H = ∑ H e ) şeklinde hesaplanır. K L2 . ⎬ = {R} − ⎨ . . ⎪ . eleman içindeki ortalama sıcaklığı gösterir. .33 x10 ⎩ ⎭ ⎧− 1⎫ ⎪ ⎪ ⎨0⎬ ⎪0⎪ ⎩ ⎭ olarak yazılır. Çözüm: Kanatçığın ucunun 1 3 2 4 izole edildiğini kabul edelim..... 10 cm uzunluğunda. ⎢ .1 mm kalınlığında. Başka türden sınır şartları da daha önce gösterildiği şekilde işleme alınır.T4] = [211. Her eleman içindeki kayıp He = h(Tor – Too) Ay dir. Örnek: 0..197. ⎢ ⎣K L2 K 23 K 33 . Bu denklem tüm {ψ}’ler ψ1=0 şartını sağladığı sürece geçerlidir. ⎥ ⎨ . Eleman yüzey alanı Ay = 2x(1x0. ⎪ ⎪ ⎪ ⎥⎪ ⎪ K LL ⎦ ⎩TL ⎭ ⎩ K L1T0 ⎭ (44) şeklinde bir düzenleme yapılarak eliminasyon yaklaşımıyla hesaba katılmış olur.T3.33x3=10cm uç q=0 sonlu eleman modeli 2 oluşturduktan sonra genel t=0. h = 9 W/m2 °C lik konveksiyon katsayısı ile 20°C sıcaklığındaki havaya transfer edilen ısının miktarını ve sıcaklık dağılımını belirleyiniz...2]°C elde edilir..Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.... T = 20°C denklemler ⎡ 360 ⎢ ⎢ 3.7.0. İzole edilmiş Şekildeki gibi üç elemanlı bir 3.1cm...33 x10 − 2 ⎣ ⎡ 2 − 1 0 ⎤ 9 x3. T1=T0 şeklinde verilebilecek tanımlı sıcaklık sınır şartı [K]ij = ([K]+[Kh])ij şeklinde sistem iletim matrisi elde edildikten ve varsa diğer ısıl yükler de yük vektöründe hesaba katıldıktan sonra genel denklemde. ⎢ .. Bunun içinde sabit matrislere sahip Bölüm 9-1515 . sıcaklığı 235°C olan bir duvar üzerindedir. K 2 L ⎤ ⎧T2 ⎫ ⎧ K 21T0 ⎫ ⎪ K 31T0 ⎪ ⎥ ⎪T3 ⎪ K 3L ⎪ . S.. w=1m. TAŞGETİREN { }T ([K ] + [K h ]) + { }T {R} = 0 Ψ Ψ (43) elde edilir. 2. ⎪ .. Buna göre H = 333 W/m bulunur... Buradan [T2. . ⎪ ⎥⎪ .

+ . {T} = N1T1 + N2T2 + N3T3 veya matris formunda {T} = [N]{T}e (46) (45) olarak yazılabilir. = . TAŞGETİREN olması nedeniyle lineer üçgen eleman ele alınacaktır. + . Üçgen Eleman: Isı iletimi probleminde aranan alan değişkeni yalnızca skalar bir büyüklük olan sıcaklık (T) olduğundan düğümlerdeki serbestlik derecesi bir olarak değerlendirilebilir (Şekil 5). {T}e = [T1. Zincir kuralı. Burada xij = xi . Koordinatlar da aynı şekilde x = N1x1 + N2x2 + N3x3 yazılır. [J] ise. y = N1y1 + N2y2 + N3y3 (47) ∂T ∂T ∂x ∂T ∂y ∂T ∂T ∂x ∂T ∂y = . yij = yi . T3]T şeklindedir. ters alma işlemi ile ⎧ ∂T ⎫ ⎧ ∂T ⎫ ⎪ ∂x ⎪ ⎪ ∂r ⎪ 1 ⎡ y 23 ⎪ ⎪ ⎨ ∂T ⎬ = [J ]⎨ ∂T ⎬ = ⎢− x ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ det J ⎣ 23 ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ∂s ⎭ ⎩ ⎭ − y13 ⎤ ⎡1 0 − 1⎤ {T } x13 ⎥ ⎢0 1 − 1⎥ e ⎦ ⎦⎣ (51) Bölüm 9-1616 . S. . Benzer yöntemlerle diğer elemanlar için de gerekli matrisler elde edilebilir. x. T2. 1-r-s] şeklinde verilen eleman şekil fonksiyonlarıdır.xj. M.yj ve |detJ| = 2Ae olduğunu biliyoruz.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. ∂r ∂x ∂r ∂y ∂r ∂s ∂x ∂s ∂y ∂s olduğundan sıcaklık gradyanı matris formunda ⎧ ∂T ⎫ ⎧ ∂T ⎫ ⎪ ∂x ⎪ ⎪ ∂r ⎪ ⎪ ⎪ ⎨ ∂T ⎬ = [J ]⎨ ∂T ⎬ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ∂s ⎭ ⎩ ⎭ (48) (49) elde edilir. ⎡ x13 J=⎢ ⎣ x 23 y13 ⎤ y 23 ⎥ ⎦ (50) dir. Aradığımız sıcaklığın global koordinatlara göre türevi olduğundan. s. Burada [N] = [r. TOPCU. y düzleminde verilen sabit uzunluğa sahip bir üçgen eleman içindeki sıcaklık alanı.

⎜ ∂x ⎟ + k.⎜ ⎟ + k ⎜ ⎟ − 2QT ⎥.dA + ∫ q0Tds + ∫ h(T − T∞ ) 2 ds ⎜ ∂y ⎟ 2 2 A ⎢ ⎝ ∂x ⎠ ⎥ ⎝ ⎠ s2 s3 ⎣ ⎦ (57) fonksiyoneli minimize edilir.⎜ ∂y ⎟ ⎥dA = ∑ 2 ∫ k. Şekil 1’de verilen sabit sıcaklık (T = T0) sabit ısı akışı (qn = q0) ve konveksiyon (qn=h(T-Too) ) sınır şartlarını göz önüne alarak çözüm için 2 2 ⎤ ⎛ ∂T ⎞ 1 1 ⎡ ⎛ ∂T ⎞ Π T = ∫∫ ⎢k . 2 2 ⎛ ∂T ⎞ ⎤ 1 ⎡ ⎛ ∂T ⎞ 1 T T ∫∫ ⎢k.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Türevlerin karelerinin alınmasıyla. ⎥ ⎨ ∂T ⎬ ⎝ ∂x ⎠ ⎝ ∂y ⎠ ⎣ ∂x ∂y ⎦ ⎪ ⎪ ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ⎭ 2 2 (54) = {T }e [B ] [B ]{T }e T T (55) elde edilir. Burada [B ] = 1 ⎡ y 23 det J ⎢− x 23 ⎣ − y13 x13 1 ⎡ y 23 ( y13 − y 23 )⎤ = ( x 23 − x13 ) ⎥ det J ⎢ x32 ⎦ ⎣ y 31 x13 y12 ⎤ x 21 ⎥ ⎦ (53) şeklindedir. Eleman denklemleri: İki boyutlu kararlı hal ısı iletimi denklemi. TAŞGETİREN elde edilir. İlk terim. ⎟ + Q = 0 ∂x ⎝ ∂x ⎠ ∂y ⎝ ∂y ⎠ (56) dir. ⎟ + ⎜ k. ⎧ ∂T ⎫ ⎪ ∂x ⎪ ⎪ ⎪ ⎨ ∂T ⎬ = [B ]{T }e ⎪ ⎪ ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ⎭ (52) yazılabilir.{T }e [B] [B]{T }e dA ⎜ ⎟ 2 A⎢ ⎝ ⎠ e ⎝ ⎠ ⎥ ⎣ ⎦ 1 T T = ∑ {T }e k e Ae [B ] [B ]{T }e e 2 (58) Bölüm 9-1717 . S. ⎧ ∂T ⎫ ⎛ ∂T ⎞ ⎡ ∂T ∂T ⎤ ⎪ ∂x ⎪ ⎪ ⎪ ⎛ ∂T ⎞ ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ = ⎢ . M. Çözümün sabit sıcaklık sınır şartını da sağlaması gereklidir. Bu da. TOPCU. ∂ ⎛ ∂T ⎞ ∂ ⎛ ∂T ⎞ ⎜ k.

{Q}= [Q1. M. TAŞGETİREN olarak yazılabilir.Q2. Buradan eleman içinde sabit olarak üretilen ısının üç düğüme eşit olarak dağıtıldığı anlaşılır.dA {T }e = −∑ {RQ } {T }e T e e e e ( ) (59) elde edilir. Böylece Q0 doğrudan yük vektörüne ilave edilebilir. İkinci durum olarak Q’nun eleman içinde lineer olarak dağılım gösterdiğini düşünelim. s)} = [N ]{Q}e yazılır. Son olarak ısının sıcak su kanalı veya elektrik teli gibi eleman içinden geçen bir kaynak ile üretilmiş olduğunu düşünelim. − ∫ QTdA = −∑ Qe ∫ [N ]. Buna rağmen kaynak eleman içinde herhangi bir (r0. {Q(r . İkinci terim olan ısı kaynağını ele alalım. Bu tür kaynaklar noktasal (tekil) kaynak olarak adlandırılır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. e (61) {R } = A [(2Q 12 e Q 1 + Q2 + Q3 ).s0) koordinatında bulunan tekil kaynak olsun. Enerji eşitliğinde yerine konduğunda ( − Σ e ∫ QTdA ) eleman yük vektörü. S.1. s0 )}{T }e = {RQ } {T }e T (63) e Bölüm 9-1818 .1]T (60) olarak elde edilir. Böyle bir ısı kaynağını modele koymanın en kolay yolu elemanlara ayırırken bu noktada bir düğüm tanımlamaktır. Bu durumda.s0) noktasında ise bunun eleman düğümlerine dağıtılması. TOPCU. İlk olarak ısı kaynağının eleman içinde sabit ısı yaydığını kabul edelim (Q=Q0). (Q1 + 2Q2 + Q3 ). Q0 eleman içinde (r0. ∫ QTdA = {Q0 }{T0 } = {Q0 }{N (r0 . (Q1 + Q2 + 2Q3 )] T (62) olarak elde edilir. Burada eleman iletim matrisi [k ]e = ke Ae [B ] [B ] olarak tarif edildikten T sonra genel iletkenlik matrisi [K] eleman iletkenlik matrislerinin toplanmasıyla elde edilir. Eleman içinde üç farklı ısı kaynağı bulunabilir. ∫ N dA = A i e e / 3 olduğundan eleman ısı yükü vektörü {RQ } = Qe3Ae [1.Q3]T şeklinde düğüm değerleri yazılabileceğinden şekil fonksiyonları yardımıyla.

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

şeklinde yapılır. Burada {RQ}= {Q0}[N(r0,s 0)]T= {Q0}[r0,s0,1-r0-s0]T dir. Π içindeki sabit ısı akışı sınır şartı terimi ⎛ ⎞ q 0Tds = ∑ ⎜ ∫ {q0 }[N ]dS 2 ⎟{T }e ∫ ⎜ ⎟ e ⎝e s1 ⎠ (64)

dir. Isı akışının elemanın 2-3 kenarından olduğunu kabul edersek (üçgen elemandaki yayılı yükü hatırlayınız) bu kenarda [N] = [0, s,1-s] ve l2-3 2-3 kenarının uzunluğu olmak üzere, dS=l2-3ds olduğundan (Şekil 6),
1 ⎤ ⎡ ⎛ ⎞ ⎜ {q0 }[N ]dS 2 ⎟{T }e = ∑ ⎢q0 l 2−3 [0, r ,1 − r ]dr ⎥{T }e = ∑ {Rq}T {T }e ∑⎜∫ ∫ ⎟ ⎥ e e ⎝e e ⎢ 0 ⎦ ⎣ ⎠

(65)

elde edilir. Sabit ısı akışı nedeniyle oluşan ısıl yük

{Rq} =

q 0 l 2 −3 [0,1,1]T 2

(66)

dir. Isı akışı 1-2 kenarında olsa idi vektör, {Rq} = idi {Rq} =

q 0 l 2 −3 [1,1, 0]T , yada 3-1 kenarında olsa 2

q 0 l 2 −3 [1, 0,1]T olarak elde edilecek idi. 2
q=q0 3 3 e q=h(Ty-Too) 2

2-3 kenarı sabit ısı akısı olan elemanlar 1

e

2 Çözüm bölgesi sınırı Çözüm bölgesi sınırı

1

2-3 kenarı konveksiyona maruz elemanlar

Şekil 6 Üçgen elemanın 2-3 kenarı üzerinde tanımlı ısı akışı ve konveksiyon sınır şartları

Şimdi de konveksiyon terimini ele alalım. ⎞ 1 1 T⎛ T T 2 ∫ hT dS = ∑ 2 {T }e ⎜ ∫ h[N ] [N ]dS 3 ⎟{T }e = 1 / 2∑ {T }e [K h ]{T }e ⎜ ⎟ 2 s3 e e ⎝e ⎠ (67)

Bölüm 9-1919

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

olur. Bu terim kiriş problemindeki elastik temel sınır şartına benzemektedir. [Kh] konveksiyon iletim matrisi olarak adlandırılır ve elemanın konveksiyona maruz kenarı için hesaplanır. Üçgen elemanın 2-3 kenarı için,

[K h ] = h.l 2−3 ⎢0
6

⎡0 ⎢0 ⎣

0 2 1

0⎤ 1⎥ 2⎥ ⎦

(68)

elde edilir. Konveksiyon nedeniyle meydana gelen yük ise, ⎛ ⎞ − ∫ hTT∞ dS = −∑ ⎜ ∫ hT∞ [N ]dS 3 ⎟{T }e = −∑ {Rh }T {T }e ⎜ ⎟ e ⎝e e s3 ⎠ olarak elde edilir. 2-3 kenarı için konveksiyon yükü (69)

{Rh } = hT∞ l 2−3 [0,1,1]T
2
dir. Böylece Π,

(70)

Π =

1 {T }T [K ]{T } − {R}T {T } 2

(71)

olarak elde edilmiş olur. Burada,

[K ] = ∑ [K c ] + ∑ [K h ]
e e

ve

[R] = ∑ ({RQ }+ {Rq }+ {Rh })
e

(72)

şeklindedir. Π’nin minimizasyonu S1 üzerindeki tüm düğümlerde T=T0 sınır şartını sağlayacak şekilde elde edilir. Belirlenmiş sıcaklıkları hesaplamak için penaltı veya eliminasyon yaklaşımlarından herhangi biri kullanılabilir.
Örnek: Kesiti ve sınır şartları verilen uzun dikdörtgen çubuktaki sıcaklık dağılımını belirleyiniz. Çözüm: Simetri nedeniyle dikdörtgenin yarısının modellenmesi yeterlidir. Simetri ekseninden sol tarafa ısı akışı olmayacağından bu eksen izole edilmiş olarak alınır. 3 elemanlı bir sonlu eleman modeli oluşturulmuştur.

Eleman 1 2 3

1 1 5 1

2 3 4 5

3 2 3 3

Eleman süreklilik matrisi yanda verilmiştir. Sıcaklık değişimi şekil matrisi y y y [B ] = 1 ⎡ x 32 x 31 x12 ⎤ dir. Buna ⎢ 32 ⎥ det J ⎣ 13 21 ⎦

göre elemanlar için

Bölüm 9-2020

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

h=50W/m2°C, T∞=25°C 2

h=50W/m2°C, T∞=25°C 3 1 2 T=180°C 5 4

T=180°C

T=180°C

0.4 m

k=1.5 W/m°C

q=0

3 q=0

q=0 0.6m 1

0.3m

[B]1

=

1 ⎡− 0,15 0,15 0 ⎤ −1 ⎡0,15 − 0,15 0 ⎤ , [B ]2 = , − 0,4 0,4⎥ − 0,4 0,4⎥ 0,06 ⎢ 0 0,06 ⎢ 0 ⎣ ⎦ ⎣ ⎦

[B]3 =

1 ⎡− 0,15 − 0,15 0,3⎤ − 0,4 0 ⎥ 0,12 ⎢ 0,4 ⎣ ⎦

olarak hesaplanır. Buradan eleman iletim matrisleri, [k] = k.Ae.[B]T.[B] formülünden,
− 2,8125 ⎤ 0,86 ⎡ 1,14 ⎡ 0,28125 − 0,28125 0 ⎤ ⎡ 0,28125 − 0,28125 0 ⎤ ⎥ [k ]1 = ⎢− 0,28125 2,28125 − 2⎥, [k ]2 = ⎢− 0,28125 2,28125 − 2⎥, [k ]3 = ⎢− 0,28125 − 0,28125 1,14 ⎢− 0,28125 − 0,28125 0,5625 ⎥ ⎢ ⎢ −2 0 −2 2⎥ 0 2⎥ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦

olarak hesaplanır. Konveksiyona maruz kenarları bulunan 1 ve 2 elemanları için ilgili matris ve vektörler her iki elemanın da 2-3 kenarı konveksiyona maruz olduğundan elde edilen matris yardımıyla,

[K h ]1 = ⎢0
⎢0 ⎣

⎡0

0 2,5 1,25

0 ⎤ 1,25⎥ 2,5 ⎥ ⎦

[K h ]2 = ⎢0
⎢0 ⎣

⎡0

0 2,5 1,25

0 ⎤ 1,25⎥ 2 ⎥ ⎦

elde edilir. [K] = ∑ ([Kc]+[Kh]) ile genel iletkenlik matrisi elde edilir. Eliminasyon yaklaşımı kullanılarak 4 ve 5 düğümlerindeki t=180 oC sınır şartı uygulanarak genel matris,

[K ] = ⎢− 0,28125

− 0,28125 − 0,28125⎤ 4,78125 − 0,75 ⎥ ⎢− 0,28125 − 0,75 9,5625 ⎥ ⎣ ⎦ ⎡ 1,42125 h.T∞ l 2−3 [0 2 1 1]T 1 1]T

olur. Yük vektörü için konveksiyondan gelen yük, {R h } =

olduğundan,

{Rh}1

=

(50).(25).(0,15) [0 1 1]T 2

{Rh}2 = (50).(25).(0,15) [0
2

ve eliminasyonla genel vektör, {R} = 93.75 [0 1 2]T elde edilir. Eliminasyon yaklaşımıyla genel denklem modifiye edilerek sıcaklıklar, [T1, T2, T3] = [124.5, 34.0, 45.4]°C olarak bulunur. Görüldüğü gibi 2 ve 3 düğümlerini bağlayan hat boyunca büyük bir sıcaklık değişimi bulunmaktadır. Bunun sebebi 2 numaralı düğümün sıcaklığı ortam sıcaklığı olan T∞ = 25°C a yakınken 4 düğümündeki sıcaklığın 180°C de sabit tutulmasıdır. 2-4 kenarında daha fazla düğüm olacak şekilde bir modelleme yapılarak daha doğru bir sıcaklık dağılımı elde edilebilir.

Bölüm 9-2121

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

3. BURULMA
Burulma probleminde esas amaç, rastgele bir kesit şekline sahip ve M döndürme momentine maruz prizmatik bir çubukta (Şekil 7) oluşan kayma gerilmelerini (τxz, τyz) ve birim boyun dönme açısını (α) belirlemektir. Basit kesit şekline sahip bu türden problemler iki boyutlu problem olarak ele alınır. Çözülmesi gereken problem,

∂ 2θ ∂ 2θ + + 2 = 0 , Yüzeyde θ = 0 A içinde, ∂x 2 ∂y 2

(73)

şeklindedir. Görüldüğü gibi çözülmesi gereken denklem Helmotz denkleminin özel bir halidir. Burada θ gerilme fonksiyonu olarak adlandırılır. θ elde edildiğinde kayma gerilmeleri,

τ xz = G.α .

∂θ , ∂y

τ yz = −G.α .

∂θ ∂x

(74)

yardımıyla hesaplanır. Birim boydaki dönme ise,

α=

M 2G ∫∫θ .dA
A

(75)

şeklinde bulunur. Burada G malzemenin kayma modülüdür.

y y x

τyz

τxz (x,y) A x

M z

S

Şekil 7 Burulmaya maruz keyfi kesit şekline sahip çubuk ve kayma gerilmeleri

Bölüm 9-2222

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

3.1 Üçgen Eleman

Üçgen eleman içinde herhangi bir noktadaki θ gerilme fonksiyonu şekil fonksiyonları yardımıyla

{θ } = [N ].{θ }e
{θ}e=[θ1, θ2, θ3]T olarak bir vektörle gösterilebilir. İzoparametrik gösterimde, x = N1x1+N2x2+N3x3
⎧ ∂θ ⎫ ⎡ ∂x ⎪ ∂r ⎪ ⎢ ∂r ⎨ ∂θ ⎬ = ⎢ ∂x ⎪ ⎪ ⎢ ⎩ ∂s ⎭ ⎣ ∂s

(76)

olarak hesaplanır. [N] = [r, s,1-r-s] olup gerilme fonksiyonunun düğüm değerleri ise,

y = N1y1+N2y2+N3y3

(77)

∂y ⎤ ⎧ ∂θ ⎫ ⎪ ⎪ ∂r ⎥ ⎪ ∂x ⎪ = [J ]⎡ ∂θ ⎢ ∂x ∂y ⎥ ⎨ ∂θ ⎬ ⎣ ⎥⎪ ⎪ ∂s ⎦ ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ⎭

∂θ ⎤ ∂y ⎥ ⎦

T

(78)

dir. Jakobiyen matrisi xij = xi - xj , yij = yi - yj alınmak suretiyle
x [J ] = ⎡ x13 ⎢ ⎣ y13 ⎤ y 23 ⎥ ⎦

(79)

23

şeklinde elde edilir. Böylece sıcaklık analizleri sırasında elde edildiği şekliyle y y y [B ] = 1 ⎡ x 23 x31 x12 ⎤ olduğundan, ⎢ 32 ⎥ det J ⎣ 13 21 ⎦ ⎡ ∂θ ⎢ ∂x ⎣

∂θ ⎤ = [B ].{ }e θ ∂y ⎥ ⎦

T

(80)

veya gerilmeler cinsinden

[− τ
yazılır.

yz

τ xz ]T = G.α .[B ].{θ }e

(81)

3.2 Potansiyel Enerji Yaklaşımı

Burulmaya maruz çubuk için birim boydaki potansiyel enerji ifadesi,

⎫ ⎧ 1 ⎡⎛ ∂θ ⎞ 2 ⎛ ∂θ ⎞ 2 ⎤ ⎪ ⎪ Π = G.α ∫∫ ⎨ ⎢⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ ⎥ − 2θ ⎬.dA 2 ⎝ ∂x ⎠ ⎝ ∂y ⎠ ⎥ ⎪ A ⎪ ⎢ ⎦ ⎭ ⎩ ⎣
2

(82)

Bölüm 9-2323

(86) ∫∫ 2θdA = ∑ ⎜ 2∫ [N ]. TAŞGETİREN dır.{θ } − {θ }T . S.{F } 2 (90) şeklinde oluşturulur.{ }e θ θ T T (84) elde edilir. Bu nedenle gerilme fonksiyonunun türevleri. Eleman rijitlik matrisi. 2 2 1 ⎡⎛ ∂θ ⎞ ⎛ ∂θ ⎞ ⎤ 1 T ∫∫ 2 ⎢⎜ ∂x ⎟ + ⎜ ∂y ⎟ ⎥.dA = ∑ {θ }e { f } e A (88) elde edilir. Yük vektörü { f } = 2 Ae [1 3 1 1] T (89) olur.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bölüm 9-2424 .dA ⎟{θ } ⎜ ⎟ ⎝ ⎠ A e e ⎛ ⎞ e (87) yazılarak ∫ [N ] . Böylece Π içindeki burulma enerjisi terimi. Eleman matris ve vektörleri bilinen yollarla toplanarak genel denklem Π = 1 T {θ } . TOPCU.[K ].dA = A i e e / 3 olduğundan. Gα2 sabit olduğundan minimizasyonda etkisi yoktur. M. [k] = Ae.dA = ∑ 2 {θ }e [k ]{θ }e ⎜ ⎟ e ⎢⎝ ⎠ ⎝ ⎠ ⎥ A ⎦ ⎣ (85) olur. Bu denklemin minimizasyonu sınırlar üzerindeki düğümlerde gerilmelerin sıfır olması şartını sağlamak üzere yapılırsa. Yük terimi ise. T ∫∫ 2θ . Eleman rijitlik matrisi ve yük vektörü Π yardımıyla elde edilebilir.[B]T[B] dir.[B]. ⎡ ∂θ ⎛ ∂θ ⎞ ⎛ ∂θ ⎞ ⎜ ⎟ +⎜ ⎟ = ⎢ ⎜ ∂y ⎟ ⎝ ∂x ⎠ ⎝ ⎠ ⎣ ∂x 2 2 ⎧ ∂θ ∂θ ⎤ ⎪ ∂x ⎪ ⎥ ⎨ ∂θ ∂y ⎦ ⎪ ⎪ ∂y ⎩ ⎫ ⎪ ⎪ ⎬ ⎪ ⎪ ⎭ (83) şeklinde matris formunda yazılarak kısa gösterimde = { }e [B ] .

5 ⎥ ⎣ ⎦ [k ]4 = 1 ⎢ Her eleman için yük vektörü {f} = (2Ae/3)[1. dA olduğundan.667 ⎥ ⎣ ⎦ ⎡1.292 − 1.042 − 0. [k ]2 = 1 ⎢ [k ]3 ⎡1.4 olarak elde edilir.042 − 0.838] olarak gerilme fonksiyonu değerleri bulunur.333⎤ = ⎢ 1.292 − 0.1]T olup buradan elemanların herbirinin alanı 3 cm2 olduğundan { f }i = {2 2 2}T . Elemanın rijitlik matrisi. [k ]1 = 1 ⎢ ⎡1.dA = e Ae [1 1 1] 3 olmasından faydalanarak M = 2Gα ⎢∑ ⎢ ⎣ e ⎡ ⎤ Ae (θ 1 + θ 2 + θ 3 )⎥ x 4 3 ⎥ ⎦ yazılabilir.{θ }e gösterimi ve A ∫ [N ]. Eliminasyon yaklaşımına göre sınırlar üzerinde bulunan bütün düğümlere karşılık gelen satır ve sütunlar silinerek çözüm yapılır. 3. Örnek: Şekildeki dikdörtgen kesitli çubuk M=2 kNcm döndürme momentine maruzdur. S.333⎥ olarak 2 ⎢ Sim 2.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 4 ve 5 düğümleri sınırlarda olduğundan buralarda θ3=θ4=θ5=0 sınır şartlarını tanımlarsak eliminasyon uygulanmış genel denklem 1 ⎡ 2.1.042 − 0. Buradan.{θ} = {F} (91) sonlu eleman denklemleri elde edilir. 2 ⎢ Sim 1. 2 ⎢− 2.2.75⎥ 2 ⎢ Sim 2. 4 çarpanı kesitin yalnızca ¼ ünün Bölüm 9-2525 .333⎤ 1.5 0⎤ − 2 4⎥ ⎦ eleman 8 cm y 5 3 4 2 1 1 3 x 2 4 için . M. TOPCU.042 − 1.083 8.042 − 0. Burada üçgen eleman için elde edilen matris ve vektörler benzer yollarla diğer elemanlar için de elde edilebilir.042 0.75⎤ 1. 3. Benzer şekilde diğer elemanlar için. i = 1.084 − 2. {θ } = [N ]. Gerilmeler ve dönmeler ise elde edilen gerilme fonksiyon değerleri yardımıyla başta verilen denklemlerden bulunur.75⎤ 1.333⎥ 2 ⎢ Sim 2.334 ⎥ ⎩θ 2 ⎭ ⎩8⎭ ⎣ ⎦ [θ1.7x 106 N/cm2 olduğuna göre birim boydaki dönme açısını bulunuz. [B ]1 = 1 ⎡− 125 ⎢− olarak hesaplandıktan sonra 1.083⎤ ⎧θ 1 ⎫ ⎧4⎫ ⎨ ⎬ = ⎨ ⎬ olarak elde edilir.292 − 0. Formülümüz M = 2Gα ∫∫ θ .667 ⎥ ⎣ ⎦ 1 ⎡1. birinci x 21 ⎥ ⎦ 6⎣ 1.75⎥ şeklindedir.3.667 ⎥ ⎣ ⎦ buludu. y 8 cm Çözüm: Simetri nedeniyle kesitin ¼ ünün modellenmesi yeterlidir. Eleman rijitlik matrisleri için türev şekil fonksiyonları x M [B] = 1 ⎡ y 23 det J ⎢ x 32 ⎣ y 31 x13 y12 ⎤ formülünden.042 − 1. ¼ lük kısım 4 elemanlı ve 5 düğümlü bir modelle modellenmiştir.θ2]=[7. TAŞGETİREN [K]. Çubuk için G= 7.292 − 1.676.042 0.

u= ∂Ψ ∂y v= − ∂Ψ ∂x (93) şeklinde hesaplanır. Akış fonksiyonu Ψ = Ψ(x. (1 / cm) Böylece olarak birim boyun dönme Gerilmeler açısı ise.1 Potansiyel Akış Şekil 8 de görüldüğü gibi bir silindir etrafında sıkıştırılamayan bir akışkanın sürtünmesiz ve dönmesiz akışını göz önüne alalım.04 x10 −6 ⎡− 125 1. TOPCU. M. Bu problemin matematik ifadesi ∂ 2Ψ ∂ 2Ψ + =0 ∂x 2 ∂y 2 (92) diferansiyel denklemidir.5 0⎤.676⎫ 1 ⎧− τ ⎫ . elektrik ve manyetik alan ve kanallarda akış problemleri bu bölümde kısaca incelenecektir. [− τ yz τ xz ]T = G. Komşu iki akış çizgisi arasındaki akışkanların davranışı bir tüp içindeki akış şeklinde değerlendirilebilir. DİĞER SKALER ALAN PROBLEMLERİ İki boyutlu ısı transferi ve burulma problemlerine detaylı olarak inceledikten sonra bu bölümde Helmotz denkleminin diğer özel halleri olan potansiyel akış.7 x10 6 hesaplanır. M 2000 α = 0.838⎬ ⎨ 0 ⎬ ⎭ 6⎢− ⎦⎪ ⎣ ⎩ τ xz ⎭1 ⎪1 ⎩ ⎩ ⎭ 4. Q = Ψ B −Ψ A (94) Bölüm 9-2626 . ⎧7. Elemanda.y) tesbit edildikten sonra hızın x ve y doğrultularındaki u ve v bileşenleri.[B ]. burulma problemindeki gerilme fonksiyonuna benzemektedir. Görüldüğü gibi akış fonksiyonu.004 = 1. Akış çizgisi hız vektörüne teğet bir çizgi olup tanımı nedeniyle akış çizgileri birbirini kesmezler.004 = 0.4⎫ N/cm2 dir. Örneğin 1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.α . 4. sızıntı.⎪ 0 ⎪ = ⎧− 15. S. ⎨ yz ⎬ = 7.{θ }e formülünden her eleman için ayrı ayrı hesaplanır. − 2 4⎥ ⎨3. Akış çizgisi boyunca Ψ’ sabit bir değer alır.04 x10 −6 G 7. Ayrıca A ve B olarak adlandırılan iki akış çizgisi arasında meydana gelen akış miktarı.7 x10 6 x1. TAŞGETİREN modellenmesi nedeniyle alınmıştır. Gelen akışın hızı u0 olduğuna göre silindir etrafındaki akış ne olacaktır. Burada Ψ (m3/s) z yönünde 1 metrelik boy için akış fonksiyonudur.

Bu da. y y D H x Ψ=u0H Ψ=u0y Ψ=? S u0 Ψ=0 L Ψ=0 x Şekil 8 İdeal akışkanın silindir etrafındaki akışı ve sonlu eleman modeli için sınır şartları 4. S.2 Sızıntı Arazi drenajı veya baraj altındaki sızıntı gibi su akışları belirli şartlar altında Laplace formülü olarak verilen ∂ ⎛ ∂φ ⎞ ∂ ⎛ ∂φ ⎞ ⎜k . Bu ifade ψ = u0. Simetri nedeniyle şekilde verilen problemin ¼ ünnün modellenmesi yeterlidir.H elde edilir. Silindir üzerinde silindir içine doğru akışkan hızının sıfır olduğunu biliyoruz (∂ψ/∂s = 0). Örneğin sızıntının belli noktalardan pompalar vasıtasıyla tahliye edilmesi negatif bir akış kaynağı oluşturur. Akışkan hız bileşenleri Darcy yasası yardımıyla hesaplanır. kx ve ky de x ve y yönlerindeki hidrolik iletkenliktir. Hızlar yalnızca akış fonksiyonunun türevine bağlıdır. M. ve y=H doğrusu üzerindeki noktalar için de ψ=u0.y) hidrolik potansiyeli.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TAŞGETİREN şeklinde hesaplanır. vx=-kx(∂φ/∂x) vy=-ky(∂φ/∂y) şeklinde verilmektedir. Yani y ekseni üzerindeki herhangi bir i noktası için ψ=u0y. Bu durumda akış fonksiyonu için bir referans değer seçilebilir. Burada φ=φ(x. Bölüm 9-2727 . Laplace denklemi görüldüğü gibi ısı iletim denklemine benzemektedir. Bu durumda y ekseni üzerindeki noktalarda da u = u0 veya ∂ψ/∂y = u0 olur.y sınır şartını vermek üzere integre edilebilir. ⎟ + ⎜k ⎟ =0 ∂x ⎝ x ∂x ⎠ ∂y ⎝ y ∂y ⎠ (95) ile modellenir. Böylece çözüm bölgesi etrafında oluşturulan sınır şartları vasıtasıyla bir akış çizgisi elde edilmiş olur. Denklem ısı iletimi probleminde olduğu gibi bir kaynak veya kuyu da içerebilir. TOPCU. Akışın meydana geldiği φ=sabit çizgileri eşit potansiyelli yüzeyler olarak adlandırılır. Şekilde referans değer olarak x ekseni üzerindeki tüm noktalarda Ψ=0 seçilmiştir.

Sonlu elemanlar metodu ile incelenecek bölge şekilde taralı olarak gösterilmiştir. Şayet bu yüzeyde buharlaşma yoksa φ=y sınır şartı elde edilmiş olur. Bunun için sızıntı hattına tahmini bir yer alınır ve yüzey üzerindeki her bir i noktası için φ=yi sınır şartı uygulanır. geçirimsiz alt bölgede ise n yüzeyin normali olmak üzere. Burada y yüzeyin koordinatıdır. Çözüm bölgesinin üst sınırı ise sızıntı çizgisi yada serbest yüzey olarak adlandırılır. Bu yöntem hata yeterince küçük oluncaya kadar tekrar edilir. Doğal sınır şartlarının eleman matrisini etkilemediği daha önce görülmüştü. (99) Bölüm 9-2828 . Hata oranına göre düğüm yerleri güncelleştirilerek yeni bir sızıntı hattı elde edilir. Sonra φ = φ’ çözüm yapılarak hata (φ’i-yi) araştırılır. (96) ∂φ/∂n = 0 (97) B φ=y C D φ=hA hA y hB x φ=hB A Geçirimsiz Şekil 9 Toprak dolgu barajında sızıntı olayı şeklinde bir doğal sınır şartı geçerlidir. M. Burada ∂φ/∂n = 0 olup integrasyondan φ=y (98) elde edilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bu sınır şartı eleman değişkenlerine bağlı olarak elde edildiğinden artımlı (iteratif) çözüm yapılmasını gerektirir. TAŞGETİREN Denklemin çözümü için gerekli olan sınır şartları bir toprak dolgu barajı örneğinde verilmiştir (Şekil 9). TOPCU. Sağ ve sol yüzeylerda φ = sabit sınır şartı. S. Sonuçta elde edilen CD parçası gerçek sızıntı yüzeyi olarak belirlenir.

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. ⎡⎛ ∂u ⎞ 2 ⎛ ∂u ⎞ 2 ⎤ 1 Π = ∫∫ ε ⎢⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ ⎥. S. dx. ∂x + ∂y . Bölüm 9-2929 . dy − ∫ ρ. ∂y ⎟ . TOPCU. dA 2 A ⎣⎝ ∂x ⎠ ⎝ ∂y ⎠ ⎦ ⎢ ⎥ A Glarkin yaklaşımında ise u’nun yaklaşık bir çözümü. Buradaki her φ.φ. dx. Denklemin çözümünde kısmi integrasyonlar kullanılır. u’nun temel fonksiyonundan S1 ve S2 üzerinde 0 olacak şekilde elde edilir. M. u=b ρ u=a S1 y x S2 D ε=Geçirgenlik ρ=Yük yoğunluğu Şekil 10 Elektrik potansiyeli problemi Birim kalınlık alınarak. Sınır şartları ise S1 üzerinde u=a. dA = 0 ⎝ ⎠ A A ⎛ ∂u ∂φ ∂u ∂φ ⎞ (102) den elde edilmeye çalışılır. u. ε⎜ ⎛ ∂ 2u ∂ 2u⎞ + ⎟ = −ρ ⎝ ∂x 2 ∂y 2 ⎠ (100) diferansiyel denklemini sağlar. S2 üzerinde ise u=b şeklinde verilir (Şekil 10). (101) ∫∫ ε ⎜ ∂x . TAŞGETİREN 4. ε (F/m) geçirgenliğine sahip ve ρ (c/m3) yük yoğunluğuna maruz izotrop bir dielektrik ortamda elektrik potansiyeli u(V). depolanmış alan enerjisinin minimizasyonu ile sonlu eleman formülleri elde edilebilir.3 Elektrik ve Manyetik Alan Problemleri Elektrik mühendisliği alanında iki ve üç boyutlu hem skaler ve hem de vektörel alan problemleri vardır. dy − ∫ ρ. Burada bazı iki boyutlu skaler alan problemleri ele alınacaktır.

Bölüm 9-3030 . Bir başka örnek ise Şekil 12’de verilen dielektrik ortamla ayrılmış 2 paralel levha arasındaki elektrik alan dağılımının belirlenmesidir. Levhalardan uzaklaştıkça alan değeri düştüğünden problemin çözümü için levha etrafında simetrik olarak.5-3 civarındadır. Eş eksenli kablo problemi elektrik alan problemlerinin en tipik örneklerinden biridir. Bu alanın boyutları levha boyutlarının 5-10 misli olmalıdır. Bu problemde yük yoğunluğu ρ=0 dır (Şekil 11).854x10-12 F/m) olup bununla bağıl geçirgenlik arasında ε=εRε0 şeklinde bir ilişki bulunmaktadır. Bu da denklemlerde herhangi bir düzeltmeye gidilmeden otomatik olarak sağlanmaktadır. S. relatif geçirgenlik µR ve boşluğun geçirgenliği µ0=(4πx10-7 H/m) terimleri arasında µ=µRµ0 şeklinde bir ilişki bulunur.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Ayrılmış sınır üzerinde y y u=b u=a ∂u =0 ∂n u=b x u=a x ∂u =0 ∂n Şekil 11 Dikdörtgen kesitli eş eksenli kablo doğal bir sınır şartı olarak ∂u/∂n =0 tanımlanır. Alınan bu keyfi sınır (S) üzerinde u = 0 kabul edilir. M. Saf demir için µR yaklaşık 4000. u (A) manyetik alan potansiyeli µ (H/m) de geçirgenlik olarak alınırsa manyetik alanın diferansiyel ifadesi. yeterince geniş bir bölge (D) rastgele alınabilir. Simetri nedeniyle şekilde verilen dikdörtgen kesitli eş eksenli kablonun ¼ ünün modellenmesi yeterli olacaktır. TOPCU. µ⎜ ⎛ ∂ 2u ∂ 2u⎞ + ⎟ =0 ⎝ ∂x 2 ∂y 2 ⎠ (103) şeklinde verilir. alüminyum ve bakır için ise 1 civarındadır. Geçirgenlik µ. TAŞGETİREN Bir çok malzeme için geçirgenlik yerine bağıl geçirgenlik kullanılır (ε-εR) Boşluğun geçirgenliği ε0 = (8. Burada alan sonsuza uzanır. Buna karşılık çok geniş bir alan alınıp dış kenarlara doğru büyüyen elemanlarla modelleme yoluna da gidilebilir. Kauçuğun bağıl geçirgenliği 2.

Bölüm 9-3131 . TAŞGETİREN D u=a ε u=b ε0 u=0 rastgele alınmış sınır S Şekil 12 Dielektrik ortamla ayrılmış paralel levhalar Kondüktör Stator(Demir) Demir Hava y Sargı Rotor (Demir) x Kondüktör ∂u =0 ∂n u=a u=a u=c Şekil 13 Basit elektrik motorunun modeli Manyetik alan probleminin tipik bir uygulaması elektrik motorlarıdır (Şekil 13). M. Kondüktörden herhangi bir akım geçmemesi durumunda. Hidrolik çap olarak adlandırılan Dh= 4 x alan / çevre formülü ile hesaplanır. L ise borunun uzunluğudur. Bu bölümde genel bir kesite sahip borular için tam gelişmiş laminar akış halinde sürtünme katsayısının sonlu elemanlar metodu ile elde edilmesi üzerinde durulacaktır. demir yüzeyler üzerinde u=a ve u=b sınır şartları geçerlidir. 4.Vm2 L Dh (104) ile verilmektedir. Bu sınır eğer oldukça uzak bir noktada belirlenseydi u=0 alınabilirdi. ρ. S. düz ve düzgün kesitli borular içerisindeki akışta meydana gelen basınç kaybı ∆p = 2. Rasgele belirlenmiş sınır üzerinde ise u=c sınır şartı geçerlidir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Vm sıvının ortalama hızı. f . ρ yoğunluk.4 Kanallarda Akış Uzun. Burada f sürtünme katsayısı. TOPCU.

τ w = dz Dh (106) elde edilir. TOPCU. Momentum denklemi. Burada bazı boyutsuz büyüklükler tanımlanır.Re = 2 dz Dh (107) olur. f . TAŞGETİREN Akışın z doğrultusunda olduğunu ve x-y nin kesit düzlemi olduğunu kabul edelim.Vm . Bölüm 9-3232 . Burada τw cidardaki kayma gerilmesidir. − dp 2µ . Böylece. Kuvvet dengesinden (Şekil 14) dp ⎞ ⎛ 0 = pA − ⎜ p + ∆z ⎟. A − τ W p. Akışkanın çeperlerle temas halinde olduğu noktada hızı sıfır olacağından Sınırda W = 0 (111) Şeklinde sınır şartı elde edilir. ⎛ ∂ 2 w ∂ 2 w ⎞ dp µ. M. S.⎜ 2 + 2 ⎟ − =0 ⎜ ∂x ∂y ⎟ dz ⎠ ⎝ (108) olup w=w(x. µ ise mutlak viskozitedir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Burada ν=µ/ρ kinematik viskozite. Böylece z boyunca basınç kaybının diferansiyel ifadesi.y) de akışkanın z yönündeki hızıdır. ∂ 2W ∂ 2W + 2 −1= 0 ∂x 2 ∂y (110) elde edilir. W bilindiğinde ortalama değer.∆z dz ⎠ ⎝ (105) veya − dp 4. Sürtünme katsayısı f= τw/(ρVm2/2) Reynold sayısı ise Re=VmDh/ν olarak tanımlanır. Böylece ısı transferi ve burulma da izlenen yollarla W elde edilebilir. Bunlar X = x Dh Y= y Dh W= w 2Vm fRe (109) boyutsuz kesit koordinatları ve boyutsuz hız büyüklükleridir.

Analizde girilecek koordinatların boyutsuz koordinatlar olduğuna dikkat edilmelidir. SABIT ISI AKISI VE KONVEKSIYON SS ILE DUG SAY DEGISIYOR EL SAY DEGISIYOR Bölüm 9-3333 . A Örneğin SŞDÜ elemanlarıyla sonra. Bu sadece kesit şekline bağlıdır. TOPCU. TAŞGETİREN Wm = ∫ WdA A ∫ dA A (112) τw Akış ∆z z Şekil 14 Kanal içindeki akış için kuvvet dengesi ile hesaplanır. Bundan ] Wm = yardımıyla. ∫ WdA eleman şekil fonksiyonlarından faydalanarak kolayca hesaplanabilir. C C C C C ******** 2BISI4 ********* IKI BOYUTLU ISI ILETIMI SABIT SICAKLIK. S.Re (113) 1 / (2Wm ) Re (114) elde edilir. M. f = wm Vm = 2Vm fRe 2Vm f . Bu durumda sonlu eleman analizinden elde edilecek değer 1/(2Wm) değeridir. ∫ WdA = ∑ [ A ( w e A e 1 + w2 + w3 ) / 3 olarak bulunur.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.

S3(519.NT. *TC(11).Y4 CHARACTER*16 FILE1. TOPCU.Y3.NOC(464.CAR INTEGER*4 NOC. FILE3.TBOY DIMENSION X(519.'MAL# ISIL ILETKENLIK' READ *. KOORDINATLAR.59).NMAT) GO TO 130 ** DOSYADAN GIRIS ** 120 READ(LINP.FT(4). 'BILGI DOSYASINDA KONTROL BILGILERI.ESKI1(519).XNI.KARTEMP. TAŞGETİREN C C C C C C C C C YAR BAN DEGISIYOR IMPLICIT REAL*8 (A-H. 'DUGUM SAYISI' READ *.2).SCOZ(519.SE(4.FILE6 IMAX = 519 KAL=6 PRINT *.EQ. S. 'DUGUM NUMARASI VE IKI KOORDINATINI GIR' READ *. NE PRINT *. FILE = FILE1. ' SECIMINIZ <1 / 2> ' READ *.2).Y2. TC(N). *KARTEMP(519). FILE2. I. X(N. 4 DUGUM. kararli hal' PRINT *. FILE4.S1. M.COZUM.XTI.2).CCP.NE) PRINT *.S2(519.IFLN.YON.ATV(117).NP) Bölüm 9-3434 . ' SECIMINIZ <1 / 2> ' READ *.CT(519). 2) GO TO 120 PRINT *.B.X2.RHAND. ifln COZUM=1 PRINT *. '1.*) NP. gecisli hal' PRINT *.4).X3.NL.X4.*) (X(I.4). 'DUGUM BILGILERI VE MALZEME OZELLIKLERI BULUNMALIDIR' PRINT *.MTN. NP PRINT *.4).U.I=1. STATUS = 'OLD') LINP = 10 READ(LINP. NBW GO TO 110 100 PRINT *.CCP(11). ND.59).ABCD(519).59) COMMON X1.XNI(4. '2.Y1.U(100).KAL.CE(4.J=1. EKRANDAN BILGI GIRISI' PRINT *.4).I=1.SEN(4).2). *B(2.FILE5. (N.MTN(464).SCT.NP) PRINT *.S1(519. 2).F(519).O-Z) REAL*8 X.RHAND(519).S4(519. NMAT ** NMAT= MALZEME CESIDI ** NP = DUGUM SAYISI = SERBESTLIK DERECESI SAYISI ** NE = ELEMAN SAYISI ** X = KOORDINATLAR ** NOC = DUGUM NUMARALARI ** MTN = HER ELEMANIN MALZEME NUMARASI ** TC = HER ELEMANIN ISIL ILETKENLIGI 110 PRINT *. 1).SSAG(519. 'CIKTI DOSYASI ADI' READ '(A)'.SCT(4. I. '1.59). 1) GO TO 100 PRINT *.CAR(519).' PRINT *. '2. 'ELEMAN SAYISI' READ *.I=1.(NOC(N. 'BILGI DOSYASI ADI' READ '(A)'. *S(519. X(I. (N.FT.FILE2 OPEN (UNIT = 11.RO. NMAT. IFL1 IF(IFL1 .I=1.MTN(N).NE.1).RO(11). *SSOL(519. (N. X(N. 'MALZEME CESIDI' READ *.59). FILE = FILE2) LOUT = 11 IF(IFL1 .59).F.4).S.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.J).FILE1 OPEN (UNIT = 10. MAL#' READ *. 'ELEM#.XTI(4.EQ.F1(519).59).SE. DOSYADAN BILGI GIRISI' PRINT *.4).FYK(4).NT(100).ESKI(519).DJ REAL*8 TC. *TN(519).59).

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

C

C

C C

READ(LINP,*) (NOC(I,1), NOC(I,2), NOC(I,3), NOC(I,4), I=1,NE) READ(LINP,*) (MTN(I),I=1,NE) READ(LINP,*)(TC(I), CCP(I), RO(I), I=1,NMAT) CLOSE(LINP) ** BILGILER YAZILIYOR ** 130 WRITE(LOUT,*)'DUGUM SAYISI, ELEMAN SAYISI, MALZEME CESIDI' WRITE(LOUT,'(3I5)') NP, NE, NMAT WRITE(LOUT,*) 'DUG# X-KOORD Y-KOORD' WRITE(LOUT,'(I5,2F12.4)')(I, X(I,1), X(I,2), I=1,NP) WRITE(LOUT,*)'ELEMAN#, 4 DUGUM, MALZEME#' WRITE(LOUT,'(6I5)')(I,(NOC(I,J),J=1,4),MTN(I),I=1,NE) WRITE(LOUT,*)'MAL# ISIL ILETKENLIK OZGUL ISI YOGUNLUK' WRITE(LOUT,'(I5,3F12.4)')(I,TC(I),CCP(I), RO(I), I=1,NMAT) write(*,*)nbw ** SIFIRLAMA DO 160 I = 1, NP F(I) = 0. F1(I) = 0. DO 160 J = 1, NBW S(I, J) = 0. S1(I, J) = 0. S2(I, J) = 0. S3(I, J) = 0. S4(I, J) = 0. SSOL(I, J) = 0. SSAG(I, J) = 0. 160 CONTINUE PRINT *, 'SINIR SARTLARININ BULUNDUGU DOSYA ADI' READ '(A)',FILE4 OPEN (UNIT = 10, FILE = FILE4, STATUS = 'OLD') LINP=10 PRINT *, 'SINIR SARTLARI ' WRITE(LOUT,*)' ** SINIR SARTLARI ** ' ** ND = TANIMLI DUGUM SICAKLIGI OLAN DUGUM SAYISI ** NT(.) = DUGUM NUMARASI U(.) = SICAKLIK READ(LINP,*) ND WRITE(LOUT,*) 'TANIMLI SICAKLIK OLAN DUGUM SAYISI' WRITE(LOUT,'(I5)') ND IF(ND .EQ. 0)GO TO 170 WRITE(LOUT,*) 'DUG# SICAKLIK' READ (LINP,*) (NT(I), U(I),I=1,ND) WRITE(LOUT,'(2F12.4)') (NT(I), U(I),I=1,ND) 170 READ (LINP,*) NHF WRITE(LOUT,*) 'TANIMLI ISI AKISI OLAN KENAR' WRITE(LOUT,'(I5)') NHF IF(NHF .EQ. 0) GO TO 190 WRITE(LOUT,*) 'KENARIN IKI DUGUMU, ISI AKISI' CALL INTCOOR(XNI, XTI) DO 180 I = 1, NHF READ (LINP,*) N,N1, N2, V,YON WRITE(LOUT,*) N,N1, N2, V,YON ELEN = SQRT((X(N1,1)-X(N2,1))**2+(X(N1,2)-X(N2,2))**2)*.5 CALL SHAPES(FT,SCT,XTI,YON) DO 175 K=1,4 F(NOC(N,K)) = F(NOC(N,K)) - FT(K)*ELEN * V 175 CONTINUE 180 CONTINUE 190 READ (LINP,*) NCONV WRITE(LOUT,*)'KONVEKSIYON OLAN KENAR SAYISI' WRITE(LOUT,'(I5)') NCONV IF(NCONV .EQ. 0) GO TO 215

Bölüm 9-3535

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

PRINT *,'DUG1 DUG2 KONVEKSIYON KATSAYISI ORTAM SICAKLIGI' WRITE(LOUT,*)'IKI DUGUM, TANIMLI KONVEKSIYON' CALL INTCOOR(XNI, XTI) DO 200 I = 1, NCONV READ (LINP,*) N, N1, N2, H, TINF,YON WRITE(LOUT,*)N,N1, N2, H, TINF,YON ELEN = SQRT((X(N1,1)-X(N2,1))**2+(X(N1,2)-X(N2,2))**2)*.5 CALL SHAPES(FT,SCT,XTI,YON) DO 195 K=1,4 F(NOC(N,K)) = F(NOC(N,K)) + FT(K)*ELEN * H * TINF 195 CONTINUE DO 194 II=1,4 DO 194 JJ=1,4 II1=NOC(N,II) II2=NOC(N,JJ) IF(II1.GT.II2) GOTO 194 SUM=0 SUM=SUM+SCT(JJ,II) S1(II1,II2-II1+1)=S1(II1,II2-II1+1)+SUM*H*ELEN 194 CONTINUE 200 CONTINUE C ** ISIL YUK VEKTORU OKUNUYOR 215 READ (LINP,*) NQ WRITE(LOUT,*)'DUGUM ISI YUKU SAYISI' WRITE(LOUT,'(I5)')NQ IF(NQ .EQ. 0) GO TO 230 WRITE(LOUT,*) 'DUG# ISI YUKU' DO 220 I = 1, NQ READ (LINP,*) N, Q WRITE(LOUT,'(I5,E12.4)') N, Q 220 F(N) = F(N) + Q 230 READ (LINP,*) NEQ WRITE(LOUT,*)'ELEMAN ISI YUKU SAYISI' WRITE(LOUT,'(I5)') NEQ IF(NEQ .EQ. 0) GO TO 250 WRITE(LOUT,*) 'ELEM#. ORTALAMA HACIM ISI YUKU' DO 240 I = 1, NEQ READ (LINP,*) N, EQ WRITE(LOUT,'(I5,E12.4)') N, EQ CALL INTCOOR(XNI, XTI) CALL ATM(N,NOC,TCE,TC,ROE,RO,CPE,CCP,MTN,N1,N2,N3,N4,X) CALL MATRIS(SE,XNI,B,TCE,DJ) AREA=DJ C = EQ * AREA / 4 F(N1) = F(N1) + C F(N2) = F(N2) + C F(N3) = F(N3) + C F(N4) = F(N4) + C 240 CONTINUE CLOSE(LINP) C **** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ILETIM MATRISI 250 CALL INTCOOR(XNI, XTI) CALL CLEAR_SCREEN@ DO 290 I = 1, NE CALL SET_CURSOR_POS@(40,20) PRINT *, 'HESABI YAPILAN ELEMAN ', I CALL ATM(I,NOC,TCE,TC,ROE,RO,CPE,CCP,MTN,N1,N2,N3,N4,X) CALL MATRIS(SE,XNI,B,TCE,DJ) CALL RIGID(CE,FYK,XNI,SEN) DO 280 II = 1, 4 DO 280 JJ = 1, 4

Bölüm 9-3636

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

II1 = NOC(I, II) II2 = NOC(I, JJ) IF (II1 .GT. II2) GO TO 280 SUM = 0 SUM3 = 0 SUM = SUM + SE(JJ, II) SUM3 = SUM3 + CE(JJ, II) II21=II2-II1+1 S(II1,II21) = S(II1,II21)+SUM*KAL S3(II1,II21) = S3(II1,II21)+SUM3*CPE*ROE*KAL S4(II1,II21) = S4(II1,II21)+SUM3*H*2 280 CONTINUE C ============================YUZEY KONVEKSIYONU YUK VEKTORU C =========[S]=[KC], [S1]=[KHkenar], [S3]= [C], [S4]=[KHyuzey] DO 281 K=1,4 281 F(NOC(I,K))=F(NOC(I,K))+FYK(K)*H*TINF*2 290 CONTINUE c ==============================eleman dongusu bitti DO 291 JT=1,NP DO 291 IT=1,NBW 291 S(JT,IT)=S(JT,IT)+S1(JT,IT)+S4(JT,IT) DO 292 JT=1,NP F1(JT)=F(JT) DO 292 IT=1,NBW 292 S2(JT,IT)=S(JT,IT) IF(ND .EQ. 0) GO TO 309 C ** SINIR SATLARI SUM = 0. DO 300 I = 1, NP 300 SUM = SUM + S(I, 1) SUM = SUM / NP CNST = SUM * 1000000. DO 310 I = 1, ND N = NT(I) S(N, 1) = S(N, 1) + CNST 310 F(N) = F(N) + CNST * U(I) 309 DO 321 I=1,NP 321 KARTEMP(I)=F(I) CALL BAND(S,KARTEMP,IMAX,NBW,NP) GOTO 312 c=============================deltat girilecek 311 DELTAT=4. TILK=30. TETA=1. c=============================TILK TANIMLANACAK DO 293 JD=1,NP TN(JD)=TILK ESKI(JD)=TILK f1(JD)=f1(jd)*deltat DO 293 ID=1,NBW SSAG(JD,ID)=S2(JD,ID)*(TETA-1)*deltat 293 SSOL(JD,ID)=S2(JD,ID)*TETA*deltat DO 296 JDC=1,NP DO 296 IDC=1,NBW SSAG(JDC,IDC)=SSAG(JDC,IDC)+S3(JDC,IDC) 296 SSOL(JDC,IDC)=SSOL(JDC,IDC)+S3(JDC,IDC) C =================================COZUM DONGUSU ITERASYON=0 PRINT *, 'SICAKLIK DOSYASI ADI' READ '(A)',FILE5 OPEN (UNIT = 6, FILE = FILE5)

Bölüm 9-3737

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

PRINT *, 'KONTROL DOSYASI ADI' READ '(A)',FILE6 OPEN (UNIT = 7, FILE = FILE6) c ==!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!1 nnd=nd nd=0 1000 CONTINUE DO 5900 I=1,NP 5900 RHAND(I)=0. C ===================BAND CARPIMI YAPILIYOR TBOY=2*NBW-1 CALL BANDCAR(SSag,NP,NBW,TBOY,CAR,TN,ATV) C ===================IKINCI TARAF TOPLANIYOR DO 6300 I=1,NP 6300 RHAND(I)=F1(I)+CAR(I) DO 6299 ICOZ=1,NP DO 6299 JCOZ=1,NBW 6299 SCOZ(ICOZ,JCOZ)=SSOL(ICOZ,JCOZ) c =============================sinir sarti IF(ND .EQ. 0) GO TO 6309 SUM = 0. DO 6301 I = 1, NP 6301 SUM = SUM + SCOZ(I, 1) SUM = SUM / NP CNST = SUM * 1000000. DO 6310 I = 1, ND N = NT(I) Scoz(N, 1) = Scoz(N, 1) + CNST 6310 RHAND(N) = RHAND(N) + CNST * U(I) C ===================BAND COZUM YAPILIYOR 6309 CALL BAND(Scoz, RHAND, IMAX, NBW, NP) DO 1100 I=1,NP TN(I)=RHAND(I) IF(TN(I).LT.TILK)TN(I)=TILK 1100 CONTINUE c !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! do 6298 i=1,nnd n=nt(i) if(tn(n).ge.100.) then nd=nnd else nd=0 end if 6298 continue ITERASYON=ITERASYON+1 SURE=ITERASYON*DELTAT C =================KONTROL ICIN ALGORITMA DO 1101 IKON=1,NP 1101 ESKI1(IKON)=TN(IKON) DO 1102 IKON=1,NP 1102 CT(IKON)=ABS(ESKI1(IKON)-ESKI(IKON)) IF((CT(1).ge.10).OR.(CT(16).ge.10).OR.(CT(32).ge.10).OR. *(CT(40).ge.10).OR.(CT(53).ge.10).OR.(CT(66).ge.10).or. *(CT(79).ge.10).OR.(CT(134).ge.10).OR.(CT(186).ge.10).or. *(CT(253).ge.10).OR.(CT(275).ge.10).OR.(CT(397).ge.10))THEN WRITE(6,*)SURE WRITE(6,1310)TN WRITE(7,*)sure WRITE(7,*)TN(1),TN(61),TN(121),TN(193) WRITE(7,*)TN(253),TN(313),TN(343),TN(445),TN(504)

Bölüm 9-3838

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

WRITE(*,*)sure WRITE(*,*)TN(1),TN(16),TN(33) WRITE(*,*)TN(66),TN(253),TN(264) DO 1103 IKON=1,NP ESKI(IKON)=ESKI1(IKON) 1103 CONTINUE END IF C ============================= C ============================= c DO 1104 I=1,NP c 1104 ABCD(I)=TN(I)-KARTEMP(I) c IF((ABCD(1).ne.0.).or.(ABCD(6).ne.0.).or.(ABCD(7).ne.0.).or. c *(ABCD(15).ne.0.).or.(ABCD(45).ne.0.).or.(ABCD(30).ne.0.))THEN GOTO 1000 c ELSE c GOTO 1500 c END IF c 1500 WRITE(6,*)SURE WRITE(6,1310)TN WRITE(*,*)'CALCULATIONS COMPLETED' CLOSE (6) CLOSE (7) GOTO 9876 1310 FORMAT (15F10.4) 312 WRITE(LOUT,*) 'DUG# SICAKLIK' WRITE(LOUT,'(I5,E15.4)')(I,KARTEMP(I),I=1,NP) PRINT *,'DUGUM SICAKLIKLARINI SAKLAMAK ISTIYORMUSUNUZ' PRINT *,'1 = EVET, 2=HAYIR' PRINT *,'SECIMINIZ' READ *, IANS IF(IANS.EQ.2) GO TO 330 PRINT *,'DOSYA ADI' READ '(A)', FILE3 OPEN (UNIT = 12, FILE = FILE3) WRITE(12,1310)KARTEMP WRITE(*,*)KARTEMP(1) close(12) 330 WRITE(LOUT,*) 'HER ELEMANIN BIRIM ALANINDAN GECEN ISI' WRITE(LOUT,*) 'ELEM# QX=-K*DT/DX QY=-K*DT/DY ' DO 350 N = 1, NE CALL INTCOOR(XNI, XTI) CALL ATM(N,NOC,TCE,TC,ROE,RO,CPE,CCP,MTN,N1,N2,N3,N4,X) CALL MATRIS(SE,XNI,B,TCE,DJ) QX=B(1,1)*KARTEMP(N1)+B(1,2)*KARTEMP(N2)+B(1,3)* .KARTEMP(N3)+B(1,4)*KARTEMP(N4) QX = -QX * TCE QY=B(2,1)*KARTEMP(N1)+B(2,2)*KARTEMP(N2)+B(2,3)* .KARTEMP(N3)+B(2,4)*KARTEMP(N4) QY = -QY * TCE WRITE(LOUT,'(I5,2E15.4)') N, QX, QY 350 CONTINUE close(lout) COZUM=COZUM+1 IF ((ifln.EQ.2).AND.(COZUM.EQ.2))GOTO 311 9876 END C ------------------------------------->SUBROUTINES SUBROUTINE INTCOOR(XNI, XTI) IMPLICIT REAL*8 (A-H,O-Z) REAL*8 XTI,XNI DIMENSION XNI(4,2), XTI(4,2) XNI(1, 1) = -.57735026919

Bölüm 9-3939

57735026919 2) = . 3) N4 = NOC(N. XNI(4. 1) = -1 XTI(1.X3. 4 DO 1113 K = 1.N3.XI. J) = SE(I. 1) = 1 XTI(3. 1) N2 = NOC(N.X3. 4) X1 = X(N1.ROE.CCP.57735026919 2) = -.CPE. 1) Y3 = X(N3.X2. 2 1113 SE(I.O-Z) REAL*8 X.SE. 2) CALL MATHES(ETA.2) COMMON X1.57735026919 1) = .X(519.B) DO 1113 I = 1. J) = 0 1111 CONTINUE DO 1112 IP = 1.Y1.N2. 1) ETA = XNI(IP. XNI(3.57735026919 1) = .57735026919 1) = -. 2) RETURN END SUBROUTINE MATRIS(SE. TAŞGETİREN XNI(1. 2) = -1 XTI(3.TC. 4 XI = XNI(IP. 2) = -1 XTI(2. 2) X3 = X(N3.XNI DIMENSION SE(4. XNI(4.X) IMPLICIT REAL*8 (A-H. I) * B(K.Y2.Y4 DO 1111 I = 1.CCP(11). 1) Y4 = X(N4.X2. 4 DO 1113 J = 1. 4 DO 1111 J = 1.N1.NOC.B.Y4 TCE = TC(MTN(N)) ROE = RO(MTN(N)) CPE = CCP(MTN(N)) N1 = NOC(N. 1) = -1 XTI(4. 4 SE(I.NOC(464. 2) X2 = X(N2. 1) Y2 = X(N2.N4. XNI(4.TC.ro. M.MTN.DJ) IMPLICIT REAL*8 (A-H.4).RO(11).MTN DIMENSION TC(11). XNI(2.RO.Ccp INTEGER*4 NOC.57735026919 2) = . B(2.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.Y3. J) + B(K.O-Z) REAL*8 B.X4.Y3.XNI.DJ.MTN(464).TCE. 1) Y1 = X(N1. 2) X4 = X(N4. 2) = 1 RETURN END SUBROUTINE ATM(N. 2) = 1 XTI(4. 2) N3 = NOC(N.TCE.X4.2) COMMON X1. XNI(3.4). 1) = 1 XTI(2. TOPCU. 2) = -.57735026919 XTI(1. J) * TCE * DJ 1112 CONTINUE RETURN END C -------------------------------------------->B MATRISI Bölüm 9-4040 .4).Y1. XNI(2. S.Y2.

S.Y2)) / C DET J DJ = TJ11 * TJ22 .4) TUREVLER MATRISI DO 2221 I = 1.Y1) + (1 + ETA) * (Y3 . 1) = -TJ21 / DJ A(1. DJ DIMENSION A(2. XIT. K) * G(K.DJ.O-Z) REAL*8 FT. ST(4). J) = 0 DO 2222 K = 1.EQ. M.ETA) / 4 G(2. 3) = (1 + XI) / 4 G(1.Y3. 1) = -(1 .2) GEOMETRIK SABITLER MATRISI A(1. ST. 4 2221 G(I.XI) * (Y4 . 2) = (1 .2) DO 3330 I = 1. 4 B(I. 1) = TJ22 / DJ A(2.ETA) * (X2 . 2) = TJ11 / DJ C G(2.4) COMMON X1.Y4)) TJ21 = ((1 .XI) * (X4 .-2))THEN DO 3332 IP = 1. 2 2222 B(I. J) = 0! IF((YON. 2) = -TJ12 / DJ A(2. 4 3330 SCT(I. 2) = -(1 + XI) / 4 G(1. SCT) 3332 CONTINUE / 4 / 4 4 4 Bölüm 9-4141 . 4 FT(I) = 0! DO 3330 J = 1.4). SCT(4.X1) + (1 + XI) * (X3 .X4)) TJ12 = ((1 . ST.(YON.(YON.XI) / 4 C B(2.XTI.EQ. ETAT) CALL HESAP(FT. 4) = -(1 + ETA) / 4 G(2.TJ12 * TJ21 C A(2.XTI.4). 2 XIT = YON ETAT = XTI(IP.X2)) / TJ22 = ((1 .SCT.Y2. B(2. ETAT) CALL HESAP(FT.ETA) * (Y2 . B. 3) = (1 + ETA) / 4 G(2.XI. G(2.X4. 1) CALL FONK(ST.X2. XIT.YON) IMPLICIT REAL*8 (A-H. 1) CALL FONK(ST.EQ. 1) = -(1 .ST INTEGER*4 YON DIMENSION FT(4). J) + A(I.ETA) / 4 G(2.X3.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.OR.1). 4) = (1 . 2 DO 2222 J = 1.4) MATRISI DO 2222 I = 1.SCT.2). J) RETURN END C====================================================== SUBROUTINE SHAPES(FT.2). TOPCU.O-Z) REAL*8 A.XTI(4.X1) + (1 + ETA) * (X3 .Y1.XI) / 4 G(1.EQ.Y4 TJ11 = ((1 .Y1) + (1 + XI) * (Y3 . J) = 0 G(1. 2 DO 2221 J = 1. SCT) 3331 CONTINUE RETURN ELSEIF((YON.2 ETAT = YON / 2 XIT = XTI(IP. G.B) IMPLICIT REAL*8 (A-H.-1))THEN DO 3331 IP = 1. TAŞGETİREN SUBROUTINE MATHES(ETA. J) = B(I.OR.

FYK(4).X2.O-Z) REAL*8 XI.eta) IMPLICIT REAL*8 (A-H. ST.ETA) do 7004 I = 1. ST(4).Y3. 4 ce(I.DJ.XI) * (1 .SEN) IMPLICIT REAL*8 (A-H.Y3.X4.ST DIMENSION FT(4).XIT) * (1 .ETAT) / 4 ST(2) = (1 + XIT) * (1 .XIT) * (1 + ETAT) / 4 RETURN END SUBROUTINE RIGID(CE. SCT(4.X3.dj.ETA) * (X2 . 2) CALL SEKFOK1(SEN.ETA.XNI(4.X4)) . J) + ST(I) * ST(J) RETURN END SUBROUTINE FONK(ST.4) DO 3333 I = 1. J) = SCT(I. 4 FT(I) = FT(I) + ST(I) DO 3333 J = 1.Y1) + (1 + XI) * (Y3 DJ = TJ11 * TJ22 . TAŞGETİREN RETURN END IF END SUBROUTINE HESAP(FT.X1) + (1 + ETA) * (X3 TJ12 = ((1 . M.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.O-Z) REAL*8 ST DIMENSION ST(4) ST(1) = (1 .X3. ETAT) IMPLICIT REAL*8 (A-H.TJ12 * TJ21 RETURN end 7002 7004 7003 .Y2.DJ dimension SEN(4) COMMON X1.XI. TOPCU.X1) + (1 + XI) * (X3 TJ22 = ((1 . 4 FYK(I)=0 do 7002 J = 1. 4 CE(I.ETA) * (Y2 . S.XI) * (1 + ETA) / 4 TJ11 = ((1 . 4 FYK(I)=FYK(I)+SEN(I)*DJ do 7004 J = 1.Y2.SEN.XNI.xi.O-Z) REAL*8 FT.2) COMMON X1. J) = CE(I.ETA) / 4 sen(2) = (1 + XI) * (1 . 4 XI = XNI(IP.O-Z) REAL*8 CE. XIT.XI) * (X4 . J) + SEN(I) * SEN(J) * DJ continue RETURN end SUBROUTINE SEKFOK1(sen. SCT) IMPLICIT REAL*8 (A-H.XI) * (Y4 .ETAT) / 4 ST(3) = (1 + XIT) * (1 + ETAT) / 4 ST(4) = (1 .SEN.Y4 sen(1) = (1 .Y1.FYK DIMENSION CE(4.Y4)) X2)) / Y2)) / / 4 / 4 4 4 Bölüm 9-4242 .4). 4 3333 SCT(I.Y1.X4.SCT.Y1) + (1 + ETA) * (Y3 TJ21 = ((1 .ETA) / 4 sen(3) = (1 + XI) * (1 + ETA) / 4 sen(4) = (1 . SEN(4). 1) ETA = XNI(IP.X2.Y4 do 7002 I = 1. J) = 0 do 7003 IP = 1.XNI.FYK.

O-Z) REAL*8 A.F. N1 NK = N .TBOY DIMENSION ev(NP. NBW) NK = NBW DO 2100 I = 2.1 C PRINT *.B DIMENSION A(IMAX. J1) .NP ii = i if( i .LT. NBW).NBW.LE. 1) DO 2300 KK = 1. j) GOTO 20 AYV(NBW + j .GT.NP CAR(I)=0 do 1 i = 1.CAR. NBW) GOTO 3 AYV(j) = ev(j + i .1 if( i .GT. 0) GOTO 10 if( i .CAR INTEGER*4 TT. car(NP) ii = 0 k = 0 DO 19 I=1. NP) GOTO 33 car(i) = car(i) + AYV(k) * f(k + Tt) CONTINUE Tt = Tt + 1 CONTINUE RETURN END SUBROUTINE BAND(A. M.1 CONTINUE do 20 j = 2. NK J1 = J . I) / A(K. NK C1 = A(K.2 * NBW .NBW if( i . NBW) GOTO 2 AYV(j) = ev(j. NBW) GOTO 4 k = i + j .I + 1 2000 A(I1. j) CONTINUE do 33 k = 1.GT.KK C1 = 1 / A(K.K + 1 IF (NK .TBOY.NP. 1) I1 = K + I .F.1) = ev(i. N) IMPLICIT REAL*8 (A-H.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. B. IMAX.EQ. '*** ELIMINASYON ***' DO 2100 K = 1. 1) B(K) = C1 * B(K) Bölüm 9-4343 . NBW) ii = NBW do 10 j = 1. ii) if( i .TBOY AYV(I)=0 DO 21 I=1. AYV(TBOY).C1 * A(K.C1 * B(K) C PRINT *.AYV. J1) = A(I1. S. N1 K = N . NBW) Tt = 0 if( k + Tt . ii) ii = ii .1 AYV(k) = ev(i. TAŞGETİREN 19 21 2 3 10 4 20 33 1 SUBROUTINE BANDCAR(EV.GT. J) 2100 B(I1) = B(I1) .GT.NBW. B(IMAX) N1 = N .1 DO 2000 J = I.O-Z) REAL*8 EV. TOPCU. '*** YERLESTIRME ***' B(N) = B(N) / A(N. NBW.NBW if( ii .NBW).AYV) IMPLICIT REAL*8 (A-H. f(NP).

1) 2200 CONTINUE 2300 CONTINUE RETURN END Bölüm 9-4444 . J) * B(K + J .K + 1 IF (NK . TOPCU. S. TAŞGETİREN NK = N .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. NBW) NK = NBW DO 2200 J = 2.GT. NK B(K) = B(K) . M.C1 * A(K.

Hem sistem hareketsizdi yada ivmesiz bir hareketi vardı. Birim zamnda meydana gelen salınım hareketi de frekans olarak.ONUNCU BÖLÜM ÖZDEĞER PROBLEMLERİ 1. hem de uygulanan yükler sistem üzerine yavaşça uygulanıyor herhangi bir çarpma etkisi göstermiyor idi. yeniden denge haline dönünceye kadar bir titreşim hareketi yapar. GİRİŞ Daha önceki bölümlerde ele alınan problemlerde yükler ve uygulandığı cisimler statik durumda idi. Gerçek hayatta sönümleme etkisi gösteren bir çok nedenle salınım zamanla yavaşlar ve cisim denge halinde tekrar durur. Basit modellerde sönümleme etkisi ihmal edilir ve yapının dinamik davranışı sönümsüz serbest titreşim durumunda incelenir. Rastgele alınmış bir t1-t2 zaman aralığında cismin hareket durumu I = ∫ Ldt t1 t2 (2) . 2. salınım sırasında cismin yaptığı en büyük deplasman hareketi de genlik olarak adlandırılır. Yük aniden uygulanır veya zamanla değişen bir durum gösterirse kütle ve ivme kavramlarının göz önüne alınması zorunluluğu ortaya çıkar. Cisim içinde hapsedilmiş olan şekil değiştirme enerjisi nedeniyle meydana gelen ve periyodik olarak cereyan eden bu hareket serbest titreşim olarak adlandırılır. Bir katı cisim elastik olarak denge halinden uzaklaştırılarak serbest bırakılırsa. Bu bölümde mekanik sistemlerin sönümsüz serbest titreşimleri üzerinde durularak özdeğer problemlerinin sonlu elemanlar metoduyla modellenmesine bir giriş yapılacaktır. ANALİTİK FORMÜLASYON Herhangi bir yapıda kinetik enerji ile potansiyel enerji arasındaki fark Langrange olarak isimlendirilir ve L=T-Π (1) olarak gösterilir.

. Cisim için kinetik enerji ifadesi. Bu durum Hamilton prensibi olarak adlandırılır...1 Yayılmış Kütleli Katı Cisim () Şekil 1 de verilen yayılmış kütleli katı cismi ele alalım. Kinetik ve potansiyel enerjiler. & &2 T = 1 / 2m1 x12 + 1 / 2m2 x 2 k1 Π = 1 / 2k1 x12 + 1 / 2k 2 ( x 2 − x1 ) 2 dir..n (3) şeklinde yazılabilir.... Prensibi bir örnek üzerinde inceleyelim. hareket denklemleri d ⎛ ∂L ⎜ dt ⎜ ∂qi ⎝ & ⎞ ∂L ⎟− ⎟ ∂q = 0 i ⎠ i = 1.qn. q2... Eğer L genel değişkenler (q1. Şekildeki yay kütle sistemini ele alalım.. hareket denklemleri . [M] kütle matrisi. Potansiyel enerji için daha önce gerekli ifadeler elde edilmiştir.... M.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.dqn/dt) cinsinden ifade edilebilirse. d ⎛ ∂L ⎞ ∂L ⎜ ⎟− = m1 x1 + k1 x1 + k 2 ( x 2 − x1 ) = 0 dt ⎜ ∂x1 ⎟ ∂x1 ⎝ & ⎠ m1 x1 . TOPCU. [K] rijitlik matrisi {x} ve {x vektörlerini göstermek üzere [M] {x }+[K]{x}=0 olarak yazılabilir. q3. S. dq1/dt.. dq2/dt. ⎧ ⎫ − k 2 ⎤ ⎪ x1 ⎪ =0 k 2 ⎥⎨ ⎬ ⎦⎪x 2 ⎪ ⎩ ⎭ }de deplasman ve ivme ⎡m1 ⎢0 ⎣ ⎧ .. ⎞ ∂L ⎟− = m 2 x 2 + k 2 ( x 2 − x1 ) = 0 ⎟ ∂x 2 ⎠ olur.. ⎬ ⎢ − k 2 ⎦⎪x 2 ⎪ ⎣ ⎩ ⎭ elde edilir. x2 d ⎛ ∂L ⎜ dt ⎜ ∂x 2 ⎝ & .... L=T-Π olduğundan. x1 k2 m2 x2 .. Bu da. TAŞGETİREN fonksiyonelini minimium veya maksimum değerini alır. ⎫ 0 ⎤ ⎪ x1 ⎪ ⎡k1 + k 2 + m2 ⎥ ⎨ .. Matris formunda yazılırsa. &T & T = 1 / 2∫ {u} {u}ρdv v (4) Bölüm 10-22 .. 2.

{u }=[N]{q (7) } olarak yazılabilir.u dV y x Şekil 1 Yayılmış kütleli katı cisim. Parantez içindeki ifade eleman kütle matrisini verir. Bunu kinetik enerji eşitliğinde yerine koyarak eleman bazında yazarsak. Daha sonra bahsedileceği üzere kütlenin düğümlerde toplanmış olarak kabul edildiği yığılmış kütle matrisi de vardır. M. TOPCU. v.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TAŞGETİREN şeklinde yazılabilir.v z u. & Te = 1 / 2{q} T [∫ ρ[N ] [N ]dV ]{q&} T e (8) olur. [m]e = ∫e ρ [N ]T [N ]dV (9) Burada elde edilen matris yayılmış kütle matrisi olarak adlandırılır. } ise u . Seçilen şekil fonksiyonlarına bağlı olarak elde edilir. Böylece. v . diferansiyel hacim üzerinde deplasman ve hız bileşenleri & & & & {u} = [u. Burada ρ yoğunluk {u noktasının hız vektörüdür. {u}=[N]{q} (6) şeklinde gösterildiğinden. S. Bölüm 10-33 .w v. dinamik analizde düğüm deplasmanları vektörü zamana bağlı olarak değiştiğinden hız vektörü benzer şekilde. w bileşenlerine sahip x w. w]T (5) Sonlu eleman modelinde cisim belirli sayıda elemanlara bölünerek deplasmanlar düğüm deplasmanları cinsinden ve şekil fonksiyonları yardımıyla. Kütle matrisi daha önce gösterilen yöntemlerle toplanarak sistemin kütle matrisi elde edilir.

ω (rad/s)ise dairesel salınım frekansıdır. {Q}={U}sin ωt (15) ile hesaplayabiliriz. Buradan hareket denklemi && [M ]{Q}+ [K ]{Q} = {F } (11) (12) (13) olarak bulunur.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. [K]{U}=λ[M]{U} (17) (16) şeklindedir. Burada {U} titreşim modunu temsil eden özvektör λ de buna karşılık gelen özdeğerdir. Bu nedenle hareket denklemi && [M ]{Q}+ [K ]{Q} = 0 (14) olarak indirgenebilir. Π = 1 / 2{Q}T [ K ]{Q} − {Q}T {F } olarak elde edildiğinden. & & L = 1 / 2{Q}T [ M ]{Q} − 1 / 2{Q}T [ K ]{Q} + {Q}T {F } olarak elde edilir. Burada {U}. Potansiyel enerji ifadesi daha önceden. TOPCU. S. Serbest titreşim durumunda yük yoktur. Bölüm 10-44 . Genel özdeğer problemi formülasyonu da. Yoğunluğun eleman içinde sabit olduğunu kabul edersek kütle matrisi. [K]{U}=ω2[M]{U} elde edilir. Kararlı durumda denge halinden başlanarak deplasman ifadesini. Burada yalnızca kütle matrislerinin elde edilmesi üzerinde durulacaktır. düğümlerin titreşim genliği. TAŞGETİREN & & & & T = ∑ Te = ∑1 / 2{q}T [m]e {q} = 1 / 2{Q}[ M ]{Q} e (10) elde edilir. 3. M. L eşitliği. ELEMAN KÜTLE MATRİSLERİ Önceki bölümlerde çeşitli elemanlar için şekil fonksiyonları detaylı olarak incelenmiştir. Böylece. Burada elde edilen eşitlikler sonlu elemanlarla modellemenin diğer temel yöntemlerinden olan Galerkin yaklaşımı ve virtüel işler prensipleri ile de elde edilebileceği gibi D’alambert prensibinin uygulanmasıyla da aynı sonuca ulaşılır.

N2] ve şekil fonksiyonları da. [m]e = ρ ∫e[N ]T [N ]dx = ρAe le ∫−1 [N ]T [N ]dr 1 ρAe l e ⎡2 1 ⎤ = 1 2 6 ⎢ ⎣ ⎥ ⎦ 2 (20) olur. TOPCU. q3.q2. ⎡ 2 0 1 0⎤ (22) ⎢0 1 0 2⎥ ⎣ ⎦ 0 2 [m]e = ρAe l e ⎢1 0 0 1⎥ ⎢ 2 0⎥ 6 olarak elde edilir. 1+ r 1− r (19) . S. Çubuk eleman için {q}=[q1. Kiriş elemanında Hermite şekil fonksiyonlarının kullanıldığı daha önce gösterilmişti. M. Bu durumda kiriş eleman kütle matrisi.q4]T ⎡N [N ] = ⎢ 1 ⎣0 0 N1 N2 0 0 ⎤ N2 ⎥ ⎦ (21) Şekil fonksiyonları çubuk elemanla aynı olduğundan gerekli işlemler yapıldığında kütle matrisi. TAŞGETİREN [m]e = ∫e ρ [N ]T [N ]dV (18) olur.q2]T ve [N]=[N1. {q}=[q1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Kafes elemanında ise her düğümde iki serbestlik derecesi olduğundan deplasman vektörünün 4 bileşeni olur. kütle matrisi. N1 = N2 = 2 2 olduğundan. ⎡156 22l e 54 4l e2 13l e [H ]T [H ]dr = ⎢ ∫−1 156 420 ⎢ ⎢ sim ⎣ 1 [m]e = dir. ρAe l e 2 ρAe l e ⎢ − 13l e ⎤ − 3l e2 ⎥ − 22l e ⎥ ⎥ 4l e2 ⎥ ⎦ (23) Bölüm 10-55 .

Bunun dışında düğüm deplasmanları vektörü ve şekil fonksiyonları üçgen elemanla aynıdır. a 0 0 0 0 ⎤ ⎡ 2a 156b 22l e b 0 54b − 13l e b ⎥ ⎢ ρAe l e ⎢ 4l e2 b 0 13l e b − 3l e2 b ⎥ ⎢ ⎥ [m]e = 2a 0 0 ⎥ 420 ⎢ 156b − 22l e b ⎥ ⎢ ⎢ sim 4l e2 b ⎥ ⎣ ⎦ (24) elde edilir. S. Bu durumda hacimsel integral. N3=1-r-s olarak verilmektedir. Buradan eleman kalınlığını sabit alarak integral alındığında ⎡ 2 0 1 0 1 0⎤ 2 0 1 0 1⎥ ⎢ ρt e Ae ⎢ 2 0 1 0⎥ [m]e = ⎢ 2 0 1⎥ 12 ⎢ ⎥ 2 0⎥ ⎢ 2⎥ ⎢ sim ⎣ ⎦ elde edilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.b= ρAe l e 420 şeklindeki bir tanımlamayla. M. TAŞGETİREN Düzlem çerçeve elemanında eleman matrislerinin yerel koordinatlarda kiriş ve çubuk elemanın toplanmasıyla oluştuğu gösterilmişti. [m]e = [L ][m]'e [L ] olur. N2=s. (25) Şabit şekil değiştirmeli üçgen elemanın şekil fonksiyonları. ⎡N [N ] = ⎢ 1 ⎣0 0 N1 N2 0 0 N3 N2 0 0⎤ N3 ⎥ ⎦ (26) dir. TOPCU. r=N1r1+ N2r2+ N3r3 alınırsa. Bu durumda yerel koordinatlardaki kütle matrisi. [m]e = ρ ∫e[N ]T [N ]dV = 2πρ ∫e [N ]T [N ]rdA olarak yazılabilir. Bölüm 10-66 (28) . (27) Eksenel simetrik üçgen elemanda deplasman bileşenleri eksenel ve radyal deplasmanlar olmak üzere u ve w olarak gösterilir. a = ρAe l e 6 . Eleman şekil fonksiyonları matrisi ise. Buradan genel koordinatlardaki kütle matrisi transformasyon matrisleri vasıtasıyla. N1=r.

ağırlık merkezinden geçen çemberin yarıçapıdır. Bu durumda eleman kütle matrisi.v. Eksenel simetrik dörtgen elemanda ise [m]e = 2πρ ∫er[N ]T [N ]det jdrds şeklindedir. Eleman şekil fonksiyonları matrisi ise. ⎡N [N ] = ⎢ 1 ⎣0 0 N1 N2 0 0 N3 N2 0 0 N4 N3 0 0 ⎤ N4 ⎥ ⎦ (31) şeklinde yazılır. ∫ N1 N 2 N 3 dA = Ae / 60. Dörtgen eleman için hem düzlem gerilme hem de düzlem şekil değiştirme durumunda deplasman bileşenleri u ve v dir. S. e e olduğundan integrasyon sonunda kütle matrisi. Diğer taraftan (29) ∫N e 4 3 1 3 1 dA = Ae / 10. Buradan alınan integrasyon ile. ∫ N12 N 2 dA = Ae / 30. TAŞGETİREN [m]e = 2πρ ∫e (N 1 r1 + N 2 r2 + N 3 r3 ) [N ]T [N ]rdA elde edilir.w]) olduğundan eleman şekil fonksiyonları matrisi ⎡ N1 ⎢0 ⎣ 0 N1 0 0 0 N1 N2 0 0 0 N2 0 0 N3 0 0 N2 0 0 N3 0 0 0 N3 N4 0 0 0 N4 0 0⎤ 0⎥ N4 ⎥ ⎦ [N ] = ⎢ 0 (34) şeklindedir. [m]e = ρt e ∫e[N ]T [N ]det jdrds (32) şeklindedir. . Burada r . M. Bölüm 10-77 . TOPCU. Düğüm deplasmanları vektörünün 8 elemanı vardır.. Bu integrasyon nümerik olarak yapıldığında eleman kütle matrisi elde edilir. (33) Üçgen prizmatik eleman için her düğümde üç serbestlik derecesi ({u}=[u.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. ⎡ 4 r1 + 2r 3 ⎢ πρAe ⎢ ⎢ [m]e = 10 ⎢ ⎢ ⎢ sim ⎣ 0 r + 2r 2r − 1 r3 3 0 4 3 r2 + 2r 0 2r − 1 r3 3 0 4 3 r2 + 2r 2r − 1 r2 3 0 2r − 1 r1 3 0 4 3 r3 + 2r 0 ⎤ 2r − 1 r2 ⎥ 3 ⎥ 0 ⎥ 2r − 1 r1 ⎥ 3 0 ⎥ ⎥ 4 3 r3 + 2r ⎦ (30) elde edilir.

ÖZDEĞER VE ÖZVEKTÖRLERİN ELDE EDİLMESİ Serbest titreşim probleminde esas amaç titreşimin özdeğeri olan λ (=ω2) yi elde etmektir. Kiriş elemanı için ise.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Lump matrisle elde edilen özdeğerler gerçek özdeğerlerden daha küçüktür. S. 4. TOPCU. Buna karşılık lump matrislerde yalnızca diyagonal üzerinde değerler olduğundan hesap yapmak daha kolaydır. M. Konsistent kütle matrisleri daha doğru sonuçlar verir. TAŞGETİREN ⎡2 0 0 1 0 0 1 0 0 0 1 0 ⎤ ⎢ 2 0 0 1 0 0 1 0 0 0 1⎥ ⎢ 2 0 0 1 0 0 1 0 0 0⎥ ⎢ 2 0 0 1 0 0 1 0 0⎥ ⎥ ⎢ 2 0 0 1 0 0 1 0⎥ ⎢ 2 0 0 1 0 0 1⎥ [m]e = ρVe ⎢ 2 0 0 1 0 0⎥ 20 ⎢ ⎢ 2 0 0 1 0⎥ ⎢ 2 0 0 1⎥ ⎢ 2 0 0⎥ sim ⎢ 2 0⎥ ⎥ ⎢ 2⎦ ⎣ (35) elde edilir. Daha önce verildiği şekilde özdeğer problemi [K]{U}=λ[M]{U} (38) Bölüm 10-88 . [m]e = ρAe l e ⎢ 2 0 0 0⎤ 0 0 0⎥ ⎢ 1 0⎥ ⎢ sim 0⎥ ⎦ ⎣ ⎡ 1 (37) dır. ⎡ 1 0 0 0⎤ 1 0 0⎥ ⎢ 1 0⎥ ⎢ sim 1⎥ ⎣ ⎦ [m]e = ρAe l e ⎢ 2 (36) şeklindedir. Bununla beraber λ nın elde edilmesiyle titreşim modunun bir göstergesi olan özvektörler de elde edilir. Kafes eleman için kütle matrisi. Lump Kütle Matrisleri: Buraya kadar verilen yayılmış kütle matrislerinin dışında eleman kütlesinin düğümlere eşit olarak dağıtılmasıyla oluşturulan lump kütle matrisleri de pratikte kullanılmaktadır. Burada kütle yalnızca ötelenme serbestlik derecelerine göre hesaplanır.

Özdeğerin boyu genel olarak normaliz edilmiş olup. Özvektörler kütle ve rijitlik matrislerine göre ortogonaldir. Yani: i≠j ise {Ui}T[M]{Uj}=0.1 Özvektörün Özellikleri Pozitif tanımlı.{Un}.{U2}. TOPCU.. 1. TAŞGETİREN şeklindedir. Karakteristik polinom Yöntemi: [K]{U}=λ[M]{U} denkleminden ([K]-λ[M]){U}=0 (44) denklemi elde edilir. Sistemin sıfır çözümden başka bir çözümünün bulunabilmesi için Bölüm 10-99 . Karakteristik Polinom Yöntemi 2.. S. Bu normalizasyon da.λ n (39) şeklinde sıralanabilir.. özdeğer eşitliği [K]{Ui}=λι[M]{Ui} (40) olarak yazılabilir.. Bu özdeğerlere karşılık gelen özvektörler {U}1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. M. 4. {Ui}T[M]{Ui}=1 dir. {Ui}T[K]{Uj}=0 (41) dır.2 Özdeğer ve Özvektörlerin Hesabı (42) (43) Özdeğer ve özvektörlerin hesabında genel olarak üç yol izlenir. uygun sınır şartları altında denklem sistemi pozitif tanımlıdır...... 4.. Burada hem rijitlik hem de kütle matrisleri simetrik matrisler olup.Özvektörün boyu önceden tesbit edilmiş bir değerle sabitlenebilir. Özdeğerler büyükten küçüğe doğru. 0 ≤ λ1 ≤ λ1 ≤ . {Ui}T[K]{Ui}=λi eşitliğini verir. Vektör iterasyon yötemi 3. Transformasyon yöntemi Burada sırasıyla bu yöntemler gösterilecektir.. nxn boyutlarındaki simetrik bir rijitlik matrisi için n adet gerçek özdeğer ve bunlara karşılık gelen n adet özvektör vardır. ise.

77 x10 −6 λ 2 − 1. Vektör İterasyon Yöntemi: Çeşitli vektör iterasyon yöntemleri vardır. S. Buradan özdeğerler. A1=1 cm2. Benzer şekilde diğer özvektör. Bu şartı sağlayan değerlere sistemin karakteristik polinomu denir.96 − 3. T {U }1 = [U 2 .204U 3 . A2=0.572 17.684 x108 ve λ2=7.5 x10 −4 λ ) (−3 x10 6 − 3. Mod 2 ⎧U ⎫ ⎧U ⎫ 30 x10 6 ⎡ 0.24 2. {U}1T[M]{U}1=1 yazılarak. Görüldüğü gibi vektör bileşenleri bağımlı olarak elde edilmiştir. ⎧U ⎫ 10 6 ⎡ 3. Bunlardan birçoğu Rayleigh Bölmesi yöntemini kullanır.05 x10 −4 λ )⎤ det ⎢ ⎥=0 6 −4 6 −4 ⎣(−3x10 − 3. M.5⎤ ⎨ 2 ⎬ ⎢2.324 N/cm3.96U 2 = 3.527 {U}2T =[11. Titresim modları şekilde verilmiştir.5 5 ⎥ ⎩U 3 ⎭ ⎢− 0.956] elde edilir.1 0. ρ=7. ⎡ (6 x10 6 − 30.592 ⎥ ⎩U 3 ⎭ ⎦ ⎣ 3.2 − 0. l2=5 cm) Çözüm: Q2 ve Q3 serbestlik derecelerini dikkate alarak gerekli kütle ve rijitlik matrislerini yazarak denklem sistemini oluşturalım ⎡ A1 A2 ⎢l + l 2 E⎢ 1 ⎢ − A2 ⎢ l2 ⎣ − A2 ⎤ ρ ⎡2( A l + A2 l 2 ) l 2 ⎥ ⎧U 2 ⎫ ⎥ =λ ⎢ 11 A2 ⎥ ⎨U 3 ⎬ A2 l 2 6⎣ ⎩ ⎭ ⎥ l2 ⎦ Q1 Q2 Q3 u Mod 1 1 2 3 A2 l 2 ⎤ ⎧U 2 ⎫ A2 l 2 ⎥ ⎨U 3 ⎬ ⎦⎩ ⎭ değerleri yerine koyarsak.236U 3 ] elde edilir. Sadeleştirildiğinde ise. TOPCU. (45) Örnek: Şekilde verilen kademeli mil için özdeğer ve özvektörleri bulunuz. Normalizasyon için. λ1 için özvektör ([K]-λ[M]){U}1=0 eşitliğinden. Bu durumda. -37. ⎢− 3.61x109 olarak hesaplanır. (E=30x106 N/cm2.5 cm2.1x10 λ ) ⎦ dir. Bu yöntemin bilgisayar uygulaması zordur ve daha fazla işlem gerektirmektedir.05 x10 λ ) (3 x10 − 6.22 x10 − 4 ⎡ 25 2.465 x10 4 λ + 9 x1012 = 0 elde edilir. Ele aldığımız genel serbest titreşim problemi için Rayleigh Bölmesi Bölüm 10-1010 . l1=10 cm. 1.45] olarak bulunur.1 ⎥ ⎩U 3 ⎭ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ olur.24⎤ ⎨ 2 ⎬ = 0. TAŞGETİREN det ([K]-λ[M])=0 olmalıdır. {U}1T =[14.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. λ1=6. 1.1⎤ ⎨ 2 ⎬ = λ1. Karakteristik denklem ise. Verilecek diğer yöntemler bu açıdan daha avantajlıdır.

M. Burada {v} rastgele alınmış bir vektördür. tolerans sağlandı ise olarak özvektör elde edilir sağlanmadı ise başa dönülür. S.9 w=4. ters iterasyon ve ters yerleştirme iterasyonlarında kullanılmaktadır.1. Eliminasyon yaklaşımına göre yalnızca 2 ve 3 düğümlerini dikkate alarak sistem matrislerini elde edebiliriz. kontrol edilir. Rayleigh Bölmesinden elde edilen değerin temel özelliği sistemin en büyük ve en küçük özdeğerlerinin arasında bulunmasıdır. v=0. Ters iterasyon yönteminde bir başlangıç deneme vektörü seçildikten sonra döngü k=0 alınarak başlatılır. 1 2 3 A=240 mm2 600 mm Çözüm: İki elemanlı bir model oluşturalım. r=7800 kg/m3. Burada ters iterasyon yöntemi izah edilecektir. Kuvvet iterasyon yönteminde en büyük özdeğer elde edilir. TAŞGETİREN {v}T [K ]{v} Q (v ) = T {v} [M ]{v} (46) şeklinde verilir. Örnek: Şekildeki kiriş için en küçük özdeğeri ve buna karşılık gelen özvektörü bulunuz. E=200 GPa. λ1≤Q(v) ≤λn (47) Bu yöntem kuvvet iterasyonu.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bu konular için uygun nümerik analiz kitaplarına başvurulmalıdır. I=2000 mm4.33 Bölüm 10-1111 . Eğer deneme özvektörü olarak seçilen vektör özvektörlerden biri değil ise bu prosedürden en küçük özdeğer elde edilir.64 w=3. Ters yerleştirme yöntemi büyük sistemler için uygun bir yöntemdir.Bundan sonra k=k+1 {v}k-1=[M]{u}k-1 [K]{u}’k={v}k-1 {v}’k=[M]{u}’k λk=({u}’kTvk-1)/ ({u}’kTvk) {u}k={u}’k)/ ({u}’kTvk)1/2 (λk-λk-1)/ λk≤tolerans {U}={u}k hesaplanır çözülür yazılır. Ters iterasyon yönteminde ise en küçük özdeğer elde edilir. Diğer ödeğerler rijitlik matrisinin ötelenmesi yoluyla yada deneme vektörlerinin kütle matrisinin ortogonal vektörlerinden seçilmesi yoluyla elde edilebilir.65 v=0. TOPCU. özdeğeri bulunur. özvektör normalize edilir.

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. M. Bunlar genelleştirilmiş Jakobi yöntemi ile QR yöntemleridir..005 − 0. Un] ve A= ⎢ ⎢ ⎣0 λ2 0⎤ ⎥ ⎥ . S..7 ⎥ ⎢ [K ] = ⎢ . I birim matristir..0005 ⎥ ⎦ ⎣ buradan uygun bir bilgisayar programıyla (bir çok nümerik analiz kitabında verilmiştir. Pl (51) Bölüm 10-1212 .8 − 26. .7 ⎤ ⎡355..3 ⎦ ⎣ 0 0.07 − 0. TOPCU.) en küçük özdeğer λ1=20300 olarak elde edilir.65. U2. Büyük ölçekli problemler için daha uygun olan bu metodlardan QR metodu matrislerin üst veya alt üçgen matris haline getirilmesi.21 − 0. . 4. UT[K]U=A ve UT[K]U=I (50) Elde edilir. Özvektörlerin ortonormalliğini kullanısak. P2.33]T dir.6 10.42 0.7 − 26.. Burada (48) ⎡λ1 ⎢ U=[U1.. {U}=[0.7⎥ ⎥ ⎢ sim 5. Buna karşılık gelen özvektör ise.. 3.. Transformasyon Yöntemleri: Bu yöntemde temel amaç matrisleri daha basit hale getirerek özdeğerlerin elde edilmesidir.. 177..009 ⎥ ⎢ sim 0. Pl şeklindeki transformasyonlar P=P1. . Jakobi metodu ise matrislerin diyagonal haline getirilmesi esasına dayanmaktadır.005 ⎤ ⎡0.P2.7 2. TAŞGETİREN 0 − 177. [K]U=[M]UA olarak yazılabilir... Bu metodlarda bant matris yerine matrislerin tamamı kullanılır ve sonuçta bütün özdeğerler birlikte elde edilir. Bu öz vektörün oluşturduğu titreşim modu şekilde verilmiştir. 1...001 0.0004⎥ ⎢ [M ] = ⎢ 0. İki temel yöntem kullanılır.. İlgili okuyucular daha geniş bilgi için Nümerik Analiz kitaplarına bakmalıdırlar.8 26.9. Sistemin bütün özdeğerlerinin U kare matrisinin sütunları olduğunu ve özdeğerlerinin de A kare matrisinin diyagonaline yerleştiğini kabul edelim. Genelleştirilmiş Jakobi Yöntemi: Bu yöntemde P1.. Burada Jakobi yönteminden bahsedilecektir. ⎥ λn ⎦ (49) şeklindedir. Bu durumda genel özdeğer problemi..64.

Burada ([M]’)-1 ve ([M]’)-1/2 '− ⎡ M 111 ⎢ =⎢ ⎢ ⎢ 0 ⎣ ' −1 22 '− ⎡ M 111 / 2 0 ⎤ ⎢ ⎥ − ⎥. M. Bu denklemlerin çözümü için aşağıdaki prosedür izlenir: A = K ii M ij − M ii K ij B = K jj M ij − M jj K ij C = K ii M jj − M ii K jj (56) A ≠ 0 ve B ≠ 0 → α = A=0→ B=0→ A=B=0→ − 1 / 2C + 1 / 4C 2 + AB − Aα . Yani. ⎢ ⎥ '− M nn1 ⎥ ⎢ 0 ⎣ ⎦ ' −1 / 2 22 ([M ]' ) −1 M M ⎤ ⎥ ⎥ . β =0 α =− K ii K ij K ii (57) α = 0. S. TOPCU.j elemanı α ve j. U=([M]’)-1/2P ve A=([M]’)-1[K]’ (52) Yazılabilir. TAŞGETİREN çarpımını veriyorsa ve PT[K]P ve PT[M]P çarpımlarının diyagonal dışındaki terimleri sıfır olacaktır.. Prtaikte bu değerler belli bir tolerans aralığında kabul edilebilir. Örneğin k ıncı adımda Pk şeklinde bir transformasyon matrisi seçilir. Diyagonalleştirme işlemi bir çok adımdan oluşur.. β = − Yukardakilerden herhangi biri Bölüm 10-1313 .j elemanları sıfır olacak şekilde seçilir. [K]’ nün diyagonal elemanlarının ise [M]’ nün diyagonal elemanlarına bölüneceği görülür.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. ([M ]' ) 1 / 2 = ⎢ . α ve β değerleri PkT[K]P ve PkT[M]P çarpımlarının i. Bu diyagonal matrisleri [K]’ ve [M’] ile gösterirsek özvektörler için..β= A B K ij . i.i elemanı da β olup diğer bütün elemanları 0 dır. αK ii + (1 + αβ ) K ij + βK jj = 0 αM ii + (1 + αβ ) M ij + βM jj = 0 olmalıdır. Bu da i ⎡1 i ⎢ ⎢ Pk = ⎢ ⎢ j⎢ ⎢ ⎣ 1 1 j α 1 1 β ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ 1⎥ ⎦ (55) şeklinde olabilir.. Görüldüğü gibi seçilen transformasyon matrisinin diyagonal elemanları 1. ⎥ '− M nn1 / 2 ⎥ ⎦ 0 (53) (52) de P nin her bir satırının [M]’ nün diyagonal elemanlarının kareköküne bölüneceği.

. 4.n-2. şeklinde bir sıra izlenebilir. 1 2 600 mm u 3 1 2 3 4 Örnek: Daha önce verilen örnekteki çubuk için diğer öz değer ve özvektörleri de hesaplayınız. yükler ise noktasal kütleler olarak doğrudan kütle matrisine eklenebilir. 3.n.89.. Bunlara karşılık gelen titreşim modları şekilde verilmiştir. 27..88. M. 3.65. 3. 119. Sıfırlama işleminde rijitlik matrisi için diyagonal üzerindeki en küçük elemanın 106 katı.556.n . 1. 15. Bir kere sıfırlanan bir eleman için yeni bir işlem yapmaya gerek yoktur.2]T şeklinde elde edilir. Sistem üzerinde bulunan yayların rijitlikleri ilgili serbestlik derecesi dikkate alınarak rijitlik matrisine.3]T λ3=9265100 {U}3=[-0.2. Örnek olarak nxn boyutlu bir matriste 1. TOPCU. Çözüm: Uygun bir program yazıldıktan veya nümerik analiz kitaplarından elde edildikten sonra. 2.55 = 1361 devir / dakika 2π (58) olarak hesaplanabilir.37.n-1.n-1. S.32]T λ2=809870 {U}2=[-1. -2. TAŞGETİREN Diyagonalleştirme işleminde prensip olarak matrislerin belirli bir elemanının sıfırlanmasıyla başlanıp bir sıra takip edilir.9. Böyle bir çubuk için en küçük kritik devir sayısı. 30. Daha hassas değerler elde etmek için rakamların büyültülmesi de mümkündür.12.4. Bölüm 10-1414 . İşlem diyagonal dışındaki bütün elemanların toleransdan küçük olmasına kadar devam ettirilir. -33.8]T λ4=77974000 {U}4=[0. 2. 1. 1.9.26. özdeğerler ve özvektörler. kütle matrisi için de yine diyagonal üzerindeki elemanın 106 da biri alınabilir. λ1 den n= λ 60 = 20304 x9. 1.n elemanından başlanarak 1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. λ1=20304 {U}1=[0.64.

Buna göre uygulanan yük kaldırıldığında eleman başlangıç boyutlarına geri dönmektedir. Malzeme lineer bir davranış göstermektedir. ELASTO-PLASTİK GERİLME ANALİZİ Buraya kadar ele aldığımız problemlerde malzeme davranışı σ=Eε ile verilen Hook yasasına uygun olarak ele alınmıştır. a) Rijitlik matrisi metodu. Plastik deformasyonun başlangıcı. Bunun için çeşitli metodlar vardır. Bu bölümde malzemenin elasto-plastik davranışını nümerik olarak modellenmesi üzerinde durulacaktır. Oysa özellikle metalik malzemeler belli bir yüklemeden sonra kalıcı bir şekilde (plastik) şekil değiştirmeye başlarlar. Bu da problem çözme süresini uzatacağından düşük hızlı bilgisayarlar için daha az tercih edilen bir yöntemdir. Bu durum elastik davranış olarak da adlandırılır. akma başladıktan sonra da mukavemet artışı devam eden malzemeler için . Rijitlik matrisi değişimi metodu problem için en doğru yaklaşımı vermekle beraber plastik deformasyon bölgesinde her iterasyon sonunda direngenlik matrisinin yeniden hesaplanmasını gerektirir. Başlangıç şekil değişimi metodunda elastik olarak hesaplanmış gerilme için malzemenin gerçek davranışına uygun bir elasto-plastik başlangıç şekil değiştirmesi aranır. b) Başlangıç şekil değişimi metodu. c) Başlangıç gerilmesi metodu olarak adlandırılan üç temel yöntem kullanılmaktadır. Plastik şekil değişimine uğramış olan elemandan yükleme kaldırıldığında yalnızca eleastik uzamalar kalkar. Genelde. Metot. plastik uzamalar ise eleman üzerinde kalır. bir akma kriteri tarafından belirlenir ve akma sonrası deformasyon malzeme rijitliğinin düşmesi ile ortaya çıkar.ONBİRİNCİ BÖLÜM ÖZEL KONULAR 1.

çok eksenli gerilme durumu için genelleştirilmiştir. Kroneker delta olarak adlandırılmaktadır ve Bölüm 11-22 . elasto-plastik özellik gösteren malzemelerin gerilme şekil değiştirme ilişkilerini izah etmekten ibarettir. Plastik davranışlar zamana bağlı olmayan kalıcı şekil değiştirmelerle karekterize edilir.burada λ ve µ Lame sabitleridir δ. M.durumlarda bu metot kullanışsızdır. Teori. [Cijkl] = λδ ij δ kl (1) Burada {σij} ve {εkl} sırasıyla gerilme ve şekil değiştirme bileşenlerini ifade etmektedir. TAŞGETİREN geliştirildiğinden. Başlangıç gerilmesi metodu Zienkiewicz’in çalışmalarına dayanır ve elasto-plastik problemlerin çözümü için en çok kullanılan metottur. 1-Elastik şartlarda malzeme davranışını tarif etmek için gerilme ve şekil değiştirmeler arasında lineer bir ilişki olmalıdır. Hooke yasası tensör formunda şöyle ifade edilebilir. Elasto-plastik incelemenin yapılabilmesi için şu üç şartın gerçekleşmesi gerekir. 2-Plastik akmanın meydana geldiği noktada bir akma kriterinin göz önüne alınması gerekir. 1. {σij }= [Cijkl]{εkl} [Cijkl] ise elastik sabitler tensörüdür. kitabın daha önceki bölümlerinde geniş olarak izah edilmiştir. İzotropik bir malzeme için. Bu şekil değiştirmeler malzemenin özelliğine göre belli bir gerilme değerine ulaşıldıktan sonra meydana gelir. ε0’ın tanımlanamadığı ideal elasto-plastik malzeme gibi.1 PLASTİSİTENİN MATEMATİK TEORİSİ Plastisitenin matematik teorisi. Öte yandan. + µδ ik δ jk + µδ il δ jk (2) şeklinde yazılabilir. Birinci durum. 3-Akma başladıktan sonra gerilme ve şekil değiştirmeler arasında bir formülizasyona ihtiyaç vardır. TOPCU.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. S. tek boyutlu bir problemin zorlanmasına dayanılarak anlatılmış.

σ3)=g(K) akma fonksiyonunu verecektir. Bu yüzden akma fonksiyonu invaryantlara bağlı olarak. Lame sabitleri ise. Malzemenin akmasıyla ilgili bir çok kriter ortaya konmuştur. g(K) ise deneysel olarak belirlenen malzemenin plastik deformasyon katsayısı (K) nın bir fonksiyonunu ifade etmektedir. f(σij) = g(K) (4) bize akma denklemini verecektir. σ2. TAŞGETİREN δij = ⎨ ⎧1 ⎩0 i= j i≠ j (3) olarak verilir. Tresca kriteri maksimum kayma gerilmesi belirli bir değere ulaştığında akmanın başladığı kabulu üzerine kurulmuştur.σ2. S. λ = υE (1 + υ )(1 − 2υ ) . Burada f(σij) bir fonksiyon. σ3 şelinde sıralanıyorsa. Yalnızca gerilme invaryantlarına bağlıdır. plastik deformasyonun başlangıcı her hangi bir akma kriterlerine göre belirlenebilir. Asal gerilmeler büyükten küçüğe doğru σ1. σ'ij = σij – 1/3 δijσkk (6) şeklinde ifade edilebilir. Tresca ya göre. Malzemenin akması için gerekli olan gerilmenin {σij} her istikamet ve yükleme şekli için değiştiği kabul ediliyorsa. f(I2. I2 ve I3 deviatorik gerilmelerin ikinci ve üçüncü invaryantlarıdır (Bkz Bölüm 8). µ= E şeklindedir. Tresca ve Von-Misses akma teorileridir. Deneysel gözlemler plastik deformasyonun hidrostatik basınçtan bağımsız olduğunu göstermiştir. 1−υ İkinci şart için. Bir malzemede sadece asal gerilmeler mevcutsa f(σ1. Metaller için en geçerli teoriler.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. σ1. σ0 tek eksenli çekme deneyinden elde edilen akma sınırıdır. Akma kriterleri koordinat sistemine bağlı değildir. Deviatorik gerilmeler. Von Misses ise akmanın başlangıcı için Bölüm 11-33 . TOPCU.I3) = g(K) (5) şeklinde tanımlanabilir.σ3= σ0 (7) olduğunda akma başlar. M.

M. şekil değiştirme sertleşmesi (strain hardening) olarak adlandırılır. Değişik durumlar Şekil 1’de izah edilmiştir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Plastik deformasyon arttıkça akma gerilmesi düşer. σ τ σ Geçerli akma yüzeyi Yükleme τ (a) Tam plastik malzeme davranışı σ Geçerli akma yüzeyi Yükleme τ Başlangıç akma yüzeyi (b) İzotropik sertleşme davranışı Başlangıç akma yüzeyi (c) Kinematik sertleşme davranışı Şekil 1. Eğer bir sonraki akma yüzeyleri önceki akma eğrisine göre üniform bir artış gösteriyorsa Şekil. Akma sebebiyle lokal hasarlar oluşur ve akma yüzeyi hasar Bölüm 11-44 . S. Bu. Akmanın başlamasından sonra plastik şekil değiştirmenin derecesi. Diğer taraftan bir sonraki akma yüzeyleri. Akma yüzeyi plastik deformasyon ilişkisi Bazı malzemelerde (toprak vb. Akma yüzeyi.) şekil değiştirme sertleşmesi yerine şekil değiştirme yumuşaması meydana gelir. şekil ve yönlenmeleri korur fakat gerilme uzayında yer (konum) değiştirirlerse (Şekil 1c) bu mekanizma da kinematik sertleşme mekanizması olarak adlandırılır. plastik deformasyonu meydana getiren gerilmenin şiddetine bağlıdır. TOPCU. plastik deformasyonun her derecesinde değişeceği için ardarda gelen akma yüzeyleri çeşitli sebeplerden plastik şekil değiştirmeye bağlıdır. Şekil 1a’da tam plastik malzeme davranışı gösterilmiştir. Burada denklemin sol tarafı eşdeğer gerilme olarak da adlandırılmaktadır. Plastikleşme derecesi ile akma gerilmesi bağımsızdır. TAŞGETİREN 1 2 (8) [(σ 1 − σ 2 ) 2 + (σ 2 − σ 3 ) 2 + (σ 3 − σ 1 ) 2 ] = σ 0 2 eşitliğini vermektedir.1b’de görüldüğü gibi şekil değiştirme sertleşmesi modeli izotropiktir. Bu yüzden izotropik bir model için sırasıyla ilk akma eğrisi ile daha sonra meydana gelen akma eğrileri birbiriyle çakışır.

I2 ve I3'ün fonksiyonu olmalıdır. Gerilmeleri deviarotik ve hidrostatik bileşenlere ayırarak plastik şekil değiştirme artışı. Plastik potansiyel (Q) olarak adlandırılan gerilme gradyanı ile plastik şekil değiştirme artımı orantılı olmalıdır. Gerilme artımıyla plastik şekil değiştirme bileşeni arasında bir ilişki kurmak istenirse malzeme davranışı üzerinde bir kabul daha yapmak gerekir. 1. dikkate alınan gerilme noktasıdır. Böyle bir kabul. df/δσij akma yüzeyine dik bir vektör gösterir (Şekil 2). Bölüm 11-55 .1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Her ne kadar f≡Q ise de bu durum için özel bir dönüştürme prensibi geliştirilebilir. Q. M. (dεij)p = dσ ij 2υ ′ + (1 − 2υ ) δij dσ kk E (10) şeklinde elde edilir. S.1 Elasto-Plastik Gerilme Şekil Değiştirme İlişkisi Başlangıç akmasından sonra malzemenin davranışı kısmen elastik kısmen de plastiktir. (dεij)p = dλ δQ δσ i j (11) Burada orantı sabiti olan dλ' ya plastik çarpan denir. (11) akmadan sonraki plastik şekil değiştirmeyi gösterdiğinden akma şartı olarak adlandırılır. Temas noktası. Malzemenin tamamının plastik deformasyonuna kadar toplam şekil değiştirme elastik ve plastik bileşenlerden meydana gelir. f ve Q her ikisi de I2 ve I3' nün fonksiyonu olduğundan birbirine denk kabul edilebilir. Akma yüzeyindeki değişmeler akma gerilmesi fonksiyonu g'nin. TAŞGETİREN kriteri olarak adlandırılır. sertleşme parametresi K ile ifade edilmesi sonucu bulunur. TOPCU. Bu eşitliğe Normalite şartı denir. (dεij)p = dλ δf δσ ij (12) verir. (dεij)t = (dεij)e + (dεij)p (9) elastik şekil değiştirmenin artımı (1) deki gerilme-şekil değiştirme ilişkisinin diferansiyel ifadesiyle verilmiştir.

14) denklemeleri kullanılarak tam artım denklemi. σ2 ∂f ∂σij ∂f ∂σ1 σ1 ∂f ∂σ 2 Akma Yüzeyi. Buna Prandtl Reuss denklemi denir. (12.2. TOPCU. Burada malzeme davranışı çekme ve basmada aynı olarak kabul edilmiştir. S. f=g Şekil 2 Akma yüzeyi ve normal vektörü ∂ f ∂ σ = ij ∂I 2 σ ij = σ ' ij (13) olur. f=I2 durumunda. (dεij)p = dλσ'ij (14) olur. TAŞGETİREN Plastik şekil değiştirme artımının akma yüzeyine dik bir vektör vermesi için n boyutlu uzay vektörü oluşturması gerekir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.) idealize edilmiş gerilme şekil değiştirme eğrisini göstermektedir. M. 13. 1. (Şekil 3.2. dεij = δσ' ij 2υ + δf (1 − 2υ ) δij dσ ij + dλ δσ ij E (15) şeklinde yazılabilir. (akma gerilmesi olarak kabul edilen σy’ya ulaşıncaya kadar) Hook yasasına uygun olarak Bölüm 11-66 . Prandtl Reuss denklemi teorik çalışmalarda çok geniş uygulama alanı bulmuştur. Böylece. ELASTO-PLASTİK PROBLEMLERİN NÜMERİK ÇÖZÜMLERİ 1. Malzeme başlangıçta.1 Bir Boyutlu İdeal Elasto-Plastik Problem Bir boyutlu durumda gerekli malzeme parametreleri tek eksenli çekme deneyi ile belirlenir.

σ Elasto-plastik davranış. M. (16) ve (17) den. Eğim=ET dσ Elastik davranış. Bölüm 11-77 . şekil değiştirme elastik ve plastik kısımlara ayrılabilir. S.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Eğim=E dεe dεp dε ε Şekil 3 Bir boyutlu durumda lineer gerilme-şekil değiştirme ilişkisi H' = dσ = dε t − dε e ET E 1− T E (18) elde edilir. dε = dεe + dεp Şekil değiştirme sertleşmesi parametresi (H') ise H' = (16) dσ dε p (17) şeklindedir. TAŞGETİREN şekil değiştirir. Akmadan sonra bir yük artımı kabul edersek bu artımdan dolayı meydana gelen gerilme artması dσ ve buna karşılık gelen şekil değiştirme de dε olmak üzere. Kuvvetin daha fazla arttırılmasıyla malzemenin teğetsel modülü ET'ye uygun olarak lineer bir deformasyon sertleşmesi gösterdiği farz edilmiştir. TOPCU.

[k]e = F = EA L δ (19) dir. Kuvvet malzemede akma meydana gelinceye kadar arttırıldığında meydana gelen dF artışı. TAŞGETİREN L boyunda ve kesit alanı A olan lineer bir bir çubuk eleman düşünelim.H '. [k]e = EA ⎡ 1 − 1⎤ L ⎢− 1 1 ⎥ ⎦ ⎣ (20) şeklinde ifade edebilir.A = A.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bu elemana gittikçe artan eksenel bir F kuvveti tatbik edelim. Kuvvet artışı ise. Meydana gelen uzama δ ise ve F/A akma gerilmesinden küçükse malzemenin davranışı elastik olur ve direngenliği.H'. dε = dε e + dε p L (21) olarak ifade edilebilir.dεp şeklinde yazılabilir. Matris formunda ise. Eleman rijitlik matrisi sonlu elemanlar metodunda şöyle yazılabilir: [k]e =∫ [B]T[D] [B]dV = A ∫ [B]T [D] [B] dx (26) Bölüm 11-88 . dδ lik bir uzamaya sebep olur ve şekil değiştirme. [k]ep = veya [k]ep = EA E (1 − ) L E + H' A. TOPCU. bunu matris formunda şöyle ifade edebiliriz: [k]ep = ⎡ 1 − 1⎤ EA E (1 − )⎢ L E + H ' ⎣− 1 1 ⎥ ⎦ (25) Burada ilk terim elastik rijitliği ikinci terim akma nedeni ile oluşan indirgenmiş rijitliği gösterir. Malzemenin plastik bölgedeki davranışı için.dε p dF = dδ L ( dσ / E + d ε p ) (22) (23) (24) elde edilir. M. S. dF = dσ.

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. M.2. uygulanan eşdeğer gerilme ifade edilebilir: σ = H ' (ε p ) veya türevi alınarak. [D]ep = E( 1E ) E + H' (27) şeklinde ifade edilir. Akmadan sonra ise malzeme eğrinin her noktasında değişen elastoplastik teğetsel modül (ET) ye uygun davranır. 1. Tek eksenli gerilme durumu için σ=σ1=σ2=σ3 olup. TOPCU. TAŞGETİREN Bir boyutlu uygulamada [D]=E dir. Tam plastik malzeme davranışı için başlangıç akma eşitliği (18)'den H'=0 bulunur. dolayısıyla eşdeğer gerilme (I2 ile orantılıdır. (28) dσ dε = H ' (ε p ) (29) yazılır. Bu durumda sertleşme-şekil değiştirme hipotezi (K=f(K)) ni sağlayacak şekilde.): σ= 3 ( σ ' ij σ' ij )1/2 = σ 2 (30) Bölüm 11-99 . S. Akmaya noktasına kadar malzeme davranışı lineer elastiktir ve bir elastisite modülü (E) ile uygunluk gösterir.2 Şekil Değiştirme Sertleşmesi Lineer Olmayan İki Boyutlu Elosto-Plastik Problem Gerilme-şekil değiştirme eğrisi Şekil 4'de verilen elosto-plastik bir malzeme düşünelim. Elastik rijitlik matrisi daha önce verilmiştir. Elestoplastik malzeme davranışında [D].

M.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.5dεp olur.2. 1 2 d ε p = ( ){(ε ' ij ) p (ε ' ij ) p 2 = dε p 3 (31) olarak elde edilir. TAŞGETİREN σ σ (a) (b) σ3 σ2 Eğim=ET σ03 σ02 σ01 σs2 σs1 σs3 σ1 σY dεe Eğim=E dεp dε ε ε1 ε2 ε3 εn ε Şekil 4. 1. Sertleşme fonksiyonu (H') tek eksenli çekme deneyi ile bulunur. Nümerik hesaplar için (H')'nün önceden bulunması gerekir.3 Elasto-Plastik Problemlerin Matris Formülasyonu İlk olarak akma şartının gerçekleşip gerçekleşmediğine bakılır. Şekil değiştirme sertleşmesi lineer olmayan malzemede gerilme şekil değiştirme ilişkisi ve Newton-Rapson iterasyonu Eğer yükleme yönünde şekil değiştirme artımı dεp ise (dεl)p=dεp ve plastik şekil sıkıştırılamaz kabul edildiğinde paisson oranı 0. (30) ve (31) kullanılarak (29) denklemi: H' ( ε p ) = dσ dσ 1 = = dε p dεt − dε e dεt dε e − dσ dσ (32) elde edilir. Buna göre eşdeğer eşdeğer plastik şekil değiştirme. H'= ET E 1− T E (33) olur. Buradan. S.5 alınarak (dε2)p=-0. Akma fonksiyonu f(σ) = g(K) Bölüm 11-1010 (34) . TOPCU.

Burada. =[ . dK ∂λ ∂K (40) dır. (35) f(σ.K) = f(σ) – g(K) = 0 şeklinde ifade edilebilir. (38) {a}T = ve ∂F ∂F ∂F dF ] . Son iki denklemi birleştirirsek elosto-plastik artımlı gerilme değiştirme ilişkisi. {a}Td{σ} .Adλ = 0 dır. Burada. dλ = 1 [ A + {a } [ D ]{a }] T {a }T { d D }d {ε } (42) bulunur. (43) Bölüm 11-1111 . Bu durumuda şekil değiştirmedeki değişim dε = [D]-1 dσ + dε ∂F ∂σ (41) şeklinde elde edilir. ∂σ x ∂σ y ∂τ xy dσ (39) {a}= − 1 ∂F . {a} akma vektörü olarak adlandırılır. K sertleşme parametresi olmak üzere dK = {σ}T d{εp} şeklinde diferansiyel olarak tanımlanır. Burada [D] elastik sabitler matrisidir. M. Kısmî türevler alınırsa. Akma yüzeyi denklemi ise. TOPCU. Burada {σ} gerilme vektörü. d{σ}= [D]ep d{ε} şeklini alır. Her iki tarafı {a}T[D]={dD}T alınarak {a}Tdσ ortadan kaldırılısa plastik çarpan. TAŞGETİREN ile verilmektedir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. (36) dF = ∂F ∂F dσ + dK = 0 ∂σ ∂K (37) veya kısa ifadesiyle. S.

4 Elasto-plastik problemlerin nümerik çözümü (50) Malzeme lineer elastik davranış gösterdiği kabuluyle yapılan elastik gerilme hesabından elde edilen gerilmelerin eşdeğeri her hangi bir akma kriterine göre (Von Mises) hesaplanır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. σY yalnızca k'nın fonksiyonu olduğundan son terim tam diferansiyel olarak ele alınabilir. (47) dσ dε p = dσ Y dε p = H' (48) bulunur. A= 1 ∂F 1 ∂σ Y dK dK = . {dD}=[D]{a} (44) Bu formül bir boyut için bulunanın yaklaşık aynısıdır. TAŞGETİREN [D]ep = [D] − {d D }{d D }T A + { d} T { a } . Tek eksenli durumda akma gerilmesi σ Y 3 = σ 1 = k olduğundan (39) ifadesi. TOPCU. S. 1.2. Normalite şartı uygulanarak (39) ifadesi. Euler'in homojen fonksiyonlar için tanımı kullanılırsa. ∂f σ = σY ∂σ (49) yazılabilir veya {a}T{σ} = σY (42). dK ={σ}Td{εp} ={σ}Tdλ{a} = dλ{a}T{σ} olur veya tek eksenli durumda σ= σ =σY ve dεp = d ε p olduğundan. Hesaplanan gerilme malzemenin akma sınırını geçiyorsa malzemede elasto-plastik gerilmeler meydana gelmiş demektir Bu durumda başlangıç gerilmesi yaklaşımı Bölüm 11-1212 . M. (46) dK =σY d{ ε p}=d{ε}{a}T{σ} buradan da. (46) dan dλ = d ε p ve A = H' elde edilir. (44). ∂λ ∂K ∂λ ∂K (45) halini alır.

Yani {σ } = {σ } olmalıdır. (58) olarak hesaplanır. Hesaplama yöntemi Şekil 4 de verilmiştir. Başlangıç gerilmesini vektörel {σ } = {σ 0 0x . Burada i indisi ile gösterilen gerilmeler elastik olarak hesaplanan gerilme bileşenleridir. σ-εt eğrisinden ε1 e karşılık gelen σs1 Newton Rapson σe ⎞ ⎛ yöntemiyle bulunur.σ0 y . Eşdeğer gerilme (σe) elastisite modülü E'ye bölünerek eşdeğer birim şekil değiştirme bulunur. M. {σ } = {σ } 0i i {σ } {σ } 0i ei (60) elde edilir. ⎝ E⎠ σ 01 = σ e − σ s1 (61) Bölüm 11-1313 . Başlangıç gerilmesi de bu gerilmelerle orantılıdır. Bu gerilme şekil değiştirme diyagramı eşdeğer σ-εt diyagramıdır.τ0 xy } (59) yazabiliriz. Bunun doğruluğu için {σ } nin eşdeğerinin σ e ye eşit olması gerekir. S. Bunun eşdeğeri σ1e dır. εe = σe E (57) Bu eşdeğer birim şekil değiştirme miktarı σ-εt diyagramına götürülerek elasto-plastik gerilme miktarı. σs bulunur. Lineer elastik hesaplanmış gerilme vektörü σ1 olsun. TOPCU. Bundan sonra iterasyona başlanabilir. ⎜ ε1 = ⎟ olduğuna göre. Buradan. Artık gerilmeler tek eksenli değildir. TAŞGETİREN kullanılarak elasto-plastik gerilmeler ile iç gerilmelerin hesabı yapılabilir. Bu durumda 0i 0e e yukarda verilen şekil üzerindeki gerilmeler en genel gerilme durumundaki eş değer gerilmeleri verir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. iç gerilme( σo ) aşağıdaki eşitlikten σ0 = σe − σs olarak gösterirsek.

Bu kuvvet etkisi altında tüm düğümlere ait deplasmanlar hesaplanır. Şekil 1’den. K sertleşme katsayısı ve n de sertleşme üsteli olmak üzere. Burada iç gerilmeden dolayı oluşan kuvvet (67) { P } = ∫ [ B]{σ } dv i 0 v (68) olarak hesaplanır. {σ } = {σ } σ 01 1 σ 01 e1 (62) (63) {σ } = {σ } σ 0i i σ0i ei (64) yazılabilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bu ifadeyi genelleştirerek iç gerilme için. Bu da σ0i = σei −σsi . εn-εn-1=0 Bölüm 11-1414 (69) . TAŞGETİREN elde edilir. Bir önceki iterasyondaki deplasmanlar bilinmektedir. M. εt = σei E (65) olarak gösterilebilir. TOPCU. Buradan elasto-plastik gerilme σsi bulunabilir ve buna göre ikinci iterasyon {σ } ={σ} +{σ } n+1 1 0n olarak elde edilir. Bu ikisinin farkı alınarak malzemenin tam plastik olduğu bölgeye ulaşıp ulaşmadığı kontrol edilir. σ 2 = {σ 1 } + {σ 01 } olduğu görülür. Rijitlik matrisi bilinmektedir. Metalik malzemeler için çekme-uzama eğrisi denklemi. genel olarak σ si = σY + K(εti )n için başlangıç gerilmesi (66) şeklindedir. S.

M.Tarafsız eksene dik yöndeki gerilmeler ihmal edilebilir seviyededir. Plak elemanın dengesi için tarafsız eksen üzerine etki eden iç ve dış kuvvetler Şekil de verilmiştir. Ankastre. 5. S. Bu şartlar altındaki düşey yüklü levhanın tanım denklemi. eğilebilir levhalar ve kalın levhalar gibi çeşitli kategorilerde incelenmektedirler. Plaklar mekanik açıdan çökme miktarına göre iki kategoride incelenmektedir. Plaklar pratikte hafif ve ekonomik yapı üretimi için bir çok avantaja sahiptir. Şekilde karışıklığı önlemek için (–) işaretli bileşenler çizilmemiştir. TOPCU.Plak izotrop malzemeden yapılmış olup elastik ve homojen davranış gösterir. Eğilme levhaları.Başlangıçta tarafsız eksene dik olan çizgiler yüklemeden sonra da düz ve tarafsız eksene dik kalırlar. basit ve serbest sınır şartlarına sahip oldukları gibi elastik zeminler ve tekil mesnetler üzerinde de bulunabilirler. Bu bölümde elastik davranış gösteren küçük çökmeli plaklar konusuna giriş yapılacaktır. membranlar. Bölüm 11-1515 . Küçük çökmeli ve büyük çökmeli plaklar. Bu şart sağlandığı durumdaki eşdeğer gerilme ile o düğümde hesaplanan elasto-plastik gerilme farkı o düğüme ait iç gerilmeyi verecektir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 6.Çökmesi kalınlığının en fazla 1/50 si kadardır. 2. Ayrıca elastik ve elasto plastik davranışa göre de farklı inceleme alanları bulunmaktadır. Deplasman bileşenleri u . Küçük çökme yapan plaklar için Kirchhoff tarafından geliştirilen teori aşağıdaki kabulleri yapmaktadır: 1. 4. EĞILMEYE ÇALIŞAN LEVHA Plak. TAŞGETİREN Bu şart sağlanıyorsa çözüm bitmiştir. kalınlığı diğer boyutlarına göre küçük olan düzgün levha olarak tanımlanır. Bu levhanın düzgün veya eğrisel sınırları bulunabilir. eğilme rijitliği. 2. 3. v ve w dır.Kalınlığı diğer boyutlarına göre küçüktür.Tarafsız eksende düzlemde uygulanan kuvvetlerden dolayı meydana gelen şekil değiştirme eğilme şekil değiştirmesi yanında ihmal edilebilir.

Ez 1 −ν 2 ⎛ ∂ 2w ∂ 2w ⎞ Ez ⎜ ⎟ . y ) +2 2 2 + 2 = z D ∂x 4 ∂x ∂y ∂y ile verilmektedir. Tarafsız düzlem üzerindeki iç ve dış kuvvetler olur.1 Sonlu Eleman Formülasyonu Bölüm 11-1616 . TAŞGETİREN D= olmak üzere Et 3 12(1 − ν2 ) (70) ∂ 4w ∂ 4w ∂ 4 w P ( x.σ y = − +ν 2 ⎟ ⎜ ∂x 2 ∂y ⎠ 1 −ν 2 ⎝ ⎛ ∂ 2w ∂2w ∂ 2w ⎞ ⎜ ⎟ .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU. M xy = M yx = −(1 − ν )D M x = − D⎜ 2 + ν ⎜ ∂y 2 + ν ∂x 2 ⎟ ∂x∂y ∂y 2 ⎟ ⎝ ∂x ⎠ ⎝ ⎠ Şekil 5. ∂w ∂w v = −z ∂x ∂y (73) 2. Deplasmanlar ise çökme cinsinden. M y = − D⎜ ⎟ . Buna göre oluşan momentler ve gerilmeler ise. τ xy = G +ν ⎜ ∂y 2 ∂x∂y ∂x 2 ⎟ ⎝ ⎠ (71) σx = − (72) ⎛ ∂ 2w ⎛ ∂ 2w ∂ 2w ∂ 2w ⎞ ∂ 2w ⎞ ⎜ ⎟ . M. u = zυ = − z şeklindedir. S.

M. {u}=[u . x ve Ni. y N i. Elastisite matrisi ise. Bölüm 11-1717 .4) (77) şeklinde yazılabilir. ⎡ N i. x ⎥ ⎣ ⎦ (i = 1. Bu durumda düğüm deplasman vektörü. y = ∂x ∂y (76) [B] kısaca. w.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.ds −1−1 1 1 (75) idi. θy]T (74) dür (Şekil ). Burada Ni. S. Bu plak elemanında iki boyutlu problemlerde ele alınan deplasman bileşenlerine ilaveten çökme ve iki adet de dönme bileşeni bulunmaktadır. x = ∂N i ∂N i . y ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ N i. Düzlem gerilme elemanı için rijitlik matrisi. Düzlem gerilme elemanı daha önce verildiğinden burada yalnızca eğilme elemanı üzerinde durulacaktır. N i.3. [k ] = t ∫ ∫ [ B]T [D][ B] det Jdr. x 0 ⎤ [ B] = ⎢ 0 N i. TAŞGETİREN Bu bölümde hem düşey yük (z doğrultusunda) hemde kenarlardan etkiyen düzlem yükleri (x ve y doğrultusunda) etkisindeki plak problemi analizine uygun bir eleman modeli geliştirilecektir.v. θx. y Ni şekil fonksiyonlarının kısmi türevlerini göstermek üzere N i. Görüldüğü gibi problem çerçeve elemandakine benzer şekilde bir düzlem gerilme elemanı ve bir de eğilme elemanı tanımlanmasıyla modellenebilir durumdadır.2. TOPCU.

Şekil fonksiyonları daha önce verildiği şekilde. . M. S.3.4 (79) dür.3.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Ni = 1 (1 + rri )(1 + ssi ) 4 i=1. qi3 ] T ⎡ ∂wi ∂wi ⎤ = ⎢ wi . qi 2 . Eğilme elemanı için düğüm deplasman vektörü {qi } = [qi1 .2.4) (80) Bölüm 11-1818 . TOPCU.2.− ⎥ ∂y ∂x ⎦ ⎣ T (i = 1. TAŞGETİREN Şekil 6 Düzlem gerilme ve eğilme elemanları ⎤ ⎡ ⎢1 ν 0 ⎥ [D] = Et 2 ⎢ν 1 0 ⎥ 1 −ν ⎢ (1 − ν ) ⎥ ⎥ ⎢0 0 2 ⎦ ⎣ (78) dir.

xx N i 2. i 2 = 3i − 1 . Satırdan iki terim alınacak şekilde w = c1 + c2r + c3s + c4r2 + c5rs + c6s2 + c7r3 + c8r2s + c9rs2 + c10s3 + c11r3s + c12rs3 ∂wi ∂x deki (-) işareti düğüm reaksiyonundaki işaret uygunluğu nedeniyle (81) seçilir.σ xy } = [D]e [ B]b {d } Bölüm 11-1919 (86) .4) (85) {σ } = {σ x . Buradan gerilmeler. ri=±1). Buradan genelleştirilmiş şekil değiştirme-yer değiştirme matrisi ⎡ N i1. Şekil fonksiyonları matrisi ise kısaca. qi3 = − konmuştur. xx ⎤ [ B]b = {q}[ N i ] = ⎢ N i1.3. ⎧ ∂ 2 ∂ 2 2∂ 2 ⎫ ⎪ ⎪ . TOPCU. xy 2 N i 3. S. yy ⎥ ⎢ ⎥ ⎢2 N i1. yy N i 3. [N i ] = [N i1 N i2 olarak yazılır. N i1 = 1 8 (1 + r0 )(1 + s0 )(2 + r0 + s0 − r 2 − s 2 ) ( )( ( )( 1 2 N i 2 = − s i 1 + r0 1 − s 0 1 + s 0 8 1 2 N i 3 = ri 1 − r0 1 + s 1 + r 0 0 8 r0 = ri r s 0 = s i s )( )( ) ) (i = 1. M.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. ve i3 = 3i şeklinde hesaplanır. xy 2 N i 2. Deplasman elemanlarının indisleri i1 = 3i − 2 . yy N i 2. TAŞGETİREN şeklindedir. xy ⎥ ⎣ ⎦ olarak yazılabilir. İndisli ifadelerin yerine koordinat değerleri konulacaktır (si=±1. xx N i 3. 2 2 ∂x∂y ⎬ ⎪ ⎪ ∂x ∂y ⎭ ⎩ q=⎨ (84) yazabiliriz. Buradan şekil fonksiyonları.2.4) (82) olur. (i = 1.3. Deplasman fonksiyonu Lagranj polinomlarından kübik satırın tamamı ve 4.2. N i3 ] (83) Genelleştirilmiş şekil değiştirme tanımları vasıtasıyla lineer türev operatörünü. σ y . .

KIRILMA MEKANİĞİ UYGULAMASI 3. K. Bunlar: malzeme tokluğu. kaynak. Burada hem düşey yüke hem de düzlemsel yüke maruz levha için eleman rijitlik matrisinin elde edilişi kısaca anlatılmıştır.1. tasarımdan kaynaklanan çeşitli hatalar. Kırılma mekaniğinin temel prensibi. artık gerilmeler ve yorulma gibi bir çok faktör makine elemanlarında ve yapılarda gevrek kırılmaya neden olabilir. S. Eğilme için elastisite matrisi ise. ⎡ ⎢1 Et ⎢ν = 12(1 − ν 2 ) ⎢ ⎢0 ⎣ 3 [D]e ν 1 0 ⎤ 0 ⎥ 0 ⎥ (1 − ν ) ⎥ ⎥ 2 ⎦ (87) şeklindedir. malzeme tokluğu. Eleman rijitlik matrisi ise bu iki matris yardımıyla [k ]e = ⎡[k ] [k0] ⎢0 ⎣ ⎤ ⎥ b⎦ (89) olarak bulunur. Bu tip elemanlar genellikle burkulma yüküne maruz levhalar için kullanılmaktadır. Fakat burkulma yükünün elde edilmesi için ilaveten gerilme rijitlik matrisi hesabı da gerekmektedir. Bununla beraber herhangi bir elemanda gevrek kırılmaya neden olarak üç temel faktör belirlenmiştir. TAŞGETİREN olur. TOPCU.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. gerilme yoğunluk (yığılma) faktörü olarak adlandırılır. 3. Bu faktör uygulanan gerilme (σ) ve çatlak boyutu (a) arasında bir ilişki kurulmasına yaramaktadır. Buradan eleman için eğilme rijitlik matrisi [k ]b = ∫−1 ∫−1[ B]T [D]e [ B] det Jdrds b 1 1 (88) olarak elde edilir. Eleman rijitlik matrisi her düğümde 5 serbestlik derecesi olduğundan 20x20 boyutlarındadır. Giriş Ortam sıcaklığı. M. Buna göre çatlak içeren herhangi bir eleman yada deney numunesi aynen çatlaksız Bölüm 11-2020 . çatlak büyüklüğü ve gerilme seviyesidir. keskin bir çatlak ucundaki gerilme alanının K olarak tanımlanan bir parametreyle karakterize edilmesine dayanmaktadır. İlgilenenler ayrıntılı bilgiyi referans kitaplardan alabilirler.

Yüzeyler çatlak ucu çizgisine paralel olarak hareket ederler. Kırılma mekaniği. Her çatlak modu farklı bir gerilme alanına karşılık gelmektedir. çatlak büyüklüğü. Çatlağın karşılıklı yüzeyleri birbirine ters yönde hareket ederler. Elastik cisimlerdeki gerilme analizi için kırılma mekaniği çatlak tiplerini üç kısma ayırmıştır (Şekil 7). Bölüm 11-2121 . Mode III yırtılma modu olup her iki düzleme göre vida simetrisine sahiptir. çatlağın geometrik durumu ve malzeme özellikleri arasında analitik bir ilişki kurulması lineer elastik kırılma mekaniğinin temel amacıdır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Kayma modu olarak adlandırılan Mode II de ise deplasmanlar z-y düzlemine göre simetrik x-z düzlemine göre ise vida simetrisine sahiptir. Mod I de deplasmanlar x-y ve x-z düzlemlerine göre simetrik olup y y x z Mod I Mod II y x z Mod III x z Şekil 7 Çatlak yüzey hareketinin üç temel şekli açılma modu olarak adlandırılır. lineer elastik ve elastik-plastik kırılma mekaniği olarak temelde iki grupta incelenir. Çatlak veya çatlağa benzeyen süreksizlikler civarındaki gerilme durumu ile elemana uygulanan ortalama gerilme. Yüzeyler ters yönde yanlara doğru birbiri üzerinde kayarak hareket ederler. K değeri böylece malzemenin bir özelliği olur. TAŞGETİREN malzemelerin çeşitli gerilme seviyelerine (σ) kadar yüklenebilmeleri gibi çeşitli K değerlerine kadar yüklenebilirler. TOPCU. Lineer eleastik kırılma mekaniğinin teorisi günümüze kadar oldukça iyi bir şekilde ortaya konmuş ve elastik-plastik kırılma mekaniğinin de temellerini oluşturmuştur. M. S. Eleman üzerinde çatlak modları tek tek yada bu modların bir kombinasyonu olarak bulunurlar (Şekil 8).

r=0 için gerilme değeri sonsuz olur. K II = σ sin β cos β πa ) 3. Bölüm 11-2222 . M. Kalın lavhalarda düzlem gerilme ve düzlem şekil değiştirme dışında da σz gerilmeleri meydana gelirek üç boyutlu gerilme hali oluşmasına neden olur. Çatlak Civarında Gerilme Dağılımı Şekil 9 da verilen notasyona göre çatlak civarında meydana gelen gerilmeler. Bu durum çatlak ucunda plastik deformasyon bölgesi oluşması şeklinde yorumlanır. S.2. TAŞGETİREN σ y x 2a z β σ Şekil 8. σx = τ xy θ⎛ θ 3θ ⎞ K θ⎛ θ 3θ ⎞ cos ⎜1 − sin sin ⎟ σ y = cos ⎜1 + sin sin ⎟ 2⎝ 2 2⎠ 2⎝ 2 2⎠ 2πr 2πr K K ⎛ θ 3θ ⎞ θ = ⎜ sin cos cos ⎟ 2 2⎠ 2πr ⎝ 2 σz = 0 σ z = υ( σ x + σ y ) (90) Düzlemgerilme Düzlemşekildeğeğiştir şeklindedir. Görüldüğü gibi çatlak ucuna doğru yaklaştıkça gerilmeler çok büyük değer almaktadır. TOPCU.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. İki modun birlikte olma hali ( K I = σ sin 2 β πa .

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Daha sonra Rice tarafından elasto-plastik bölge için J integral adında bir parametre tanımlanmıştır. M. Bu ifade plastik deformasyonu göz önüne almadığından daha sonra Orowan tarafından plastik deformasyon enerjisini de dikkate alacak şekilde 2( γ s + γ p ) = πσ s a E (92) olarak düzeltilmiştir. Daha sonra Irwin tarafından enerjinin çatlak boyu ile değişimini ifade eden Enerji Salıverme Oranı (G= ∂U / ∂a U=potansiyel enerji) tanımlanmış ve bunun yukardaki eşitliğin sol tarafına eşit olduğu ispatlanmıştır. TAŞGETİREN y σy σx τxy r σx σz σy x θ z Şekil 9 Çatlak civarında gerilmeler Çatlak bulunan bir elemandaki kırılma ile ilgili temeller Griffith tarafından ortaya konmuştur. elastik bir malzemede bir çatlak oluşması veya büyümesi için dış kuvvetlerin yaptığı iş ve depolanan elastik enerjinin toplamından oluşan cismin potansiyel enerjisindeki azalma ile cismin yüzey enerjisindeki artma arasında bir denge kurulması gerekmektedir. TOPCU. S. Griffith’in ortaya koyduğu bu sisteme göre. Buna göre keskin uçlu çatlak bulunan numuneler için G değeri bir malzeme parametresi olarak kullanılabilir ve kritik bir değerden sonra çatlak kontrolsüz olarak büyümeye başlar. Yüzey enerjisi ifadesi Griffith tarafından 2γ s = πσ s a E (91) ile verilmektedir. Bu tanımlamaya göre bütün özellikleri aynı fakat çatlak boylarında küçük Bölüm 11-2323 .

J integral değerinin elastik bölgede G değeriyle aynı sonucu verdiği gösterilmiştir. n bu eğrinin normalinin birim vektörünü. J integral J= ∂( U / B ) ∂a (93) olarak tanımlanmaktadır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. yüzey gerilmesi olmayan ve malzeme arayüzeylerinin çatlağa paralel olduğu durumlarda yoldan bağımsızdır. Sonlu Eleman Formülasyonu J integrali diğer taraftan elastik plastik bir malzeme için iki boyutlu bir şekil değişimi alanında J = ∫ Wdy − niσ ij Γ ∂u i dx ds (94) şelinde bir çizgisel integral olarak tanımlanmaktadır. İntegral. TAŞGETİREN bir farklılık bulunan iki elemanın enerjileri arasındaki fark çatlak büyüesi için bir karşılaştırma parametresi olarak kullanılabilir. Şekil 10’da görüldüğü gibi. W = ∫ σ ij dε ij şekil değiştirme 0 ε enerjisini. u deplasmanları. 3. B eleman kalınlığı olup. ds de eğri üzerindeki diferansiyel elemanı göstermektedir.3. düz. Burada Γ çatlağın alt yüzeyinden başlayıp üst yüzeyinde tamamlanan herhangi bir eğriyi göstermektedir. J integrali aynı sınır şartlarına ve yüklemeye sahip eş yapıların artımlı çatlak boyuna sahip olmaları durumu için potansiyel enerji farkı olarak hesaplanmaktadır. Bu yaklaşım Γ y x n Şekil 10 J integral hesabı için kullanılan tipik eğri Bölüm 11-2424 . M. S. TOPCU.

Düğüm deplasman değerleri potansiyel enerjinin minimizasyonu ile.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. S. [K] da rijitlik matrisini göstermektedir. Minimizasyondan elde edilen eşitlikle birleştirildiğinde ise. Daha önce de verildiği gibi herhangi bir cisimdeki toplam potansiyel enerji Π = 1 T {q} [K ]{q} − {q}T {F } 2 (95) şeklinde hesaplanmaktadır. TAŞGETİREN nümerik hesaplamalar ve sonlu eleman analizleri için uygun bir araç oluşturmaktadır. Burada {q}deplasman vektörünü. TOPCU. Türevler sonlu farklar yöntemiyle ifade edildiğinde. ∂Π = [K ]{q} − {F } = 0 ∂ {q} (96) şeklinde hesaplanır. J =− 1 T ∂ [K ] {q} {q} + {q}T ∂ {F } ∂a ∂a 2 (99) olur. ∂ [K ] 1 ([K ]a + ∆a − [K ]a ) = ∂a ∆a ∂ {F } 1 ({F }a + ∆a − {F }a ) = ∂a ∆a (100) Bölüm 11-2525 . G=− ∂Π ∂a (97) şeklinde gösterilebilir. Ayrıca nonlineer malzeme davranışı ve elasto-plastik kırılma mekaniği uygulamaları için de uygundur. {F} yükleri. M. Bu da. a boyunda bir çatlak için enerji salıverme oranı potansiyel enerji ifadesinin çatlak boyuna göre türevinden ibarettir. Lineer elastik durumiçin G=J olduğundan potansiyel enerji teriminim türevi alındığında J =− T ∂Π ∂ [K ] 1 {q} + {q}T ∂ {F } − ∂ {q} [K ]{q} − {F } = − {q}T ∂a 2 ∂a ∂a ∂a (98) elde edilir.

TOPCU. Öncelikle çatlaklı yapı deplasmanları {q} elde edecek şekilde klasik yoldan çözülmekte. İkinci çözüm için iki yöntem önerilmektedir. Genel olarak Virtüel Çatlak İlerlemesi olarak adlandırılan bu yöntem sonlu elemanlarla J integrali hesabı için oldukça basit bir yol ortaya koymaktadır. Metod şu şekilde uygulanmaktadır. Bu ikinci yöntem daha kolay olmakla beraber çatlak ucunda plastik deformasyon oluşan yükleme durumlarında uygulanamaz. Bu durumda rijitliği değişen elemanlar yalnızca bu düğüme sahip olan elemanlar olmaktadır. Diğer yöntemde ise. Bunlardan birinde çatlak ilerlemesi çatlak ucu civarındaki bir halkayı oluşturan elemanların rijit bir şekilde hareket ettirilmesi şeklinde yapılmaktadır. TAŞGETİREN elde edilir. Burada ∆a çatlak boyunda meydana gelen küçük bir artışı. daha sonra çatlak boyuna küçük bir artım verilerek yeni bir çözüm elde edilmektedir. [K]a ve [K]a+∆a ise sırasıyla a ve a+∆a boyutlarında çatlağa sahip olan çözüm bölgesi için genel rijitlik matrisini göstermektedir. çatlak ucuna karşılık gelen düğümün koordinatları çatlak boyunda küçük artışa sebeb olacak şekilde ilerletilmektedir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Buna göre yalnızca halkayı oluşturan elemanlar şekil değiştirmektedir. Örnek bir eleman halkası Şekil 11 deki taralı elemanlar olarak verilmiştir. Bu durumda şekil değiştiren halka dışındaki bütün elemanlar aynı kalmakta ve ikinci hesap yalnızca bu halkayı oluşturan elemanlar için yapılmaktadır. M. Denklemlerde verilen çarpma işlemleri de küçük matris ve vektörlerle halledilmiş olmaktadır. S. a Şekil 11 J integral hesabında kullanılan eleman halkası Bölüm 11-2626 . Dışardaki elemanlar için ∂ [K ] ∂a = 0 olmaktadır.

a/4. ∂x = ax ∂r y s 4 7 3 (103) a 0. Buradan koordinat değerleri (0. Bu eleman için örneğin 1-2 doğrusu boyunca x-r koordinat dönüşümü şekil fonksiyonları yardımıyla.75b 6 0. x= 1/2r(1-r)x1+1/2r(1+r)x2+(1-r2)x5 şeklindedir.25a a 0.25b 8 1 5 0. TAŞGETİREN 3. Türev ise. TOPCU. a) yerlerine konduğunda (101) r = −1 ± 2 x a (102) elde edilir.4. Bu amaçla 8 düğümlü dörtgen elemanın ara düğümü şekil 12 de verildiği gibi yer değiştirerek kullanılmaktadır. M. Bu elemana çeyrek nokta düğümlü eleman denir. Bu durum verilen gerilme dağılımına daha uygun şekil fonksiyonu elde edilmesini sağlamaktadır. S.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Çatlak Civarında Kullanılan Elemanlar (90) denkleminde görüldüğü gibi çatlak civarındaki gerilmelerde σ = 1 şeklinde bir r dağılım bulunmaktadır.75a 2 r x Şekil 12 Orta düğümü değişmiş 8 düğümlü dörtgen eleman Bölüm 11-2727 . Bu durum özellikle çatlak ucuyla temas eden elemanlarda bazı düzenlemeler yapılmasını zorunlu hale getirmiştir.

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.1) 3 4 r y 2 (1. Bu eleman için şekil fonksiyonları N1=1/2 (1-r) N2=1/4 (1+r)(s2-s) 2 N3=1/4 (1+r)(s +s) N4=1/2 (1+r)(1−s ) 2 (106) Şeklindedir. M.0 ) = − ⎢ 2 − ⎥u 5 − 1⎥ ⎢1 − ⎥ u 2 + 4⎢ ⎥ u1 + ⎢− 1 + 2 a⎦ a⎦ a ⎣ a a⎦ ⎣ ⎣ a ⎦⎣ (104) olur. Bu durumda deplasman ifadesi ⎡ x x⎤ ⎡ ⎡ x ⎤⎡ x⎤ x⎤ x u( x . ⎡ 1 ⎧1 ⎡ 1⎡ ∂u( x . Benzer yolla s için ve iki boyutlu durum için de eşitlikler elde edilebilir. 4 numaralı düğümün koordinatı değiştirildiğinde tekilğin bu elemanla da modellenebilir olduğu görülecektir. TOPCU. Dört düğümlü elemanlarla kullanılmak üzere geliştirilen bir üçgen eleman ise şekil 13 te verilmiştir.-1) (b) x (a) Şekil 13 Dört düğümlü üçgen eleman Bölüm 11-2828 . Şekil değişimi ise. Görüldüğü gibi x sıfıra yaklaşırken şekil değişimi koordinatın karekökü ile ters orantılı olarak artmaktadır. s 1 3 2 4 1 (-1. TAŞGETİREN olur. Bu da tekillik için aranan modelin bulunduğu anlamına gelir. S.-1) (1.0 ) x⎤ ⎫ x⎤ x⎤ ⎪ ⎪ = ⎨ ⎢3 − 4 ⎥u1 + ⎢− 1 + 4 ⎥u 2 + 2⎢1 − 2 ⎥u 5 ⎬ ∂x 2⎣ a⎦ ⎪ a⎦ a⎦ ax ⎪ 2 ⎣ ⎣ ⎩ ⎭ (105) olarak elde edilir.

öncelikle bir elemana ait sistem özelliklerini içeren denklemlerin çıkartılıp tüm sistemi temsil edecek şekilde eleman denklemlerini birleştirerek sisteme ait lineer denklem takımının elde edilmesi olduğu daha önceki bölümlerde anlatılmıştı. Bu yüzden elemanlara bölme işleminin bilgisayarla yapılması için yöntemler geliştirilmiştir.sınır şartları yükler ve malzeme bilgileri ile ilgili dataların hazırlanması safhasıdır.değişkenlerin çözüm bölgesindeki dağılımlarının görsel olarak elde edilmesini içermektedir. Yöntemde genel olarak kullanılan üç temel basamak vardır. hazırlık işlemleri (preprosesing).çözüm (prosesing) ve değerlendirme işlemleri (postprosesing) olarak sıralanabilir. Çözüm safhası. Ön ve son işlemler sonlu elemanlar metodunda önemli bir ağırlığı vardır. GİRİŞ Sonlu elemanlar metodunun temel prensibi.düğüm koordinatları.elemanların birbirleri arasındaki süreklilik.ONİKİNCİ BÖLÜM İKİ BOYUTLU PROBLEMLER İÇİN SONLU ELEMANLAR AĞI OLUŞTURULMASI 1.değerlendirme safhası ise. Sonlu elemanlara ayırma işlemi ve problemin giriş bilgilerinin hazırlanması eleman sayısı arttıkça hem zaman alıcı olmakta hem de hata yapma oranını artırmaktadır. problemin özelliğine göre gerekli hesaplamaların yapılarak çözümlerin elde edilmesini. Otomatik ağ oluşturma yöntemleri de bunlara .deforme şekillerin elde edilmesi. Sonlu elemanlar metodu 1920’li yıllardan itibaren kullanılmaya başlanmış olmakla beraber bilgisayar teknolojisindeki gelişmelerle ancak 1960’lı yıllardan itibaren geniş bir kullanım alanı bulabilmiştir. Bunlar.sıcaklık hız dağılımı vs). Bu nedenle özellikle sonlu eleman ağ bilgilerinin (düğüm koordinatları ve eleman sürekliliği) otomatik olarak hazırlanması büyük öneme sahiptir. Hazırlık işlemleri. elde edilen alan değişkenlerinin grafik çizimi (gerilme. Çoğu zaman problemin doğru ve yeterince hassas çözümünün elde edilmesi için bir çok değişik sonlu eleman ağının denenmesi gerekebilmektedir.

Bölge ve Blok Şeması Ağ oluşturma işleminin temel mantığı. Bölgelerin tanımlanabilmesi için 1. Bu yöntemde genel olarak kompleks bir bölge. Bu bölüm. 2.dikdörtgen model olarak ele alınır. TOPCU.sistemin işleyişi hakkında teorik bilgileri ve ağ oluşturma işleminde bilgisayar çözümünü içermektedir.küçük dikdörtgen bloklardan oluşmuş.eleman tipine göre ağ optimizasyonu ve ele alınan problemin özelliklerine göre sonlu eleman ağlarının düzenlenmesi şeklinde genel bir sınıflandırmaya tabi tutulabilir.8 ve 9 düğümlü dörtgen elemanlar için ağ bilgilerini oluşturan ve elde edilen ağı ekranda görüntüleyen bir program verilecektir. Ortasında delik bulunan dikdörtgen levha için örnek alt blok bölüntüsü. 4. Dikdörtgen bloklardan bazıları boşaltılır ve bazı kenarlar birleştirilerek istenen şekil elde edilir. Bölüm-12-22 . Zienkiewicz ve ark. blok şemasını oluşturmak için daha küçük dikdörtgen bloklardan oluşan bir dikdörtgen blok modeli Şekil 2’ de görüldüğü gibi elde edilir.3.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. (1971) tarafından önerilen ağ oluşturma yöntemi aktarılacaktır. TAŞGETİREN duyulan ihtiyaçla beraber 1970’lerden itibaren geliştirilmeye başlanmıştır. Şekil 1' de verilen bölge göz önüne alınırsa.1. İstenen bölgelerde daha sık bir sonlu eleman ağı oluşturulması için ve sonlu eleman ağının alan değişkenlerinin gradyanına göre daha hassas oluşturulması için bir çok çalışma yapılmıştır. Bu bölümde.S.az sayıdaki anahtar noktalar için girilmiş olan elemanların süreklilik ve düğüm koordinat bilgilerinden yola çıkarak işlem yapılan bölgeyi istenen incelikte elemanlara ayırma olarak tanımlanabilir.5. Bölümün sonunda 3 düğümlü üçgen. YÖNTEM 2.M. 17 12 11 19 14 15 6 7 2 4 9 10 Şekil 1. Yapılan çalışmalar iki boyutlu ve üç boyutlu problemler için sonlu eleman ağı geliştirilmesi.

Aralık numaraları düşeydeki aralık sayısı (ND) ve yataydaki aralık sayısı (NY) olarak adlandırılmıştır. numaralandırmayı yatay eksenden başlayarak yaptığından az sayıda düğüm bulunan kenarın yatay eksene yerleştirilmesi elde edilecek matrisin daha düzgün olmasını sağlamaktadır. Bölüm-12-33 .18 ve 20 numaralı bloklar boş blok olarak alınmalı ve koyu çizgi ile belirtilen kenarlar karşılıklı olarak birleştirilmelidir.elemanlar için hesaplanmış rijitlik matrisleri genel rijitlik matrisi içine yerleştirilirken düğüm numaralarına bağlı sistematik içinde yerleştirilmektedir. Bir elemanın düğümleri arasındaki farkın büyümesi. D 25 26 27 28 29 30 16 19 20 17 D21 21 18 22 19 D22 23 20 24 11 13 14 12 D15 15 13 16 14 D16 17 15 18 6 7 8 7 D9 9 8 3 D3 9 D10 10 11 10 12 1 1 2 2 3 4 D4 4 5 5 Y 6 Şekil 2.S.16.yatay (Y)-düşey (D) eksen takımına yerleştirilmiştir. Düğümler numaralandırılırken ilk noktadan başlanarak Y yönünde ilerlemek şartıyla numaralar verilir.M. TAŞGETİREN 8. Bunun nedeni. Şekil 1 için bölge ve blok diyagramı. Sonlu elemanlar metodunda. Program.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.aralık sayısı az olan tarafın Y ekseni üzerine oturmasıdır. İlk sıra bittiğinde D yönündeki sonraki sıranın ilk düğümünden itibaren aynı işlem tekrar edilir.bu da bilgisayar kapasitesinin artmasını gerektirmekte ve çözüm zamanının uzamasına yol açarak yapılacak hesapları zorlaştırmaktadır. TOPCU.13.bir blok üzerinde bulunan düğümlerin numaraları arasındaki farkın minimum olmasını sağlamaktır.genel matriste yerleştirilen değerlerin dağınık olmasına sebep olmakta. Şekil 3' de dikdörtgen bloklardan oluşmuş bir tüm dikdörtgen modelin genel konfigürasyonu görülmektedir. Ağ oluştururken her aralık alt bölümlere ayrılır. Aralıklarının alt bölümleri KD ve KY olmak üzere düşeydeki toplam aralık (NDD(KD)) ve yataydaki toplam aralık (NYD(KY)) olarak adlandırılmıştır. Model. Sonlu eleman modeli koordinat eksenine yerleştirilirken dikkat edilecek nokta.

Düğüm.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Y ve D yönündeki toplan düğüm sayısı: NNY = 1 + KY =1 ∑ NYD( KY ) ∑ NDD( KD) ND NY (1) (2) NND = 1 + KD =1 mümkün olan maksimum düğüm sayısı ise: NNT = NNY × NND (3) olarak ifade edilir. Problemdeki düğümlerin tanımlanması için bir dizi oluşturulur.köşe düğümleri arasındaki doğrunun orta noktasında bulunan doğrusal kenarlar olarak kabul Bölüm-12-44 . Ayrıca blokların tanımlanması için de bir dizi kullanılmaktadır. TAŞGETİREN D KY bloğu alt bölüntüsü KD bloğu alt bölüntüs NY+1 D1 1 D 2 2 1 Y1 2 Y 2 Blok no D3 3 N Y Yatay kenar Düşey kenar Köşe Şekil 3. Farklı özelliklerdeki malzemelerden oluşmuş bir bölge üzerinde inceleme yapıyorsak. Bu dizi blokların malzeme numaralarını içermektedir. TOPCU. Eğer bir blok için bu değer sıfır olursa o blok boşaltılmış demektir. İlk olarak tüm kenarlar orta düğümleri.S.farklı bölgeler için farklı malzeme numaraları vermemiz gerekmektedir.blok ve kenarların numaralandırılması. Normalde mevcut bloklar için bu değer 1'dir.M. Blok şeması üzerinde tanımlamış olduğumuz tüm blok köşe düğümlerinin x ve y koordinatları ile alt blokların herbirinde bulunması muhtemel eğri kenarların orta nokta koordinatları da bilgi olarak verilmelidir.

Bunun anlamı her düğümün mevcut ve bağımsız olduğudur.M. Daha sonra boş blok üzerinde mevcut olmayan noktalar varsa. Düğüm numaralandırılması için örnek problem. 4 Numaralı blok ise boşaltılmıştır.orta düğümlerin x ve y koordinatları hesaplanır.2 Düğümlerin Numaralandırılması Düğümlerin numaralandırılışını bir örnek üzerinde açıklamak yerinde olacaktır. Oluşabilecek en büyük düğüm numarası 30 dur. 29 ve 30 numaralı düğümler mevcut değildir. Birleştirilmiş kenarların varlığı kontrol edilir. Bu yüzden mevcut düğümlerin yeniden numaralandırılması gerekmektedir. Düğüm numaraları küçük olan kenar için bir işlem yapılmaz. Düğümlerin numaralandırılmış şekli ise Şekil 5'te verilmiştir. Eğer böyle kenarlar varsa. Şekil 4'de bir örnek problem için bölge ve ona ait blok şeması görülmektedir. Sonuç olarak. TOPCU. Bu düğümlerin dizideki yerleri sıfırlanır. Düğümlerden bazıları yok edildiği için düğüm numaraları arasındaki ardışıklık bozulmuştur.bu gerçek değerler dizideki daha önceden kabul edilmiş bulunan değerlerin yerini alır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.birleştirilecek iki kenardan düğüm numaraları büyük olan kenar üzerindeki her bir düğümün dizideki yerine. Yatayda 2 ve düşeyde de 2 blok vardır. 25. 18-20 kenarı ile 18-28 kenarı birleştirilecek kenarlar olmaktadır.birleştirilecek olan diğer kenar üzerindeki karşılık düğümünün numarası konur. Örnekte 24. Daha sonra eğrisel kenarlar için orta düğüm koordinatları girildiğinde.düğüm numaraları büyük olan kenar.S. Şekil 4.bu noktaların dizideki yerlerine 0 değeri konur. Düğüm numaralarını içeren dizindeki her değişkene önce -1 değeri verilir. 2.diğeri üzerine taşınmış olur. TAŞGETİREN edilerek. Bölüm-12-55 . Daha sonra birleştirilecek kenarlar önceden verilen bilgilere göre işlenir.

taşınmış düğümler için ise karşılık düğümünün numarası verilmiş durumu görülmektedir. (c) Bu veriler doğrultusunda N1 düğümünün X ve Y koordinatları X= ∑ SH ( I ). 3. X ( I ) I =1 8 (4) Y= ∑ SH ( I ).diğer 8 düğümle olan ilişkisi biliniyorsa. TAŞGETİREN Numaralandırma işlemine 1'den başlanır. Bölge üzerindeki bir blok alt bölümlere ayrıldığında. Koordinatların Bulunması Bölge üzerindeki herhangi bir bloğu alt bölümlere ayırdığımızda oluşan kesişim noktalarındaki alt düğümlerin koordinatlarının hesaplanması gerekmektedir. Buradaki değerler blok şemasındaki düğümlere hiç bir işlem yapılmadan önce verilmiş numaralardır.S. İncelenen blok için 8 temel düğümün (4'ü köşe.karşılık düğümünün dizideki yeni değeri verilir. Son basamakta yapılan işlemden sonra düğümlerin aldığı gerçek numaralar Şekil 5.dizideki yeri sıfır olarak kalır.b'de ise dizinin tüm düğümler için (-1) değeri verildikten sonra. Numaralandırma işlemi bu şekilde tamamlanır.alt bölümler Y-D düzleminde eşit aralıklarla oluşturulur.şekil fonksiyonları yardımıyla bu düğümün X ve Y koordinatları bulunabilir. TOPCU.a'da düğüm numaraları dizisinin genel hali görülmektedir. düğümlerin X ve Y koordinatlarının hesaplanabilmesi için yeterlidir.c'de görülmektedir. ⎧26 ⎪ 21 ⎪ ⎪16 ⎨ ⎪11 ⎪6 ⎪ ⎩1 27 28 29 30⎫ ⎪ 22 23 24 25 ⎪ 17 18 19 20⎪ ⎬ 12 13 14 15 ⎪ 7 8 9 10 ⎪ ⎪ 2 3 4 5⎭ ⎧−1 ⎪ −1 ⎪ ⎪−1 ⎨ ⎪−1 ⎪−1 ⎪ ⎩−1 0 0⎫ ⎪ −1 19 0 0 ⎪ −1 18 −1 −1⎪ ⎬ −1 −1 −1 −1⎪ −1 −1 −1 −1⎪ ⎪ −1 −1 −1 −1⎭ −1 20 ⎧23 ⎪ 21 ⎪ ⎪16 ⎨ ⎪11 ⎪6 ⎪ ⎩1 0 0⎫ ⎪ 22 19 0 0 ⎪ 17 18 19 20⎪ ⎬ 12 13 14 15⎪ 7 8 9 10 ⎪ ⎪ 2 3 4 5⎭ 24 20 (a) (b) Şekil 5 Düğümlerin numaralandırılması. Değeri pozitif olan düğümün ise birleştirilmiş (taşınmış) bir düğüm olduğu bilindiğinden.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Şekil 5. Y-D koordinat sisteminde blok üzerinde bulunan bir N1 alt düğümünün. Şekil 5. Bu bilgi.4'ü orta) X ve Y koordinatları tarafımızdan girilmiş olduğu için bilinmektedir.olmayan düğümler için sıfır.düğüm numaraları dizisinde değeri negatif olan düğümler 1'er artırılarak numaralandırılır.M. Eğer düğümün değeri sıfır ise o düğüme numara verilmez. 2.Y ( I ) I =1 8 Bölüm-12-66 .

(1 − s 2 ) 2 şeklindedir.bölge üzerindeki tüm düğümlerin koordinatları bulunmuş olur.8 olmak üzere sırasıyla şekil fonksiyonlarını ve blok içindeki 8 temel düğümün koordinatlarını göstermektedir..3.(1 + r + s ) 4 (5) (6) (7) (8) (9) (10) (11) (12) SH (2) = (1 − r 2 ).M.X(I)... s 4 7 3 (1.. Alt bölümlere ayrılmış bir blok üzerindeki bir N1 düğümünün r ve s koordinatları yukarıda verilmiş olan formüllerle bulunur. Altbölümlerden dolayı oluşan bu alt düğümlerin X ve Y koordinatlarının hesaplanmasıyla.S.(1 − r − s) 4 SH (5) = SH (6) = (1 − r 2 ).Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Son işlem olarak ilgili noktalar birleştirilir ve ağ oluşturulur. Bu değerler N1 düğümünün Y-D düzleminde. Burada r ve s lokal koordinatlarda bir eleman için eksen takımıdır (Şekil 6). TOPCU.(1 + s ). I=1.SH(I). TAŞGETİREN yardımıyla hesaplanabilir.(1 − s) 2 − (1 + r ). 8 düğümlü izoparametrik eleman için şekil fonksiyonları SH (1) = − (1 − r ). Burada.8 temel düğüm ile olan uzaklık ilişkisini göstermektedir..1) 8 6 r 1 (-1.(1 − s ).(1 + s) 2 − (1 − r ).-1) 5 2 Şekil 6.(1 − s ).(1 + r − s) 4 SH (7) = SH (8) = (1 − r ).(1 − r + s) 4 SH (3) = SH (4) = (1 + r ).(1 + s ). 8 düğümlü izoparametrik eleman Bölüm-12-77 .Y(I).(1 − s 2 ) 2 − (1 + r ).2.

TOPCU.Boyut.5 Düğümlü=3. bir çok eğrisel kenar.Yük Şeklinde ekleme yapılır.Y koordinatı Yatayda eğri kenar sayısı (Kenardaki ara düğümün yeri değiştirilmek istendiğinde de bu kullanılır) X koordinatı. Fakat konunun ayrıntılı anlatılabilmesi için şeklin tamamını incelemek yerinde olacaktır.Yük sayısı (0) Düğümlerin X ve Y koordinatları Eleman düğüm bilgileri Malzeme Numaraları (Tutulu düğüm sayısı ve Yük sayısı herhangi bir editörle yazıldıktan sonra bu dosyanın altına Serbestlik derecesi numarası.Y koordinatı Birleşecek kenar sayısı İlk kenarın iki düğümü İkinci kenarın iki düğümü Çıktı dosyası adı Bu bilgiler girildikten sonra program çıktı dosyasında şu bilgileri oluşturur Düğüm sayısı. incelenecek bölge için blok şemasının oluşturulması.4 Düğümlü=2. Bölüm-12-88 .Eleman sayısı.9 Düğümlü=5) Yataydaki bölüntü sayısı. ÖRNEKLER Program girdi dosyasında şu bilgileri istemektedir: Eleman Tipi (Üçgen veya Dörtgen) Düğüm sayısı (Üçgen=1.Eleman düğüm sayısı. Malzeme sayısı.S. dolayısıyla konunun tüm ayrıntılarını kapsayan zincir baklası seçilmiştir (Şekil 7). TAŞGETİREN 3.Y koordinatı Düşeyde eğri kenar sayısı X Koordinatı. yalnızca ¼’lük bölümünün incelenmesi mümkündür.Tanımlı deplasman Serbestlik derecesi numarası. Daha sonraki örneklerde ise yalnızca hesaplanmış veriler sunulacaktır.) Bu bölümde sonlu elemanlar ağının oluşturulması ile ilgili bazı örnek çözümler verilecektir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. boş blok ve birleştirilmiş kenar içeren.Düşeydeki Bölüntü Sayısı Malzeme sayısı Malzeme çeşidi 1 den farklı olan bloklar (Boş bloklar için 0) Blokların yatayda alt bölüntü sayısı Blokların düşeyde alt bölüntü sayısı Düğüm sayısı X koordinatı.8 Düğümlü=4.M. Ayrıntılı anlatılacak bu örnek için. boş blokların tespiti. koordinatların bulunması.Tutulu düğüm sayısı (0). birleştirilecek kenarların tanımlanması gibi konular ayrıntılı olarak anlatılacaktır.Yarıbant genişliği. Şeklin orta noktasına göre simetrik olması dolayısıyla. İlk örnekte.

11.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TAŞGETİREN Şekil 7. her dört düğümün oluşturduğu her bir elemanın kendi başına -daha başka bir bölünmeyi gerektirmeden. Zincir baklasının geometrisi İlk önce bölgenin şekli çizilerek muhtemel düğümler tasarlanır. TOPCU. Şekil 8'deki gibi 3x6'lık bir blok şeması uygun olacaktır.M. 10 ve 12. 2. tek bir elemanın kenarı olarak tanımlayamayız. tek bir tepe noktası bulunan eğrisel kenarlar elde edilene kadar ilgili kenarın bölünmesi gerekir. Dolayısıyla tanımlanması mümkündür. Oluşan her iki kenar da birer dairesel yaydır.S. Bölüm-12-99 .incelenebiliyor olmasıdır. Yani 1 ve 3 numaralı blokların komşuluğu sağlanmış olacaktır. 5. Bu yüzden eğrinin dönüm noktası olan yere bir düğüm konularak kenar ikiye bölünmüştür. Daha sonra oluşturulan elemanlara göre blok şeması tasarlanır. Tasarlanmış düğümler Şekilde görülmektedir. Örnekteki bölge için. Benzer şekilde 7 ve 9. ayrılan elemanlara göre. 14-18 ile 15-19 ve 2526 ile 27-28 kenarları birleştirilirse blok diyagramı süreklilik açısında bölgemizdeki tasarlanan elemanlara benzeyecektir. 10-14 ile 11-15. 14 ve 17 numaralı bloklar boşaltılıp 1-2 ile 3-4. Dikkat edilecek nokta. Bunun için kenarlar tek bir fonksiyonla ifade edilebilir olmalıdır. Örnekteki 21 ve 13 düğümleri arasındaki eğrisel kenarı. Eğrisel kenarların bu şartı sağlayabilmesi için. 16 ve 18 numaralı bloklar da komşu olacaktır. 8. Doğrusal olan kenarlar bunu sağlamaktadır.

1 23.72 13 31.192 18 38 12 24 42 24 2 8 12 8 12 24 13 27 5 19 38 12 25 54 12 3 8 12 9 19. Y koordinatı) şöyledir: 1 3.286 2.83 14.9 0.51 7 14.S.5 6 14.17 9. TOPCU.51 20.8 20 37.28 21 50.1 0.71 2. eğri fonksiyonunun birinci türevi. X koordinatı. Bunlar da eğrileri ikiye bölen noktalar olacaktır (eğriler dairesel olduğu için). eğrisel kenarların tanımlanabilmesi için tepe nokta koordinatlarının da bulunması gerekmektedir.9 19.17 14.82 4 3.2 26 46 12 4 0 12 10 16 12 15 27 12 21 42 0 27 46 12 5 12 0 11 16 12 16 27 19 22 42 8 28 54 12 6 12 8 12 19.5 3.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. X koordinatı. Eğer eğriler bir fonksiyonla ifade edilmiş olsaydı. iki uç nokta arasından geçen doğrunun eğimine eşitlenerek koordinatlar bulunabilirdi. Koordinatlar çizim yoluyla ya da analitik metotla bulunabilir.3 24 50.8 14 27 12 20 34.9 23. Zincir baklasına ait blok diyagramı.M.1 19. TAŞGETİREN Şekil 8. Y koordinatı) şöyledir: 1 0 12 7 12 16 21.8 14.17 16 31.83 9.807 23 42 16 Son olarak.17 9.1 4.3 21.5 5 16.9 4. Birleştirilmiş kenarlardan dolayı çakışan düğümlerin koordinatları da aynı olacaktır.7 18 39.72 22 44. Sırada düğümlerin koordinatlarının bulunması gelmektedir. Hesaplanmış olan koordinatlar (Düğüm numarası. Eğrisel kenarların orta nokta koordinatları ise (W Aralık Numarası.8 2 9.1 Birleştirilecek olan kenarlara ait düğüm numaraları ise (birinci kenar 1 ve 2 düğümü-ikinci kenar 1 ve 2 düğümü): Bölüm-12-1010 .28 12 22.5 20.17 3 9.83 17 37.17 19 39.8 9.48 8 16.17 14.28 9 22.7 23 44.51 3.713 17 34.

..00896 ....... 257 0 258 0 571 -1000 572 2000 2 2 Şekil 9 Eğri dış kenarlara ve çeşitli sayıda deliklere sahip bir levhanın üçgen ve 4 ve 9 düğümlü dörtgen elemanlarla hazırlanmış sonlu eleman ağları Bölüm-12-1111 . 4 düğümlü elemanlarla oluşturulmuş ağ için çıktı dosyası şu şekilde elde edilmiştir: 658 576 1 2 4 314 0 12 1....... Yarı bant genişliği ise sırasıyla 314..... 1 1 1 1 ... Ortasında ilave bir delik bulunan zincir baklası için elde edilmiş olan 3 değişik ağ şekil 8’de verilmiştir.. 5... Bundan sonra istenen eleman tipi ve alt bölüntü sayıları belirlenerek istenen sıklık ve eleman tipinde ağ elde etmek mümkündür.. TOPCU....... Bütün ağlar için düğüm sayısı 658 olup eleman sayıları.9904 54 12 52..8 12 49. TAŞGETİREN 10 14-11 15 14 18-15 19 Boş blokların numaraları ise şunlardır: 2. 53...... 395 396 401 402 397 398 399 400 ..üçgen elemanlarla oluşturulmuş ağ için 1152..80896 8.6 12 46 12 1 2 8 7 3 4 10 9 .6 12 3...4 12 8 12 .M.4 12 50. 11...Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.18976 15. 314 ve 315 olmaktadır..8 12 6...... 8. 14 ve 17. 4 düğümlü elemanlarla oluşturulmuş ağ için 576 ve 9 düğümlü elemanlarla oluşturulmuş ağ için 144 dür.S.2 12 4.....2 12 47...

1 5.8 15 7.7 9.S.7 Dört düğümlü dörtgen eleman Malzeme sayısı 50 80 13 0 16 0 18 0 20 0 Boş bloklar Alt bölüntü sayıları istenen hassasiyete göre değiştirilebilir.15 16 12.23 6. Geometri için tasarlanan ağ yapısı ve blok şeması Şekil 10 ve 11 de verilmiştir.8 10.23 9 7.8 11 15 0 12 20 0 13 0 8 14 5 8 16 13 8 17 15 8 18 20 8 19 0 16 20 5 16 22 12. TAŞGETİREN İkinci bir örnek olarak ortasında dairesel bir delik bulunan bir dikdörtgen kesit (Şekil 1) incelenmiştir.1 10.7 0 10 12.15 10.1 23 15 16 24 20 16 26 10 16 27 10 11 29 10 16 0 bitiş 0 la yapılmaktadır yatayda eğri kenar yoktur 4 11.8 10. Fakat birleştirme nedeniyle 2. TOPCU.15 5.3 9. Düşey aralığın sayıları uygun olmalıdır Düğüm sayısı (Blok şemasında bulunan fakat boş bloklar sebebiyle gerçekte olmayan düğümlerin tanımlanmasına gerek yoktur) 3 10 5 4 10 5 5 10 0 700 850 10 12.15 Şekil 10 Delikli levha için tasarlanan ağ Bölüm-12-1212 .8 5.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.23 21 8.8 22 11.1 28 10 11 0 8 3 8. Yatay aralıkla 4. Bu örnek için gerekli data dosyası şu şekildedir: 22 54 2 10 30 33133 3333 30 2 10 0 9 7.8 5.M.8 15 7 8 21 7.7 6.

Hazırlanan program sonlu eleman modellemesindeki boyut sorununa yardımcı olmak için yarı bant genişliğini de hesaplamaktadır. Gerçekte kesit. Burada.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bu datalardan yalnızca eleman düğüm sayısı değiştirilerek ağın eleman yapısı değiştirilebileceği gibi. bu kesitin yalnızca ¼’lük bir dilimini incelemek yeterli olacaktır. Şekil 12 Ortası delikli dikdörtgen levha için elde edilen.yatay ve düşey blokların bölüntü sayıları değiştirilerek de istenen bölgede istenen sıklıkta ağ oluşturulabilmektedir. Bölüm-12-1313 . yarısı incelenmiştir. Bu örnekte ise biri merkezde olmak üzere 3 adet dairesel delik bulunan bir dairesel kesit için model hazırlama ve girdi dosyası bilgileri verilmiştir (Şekil 13. TOPCU.S. her iki eksende de simetrik olduğundan.çeşitli sıklıklara sahip ağlar.M. 14). simetrik bir yapıya sahip olan kesitin. TAŞGETİREN Şekil 11 Delikli levhaya ait blok şeması. 2 2354 26 27 29 28 çıktı.mes birleşecek kenar sayısı dosya adı Bu örnek için hazırlanmış değişik eleman sıklıklarına sahip üç örnek Şekil 12 de verilmiştir.

11 46 2 50 80 2222 333333 Üç düğümlü üçgen eleman 90 12 0 13 0 16 0 17 0 20 0 Şekil 13 Çeşitli sayıda delik bulunan dairesel kesit için taslak ağ Bölüm-12-1414 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TAŞGETİREN Girdi dosyası bilgileri aşağıda verilmiştir. Buna göre ilgilenenler istediği şekilde bir sonlu eleman ağı oluşturabilirler.M. TOPCU.S.

364 25. TOPCU.5 10.5 33 15 20 34 14.S. 640 ve 160 tır. Bölüm-12-1515 .847 2 14.234 4 13.121 10.121 15.807 12 15.776 15.4 18.192 22.5 26 13 16 27 14.25 6.5 15.4 35 13 22 0 12 Yatayda eğri kenar sayısı 1 13.765 7.765 3 14. aralıkların altbölüm sayıları.776 19 25.585 5 13 4 6 13 0 7 14.741 10 13 0 12 15.847 19.557 16.12 8 16.5 11.36 0.76 21.847 6.897 24 16.76 28 13.42 21 13. arzu edilen hassasiyete göre rahatça seçilebilir.897 12.765 4.414 3 15 6 4 14.234 27 14. Burada da düğüm sayıları her üç ağ için de 705 olup eleman sayıları sırasıyla 1280.4 21.5 24.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.M.765 18.84 20.847 5.223 14 25.mes Örnekte birleştirilecek kenar çifti bulunmadığından.5 23 19 17 24 24. 91 ve 109 olmaktadır.364 22 15.5 28 17 20 29 19.192 0 0 Birleşecek kenar yoktur.897 13.598 14.121 24 22.5 1.258 19.414 4.63 17 15.152 5 13.557 9. Şekil 14 Şekil 13 için blok şeması Şekil 15 de kırılma mekaniği analizi için hazırlanmış sonlu eleman ağları verilmiştir.401 8 17 6 9 19.25 30 13 26 31 13 18 32 14.414 7.776 10.152 26 14.557 25 13.878 9 22.87 0 8 Düşeyde eğri kenar sayısı 7 15.192 3.5 13 19 9 14 24.5 17 16 13 18 19 13 19 26 13 22 11. Yarı bant genişliği ise 91. TAŞGETİREN 35 1 13 8 2 14. çıktı.

1971.NS.NGCN(NGN).An automatic mesh generation scheme for plane and curved surfaces by isoparametric coordinates.NSD(NS). Üçgen. Çalışmada ele alınan geometrinin mümkün olduğu kadar iyi modellenmesinin yanında analiz sırasında meydana gelecek denklem sistemi ve bu sistemde oluşan genel matrislerin de homojen hale getirilmesi ve çözüm zamanının azaltılması düşünülmüştür.9 DÜĞÜMLÜ DÖRTGEN ELEMANLARLA * REM* SONLU ELEMAN MODELINI OLUSTURUR * REM* 3. TAŞGETİREN Şekil 15 Kırılma mekaniği analizi için hazırlanmış sonlu eleman ağları. SONUÇ Bu çalışmada nümerik yöntemlerle yapılan analizin ilk basamağı olan çözüm bölgesi için ağ geliştirme üzerinde durulmuş ve bu amaçla geliştirilen yöntem kullanılarak bir bilgisayar programı hazırlanmıştır.4 düğümlü ve 9 düğümlü dörtgen elemanlar 4.Philips. FILE1$ OPEN FILE1$ FOR INPUT AS #2 REM"ELEMAN TİPİ VE DÜĞÜM SAYISININ BELİRLENMESİ" INPUT #2. (*)Zienkiewicz. Numerical Methods in Engineering (3) 519-528 1000 REM**************** AĞOLUŞTURMA ************************ REM* IKI BOYUTLU HER TÜR PROBLEM İÇİN * REM* 3 DÜĞÜMLÜ ÜÇGEN * REM* 4. Int. Geliştirilen yöntemle her türlü geometrinin üçgen ve 4 veya 9 düğümlü dörtgen elemanlara bölünmesi mümkün olduğu gibi.5. C.Blok tanımlama ve malzeme numarası -------FOR I=1 TO NSW: IDBLK(I)=1: NEXT I 1020 INPUT #2..NTMP IF NTMP=2 THEN NEN=4 ELSE NEN=3: DS=1: GOTO 1010 REM DS<1-DÖRT 2-BES 3-SEKIZ 4-DOKUZ INPUT #2.NWD(NW).4 VE 9 DÜĞÜM İÇİN EKRANA ÇİZER * REM* ADAPTE EDEN SÜLEYMAN TAŞGETİREN * REM******************************************************* 1001 CLS : DEFINT I-N: NDIM=2 INPUT "AG OLUŞTURMAK İÇİN DOSYA ADI=".IDBLK(NTMP) IF NM < IDBLK(NTMP) THEN NM=IDBLK(NTMP) GOTO 1020 Bölüm-12-1616 . J.S. TOPCU.8.DS 1010 INPUT #2. alan değişkenlerinin çözüm bölgesindeki dağılımı da dikkate alınarak çeşitli ağ inceltme işlemleri de yapılabilmektedir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.D.M.O. V.NGCM(NGN) '-------.NTMP IF NTMP=0 GOTO 1030 INPUT #2.NW NSW=NS*NW: NGN=(NS+1)*(NW+1): NM=1 DIM IDBLK(NSW).

2) GOTO 1090 '-----------------.XB(NTMP.S.2) GOTO 1080 1090 INPUT #2.3)=L3: MERG(I.": END 1110 MERG(I.Y kenarları orta nokta koordinatları -------1070 FOR I=1 TO NW: FOR J=1 TO NS+1 IJ=(I-1)*(NS+1)+J WR(IJ.Birleşik kenarlar ---------------------1100 INPUT #2.NWD(KW) NNW=NNW+NWD(KW): NEXT KW '-----------.2)) NEXT J: NEXT I '-----.2) GOTO 1050 '-------.2).2)=.Altbölümler --------------1030 NNS=1: NNW=1 FOR KS=1 TO NS INPUT #2.NTMP IF NTMP=0 GOTO 1100 INPUT #2.4) FOR I=1 TO NSJ INPUT #2.1)=L1: MERG(I.2).NTMP IF NTMP=0 GOTO 1060 INPUT #2.L1." PRINT "Kontrol edip yeniden başlayınız.NSJ IF NSJ=0 GOTO 1120 DIM MERG(NSJ.1)=.1).L2 I1=L1: I2=L2: GOSUB 2100: II1=IDIV INPUT #2.1)+XB(IJ+NS+1.5*(XB(IJ+I-1.5*(XB(IJ+I-1.4)=L4 NEXT I '------.5*(XB(IJ.SR(NTMP. TOPCU.2)=.L4 I1=L3: I2=L4: GOSUB 2100: II2=IDIV IF II1=II2 THEN 1110 PRINT "Altbölüm sayıları farklı.SR(NSR.XB(NTMP.L3.NSD(KS) NNS=NNS+NSD(KS): NEXT KS FOR KW=1 TO NW INPUT #2.D kenarları orta nokta koordinatları -------1060 FOR I=1 TO NW+1: FOR J=1 TO NS IJ=(I-1)*NS+J SR(IJ. TAŞGETİREN '------------.2) 1050 INPUT #2.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.SR(NTMP.5*(XB(IJ.2)+XB(IJ+NS+1.2)=L2 MERG(I.1)) SR(IJ.2)+XB(IJ+I.1)=.WR(NTMP.WR(NTMP.Düğümler ve koordinatları --------------1040 NSR=NS*(NW+1) NWR=NW*(NS+1) DIM XB(NGN.1)) WR(IJ.1).M.1)+XB(IJ+I.NTMP IF NTMP=0 GOTO 1090 INPUT #2.Temel düğümlerin global koordinatları --------1120 NTMPI=1 FOR I=1 TO NW+1 IF I=1 THEN IINC=0 ELSE IINC=NNS*NWD(I-1) NTMPI=NTMPI+IINC: NTMPJ=0 FOR J=1 TO NS+1 IJ=(NS+1)*(I-1)+J IF J=1 THEN JINC=0 ELSE JINC=NSD(J-1) NTMPJ=NTMPJ+JINC Bölüm-12-1717 .WR(NWR.Eğri kenarlar ve orta nokta koordinatları -----1080 INPUT #2.1).2)) NEXT J: NEXT I '-------.

M.Düğümlerin gerçek numaraları -------NODE=0 FOR I=1 TO NNT IF NNAR(I)=0 GOTO 1250 IF NNAR(I) > 0 GOTO 1240 NODE=NODE+1 NNAR(I)=NODE GOTO 1250 II=NNAR(I) NNAR(I)=NNAR(II)*(-1) NEXT I LAS=NODE IF DS=1 THEN 1260 ON DS-1 GOSUB 2600.2800 '----------------------------.1)=-1:X(I. TOPCU.2800.PMN(2*NNT.1): I2=MERG(I.NEN*2) DIM MAT(2*NNT).Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.Birleşik kenarlar -----IF NSJ=0 GOTO 1230 FOR I=1 TO NSJ I1=MERG(I.NOC(2*NNT.2): GOSUB 2100 IA1=NGCN(I1): IA2=NGCN(I2): IASTP=(IA2-IA1)/IDIV I1=MERG(I.Bos bloklar -------K1=(KW-1)*(NS+1)+KS N1=NGCN(K1) NS1=2: IF KS=1 THEN NS1=1 NW1=2: IF KW=1 THEN NW1=1 NS2=NSD(KS)+1: IF KS=NS GOTO 1180 IF IDBLK(KSW+1) > 0 THEN NS2=NSD(KS) NW2=NWD(KW)+1: IF KW=NW GOTO 1190 IF IDBLK(KSW+NS) > 0 THEN NW2=NWD(KW) FOR I=NW1 TO NW2: IN1=N1+(I-1)*NNS FOR J=NS1 TO NS2: IJ=IN1+J-1 NNAR(IJ)=0: NEXT J: NEXT I IF NS2=NSD(KS) OR NW2=NWD(KW) GOTO 1200 IF KS=NS OR KW=NW GOTO 1200 IF IDBLK(KSW+NS+1) > 0 THEN NNAR(IJ)=-1 NEXT KS: NEXT KW '-------.XP(8.Mevcut olmayan düğümler --------FOR KW=1 TO NW: FOR KS=1 TO NS KSW=NS*(KW-1)+KS IF IDBLK(KSW) > 0 GOTO 1200 '-------.3): I2=MERG(I.2).2)=-1 NEXT Bölüm-12-1818 .2) FOR I=1 TO LAS X(I. TAŞGETİREN 1140 1160 1170 1180 1190 1200 1210 1220 1230 1240 1250 1260 NGCN(IJ)=NTMPI+NTMPJ: NEXT J: NEXT I '---------------.S.Koordinatlar --------------NN=NODE NELM=0 DIM X(LAS*2.4): GOSUB 2100 IB1=NGCN(I1): IB2=NGCN(I2): IBSTP=(IB2-IB1)/IDIV IAA=IA1-IASTP FOR IBB=IB1 TO IB2 STEP IBSTP IAA=IAA+IASTP IF IBB=IAA THEN NNAR(IAA)=-1: GOTO 1220 IF IBB > IAA THEN NNAR(IBB)=IAA ELSE NNAR(IAA)=IBB NEXT IBB: NEXT I '---------.2).Düğüm noktaları dizisi -------------------NNT=NNS*NNW DIM NNAR(NNT) FOR I=1 TO NNT NNAR(I)=-1: NEXT I '--------.

1): XP(1.2)=XB(N1.1):Y13=X(N1.2) N3=NOC(I1.Alt düğümler ---------NODW=NGCN(KSW+KW-1)-NNS-1 FOR JW=1 TO NWD(KW)+1 ETA=-1+2*(JW-1)/NWD(KW) NODW=NODW+NNS: NODS=NODW FOR JS=1 TO NSD(KS)+1 XI=-1+2*(JS-1)/NSD(KS) NODS=NODS+1 NODE=NNAR(NODS) GOSUB 2200: GOSUB 2300 FOR J=1 TO 2 C1=0 FOR I=1 TO 8 C1=C1+SH(I)*XP(I.2)=N2: MAT(NELM)=IDBLK(KSW) NOC(NELM.Üçgen eleman ------------------NOC(NELM.1):Y24=X(N2.2)=N4 NOC(NELM.1): N2=NOC(I1.1)=XB(N1.S.3)=N3: MAT(NELM)=IDBLK(KSW) NELM=NELM+1: NOC(NELM.1)=N1: NOC(NELM.J)=C1 NEXT J '------------------------------------------IF JS=NSD(KS)+1 OR JW=NWD(KW)+1 GOTO 1320 N1=NODE: N2=NNAR(NODS+1) N4=NNAR(NODS+NNS): N3=NNAR(NODS+NNS+1) NELM=NELM+1: IF NEN=3 GOTO 1310 '------------------.1)=N1: NOC(NELM.PN(NE): ON DS-1 GOSUB 2500. TOPCU.J) NEXT I X(NODE.2) Bölüm-12-1919 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TAŞGETİREN 1270 1280 1290 1300 1310 1320 1330 1340 1350 1360 1370 2100 2200 FOR KW=1 TO NW:FOR KS=1 TO NS KSW=NS*(KW-1)+KS IF IDBLK(KSW)=0 GOTO 1330 '------------------------------.2)-X(N3.2)-X(N4.4)=N4: GOTO 1320 '------------------.3): N4=NOC(2*I.3)=N4: NOC(2*I.1)=N3: NOC(NELM.2) X13=X(N1.3000.3)=N1: MAT(NELM)=IDBLK(KSW) NEXT JS: NEXT JW NEXT KS: NEXT KW NE=NELM: IF NEN=4 GOTO 1360 '---------------------------------------------------NE2=NE/2 FOR I=1 TO NE2 I1=2*I-1 N1=NOC(I1.2) IF (X13*X13+Y13*Y13)<=1.I2 kenarı altbölüm sayısı =========== IMIN=I1: IMAX=I2 IF IMIN > I2 THEN IMIN=I2 IMAX=I1 IF (IMAX-IMIN)=1 THEN IDIV=NGCN(IMAX)-NGCN(IMIN) RETURN IDIV=(NGCN(IMAX)-NGCN(IMIN))/NNS RETURN '====== Bloktaki 8 düğümün koordinatları ====== N1=KSW+KW-1 XP(1.Dörtgen eleman -------------------NOC(NELM.1)-X(N4.1*(X24*X24+Y24*Y24) GOTO 1350 NOC(I1.1)-X(N3.3000: GOSUB 2400 GOSUB 4000 END '=========== I1.M.2)=N2 NOC(NELM.3)=N2 NEXT I DIM PM(NE).2) X24=X(N2.3)=N3: NOC(NELM.

1)=WR(N1.2)=WR(N1.1): XP(4. NEXT I PRINT #1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. CLOSE #1 RETURN 2500 '-------.2) XP(6.2)=SR(KSW.2):P3=NOC(WI.2) XP(3.2) XP(5.S.2)=WR(N1+1.2) XP(4. NDIM.2) XP(8.1): P2=NOC(WI. NEXT I FOR I=1 TO NE FOR J=ST TO ED PRINT #1.1)=XB(N1+NS+1.J) NEXT J C=(CMAX-CMIN+1) IF NBW < C THEN NBW=C NEXT N '=============== Verilerin Kaydedilmesi =================== INPUT #2. NM.4) Bölüm-12-2020 .: NEXT I FOR I=1 TO NE PRINT #1.1): XP(3.1): XP(5. NE.3): P4=NOC(WI.2)=SR(KSW+NS.1)=XB(N1+1.1): XP(8.J). NEXT J PRINT #1.J) THEN CMAX=NOC(N. TAŞGETİREN XP(2.2) XP(7.2)=XB(N1+NS+2. DS.1)=SR(KSW+NS.LAS. NEN.J). NEXT J: PRINT #1.2)=XB(N1+NS+1.FILE$ OPEN FILE$ FOR OUTPUT AS #1 ND=0: NL=0 PRINT #1.MAT(I).1): XP(7.1)=SR(KSW.1)=XB(N1+NS+2. NBW FOR I=1 TO LAS FOR J=1 TO NDIM PRINT #1.J) THEN CMIN=NOC(N. TOPCU.1): XP(6.1): XP(2.J) IF CMAX < NOC(N.X(I.1)=WR(N1+1.M.2) RETURN '============== Sekil fonksiyonları ================ 2300 SH(1)=-(1-XI)*(1-ETA)*(1+XI+ETA)/4:SH(2)=(1-XI*XI)*(1-ETA)/2 SH(3)=-(1+XI)*(1-ETA)*(1-XI+ETA)/4:SH(4)=(1-ETA*ETA)*(1+XI)/2 SH(5)=-(1+XI)*(1+ETA)*(1-XI-ETA)/4:SH(6)=(1-XI*XI)*(1+ETA)/2 SH(7)=-(1-XI)*(1+ETA)*(1+XI-ETA)/4:SH(8)=(1-ETA*ETA)*(1-XI)/2 RETURN '=============== Yarı bant genişliği =================== 2400 ST=1: ED=NEN IF DS=2 THEN ST=0 IF DS=3 THEN ED=ED*2 IF DS=4 THEN ST=0: ED=ED*2 NBW=0 FOR N=1 TO NE CMIN=NN+1: CMAX=0 FOR J=ST TO ED IF CMIN > NOC(N.2)=XB(N1+1.NOC(I.Eleman orta düğüm koordinatları -------VI=1: TJ=0: TM=0 FOR I=1 TO NW FOR K=1 TO NWD(I) FOR J=1 TO NS IF IDBLK((I-1)*NS+J)=0 THEN 2520 JM=(NSD(J)*(K-1)) FOR JI=1 TO NSD(J) WI=JM+JI+TJ+TM IF MAT(WI) <> 1 THEN 2510 P1=NOC(WI.

2))/2)/2 VI=VI+1 NEXT JI TJ=TJ+(NSD(J)*NWD(I)) NEXT J TG=TJ: TJ=0 NEXT K TM=TM+TG: TJ=0 NEXT I: GOSUB 2710 RETURN TB=0: B=1 FOR J=1 TO NS IF IDBLK(J) <> 0 THEN B=B+NSD(J) NEXT B=B+1 FOR I=1 TO NW JM=0 FOR J=1 TO NS IF IDBLK((I-1)*NS+J)<>0 THEN JM=JM+NSD(J) NEXT FOR K=1 TO NWD(I) FOR J=1 TO NNS IF NNAR(B)<0 THEN 2700 IF NNAR(B)=0 THEN 2610 NNAR(B)=NNAR(B)+JM*K+TB LAS=NNAR(B) B=B+1 NEXT: NEXT TB=TB+JM*NWD(I) NEXT RETURN II=NNAR(B)*(-1): NNAR(B)=NNAR(II) GOTO 2610 J=1: FOR I=1 TO LAS IF X(I.1)+X(P3.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.1))/2+(X(P4. TOPCU.2)=((X(P1.2) PM(PN(J))=I:J=J+1 GOTO 2720 IF DS=2 THEN 2600 JM=0: TB=0 FOR I=1 TO NNT IF NNAR(I) < 0 THEN NNAR(I)=NNAR(I)*(-1) NEXT: RETURN DIM TN(NNW) L=1: TB=1: B=1: BC=0 FOR I=1 TO NW IF I <> NW THEN NRW=NWD(I) ELSE NRW=NWD(I)+1 FOR K=1 TO NRW FOR J=1 TO NNS IF NNAR(B) < 0 THEN 2900 IF NNAR(B)=0 THEN 2810 FOR JG=1 TO NGN IF NGCN(JG)=NNAR(B) THEN NGCM(JG)=TB+BC NEXT NNAR(B)=TB+BC: LAS=NNAR(B) BC=BC+2: B=B+1 Bölüm-12-2121 .2)+X(P3.2)=-1 THEN 2730 NEXT FOR I=1 TO NE:NOC(I.0)=PM(I):NEXT RETURN X(I.2))/2+(X(P2.1))/2)/2 PMN(VI.2)+X(P4.1)=PMN((J).M.1)+X(P2.1)=((X(P1.1): X(I.1)=-1 AND X(I. TAŞGETİREN 2510 2520 2530 2600 2610 2620 2700 2710 2720 2730 2800 2810 PN(VI)=WI PMN(VI.S.2)=PMN((J).

1)+X(P7.4) P6=TN(L)+VI: P7=P6+1 P5=P1+1: P8=P4+1 P10=P6: P11=P8: P8=P3: P3=P2: P2=P5 P5=P7: P7=P11: P1=P1: P6=P4: P4=P10 IF DS=4 GOTO 3010 NOC(WI.1)+X(P3.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.4)=P4: NOC(WI.M.6)=P6 NOC(WI.1): P2=NOC(WI.2)+X(P3.1))/2:X(P2.1))/2:X(P4.8)=P9 X(P2.S.2)+X(P9.4)=P5: NOC(WI.1)+X(P9.1)+X(P6.1)=(X(P7.2)=(X(P1.2) P3=NOC(WI.2)+X(P8.2)=(X(P1.2)=P2: NOC(WI.2)=P3 NOC(WI.3): P4=NOC(WI.1)=(X(P1.7)=P7: NOC(WI.6)=P7: NOC(WI.1)+X(P6.2))/2 X(P7.1)=(X(P1.0)=P1: NOC(WI.2)=(X(P6.8)=P8 X(P2.1)=(X(P6.1)=(X(P1.2)=(X(P7.2)+X(P3.5)=P6 NOC(WI.2))/2 X(P8.1)+X(P8.2)+X(P7.1)=P1: NOC(WI.1))/2:X(P2.1)+X(P9.5)=P5: NOC(WI.1)=(X(P1.2))/2 VI=VI+1 NEXT JI TJ=TJ+(NSD(J)*NWD(I)) NEXT J VI=1: TG=TJ: TJ=0: L=L+1 NEXT K TM=TM+TG: TJ=0 NEXT I RETURN:RETURN 4000 '************** SEMAGCİZ **************** '======== EKRAN DÜZENLEME ========= Bölüm-12-2222 .1)=(X(P3.1)=(X(P3.1))/2:X(P6.2)=(X(P1.1)+X(P3.2)=(X(P1.2)+X(P6.2))/2 X(P4.2))/2 X(P5.2))/2 GOTO 3020 REM"----------------------------------DOKUZ DUGUM P9=P8: P5=P4+1: P6=P5+1: P7=P9-2: P8=P9-1 VI=VI+1 NOC(WI.2))/2 X(P6.1))/2:X(P5.7)=P8: NOC(WI.1))/2:X(P8.2)=(X(P3.1))/2:X(P5.2)+X(P8.2)=(X(P2.2)+X(P9.2)=(X(P3.1)=P2: NOC(WI.1)=(X(P4.2))/2 X(P4.1))/2:X(P7.1))/2:X(P4.1)+X(P8.3)=P4: NOC(WI. TOPCU.3)=P3 NOC(WI.2)+X(P8.2))/2 X(P5. TAŞGETİREN 2900 3000 3010 3020 3030 NEXT TN(L)=BC+TB-2 L=L+1 KDS=1 IF DS=4 THEN KDS=2 FOR R=1 TO NS IF IDBLK((I-1)*NS+R) <> 0 THEN BC=BC+NSD(R)*KDS NEXT R TB=BC+TB: BC=0 NEXT: NEXT RETURN II=NNAR(B)*(-1) NNAR(B)=NNAR(II): GOTO 2810 REM"---------------------------------SEKIZ DÜGÜM L=1: VI=1: TJ=0: TM=0 FOR I=1 TO NW FOR K=1 TO NWD(I) FOR J=1 TO NS IF IDBLK((I-1)*NS+J)=0 THEN 3030 JM=(NSD(J)*(K-1)) FOR JI=1 TO NSD(J) WI=JM+JI+TJ+TM IF MAT(WI) <> 1 THEN 3020 P1=NOC(WI.

K(NN.Y2) NEXT II: NEXT IE CLS FOR IE=1 TO NE FOR II=1 TO 2 X1=X1(NOC(IE.1): Y1=X1(NOC(IE.J): NEXT J: NEXT I FOR I=1 TO NN FOR J=1 TO NDIM X1(I.1)-(80.1): Y2=X1(NOC(IE.2) X2=X1(NOC(IE.2) IF XMIN > X(I.1): Y2=X1(NOC(IE. TAŞGETİREN 4010 4015 4020 4030 4040 4100 KEY OFF SCREEN 11: F$="####.II).2): XMIN=X(1.1).1): Y2=X1(NOC(IE.X(I.J) NEXT J: NEXT I FOR I=1 TO NE: FOR J=1 TO NEN INPUT #1.Y0)-(XMAX.II).Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.NDIM) '============= DATALAR =============== FOR I=1 TO NN: FOR J=1 TO NDIM DEP(I. Y0 IF NEN=9 GOTO 4100 '=========== ELEMAN ÇİZİMİ ================ CLS FOR IE=1 TO NE FOR II=1 TO NEN X1=X1(NOC(IE.Y2) NEXT II FOR II=7 TO 8 X1=X1(NOC(IE.NEN.3*XL: YMAX=Y0+1. TOPCU.II+1).2) NEXT I CLS XL=(XMAX-XMIN): YL=(YMAX-YMIN) X0=XMIN-XL/10: Y0=YMIN-YL/10 LINE (80.2) X2=X1(NOC(IE.2) IF II=NEN GOTO 4030 X2=X1(NOC(IE.46 LOCATE 16.NDIM).350) VIEW (82.NBW.##" ASP=.2) Bölüm-12-2323 .1): IF YMIN > X(I.II+1).1)-(639.NOC(NE.Y1)-(X2.II).S.II).10: PRINT USING F$.3: PRINT USING F$. YMAX LOCATE 23.NOC(I.3*YL WINDOW (X0.NM.M.348) AA=538*ASP/167 IF XL/YL > AA THEN YL=XL/AA: IF XL/YL < AA THEN XL=YL*AA XMAX=X0+1.J) NEXT J: NEXT I XMAX=X(1.YMAX) LOCATE 1.1): YMIN=X(1.J)=X(I. X0 LOCATE 22.1): IF YMAX < X(I.2) LINE (X1.II).1): Y1=X1(NOC(IE.Y2) GOTO 4040 X2=X1(NOC(IE.DEP(NN.II+1).350): LINE (80.25 OPEN FILE$ FOR INPUT AS #3 INPUT #3.X1(NN.350)-(639.J)=0 NEXT J: NEXT I FOR I=1 TO NN: FOR J=1 TO NDIM INPUT #1.2) LINE (X1.2) FOR I=2 TO NN IF XMAX < X(I.1): Y1=X1(NOC(IE.Y1)-(X2.NDIM).1) THEN XMAX=X(I.2) THEN YMAX=X(I.Y1)-(X2.J)=0: X(I.NN.ND.1) THEN XMIN=X(I. XMAX LOCATE 23.II+1).3: PRINT USING F$.73: PRINT USING F$.NEN).NDIM).II+1).2) LINE (X1.NL DIM X(NN.1): YMAX=X(1.NDIM.1).II).2) THEN YMIN=X(I.1): Y2=X1(NOC(IE.II+1).NE.

II+3). " DÜĞÜM NUMARALARINI İSTERMİSİN > ".Y2) NEXT II CIRCLE (X1(NOC(IE.20 INPUT .2) X2=X1(NOC(IE.2 NEXT IE '================ DÜĞÜM NUMARALARI =============== 4200 LOCATE 24.1): Y1=X1(NOC(IE.X1(NOC(IE. : NEXT I: LOCATE 24.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.Y1)-(X2.Y1)-(X2.1)-X0)/(1.2) LINE (X1.20: INPUT .M.5).Y2) NEXT II FOR II=3 TO 8 STEP 3 X1=X1(NOC(IE.A$ IF A$="H" OR A$="h" GOTO 4300 FOR I=1 TO NN ICOL=(100+(538*(X1(I.A$ IF A$="E" OR A$="e" GOTO 4015 4300 END Bölüm-12-2424 .II+3).2)).1): Y2=X1(NOC(IE.2*XL)))/8 IROW=(168-167*(X1(I.II).1).ICOL: PRINT I.II).Y2) NEXT II FOR II=1 TO 6 STEP 3 X1=X1(NOC(IE. "DÜĞÜMSÜZ ÇİZİM İSTERMİSİN < E/H > ".II+3).2*YL))/8 LOCATE IROW.II)..II+3).1): Y2=X1(NOC(IE. TOPCU.2) X2=X1(NOC(IE. TAŞGETİREN LINE (X1.Y1)-(X2.1): Y1=X1(NOC(IE.2) LINE (X1.2)-Y0)/(1.5).S.II).

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->