P. 1
Sivrihisar Tez (2)

Sivrihisar Tez (2)

|Views: 149|Likes:
Yayınlayan: Christina James

More info:

Published by: Christina James on Jun 05, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

09/05/2014

pdf

text

original

Sections

  • 1.1. Sivrihisar’ın Tarihçesi
  • 1.1.1. Osmanlılar’a Kadar Sivrihisar
  • 1.1.2 Osmanlılar Döneminde Sivrihisar
  • 1.2. Sivrihisar’ın İdari Yapısı
  • 2.1. 19. Yüzyılda Mali Islahat Teşebbüsleri
  • 2.1.1. Tanzimat Öncesindeki Teşebbüsler
  • 2.1.2. Tanzimat Fermanı’nda Mali Islahat
  • 2.1.3. Muhassıllıkların Kurulması
  • 2.1.4. Müşirlik Nizamı
  • 2.1.5. 1261 Temettuat Sayımları
  • 2.2. Temettuat Defterleri
  • 2.2.1. Mahiyeti
  • 3.1. Sivrihisar’ın Mahalleleri, Köyleri ve Nüfusu
  • 3.1.1. Mahalleler ve Demografik Yapıları
  • 3.1.2. Köyler ve Demografik Yapıları
  • 3.1.3. Şehrin Tahmini Nüfusu
  • Tablo 3: Sivrihisar'da Yaşayan Milletlere Göre Hane Sayıları
  • Tablo 4: Klasik Dönemde Sivrihisar'ın Nüfusu
  • Tablo 5: Sivrihisar Mahalleleri ve Nüfusu-1845
  • Tablo 6: Nüfusun Belli Başlı Tarihlerdeki Durumu
  • Tablo 7: Sivrihisar Köylerinin Nüfusu
  • Tablo 8: Köylerin Belli Başlı Yıllardaki Nüfusu
  • 3.2. Mahallelerde Kullanılan Aile, Şahıs Adları ve Lakaplar
  • 3.2.1. Kullanılan Aile ve Şahıs Adları
  • Tablo 9: Mahallelerdeki Kullanılan Hane Reislerinin Adları
  • Tablo 10: Gayri Müslim Hane Reislerinin Adları
  • 3.2.2. Lakaplar
  • Tablo 11: Müslüman Hane Reislerinin En Çok Kullandıkları Lakapları
  • Tablo 12: Gayri Müslim Hane Reislerinin Kullandıkları Lakaplar
  • 3.3. Hane Reislerinin Meslekleri
  • a) Ziraatle uğraşanlar
  • Tablo 13: Mesleki Grupların Dağılımı
  • 3.3.1. Ziraatle Uğraşanlar
  • Tablo 14: Ziraatle Uğraşanlar
  • 3.3.2. İşçiler
  • Tablo 15: İşçiler
  • 3.3.3. Sanayi ve Ticaret Alanında Uğraşanlar
  • 3.3.3.1. Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar
  • Tablo 16: Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar
  • 3.3.3.2. Deri İşi İle Uğraşanlar
  • Tablo 17: Deri İşi İle Uğraşanlar
  • 3.3.3.3. Dokumacılıkla Uğraşanlar
  • Tablo 18: Dokumacılıkla Uğraşanlar
  • 3.3.3.4 Yiyecek ve İçecek Maddeleri Üretenler
  • Tablo 19: Yiyecek ve İçecek Maddeleri Üretenler
  • 3.3.3.5. Madeni Eşya Üretenler
  • Tablo 20: Madeni Eşya Üretenler
  • 3.3.3.6. Ticaretle Uğraşanlar
  • Tablo 21: Ticaretle Uğraşanlar
  • 3.3.3.7. İnşaatla Uğraşanlar
  • Tablo 22: İnşaatla Uğraşanlar
  • 3.3.3.8. Taşımacılıkta/Nakliyecilikle Uğraşanlar
  • Tablo 23: Taşımacılıkla/Nakliyecilikle Uğraşanlar
  • 3.3.4. Görevliler
  • 3.3.4.1. Dini Görevliler
  • Tablo 24: Dini Görevliler
  • 3.3.4.2. Eğitim Alanında Hizmet Verenler
  • Tablo 25: Eğitim Alanında Hizmet Verenler
  • 3.3.4.3. Askeri, İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler
  • Tablo 26: Askeri, İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler
  • Tablo 27: Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar
  • 3.3.6. Meslekleri Belli Olmayanlar
  • Tablo 29: Gayri Müslimlerin Meslekleri
  • Tablo 30: Müslümanların Meslekleri
  • 4.1. Şehirde Toprağın Mahallelere Göre Dağılımı
  • Tablo 31: Ziraatle İlgili Tarlalar
  • Tablo 32: Toprakların Mahallelere Dağılımı
  • 4.2. Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı
  • Tablo 33: Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı
  • 4.3. Yetiştirilen Ürünler
  • Tablo 34: Yetiştirilen Tarla Ürünleri
  • Tablo 35: Yetiştirilen Tahıl Ürünleri-1844
  • Tablo 36: Yetiştirilen Baklagiller-1844
  • Tablo 38: Tahıllardan Elde Edilen Kazançlar-1844
  • Tablo 39: Baklagillerden Elde Edilen Kazançlar-1844
  • Tablo 40: Sınâi Bitkilerden Elde Edilen Kazançlar-1844
  • Tablo 41: Tarlalardan Elde Edilen Kazançlar
  • 4.3.1. Ürünlerden Alınan Öşürler
  • Tablo 42: Aynen Alınan Öşürler
  • Tablo 43: Bedelen Alınan Öşürler
  • Tablo 44: Mahalle Başına Düşen Ayni Öşürler
  • Tablo 45: Mahalle Başına Düşen Bedelen Öşürler(kuruş)
  • 4.4. Hayvancılık
  • Tablo 46: Hayvanların Mahallelere Göre Dağılımı
  • Tablo 47: Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı(Büyükbaş)
  • Tablo 48: Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı(Küçükbaş)
  • 5.1. Mahallelere Göre Temettuat Dağılımı
  • Tablo 49: Mahallelerin Temettuât Dağılımı
  • Tablo 51: Mahallelerde Hane Başına Düşen Temettuât
  • 5.2. Köylere Göre Temettuat Dağılımı
  • Tablo 53: Köy ve Hane Başına Düşen Temettuât
  • 5.3. Halkın Gelir Kaynakları
  • 5.3.1. Hayvancılıktan Elde Edilen Gelirler
  • Tablo 54 : Hayvan Başına Elde Edilen Hasılat
  • Tablo 56: Hayvanlardan Elde Edilen Kazacın Etnik Yapıya Dağılımı
  • 5.3.2. Ziraatten Elde Edilen Gelirler
  • Tablo 57: Ziraatten Elde Edilen Gelirler
  • 5.3.3. Kira Gelirleri
  • 5.3.3.1. Binalardan Alınan Kira Gelirleri
  • Tablo 58: Binalardan Alınan Kiralar
  • 5.3.3.2. Tarlalardan Alınan Kira Gelirleri
  • Tablo 59: Tarlalardan Alınan Kiralar
  • Tablo 60: Tohumluklardan Elde Edilen Gelirler
  • Tablo 61: Hane Reislerinin Diğer Gelirleri
  • Tablo 62: Hanelerdeki Vergiye Tabi Diğer Yazılı Olanlar
  • 5.4. Vergiler
  • 5.4.1. Vergi-yi Mahsusa
  • 5.4.2. Öşür (Â’şar)
  • 5.4.3. Cizye
  • SONUÇ
  • KAYNAKLAR

T.C.

OSMANGAZİ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ Tarih Anabilim Dalı

SİVRİHİSAR’IN XIX. YÜZYILDA SOSYO- EKONOMİK DURUMU (TEMETTUAT DEFTERLERİNE GÖRE)

Mehmet Fatih BECERİK YÜKSEK LİSANS TEZİ

Yrd. Doç. Dr. Hasan Hüseyin ADALIOĞLU

ESKİŞEHİR Aralık, 2002

i

YÜKSEK LİSANS TEZ ÖZÜ SİVRİHİSAR’IN XIX. YÜZYILDA SOSYO-EKONOMİK DURUMU (TEMETTUAT DEFTERLERİNE GÖRE) Mehmet Fatih BECERİK Tarih Anabilim Dalı Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Aralık, 2002 Danışman : Yrd. Doç.Dr. Hasan Hüseyin ADALIOĞLU Osmanlı tarihinin en önemli alanlarından biri de Osmanlı şehirlerinin sosyal tarihidir. Şehirlerin sosyal tarihi ülke ve devletlerin sosyal gelişimini, gelir durumunu, demografik yapısını ortaya koyan önemli bir göstergedir. Osmanlı Devleti’nin işleyişini ve sosyal yapısını iyi anlayabilmek için de Osmanlı şehirlerinin sosyo-ekonomik yapıları incelenmelidir. Şehir araştırmacılarının en önemli kaynakları şüphesiz araştırma yapılan devre ait kronikler, resmi ve özel kaynaklardır. Dolayısıyla bu kaynakların araştırmacılarca iyice tetkik edilmesi gerekmektedir. Anadolu şehirlerinin yapıları, tipleri birbirlerine benzer özellikleri taşıdıkları, yapılmış çalışma ve araştırmalardan anlaşılmaktadır. Tipik bir Anadolu şehri olan Sivrihisar, Anadolu’nun bilinen uygarlıklarından Osmanlı’ya ve günümüze uzanan yolda birçok olaya ve döneme tanıklık etmiştir. İncelediğimiz dönemdeki-19. yüzyılda- Sivrihisar’ın sosyo-ekonomik alandaki en önemli kaynakları Temettuat Defterleridir. Tanzimat ile başlatılan mali ve hukuki alanlardaki değişiklikler ile birlikte vergilerin daha düzenli bir şekilde alınması gündeme gelmiş ve bu amaçla da tahrir çalışmaları yapılmıştır. Halkın emlak, arazi ve gelirlerinin tespit edilerek vergi alınması amacıyla oluşturulan Temettuat Defterleri sayesinde 1844 yılında Osmanlı Devleti’nin sosyo-ekonomik yapısı hakkında bilgi edinmek mümkün olabilmektedir. Biz de Sivrihisar’ın 1844 yılında düzenlenen Temettuat Defterlerini kaynak almak suretiyle şehrin sosyo-ekonomik yapısı hakkında değerlendirmelerde bulunmaya çalıştık. Böylelikle 1844 yılında Sivrihisar’da yaşayanların nüfusları, isim, aile, adı, lakapları ve meslekleri; bu mesleklerden elde edilen gelirler, arazileri, yetiştirdikleri ürünler, hayvanlar ile verdikleri vergiler tespit edilmiştir. Bu defterlerin araştırılmasıyla Sivrihisar gibi pek çok Osmanlı şehri ve bölgesinin sosyo-ekonomik yapısına dair birçok konu gün ışığına çıkacaktır.

ii

ABSTRACT THE SOCIO-ECONOMIC CONDIATION OF SIVRIHISAR IN NINETEEN CENTURY(ACCORDING TO TEMETTUAT REGISTERS)

Mehmet Fatih BECERİK History Main Science Branch Osmangazi University, Institute of Social Sciences December , 2002 The Adviser : Yrd. Doç.Dr. Hasan Hüseyin ADALIOĞLU

One of the most important field of Ottoman history is the sociol history of Ottoman cities. Social history of Ottoman cities is an important indicator of country and states which shows their social development income statues and demografic condiations. To understand the management and social structure of the Ottoman State, the socio-economic structure of these cities should be analyzed. Undoubtfully, the most valuable source of city researchers is written source and special sources which belongs to recorded time. So that, these sources should be analyzed by the researchers carefully. These searches give idea us about the structure of the Anatolian cities’ buildings and similarly of them. A typical Anatolian city, Sivrihisar, witnessed very events from known civilization of Anatolia to Ottoman and until nowadays. In the part of the socioeconomic condiation of Sivrihisar in searched time, the most important source of the city is Temettuat Registers. Starting with Tanzimat, the changing in the part legal and financial lead to take the taxes regularly and for the reason analyzing studies were started. By the help of Temettuat Registers which is formed in order to determine the people’s real estates, lands and incomes, it becomes easier to get information about socio-economic structure. Buy using that cities’ Temettuat Registers, that is established in 1844. Thus ,names, family names, nicknames, jobs, incomes thouse jobs, own lands, agriculturel products, cattles and the taxes collected of the Sivrihisar’s people in 1844 were distinguished from the Temettuat Registers. The socio-economic structure of Ottoman cities just like Sivrihisar will be demonstrated by the analyzing of these Temettuat Registers.

Tezin kabul edildiği tarih : ..../... Bu çalışma../. Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğüne... Tarih : ........iii Osmangazi Üniversitesi. Münevver YILANCI Enstitü Müdürü İmza : .. İmza Başkan Danışman Üye Üye Üye Üye : : : : : : Tez ilgili yasa ve yönetmeliklerin öngördüğü teknik ve bilimsel koşulları yerine getirmiş ve aday../.../.... Dr... ... yüksek lisans (bilim uzmanlığı)/ doktora/sanatta yeterlik derecesi almaya hak kazanmıştır.. Doç. jürimiz tarafından Tarih Anabilim Dalında Yüksek Lisans Tezi olarak kabul edilmiştir......

araştırmaları taramak ve incelemek olmuştur. konunun önemli kaynaklarını. 1914’te bağlı bulunduğu Eskişehir sancağının. Osmanlılar döneminde de bu özelliği ile önemli bir yerleşim birimi olmuştu. Bu düşünceden hareketle Temettuat Defterleri’ne dayanmak suretiyle Sivrihisar’ın 19. Temettuat Defterleri esas olmak suretiyle hazırladığımız bu tezin giriş bölümünde Sivrihisar’ın fiziki ve beşeri coğrafyası hakkında kısa bir bilgi verilmiştir. Tezin birinci bölümünde 19. Sivrihisar’la ilgili Tahrir kayıtlarının ve kısmen de olsa Şeriyye sicillerinin incelenmesi. Meşrutiyet’e kadar Hüdavendigar eyaletine. Şeriyye Sicilleri. yüzyılına ait önemli bilgileri konu edinen bir tez hazırladık. yüzyıla gelinceye kadar Sivrihisar’ın kısaca tarihi gelişimi hakkında bilgi verilmiştir. Selçuklular devrinde bir uç kenti olan Sivrihisar. Zaman zaman yaşanan bilgi ve belge sıkıntıları konunun uzmanları ile birlikte bertaraf edilmiştir. Anadolu’nun en eski uygarlıklarının yolları üzerinde kurulan Sivrihisar’ın esas kuruluşu Bizanslılar zamanında olmuştur. Meşrutiyet’ten sonra Ankara eyaletine bağlanan Sivrihisar. I. halen Eskişehir’e bağlı Türk şehir tipini yaşatan önemli bir iç Anadolu yerleşim birimidir. Sivrihisar. Osmanlı idari yapısında kuruluş zamanından itibaren I.iv ÖNSÖZ Eskişehir ile Ankara arasında kilit noktalardan birinde yer alan Sivrihisar. Sivrihisar’ın Osmanlı idaresinden itibaren yapısını ve tarihini bilmek için Tahrir Defterleri. tarih boyunca önemli bir yerleşim birimi olmuştur. Çalışmamızda benimsediğimiz yöntem. Cumhuriyet’ten sonra il olmasıyla Eskişehir’in en önemli ve büyük ilçesi olmuştur. Cizye Kayıtları ve Temettuat Defterleri gibi önemli kaynakları taramak. incelemek gereklidir. eksik kalan önemli bir halkanın Temettuat kayıtlarının incelenmesini gerektirmiştir. .

Ardından şehirdeki sosyal gruplar ile meslekler irdelenerek şehrin sosyal yapısı ortaya çıkarılmaya çalışılmış konunun daha iyi anlaşılması için ok sık sık tablo ve grafiklere yer verilmiştir. Tezin hazırlanması sırasında belgelerdeki zorluklar zamanla defterlere ve belgelere aşina olarak ve uzmanlara danışarak konu ile ilgili eksiklikler ise konuyu açıklayıcı kaynak eserlerden yararlanarak giderilmeye çalışılmıştır. Beşinci bölümde ise Sivrihisar’ın iktisadi durumu ele alınmıştır. Tezin sonunda yer alan Ekler kısmında şehrin merkezini ve köylerini gösteren harita ile Temettuat Defterlerinin mahallelere göre dökümü verilmiştir. yüzyılda yapılan mali ıslahatlar ve Temettuat Defterlerinin genel yapısı üzerinde durulmuştur. yüzyıldan günümüze kadar şehrin nüfusu tespit edilmeye çalışılmıştır. Tezin hazırlanmasında her ne kadar en iyisi yapılmaya çalışıldı ise yine de eksikliklerin vaki olacağı muhakkaktır.v Tezin ikinci bölümünde ise 19. cizye ve a’det-i ağnam (koyun ve keçi) vergisi işlenmiştir. öşür. Ayrıca toplanan temettuat ve oranları da bu bölümde zikredilmiştir. aile ve sülale adları ile lakapları tespit edilerek değerlendirmelerde bulunulmuştur. Bu kısımda şehirde yaşayanların meslekleri ve mesleki kazançları gruplar halinde ele alınmış ve bu grupların daha iyi anlaşılabilmesi için sık sık tablolara da yer verilmiştir. Dördüncü bölüm ise Sivrihisar’da zirai hayat ve hayvancılığa ayrılmıştır. ve yetiştirilen ürünler ile bunlardan elde edilen gelirler . İlk olarak demografik yapısı incelenerek 16. Burada Sivrihisar’da oturanların ziraat ve hayvancılıkla ilişkileri eldeki verilerle ortaya konulmaya çalışılmış değerlendirilmiştir. Üçüncü bölümde Sivrihisar’ın sosyal yapısına ilişkin bilgiler değerlendirilmiştir. Daha sonra ise hane reislerinden toplanan vergiler hakkında bilgi verilmeye çalışılmış. Bu eksikliklerin de ileride bu alanda araştırma yapacak araştırmacılarca giderileceğini ummaktayız. Bundan sonra hane reislerinin isimleri. bu bağlamda vergi-yi mahsusa.

Mehmet Fatih BECERİK Aralık 2002 .Görevlisi Zekayi Mete’ye. avukat yazar Orhan Keskin’e. arşiv belgelerinin tasnif. Sivrihisar alan araştırmamız sırasında yardımcı olan araştırmacı yazar. özellikle de tezimin hazırlanmasında çalışmalarımın başından sonuna kadar ilgi. yine arşiv dairesinde yardımlarını esirgemeyen arşiv personeline özellikle Ayhan Özyurt’a. yardımlarını esirgemeyen danışman hocam Yrd. Dr. Hasan Hüseyin Adalıoğlu’na teşekkürlerimi arz ederim. fikir ve görüşlerini benimle paylaşan. Öncelikle konunun kabulü sonrasında yardımlarını esirgemeyen değerli hocam Yrd. Doç. Doç.vi Tezimizin hazırlanmasında emekleri geçenlere şükranlarımızı sunmak en içten borcumuzdur. sevgi. İl Meclis Üyesi Ahmet Atmaca’ya. Dr. maddi imkanları ile beni destekleyen değerli dostum Yusuf Özkan’a. okuma ve tetkikinde yardımcı olan değerli meslektaşım Arş. Mehmet Topal’a.

vii ÖZGEÇMİŞ Mehmet Fatih BECERİK Yüksek Lisans Tarih Anabilim Dalı Eğitim Ls.H. Öğretmenliği Kişisel Bilgiler Doğum Yeri ve Tarihi Yabancı Dil : İstanbul – 30.E.B.Lisesi.1978 : İngilizce . Tarih Bölümü Kağıthane İ. Lise 1995-1999 1992-1995 Osmangazi Üniversitesi.2002 M.04. Sosyal Bilimler ve Edebiyat İş/İstihdam 2000.

....... 13 2..................1............................. 14 2. Osmanlılar Döneminde Sivrihisar ............................................................... BÖLÜM ŞEHRİN KISA BİR TARİHÇESİ VE İDARİ YAPISI 1.......................................................1......... 17 2.................................2.................2...... 6 1..... 4 1...............................................................................................................1............................................................................................................................................................. ii DEĞERLENDİRME KURULU ENSTİTÜ ONAYI .............................. 19 . Hazırlanışı ........ Sivrihisar’ın İdari Yapısı ...............1................................... 16 2............1................................... vii TABLOLAR LİSTESİ ...... xv EKLER LİSTESİ ...............viii İÇİNDEKİLER ÖZ .....................................................................................................1.............. iv ÖZGEÇMİŞ ...........................................2......... 19....... Osmanlılar’a Kadar Sivrihisar ...........................1 1.......1....... 8 2............................................................................................................1..............................................1........................2..................................................................................2....................................................2................ 11 2.......... i ABSTRACT......... Temettuat Defterleri .................3....................... Muhassıllıkların Kurulması .............................. Yüzyılda Mali Islahat Teşebbüsleri ..............................1.........1. 4 1....................................................... iii ÖNSÖZ .................... Tanzimat Fermanında Mali Islahat ..................................................................... BÖLÜM TEMETTUAT DEFTERLERİ 2..1.......................................................... 10 2............ xvi GİRİŞ ................................................................................................. 17 2.....................................4.............................. Sivrihisar’ın Tarihçesi................................... 1 SİVRİHİSAR’IN FİZİKİ VE BEŞERİ COĞRAFYASI............ Müşirlik Nizamı ...............5............1261 Temettuat Sayımları ................................................................. Mahiyeti ........ 10 2............... xi KISALTMALAR LİSTESİ .................2................ Tanzimat Öncesindeki Teşebbüsler ..............................................................................

........1............................................... Sanayi ve Ticaret Alanında Uğraşanlar..........3........... Görevliler ......................................1..... 49 3..7..... Lakaplar ... ve Demografik Yapıları .........................................1........ 46 3..............2... İşçiler ...............5............. Köyleri ve Nüfusu .............3...2.. 20 3................3..... Kullanılan Aile ve Şahıs Adları .. Askeri.3.........................3..........3.............................................3....48 3............. Sivrihisar’ın Mahalleleri.......... 56 3..........4...3.......3. 54 3........................................3........ Şahıs Adları ve Lakaplar ................. 44 3....3..................................................3...........3.......... 42 3..... 52 3..2.......4. Meslekleri Belli Olmayanlar ........................... Ziraatle Uğraşanlar ..................3... Madeni Eşya Üretenler ............................................ 57 .................................. 47 3.........3.....3.. 54 3..1...3........6................... Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar ........................................................................3.......3.......................3.......5.......ix 2....................................2... 57 3............. 42 3.3................................. 53 3.... 49 3..................2.......4.....3....................................... Ticaretle Uğraşanlar .....................3.................... Mahallelerde Kullanılan Aile........ 55 3............................3........................... 45 3... Köyler...................3..3............................................................................... Dokumacılıkla Uğraşanlar ............. Mahalleler ve Demografik Yapıları .1... 33 3...........4..................................... Eğitim Alanında Hizmet Verenler .................................2........1..........2... Deri İşi ile Uğraşanlar .................2.....................1....6..1................... Yiyecek ve İçecek Maddeleri Üretenler ......................... 36 3.... 25 3.. Şekli Özellikleri ve Metodu ..............................3....... 51 3... Hane Reislerinin Meslekleri ................. Şehrin Tahmini Nüfusu ...........8..... BÖLÜM ŞEHRİN SOSYAL YAPISI 3...................... Dini Görevliler ................. İnşaatla Uğraşanlar ......... Taşımacılıkla/Nakliyecilikle Uğraşanlar ...........3..........4............. 54 3...........3................... İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler ..... 51 3......3.......................3..... 50 3...........................................2........................1.. 25 3. Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar ..................

............................ 82 5.............................................................................................................. Öşür (A’şar) ..................3............3.............. Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı .....................x 4........2...4..3........................................ Köylere Göre Temettuat Dağılımı ......... 65 4........................................4............................................................4...............1......................................................... 84 5...........................3......... Ziraatten Elde Edilen Gelirler ..... 80 5................... Hayvancılık ... 92 5.. 92 5.......................................................... BÖLÜM ZİRAAT VE HAYVANCILIK 4........................................ 101 KAYNAKLAR ............... 88 5..................3.................1...................4............... 67 4........... 87 5............................................................. Halkın Gelir Kaynakları............................. Cizye ... 105 EKLER...........................................................1.............................................................4.........3....................................................................................... Vergiyi Mahsusa ......................................3.....2..... Şehirde Toprağın Mahallelere Göre Dağılımı ............. 88 5.... 95 5.............1................ 98 SONUÇ ...........4....... Yetiştirilen Ürünler ............................................................... Mahallelere Göre Temettuat Dağılımı ....................................................................... 89 5........................ 111 ......2.... Vergiler ........................................................................................3................ 84 5.......................................3.......................... Tarlalardan Alınan Kira Gelirleri ................................................3.....3......................3...... BÖLÜM İKTİSÂDİ DURUM 5.. Kira Gelirleri .......................................... 72 4......................... 62 4. Hayvancılıktan Elde Edilen Gelirler ...1................ 96 5..2....2........................... Binalardan Alınan Kira Gelirleri .................................. Ürünlerden Alınan Öşürler ................................................................4........ A’det-i Ağnam Resmi ................ 75 5...1.......

................................................ 58 Tablo 30 : Müslümanların Meslekleri ..................................... 49 Tablo 17 : Deri İşi İle Uğraşanlar ............................................ 45 Tablo 12 : Gayri Müslim Hane Reislerinin Kullandıkları Lakaplar ............................... 53 Tablo 23 : Taşımacılıkla/Nakliyecilikle Uğraşanlar ......................................................................... 58 Tablo 29 : Gayri Müslimlerin Meslekleri ................................................................................................................... 53 Tablo 22 : İnşaatla Uğraşanlar ............. 42 Tablo 9 : Mahallelerde Kullanılan Hane Reislerinin Adları ................................................... 50 Tablo 19 : Yiyecek ve İçecek Maddeler Üretenler ............................... 37 Tablo 5 : Sivrihisar Mahalleleri ve Nüfusu ............................................... 56 Tablo 27 : Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar ............................. 45 Tablo 13 : Meslek Gruplarının Dağılımı ................... İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler ............................................................. 55 Tablo 25 : Eğitim Alanında Hizmet Verenler .................................... 40 Tablo 7 : Sivrihisar Köylerinin Nüfusu ........................ 48 Tablo 16 : Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar........................................... 44 Tablo 11 : Müslüman Hane Reislerinin En Çok Kullandıkları Lakaplar .... 44 Tablo 10 : Gayri Müslim Hane Reislerinin Adları ............................................. 39 Tablo 6 : Nüfusun Belli Başlı Tarihlerdeki Durumu .................... 35 Tablo 3 : Sivrihisar’da Yaşayan Milletlere Göre Hane Sayıları ................................................................47 Tablo 15 : İşçiler ......................... 32 Tablo 2 : Sivrihisar’ın Köyleri ............................................................................................................................................................................................ 55 Tablo 26 : Askeri........................... 54 Tablo 24 : Dini Görevliler ............................................................................ 41 Tablo 8 : Köylerin Belli Başlı Yıllardaki Nüfusu ............................................. 46 Tablo 14 : Ziraatle Uğraşanlar..................................................................... 36 Tablo 4 : Klasik Dönemde Sivrihisar Nüfusu ............................................................................................. 57 Tablo 28 : Meslekleri Belli Olmayanlar .................................................... 59 ................................ 51 Tablo 20 : Madeni Eşya Üretenler ................. 52 Tablo 21 : Ticaretle Uğraşanlar ........................................................................................................................................................................................................................xi TABLOLAR LİSTESİ Tablo 1 : Sivrihisar’ın Mahalleleri.................................................................................................................................................... 50 Tablo 18 : Dokumacılıkla Uğraşanlar .................................................................

.............................................................................. 74 Tablo 45 : Mahalle Başına Düşen Bedelen Öşürler ................................................................................ 87 Tablo 58 : Binalardan Alınan Kiralar ...... 80 Tablo 50 : Temettuatın Etnik Yapıya Göre Dağılımı ............... 91 Tablo 62 : Hanelerde Vergiye Tabi Diğer Yazılı Olanlar ......................................... 90 Tablo 61 : Hane Reislerinin Diğer Gelirleri ..................................... 83 Tablo 53 : Köy ve Hane Başına Düşen Temettuat............................................................................................................................................................. 75 Tablo 46 : Hayvanların Mahallelere Göre Dağılımı .................................. 68 Tablo 36 : Yetiştirilen Baklagiller .................. 79 Tablo 48 : Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı (Küçükbaş) ........................................................................................................................................................... 87 Tablo 57 : Ziraatten Elde Edilen Gelirler ................................................. 68 Tablo 37 : Yetiştirilen Sınai Bitkiler..................................................................................................... 66 Tablo 34 : Yetiştirilen Tarla Ürünler ......................................................... 92 ......................................... 69 Tablo 38 : Tahıllardan Elde Edilen Kazançlar........................................ 71 Tablo 40 : Sınai Bitkilerden Elde Edilen Kazançlar ............................................................... 73 Tablo 43 : Bedelen Alınan Öşürler ..................................... 77 Tablo 47 : Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı (Büyükbaş) ...................................................... 68 Tablo 35 : Yetiştirilen Tahıl Ürünleri ................... 65 Tablo 33 : Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı ...... 89 Tablo 60 : Tohumluklardan Elde Edilen Gelirler ................................... 88 Tablo 59 : Tarlalardan Alınan kiralar ... 79 Tablo 49 : Mahallelerin Temettuat Dağılımı .........................xii Tablo 31 : Ziraatle İlgili Tarlalar ............................................................................................................................................................. 71 Tablo 41 : Tarlalardan Elde Edilen Kazançları .............................................................. 70 Tablo 39 : Baklagillerden Elde Edilen Kazançlar .... 74 Tablo 44 : Mahalle Başına Düşen Ayni Öşürler .............................. 72 Tablo 42 : Aynen Alınan Öşürler ........................ 81 Tablo 51 : Mahallelerde Hane Başına Düşen Temettuat .... 85 Tablo 55 : Hayvanlardan Elde Edilen Gelirlerin Dağılımı ................................................................................................................................................... 82 Tablo 52 : Köylerin Temettuat Dağılımı ......................................................................................................... 86 Tablo 56 : Hayvanlardan Elde Edilen Kazancın Etnik Yapıya Dağılımı ......................................................... 63 Tablo 32 : Toprakların Mahallelere Dağılımı .................................. 84 Tablo 54 : Hayvan Başına Elde Edilen Hasılat ......................................................

........................... 98 Tablo 65 : A’det-i Ağnam Resminin Dağılımı ................................................................xiii Tablo 63 : Mahallelerin Vergi-yi Mahsusa Dağılımı.......... 99 .............. 94 Tablo 64 : Gayri Müslimlerin Cizye Evrakları ...................................................

................................xiv ŞEKİLLER LİSTESİ Şekil 1: Toprağın Tasarrufu ............................................66 ...................................64 Şekil 2: Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı...................................

F. : yayınlanmamış yüksek lisans tezi Yay.g.Ü. : Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi B. : Maliyeden Müdevver Defterler MEB : Milli Eğitim Bakanlığı ML. : Sayfa S.A.S.D. : adı geçen tez A.F.xv KISALTMALAR LİSTESİ a.K. : adı geçen makale a.t. : Yayınlayan .B.Ü.F. : İstanbul K. : Numara s. : Cilt çev. : İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi İ.V.F. : İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi İ.Ü. : Marmara Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi MAD. : Kamil Kepeci M.İ.F. : Bilim ve Sanat Vakfı C.m.e.g.O.VRD.g.E.VRD.t.l.md. : Başbakanlık Osmanlı Arşivi Bkz. : Bakınız BSV. : adı geçen madde a. : Dipnot nr. : ve diğerleri y.Ü. : Anadolu Üniversitesi A.A. : Maliye Varidatı ML.A.TMT. : Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Haz. : Hazırlayan İ. : adı geçen eser a.E.y. : Çeviren D.D. : Sayı TTK : Türk Tarih Kurumu vd. : Yayınları yay.g. : İslam Ansiklopedisi İ.İ. : İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İst. : Maliye Varidatı Temettuat Defterleri n.Ü.E.Ü.C.T.

.... 128 ...................... 113 Ek – 4 : Mahallelerde Mesleklerin Dağılımı ....... 111 EK – 2 : Temettuat Defteri Baş Sayfa Örneği ... 118 EK – 5 : Mahallelerde Arazilerin Dağılımı .... 123 EK – 7 : Mahallelerde Temettuatın Dağılımı ...................................................................................................................................................................................... 112 EK – 3 : Mahallelerde Kullanılan İsimler .. 126 EK -9 : Mahallelerin Ayrıntılı Dökümü ....................xvi EKLER LİSTESİ EK – 1 : Sivrihisar Haritası ............................................................................................................................................... 122 EK – 6 : Mahallelerde Hayvanların Dağılımı ............................................................................................................................................... 125 EK – 8 : Köylerde Temettuatın Dağılımı..............................................................

BÖLÜM ŞEHRİN KISA BİR TARİHÇESİ VE İDARİ YAPISI 1. . TTK Yay.g.7. Osmanlılar’a Kadar Sivrihisar Adını sivri kayalarından alan Sivrihisar’ın bilinen en eski adı Amuryum’dur.7 Ayrıca Roma. Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi. 204-205 yıllarında Roma’ya taşınan4 Kybele’nin ardından kült merkezi yavaş yavaş önemini kaybetmiştir. Yapı-Endüstri Merkezi Yay.Ö.. A.2 Çok eski dönemlerde Tanrıça Kybele (Magna Mater)’nin ana kült merkezi olan Pessinus (Ballıhisar).2921. günün erken saatlerinde buralarda törenler düzenlenmiştir. s. 5 Devreker. s. s. Hristiyanlığın ortaya çıkışından sonra. Kılıçaslan.1. Doğru. a.3 M..D. C. XV... yeni dini yaymak üzere Anadolu’yu dolaşan havari Saint Paul’ün tüm çabalarına rağmen Kybele kültü Pessinus merkez olmak üzere Sivrihisar ve Eskişehir çevresinde gücünü korumuş oldu.s.XXIX.190. Ankara 1997. Suzan Albek.5 Buna rağmen Anadolu’da yerli tanrıça ve Pessinus’un idolü (diopetes) olan Kybele’ye6 ibadet devam etmişti. a. Sivrihisar’ın Tarihçesi 1.4 1. D. a.8.1. Yüzyılda Hristiyanlık yörede kesin olarak yerleşince Kybele kültü yasaklanmış.g. F..1. s.T. Roma yolculuğundan sonra Ana Tanrıça’nın ünü imparatorluk sınırlarına yayılmıştı.e.g.. ve XVI.Ü.27..e. Eskişehir 1991. 2583. Halime Doğru.m. s.1457. 3 John Devreker. s. a. C.Ü. md.1 Sivrihisar. A.209.g. s.g. s. Anadolu yaylasında Ana Tanrıça için tahtlar ve sunaklar yapılmış. Ana Tanrıça’yı bünyesinde bulundurduğu için Anadolu halk üzerinde manevi üstünlük kazanmış oldu. 6 Yurt Ansiklopedisi.m.111.C.Eğitim Sağlık Araştırma Çalışmaları Vakfı Yay. Yüzyıllarda Sivrihisar Nahiyesi. ünlü Kral yolu üzerinde bulunan bir yerleşim yeri olması nedeniyle ilk çağdan beri önemini korumuştur. İstanbul 1997.3. “Anadolu’da Kybele Tapınımı”. s. s. Hristiyanlığı benimsemiş olanlar ise Kybele geleneğinden kurtulamamış her iki inanışın da izini taşıyan mezhepler ortaya çıkmıştır. Ankara 1979.1457. a. Dorylaion’dan Eskişehir’e.e. “Pessinus”. Pessinus’taki 1 2 Şemseddin Sami. 7 Çapar. a. 4 Ömer Çapar. Daha sonraları IV.. şehrin merkezi durumunda idi.g.1-4.

13 Sivrihisar’da başka yerleşim yerlerinin de Bizans döneminde nüfuslandığı anlaşılmaktadır..5 tapınak yıkılmıştır.g. M.e. a. bugünkü Sivrihisar’ın bulunduğu yere kurmuştur.e. Ankara 1980. D. a.8. Yüzyılda Bizans imparatoru Justinianus yeniden canlandırmak istemiş. a.18.m. s.g. s. Justiniapolis’i vermiş fakat yeni şehri Pessinus’un olduğu yere değil.8 Justiniapolis-Sivrihisar’ın o zamanki adı. 1071 Malazgirt zaferinden sonra Süleyman Şah komutanlığındaki Türk orduları Sivrihisar’ı zaptetmiş ve şehre siyah kayaları sebebiyle Karahisar adını vermişlerdir.14 Selçuklu kültür düzeyinin yüksek olduğu Sivrihisar’ın Türkler ile teması Abbasiler’in hizmeti dönemlerindeki akınlarla olmuştur. 18 Doğru.7. 204 yılında parlak durumunu kaybettikten sonra. 11 Fügen İlter.. s. 16 Keskin. s. a. s. Eskişehir 2000. s.T. M. MEB Yay.12 Pessinus’u gölgede bırakan Justiniapolis sonradan Seferihisar.g.8.g. a.büyüdükçe Pessinus gerilemiş. İst.17. 15 Keskin.e. . bölgenin ekonomik merkez olduğu gibi Bizans askeri yolundaki istihkam silsilesinin de bir unsuru olmuştur.g. Mihri Pektaş).g. s.15 Anadolu Selçukluları yönetiminde uç beyliği olduğu bilinen Sivrihisar. a.Ö.11 yeni kurduğu şehre kendi adını.g. Buna rağmen Justiniapolis.e. a. s.9.16 özellikle II.e. 14 Doğru. 10 Ramsay.1961. 25’te Roma egemenliğine geçmiş ve Roma’nın Galatya eyaleti sınırlarına alınmıştı. Kılıçarslan.XIX.e. “Sivrihisar Yöresi Araştırmaları”. a.M. A.243.. s. Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası (Çev. C.13.md. a. Ramsay. s. Kılıçarslan zamanında Bizans sınırında hızla artan Türkmen yerleşmesi sırasında da Türk nüfusuna ev sahipliği yapmış.Ü. s.18 8 9 Doğru.17 yerleşim birimlerinde ibadethaneler yaptırılmıştır.2850.e.g. s. a.9 Pessinus.C.g. Doğru. fakat hiçbir zaman tamamıyla boş kalmamıştır.13.27. W.F Eski ÖnasyaAkdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü Dergisi.10 Bu devirde Palia veya Spalia denilen bölgeyi IV.g. 17 Yurt Ansiklopedisi.e.Ö. 13 İlter.245. Fotoğraflarla Sivrihisar-Justiniapolis.9. Sifrihisar ve Sivrihisar adlarını almıştır. 12 Nejat İşcan. Anadolu (Anatolia). s.

Ankara savaşında Timur’a 19 20 Mustafa Akdağ. s.g.1. s. a.. Doğru. Türkiye’nin İktisadi ve İctimai Tarihi. Murat’ın başa geçmesiyle Ankara ve Sivrihisar yeniden ele geçirilmiştir.20. s. Orhan Bey’in vefatından sonra Karamanoğulları’nın eline geçmişti. a. 25 Özalp.e. .. Orhan Bey zamanında Çobanoğlu Timurtaş’tan 1334 yılında satın alındığı bilinen Sivrihisar23.25 Yıldırım Bayezid zamanında Anadolu’da toprak kaybına uğramış olan beyler. Tam-İş Matbaası.g. Keskin.19 Sivrihisar. 24 Doğru..1.g.61. s. Sivrihisar.10.21 Osman Gazi zamanında Osmanlı idaresinde bulunduğu. 22 Keskin.20 Osmanlılar Döneminde Sivrihisar 1.e. Bahadır Han’ın ölmesinin ardından İran-Moğol İlhanlıları’nın fiilen parçalanması üzerine Sivrihisar’ı kendi sınırlarına dahil etmişti.. sınırda bulunan bir yerleşim yeri olduğu için sık sık el değiştirmiştir. a. a.e. Yıldırım. Eymür ve Avşar boylarının Sivrihisar’a yerleşmesi. kaynaklarda belirtilen Sivrihisar22 Karamanoğulları’nın saldırıları ile el değiştirmiştir. İstanbul 1995.20. Eskişehir 1960. Osmanlı Devleti’nin kuruluş yıllarındaki olaylarda Beypazarı ile birlikte Karamanoğulları’nın mülkü sayılmıştır. Karkın. a.6 Türk tarihinde büyük rol oynayan Oğuz boylarından Kınık..24 Ancak I.g.e.e.e. Anadolu Selçuklu Devleti’nin yıkılması üzerine kurulan beyliklerden Karamanoğulları Beyliği. Sivrihisar Tarihi. C.61. doğuda kurulmuş olan ve batıya doğru ilerleyen Timur devletinin hizmetine girerek kaybettikleri yerleri geri alma çabası içine girmişti. s.10. 21 Doğru. s. s.10.g. Öte taraftan Ankara’da Ahilerin egemenliğine geçmişti. buranın tarihi önemini artırmaktadır. a. Cem Yay.193. Anadolu’nun hakimiyeti için uzun yıllar karşı karşıya gelmişlerdi. s.2 Osmanlı Devleti ile Karamanoğulları Beyliği. 23 Tahsin Özalp.g.

10. s. 32 Münir Aktepe.g. a.8. I. a. Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa : Osmanlı Devletinin kuruluş döneminde önemli işler başararak Çandarlı sülalesinin etkin rol oynama sürecini başlatan kişi olmuştur. özellikle de Türk dünyasını sarmış.323. 31 Keskin.V. s. Sivrihisar da Karamanoğlu beyliğine kalmıştı. Niğde ve Sivrihisar gibi önemli yerleşim yerlerini terke mecbur kalmıştır. 28 Akdağ. Köymen). çünkü zulüm ile yönetildikleri.İ. C.e.27 Fetret Devri (1402-1412) sırasında kardeşleri ile mücadele ederek bu mücadeleyi kazanan Çelebi Mehmet başa geçtiğinde Sivrihisar.286. hikmet ve mizah aleminin en çok bilinen ve sevilen seçkin siması olan Nasreddin Hoca hakkında yazılan kaynakların ekseriyeti onun Sivrihisar’ın Hortu köyünde doğduğunu 26 İ. Kırşehir. s. “Sivrihisar”.26 Sivrihisar halkının bu durumdan memnun olmadığı. TTK Yay.g. MEB Yay. . Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu Devletleri.g.31 Bunlardan en önemlileri şunlardır: a. M.29 Sivrihisar 1415 yılından itibaren kati olarak Osmanlı Devleti’nin toprakları içerisinde yer almıştır.2. İstanbul 1993. s. 27 Mehmet Neşri.30 Bundan sonra Sivrihisar. Karaman’a gelmiş ve yapılan mücadele sonunda Karamanoğlu Mehmet’i esir almıştır. C.m. Ankara 1989. A. s. Seydişehir. Anadolu’daki vilayetleri eski beylerine vermiş. daha sonra da Bursa’ya akın yapıp şehri kuşatmıştı. Osmanlı Devleti’nin içinde siyasi yapısıyla değil kültürel ve sosyal yapısıyla katkıda bulunmuş ve birçok ünlü insan yetiştirmiştir. Yücel. Doğru. s. İstanbul 1966.17. Ali Sevim. a.g. Türkiye Tarihi.A.. “Çandarlı”. Kitab-ı Cihannüma Neşri Tarihi (Yay.e.e. s. s. Zaten Çelebi Mehmet’in taht mücadelesini kazandığını öğrenen Karamanoğlu Mehmet Bey hemen idaresi altındaki Sivrihisar’a gelmiş. TTK Yay. hâlâ Karamanoğulları’nın elinde idi.g. s. Yapılan anlaşma ile Karamanoğlu Beyliği Akşehir.11.7 yenilince Timur.259.. a. kaynaklarda zikredilmektedir..727. a.727. 30 Besim Darkot.209. D. C. Ankara 1969. Nasreddin Hoca : Ünü dünyayı. s. 1957.Hakkı Uzunçarşılı.469.Y. Ankara. TTK Yay. İslam Ansiklopedisi.e. 29 Özalp. Darkot.62.28 Bunu öğrenen Çelebi Mehmet..32 b. Reşit Unat.

. a. devletlerin idari birimleri içinde yer almıştır. a.e.g. 204 yılına kadar Pessinus’tan küçük olan Justiniapolis (Sivrihisar). s. 266-286. Seyyid Nurettin gibi büyük Anadolu erenlerinin de Sivrihisar’da yetiştikleri çeşitli kaynaklarda zikredilmektedir.e.62. Kadı Celâleddin.11. 2850.g. Keskin. Eskişehir 1978. 267. Selçuklular zamanında uç kenti.e. Fatih’in vefatından sonra II.Ö. c. s. Eren Yay.g. uç beyliği olarak vazife gören Sivrihisar37 Karamanoğulları Beyliği’nin burayı almasıyla özellikle Karamanoğlu Mehmet Bey’in idari üssü idi. s. 37 Yurt Ansiklopedisi. İmparatorun burayı şehir yapmasıyla büyümüş..e.g.e. 88. Bizans zamanında M. 288-292.8386. a. s.. Nasreddin Hoca’nın torunlarından olduğu söylenmektedir. ardından Fatih zamanında Sivrihisar’da kadılığa atanmıştır. a.e. Aziz Mahmut Hüdayi.2.. 39 Doğru. s.e.g.8 belirtmektedirler. Şeyh Baba Yusuf. s. a. Keskin.. 60-61. a.36 1. Vehbi Cem Aşkun.34 d...e. md. s. . Osmanlı İmparatorluğunda Yaya-Müsellem-Taycı Teşkilatı. 18.g. İstanbul 1990.33 Aslında büyük bir âlim olan Nasreddin Hoca meseleleri nüktedan bir dille etrafına anlatan kültür dünyamızın önemli simalarından olmuştur. Hızır Bey : İstanbul’un ilk kadısı ve şehremini olan Hızır Bey’in Sinan Paşa : Hızır Bey’in oğlu olan Sinan Paşa veziriazamlık yapmış. 38 Özalp.g.g. Eskişehir ve Uluları. Tapu Tahrir 33 34 Keskin. a. 11-12. s. Sivrihisar’ın İdari Yapısı Adını dağlardaki dorukların sivri kayalarından alan Sivrihisar bugüne kadar değişik kültürlerin.. Doğru. Mehmet zamanında sipahiye yazılan yerler bu defterlere geçirilmemiştir. ticaret yolları üzerine inşa edilerek gelişmesi sağlanmıştır.g. 35 Doğru. a. s. s. AkçeHalkbilim Araştırmaları Merkezi Yay.. a. s. Keskin.38 Osmanlı Devleti zamanında ise Orhan Bey’in yaptırdığı yaya tahrirlerinde Sivrihisar’ın yayalık ve müsellemlik alanları Sultanönü Sancağına bağlı olduğu halde39 I. Bayezid zamanında vezirlik rütbesi geri verilmiştir..35 Bunlardan başka Yunus Emre. 36 Özalp.

Dolayısıyla geciken organizasyon nedeni ile buraya ayrı bir statü uygulamak zorunlu olmuş ve Hüdâvendigâr sancağına bağlanmıştır. Dersaadet 1313. a. s. Yay. İst. TTK Yay. Memâlik-i Osmaniye’nin Tarih ve Coğrafya Lügati.14. Islahat Fermanından (1856) sonra kabul edilen yeni vilayet kanununa göre yapılan uygulamada Ankara vilayetinin merkez sancağına bağlı bir kaza durumuna getirilmiştir. Küre Yay. Tarihte Eskişehir Sempozyumu (2-4 Kasım 1998). ve 16. s. Ankara 1961.md.727.. s. “Sivrihisar’ın XIX. BOA. Uzunçarşılı. günümüzdeki kaza sınırından oldukça geniştir. Mehmet zamanında kesin olarak 1415’te Osmanlı sınırlarına alınmış olmasıdır.14. Sakarya ırmağına kadar Sivrihisar nahiyesi içinde yer almıştır. 9061. Ottoman Population (1830-1914). şehrin sürekli el değiştirmesi ve I.. Güneybatıda böyle doğal sınır bulunmamaktadır. bugünkü Polatlı köyleri arasında yer almaktadır.42 19. The University of Winconsin Press. Osmanlı Tarihi. .g. 43 Coşkun Çakır. 2001. ve XVI.2391. bir süre önce muhassıllık döneminde Eskişehir Muhassıllığına43 bağlı olmuştur. Yüzyılda. 47 Darkot. Sultanönü sancağının Karacaşehir nahiyesinin bittiği yerde Sivrihisar nahiyesi başlamıştır. 40 Doğru. Batıdaki sınır daha esnektir. s.63. s.Ü..105.46 Cumhuriyetle birlikte Eskişehir ilinde kalmış47 ve bugüne kadar Eskişehir’in en büyük ilçelerinden biri olmuştur.239-240. Eskişehir 2001.. Güney ve güneydoğu sınırı Sakarya ırmağı ile doğal olarak sınırlanmış olmakla beraber bazı köyler. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun İskan Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi. TTK Yay.m. 41 Doğru. Karpat.. 46 Kemal H. s. a. s.437. a..1. A. C. s. Yücel Özkaya. 42 Yusuf Halaçoğlu. Madison 1985. nr.g. Tanzimat Dönemi Osmanlı Maliyesi. XV.40 15. yüzyılda nahiyede bugün hala isimlerini koruyabilen köyler göz önüne alınarak çizilmeye çalışılan sınır. Mihalıççık yayalık alanları dışında kalan köyler. s. Edebiyat Fak.7. Bu zaman diliminde eyaletin değişik kaymakamlık ve muhassıllığına bağlı olmuştur.g. yüzyıla kadar Hüdâvendigâr eyaletine bağlı bir nahiye (nefs) olarak kalmıştır.. s. İncelediğimiz dönemde Bilecik kaymakamlığına.41 Osmanlı Devleti’nde iskan hareketlerinin etkilendiği yerlerden biri olan Sivrihisar.11. 44 Ali Cevad. s. Ankara 1997.e. Yüzyıldaki Durumuna Genel Bakış”.. MAD. 45 Yurt Ansiklopedisi.44 1877 yılında belediyesi kurulan Sivrihisar45 1914’te Eskişehir sancağına Mihalıççık ile bağlanan iki kazadan biri olmuş. Kuzeyde Porsuk çayı engel teşkil etmemiş.9 defterlerinde Hüdâvendigâr Sancağına bağlı olan Sivrihisar’ın Sultanönü Sancağına dahil edilmemesinin nedeni.182. XVIII.

Tanzimat Döneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yapıları. s. Said Öztürk. batıya yakınlaştırma gayretine girmiştir.19. 3 Akgündüz. C. Yimpaş Holding Yay. Mahmut Döneminde Yapılan Nüfus Tahrirleri”.Ü.1 Uzun süredir savaşa dayanan bir ekonomi anlayışından vazgeçerek verimlilik esasına dayanan yeni bir iktisadi anlayışa geçemeyen Osmanlı devlet adamlarının görüşleri. T.10 2. C. iltizamla yönetilen bir kısım hazine gelirlerinin doğrudan tahsil edildiği. Bu değişikliğe paralel olarak da II. Yozgat Temettuat Defterleri. İ. XXXIV. II.1. s.20. s. s. 1 Ahmet Akgündüz.1. Sultan II Mahmut Reformları Semineri. yüzyılda ciddi olarak değişikliğe uğramıştı.C.2 Islahat teşebbüsleri için Tanzimat’ın beklenmediği. Belleten. Çadırcı. Tarih Araştırma Merkezi Yay.209. Osmanlı İmparatorluğunda İlk Nüfus Sayımı 1831. s. Ankara 1970. 2 Musa Çadırcı. Mahmut mümkün olduğunca devleti batı normlarına uydurmaya. s. “Türkiye’de Muhtarlık Teşkilatının Kurulması Üzerine Bir İnceleme”. 19. Yüzyılda Mali Islahat Teşebbüsleri 2.1.g.E. a. S. İstanbul 1990.F..409. . TTK Yay.e.1. Ankara 1991. 19.4 bunun tamamlanamaması üzerine nüfus sayımının yapıldığı5 bilinmektedir. Neşriyatı. ancak köklü bir reform denemesine Tanzimat Fermanı ile birlikte girildiği görülmektedir. 4 Mahir Aydın. II. Öztürk.81-84. Osmanlı’nın Batı’ya açılmasıyla değişime uğramıştır. Mahmut’un son dönemlerinde maliyede yenileşme çabalarına girilerek vergi tahsilinde bazı yenilikler yapıldığı. Ankara 1943.133-136. BÖLÜM TEMETTUAT DEFTERLERİ 2. Yozgat 2000. Viyana kuşatmasını takiben Osmanlı devlet erkanı gözlerini muhteşem geçmişten güçlü düşmanlarının örnekliğine çevirmişlerdi. 5 Enver Ziya Karal. Tanzimat Öncesindeki Teşebbüsler Bozulan nizamı eski haline getirme çabalarının bulunduğu ıslahat layihalarının muhtevası. 3 vergi tahsili ve askerlik durumunun netleşmesi için arazi tahrirleri yapıldığı. “Sultan II.7-10. Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü.

Ancak gelecek sene de bu teşebbüs Mehmet Ali Paşa ayaklanması ve II. s.. Değişim ve yenileşme her ne kadar kendi içinden gelen bir zorunluluk olmasa da.l. İşaret Yay. Çünkü geniş münbit topraklara sahip bir tarım ülkesi olan Osmanlı Devleti bu toprakların iyi bir şekilde işlenmesiyle bir hububat ihracatçısı olabilirdi. Temettuat Defterlerine Göre Üsküb’ün Sosyal ve Ekonomik Tarihi. s. a. arazi. s. İstanbul 2001.t.S. İ.Ü. s. ticaret ve temettuatına nispetle ve binde hesabıyla verginin tahsili kararlaştırılmıştır. Yay.21.g. Feza Gazetecilik AŞ. Tozduman. C. Bkz.1.11 Tanzimat.. Öztürk.g. A.11.E. Tanzimat Dönemi Osmanlı Vergi Sistemi. n.9-10. Kütükoğlu.t. İstanbul 1999. Mahmut’un ölümü ile duraklamıştır. 9 Akgündüz. s. Bu açıdan Tanzimat Fermanı diğer adıyla Gülhane Hattı Hümayunu bir dönüm noktası idi.1. s. Mübahat S. 1992.e. 10 Furat. Özellikle de öncü sektör kabul edilen tarım kesiminin istenen gelişmeyi 6 Bir cemiyet üzerine tarh olunan toptan bir verginin o cemiyet üyeleri arasında kazanç ve servete göre taksim ve tevzi olunmasıdır. İst. Aydın Güzelhisarı’nin Sosyal ve İktisadi Yapısı (1844). a.e.11. “Osmanlı Maliyesi”. 8 Arzu Tozduman.8 Bunun için Tanzimat-ı Hayriye’ye de numune olmak üzere Hüdâvendigâr ve Gelibolu sancaklarında tahrir denemesi yapılmış.l. Osmanlı Devleti Tarihi.541-542.g. Osmanlı Mali Tarihi Hakkında Tetkikler..1990. Ankara 1989.y. yenileşme gereğinin öncüsü ve kalkınmanın motoru olarak Osmanlı tarımı görülmekteydi.t.10 2.7 Sadece barış zamanlarında toplanmak üzere herkesin emlak.9 fakat bu iki sancaktaki sayım işlemleri 1254 yılı Mart ayına yetiştirilemediğinden gelecek sene yine bu sistemi uygulamak üzere eski sisteme dökülmüştür..y. Bunun için tarımsal gelişmenin gerçekleşmesi yönünde bir dizi politikalar üretilmiş ve uygulanmaya çalışılmıştır. a.Hamdi Furat.2. 11 Şener.t.2. İst.y.Ü.g.. y.194..11 Adil vergilemenin gerçekleşmesi için örfi vergilerin kaldırılarak yerine tek bir vergi “an cemaatin”6 vergi konulmuştur. değişim ve yenileşmenin çok önemli bir simgesi idi.B. Bu verginin mali yılbaşı olan Mart ayında toplanması.10.S. . Tanzimat Fermanı’nda Mali Islahat Tanzimat hareketi aslında batılılaşma hareketinin bütün Osmanlı kurumlarına yansıtılması ve ülke meselelerine bu suretle cevap hareketi idi. a.E. İ.20.94.B. 7 Abdüllatif Şener. Ziya Karamursal. s. vergi mükelleflerinin ellerine senelik vergilerinin miktarını gösteren bir senet verilmesi ve iki taksitte ödenecek olan bu verginin mahkeme sicillerine de kaydedilmesi kararlaştırılmıştır. s. s. TTK Yay.

g. Vergi sisteminin en büyük değişikliklerinden biri de çeşitli isimlerle alınan örfi vergilerin kaldırılıp tek bir verginin getirilmesiydi.13 Başta tarım sektörü olmak üzere diğer sektörlerde de yeni bir vergi sistemi uygulanması gündeme gelen yeni düşünce ile güdülen gaye refahın artırılması ve ülkenin mamur. Tanzimat’la kendini bulmuştur. Belleten. Öztürk. a. tesviye ve tahsili için Tanzimat Fermanı’nın muhtevasında önemli yer teşkil etmekteydi. . M. Mahmut’un son zamanlarında başlayan bu usul.. s. “Tanzimat’ın Uygulanması ve Sosyal Tepkiler”.Reşit Paşa ve Dönemi Semineri.. s. Uygulamada Anadolu ve Rumeli’de bulunan her bir kazanın örfi vergi olarak çeşitli isimler altında bir senede vermekte oldukları miktar tespit edilecek.e. 9293..XXVIII.e. Tanzimat’ın temelini teşkil etmekteydi ve idari alanda yapılan ıslahat. Bunlardan biri de maliyede merkezileşme idi. 14 Akgündüz. TTK Yay. mali merkeziyetçiliğin uygulanmasında bir araç olarak görülmekteydi. Ankara 1964. “Tanzimat Döneminde İktisadi Düşüncenin Teşekkülü”.12 sürdürebilmesi için bir dizi mali düzenlemelere girişilmiştir. 13 Halil İnalcık..e.112. Rıfat Önsoy. Tanzimat dönemi mali reformlara bakıldığında geleneksel vergi sisteminin değişime uğradığı önemli bir dönemdir.Bildiriler. Ülke genelinde uygulanmadan önce Anadolu’da Hüdâvendigar.22.12 Maliyede ıslahat. Çakır. s.g.g. C.s. hesaplanan miktardan bazı indirimler yapıldıktan sonra bulunan miktar tek bir vergi olarak kaza ahalisinden ilgili kişiler vasıtasıyla tahsil edilecektir.14 12 Akgündüz.627. insanlarında daha rahat ettirilmesi idi. a. Aslında II.Ankara 1987. s.24-94. Öztürk. a. Bu merkeziyetçiliğin önemli bir neticesi iltizam usulüne derhal son verilmesiydi. Dolayısıyla oluşturulan ilk kanunlar da tahrir-i emlak ve vergiye ait kanunlardı. Rumeli’de Gelibolu sancaklarında uygulanmaya konulmuş ve bu maksatla tahrire başlanmıştır.23. s. Verginin adil tarh.

a. Öztürk. zira iltizam usulü feshedilerek yerine tesis olunacak usulüne göre vergilerin tahsili için emlak ve nüfusun belirlenmesi gerekiyordu. Öztürk..3. s.e.g.g. Bunları uygulamak üzere tanıtımlar yapacaklardı. 17 Akgündüz. s.16 Tanzimat’ın getirmeye çalıştığı yeni mali sistemin bütün ülkede uygulanması istenmekle birlikte bu mümkün olmamıştır. Silistre. a. Dolayısıyla Tanzimat’ın getirdiği yeni mali düzen önce Anadolu ve Rumeli’de bazı eyaletlerde yani Hüdâvendigâr. papaz gibi) ile birlikte halka Tanzimat’ı tanıtmak idi.1. Ankara. Zaten ilk görevleri gittikleri yerlerde o yerlerin ileri gelenleri (muhtar. Akgündüz.17 2. Sivas.e.15 3 Kasım 1839’da okunan Tanzimat Fermanı’ndaki vergi prensipleri gereği yani vergide servet esasına göre herkesin devlete vergi ödemesi için her şeyden evvel emlak ve nüfus tahriri yapılması gerekliydi. Biga. s.24. Muhassıllıkların Kurulması Tanzimat’ın mali açıdan uygulanması amacıyla muhassıllıklar kurulmuştu(1840). Edirne.25. Rumeli. eski örfi vergilerin iltizam usulüyle tahsiline devam edilmiştir. Bununla birlikte daha sonra bu alanın genişletilmesi düşünülüyordu.. Çünkü çok uzak mesafede bulunan mahaller yetiştirilemeyeceğinden geçici olarak bu bölgeler istisna tutulmuş ve tehir edilmesi yoluna gidilmiştir. Öztürk. Vidin ve Selanik eyaletlerinde uygulamaya konulmuştur. Konya. vergide getirilmesi düşünülen yenilikler gerçekleştirilememiş. Bunun yanında verginin belirlenip dağıtım ve diğer işlerin görüşülüp 15 16 Akgündüz. Bu sebeple Osmanlı Devletinin bölgelerinin. a.23..e.13 Ancak tahrir çalışmalarından netice alınamadığından. Aydın. Muhassıllar eyalet yönetimi dışında merkeze bağlı olup çok fazla imtiyaza sahiptirler. Muhassıllara vazifelerini bildiren talimat-ı seniyyeler verilmişti. imam.g. İşte Temettuat defterleri bu sayımlar sonucu oluşmuştur. eyaletlerinin tamamının temettuat defterleri bulunmamaktadır. .

18 Muhassılların diğer bir görevleri de nüfus ve emlak tahriri yapmaları idi.g. Eyaletlerde yeni bir düzenleme ile Müşirlik Nizamı getirilmiştir.e. s. maliye ve mülkiye memurlarının görevleri devam etmiştir.26. s.. s. Tanzimat’ın uygulandığı (Dahil-i Tanzimat) yerlerde yapılan bu sayımlar sonucunda Emlak ve Arazi ve Hayvanat Defterleri adıyla bilinen defterler teşekkül etmiştir. 22 Çakır.20 Muhassılların görevlerini ihmali yanında bunlara istinaden bir gelişme olarak bazı yerlerde halkın gerçek gelirini saklaması.. yetersiz görülenlerin yerleri değiştirilmiş ya da muhassıllıklar birleştirilmiştir.12.1. Hoşnutsuzluk nedeniyle bir kısmı azledilmiş.41-42. a.47.g.t. Akgündüz. . a..27. a. Tüm bu olumsuz gelişmelerden dolayı vergi tahsili içinde muhassıllık denemesi kısa sürmüş ve bir süre sonra 1842 yılı başında ilga edilmiştir.e.e. birçok muhassıldan memnun kalınmamıştır. her sancağa birer kaymakam ve kazalara ise halkın içinden seçilen yetenekli ve namuslu birer müdür tayin edilmiştir. Bu düzenlemede valilerin.42-44.e. s. a.g. 21 Çakır.g. 18 19 Çakır. Öztürk. Akgündüz. s.47..14 kararlaştırılması için Muhasıllık Meclisleri (Meclis-i Muhassilîn) oluşturmaları gerekiyordu. ulaşımın yeterli olmaması gibi nedenlerden ötürü tebaa mağdur edilmiştir. kendilerine bağlı oldukları sancaklara hükmetmesi sağlanarak eski usule dönülmüştür. Kendilerine bağlanan umutlar boşa çıkmış. s. Müşirlik Nizamı Muhassıllıkların kaldırılmasına rağmen tahrirle ilgili meclislerin. Furat. 1840 (1256) yılı başlarından itibaren muhassıllar yönetmelik gereği yanlarına verilen katiplerle birlikte mal ve emlak sayımına başlamışlardır.e. a.21 2.g.g. 20 Şener.e. a.g. a.. ürünlerin zamanında satılamaması..22 Valilerin maiyetlerine bir defterdar. Daha önce oluşturulan Meclis-i Muhassilîn’in adı Memleket Meclisleri olarak değiştirilmiştir. Öztürk. s.4..19 Tüm çabalara rağmen muhassıllar görevlerini istenildiği ölçüde gerçekleştirememiştir.

Bkz. Kamusu Türki. 8) Üsküp. 25 Hristiyan köy muhtarı.g...g. Teşkil edilen her bölgeye meclis üyeleri gönderilirken kendilerine yapacakları işlere ilişkin birer de talimat verilmiştir. s.g. 9) Selanik.:Ş. Batum). a. kendilerinden layihalar istenmiştir.26 Bu görüşmelerin sonuçlarından biri de emlak ve temettu tahrirleri için ülke çapında denetimini gerçekleştirecek olan geçici İmar Meclisleri kurulmasıdır.. Bu bölgeler: 1) Konya. s.g. s. İstanbul 1986. buralarda tespit ettikleri yolsuzluk ve uygunsuzlukları raporlar halinde İstanbul’a göndermişlerdir. bunun için de her eyaletin malumat sahibi ileri gelenlerinden biri müslüman diğeri hristiyan (gayrimüslim kastedilmekte) iki kişi İstanbul’a çağrılmıştır.: Mithat Sertoğlu.44. 26 Çadırcı. 5) İzmir. Ardahan.1999. Osmanlı Tarih Lügatı.15 1842 yılı Mart ayından itibaren yeniden iltizam sistemine dönülmüştü. s.. Meclis-i Vâlâ’da yapılan bir müzakerede memleket dahilinde genel bir ıslahatın yapılabilmesi için eyaletlerinin meselelerinin bilinmesi gerektiği.. imam.188. İmar Meclisleri bir başkan ve iki üyeden meydana gelmiştir.1487. a. Alınan bu layihalar incelenmiş ve görüşmelerin bir sonucu olarak verginin ıslahı için doğru bir şekilde yeniden emlak ve temettu tahririnin yapılmasına karar verilmiştir. s. 2) Hüdâvendigâr. bu konudaki gerekli değişiklikler ve düzenlemeler yapabilmenin 23 24 Şener. Yedi-sekiz ay süre ile şehir ve kasabalarda dolaşan imar meclisi üyeleri.e.t. 6) Niş. 7) Silistre. Dersaadet 1317. İleri gelen. 3) Bolu.17. Enderun Yay. 27 Çadırcı.e. 10 Mayıs 1845’te memleketin her tarafından vücûh24 ve kocabaşılar25 İstanbul’a gelmiş ve bulundukları eyaletin imarı ve ahalinin refahı ve rahatının temini için görüşlerine müracaat edilmiş. . a. Sami. Bkz. önde olan. Bu münasebetle devlet on bölgeye ayrılmıştır. 4) Sivas. 10) Elviye-i Selâse (Kars.e.516.23 Tanzimat hareketi çerçevesinde yapılan çalışmaların hedefine ulaşmaması üzerine başka çözüm yolları aranmış. Temsilcilerin sundukları layihalar ışığında devleti en çok uğraştıran hususun yolsuzluklar olduğu meydana çıkmış. Tozduman. s.27 İmar Meclisi üyelerinin diğer bir vazifeleri de yapılacak emlak ve temettuat sayımına nezaret etmekti. a.

t. Bu sayımı diğerinden ayıran hususlar ise şunlardır : a) Bu sayımda kişinin sahip olduğu menkul ve gayri menkul mallarının 1260 yılı gerçek geliri ile 1261 yılının tahmini geliri verilmiştir.g.14. c) Hazırlanan defterler muhtar. Sayım.39. 1261 Temettuat Sayımları 1261 (1845) sayımında ülkenin bütün bölgeleri Tanzimat uygulamalarına dahil edilmemiştir. a. Öztürk. Senelik kazanç üzerinden senelik kazanç üzerinden % 1. Daha önceki sayımda sahip olunan menkul ve gayrimenkul malların kıymetleri veriliyordu. ... a.32 28 29 Tozduman.23. Öztürk.5’ten % 55’e kadar vergi tarh edilişine rastlanılmıştır. a.39.g. Uygun olmayan defterler Maliye Nezareti’ne gönderilerek burada asıl numune defterlerde belirtilen hususlara riayet edilmeden tanzim edilen defterlere gerekli açıklamalar yazılarak tekrar mahallesine geri gönderiliyordu. Dahil edilen bölgelerde ise hemen sayımlar yapılıyordu. s. a. imam varsa kocabaşılar ve papazlar tarafından mühürlenecekti. Ardından kaza meclisinde kontrol edilecek sonra da sancak kaymakamına ya da vali ve defterdara teslim edilecekti.e. s.g. Akgündüz.. 30 Akgündüz..30 1261 sayımında taşrada sayım yapılan bölgelerden ilk etap numune olarak bir köyün defteri. 32 Tozduman. her köyün ve mallarının imam ve muhtarları ile reaya bulunan mahallelerin papazları ve kocabaşıları marifetiyle ve ziraat müdür vekilleri nezaretinde yapılacaktı. s.e.t. Meclis-i Vâlâ’ya geliyor ve burada usul ve kaidesine muvafık olup olmadığına bakılıyordu. 31 Akgündüz.29 b) Bu sayım için merkezden görevliler gönderilmeyecekti. s.5.g. Öztürk..16 ahalinin verebileceği vergi ile ticaret temettuatlarının bilinmesine bağlı olduğu kanaatine varılmıştır.31 Bu tedbirlere rağmen kazançla tarh edilen vergi arasındaki nispetsizlikler ve uygunsuzluklar devam etmiştir.1. s.40.e. a.g.28 2.

41.1.17 Emlak ve temettu tahriri için Maliye Nezareti Ceride Muhasebesi kalemi teşkil edilmiş. arazi. . yüzyılda yapılan Tahrir defterleri serisi.2. 33 34 Akgündüz. 2. yüzyılda imparatorluğun önemli bir kesiminde emlak. merkeze geri çağrılmalarından dolayı tahrir yapılmayan bölgeler için ellerinde bulunan tahrir talimatnamesinin bir suretini orada bırakarak tahrir sayımının valiler denetiminde yapılması kararlaştırılmıştır. ve 19. ceride muhasebecisi ve mümeyyiz-i ûlâ adı verilen görevliler tayin edilmişti.2. s.e.33 Vergi mükelleflerinin maddi imkanları.e. kazançları ve şahsi hayatlarında meydana gelen değişikliklerin her yıl izlenmesi öngörülmüş ve tahsilat döneminden birkaç ay önce başlanılarak bu değişikliklerin tespit edilmesi ve tashih edilmiş halinde defterlerin gönderilmesi kararlaştırılmıştır.g.34 Çalışmamızın kaynağını ve esas noktasını oluşturan Temettuat defterleri 1845 yılında yapılan bu tahrirlerin sonuçlarını ihtiva etmektedir. Temettuat Defterleri 2. hayvanat ve temettuat sayımları sonucu ortaya çıkan Temettuat defterleri serisidir.. ikincisi de özellikle 19. a. Öztürk. s. Akgündüz. Öztürk. Mahiyeti Osmanlı taşrasının anlaşılması yönündeki çalışmalara imkan tanıması açısından 16. a. İmar Meclisi memurları. yüzyıldaki iki defter serisi vardır.. Bunlardan birincisi 16.41. Sayımın uzun sürmesi sebebiyle bir yıl geçtiği halde sayım yapılamadığından Temettuat defterleri gelmeyen yerler olmuştur.g.

Osmanlı Tarih Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. 19 Aralık / Zilkade 1255 (1839) tarihinde çıkarılan bir talimatla muhassıllar nezaretine her yerde halkın ismi. Tanzimat Fermanı’ndan sonra Osmanlı Devleti’nde ağır verginin hafifletilip. s.Milli Arşiv Şûrası.IX.g. Zeki Pakalın. arazisi. bu toprakları iyi tanımak istemesi. s. 1826(H.2.18 Tanzimat’a kadar değişik adlarla ahaliden alınan vergilerin yerine ikame edilen temettu sayımları. hayvanları. 35 Kütükoğlu.. s..719.395. 37 M. Ankara 1988.. 1241) tarihinde II. Temettu vergisinin esası. Ağustos 1995. TTK Yay. hükmettiği geniş zaman aralığında ülkedeki devlet imkanlarını tespit etmek istemesi şeklinde sıralanabilir36. şöhreti. Osmanlı Sosyal ve İktisadi Tarihi Kaynaklarından Temettu Defterleri (Belleten C. 19. böylece de devletin gelirlerinin artırılarak son zamanlarda gittikçe bozulan gelir gider dengesinin tesis edilmesi için köklü değişiklikler yapılması yolunda çalışmalara başlanılmıştır. 39 Serin. “Osmanlı Arşivinde Bulunan Temettuat Defterleri”. Ankara 1995. tüccar ve esnaf ise yıllık gelirlerini belirten defterler tutulması emredilmiştir38. Mahmut zamanında ihdas edilen ihtisab resmidir37.Bildiriler. s. Temettu tahririnden esas. . TTK. Ankara 1998.225’ten ayrı basım). Hüdavendigar Livası Sayım Defterleri. C. 38 Mustafa Serin. İstanbul 1975. a. yüzyıl ortaları Osmanlı sosyal ve iktisadi tarihi için son derece önemli bilgiler içermektedir.35 Bir yerde tahrir yapılmasının en önemli nedenleri. s. 36 Ömer Lütfi Barkan. sultanların nüfus ve arazi hakkında bilgi sahibi olmak istemesi. s. Daha önce de belirtildiği gibi 1255 (1839)’ten 1275 (1858)’e kadar temettu vergisi “an cemaatin” tevzi olunan verginin bir kısmını teşkil etmek şartıyla “bileşik vergi” arasında görülmüştür39. herkesin kazancına ve mal varlığına göre devlete belirli miktarlarda vergi vermeleri ve bunun bir düzene konularak belirlenen usullere göre vergi tahsilidir.717.14-16. C.I.m. I. ahalinin refaha kavuşturulması. MEB Yay.

a.g. a.4’ü kadar arazi vergisi alınacaktır.m. Cezayir-i Bahri Sefid.K) tasnifi içerisinde rastlanan Temettuat defterleri asıl itibariyle bu yıldan itibaren araştırmacılara 9 katalog halinde –17.e.t. Türk Dünyası Tarih Dergisi.sunulmuştur43. liva.m. Edirne. Tozduman.. Öztürk. Selanik. sanat ve hırfet erbabından Mart ve Eylül aylarında olmak üzere yılda iki taksit halinde alınması kararlaştırılmıştır. Kütükoğlu. Daha önce de belirtildiği üzere bu defterler sayesinde devlet yöneticileri ülkenin mevcut iktisadi imkan ve potansiyeller. Konya...29. Netice itibariyle vergi konusunda yeni bir uygulamanın yapılması.29. 42 Öztürk. 1277 (1860/61)’de memleket dahilinde kısım kısım başlanan tahrirlerin sonucunda gerçekleşebilmiş ve belirli oranlarda toplanacak olan emlak. a. Vidin. S. Hüdâvendigâr.. Niş. Üsküp. s. Yüzyılda Söğüd’ün Sosyo-Ekonomik Yapısı”.720.g. Aydın. kaza merkezlerinde ve nüfusu iki bini aşan yerlerde ticaret.g. 43 Akgündüz. içtimai lideri ve demografik yapısı hakkında bilgi sahibi olmaktaydılar42. Temettu vergisi ise.50. vilayet. Tanzimat ülkenin bütününde uygulanmadığından Temettuat defterleri de Tanzimat’ın cari olduğu bölgeleri kapsamaktadır.g. arazi ve temettu vergileri getirilmiştir.447 defterden oluşturmaktadır.106.542. Bu bilgileri bugün bu alanda araştırma yapanlar gün ışığına çıkarmaktadırlar. Çakır. s. Bu bölgeler şunlardır: Ankara.19 Daha sonraları temettu vergisi hakkında 1323 (1907)’te çıkarılan bir nizamnamede ise temettu vergisinin.e. Bolu. Rumeli. Bu verginin adı daha sonraları “kazanç vergisi”ne çevrilmiştir40. 40 Serin. s.g. Silistre. İstanbul 1995. a.52. 1998 yılına kadar Maliyeden Müdevver Defterler (MAD) ve Kamil Kepeci (K.. C. s. 41 . s. Erzurum. s.18. “XIX. Buna göre şehirler civarındaki binalardan tahrir anında konulan değer üzerinden % 4. gelir sağlayan binaların yıllık gelirinden ek olarak % 4 oranında emlak vergisi üzerinde bina bulunmayan arsa ve arazilerden kıymetinin % 0. a. tüccar ve esnafın yıllık gelirinden % 3 olarak tahsil edilecektir41.

kaza adları kaydedildikten sonra tahriri yapılan köy.724-25. büyük yerler ile birden fazla mahalleden oluşan köyler ayrı ayrı defterleri kaydedilmiştir45.. 2. görevlilerden başlanmış ve gelir getiren malların sayımı yapılmıştır.”47 Köy ve mahallelerde yazıma genellikle imam.m. 44 Akgündüz..g. kasaba. a. Tezimizin kaynağını oluşturan defterlerde mahalleler ve köylerin herbirinin defterlerinin ayrı ayrı olduğu gözükmektedir. sancak. Mahalli idareciler tarafından yapılan bu sayımların 1256 yılında yapılan defterlerin sonunda muhassıl. Öztürk.g.g. Bununla birlikte bu alanda araştırma yapanların bazıları araştırma bölgelerindeki mahalle ve köyler için ayrı ayrı defter tutulmadığını belirtmiştir. Kısmen de olsa 1256 tarihli defterlere rastlanmaktadır44. “Hüdâvendigâr eyaleti dahilinde kâin Bilecik Sancağı kaimmakamlığı mülhakâtından nefs-i Seferihisar kasabasında Hacı Eshab mahallesinde sakin ahalilerin.. Temettuat defterlerinin terekküp tarzı şu şekildedir: Defterlerin ilk sayfasında sırasıyla eyalet.20 Defterlerin çoğu yeni sayımı (1261) kapsadığından 1261 tarihli sayıma aittir. s.2.. müftü.2. mahalle veya çiftliğin adı yazılmıştır46.e. 46 Serin.e. 45 . a. gayri müslimlerin yazılması ise kocabaşı ve papazların sorumluluğunda olup defterlerin sonlarında onların mühürleri bulunmaktadır. Defterlerin büyük bir kısmında hane reisleri kaydedilmeden önce hane numaraları da yazılmıştır. Hazırlanışı Temettuat defterlerinde yerleşim birimleri ayrı ayrı belirtilmiş. muhtarı evvel ve sânilere. muhtar vb. s. Kütükoğlu.52. emlak katibi ve meclis azalarının mühürleri bulunmaktadır.396. a. 1261 tarihli defterlerde müslümanların yazılması imam. s..

50 BOA. . 1261 sayımlarında da bir temettuat defteri numunesi ile soru cevap şeklinde layiha gönderilmiştir. s.50 Bazen de baba adı belirtilmeden “mahalle-i mezburede sakin Koca Arap Süleyman”51 gibi toplum içinde 47 48 BOA.2.2. b) belirtildikten sonra köy veya mahallesi verilmektedir.TMT. nr.2. ML.TMT.. sancağı ve kazası a) yazılış tarihi verilmektedir..s. Mesela Sivrihisar’ın Hazinedar Mahallesinin temettuat defterinin baş kısmında şu ifadelere yer verilmektedir. ML... Defterlerin kapağına zaman zaman defteri yazan katibin ismi ve defterin Başta tutulan defterin nereye ait olduğu yani eyaleti. ML. Bu genel başlıktan sonra vergi mükellefi kişinin Hane 1 Numro 1 eyaleti dahilinde kâin Bilecik Seferihisar Sancağı kaimmakamlığı Hazinedar mülhakâtından Nefsi kasabasında mahallesinde sakin ahalilerin emlak ve arazi ve temettuatlarını mübeyyin c) şeklinde hane numara. nr.9159.9132. Daha çok filan oğlu filan tarzı benimsenmiştir. Benli mahallesinde mütemekkin ehli zimmînin emlak ve arazi.VRD. s.VRD.nr..VRD.”48 Köy veya mahalle gayri müslim ise defterin başında “. TMT. Gerek bu örnek defterde gerekse 1261 tarihli tutulan Temettuat defterlerinde şu metod takip edilmiştir.VRD. BOA.21 2. defterdar ve imar meclisi memurlarına 1256 sayımında olduğu gibi.”49 şeklindeki bu ayrıntı mutlaka belirtiliyordu.3. TMT. Mesela “mahalle-i mezburda sakin Köse oğlu Ali Efendi” gibi.9143.VRD.16. s. ML. 49 BOA. isim ve şöhreti yazılmaktadır.2. nr. Şekli Özellikleri ve Metodu Tahrir çalışmaları devam ederken.TMT.92121. ML. Bu ifade yazılırken kişiyi en iyi tanımlayacak ifadeler seçilmiştir.2.nr. çalışmaları hızlandırmak amacıyla vali. 9146. “Hüdâvendigâr (kaymakamlığı) defterdir. 51 BOA. s.

“Dersiâm Hacı Yakup” gibi54. s.TMT. nr.VRD.VRD. Mükelleflerin isimlerinin üzerine “sene-i sabıkada” yani geçen senede tahakkuk eden vergi-yi mahsusanın.TMT.VRD.9146. edna. “Mahallei mezburede sakin Zaimzâde Hasan Bey”52 gibi. Bunlar dışında kişi yer ismi ile tanınıyorsa o şekilde yazılıyordu. Vergi mükellefi zaman zaman kardeşi.56 Sene-i sabıkada vergi-yi mahsusadan bir senede vermiş olduğu Guruş 130 Aşar ve rüsumi olarak vermiş olduğu Hınta Öşrü Bağ Kile Şinik Guruş 3 1 2 Guruş 44 A’dât-ı Ağnam Rusûmu Guruş Para 3 8 46 0 49 8 Kişinin bir mesleği varsa isminin üzerine eğik bir tarzda yazılmaktadır.VRD. s. ML.9117. 55 BOA. . “Beypazarlı.53 Kişinin tanımlamasında mesleği ön plana geçiyorsa mesleği ile birlikte zikrediliyordu.7. TMT. s.2. “Oğlu” yerine “zâde” terimi de kullanılıyordu. Mesleklerin yazılmış olması.3. nr.VRD. ML. Kavacıklı Mustafa”55 Gayri müslim ve mükellef olduğu cizye dilimi yani.9. 1261 tarihli sayımda kişinin mesleği ekseriyet itibariyle yazılmıştır.9146. 56 BOA. Aşağıda 1261 sayımında Sivrihisar’ın Çopuk mahallesinde Kırımlı oğlu Osman’ın emlak ve arazi ve temettu kayıtlarında her üç vergi birlikte gözükmektedir. nr.TMT. oğlu veya hizmetkarı ile birlikte yazılabiliyordu. ML. nr.22 tanınan lakabıyla yazılıyordu. ilgili bölgede zanaat dallarının gelişimini ve gelir dağılımında zanaat sahiplerinin yerini tespit açısından önem arz etmektedir.TMT. ML. s. 52 53 BOA.9110. nr. s.9125. evsat veya a`lâ olduğu belirtiliyordu. BOA. aşarın ve âdet-i ağnam vergisinin miktarı eğik bir şekilde kaydedilmektedir.2 54 BOA. ML.

Arazilerin ekili veya nadasa bırakıldığı. Şahsın tarlası. bağı.48. Kişinin herhangi bir malı yoksa bu durum kaydedilmiş ve vergi tahakkuk ettirilmemiştir. Ayrıca mahalle ve köylerin yerleşim düzeninde genellikle dini veya etnik farklılıklar dikkate alınmış. hamam vb. bahçesi. âsiyâb (değirmen). cehrilik adıyla hususi bir kısım arazileri.e. hububat dışında ekim alanlarının çeşidi (arazilerin pamuk. Öztürk. g) sonra bu ibarenin altına kişinin varsa mesleğinden elde edilen gelirle. Sıra ile önce gayrimenkuller yazılmaktadır. Kişinin mukataa hasılatı.. Gayrimenkuller bölümünde kişi şehirli ise sahip olduğu dükkan.g.23 d) İsmin altına şahsın bütün mal varlıkları. hane reisinden başka çalışanlar varsa onların da adları. dutluk/ böceklik. dükkan icarı. Vergiye tabi mal varlıkları olan bir köy veya miktarı verilmektedir58. ayrı ayrı 57 Daha sonra hane sahiplerinin sahip oldukları hayvanlar ayrıntılı olarak ele alınmaktadır. öbek öbek yazılmaktadır. s. f) Hanede. Mükellef hane reislerinin ekseriyeti erkek nüfusu teşkil etmekle birlikte zaman zaman dul kadınlar ve yetim çocukların yazıldıkları kayıtlara da rastlanılmaktadır. pirinç. bu arazilerin dönüm olarak miktarı ve 1260 yılı gerçek geliri ile 1261 yılı tahmini geliri alt alta yazılarak toplanmaktadır. tütün tarlası. Hayvanların sağımlık (sağmal).57 e) belirtilmiştir. afyon. diğer gelirleri toplamı alt alta yazılarak bir vergi mükellefinin genel kazancını ifade eden toplam yazılmaktadır. Ortak gayrimenkullerin gelirinden öşürler ve diğer ortağın hissesi düşüldükten sonra geri kalanı gelir olarak kaydedilmiştir. kısır (dölsüz) olup olmadıkları da mahalledekiler mükelleflerin tamamı deftere kaydedildikten sonra köy ve mahallelerin toplam temettu’u ve vergi Akgündüz. Bunların müstakil veya ortaklık yoluyla işletilip. han. işletilmediği kişilerin hassaları ve kazançları ile birlikte verilmiştir. . bu sebeple müslim veya gayri müslim kesim. kök boya. kazançları. dutluk/harir bahçesi olup olmadığı) mutlaka belirtilmiştir. gayrimenkulleri varsa gelirleriyle verilmektedir. a. tımar bedeli ve hisse gelirleri de buraya alınmaktardır. ekili ve nadasa bırakılan arazisi. öşürleri yazılmıştır. mal Son olarak “mecmû’undan bir senede tahminen temettuâtı” denildikten varlıkları.

e. V.g.S.168. Tarih ve Toplum.t. s.B.Ali Gökaçtı.t.Ü.. XIX.59 58 59 Akgündüz. İstanbul 1995.y.S..l. XIX.. tezlerinden faydalandık. İstanbul 1996.24 sayıma tabi tutulmuş ve ayrı ayrı defterlere veya aynı mahalle/köyde iseler bir defterin ayrı ayrı kısımlarına yazılmıştır.l. İ.Ü. Mehmet Ekincikli. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Çorlu Silivri ve Ereğli Kazalarının Sosyo Ekonomik Durumu. İstanbul 1997.S.l..B.28.15-22. İstanbul 1995.. y. Bunlardan bazıları şunlardır: M. biçim. Yüzyılın Ortalarında Muğla’nın Sosyo Ekonomik Yapısı.l.t. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Bolu Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu. s.l. içerik ve kaynak olması bakımından bize fikir veren pek çok temettuat çalışmalarından.y. “1845 yılında Selanik (Temettuattualara Göre). İ. Darende Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri.E. Temettuat Defterlerine Göre Mudurnu Kazasının Sosyo Ekonomik Yapısı 1261(1844). y. s.E. Kaya Bayraktar. C..S.48-49.Ü.. İstanbul 2001. İ.E.. . İ. Ahmet Coşkun.y. Mehmet Karakaş.t. y.B.B.B. İlbeyi Özer. y. y. Şeyma Yılmaz. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Erzurum Ovası’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu..t. İ.t. y.l. Öztürk.Ü.y.S.E. İstanbul 2000.E.y. Yüzyılda Bir Anadolu Kenti Eskişehir Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu.E. İstanbul 1997.S. Çalışmamızı hazırlarken şekil.y. İstanbul 1997.Ü. a. İ. Levent Akgünlü.Ü.B.

İmam. Osman Okyar. Meteksan Ltd. BSV Yay..m. Dergah Yay.1.25 3. a. Divan. S. Sivrihisar’ın Mahalleleri. s.g. “Osmanlı Şehrinde Esnaf Örgütlerinin Fizik Yapıya Etkileri” (Ed.. Bu durumun bir sınıf yapılanmasının gereğinden değil. İstanbul 2000. Şti.158. kamu düzeninin korunması için alınan bir tedbirden kaynaklandığı bilinmektedir. Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi (1071-1920).63. s.70. Türk İktisat Tarihi. s. 2 Ergenç. a.4 Osmanlı şehirlerinin temel yerleşme birimi olan mahalleler. Osmanlı Araştırmaları. Bu düzen. 3 Gülfettin Çelik.1 Osmanlı şehirlerinde yapılan gözlemlerden biri de genellikle müslümanlar ile gayri müslimlerin ayrı mahallelerde yerleşim yerlerinde oturmalarıydı. 5 Ergenç.3 Bundan başka bazı meslek mensupları da kendi mesleklerinin adlarıyla anılan mahallelerde/köylerde oturmuşlardır. Ayrıca ibadet yeri ve pazar yeri bütün mahallelerin ortak faaliyeti gerektiğinde açılan ve genişletilen cemaat merkezini teşkil etmektedir.5 Osmanlı Devleti’nde en küçük idari birimleri oluşturan mahallelerin başında imamlar bulunmaktaydı. s. s. mahallenin yönetici ve temsilcisi olarak kadı tarafından 1 Özer Ergenç. Köyleri ve Nüfusu 3.103104.2 Yerleşim düzeninde müslim ve gayri müslimlerin iç içe yaşamaları tercih olunan bir durum değildi.1. .70. BÖLÜM ŞEHRİN SOSYAL YAPISI 3. Ankara 1980.. “Osmanlı Devleti’nin Nüfus ve İskan Politikası”. İstanbul 1994. Ahmet Tabakoğlu. Mahalleler ve Demografik Yapıları Osmanlı şehrinde mahalle. 4 Ergenç. İstanbul 1999. kendi gelenekleri ve yaşam tarzları ayrı ve farklı cemaatleri içinde barındırmıştır.69.1.m. aynı mescidde ibadet eden bir cemaatin aileleri ile yerleştikleri şehir kesimi olarak algılanmıştır. “Osmanlı Şehrindeki Mahallenin İşlevi ve Nitelikleri Üzerine”. Halil İnalcık). Yay. Müslim ve gayri müslimler kendilerine ait mahallelerde ikamet olunmaktaydılar. C.4.6. sosyal düzenin. s.g. şehir yaşamında bu zümrelerin bir bütünü ile birlikte ortak yaşam oluşturmalarına engel olmamıştır.

9126. 9168. s. 9146. 9132. meslek sahiplerinin yoğun olduğu yerleşim yerleri oluşturmuşlardır. 9125. pazaryeri.VRD.6 Günümüzde şehirlerin sosyal yaşamı ile ilgili monografileri gibi çalışmalar. 9159. 94143. Sivrihisar’ın (Seferihisar) Temettuat defterleri katalogunda ML. koduyla yayınlanan ve şehir merkezinin mahallelerinin kaydedildiği 9110. 9111. 9112. 9160. cami cemaatinin seçkin kişisini ifade etmekteydi.e. 9165. 9171. medrese ve cami merkezli oluşu ile birlikte tek vücut yerleşmeler halinde idi. çarşı-kapan. . Uzun bir geçmişe sahip olmayan ancak itinalı bir şekilde artan bu çalışmalarla monografileri eksik.. 6 7 Tabakoğlu. Araştırmamızın ana kaynağı olan Temettuat defterleri incelendiğinde Osmanlı şehir yapısındaki sistemin Sivrihisar mahalleleri için de geçerli olduğu görülecektir. Osmanlı Devleti’nin sosyal ve iktisadi tarihini ortaya koyacak çalışmalardır.26 atanırdı. 9140.g. Ancak bu tarihlerde mahalle sayısının 22’den daha fazla olduğu yine o tarihlerdeki kayıtlı defterlerden anlaşılmaktadır. s. 9128.e. az ya da olmayan şehirlerin durumları ortaya çıkacaktır.TMT. 9144. Muhtar ise başlangıçta imama vekalet edebilecek.160. 9172 numaralı 22 adet defter ile araştırmamızın doğrudan konusunu teşkil etmeyen ancak bazı durum değerlendirmelerinde yararlandığımız köylerle ilgili 45 adet Temettuat defterinden elde edilmiştir.7 Çalışmamızın esasını ortaya çıkaran veriler. hamam. Sivrihisar’da müslim ve gayri müslimler ayrı yerleşim yerlerinde yaşamışlar. Bu arada kuruluşundan (1072) bugüne Türk kentlerinin tüm özelliklerini taşıyan Sivrihisar’da XV. 9121. 9155. 8 Köylerle ilgili defterlerin numaraları bibliyografya kısmında verilmiştir.60. 9137.. a.g.8 Her bir defterin bir mahalleyi/köyü içerdiği defterlere göre 1844-45 yıllarında Sivrihisar’ın 22 mahallesi gözükmektedir. a. ve XVI. Keskin. kervansaray. hanlar. yüzyılda görüldüğü üzere kale.

e. Müslim Akdoğan. Burada farklı mahalleler gayrimüslim mahalleler olan Ay. Bu arada öncelikle bilinen en eski Osmanlı kayıtlarından itibaren Sivrihisar’ın mahalleleri ve adetlerini belirtmek gerekir. nr. 1850’li yıllara ait şeriyye sicillleri ve sayımlarına göre de 31 mahallesi gözükmektedir. Hisar.14 9 BOA. s. 139-140. nr. s.12 Bu mahalle adlarının yarısı (15 tanesi) temettuat sayımlarındaki kayıtlarda geçen mahalle adları ile aynıdır. 13 Bu mahalleler 1263 yılındaki cizye defterlerinde de geçmektedir. Tatlar. 12 Özkaya. BOA.12-13. Kutbettin. Kethüda. K.4. 14 BOA.6364. 18904. s. ML. Kılıç. Çopuk.18..9140.e. Gazi Sinan.K. Ancak az önce de belirttiğimiz gibi bu defterlerde hane reislerinin gayri menkullerin/tarlalarının ortaklaşa kullanılmasından dolayı gösterilen hisselerden. MAD. Demirci.g. Kubbeli.9160.27 Defteri olan mahalleler şunlardır: Araklı.g. Faruklar. Karabaş. Bunlar Kubbeli 9 ve Gedik’10tir. s. nr. Şeyh Baba Yusuf. nr. Dolayısıyla bu kayıtlarla temettu kayıtlarının karşılaştırılarak sorunun ortadan kalkacağını düşünmekteyiz. 1845’li yıllarda farklı isimleri taşıyan mahallelerin varlığı nasıl olur? Bizce bu sorun mahalle adlarının şeriyye sicillerinde eksik ya da yanlış okunmasından ileri gelmesi ile açıklanabilir. TMT.VRD. 13 BOA. a.2. ortaklıklardan o yıllarda iki mahallenin daha olduğu gözükmektedir.. 11 Doğru. Orta. s.12. Tapu Tahrir defterlerine göre 1486 ve 1521’de 24 mahalle gözükmektedir. ML. Hacı Ashab. 9110. 1261 (1845) yılına ait nüfus vukuat defterinde farklı olan mahalle sayıları temettu sayımlarına eklendiğinde sayı 28’e çıkmaktadır. Burada aklımıza takılan soru şudur: 1830’lu yıllarda farklı. Hazinedar. Tahtalı ve Zımmi Akdoğan’dır. s. TMT. 10 . Benli. Hacı Veysi. nr. Hacı Hasan. Elmalı. a. nr 9128.VRD.11 Bu mahallelerin isimleri daha sonraki kayıtlarda da ekseriyetle geçmektedir. Yenice. Hacı Eskici . Camiikebir.

Bu defterin tarihi hakkında net bir yargıya varmak doğru olmamakla birlikte tahmini olarak Osmanlı Devleti’ni dış göçlerden etkilendiği bir zaman dilimi olan Kırım Savaşı sonrasına ait gözükmektedir. Tatlar. Ay. Tahrir defterlerine göre 1486 ve 1521 yıllarındaki mahalleler şunlardır: Kılınç. Gazi Sinan.. Hazinedar.17 1844 yılında Temettuat. s. nr. . 12 Defa.16 Temettu sayımlarıyla oluşan defterlerde ortaya çıkmayıp da mezkur arşiv belgelerinde olduğu gözüken mahallelerle ilgili bu farklılığın nedenleri şöyle sıralanabilir: a) Gerçekten de adı geçmeyen.324. Hacı Veysi. Hacı Minnet. Koyuncu. Demirci. b) tasnifi yapılmamış ve bunlardan ötürü ortaya çıkmamıştır. Çopuk Demirci.139-140. s. ve Gedük Hacı İshak. K. Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi. Kayalu. Faruklar. Elmalı. Elmalı. Cizye ve Nüfus Vukuat defterlerine göre ise mahallelerin adları şöyledir: Araklı. Cami Mahallesi. Araklu.K.e. a. Benli. Akdoğan.g. ya da mahallelerin temettu sayımı yapılmamış ve bundan dolayı da defteri olmamıştır. Mescid-i Veledi İhtiyar. Hacı Hasan. Yenice (Seyyid Mahmud).18904. Hacı Kutbeddin. Burada farklı olarak diğer defterlerde olmayan Çaklı ve Yeni Reaya adında iki mahalle gözükmektedir. Hazinedar. Şimdi de yine tahrir kayıtlarından itibaren adları bilinen mahallelerin kısaca adlarına değinelim. Hacı Hasan. Çubuk. Bu muallak durumun cevabı ilerleyen zamanlarda yapılacak çalışmalarla daha net ortaya çıkacaktır. Hacı Eskici. Kethüda. 17 Doğru. Ahi Fahreddin. Çapaklu. 1311 (1894)’e ait Ankara Salnamesinde mahalle sayısı 30’dur. Ankara 1311. Hacı Ashab.28 Yine aynı tarihlere yakın tarihli olduğunu düşündüğümüz tarihsiz bir arşiv belgesinde15 29 mahalle gözükmektedir. Hacı Veysi. Camiikebir. Kazaz Sinan. Ermeniyan. 15 16 BOA. Hafız-ı Cami (camii kebir). zikredilmeyen ve defterleri olmayan Veya da sayımı yapılmış ancak ya başka tasnif arasında yer almış.

Karabaşı.13’e indirilmiştir. Orta. Faruklar. Ay. Hazinedar. Hazinedar. Faruklar. Şeyh. Bazı noktalarda yukarı adı geçen arşiv kayıtlarından da faydalanılmıştır. Orta. Hilm. Akdoğan. Yenice. Burada ikişer adet Une. Şeyh Baba Yusuf. Bunlar.12-13. Hacı Hasan. 20 Keskin. Camii Kebir. Tahtalı. Müslim Akdoğan. Hacı Ashab. Araklu. Tabaklar. Kethüda. Akdoğan. Ancak salnamelerde. Gedik. Une. Karabaşlı. Cumhuriyet. s. bu kayıtlarda geçen farklı mahalleler zikredilmemiştir.e. Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi. 18 19 Özkaya. Yenice. Kutbettin Çapuk.m. s. Zimmi Akdoğan. Kubbeli. Nehasizyam. Gedik. Geduk. Camiikebir. Karacalar. s. Yenice. . Karabaşlı. a. Şeyh Yusuf. Hacı Eskici. Semercu (Demurcu). Hızırbey ve Yunus Emre. Kurşunlu. Müselleme.Hanlar. Camiikebir.g.Elmalı. Yenice. Tatlar. 1852 yılındaki şeriyye sicilleri kayıtlarında gözüken mahallelerin adlarının bir kısmı farklı bir kısmı da aynıdır. Çapanlu. Hacı İshak. Kılıç. Gedük. Karabaşlı.. Kılınç.Hacı Eskici. Kılıç. Zimmi Akdoğan. Kethüda. Yeni Mahalle (Reaya). Elmalu. Müslim Akdoğan. Kabak.63. Tekye. Hayaklı? (Çapanlı olabilir). Tahtalı. Hisar. Hacı Hasan. Demirci. Hacı Veysi. Hasleddin. Bugün de aynı sayıda olup ve aynı adla anılan mahalleler şunlardır: Demirci. Bu doğrultuda araştırdığımız dönemde mahalle sayısını 28 olarak ele almayı uygun bulduk.324.29 Hisar. Tekye mahallesi gözükmektedir. Kubbeli. Tatlar. Kethuda. Araklı. Gazi Sinan. Müselleme.19 Cumhuriyet döneminde ise idari taksimatta mahalle sayısı -bazı mahalleler birleştirilerek. Benli.18 1311 (1893) yılı Ankara salnamesinde gözüken mahalle adları aynen Temettuat defterlerinde geçtiği gibidir. Tekye. Kepen. Hacı Veysi.20 Araştırmamızda verilerimiz öncelikle Temettuat defterlerinde yer alan mahallelerle ilgilidir. a. Bu kayıtlardaki mahalle adları şöyledir: Ay. Elmalı.g.. Kutbettin.

Ay (105 hane). a. c) Yalnızca müslümanların yaşadığı mahalleler ki bunlar ise bu iki grup dışında kalan mahallelerdir. Sivrihisar’ın en kalabalık mahallesi 214 hane ile Yenice mahallesidir. Benli. Tatlar. Gazi edilen boylardan isimlerini almışlardır. a) Yalnızca gayri müslimlerin yaşadığı mahalleler: Benli. Tahtalı. Faruklar. Yenice (diğer adı Seyyid Mahmud). Şeyh Baba Yusuf. Araklı. Çopuk (Çubuk). Hacı Hasan (29 hane) mahalleleridir. Hacı Eskici (75 hane) mahalleleri izlemektedir. s.57. Hacı Hasan. Hacı Eskici. Gazi Sinan (19 hane). Sivrihisar mahallelerinin nasıl isimlendirildiği konusunda bilgi veren yeterli sayıda kaynak yoktur. Kılıç.21 b) Sinan. Şey Baba Yusuf.. Defterlere göre mahalleleri etnik ve dini bakımdan üç kısma ayırmak mümkündür. Kutbettin. Tahtalı (79 hane).30 Elimizdeki bu verilere dayanarak ortaya çıkardığımız demografik yapı ile ilgili sonuçları şu şekilde belirtebiliriz. Demirci (80 hane). Gazi Sinan. Bu mahalleler ile daha önce kurulup da adları 21 Keskin. Ay. Ay. Faruklar gibi nüfus bakımından küçük mahalleler de küçük mahalle tipi yerleşim yerleri olmuşlardır.e. Bu verilerden hareketle mahallelere ortalama olarak 63 hane düşmektedir. Akdoğan (müslim ve zımmi). Müslim Akdoğan. Ancak bilinenlere göre mahalleleri dört grupta incelemek mümkündür: a) Eski Mahalleler : Bu mahalleler eski Türkmen akınları sonucunda iskan Kişi ismi verilen mahalleler : Hacı Ashab. Zimmi Akdoğan. Elmalı. Şeyh Baba Yusuf (98 hane). Kılıç gibi nüfus bakımından büyük mahalleler büyük mahalle tipi. Hacı Veysi. . Kılıç. Mahallelerden Yenice. Hisar.g. En seyrek nüfusa sahip mahalleler ise Hisar (7 hane). Bu mahalleyi sırasıyla Benli (105 hane). Kılıç (85 hane). Orta b) Gayri müslimlerle müslümanların birlikte yaşadığı mahalleler : Yenice.

31 değişen bazı mahalleler buralarda mescid yaptıran ve önemli işlerde bulunanların isimleri ile tanınmaktadır.58. müslümanlarla yaşadıkları mahalleler Kılıç. Hazinedar. 15. a. ve 16. Gedik. Demirci.g. yüzyıllarda Ermenilerin ve Rumlar’ın olduğu. Yapmış oldukları 1882 tarihli kilisenin büyük ve tek oluşu da ibadet için ortaklaşa bir yerde toplanmaları bir arada yaşamalarının bir göstergesidir. Ermeniler’in müstakil oldukları mahalleler Benli.22 Bunlarla birlikte bir dini yapıyla adlandırılan mahalleleri de bu grupta işaret edebiliriz. 15. . Bu kilisenin varlığı bugün için devam etse de içi harap haldedir ve turizme açılmayı beklemektedir23. ve 16 yüzyıllarda Ermeniler’in bir mahalle kuracak nüfusa sahip olduğu bilinmektedir. Yenice ve Müslim Akdoğan'dır. s. Tahtalı Orta ve Zimmi Akdoğan. Ay. bunun yanında da bazı müslüman mahallelerinde yaşadıkları bilinmektedir. Kethüda gibi. Daha sonraları buraya gelen Yahudiler’in kurmuş olduğu mahallenin adı Yeni Mahalle (Yeni Reaya) olmuştur ki bu da onların çok fazla geçmişinin olmadığını zaten belli etmektedir. 22 Keskin.e. Gayrı müslim mahallelerinin isimlerinin menşei ise kesin olarak bilinmemektedir. Meslekle ilgili mahalleler : Belli bir meslek grubunun çoğunlukta olduğu c) veya kurucularının mesleklerine ithafen bu adları alan mahallelerdir. Ermeniler’in ise bu yıllarda küçüklü büyüklü şekilde şehrin yükseğinde dağların eteğinde müstakil mahalleler kurdukları.. d) Gayri Müslim Mahalleleri : Sivrihisar’ın Türkler’in ve Osmanlılar’ın eline geçmesi ile buralarda az da olsa Yahudi ve Rumlar’ın olduğu. İncelediğimiz dönemdeki kayıtlarda Rumlar ve Yahudiler’e ilişkin bir işaret bulunmamaktadır. Camiikebir gibi.

.32 Tablo 1: Sivrihisar'ın Mahalleleri-1845 Mahalleler 1 Araklı 2 Ay 3 Benli 4 Camiikebir 5 Çopuk 6 Demirci 7 Elmalı 8 Faruklar 9 Gazi Sinan 10 Gedik 11 Hacı Ashab 12 Hacı Eskici 13 Hacı Hasan 14 Hacı Veysi 15 Hazinedar 16 Hisar 17 Karabaş 18 Kethuda 19 Kılıç 20 Kubbeli 21 Kutbettin 22 Müslim Akdoğan 23 Orta 24 Şeyh Baba Yusuf 25 Tahtalı 26 Tatlar 27 Yenice 28 Zimmi Akdoğan Defter No 9121 * 9132 9173 9110 9128 9140 9125 9162 * 9159 9165 9111 9117 9143 9137 9168 9160 9126 * 9144 9171 * 9112 * 9155 9146 * 23 Agos Gazetesi. 26 Mayıs 2000.1. s. 5.

bu şekilde oluşturulan ve aynı özelliğe sahip bulunan köylerin araya gelmesi ile nahiyeler sınırlandırılmıştır.26 15. Turan Neşriyat Yurdu Yay. Boğaziçi Yay. Bu köylerin 88 adedinin ismi günümüze kadar kullanılmıştır. herbirinin başında bir kadı bulunan “kazalar”a ayrılmıştı.24 13. yayalık alanda ve vakıf toprağında kurulduğu görülmektedir. Selçuklular Zamanında Türkiye. Osmanlı İmparatorluğunda. 24 25 Doğru. . Ancak bu köylerin 4-5 haneden 70-80 haneye çıktıkları görülmektedir. s. İstanbul 1993.. Köylerden başka vergi veren yerleşim birimleri de mezraalardır. Osman Turan. temettu çalışmalarında da çok farklılık arzetmeyecektir..33 3. Kazalarda bulunan köyler idari ve coğrafi sınırlarla çevrili bölgelere taksim olunmuş. İsimleri değişmeyen köyler Günyüzü nahiyesinde yoğunlaşmıştır.2.25 Osmanlı taşra teşkilatı idaresine göre eyalete bağlı sancaklar. s.280. İstanbul 1969. yerleşebilmek için rahat ve güvenli mekanlar aramışlardı. köy özelliği taşımamakla birlikte bazen oldukça kalabalık nüfusa sahip olabilmekteydiler. yüzyılda Anadolu’ya gelen Türkmenler.1. Bir İçbatı Anadolu ve uç vilayeti olan Eskişehir’de de Türk nüfusunun yerleşmesi büyük çapta gerçekleşmiştir. Bu göç dalgaları sırasında Batı Anadolu ve İçbatı Anadolu’ya yerleşilmiş ve çok sayıda köyler kurulmuştur. Mezraalar..5-6. 1110 (1690) tarihli bir avarız kaydında ise Sivrihisar’a bağlı 58 köy kaydı geçmektedir. Daha sonra yapılacak olan sayım ve tahrir. ve 16. yüzyıldaki kayıtlara bakıldığında Sivrihisar köylerinin sipahi toprağında.. Selçuklu Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti. Moğol tehlikesinden uzakta olabilmek için Batı Anadolu ve uçlarda Bizans sınırını zorlayarak iskan edebilmek. yüzyıllardaki Sivrihisar tahrir defterlerinde 143 adet köy ismi tespit edilmiştir.27 Bu köy adlarının çoğu tahrir kayıtlarında da geçmektedir. ve 16. Osmanlı Devleti döneminde köy kavramının tarifi net olarak belli değilse de “karye” olarak vesika ve defterlerde belirtilmiştir. Köyler ve Demografik Yapıları 15.507. s..

Gğüm. Hatuncuk. Çaykoz.29 1844 yılına ait olan ve konumuzun ana kaynağını teşkil eden Temettuat defterlerine göre 45 adet köy vardır. Karkı.. Sadıkbağı.33 Daha önce Sivrihisar’a bağlı belde olan Günyüzü. Kapulu. 2794. Mülk. İsrailbağı. a. Polatlı da Ankara’nın bir ilçesi olmuştur. Zey.176. Babadat. s. Yalnızçam. Dümrek ve Nasreddin Hoca (Hortu) beldeleri ile toplam 60 köyü ve 27 yaylası vardır.g.. 31 Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi s. Tuğray. md.11-16. nr. 26 27 Doğru. Hortu.g. Tatar. Karacaviran. ve XVI. s55.31 Kaza olarak ilk kuruluşunda 116 köyü ve Günyüzü adlı bir nahiyesi olan Sivrihisar’ın 1950’deki idari taksimatta Günyüzü ve Kaymaz nahiyesi dahil toplam 87 köyü mevcuttu.m. Kurt Şeyh. VRD. Kızılcavian. Kaymaş. Ballıhisar. Biçer. ML. 32 Üzümeri. vd. nr. Tekeviran.. Dümrek. (Güğem). Kocaş.7-9. Karadat.g. 1852 yılındaki sicil kayıtlarında 47 köyü gözükürken30 1311 (1893) yılına ait bir salnamede 90 köyü gözükmektedir. Karkın.K. 29 BOA. nr. Böğürtlen. Karaca Ahmet Sultan. 1216. Her bir köyün ayrı bir defterde zikredildiği köyler şunlardır: Ahiler. s. Halilbağı. Sarıkavak.56. Memik. s. Yüzyıllarda. . İlikviran.324. ML. Karacakaya ve Adahisar. BOA. Ertan. Karaburhan. Demirci.Ekik.151.34 1255-1259 (1838-1843) yıllarına ait vergi kayıtlarına dahil edilen köylerin adedi 50’dir. ve Beylikova bugün Eskişehir’in ilçeleri. Dinek. İbikseydi.Ortaklar.VRD. a.32 Bugünkü idari teşkilata göre ise Kaymaz. Bayulu (muhtemelen Babullu). 28 1261-1262 (1845-1846) yılları bir aşar kaydında ise temettu sayımlarında bulunmayan üç köy adı zikredilmektedir.Gürsöğüt. 28 BOA.. s. Kultan. K. Ancak Sivrihisar köylerinin bu kadar olmadığı hem daha önceki hem de daha sonraki arşiv kayıtlarından anlaşılmaktadır.s. 30 Özkaya. a. 33 Keskin.14. Bu köylerden bazılarının adlarındaki viran kelimesi ören kelimesi ile değişime uğrayarak günümüze gelmiştir.e. İlyas Paşa. XV.. İğdecik.

35 Tablo 2: Sivrihisar'ın Köyleri Köyler Ahiler Babadat Ballıhisar Bayulu Biçer Böğürtlen Çaykoz Demirci Dinek Dümrek Elinviran Elçik Ertan Güğüm Gürsöğüt Halilbağı Hatuncuk Hortu İbik Seydi İğdecik İlyas Paşa İsrail Bağı Kapulu Karaburhan Karaca Ahmet Sultan Karacakaya ve Adahisar Karacaviran Karadat Karkı Karkın Kaymas Kızılcaviran Kocaş Koltan Kurt Şeyh Mülk Memik Ortaklar Sadıkbağı Sarıkavak Tatar Tekeviran Tuğray Yalnızçam Zey Defter no 9122 9134 9120 9163 9174 9145 9167 9133 9172 9153 9118 9141 9119 9136 9170 9116 9115 9158 9108 9150 9164 9175 9130 9148 9127 9156 9114 9129 9177 9166 9131 9157 9154 9124 9138 9161 9169 9151 9123 9135 9109 9139 9176 9113 9152 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 .

nüfus. Kitabevi Yay. s. Osmanlı Araştırmaları. Tablo 3: Sivrihisar'da Yaşayan Milletlere Göre Hane Sayıları Hane Sayıları Müslümanlara Ait Hane Sayısı Gayri Müslimlere Ait Hane Sayısı Toplam Hane Sayısı Mahalleler 1240 458 1698 % 73 27 100 Köyler 1324 0 1324 % 100 0 100 Toplam 2564 458 3022 Nüfus ile ilgili birinci el kaynaklar klasik dönem için tahrir. avarız ve cizye kayıtları. Köylerin hane sayısı ile ilgili tüm eksikliklere rağmen defterlerde geçen sayılarda başka kullanabileceğimiz kayıt yoktur. cizye. İstanbul 1955. Şehrin Tahmini Nüfusu Temettuat defterleri dikkate alındığında Sivrihisar mahallelerindeki hane sayısı 1321. Tahrir. % 27’si gayri müslimlere aittir. köylerindeki hane sayısı 1327’dir.35. Bu sayımın da temel amacı verginin yeniden tadil ve tesviyesine uygun olarak nüfusu belirlemekti. Ancak mahallerle ilgili bölümde belirtildiği gibi defterleri olmayan mahallelerin hane sayısı ile birlikte toplam hane sayısı 1698’e çıkmaktadır.1.. Köylerde ise önceleri gayri müslim unsurlar yaşamış olsa da bu yıllarda köylerde gayri müslim unsur yaşamamaktadır. Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri Bilecik.1. İstanbul 1995.3. temettuat kayıtları ile salnamelerdir. “1830 Sayımına Göre Ankara Şehir Merkezi Üzerine Bir Araştırma”. Aradaki bu farkın önemli olmasından ötürü araştırmamızda bu sayıyı kullanacağız. . C. 458’i gayri müslimlere aittir. İleride eğer defteri olmayan köylerle ilgili bilgiler gün ışığına çıkarsa bu eksikliğin telafi edileceğini ümit ediyoruz. son yüzyıl için cizye. ve temettuat defterleri ile toprak sayımı için yapılan nüfus sayımlarında hep genel bir ifade ile faal erkek nüfusu verilmekte34 ve bununla da vergi yükümlüleri ile tahsil edilecek vergi yükü belirlenmektedir. avarız.109. Bir başka deyişle hanelerden % 73’ü müslümanlara. 35 Sait Öztürk. Sivrihisar mahallelerindeki hanelerin 1240’ı müslümanlara. Osmanlı Devleti’nde ilk nüfus sayımı olarak bilinen 1831 tarihli sayımda da erkek nüfus sayılmıştır.35 34 Musa Çadırcı. s.36 3.

Türkiyât Mecmuası.X. “Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi”.. a.32. ancak ortaya çıkan birbirine yakın rakamların farklı oluşunun. her vergi hanesinin 5 kişiden oluştuğu36 görüşünden hareketle Sivrihisar merkez ve köylerine ait nüfus tahminlerini yapmış bulunmaktayız. tımarlı sipahi. Sivrihisar’ın bilinen en erken tarihli tahrir kayıtlarındaki nüfusu 1486’da 3512. 16. büyük beylerin maiyetindekilerin ve bazen medrese talebelerinin kaydedilmemiş olması dikkat çekicidir. yörük gibi askeri vazifeleri olan kimseler kayıtlı oldukları halde Edirne ve Bursa gibi büyük şehirlerde bulunması lazım gelen garnizonların.38 Klasik dönem kayıtlarında birçok küçük şehirlerde kale muhafızı.136-138.F. C. 37 Doğru. Kaknüs Yay.39 Sivrihisar’ın 1590 yılı nüzul dağıtımı sırasında 1032 avarız hanesi ile tahminen 5160 nüfusu gözükmektedir.332. saray ve konak müntesiplerinin. İstanbul 1979.e. Bunun için Osmanlı’nın birçok yerinde olduğu gibi Sivrihisar’da da yapılan bu nüfus tahminlerin tam olarak hesap edilmesi mümkün gözükmemekte.37 1572-78’deki yıllara ait kayıtlarda da 5200 civarında nüfus gözükmektedir. s.e. s.g. akıncı. . s.Ü.12-14. 1521’de 3739’dur. s. Göç ve Sürgün.g.40 Tablo 4: Klasik Dönemde Sivrihisar'ın Nüfusu 1486 3512 1521 3739 1572-78 5200 1590 5160 36 Ö. a. Lütfi Barkan. yy Osmanlı Toplumunda Yönetim. s. İskan. Nejat Göyünç “Hane Deyimi Hakkında”. E. Ayrıca bu devir şehirlerinde miktarları büyük yekün teşkil etmesi lazım gelen kölelerin de bu sayımlarda kaydedilmemiş olması da göze çarpmaktadır.93. tahmini değerlerden ortaya çıktığını belirtmekte yarar vardır. 39 Arslan. Nüfus. s. İstanbul 2001. 38 Hüseyin Aslan.138-139. İstanbul 1953. Tarih Dergisi.37 Klasik dönem vergi kayıtları ile araştırmamıza kaynak teşkil eden kaynaklardan genel nüfus rakamlarına ulaşmak için ülkemiz sosyal tarihçiliğinin öncüsü kabul edilen Ömer Lütfi Barkan tarafından öne sürülen ve genellikle de kabul gören. İ..

1260-1261/1844-1845 yıllarını kapsayan temettuat sayımlarında bu tarihlerde mevcut olan 21 müslüman 1 gayri müslim mahallesinde toplam 1321 vergi hanesi bulunmaktadır. 3821 gayri müslim nüfus gözükmektedir..e.334 17.38 Ondokuzuncu yüzyıla gelindiğinde ise nüfus rakamlarında ciddi bir farklılık görülmemiştir.169. 45 Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi 15.06746 16.43 1318/1900 tarihli salnameye göre ise 5549 müslüman.. 46 Ahmet Şerif. 41 Karal. İstanbul 1964.270. 44 Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi.132. s. 42 Karpat. 154-155.296 1945 93 -----------------------------------18. 13 Defa. a.031 nüfus mevcut olup bu sayının 8018’i müslümanlara. 1247/1831 tarihli nüfus sayımında kaza genelinde toplam 6290 erkek nüfusu kaydedilmiştir.g. s. 1327/907 tarihli salnameye göre ise 7552 müslim. Ankara 1313. Yay.44 Bu yıllar arasındaki nüfus değişikliğinin göçlerde açıklanması gereklidir. Bunun dışında cizye ve nüfus vukuat defterlerinden isimleri ile hane sayılarını tesbit ettiğimiz 6 mahalle daha ardır ki bunlarla beraber 1698 hane olmaktadır ki bu durumda şehir merkez nüfusu yaklaşık olarak 8500 kadar olduğu söylenebilir. 4013’ü gayri müslimlere aittir. Defa. s.96.126-127.e. İ. 3993 gayri müslim toplam 11. s. s. 1313/895 yılına ait Ankara salnamesinde mahallelerde toplam 12. Yaklaşık olarak erkek nüfus nisbetinde kadın nüfusunun eklendiğimizde kaza nüfusu 12580 olmaktadır. .596 2044 93 Toplam 31. XV-XVII. Anadolu’da Tanin. s. s.45 Yine bu yıllarda Anadolu’yu gezen Anadolu’da Tanin gazetesi yazarı Ahmet Şerif’e göre Sivrihisar’daki nüfus şöyledir: Erkek Müslüman Ermeni Musevi ----------------Toplam 40 Kadın 15.515 nüfusu vardır. 12 Defa.g. 43 Ankara Vilayet Mahsus Salnamesi.Ü. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Hububat Meselesi ve Hububattan Alınan Vergiler. – 42 1881/82 1893 arasında mahalle ve köylerde toplam 29983 kişi gözükmektedir. İstanbul 1325. a. Ankara 1318.41 Bu sayı müslüman erkek nüfusa aittir.892 3989 186 -----------36. İstanbul 1327.733 Lütfi Göçer.

161.21-22. Ankara 1999. s. 1914 yılında bağlı olduğu Eskişehir sancağında toplam 8592 Ermeni mevcuttu. Yıl Üniversitesi Rektörlüğü Yay. Ankara 1990. s. Azmi Süslü. Osmanlı İdaresinde Ermeniler.169 ile 1.47 Sivrihisar’da söz ettiğimiz gayri müslim unsurlar Ermeniler olup 1895’te 4013.40-41.39 Bu nüfusa köylerin dahil olduğu açıktır.I. Burada görülen farklılık Museviler’in oluşudur. Museviler. TTK Yay. Gültepe Yay.671 arasında değişen Ermeni nüfusu mevcuttu. 1910’da 3989 nüfusa sahiptir. Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı. (Haz. 100.48 Tablo 5: Sivrihisar Mahalleleri ve Nüfusu-1845 Hane Sayısı Tahmini Nüfus Defter No Adet Kişi 30 150 9121 105 525 * 105 525 9132 31 155 9173 66 330 9110 80 400 9128 68 340 9140 31 155 9125 28 140 9162 * 19 95 9159 75 375 9165 29 145 9111 48 240 9117 36 180 9143 7 35 9137 63 315 9168 73 365 9160 85 425 9126 65 325 * 54 270 9144 53 265 9171 62 310 * 98 490 9112 79 395 * 28 140 9155 214 1070 9146 66 330 * 1698 8490 Mahalleler 1 Araklı 2 Ay 3 Benli 4 Camiikebir 5 Çopuk 6 Demirci 7 Elmalı 8 Faruklar 9 Gazi Sinan 10 Gedik 11 Hacı Ashab 12 Hacı Eskici 13 Hacı Hasan 14 Hacı Veysi 15 Hazinedar 16 Hisar 17 Karabaş 18 Kethuda 19 Kılıç 20 Kubbeli 21 Kutbettin 22 Müslim Akdoğan 23 Orta 24 Şeyh Baba Yusuf 25 Tahtalı 26 Tatlar 27 Yenice 28 Zimmi Akdoğan Yekün 47 48 Ahmet Şerif. Göyünç. Romanya muhacirleri olup kurdukları köyde ziraatle meşgul olmuştur.234. .. Bu yıllarda Osmanlı Devleti’nde ise 1. Anadolu’da Tanin. C. Çetin Börekçi). İstanbul 1983. s.104.

547. Doğru.g. Ancak bu sayının köylerin gerçek nüfus olmadığı daha öncede açıklandığı gibi açıktır.49 Nüfusun azalması köylerin idari taksimatla yeni ilçe olan beldelere dağıtımından dolayı olmuştur..40 Cumhuriyetten sonra 1927 yılında merkezi 4352 olan Sivrihisar’ın 1950’de ise 6615 kişi nüfusu vardı. 1980’de merkezi 9541. zaim ve yayalık alanlarda olmak üzere köylerin toplam nüfusu 17. 1990’da merkezi 10490.113.e. vergi haneleri ve toplam nüfus şu şekildedir: 49 50 Keskin. Tablo 6: Nüfusun Belli Başlı Tarihlerdeki Durumu 1521 3739 20761 1831 12580 1844-45 8500 15150 1907 11515 36635 1927 4352 31498 1950 6615 44281 2000 10547 25758 Merkez Genel Şehir merkezi için kullanılan kaynakları dikkate alarak yapılan çalışmada 16. 2000 yılında ise merkezi 10.. s.64-65. Yüzyıl başlarında Sivrihisar’ın 143 köyü bulunmaktadır. geneli ise 31644 kişi nüfusu olmuştur. a. Buna rağmen defteri olmayan köyler için nüfus verisi ortaya çıkarmak mümkün değildir.50 1260-61/1844-45 temettu sayımlarında defteri olan 45 köyün toplam nüfusu 6635’tir.e. . geneli 37 297. Temettuat sayımlarında ortaya çıkan köy adları.g. s. 1521’de sipahi.022’dir. geneli 55961. a.

41 Tablo 7: Sivrihisar Köylerinin Nüfusu Köyler Ahiler Babadat Ballıhisar Bayulu Biçer Böğürtlen Çaykoz Demirci Dinek Dümrek Elinviran Elçik Ertan Güğüm Gürsöğüt Halilbağı Hatuncuk Hortu İbik Seydi İğdecik İlyas Paşa İsrail Bağı Kapulu Karaburhan Karaca Ahmet Sultan Karacakaya ve Adahisar Karacaviran Karadat Karkı Karkın Kaymas Kızılcaviran Kocaş Koltan Kurt Şeyh Mülk Memik Ortaklar Sadıkbağı Sarıkavak Tatar Tekeviran Tuğray Yalnızçam Zey Yekün Hane Sayısı Tahmini Nüfus Adet Kişi 18 90 50 250 22 110 8 40 15 75 20 100 24 120 32 160 54 270 66 330 25 125 42 210 7 35 9 45 54 270 18 90 41 205 91 455 17 85 21 105 17 85 33 165 94 470 24 120 15 75 26 130 26 130 21 105 13 65 24 120 72 360 14 70 53 265 10 50 19 95 52 260 20 100 9 45 19 95 18 90 18 90 7 35 24 120 22 110 43 215 1327 6635 Defter No 9122 9134 9120 9163 9174 9145 9167 9133 9172 9153 9118 9141 9119 9136 9170 9116 9115 9158 9108 9150 9164 9175 9130 9148 9127 9156 9114 9129 9177 9166 9131 9157 9154 9124 9138 9161 9169 9151 9123 9135 9109 9139 9176 9113 9152 * 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 .

Kişilerin bugünkü anlamda soyadları. Sivrihisar’ın 19. Bunun nedeni de 1854 Kırım Savaşı sonunda Kafkaslar’dan gelen dış göçlerin buralara da iskan edilişidir.2. Bu durum aslında pek çok Osmanlı şehri için geçerlidir. yüzyıllar arasında nüfusu genel bir değerlendirmeye tabi tuttuğumuzda durağan özelliklere çok daha yakın olmakla birlikte kısmi bir nüfus artışı görülmektedir..2. a. şahıs adları ile lakaplar bizlerin Sivrihisar kazasında 51 Keskin.1. Çünkü bu durum Osmanlı Devleti’nin öteden beri süregelen nüfus probleminden kaynaklanmaktadır.51 Tablo 8: Köylerin Belli Başlı Yıllardaki Nüfusu 1521 17022 1844 6635 1907 25120 1927 27144 1950 37666 1980 46420 1990 26807 2000 15211 Sivrihisar’ın 16-20. Kullanılan aile. 1927’de 27144. s. 2000’li yıllara gelindiğinde bu azalma devam etmiştir.64. 1980’de 46420 1990’da 26807. Şahıs Adları ve Lakaplar 3. yüzyılda nüfus artışının hızlandığı görülmektedir. 3. 2000’de de 15211 olmuştur.e. Cumhuriyet döneminde de artış devam etmiş. Burada bilinmesi gereken bu azalmanın köylerden şehre göçü ile.42 1907’deki salnameye göre 25120 olan nüfus. ancak 1980’lere gelindiğinde nüfusta azalma başlamıştır. ilçe yapılan beldelere birçok köyün idari olarak bağlanmasından kaynaklandığıdır. Kullanılan Aile ve Şahıs Adları Temettuat defterlerinde vergi mükellefi olarak kaydedilen şahıslar. 1950’de 37666. genellikle aile veya sülale adlarıyla birlikte kaydedilmiştir. Mahallelerde Kullanılan Aile. olan aile adları önemli bir veridir.g. . Bu adlardan günümüzde hâlâ kullanılanları mevcuttur.

s.43 oturanların hem sosyal yapısı hem de mesleki ve ekonomik faaliyetleri hakkında az da olsa fikir sahibi olmamızı sağlamaktadır. Hüseyi.318. Bazen bunun yerine”zâde” “veledi”. Mehmed. Dört halifeden ilk üçünün adları Bekir (Ebu Bekir). Kütükoğlu. Tosun oğlu (5 adet). Ekmekçi Ali oğlu53 gibi. Kullanılan aile adlarının çok farklı olmasına rağmen aralarında daha fazla kullanılanların bir kısmı şunlardır: Süleyman oğlu (14 adet). Ömer ve Osman bunlara nazaran daha az verilen adlardandır.e.. İstanbul 1985. Köfter oğlu (8 adet). TMT. 52 Tevfik Güran. s. “bin” veya “nin” (Ali’nin Hüseyin gibi) tabiri kullanılırdı. Arab oğlu (5 adet). Ali. Ahmed. Sivrihisar’da islami unsurları taşıyan tipik bir Anadolu şehri olduğundan adlar da İslami şahıs adları daha yoğun olmuştur. Bu aile adı ilgili şahsın geleneksel bir şekilde tevarüs eden mesleğine işaret edebilirdi. s.VRD. Akgüzeli oğlu (5 adet). Süleyman. Hasan. .52 Sivrihisar mahallerindeki hane reislerinin bir prosedür dahilinde deftere kaydedildiği dikkati çekmektedir. s. İktisat Fakültesi Mecmuası. ML. Sarraç oğlu (5 adet).Ü. İbrahim gibi dini bakımından değer verilen şahısların adları olmuştur. nr. Gayri müslimlerde ise en çok kullanılan aile adları Nursuz oğlu (5 adet). Çalık oğlu (5 adet).9146. Sivrihisar’da müslüman 1173 hane reisinin en fazla kullandığı adları ve adetlerini şu şekilde belirtebiliriz. Türkmen oğlu (5 adet).13. Mustafa. Bu durum muhtemelen yazımı yapan katibin tercihinden ya da o şahsın bu şekildeki ifadesinden ileri gelmiştir. Aile adlarından sonra hane reislerinin adları kaydedilmiştir.398-389. İ. Çavuş oğlu (6 adet) Köse oğlu (5 adet).5.g. Demirci oğlu (4 adet). C 41. Yahya oğlu (5 adet).1-4. Bu prosedüre göre ilgili şahsın eğer varsa önce aile adı yazılmaktaydı. Bu aile adlarından sonra genellikle “oğlu” kelimesi gelirdi. Aydın oğlu (4 adet). Mıkırdıç oğlu (4 adet) Yangöz oğlu (4 adet)’dur. Bıçakcı oğlu. “Ondokuzuncu Yüzyıl Ortalarında Ödemiş Kasabasının Sosyo Ekonomik Özellikleri”. 53 BOA. Natır oğlu (5 adet). Tombak oğlu (6 adet) Kuzucu oğlu ( 7 adet). a. En çok kullanılan adlar Muhammed.s.

Lakaplar Aile ve şahıs adlarının yanı sıra hane reislerinin lakaplar da kullandıkları görülmektedir. Kasap. Babullu. Tekerci. Lakapların kullanılması hane reislerini diğer hane reislerinden ayıran bir unsur olabilmekte idi. Aşık.Deli. Tablo 10: Gayri Müslim Hane Reislerinin Adları Karabet 23 Agop 23 Artin 10 Kirekos 9 Kefork 8 Kirkor 7 Diğer 73 Toplam 148 3.44 Tablo 9: Mahallelerdeki Kullanılan Hane Reislerinin Adları Ali 124 Hasan 71 Mustafa 118 Osman 56 Mehmet 117 Halil 54 Hüseyin 100 Ömer 47 Ahmet 79 Diğer 278 Süleyman 77 İbrahim 72 Toplam 1173 Sivrihisar’da yaşayan gayri müslim unsurlar olan Ermeniler’in en fazla kullandıkları adlar Karabet. Çaykozlu. Artin. Demirci. Ekmekçi. Arap. Mihalıçlı. . Ayaşlı. Kirekos ve Kefork’tur.2.2. Bunun yanı sıra kişilerin mensup olduğu bölge veya etnik ayrılığı da lakap olarak kullanılmıştı. Çoban gibi. Sürücü. Sağır gibi. Agop. Günyüzülü gibi. Soytarı. Uzun. Kalaycı. Kullanılan lakaplar kişinin ruh halini veya fiziki yapısını yansıtabilmekteydi. Kör. Hane reislerinin mesleklerini belirten lakaplar da mevcuttu. Nalbant. Ayrıca lakaplarında bu defterlerde kayıtlı olması sosyal yapıya ilişkin önemli ipuçlarından biridir.

Tablo 11: Müslüman Hane Reislerinin En Çok Kullandıkları Lakapları Hacı 54 Hoca 23 Molla 22 Muhtarı. Uzun. dini ve ictimai alandaki görevlilerin yaptıkları işlerden dolayı aldıkları lakaplar vardı. Gayri müslimlerin kullandıkları lakaplar Yetim (3 adet). Hacı. Muhtar-ı Sani gibi. . Hafız (10 adet). Bu şekilde dönemin mesleki hayatı ile ekonomik ve sosyal yapısı hakkında bilgiler elde edilmektedir. Nalbant. Esseyyid. Fakı. Muhtar-ı Evvel. Dersiam. Saraydar. Yetim (27 adet).3. Hacı (54 adet). Muhtar-ı Sâni (16 adet). Kabasakal. Hane Reislerinin Meslekleri Temettuat defterlerinin bize vermiş olduğu en önemli verilerden biri de hane reislerinin meslekleridir.Sâni 16 Muhtarı Evvel Hafız 19 10 Yetim 27 Sivrihisar’da yaşayan gayri müslimlerin çok fazla lakap kullanmadıkları görülmektedir. Kocabaş Sani. Hoca. Tablo 12: Gayri Müslim Hane Reislerinin Kullandıkları Lakaplar Kabasakal 1 Kocabaş Sâni 1 Kör 1 Milletbaşı Nalbant Saraydar 1 1 1 Uzun 1 Yetim 3 Toplam 10 3. Derviş.45 İdari. Hafız. Muhtar-ı Evvel (19 adet). Milletbaşı ve Kör’dür. Molla (22 adet). Müslüman hane reisleri tarafından en fazla kullanılan lakaplar Hoca (23 adet). Osmanlı toplumunda genellikle aile adları ile değil de uğraştıkları mesleklerle tanınan gayri müslimlerin Sivrihisar’daki durumu farklıdır.

8 39. Ziraatle Uğraşanlar Ziraatle uğraşan grubun başında erbabı ziraat denilen küçük üreticiler (259 adet) gelmektedir.1 12. Yani şehirde her beş hane reisinden biri ziraatçidir. değirmenci (1 adet) erbabı ağnam (1 adet).8 15.4 2.8’ini oluşturmaktadır.1. büyük üretici olarak bilinen ashabı çiftlikat (1 adet) izlemektedir. Daha sonra sırasıyla hayvancılıkla uğraşan ashabı ağnam (13 adet). Ziraatle uğraşanların toplam sayısı 275 olup genel toplamın % 20.46 Sivrihisar’da yaşayan hane reislerinin mesleklerini.5 9.3. kendi aralarında şu şekilde gruplandırabiliriz: a) Ziraatle uğraşanlar b) İşçiler c) Sanayi ve ticaret uğraşanlar d) Çeşitli hizmetlerde uğraşanlar e) Meslekleri olmayanlar Tablo 13: Mesleki Grupların Dağılımı Meslek Grubu Ziraat İşçiler Zenaat Grubu Görevliler Çeşitli Hizmetlerde Çalışanlar İşsizler Toplam Sayısı 275 209 522 125 29 162 1321 % 20. .2 100 3.

. hizmetkarlar (25 adet) izlemektedir. Sığırtmaç (1 adet).8’ini oluşturmaktadır. genel toplamın % 15. İşçiler Sivrihisar’da işçi olarak çalışanların sayısı 209 olup. Bu gruba dahil olan mesleklerin başında ameleler (117 adet) gelmektedir. Tablakar (1 adet).47 Tablo 14: Ziraatle Uğraşanlar Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Ashab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kutbettin Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Tatlar Yenice Yekün Ashabı Ashabı Erbabı Erbabı Ağnam Çiftlikat Değirmenci Ağnam Ziraat Yekün 1 8 9 1 5 13 25 9 2 2 20 3 3 8 7 8 8 6 21 1 1 4 19 1 87 259 6 13 25 11 3 2 21 3 3 8 7 13 8 6 21 9 19 1 87 275 2 1 1 5 3 13 1 1 1 3.2. Bunu sırasıyla çoban (59 adet). Seyis (1 adet). Diğerleri ise şunlardır: Tellak (2 adet).3.

Bu grup kendi içinde şu şekilde kategorize edilebilir: a) Giyim eşyası üreten ve satanlar b) Deri işi ile uğraşanlar c) Dokumacılıkla uğraşanlar d) Yiyecek ve içecek maddeleri üretenler e) Madeni eşya üretenler f) Ticaretle uğraşanlar g) İnşaatla uğraşanlar h) Taşımacılıkla Nakliyecilikle Uğraşanlar Bunları kısaca açıklayalım. (94 adet) (77 adet) (12 adet) (69 adet) (53 adet) (144 adet) (24 adet) (47 adet) Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .48 Tablo 15: İşçiler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 2 Elmalı 1 Ari 2 3 4 5 6 7 8 Hidmetkar Amele Çoban Hidmetkar Sayis Sığırtmaç Tablakar Tellak Yekün 5 2 1 10 4 1 8 7 2 1 7 1 3 2 4 1 1 1 3 1 3 4 1 2 1 5 1 1 3 2 2 4 1 2 3 9 1 10 4 2 3 2 1 1 2 5 1 18 3 6 1 1 1 1 1 8 18 5 11 8 5 6 4 1 9 4 7 5 7 15 15 8 8 1 26 4 5 15 117 20 59 23 1 1 35 209 3. Sanayi ve Ticaret Alanında Uğraşanlar Sivrihisar’da sanayi ve ticaret alanında uğraşanlar 522 adet olup genel toplamın % 39.5’ine tekabül eder ki meslek grupları içinde sayıca en önde olan gruptur.3.3.

mesleklerin ne kadar yaygın olduğunu göstermektedir.3.1. keçeci kalfası (5 adet) gelmektedir. Bunları sırasıyla binek hayvanlarına eğer takımı yapan saraç (5 adet). Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar Bu grubun başında 42 adetle terziler (37 usta. 12 şakirt) gelmektedir ki bu sayılar. 5 kalfa) ve 47 adetle yemeniciler (30 usta.3. Tablo 16: Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf 1 1 3 1 1 5 2 Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Elmalı Çopuk 1 Çorapçı 2 Papuççu 3 Pabuççu Şakirdi 4 Terzi 5 Terzi Kalfası 6 Yemenici 7 Yemenici Kalfası 8 Yemenici Şakirdi Yekün 1 1 1 1 8 2 3 1 1 1 1 2 1 8 1 1 2 1 1 2 1 1 3 1 2 2 3 1 1 3 2 5 3 3 1 10 1 5 5 9 4 1 1 5 5 7 5 7 7 3 1 3 1 2 1 1 1 1 2 37 5 2 30 3 15 1 2 10 96 3. buradaki hayvancılığın da önemli bir göstergesidir.49 3. papuççu şakirdi (1 adet) gelmektedir. Tatlar Yenice Yekün 4 2 2 1 Araklı Benli Kılıç . Daha sonra ise çorapçı (4 adet).3. papuççu (3 adet).2. semer üreten semerciler (2 adet) takip etmektedir.3. debbağ kalfası (16 adet) ve keçe üreten keçeci (21 adet). 15 kalfa. Deri işi ile uğraşan mesleklerin yoğun oluşu. Deri İşi İle Uğraşanlar Bu grubun başında deri tabaklayan debbağ (28 adet).

Tablo 18: Dokumacılıkla Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Hasan Hacı Ashab Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 2 3 4 Bezzaz Boyacı Mutaf Tiftikçi Yekün 1 1 1 1 1 2 1 1 3 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 1 12 Yekün 3 5 1 3 Elmalı Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç Yekün 2 Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . tiftik dokuyan tiftikçiler (3 adet) ve mutaf (1 adet) girmektedir.50 Tablo 17: Deri İşi İle Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 3 1 4 Elmalı 1 Debbağ 2 Debbağ Kalfası 3 Keçeci 4 Keçeci kalfası 5 Sarraç 6 Semerci 5 2 1 2 1 5 6 3 1 1 1 1 2 5 2 2 1 2 1 1 1 1 1 1 1 3 2 1 1 2 5 4 2 2 2 3 2 1 1 5 2 1 1 28 16 21 5 5 1 1 1 11 2 3 2 3 3 8 2 1 10 3 5 Yekün 77 3.3. Dokumacılıkla Uğraşanlar Bu gruba ise bezzaz (3 adet). iplik boyayan boyacılar (5 adet).3.3.

3. iğne. kasap kalfası (4 adet) ve manav (1 adet) takip etmektedir. Daha sonra sırasıyla ekmek üreten etmekçiler (7 adet). kafesçi (1 adet). kasap (8 adet).51 3.5. Madeni Eşya Üretenler Bu grubun başında ise demir işleri ile uğraşan demirci (23 adet). kalaycı (6 adet). dünbükçü (1 adet).3. ihtisap kantarcısı (1 adet). koku. demirci kalfası (8 adet) gelmektedir. kalaycı kalfası (1 adet). iplik satan attarlar (10 adet) gelmektedir. Bunları sırasıyla bakırcı (1 adet).4 Yiyecek ve İçecek Maddeleri Üretenler Yiyecek ve içecek üretenlerin başında bakkallar (25 adet) ve baharat. kuyumcu (2 adet).3. nalbant şakirdi (1 adet) izlemektedir. Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . etmekçi kalfası (6 adet). kahve üreten kahveci (7 adet). kasap çırağı (1 adet).3. Tablo 19: Yiyecek ve İçecek Maddeleri Üretenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 2 1 1 1 3 6 7 8 1 4 2 1 Elmalı 1 Attar 2 Bakkal 3 Etmekçi 4 Etmekçi 5 6 7 8 9 1 1 1 2 1 1 2 3 1 1 1 1 1 1 1 1 4 2 1 1 1 1 4 1 2 2 10 25 7 Kalfası Kahveci Kasap Kasap Çırağı Kasap Kalfası Manav Yekün 1 2 1 2 1 1 1 3 3 1 1 1 1 1 1 1 4 3 4 3 2 1 6 1 2 2 3 1 11 5 4 1 4 10 69 3.

boğçacı (41 adet). Ticaretle Uğraşanlar Bu grupta yer alanlar eski eşya alıp satan eskici (38 adet).717. Çağrı Yay.3. mum satan mumcu (1 adet)’dur. s. Mahalle arasında bohça ile eşya satan boğçacıların hepsi. mahalle aralarında ufak tefek eşya satan kişi.52 Tablo 20: Madeni Eşya Üretenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 1 2 Elmalı 1 Bakırcı 2 Demirci 3 Demirci 1 1 1 1 1 7 1 1 1 1 1 2 3 1 5 1 2 1 2 1 23 8 1 1 1 6 1 2 8 1 kalfası 4 Dünbükçü 5 İhtisap 6 7 8 9 10 Kantarcısı Kafesçi Kalaycı Kalaycı Kalfası Kuyumcu Nalbant Şakirdi Yekün 1 1 3 1 2 3 2 1 1 5 1 1 2 8 1 1 5 1 10 1 8 3 3 2 1 11 Nalbant 53 3.6. çerçi54 (20 adet). İstanbul 1992. Bu grupta dikkati çeken husus ziraatle meslek olarak uğraşmayan gayri müslimlerin özellikle bu alanda gayret göstermeleridir. Redhouse.3. Turkish and English Lexicon. Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . 54 Çerçi. tütün satan duhancı (10 adet). çerçilerin hepsi ve tüccarların çoğunluğu gayri müslimlerden oluşmaktadırlar. tüccar (34 adet).

3. dülger şakirdi (1 adet) ile inşaatta çalışan bina yapıcıları (8 adet) ve çilingir (1 adet)’dir.3. İnşaatla Uğraşanlar Bu gruptakiler ise kereste işi ile uğraşan dülger(10 adet). Tablo 22: İnşaatla Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 3 4 Elmalı Yekün 1 10 4 1 8 24 Yekün Araklı Araklı Tatlar 1 1 Hisar Benli Kılıç 1 Çilingir 2 Dülger 3 Dülger Kalfası 4 Dülger şakirdi 5 Yapıcı Yekün 1 1 1 2 2 3 1 1 1 1 1 1 2 1 1 5 1 1 1 2 1 3 1 1 1 1 Tatlar Hisar Benli Kılıç . dülger kalfası (4 adet).7.53 Tablo 21: Ticaretle Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 2 3 1 1 7 Elmalı 1 2 3 4 5 6 Boğçacı Çerçi Duhancı Eskici Mumcu Tüccar Yekün 35 15 5 9 5 3 2 2 2 2 1 1 4 1 1 2 2 3 2 1 1 1 2 1 1 2 1 5 2 2 8 1 2 1 1 8 11 2 6 1 1 1 1 1 5 3 2 1 1 2 4 2 9 46 20 10 38 1 34 64 5 5 4 2 14 149 3.

Dini Görevliler Bu görevlilerin başında mahalle.1.4. araba kiracıları (2 adet). hafız (2 adet). müezzin (3 adet).4. tekkelerde görev yapan tekyeneşin (3 adet). Diğerleri ise kayyum (1 adet). Bunlar: a) Dini görevliler (66 adet) b) Eğitim alanında hizmet verenler (10 adet) c) Askeri. dini ve sosyal yapılarda hisseleri bulunan mütevelliler (5 adet)’dir. Tablo 23: Taşımacılıkla/Nakliyecilikle Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Hasan Hacı Ashab Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 2 5 5 Elmalı 1 Araba Kiracısı 2 Arabacı 3 Kiracı 4 Sürücü 1 1 4 4 2 3 1 2 3 1 3 1 2 1 3 1 1 5 4 2 1 3 1 2 1 3 1 5 4 1 1 1 4 5 3 3 1 43 1 47 Yekün 3.3.3.3. Taşımacılıkta/Nakliyecilikle Uğraşanlar Bu grupta ise binek hayvanlarını kullanarak nakliye işi ile uğraşan kiracılar (43 adet).3.8. 3. idari ve içtimai alanda hizmet verenler (49 adet) Bunları kısa kısa açıklayalım. Görevliler Bu gruptakileri üçe ayırmak mümkündür. sürücü (1 adet) yer almaktadır. Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . köy ve yaylalarda görev yapan imamlar (47 adet) gelmektedir. zaviyedar (1 adet).54 3. cami katibi (3 adet). arabacı (1 adet). meşayıhı izam (1 adet).

Tablo 25: Eğitim Alanında Hizmet Verenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk 1 Dersiam 2 Mektep 1 1 1 2 2 1 1 2 Hocası 3 Müderris Yekün 1 1 2 2 1 1 1 Yenice Yekün 1 2 7 10 Elmalı Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç Yenice Yekün 1 1 1 2 3 3 3 5 47 66 Elmalı Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .2.3.55 Tablo 24: Dini Görevliler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk 1 Kayyum 2 Meşayıhı İzam 3 Zaviyedar 4 Hafız 5 Cami Hatibi 6 Müezzin 7 Tekyeneşin 8 Mütevelli 9 İmam Yekün 1 1 1 4 4 1 5 7 6 8 1 1 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 3 2 2 2 3 3 4 4 1 1 1 2 1 2 2 4 1 4 5 2 3 1 1 3 9 3 3 3 4 3. Eğitim Alanında Hizmet Verenler Bu grupta mahallelerde insanların eğitimi ile uğraşan müderris (7 adet) mektep hocaları (2 adet) ve dersiâm (1 adet) bulunmaktadır.4.

İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler Bu grubun başında toplamda ve yüzde hesaplarında başka meslekleri de olduğundan dolayı dahil etmediğimiz (muhtar 1 adet) muhtar-ı evvel (20 adet). müdür katibi (1 adet). haber piyadesi olan sâ’i (1 adet). kocabaşı sâni (1 adet).56 3. askeri sipahi (1 adet).3.3. askeri müstahdem (4 adet).5. odabaşı (1 adet). muhtar-ı sâni (19 adet). Tablo 26: Askeri. Askeri. değirmen askeri olan asiyabı yeniçeri (1 adet). kaza müdürü (1 adet).Az önce de belirttiğimiz gibi özellikle sayımlarda yardımcı olan bu idari yetkililerin başka meslekleri de vardır.3. yeniçeri zabitlerinden muhzır (1 adet). tımarlı süvari (1 adet). Bunların dışındakiler ise emniyet görevlileri zaptiyeler (10 adet). ziraat müdürü (1 adet)’dür.4. bekçi (5 adet). kethüda (3 adet). Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Camiikebir Hacı Eskici Hacı hasan Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 2 1 1 1 1 1 1 9 Elmalı 1 Asiyabı Yeniçeri 2 Askeri Müstahdem 3 Askeri Sipahi 4 Bekçi 5 Dideban İhtisabı 6 Kaza Müdürü 7 Kethuda 8 Kocabaşı sani 9 Mecnun 10 Milletbaşı 11 Muhtarı Evvel 12 Muhtarı Sani 13 Muhzır 14 Müdür Katibi 15 Odabaşı 16 Sai 17 Tımarlı Süvari 18 Zaptiye 19 Ziraat Müdürü Yekün 1 1 1 1 1 1 1 1 4 1 5 1 1 3 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 20 19 1 1 1 1 1 10 1 51 1 1 1 1 1 2 3 2 2 4 1 2 2 2 2 2 3 3 2 5 1 2 2 3 5 3. milletbaşı (1 adet) gelmektedir. didebân ihtisabı (1 adet).

seele-dilenci (1 adet).57 Bu gruptakiler ise toplumda farklı hizmetlerde bulunan mesleklere sahip hane reisleridir. berber şakirdi (1 adet). duhan (tütün) kıyıcısı (2 adet). kayıp olanlar mefkud (1 adet) izlemektedir. talebe (17 adet). hamamcı (1 adet) kahveci tâbii/ çalışanı (3 adet)’dır. duhanfurüz (tütün parlatıcısı) (1 adet). dul (3 adet).6. Berber (18 adet). Ardından defterlerde meslekleri. yazılmayan ve bizim belirsiz (45 adet) diye belirttiğimiz grup vardır. Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . Bunları sırasıyla yetim (23 adet). Tablo 27: Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 1 2 Elmalı 1 Berber 2 Berber Kalfası 3 Berber Şakirdi 3 1 1 1 1 4 2 1 2 1 2 18 1 1 4 Dellal 5 Duhan Kıyıcısı 6 Duhanfuruz 7 Hamamcı 8 Kahveci Tabii Yekün 1 1 1 1 2 4 1 2 1 1 1 4 2 2 4 1 4 1 1 2 2 1 1 3 29 3. emekli tekaüt (3 adet). Meslekleri Belli Olmayanlar Bu grubun başında 55 kişi ile fakir ve ianeyle geçinenler vardır. duyuru yapan dellalar (2 adet). ihtiyar (2 adet). berber kalfası (1 adet).3.

Tablo 29: Gayri Müslimlerin Meslekleri 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Amele Belirsiz Boğçacı Çerçi Dülger Eskici Fakir/ianeyle Hizmetkar Kasap Kalfası Kocabaşı Sani Kuyumcu Milletbaşı Nalbant Odabaşı Pabuççu Terzi Terzi kalfası Tüccar Yapıcı Yetim Yekün Benli 10 35 15 1 5 3 8 1 2 3 1 8 2 9 2 2 107 1 7 1 12 2 2 1 7 1 18 Kılıç Müslim Akdoğan 1 1 6 1 Yenice 2 Yekün 13 1 41 20 1 6 3 10 2 1 2 1 3 1 2 10 2 25 3 3 150 1 3 1 2 1 11 Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . Ayrıca Sivrihisar’daki var olan kuyumcular da gayrimüslim Ermeniler’dir. boğçacılık(bohçacılık) ve tüccarlıkta yoğunlaşmışlardır.58 Tablo 28: Mesleği Belli Olmayanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 8 2 Elmalı 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Alil Belirsiz Firari Mefkud Seele Talebe Tekaüt Fakir/İane Dul İhtiyar Yetim Yekün 1 4 1 4 2 2 3 2 1 1 7 1 1 1 1 1 3 1 3 1 5 1 1 2 1 1 1 3 1 2 1 5 2 1 1 8 1 4 16 10 7 1 2 2 4 7 8 5 1 1 7 1 3 3 3 2 1 11 12 6 11 3 1 2 6 3 2 2 2 1 1 2 2 1 2 3 4 1 1 1 1 6 1 4 4 45 7 1 1 2 17 2 3 15 55 3 2 2 23 32 161 Meslek gruplarını incelediğimizde tarım ve ziraat işlerini müslümanların yaptıkları gözlenmektedir. Gayri müslimlerin ise gerek yaşadığı coğrafyadan gerekse Osmanlı toplumundaki genel yapısından dolayı daha çok zanaat ve ticaret işlerinde özellikle de çerçicilik.

59 Tablo 30: Müslümanların Meslekleri Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 13 2 1 5 13 1 1 1 4 1 10 1 25 5 44 18 1 1 3 5 3 1 1 59 4 28 16 1 2 23 8 1 2 1 8 20 3 1 1 1 1 87 Elmalı 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 Ağnam Taciri 6 Alil 4 Amele 104 Araba Kiracısı 2 Arabacı 1 Ari Hidmetkar 5 Ashabı Ağnam 13 Ashabı çiftlikat 1 Asiyabı Yeniçeri 1 Askeri Müstahdem 4 Askeri Sipahi 1 Attar 10 Bakırcı 1 Bakkal 25 Bekçi 5 Belirsiz 45 Berber 18 Berber Kalfası 1 Berber Şakirdi 1 Bezzaz 3 Boyacı 5 Cami Hatibi 3 Çapul 1 Çilingir 1 Çoban 59 Çorapçı 4 Debbağ 28 Debbağ Kalfası 16 Değirmenci 1 Dellal 2 Demirci 23 Demirci kalfası 8 Dersiam 1 Dideban İhtisabı 1 Duhan Kıyıcısı 2 Duhancı 10 Duhanfuruz 1 Dul 3 Dülger 9 Dülger Kalfası 4 Dülger şakirdi 1 Dünbükçü 1 Erbabı Ağnam 1 Erbabı Ziraat 259 Eskici 32 1 5 4 7 2 7 2 3 4 1 3 1 3 2 5 3 2 1 1 3 1 10 4 1 4 18 3 1 2 3 6 4 104 1 1 1 2 1 1 2 1 5 1 1 1 1 1 1 2 4 3 1 1 4 1 1 2 2 1 3 2 3 1 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 1 1 2 1 2 1 5 3 1 2 1 1 1 7 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 1 1 8 5 5 13 25 9 3 2 1 2 1 2 20 3 2 1 3 2 8 1 7 8 2 8 5 6 1 21 4 1 19 1 4 1 1 1 2 2 1 3 1 1 1 1 1 1 1 2 1 2 3 1 5 1 2 1 2 1 1 2 1 4 1 2 1 1 1 1 5 4 2 4 9 2 2 2 1 3 1 6 1 5 2 1 1 1 1 1 1 7 1 1 1 1 1 1 4 1 2 1 1 1 4 1 3 1 5 2 1 1 1 1 1 4 1 2 2 2 2 1 1 1 2 10 1 3 9 4 1 1 1 259 32 Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .

60 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 Etmekçi 7 Etmekçi Kalfası 6 Fakir/İaneyle 44 Firari 7 Haffaf 1 Hafız 2 Hamamcı 1 Hidmetkar 13 İhtisap Kantarcısı 1 İhtiyar 2 İmam 47 Kafesçi 1 Kahveci 7 Kahveci Tabii 3 Kalaycı 6 Kalaycı Kalfası 1 Kasap 8 Kasap Çırağı 1 Kasap Kalfası 2 Kayyum 1 Kaza Müdürü 1 Keçeci 21 Keçeci kalfası 5 Kethuda 3 Kiracı 43 Mahbu 1 Muhzır 1 Manav 1 Mecnun 1 Mefkud 1 Mektep Hocası 2 Meşayıhı İzam 1 Muhtar 1 Muhtarı Evvel 20 Muhtarı Sani 19 Mumcu 1 Mutaf 1 Müderris 7 Müdür Katibi 1 Müezzin 3 Mütevelli 5 Nalbant 5 Nalbant Şakirdi 1 Pabuççu Şakirdi 1 Sai 1 Sarraç 5 Seyis 1 Sebzevatçı 5 Seele 1 Semerci 2 Sığırtmaç 1 Süpürgeci 1 Sürücü 1 Tablakar 1 Talebe 17 1 2 1 1 2 6 2 2 1 1 1 1 1 2 1 1 4 1 3 1 1 3 1 2 1 4 1 1 1 1 1 6 1 1 15 2 1 1 1 2 1 1 1 1 1 1 1 1 7 6 52 7 1 2 1 13 1 2 47 1 7 3 6 1 8 1 2 1 1 21 5 3 43 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 7 1 3 5 5 1 1 1 5 1 5 1 2 1 1 1 1 17 1 1 1 1 4 5 1 1 6 1 1 2 3 4 3 1 1 1 1 2 4 2 1 1 3 3 3 1 1 1 3 1 2 3 1 3 1 1 1 1 2 1 1 2 3 1 1 4 3 1 2 1 3 1 1 1 1 1 1 1 1 1 5 4 1 1 4 3 5 2 1 1 1 1 2 2 3 1 1 1 1 1 2 5 1 1 1 2 1 1 1 1 2 1 2 1 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 1 1 2 3 2 1 1 1 2 1 1 2 1 1 1 2 1 1 1 2 1 1 1 2 1 1 1 .

61 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 Tekaüt Tekyeneşin Tellak Terzi Terzi Kalfası Tiftikçi Tımarlı Süvari Tüccar Yapıcı Yemenici Yemenici Kalfası Yemenici Şakirdi Yetim Zaptiye Zaviyedar Ziraat Müdürü Yekün 3 3 2 27 3 3 1 9 5 30 15 2 20 10 1 1 1205 30 1 1 2 1 3 1 1 2 3 1 1 8 1 1 1 1 3 1 1 2 1 1 1 1 1 1 2 1 1 2 1 1 1 1 1 2 1 1 2 2 3 1 1 3 5 3 3 1 1 2 1 2 1 1 2 1 1 1 3 1 2 2 3 1 2 3 3 2 27 3 3 1 9 5 30 15 1 1 4 2 1 1 2 1 31 66 81 68 32 28 19 74 29 48 36 7 2 20 10 1 1 1 1 63 71 73 54 41 98 28 196 1173 2 1 3 2 3 1 .

Toplam toprak miktarına göre ise ekili alan tarlalar % 40’a.8. Bilindiği gibi toprağın azalan verim gücünü yenilemenin en basit yollarından biri de toprağı dinlendirmek yani nadasa bırakmaktır. XV. Bu sistemler nisbeten yoğun ve tarımın gelişmiş olduğu bölgelerin verimli topraklarında kullanılmıştır. 1 Ö.2 Toprakların 4150 dönümü mezru yani ekili. C. Kanunlar. Ankara.140. alan olarak tarif edilmiştir. Hüdâvendigâr Livası kanunlara göre boyu ve genişliği normal adımlarla 40’ar adım olan bir saha. Osmanlı işçisi daha çok toprağını iki ya da üç yılda bir dinlendirerek verim gücünü kazandırmaya çalışıyordu.Ü.1 Bugün dönüm ortalama 1000 m2 olarak kabul edilmektedir. topraktan daha fazla imkanı sağlayan rotasyon sistemleri idi. Ekili olmayan tarlaların nadasa bırakılmış olduğu ve neredeyse ekili tarlalar kadar büyüklük arzettiği gözükmektedir. ve XVI. 3430 dönümü ise gayri mezru (ekili olmayan) tarlalardır.1.F.3 Sivrihisar’da temettu sayımlarından.8’ini ekmiş % 43.2’sini de nadasa bırakmıştır. Tarih Enstitüsü Neşriyatı. Böylece her yıl toprakların önemli bir bölümü boş bırakılıyordu. Toprağı boş bırakma süresi daha çok bir yıldı. Dönüm. BÖLÜM ZİRAAT VE HAYVANCILIK 4. İstanbul 1943.582. Yani toprak sahipleri ziraatla ilgili olan topraklarının % 56. C. Asırma Osmanlı İmparatorluğu’nda Zirai Ekonominin Hukuki ve Mali Esasları. Barkan. rotasyon sistemlerinin uygulanıp uygulanmadığını bilememekle birlikte nadasa bırakılmış toprağın büyüklüğüanlattığımız sebeplerden ötürü-anlaşılmaktadır. s.62 4.L.5 dönüm arazileri bulunmaktadır. ekili olmayan.92. İ. Şehirde Toprağın Mahallelere Göre Dağılımı Sivrihisar’da hane sahiplerinin toplam olarak 11. .I. 2 Halil İnalcık. XXIII. Belleten. Toprağın verim gücünü artırmanın diğer bir şekli ise belirli aralıklarla her yıl toprağa değişik ürünler ekerek. “Osmanlılar’da Raiyyet Rüsumu”. nadasa bırakılmış tarlalar ise % 30 gibi büyük oranlara karşılık gelmektedir. s. s.E.

Demirci (488 dönüm). Mahalle başına 155. Yine ekili alanlar hane başına 3. Tatlar (39 dönüm) mahallelerinde olduğu görülmektedir.88-89. Yüzyıl Tarım Ekonomisi.63 Tablo 31: Ziraatle İlgili Tarlalar Mahalleler Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Eshab Mezru Tarla Dönüm 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Gayri Mezru Tarla D. Şeyh Baba Yusuf. ve Tatlar (15 dönüm) mahalleleridir.59 dönüm arazi düşmektedir. 3 Tevfik Güran. Çopuk (15 dönüm) mahallelerinde. Mahalle başına 205 dönüm ekili alan düşer ki Yenice. . 87 75 189 342 91 15 65 12 139 38 35 65 120 97 184 80 166 50 193 15 1372 3430 107 97 296 448 149 29 65 15 262 60 60 144 130 173 237 80 273 61 276 39 1509 4510 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün Tabloya baktığımızda ekili alanların en çok Yenice (1509 dönüm).41 dönüm düşmektedir ki bu da tarımla ilgili toprakların toplam içinde hane başına düşen en büyük kısmını oluşturduğunu bize göstermektedir. en az Hacı Eshab (12 dönüm). en az ise Hacı Eshab (15 dönüm). Kethüda ve Kutbettin mahallelerinin dışında kalan mahalleler bu ortalamanın altında kalmaktadır. İstanbul 1998.9. Demirci. Nadasa bırakılan araziler ise en çok Yenice (1372 dönüm) ve Demirci (342 dönümdür) mahallerinde. s. hane başına da 2. Çopuk. 19. Eren Yay.Hacı Eskici.

64

Bu kısım da en son olarak gayri müslimlerin zirai alanlarına değinmek gerekir. Gayri müslimlerin ne ekili ne de nadasa bırakılmış arazileri mevcut değildir. Toplam arazilerin 1305 dönümünde ise bağcılık yapılmaktadır. Genel toplamın % 11,7’sine tekabül etmektedir. Bostan alanları ise hane sahiplerinin kendi ihtiyaçlarını karşılayacak ölçüde domates, hıyar, biber gibi sebzeler yetiştirilen alanlar olup geniş bir ölçekle işlenmemiştir. Bostan tarlaları 430 dönüm olup toplam arazinin % 3,8’i gibi diğer tarlalardan küçük bir yüzdeye sahiptir. Buradan anlaşılan da Osmanlı iktidarının dayanmış olduğu ilkelerden iaşe (provizyonizm) ilkesi gereğince4 mahalle ve köy sakinleri önce kendi ihtiyaçlarını karşılamışlar, daha sonra da pazara götürüp satmışlardır. Kazaların ihtiyacı giderilmedikçe de dışarıya satmamışlar, devlet de zaten böyle bir duruma müsaade etmemiştir.5 Tasarruf edilen toprak birimlerinden çayırlar 1449 dönüm ve % 13 ile üçüncü büyük dilime sahiptir. Daha sonra ise 11,5 dönüm ile bahçe ve 3 dönüm ile cehri, 2 dönüm ile haşhaş tarlaları gelmektedir. Şekil 1 : Toprağın Tasarrufu
Bağ; 1305; 12% G. Mezru; 3430; 32% Bostan; 430; 4% Çayır; 1449; 13% Diğer; 16,5; 0%

Bağ Bostan Çayır Diğer Mezru G. Mezru

Mezru; 4150; 39%

4

Mehmet Genç, Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi, Ötüken Yay, İstanbul 2000, s.6162. 5 Genç, a.g.e, s.61.

65

Tablo 32: Toprakların Mahallelere Dağılımı
Mahalleler Mezru Tarla Dönüm 107 97 296 448 149 29 65 15 262 60 60 144 130 173 237 80 273 61 276 39 1509 4510 Gayri Mezru Tarla D. 87 75 189 342 91 15 65 12 139 38 35 65 120 97 184 80 166 50 193 15 1372 3430 Bağ Dönüm 63 145 28 53 57 62 30 20 13 55 20 61 25 15 44 67 107 57 43 77 28 235 1305 64 430 603 1449 11,5 3 2 43 8 36 6 23 10 1 Bostan Dönüm 21 11 32 52 8 9 11 2 43 25 3 33 8 290 13 5 3 319 9 9 48 8 31 2 9 0,5 Çayır Dönüm. 5 27 26 35 1 3 Bahçe Dönüm Cehri Korusu Dönüm Haşhaş Dönüm

1 2 3 4 5 6 7 8 9

Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Eshab

10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin

Müslim Akdoğan
19

Şeyh Baba Yusuf
20 21 Tatlar 22 Yenice

Yekün

4.2. Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı 11140,5 dönüm arazinin 10911,5 dönümü müslümanlara 229 dönümü ise gayri müslimlere aittir. Bir başka söyleyişle % 97,9’u müslümanlara, % 21,1’de gayri müslimlere aittir.

66

Şekil 2: Toprakların Etnik Yapıya Göre Dağılımı

Gayrimüslimlere ait araziler 2,1%

Müslümanlara ait araziler 97,9%

Toprağın hane başına düşen ortalamasına baktığımızda ortaya çıkan sonuçlar şunlardır: Müslümanlarda hane başına 9,28 dönüm toprak düşerken gayri müslimlerde 1,56 dönüm toprak düşmektedir. Müslümanların sahip olduğu en büyük arazi grubu ekili alanlardır (4510 dönüm). Ardından, nadasa bırakılmış araziler (3430 dönüm), çayırlar (1449 dönüm), ve bağcılık yapılan alanlar (1076 dönüm) gelmektedir. Gayri müslimlerin sahip olduğu araziler ise ziraatle ilgili değil de bağcılık yaptıkları alanlar olup 229 dönümden ibarettir.

Tablo 33: Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı
Mezru Tarla Etnik Grup Müslümanlar Gayri Müslimler Toplam % 4510 40,4 3430 30,7 Dönüm 4510 Gayri Mezru Tarla D. 3430 Bağ Dönüm 1076 229 1305 11,6 430 3,8 1449 13 16,5 1,4 Bostan Dönüm 430 Çayır Dönüm. 1449 Diğer Toplam Dönüm 16,5 10911,5 229 11140,5 100 97,9 2,1 100 %

pirinç b. Hayvan ürünleri Bu ürünlerle ilgili bilgileri temettuat sayımlarında şahısların isimlerinin üzerinde bulunan o şahsın verdiği ayni ve bedeli öşürlerinden anlamaktayız.. duhan (tütün). süt. Tarla Ürünleri (Bitkisel Üretim) a. Tahıllar : Hınta (buğday). Baklagiller : Fasülye. 6 7 Sadi Kocaş. kimnon (kimyon) 2. Hem bu özelliklerinden hem de ziraate elverişli arazilerinin olmayışından dolayı zirai üretimleri söz konusu değildir. s. Bağ ve bahçe ürünleri 3.g. Tarih Boyunca Ermeniler.45. Sınai Bitkiler : Haşhaş. mimari ve kuyumculukla ilgili kabiliyetlerinin var olduğu bilinmektedir. nohut.3. Truva Yay. mercimek c. s.e. Güran. Yetiştirilen Ürünler Sivrihisar’da yetiştirilen tarım ürünlerini Osmanlı tarım istatikçilerinin yaptığı gibi7 şu şekilde sıralayabiliriz.75. darı. peynir gibi ürünlerle ilgili bililer kayıtlarda yazılı değildir. Sadece bağcılıkla uğraşmışlardır. a. 1. .. Bağ ve bahçelerde ne yetiştirildiğine ilişkin bilgi ile hayvanlardan elde edilen at. 4. Eldeki verilerle yalnızca tarla ürünlerine ait ayrıntıları zikretmek mümkündür. Ankara 1970.6 Sivrihisar’da da bu durum geçerli olup ticaret ve sanatkarlıkla geçimlerini sağladıklarını görmekteyiz. afyon.67 Osmanlı Devleti’nde Ermeniler’in sanat ve ticaretle. şair (arpa). burçak.

arpa (3843.E.9 82. Tarih Lugati.5 17957. W. İst.83 13265. s. Türklük Araştırmaları Dergisi.M. Hinz. Mithat Sertoğlu. “İslam’da Ölçü Sistemleri” . bir cins hububat ölçüsü olup imparatorluğun muhtelif yerlerinde farklı kıymette olmuştur.7 100 Kile.165 8352. İstanbul 1952.3 17956. s.39 464929.. Hınz.68 Tablo 34: Yetiştirilen Tarla Ürünleri Ürünler Tahıllar Baklagiller Sınaî Bitkiler Toplam Kile8 17957.5 kile) ve burçak (470. 1 kile=20 İstanbul okkası=25.1 Sivrihisar’da yetiştirilen en önemli tarla ürünü olan tahıllar şunlardır: Buğday (13643).5 255 6510 6765 Kıyye9 Kilo10 460717.e.6 327. okka adı verilen eski ağırlık ölçüsü olup baklagil ve sınai ürünlerin ölçümünde kullanılmıştır ve 1282 grama eşittir.49. Bkz.6 100 Yetiştirilen baklagilleri ise şu şekilde belirtebiliriz: Nohut (210 kıyye).8 98608.5 470.3 kile).43 51. Bunun yanında karşımıza şinik ifadesi çıkmıştır ki bu da kilenin dörtte biridir. Bkz.32 327.Ü. Enderun Yay.g. 9 Kıyye. s.) ...258. 10 Kile ve kıyye ölçülerinin kg’ye çevirerek hesapların kolaylaşmasına çalıştık.F Yay.m. Kepeci.165 % 1.02 % 76 21. fasülye (5 kıyye).8 Kilo 353054.İstanbul 1986.F. a.(Haz. Osmanlı Tarih Lügati. Tablo 36: Yetiştirilen Baklagiller-1844 Baklagiller Fasulye Nohut Baklagiller Toplam 8 Kıyye 5 210 40 255 Kilo 6.s. Tablo 35: Yetiştirilen Tahıl Ürünleri-1844 Tahıllar Buğday Arpa Burçak Toplam Kile 13643 3843.V. a. 30. bakla (40 kıyye).4 15. 187.g. Kamil Kepeci. s.33 469397. 1990. Esas olarak İstanbul kilesi baz alındığından biz de bu hesabı kullandık.656 kg.415 269.4 2.260.C..

K. darı. tütün ve büydur. penbe (pamuk) 2. Köylülerin yetiştirdiği ürünler şunlardır: 1. pirinç. burçak. haşhaş.12 Bu bitkilerden kimyon ve bûyun ölçüsü verilmiş olup diğerlerinin ise kendilerinden kazanılan hasılatı yazılmakta iktifa edilmiştir. Güzel koku çıkarılan bir bitki olsa gerektir.69 Yetiştirilen sınai bitkiler ise kimyon.) . Bahçe Ürünleri : Soğan Bu ürünlerden dikkatimizi en çok çeken pirinçtir. Bitki olarak da kendisinden boya imal edilen bir bitki olmalıdır. (Haz. Mahallelerde yetişen ürünler köyler de yetiştirilmekte olup bunların ölçüleri ve hasılatları mahallerden farklı olabilmektedir.305. s. mercimek. Birçok su kaynağına sahip havzalarda pirinç yetiştirmek kadar doğal bir üretim olamayacağı açıktır. Daha sonraki yıllara ait 11 12 Cehri boya kökü demektir. b)Baklagiller : Fasülye.325 Kıyye 6505 Kilo 8345. (Haz. arpa. nohut c)Sınai bitkiler : Kimyon. Ancak günümüzde maalesef pirinç üretimi o yıllardakinden daha azdır. alaf.Sami. Tablo 37: Yetiştirilen Sınâi Bitkiler-1844 Bitkiler Kimyon Afyon Haşhaş Tütün Cehri Bûy Toplam 5 6510 6. cehri 11.415 8352.91 Mahalle kayıtlarında yer almayan ancak doğrudan konumuz olmasa da köylerde yetiştirilen farklı ürünler vardır. Tarla Ürünleri a)Tahıllar : Buğday. güzel koku demektir.) Bûy. afyon.Türki. Yani mahalellerde yetişip yetişmediği ile ilgili kayıtlar bulunmayan ancak köylerin kendi ihtiyaçlarını ve iaşelerini sağlayan ürünler ürettikleri açıktır. bûy. Ş.

6 kıyye baklagil düşmektedir.24 kile tahıl ile 9467.5 kile tahıldan 448. cehri. Bu hesaplar hazırlanırken şu usul takip edilmiştir.13 Mahallelerde yetiştirilen ürünlerden elde edilen kazançları aynı sıra ile vermeye çalışacağız.68 kuruş hasılat düşmektedir ki bu veriler bize tahıl üretiminin Sivrihisar’da önemli bir yeri olduğunu göstermektedir. Daha önce de belirttiğimiz gibi tahıl ürünleri kile ile ölçülmekte idi.70 kayıtlarda. burçağın kilesi de 2 kuruştur. Tablo 38: Tahıllardan Elde Edilen Kazançlar-1844 Hububat Buğday Arpa Burçak Toplam Birim Değeri 13.95 kuruş hasılat.9 1 100 Baklagillerden fasülyenin kıyyesi 14 kuruş. baklanın kıyyesi 0. 157. 470. Genel toplamda ise 17957.5 kile arpadan 28945 kuruş.5 kuruş.5 470. s.932. 13 14 Şemseddin Sami.14 Bu değerlendirmelerden çıkabilecek önemli sonuçlar şunlardır: Mahalle başına 816.2582. hane başına 13. daha sonra da mahalle ve hane başına düşen hasılat ve ölçüler hesaplanmıştır.5 kuruştur. Defterlerde yazılmış olan öşür bedelleri on ile çarpılarak esas hasılat bulunmuş.8 Hasılat/Krş 177205 28945 2145 208295 % 85. meyva ve sebzelerin de yeterince yetiştirildiği zikredilmektedir.3 17956.5 kuruş kazanç elde edilmiştir. (Haz.3 kile burçaktan da 2145 kuruş hasılat elde edilmiştir. Yani her mahalleye ortalama 11. Kamusu’l Âlam.5 8 2 Kile 13643 3843. Yıllık toplam 255 kıyye baklagilden 195 kuruş hasılat elde edilmiştir. arpanın kilesi 8 kuruş. nohutun kıyyesi 5 kuruş.59 kile tahıl. Bunlara göre yıllık toplam 13643 kile buğdaydan 177205 kuruş.) .1 13. Tahıllardan buğdayın kilesi 13. 3843. bu sayımlarda olmayan veya az yer alan pamuk.

çayırlardan 1844’te 11675 kuruş. 1845’te ise 26903 kuruş.8 99. 1845’te de 247. 1845’te 173 kuruş.9 10.9 Bunların dışında bağcılık ve bostancılık ile çok az da olsa çayır.5 5 Kıyye 5 40 210 255 Hasılat/Krş 70 20 105 195 % 35. 1845’te 23812 kuruş ve diğerlerinden (haşhaş.5 % 68. Bu alanların dışında olan bahçelerden 1844’te 370 kuruş.5 kuruş hasılat elde edilmiştir.4 17. tütün ve cehrinin ölçüsü olmayıp bedelen hasılatı yazılmıştır. bu arazilerden de kazançlar sağlanmıştır. bûyun kıyyesi 12 kuruştur.5 kuruş. Bağcılıkta 1844’te toplam 27980 kuruş.5 kuruş hasılat elde edilmiştir.3 0.9 Sınai bitkilerden yetiştirilen kimyonun kıyyesi 1 kuruş. 1845’te ise 23126 kuruş hasılat elde edilmiştir. cehri) ise 1844’te 2887. haşhaş. afyon.2 53.71 Tablo 39: Baklagillerden Elde Edilen Kazançlar-1844 Hububat Fasulye Bakla Nohut Toplam Birim Değeri 14 0. Sınai bitkilerden toplam 6510 kıyyeden 9372.5 kuruş. . bahçe işleri ile de uğraşılmış.8 99. Bunun için bazı tarlaların 1844 ve 1845 yıllarında bariz farklıklar gösterdiğini söyleyebiliriz. Bu ürünlerden bazılarının değerlerinin ve hasılatlarının tam olarak yansıtılmadığı kanaatindeyiz.8 0. Tablo 40: Sınâi Bitkilerden Elde Edilen Kazançlar-1844 Ürünler Kimyon Bûy Afyon Tütün Haşhaş Cehri Toplam Kıyye 6505 5 6510 Hasılat/Krş 6505 60 1172.5 1635 80 9452. Afyon. bostanlık alanlarda ise 1844’te 19852.6 12.

(Haz. arpadan 8 kuruş. tarlanın çeşidine göre değişmektedir. bakladan 4 kıyye.5 kıyye öşür alınmıştır. Bunların bedel olarak karşılığı 216065 kuruş olup bunun sadece 54 kuruşu gayri müslimlere aittir.4 kile. onda bir demek olup ürünlerden elde edilen hasılatın onda biri halk tarafından devlete veriliyordu. burçaktan 47. arpadan 384. bakladan 0. Bununla birlikte bedelen de alınmaktaydı.5 kuruş.03 kile.15 Sivrihisar’da öşürün aynen alındığı buğdaydan kile başına 13.5 11675 1635 1172. Buğdaydan 1364. burçaktan 2 kuruş alınmıştır. fasülyeden 14 kuruş. Öşür. baklagiller grubundan nohuttan 21 kıyye. ileride vergiler bölümünde detaylı olarak anlatılacaktır.5 80 62765 1845 Hasılat/Krş 26903 173 23126 23812 175. 15 Öşür.5 72 74261.3.5 kuruş alınmıştır.72 Tablo 41: Tarlalardan Elde Edilen Kazançlar 1844 Hasılat/Krş 27980 370 19852. fasülyeden 0.5 430 1449 2 3 3200. bunların dışında kalan bûydan 0.) . Bu durum yetiştirilen mahsule.5 Tarlanın Cinsi Bağ Bahçe Bostan Çayır Haşhaş Afyon Cehri Toplam Dönüm 1305 11. Sınai bitkilerin içinde yer alan kimyondan kıyye başına 1 kuruş.1. Ürünlerden Alınan Öşürler Sivrihisar’da yetiştirilen tarla ürünlerinden. bağ ve bahçe alanlarındaki hasılattan alınan öşürler de Temettuat defterlerinde belirtilmiştir. Baklagillerden olan nohuttan kıyye başına 5 kuruş. Devlet için çok önemli bir gelir kaynağı olan öşürün esası mahsulden aynen alınması idi.5 kıyye.3 kile.5 4.bûydan kıyye başına 12 kuruş alınmıştır.

haşhaştan 163.25 16.5 3 3 288 34 4.5 kuruş. .25 68 18 7.5 2 27.25 8 20 4 2 6 3 0. Bağdan 2798 kuruş.4 163 4.5 0.5 4 26.5 2 90.25 828.75 0.5 650.73 Tablo 42: Aynen Alınan Öşürler Mahalleler Buğday Kile Guruş 1 Araklı Benli 2 Camiikebir 3 Çopuk 4 Demirci 5 Elmalı 6 Faruklar 7 Gazi Sinan 8 Hacı Eshab 9 Hacı Eskici 10 14.5 201 54 354.2 50 190 153 91 21 10.75 25.5 Karabaş 15 72.5 1 2.25 67.25 4 2.5 Yenice 22 Yekün 1364 13. bostandan 198525 kuruş.5 kuruşu müslümanlara aittir.5 0. afyondan 117. bahçeden 37 kuruş.5 14 4 4 0. 5588.25 Kethuda 16 49 Kılıç 17 103 Kutbettin 18 20 Müslim 19 Akdoğan Şeyh Baba Yusuf 74.25 1618 498.3 287 8.25 kuruş.5 3 3 288 107 4 107 4 12 83 12 83 9 72 9 72 Öşrü Öşrü Bakla Öşrü Buy Burçak Kıyye Guruş Kile Kuruş Kıyye Kuruş Kıyye Kuruş Kile Kuruş Kıyye Kuruş Kıyye Kuruş Kimyon Arpa Nohut Fasulye 5 2 2 12 10 5 2 2 12 10 20 4.5 Hisar 14 44.5 10 3.6 203 1 1.25 21 19 11.1 124 39 5.5 7 32.25 21 484.38 27 25.5’u gayri müslimlere.5 223 243 514.5 7 0.5 2.5 77.5 4 144 1180 384 2995 21 10.75 74 38 1. cehriden 8 kuruş. Bir oranlama toplam bedelen öşürün % 11’i gayri müslimlerden % 89’u müslümanlardan alınmıştır.5 974.5 27 0.5 47 214.5 347 27 1219.5 10 1.5 5922.25 2 2 16 2 14.75 1.8 110 6.25 6 17721 650. çayırdan 1167.5 1086 124.5 0.95 20 Tatlar 9.5 Hazinedar 13 36.75 662 1392. Toplamda 6277 kuruş olup 688.25 0.75 8 14 11 Hacı Hasan 17 Hacı Veysi 12 38.8 118 36.8 34 4.5 0.5 493 607.8 252.5 Bedelen alınan öşürler tarla gruplarına göre şu şekildedir.25 3 20.5 kuruş.4 99 4 2 6.25 0.5 181 0.

15 kuruş) izlemektedir.5 58 7.23 kuruş).56 kuruş).5 9 8 Öşrü Bahçe Öşrü Bostan 37.5 148 123 201 105 94.5 70 444.15 . Tablo 44: Mahalle Başına Düşen Ayni Öşürler Buğday Kile Guruş Mh.25 59 163.5 25. haşhaş öşrü (7. Bedelen alınan öşürler ise şu şekilde sıralanabilir: Bağ öşrü (127. fasülye. bostan öşürü (90.75 Diğer Kuruş 1.5 133 3.5 81 39. çayır öşrü (53.13 9.5 2798 37 5 123.43) afyon öşrü (5.13 kuruş).1 Burçak Kile Guruş 2.5 116.5 Öşrü Cehri Öşrü Çayır 6 33 57.5 5 4. bakla ve bûy toplam olarak 1.5 76 74 14 21 21 51 5 54 18.5 94 70 131 18 172.74 Tablo 43: Bedelen Alınan Öşürler Mahalleler Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Eshab Öşrü Bağ 49 494 50 77 123 104 49. Başına 62 805.75 31 11 32 15 6 15 3 22.5 kuruşla en başta gelirken onu sırasıyla arpa (136.5 Kimyon Kıyye Guruş 29.18 kuruş). diğerleri (nohut.04 kuruş).6 29.25 8 719 1168 117.5 Öşrü Afyon Öşrü Haşhaş 7.5 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün Müslim Akdoğan Öşürlerin mahalle başına bedel olarak düşen miktarları şu şekildedir: Aynen alınan öşürlerden buğday 805.1 kuruş). kimyon (29.32 kuruş). diğerleri (bahçe ve cehri öşrü toplam 2.5 1985.5 30 84.56 Arpa Kile Guruş 17.5 136.5 66 35 166 26 135.5 28 68.25 108 25 510.5 12 10 10 91 243.

43 Öşrü Bahçe Öşrü Bostan Öşrü Cehri Öşrü Çayır Öşrü Afyon Öşrü Haşhaş Bu verilerden hareketle ayni öşürlerde mahalle başına düşen ortalama 982.4. Hacı Eskici.11 kuruş olup bu ortalamanın üzerinde Yenice. Hacı Eskici.09 5.31 kuruş olup bu ortalamanın üzerinde ise Yenice. Benli mahalleleri yer almaktadır.75 Tablo 45: Mahalle Başına Düşen Bedelen Öşürler(kuruş) Öşrü Bağ Mahalle Başına 127.33 7.181 1. Demirci ve Çopuk mahalleleri olup diğer mahalleler bu ortalamanın altındadır.5 1 5 297 675 6 46 6 88 56 Sayısı (Adet) 2425 . Kutbettin Kethüda. Bedeli öşürlerin toplamda mahalle başına düşen bedel 285. 4. Kethüda.24 0. Hayvancılık Sivrihisar’da yetiştirilen hayvanlar ve adetleri şu şekildedir: Hayvan Türü (Baş) 1. Demirci.68 90. Şeyh Baba Yusuf. Büyük Baş Hayvan a) Sağmal inek b) Kara sığır ineği c) Boz inek d) Kısır inek e) Öküz f) Tosun g) Dana h) Buzağı ı) Sağmal manda i) Erkek manda 410.36 53.

539 merkep. Bu hayvanlardan 47637. 8 manda danası. Küçükbaş Hayvan a) Sağmal keçi b) Sağmal tiftik keçisi c) Sağmal siyal kıl keçisi d) Erkek keçi e) Erkek tiftik keçisi f) Erkek siyah kıl keçisi g) Sağmal koyun h) Erkek koyun ı) Oğlak (Tiftik oğlağı dahil) i) Kuzu Toplam : 8 1 45 10 33. 1 manda düvesi. 32. 3 tay. 9 katır.5 kısrak.76 j) Manda danası k)Manda düvesi l) Kısır manda m) Katır n) Kısrak o) Kısır kısrak ö) Bargir (Beygir) p) Merkep r) Tay 2. 85 sağmal manda. 25 kısır kısrak. 206 kısır inek.5 33 201 590 3 61916 3509 128 48 8905 360 23 13475 19705 5533 12405 64516 Hayvanların mahallelere göre dağılımı Tablo 47’teki gibidir. 5 boz a) inek. 408 sağmal inek. 1 karasığır ineği.5’i müslümanlara (% 74) ait iken 16879’u (%26) da gayri müslimlere aittir. Müslümanların sahip oldukları hayvanlar şunlardır : Büyükbaş hayvanlar : 100 bargir. 671 öküz. . 56 erkek manda. 45 kısır manda.

77 Tablo 46: Hayvanların Mahallelere Göre Dağılımı Mahalle Adı Bargir Re's İnek Sağmal Re's 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Ashab 67 1 6 6 5 2 9 1 8 1 2 3 6 12 13 8 12 10 6 2 13 29 35 20 3 5 3 37 9 7 17 8 13 24 14 18 5 25 9.5 3 1 3 3 1 2 Oğlak Re's Kısrak Kısır Kısrak Re's 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün .5 29 201 107 409.5 2 6 2 1 2 14 3 8 46 6 3 92 207 5 1 10 1 4 1 3 1 6 4 11 5 2 19 9 2 5 5 4 1 Tosun Dana Buzağı Re's Re's Re's 1 1 8 17 34 9 1 Kısır İnek Re's Boz İnek Re's Kara Sığır İneği Re's Katır Re's Keçi Sağmal Erkek Re's 71 338 120 160 318 217 34 49 31 174 85 68 85 26 132 249 210 133 169 53 787 3509 Re's Re's 200 1789 118 266 724 355 43 127 26 376 222 244 199 64 374 591 421 370 301 150 1945 8905 71 323 120 159 298 191 33 32 24 156 85 67 71 26 102 247 207 127 169 53 797 3358 6 33.5 4 33 2 2 3 1 1 4 2 2 3 4 2 6 1 3 2 1 1 2 1.

78 Tablo 46: Hayvanların Mahallelere Göre Dağılımı Koyun Sağmal Re's 836 484 164 707 1205 635 103 183 54 734 334 323 388 141 667 951 567 863 436 626 111 2963 13475 Erkek Re's 314 1640 160 875 1621 723 75 352 68 1041 527 460 464 161 1177 1318 935 1493 539 825 335 4602 19705 Manda Kuzu Sağmal Erkek Dana Düve Re's 1 4 5 8.5 4 2 15 5 1 2 1 1 1 1 2 4 3 1 4 4 6 1 2 1 4 8 2 10 3 Re's Re's Re's Kısır Manda Re's 26 44 23 35 32 24 6 13 7 38 10 18 8 12 31 33 22 26 19 37 10 14 89 8 56 8 1 14 45 116 590 48 23 128 360 175 126 307 175 13 2 14 26 48 23 10 32 54 26 2 3 2 48 4 12 32 19 41 21 9 50 13 47 2 223 675 3 1 1 1 Merkep Re's Siyah Kıl Keçi Re's Erkek Siyah Kıl Keçi Re's Tiftik Keçi Sağmal Re's Tiftik Keçi Erkek Re's Oğlak Öküz Re's Tay Re's Re's 316 482 214 707 1184 664 103 152 31 626 299 323 282 141 605 951 567 842 276 626 111 2903 12405 Re's 25 .5 19 5 1 1 4 1 2 3 3 7 3 5 1 1.

b) koyun.5 Boz Kara Sığır İneği Katır Re's Kısrak Müslüman Gayri Müslim Toplam 100 101 201 Mahalleler Kısır Kısrak Re's Manda Sağmal Erkek Dana Düve Re's Re's Re's Re's 85 4 89 56 8 1 56 8 1 Kısır Manda Re's 45 539 51 45 590 671 4 675 3 3 Merkep Re's Öküz Re's Tay Re's Toplam Yüzde (%) Re's 5037. 153 erkek tiftik keçisi. 133 oğlak. 1 kısrak. (3424. 207 erkek tiftik keçisi. 6427 erkek koyun. 3446 kuzu.5 1 33. 9948 sağmal koyun. 3527 sağmal manda. 91 sağmal tiftik. 1 kısır inek. 8959 kuzu. . 37 sağmal tiftik keçisi. 2072 erkek keçi. 6833 erkek keçi. 48 sağmal siyah kıl keçisi.5 302 5339. 4 sağmal Küçükbaş Hayvanlar : 482 sağmal keçi. Tablo 47: Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı(Büyükbaş) Mahalleler Bargir Re's İnek Sağmal Tosun Dana Buzağı Re's Re's Re's Re's 408 2 410 6 46 6 6 46 6 Kısır İnek İnek Re's 206 1 207 5 1 Re's 5 Re's 1 9 1 10 Re's 32. oğlak.5 93 7 100 Müslüman Gayri Müslim Toplam 25 8 33 Tablo 48: Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı(Küçükbaş) Mahalleler Keçi Koyun Siyah Kıl Erkek Siyah Tiftik Keçi Keçi Kıl Keçi Sağmal Re's 8959 3446 Tiftik Keçi Erkek Re's 207 153 360 Oğlak Toplam Re's 151 24 175 Yüzde (%) Sağmal Erkek Oğlak Sağmal Erkek Kuzu Müslüman Gayri Müslim Toplam Re's 3027 482 3509 Re's Re's Re's 6833 3249 9948 2072 8905 109 3358 3527 Re's 13278 6427 Re's Re's Re's 91 37 128 45743 16348 62091 74 26 100 48 48 23 23 13475 19705 12405 Gayri müslimlerin sahip oldukları hayvanlar ise şunlardır : a) Büyükbaş hayvanlar : 101 bargir. 23 erkek siyah kıl keçisi. 51 merkep. 13278 erkek koyun. 8 kısır kısrak.79 b) Küçükbaş hayvanlar : 3027 sağmal keçi. 4 öküz. 2 sağmal inek. 1 katır.

Temettuat defterlerinde her mahallenin son sayfasında o mahalleye ait hane reislerinin hepsinin kazançlarının toplamı.5 62107.5 226354. kazanç demektir.5 12300 69839 18645 34761 36325 10125. Mahallelere Göre Temettuat Dağılımı Temettu gelir. Temettuat çoğulu olup hane reislerinin kazançlarının toplamını ifade etmektedir. Buna göre Sivrihisar mahallelerinin temettuatları şu şekildedir: Tablo 49: Mahallelerin Temettuât Dağılımı Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Temettuat Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kubbeli Kutbettin Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün 22066 150336 25791 49727 73989.5 62929 18624.5 .5 19905 25459. yekünü alınmıştır. BÖLÜM İKTİSADİ DURUM 5.5 56532 59481 78714 56284 42307.1.5 1212603.80 5.

Demirci (73989. Yenice. Çopuk.5 215023 1212603. Hacı Hasan (642. Daha sonra sırasıyla Benli (150336 kuruş). Hacı Eskici. Elmalı. Demirci. Kılıç (78714 kuruş). Kethüda. Mahalle başına 55072 kuruş temettuat düşmektedir ki bu ortalamayı geçen mahalleler şunlardır: Benli.9 kuruş)’dır. Şeyh Baba Yusuf. Kılıç. Karabaş.1 Toplam hesaplamalara dayanarak gayri müslimlerin müslümanlardan daha çok kazandıkları ortaya çıkmaktadır.5 kuruş). 215023 kuruşu ise gayri müslimlere aittir.7 kuruş). Bir başka deyişle % 82’si müslümanlara.8 kuruş).5 kuruşu müslümanlara.5 kuruş) ve Eskici (69839 kuruş) gelmektedir. Tablo 50: Temettuâtın Etnik Yapıya Dağılımı Etnik Grup Müslim G.1 kuruş).13 1472. Şeyh Baba Yusuf (642. Hazinedar (1009 kuruş) gelmektedir. Durumları müslümanlardan yaklaşık 1.74 kat daha iyidir.81 Toplam temettuatın 996562. Kutbettin.Müslim Toplam Temettuat 997580. Mahallelerde kişi başına en fazla temettuat düşen mahalle 7 haneli Hisar mahallesidir (1446. Yenice (1057. . Mahalle başına en az temettuat düşen mahaller ise Faruklar (642 kuruş). Daha sonra Benli (1431.5 % 82 18 100 Hane Başına 848.3 kuruş). Mahallelerin temettuat dağılımlarına baktığımızda en fazla kazancın Yenice mahallesinde (226354.5 kuruş) olduğu görülmektedir. % 18’de gayri müslimlere aittir. Kutbettin (1042.

1 642. TMT.82 Tablo 51: Mahallelerde Hane Başına Düşen Temettuât Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan 19 75 29 48 36 7 63 73 85 65 54 53 62 98 79 28 214 66 1698 Hane Sayısı 30 105 105 31 66 80 68 31 28 22066 150336 25791 49727 73989. Bu farklılığın zaman zaman 10. Köylerin temettuat dağılımı şu şekildedir: 1 BOA.3 814.1 5.5 kuruş temettuat gözükmektedir.3 642.8 - 10 Gedik 11 Hacı Eshab 12 Hacı Eskici 13 Hacı Hasan 14 Hacı Veysi 15 Hazinedar 16 Hisar 17 Karabaş 18 Kethuda 19 Kılıç 20 Kubbeli 21 Kutbettin 22 Müslim Akdoğan 23 Orta 24 Şeyh Baba Yusuf 25 Tahtalı 26 Tatlar 27 Yenice 28 Zimmi Akdoğan Yekün Burada bir hususu belirtmekte yarar vardır.5 56532 59481 78714 56284 42307. 9140.2. .VRD. ML.5 226354.5 897. nr.5 1431.9 724.5 19905 25459.000 kuruşa kadar çıktığı tespit edilmiştir.2 647.5 62107.5 62929 18624.2 1057.1 665.9 753.9 913.3 798. Temettuat defterlerinde yaptığımız araştırmalar sonucunda tespit ettiğimiz bazı yanlışlıkları zikretmek gerekir.17.3 642 909.5 Temettuat Hane Başına Düşen 735.5 12300 69839 18645 34761 36325 10125. s.8 926 1042.3 931.5 1212603.7 831. Köylere Göre Temettuat Dağılımı Sivrihisar’ın sayımının yapıldığı köylerinde toplam 1479422.2 1009 1446. Tespit edebildiğimiz en büyük yanlışlık temettuat toplamlarının defterlerin sonlarında yazılmış olan toplamlarla pek azı hariç uygunluk göstermemesidir.4 924.

5 6894 9057 55548 36817 25366 109505 16559 10561.5 9869 12328 43135.5 63037 13768.5 15668 35204 93099 9701.5 30667 8706.5 .5 77064 41378 8521 17006 21207.5 12375 8845 23715 17663 59229.5 16701 37342 92343.5 10332 78266.83 Tablo 52: Köylerdeki Temettuât Dağılımı Köyler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 Ahiler Babadat Balihisar Bayulu Biçer Böğürtlen Çaykoz Demirci Dinek Dümrek Elçik Elinviran Ertan Güğüm Gürsöğüt Halilbağı Hatuncuk Hortu İbik Seydi İğdecik İlyas Paşa İsrail Bağı Kapulu Karaburhan Karacakaya ve Adahisar Karaca Ahmet Sultan Karacaviran Karadat Karkı Karkın Kaymas Kızılcaviran Kocaş Kultan Kurt Şeyh Mülk Memik Ortaklar Sadıkbağı Sarıkavak Tatar Tekeviran Tuğray Yalnızçam Zey Yekün Temettuatı 11982.5 19384 39594 52085 55774 40548 39379.5 38589 15133.5 14300 25172.5 1479422.

a) kısrak. sağmal karasığır ineği. Tablo 53: Köy ve Hane Başına Düşen Temettuât Toplam Temettuat Köy Başına Hane Başına 1479422. Bu da toplam kazancın yaklaşık % 25’ine tekabül etmekte olup mahalle başına 14074. Ayrıca köylerde hane başına 115.05 kuruş temettuat düşmektedir ki yalnızca 19 köy bu ortalamayı geçmektedir.84 Sivrihisar köylerinde bu yıllarda gayri müslimlerin yaşamadığını daha önce belirtmiştik.8 kuruş.5)’dur.6 kuruş düşmektedir.4 kuruş düşmektedir.86 5. sağmal manda . sağmal ve erkek siyah kıl keçisi. Kapulu (92343. hane başına da 234. sağmal ve erkek keçi. Kaymaz (93099 kuruş). En fazla temettuatı olan köyler Hortu (109505 kuruş). b) Küçükbaş hayvanlar : Sağmal ve erkek koyun.5 32876. Halkın Gelir Kaynakları 5. 309645 kuruştur. Hayvancılıktan Elde Edilen Gelirler Sivrihisar’da gelir elde edilen hayvanları şu şekilde sıralayabiliriz. Sayımı yapılan 45 köyden toplanan temettuattan köy başına 32876.3. Hayvancılıktan elde edilen temettuat (kazanç).3.05 114.1. sağmal ve erkek tiftik keçisi. Hayvanların baş hesabı hasılatı şu şekildedir : Büyükbaş hayvanlar: Sağmal inek.

4 kuruş düşerken.5 Sağmal Manda Kısrak Hasılat (Baş) 25 10 5 10 2. Müslümanlarda hane başına 210. Hayvancılıktan toplamda keçi (35090) gelmektedir. 40 kuruşla sağmal mandadan elde edilirken en az hasılat 2. erkek koyun (50622 kuruş) sağmal . Müslümanlar hayvancılıktan kazanç 247143.09 kuruş düşmektedir. gayri müslimlerde ise 428. Hayvancılıktan elde edilen gelirin etnik bakımdan durumu ise şu şekildedir. Daha sonra sağmal koyun (67651 kuruş).85 Tablo 54 : Hayvan Başına Elde Edilen Hasılat Hayvanlar Sağmal İnek Sağmal Keçi Sağmal Koyun Sağmal tiftik keçisi Sağmal Siyah Kıl Keçisi Erkek Koyun Erkek Keçi Erkek Tiftik Keçisi 7. en fazla gelir 80050 kuruşla erkek keçiden elde edilmiştir.5 40 75 Burada da görüldüğü gibi en çok hasılat 75 kuruşla kısrak.5 2.5 10 7.5 kuruş (% 20) elde etmişlerdir.5 kuruşla erkek koyun ve erkek kıl keçisinden elde edilmiştir.5 kuruş (%80) olurken gayri müslimler de 62501. Burada da görüldüğü gibi gayri müslimlerin hayvancılıktan kazancı müslümanların kazancının 2 katı kadardır.

Siyah Kıl ErkekSiyah Keçi Kıl Keçi Tiftik Keçi Sağmal Tiftik Keçi Erkek 314 1640 160 875 1621 723 75 352 68 1041 527 460 464 161 1177 1318 935 1493 539 825 335 4602 19705 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün 1 25 .5 2500 10013 1 25 Kara Sığır İneği Re'sHas.80 Tablo 55: Mahallelerdeki Hayvanların Gelirlerinin Dağılımı Mahalle Adı İnek Sağmal Re's Has.5 107 410 150 50 325 725 875 500 75 125 75 925 225 175 400 200 325 575 350 450 125 625 237.5 14 89 120 280 120 200 40 60 560 3560 48 345 23 57.5 150 450 2432 2 3 1 150 225 75 2 6 150 450 3 150 1 2 1. Re's Has. 785 4100 400 2187 4052 1807 188 875 170 2603 1303 1145 1162 403 3008 3627 2237 3633 1499 1958 837 12644 50622 3 7 3 5 1 1. Kısrak Sağmal Re's Has. Re's 71 338 120 160 318 217 34 49 31 174 85 68 85 26 132 249 210 133 169 53 787 3509 Keçi Sağmal Has. 710 3380 1200 1600 3180 2170 340 490 310 1740 850 680 850 260 1320 2490 2100 1330 1690 530 7870 35090 Erkek Re's 200 1789 118 266 724 355 43 127 26 376 222 244 199 64 374 591 421 370 301 150 1945 8905 Has 2000 17890 1180 2660 7240 3550 430 1270 260 3760 2220 2440 1990 640 3740 5910 4210 3700 3010 1500 19450 89050 2 6 33.5 3 1 75 150 107 225 75 Re's Has. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Ashab 6 2 13 29 35 20 3 5 3 37 9 7 17 8 13 24 14 18 5 25 9.5 19 5 40 160 200 340 760 200 26 260 48 345 23 57. Re's Has. 1 4 5 8. 836 484 164 707 1205 635 103 183 54 734 334 323 388 141 667 951 567 863 436 626 111 2963 13475 1555 2410 1070 3525 7420 4435 515 905 270 3670 1670 1615 1940 605 3295 4755 2836 4340 2180 3270 555 14815 67651 Re's Koyun Erkek Has.5 Re's Has. Re's Has.5 128 1280 360 2833 126 1260 307 2303 1 1 4 1 2 3 40 40 160 40 80 120 13 130 2 20 14 140 Manda Sağmal Re's Has.

5 % 73 27 100 Hasılat 247143. bağ.5 485593 Yüzde(%) 5. En az gelir ise bahçe ve cehri korusundan (1425.54 4.5).5 12772 46686.5 kuruş hasılat elde edilmiştir.5 kuruş (% 1.5 1420.2.5 309645 % 80 20 100 5.9 84.5 % 74 26 100 Gelir Getiren Hayvan 33914. bahçe çayır ve mezru tarlalardan elde edilen gelirler yer Tablo 57: Ziraatten Elde Edilen Gelirler Türü Bağ Bostan Çayır Mezru Tarla Diğer Toplam Dönüm 1305 430 1449 4510 16.710. toplam temettuatın % 40’ına tekabül etmektedir. Bu gelirler içinde almaktadır.5) kazandıkları görülmektedir. gayri müslimlerin ise 7214.5 kuruş) elde edilmiştir.76 4. Ziraatten Elde Edilen Gelirler Ziraatten elde edilen gelirler.5 0.80 Tablo 56: Hayvanlardan Elde Edilen Kazacın Etnik Yapıya Dağılımı Etnik Grup Müslüman Gayri Müslim Toplam Toplam Hayvan 47637.5 62501. Sivrihisar’da 7.5 dönüm araziden 486793.5 16879 64516. Etnik yapıya göre baktığımızda ise müslümanların ziraatten 479579 kuruş (% 98.3 100 Bu verilere göre en fazla gelir ekili alanlardan (410331.5 Hasılat/Kuruş 26903 23126 23812 410331.5 kuruş) elde edilmiştir. Nadasa bırakılan araziler bu toplama dahil edilmemiştir.5 7710. .3.

Bu gayri menkullerden elde edilen kira hasılatları şu şekildedir: Tablo 58: Binalardan Alınan Kiralar Cinsi Değirmen Hane Odası Dükkan Hamam Kahvehane Vakıf Dükkan Hane Odası Karhane Kuzatı Mağaza Toplam Kira Hasılatı 5441 780 2088 3000 40 215 360 650 105 12679 Binalardan alınan kiraların toplamı 12679 kuruş olup bu da toplam temettuatın % 1’ine karşılık gelmektedir. En fazla kira getiren gayri menkuller değirmenler (5441 .3. Kira Gelirleri Sivrihisar’da Temettuat defterlerinden anlaşıldığı üzere hane reislerinin sahip oldukları menkul ve gayri menkul varlıklarının kazandırdığı kira gelirleri de önemli bir yer teşkil etmektedir. vakıf dükkanı.3. ne kadar kazandıkları ortaya çıkmaktadır. dükkan.1.3. han.81 Buradan anlaşılan müslümanların ziraatle çok daha fazla uğraştığı. Binalardan Alınan Kira Gelirleri Kira geliri getiren binaları şu şekilde sıralamak mümkündür: Değirmen (asiyab). hamam. gayri müslimlerin ise hem yerleşim yerlerinin fiziki yapısından hem de Osmanlı Devleti’nin her yerinde olduğu gibi karakterlerinden dolayı ziraatten çok ticaret ve sanatkarlıkla uğraştıkları görülmektedir. Bu verilerden hane reislerinin sahip olduğu menkul ve gayri menkullerin neler oldukları. mağaza. 5. hane adası.3. 5. kahvehane.

Bu. Her ne kadar ziraat gelirleri içine girse de kira gelirleri arasında saydığımız bir gelir grubu da hane reislerinin başka hane reislerine vermiş oldukları tohumluklardan elde ettikleri kazançlardır. Kiralanan tarlalar ekili alanlar (1606.3.5 2728 4392 Ayrıca kendilerinin sahip olduğu tarlalarında kiraya verilerek kazanç elde edilmiştir.2.5 1606.kalmamıştır. üç aylık. arpa (şair). Bu gelirlerin hepsi müslümanlara aittir.3. altı aylık kazanç getirdikleri ve buna göre kazanç vergi verdikleri bilinmektedir. tarlaların ise niteliği belli olmayıp sadece “kiraya verdiği tarla” şeklinde kaydedilmiştir. Tablo 59: Tarlalardan Alınan Kiralar Tarla Cinsi Kiraya Verdiği Tarla Kiraladığı Mezru Tarla Kiraladığı Bostan Toplam Hasılatı 57.5 kuruş) ile bostanlardır (2728 kuruş).3’üne tekabül etmektedir. Bu tohumluklar buğday (hınta). Ayrıca su gücüyle çalışan bu değirmenlerin çalışma durumuna göre aylık. Ayrıca değirmenlerin su kaynaklarının bulunduğu köylerde olduğunu ve sahiplerinin mahallelerde oturduklarını da belirtmeyiz. Sivrihisar’da su kaynaklarının oldukça çok olduğunu daha önce de belirtmiştik. kimyon . 5.82 kuruş) olmuştur. Tarlalardan Alınan Kira Gelirleri Tarlalardan alınan kiralar 4392 kuruş olup toplam temettuatın % 0. haşhaş. Bu su değirmenlerinin bugün için mevcudiyeti maalesef -pirinç üretimindeki gibi.

5 378 1768.5 kuruşla kimyon.5 13.5 774 954 54 1641.5 136 85.5 18 90 1341 2524 63 819 236 364. 1641.5 54 Bu gelirler dışında kalan ve hane reislerinin de diğer meslekleri olarak belirttiğimiz gelirler vardır.5 108 81 1468 180 40.5 450 Buy 27 27 236.83 ve bûydur.5 423 72 18 459 166.5 823.5 kuruşla arpa. Tablo 60: Tohumluklardan Elde Edilen Gelirler Mahalleler 1 Araklı 2 Benli 3 Camiikebir 4 Çopuk 5 Demirci 6 Elmalı 7 Faruklar 8 Gazi Sinan 9 Hacı Eshab 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün Başkasına Verdiği Tohumluk-Kuruş Buğday Haşhaş Arpa Kimyon 181 486 182. 954 kuruşla haşhaş ve 54 kuruşla bûy izlemektedir.5 268. onu 1768.5 166. Bu tohumluklardan en fazla kazancı 11151 kuruşla buğday sağlamış olup.5 945 202. Bunlar toplam temettuata dahil olup toplam temettuatın %13’üne karşılık gelmektedir.5 11151 90 126 720 27 697. Bu gelirleri önem sırasına göre şu şekilde sıralayabiliriz: .

5 300 300 200 10 88086 Bu gelirlerden en çok kazanç sağlayan 26880.5 14350. Daha sonra ise araba kiracılığı (14350.5 800 700 315 305 300.5 8775.5 kuruşla ağnam ticaretidir.84 Tablo 61: Hane Reislerinin Diğer Gelirleri Gelirler Kiracılık Ağnam Ticareti Araba kiracılığı Arabacılık Ahzı ita(Alış veriş) Tekaüt(Emeklilik) Odun Çekiciliği Ticaret Yemenicilik Bağ Sürümü Zaviyedarlık Kitabetlik Sürücülük Duhanfuruzluk(Tütün Biçiciliği) Amelelik Tevlid Toplam Hasılat/Kuruş 26880. .5 kuruş) arabacılık (8775. haneyi paylaşıp vergiye muhatap olan çalışanları da zikretmek gerekir. üvey annesi. babalığı hatta hizmetkarı olabilmekteydi. kardeşi.5 7224 1342 900. dayısı.5 kuruş) ve ahzı ita/alışveriş (67224 kuruş) gelmektedir. Bunların yıllık kazançları 49208 kuruş olup genel toplamın ve vergilerin içine dahil edilmiş ancak araştırmamızda detaylı olarak incelenmemiştir.5 kuruşla kiracılık ve 25382. Çünkü hanede geliri olan herkesin vergiye muhatap olduğu görülmektedir.Bu kişiler hane reislerinin oğlu.5 25382. üvey oğlu. Ayrıca hane reisleri ile aynı çatıyı. annesi.

85

Tablo 62: Hanelerdeki Vergiye Tabi Diğer Yazılı Olanlar Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kutbettin Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün Hanedeki Vergiye Tabi Yazılı Olanlar Temettuatı 1475 4521 1040 1153 1614 1343 1228 1240 1577 609 3123 2332 400 2413,5 2800 4875,5 909 3509 388 12658 49208

5.4. Vergiler 5.4.1. Vergi-yi Mahsusa Bu, vergi mükellefinin bir sene önce ödediği vergi miktarını göstermektedir. Şahsın isminin hemen üstüne “sene-i sabıkada vermiş olduğu vergiyi mahsusa” şeklinde yazılan verginin buraya yazılmasının sebebi, halkın geliri ile ödediği vergi arasında eğer varsa bir hakkaniyetsizliği tespit etmektedir.

86

Tanzimat’ın hemen ardından tahsiline başlanan bu verginin iktisadi güce göre dağılımının sağlanması için 1844 yılında devletin büyük bölümünde temettuat tahrirleri yapılmıştır. Gerçekten de bu tahrirler gerek bölgeler gerekse kişiler arası dağılımının son derece adaletsiz olduğunu ortaya çıkarmıştır.2 Tanzimat idarecileri tarafından örfi vergiler yerine ikame edilen ve “an

cemaatin vergi”, “vergü”, “komşuca alınan vergü”, “vergi-yi mahsusa” gibi muhtelif adlar verilen bu vergi,3 köy muhtar ve kocabaşılarıyla zabtiye askeri tarafından tahsil edilerek muhassıllara teslim ediliyordu. Bu verginin tahsili 1260 yılına (1844) kadar “rûz-ı hızır” ve “rûz-ı kasım” olarak iki taksitte yapılıyordu. Fakat bu iki zaman da vergi tahsilatı için uygun değildi. Bu nedenle bu tarihden sonra verginin çiftçilerden , (eshabı ziraat) ürünün elde edilmesinden sonra, sanayici, tüccar ve esnaftan ise sene içinde, sene başından sonuna kadar, taksitler halinde tevziatı ve tahsilatı kararlaştırılmıştır.4 1844 yılında Sivrihisar’da toplanan vergi-yi mahsusanın toplamı 106828 kuruş olarak defter sonlarındaki toplamların icmalinde gözükmektedir. Ancak daha önce temettuat toplamlarında değindiğimiz yanlış hesaplamalar burada da ortaya çıkmaktadır. Bizim hesaplamamıza göre toplanan vergi-yi mahsusa 105484 kuruştur ki arada 1344 kuruşluk fark vardır. Yapmış olduğumuz değerlendirmelerde hesaplamış olduğumuz vergiyi mahsusa rakamını kullandık. Buna göre mahalle başına 4794,72 kuruş, hane başına 79,85 kuruş düşmektedir. Mahalle ortalamalarının altında Benli, Demirci, Elmalı, Hacı Eskici, Kılıç, Kutbettin ve Yenice mahallelerinin dışında kalan mahalleler kalmaktadır. Müslümanların ödedikleri vergiyi mahsusa toplamın % 74’üne, gayrimüslimlerinki ise % 26’sına tekabül etmektedir.

2

Tevfik Güran, Tanzimat Döneminde Osmanlı Maliyesi Bütçeler ve Hazine Hesapları (1841-1861), Yay, Ankara 1989, s.12. 3 Öztürk, a.g.e., s.174. 4 Süleyman Sudi, Defter-i Muktesid, İstanbul 1307, C.1, s.91-92; Güran, a.g.e., s.145, Kütükoğlu, a.g.m., s.541,542.

87

Mahallelere baktığımızda en çok vergi-yi mahsusayı veren mahalle Yenice (17296 kuruş)’dur. En az vergiyi mahsusa veren mahalle ile Hisar (512 kuruş)’dur. Mahallelerde hane başına en fazla vergi-yi mahsusa 186,68 kuruşla Benli mahallesinde, en az vergi-yi mahsusa ise 40,95 kuruşla Hacı Eshab mahallesinde ödenmiştir.
Tablo 63: Mahallelerin Vergi-yi Mahsusa Dağılımı Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kutbettin Kubbeli Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün Mahalle Başına Hane Başına Vergi-yi Mahsusa 1631 19601 2540 4740 7304 5279 1510 1617 778 5329 1832 3551 1896 512 4286 4384 6296 5322 3752 4770 1258 17296 105484 4799,27 79,85 Hane Başına 54,36 186,68 81,94 71,82 91,3 77,63 48,71 57,75 40,95 71,05 63,17 73,98 52,67 73,14 68,03 60,05 74,07 98,55 70,79 48,67 44,93 80,82 Yüzde (%) 1,55 18,6 2,41 4,5 6,92 5 1,43 1,53 0,73 5,05 1,73 3,37 1,8 0,48 4,06 4,15 5,97 5,04 3,56 4,52 1,2 16,4 100 -

Vergi-yi mahsusanın eksik olarak durumuna baktığmızda müslümanların hane başına 66,87 kuruş, gayri müslimlerin de 184,32 kuruş ödediğini görmekteyiz.

a..e.15. s. nehir ve kaynak gibi insan emeğini gerektirmeyen bir su ile sulanıyorsa bunda normal ve tam öşür.32-34. şayet arazi daha çok insan emeğine dayanan sularla sulanmış ise böyle bir araziden yarım öşür alınması gerekmektedir.7 Mefhum olarak daha önceki dinlerde de var olan8 öşrün nisbeti tahsil edilen zirai mahsuldeki insan emeğinin durumuna göre değişmektedir.g. Ziya Karamursal.2.88 Kazançları müslümanların yaklaşık 2 katı olan gayri müslimlerin bu vergiyi müslümanların yaklaşık 3 katı kadar ödediğini söyleyebiliriz. a. s. İ.485.Barkan.4. md..g. a. s. Tanzimat’tan 1277 (1861) yılına kadar çeşitli gel gitlerin yani iltizam usulünün bir 5 6 Şemseddin Sami.10 Ancak bu uygulama verim gücü ve sulama imkanı farklı toprakları aynı oranda vergilendirmek gibi bir adaletsizliği ve devlet için vergi kaybına yol açmıştır.487. s.937. 8 A. s.488.531.e.g.. s.9 Çoğulu a’şâr olan öşürün Osmanlı Devleti’nde Tanzimat’a kadar toprağın verim gücü ve sulama imkanına göre 1/3 ilâ 1/10 arasında değişmiş.g.. a. a. 10 Güran. s.A. Barkan.e. a. Tanzimat’la birlikte bütün bölgelerde 1/10 oranı geçerli olmuştur.g.md..g. “Öşür”. . 12 Barkan.g. a. s. İstanbul 1977.. s. İstanbul 1965. Grohmann. 5. a. a.15.72-74. Arazinin yağmur. 11 Sudi.m.. Bayrak Şamil Yay..432. Kütükoğlu.9..533.m. c. 7 Ö.. Kütükoğlu. s. . MEB Yay.g. Mahsullerin onda birinden alınan vergi olarak bilinen öşürün asırdan asıra ve zamandan zamana türlü kalıplara sokularak nisbeti artırılmış ve lafzının anlamına mutabakatı kaldırılmıştır.A. Güran.g.e.s.6 Bu vergilerin Osmanlı Devleti’nde daha ziyade mahalli örf ve adetlere. Öşür (Â’şar) Lügat olarak “onda bir” veya “on cüzde bir cüz”5 anlamı taşımakla birlikte terim olarak mutlaka onda bir yerine kullanılmamıştır. Osmanlılar’da Vergi Sistemi. 9 Ziya Kazıcı. İ.L. “Öşür”.165.e. mali veya iktisadi mülahazalara dayandığı da belirtilmektedir. s.

4. a. s.32. s. S.C.3. mülk sahibi olabilecek ve kanunen de muteber olan işleri görebileceklerdi.g. alaf gibi). Mahiyetine nazaran daha ziyade arazi vergisi şeklinde ise de adam başına taksim edildiği için bir baş vergisi karakteri kazanmış ve bundan dolayı da cizye adı verilmiştir. arpa. 17 Nedkoff. Bunlar medeni kanun bakımından müslümanlarla aynı haklara sahiptiler ve ticaret yapabilecek.16 Cizyeye bazen haraç da denmiştir.13 5.14 İslam’a göre ehli zimmet olanlar kendi dini konumlarından başka İslam ceza kanunun da hükmü altında idiler.15 İslam Devleti’nin yalnızca müslüman olmayan tebası.. a. Şinasi Altındağ). Cizye Esasen yetişkin gayri müslim erkeklerden (murahıkîn) alınan baş vergisi olan cizyeye murahık hükmünü haiz olmayanlarla. mal. Romalılar ve Sasaniler devrinde İran’da mevcut olduğu da belirtilmektedir. C.g.605. “Osmanlı İmparatorluğunda Cizye” (Çev.g.611. Ankara 1994.g. bûy gibi) aynen alınırken bağ ve bahçelerden. a.124. ihtiyarlarla ruhban ve papazlar dahil değildi. Tahıl ürünleri (buğday. çayırlardan ise bedelen alınmıştır.11 Öşürün tahsilindeki olumsuzluklar. .89 uygulanıp bir uygulanmaması öşürün devlet için vergi kayıplarını artırmada önemli rol oynamıştır. Nedkoff. devletin ictimâi yapısında ve maliyesinde oluşturduğu tahripler ile Cumhuriyet devrine kadar devam etmiş ve Cumhuriyet’ten sonra 1925’te kaldırılmıştır.65-67.m.m. s. baklagiller (nohut. Sudi.607.607.m. kendilerine bahşedilen himayeye karşılık eda edecekleri bu verginin mahiyet itibariyle Mısırlılar. S.17 13 14 Ürünlerden alınan öşürler için bkz. s. fasülye. B. zimmiler. bakla gibi) ve sınai ürünlerden (kimyon. a. amelmande (çalışamaz). burçak. 16 Nedkoff. XIII. Belleten. 15 Nedkoff..e. s.12 Ürünlerden aynen alındığı gibi bedelen de alınabilen öşürün 1844 yılında Sivrihisar’da uygulanışı da aynı istikamette olmuştur.

Yenice. . s.g.g. orta halliler (evsat) için 30. s.e.. s. Merkezden defter şeklinde muhassıllara gönderilen cizye listeleri.. Diğer gayri müslim mahallerine ait defterler yoktur.m.534.21 Uygulamasına 1271 mali yılından itibaren başlanan bu vergi. alt sınıf (ednâ) için 15 kuruştu.e. a. her cemaatin mensup olduğu dini kurum memurları ve esnaf kethüdaları aracılığıyla tahsil edilerek hazineye teslim edilmekteydi.. Ancak gayri müslimlerin askere alınmaları uygun bulunmayarak uygulamada cizyeye yakın olan ve daha önce iane-i askeriye adındaki bedelat-ı askeriye (askerlik bedelleri) adı altında nakdi bir ödeme yükümlülüğü getirilmiştir. 18 19 Tozduman. 20 Güran. Kullanmış olduğumuz Temettuat defterlerinde sadece bir gayri müslim mahalle ile üç müslüman mahallede sakin olan ehli zimminin evrakları kaydedilmiştir.g.. Bu hesap 1834’ten sonra ortaya çıkmıştı. a. 21 Sudi. a.g.e.20 1856 tarihli Islahat Fermanı.19 Tanzimat döneminde ilk olarak bu verginin her cemaatin kendi dini reisi aracılığıyla toplanması esası getirilmişti. Cizye defterine göre gayri müslimler toplam olarak 9 mahallede sakindirler.90 Üç derece olarak alınan cizyenin miktarı üst sınıfdan zenginler (a’lâ) için 60. s. Orta.14. Müslim Akdoğan. Bunlar. MAD.g. Sudi. 22 BOA.130-132. Zimmi Akdoğan. gayri müslim nüfus için de askerlik yükümlülüğünü getirmiş ve cizye uygulaması kaldırılmıştır. s. nr. Bu nedenle cizye kayıtlarına ilişkin bilgileri bu defterden22 aktaracağız. Benli. her şahsın ödeyeceği vergiye ilave edilerek tahsil ediliyordu. s.124-131. Kütükoğlu.g. 18904. a.627. Bu mahalleler sadece kendilerine ait mahalleler ile müslümanların da yaşadığı mahallelerdir. Tahtalı. Ay. a. Ayrıntılı bilgi için bkz...15.m.18 Daha önceleri değişen oranlarda tahsil edilmekte idi. Aynı yıllarda yapılan bir cizye defterinde ise cizye dökümü ayrı ayrı verilmiştir. Gedik Kılıç.t. Nedkoff. a.

1’i alil. Osmanlı vergi literatüründe. Cizye defterine göre mahallelerde sakin gayri müslimden toplam 915’nin kaydı vardır. 2’si mecnun. Bu defterlerde evrakı belirtilmeyenlerin 333’ü dışarıda. 1’i firari ve 2’side bilinmemektedir.4. evsat sınıfı 9030 kuruş. 271’i evsat. 1’i ama. 12’si çalışamaz. 2’si dilenci.91 Ayrıca 1263 (1847) yılında Sivrihisar’da iş icabı sakin olan reaya da cizye defterlerine kaydedilmiştir. Tablo 64: Gayri Müslimlerin Cizye Evrakları(1847) * 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Mahalleler Ay Benli Gedik Kılıç Müslim Akdoğan Orta Tahtalı Yenice Zimmi Akdoğan Yabancı Reaya Toplam Kuruş A'la 8 16 7 4 9 15 2 11 2 74 4440 Evsat 51 68 3 10 7 24 47 15 33 13 271 9030 Edna 36 52 2 7 26 37 9 31 16 216 3240 Toplam 95 136 3 19 18 59 99 26 75 31 561 15810 Kuruş 2550 3780 90 750 555 1650 2865 705 2115 750 15810 * 5. koyun ve keçiden nakden alınan bir vergiyi ifade etmekteydi. edna sınıfı 3240 kuruş vermiştir.4. Toplam olarak 15810 kuruş cizye vergisi alınan gayri müslimlerden a’lâ sınıfı 4440 kuruş. Bunlardan yabancı reaya dahil 74’ü a’lâ. 216’sı edna olmak üzere toplam 561 kişinin evrakı mevcuttur. nazırlara ve mültezimlere verilen fermanlarda gösterilir ve . Bunun miktarı her sene müdürlere. Âdet-i Ağnam Resmi Arapça koyun anlamına gelen “ganem”in çoğulu olan “ağnam”. Cizye evraklarından orta sınıfın daha çok olduğu gözükmektedir.

a. . s.45 kuruş.e. Güran. paralar alınırdı. hane başına ise yaklaşık 5 kuruş düşmektedir.53. a.177. s. nakit olarak koyun başına 5 kuruş olarak alınmaya başlamıştı.5’ine tekabül etmekte olup mahallelere göre dağılımı şu şekildedir: 23 24 Karamursal. Hilmi Yücelen.92 ona göre sayım yapılır.24 Sivrihisar Temettuat defterlerinde a’det-i ağnam vergisi dediğimiz bu vergi koyun ve keçi başına 4 para25 olarak alınmıştır. İstanbul 1973. 1275 (1856) mali yılından itibaren başlayan 2-4 kuruşluk uygulama Rumeli’de işleme alınmış.. Tanzimat’ın başlangıcında koyunlardan alınan önemli bir vergi olan “ondalık ağnamın” verginin kaynağını tahrip edici bir etki yapmasından dolayı 1273 (1854) yılında bu uygulamadan vazgeçilmiş. 25 Para ya da pâre. Toplanan a’dât-ı ağnam resimleri (vergileri) 6676 kuruş 1 para olup mahalle başına 330. Toplanan bu meblağ toplam temettuatın % 0.g.. Farsça bir kelime olup parça demektir ve kuruşun 1/40’ına eşittir.e. Anadolu’da ise 1. Türk Mali Tarihine Toplu Bir Bakış.23 Tanzimat’la birlikte bu vergi de. s. koyunların ve keçilerin sağladığı hasılat üzerinden vergi alınması kararlaştırılmıştır.15-16.5 kuruş – hayvan başına – alınmıştır.g.

en az toplandığı mahalle de Hacı Eshab (17.A. Bu verginin müslümanlardan toplanan kısmı 6168 kuruş 9 para (%92) iken.5 212 282 150 249 63.5 210.5 17 226 2042 103 131 37.5 60 268 152 248 180 132 257 56 906 4760.5 1 A’det-i ağnam resminin en çok toplandığı mahalle Yenice mahallesi (1130.5 kuruşu 6 para) olurken.5 358 169.5 kuruş 16 para) mahallesidir.R Para 148 412 48 172 264 442 142 64 36 256 52 216 249.93 Tablo 65: A'dât-ı Ağnam Rusûmu Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kubbeli Kutbettin Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün * Kuruş 86 425.5 335. gayri müslimlerden toplanan kısmı ise 537 kuruş 32 para (%8) olmuştur.5 60 196. .5 20 71.5 1008 6454 6676 A.

94

SONUÇ İç Anadolu’da Ankara ile Eskişehir arasında yer alan Sivrihisar, tarihte bir çok uygarlığa ve bir çok olaya tanıklık etmiştir. Bizans döneminden itibaren gelişmeye başlayan şehir, Selçuklu ve Osmalılar’ın ilk dönemlerinde uç beyliği gibi görev yapmıştır. Osmanlı ve Karamanoğlu beylikleri arasında sık sık el değiştiren Sivrihisar, Çelebi Mehmed devrinden itibaren Osmanlı Devleti’nde nahiye ve kaza merkezi olmuştur. Osmanlı Devleti’nin ilk eyaletlerinden Hüdâvendigar eyaletine I. Meşrutiyete kadar bağlı olmuş, bu tarihten itibaren idari reformlerla birlikte Ankara eyaletine bağlanmıştır. 1914’te Eskişehir sancağının iki kazasından biri olan Sivrihisar, Cumhuriyet’le birlikte Eskişehir’in en büyük ilçelerinden olmuştur. İlçenin ekonomik açıdan kazandığı durum, Temettuat defterlerinden

anlaşılmaktadır. Esasında Osmanlı Devleti’nde 19. yüzyılda vergi sisteminde değişiklik yaparak maliyeyi düzeltmek üzere hazırlanan bu defterler, Sivrihisar’ın ekonomik hayatı ile birlikte sosyal ve kültürel hayatın ışık tutan bilgiler de vermektedir. Temettuatlara göre Sivrihisar’ın durumu şu şekilde izah edilebilir: Bu defterlere göre 1844 yılında Sivrihisar merkezinde 22 mahalle mevcuttur. Ancak ilgili bölümlerde de açıklandığı üzere bu rakamın eksikliği o yıllardaki başka arşiv kaynaklarından anlaşılmaktadır. Buna 19. yüzyıl ortalarına Sivrihisar’ın mahalle sayısı 28, nüfusu da yaklaşık olarak 8500’dür. Bu nüfusun %74’ü müslüman, %26’sı gayri müslimdir. Kazaya bağlı köylerden defteri olanların nüfusunu defteri olmayanlar için nispet kabul edersek yaklaşık olarak 14000 rakamını buluruz. Kaza ile beraber bu nüfus 22500’e tekabül eden bu rakam bize şehrin o yıllardaki yaklaşık nüfusunu vermektedir. Bu yıllarda köylerde gayri müslim unsur yaşamamaktadır. Şehirde yaşayan gayri müslim halk Ermeni’dir. Osmanlı Devleti’nin her tarafında olduğu gibi ayrı mahallelerde iskan edilmişlerdir.

95

İncelenen dönemde Sivrihisar ahalisinin büyük bir kısmının Anadolu’nun pek çok yerinde olduğu gibi yaygın olarak Mehmet, Ali, Mustafa, İbrahim, Hüseyin, Ahmet, Süleyman, Halil, Ömer, Osman gibi İslamın büyük şahsiyetlerinin adlarını taşıdıkları görülmektedir. Bunun yanında şehirde yaşayan hane reislerinin kullandığı Hacı, Hoca, Molla, Bıçakçı gibi lakaplar, ekonomik ve sosyal göstergeleri ifade eden en önemli göstergelerdir. Şehirde yaşayan gayri müslim unsur olan Ermeniler’in en çok kullandığı adlar ise Karabet, Kefork, Artin’dir. Şehirde sanayi ve ticaret alanında çalışan pek çok esnaf vardır. Bu esnaf grubu şehir nüfusunun % 32,3’ünü oluşturmaktadır. Diğer taraftan şehrin % 19,6’sını ziraatla uğraşanlar, % 9,6’sını görevliler,% 9,3’ünü de mesleği olmayanlar oluşturmaktadır. Esnaf arasında en çok giyim eşyası ve yiyecek üreten ve satanlarla tüccarlar yaygındır. Buna karşılık inşaatla uğraşanlar daha azdır. Sivrihisar’da halkın geçim kaynaklarını, meşgul oldukları mesleklerinden sağladıkları gelirlerin dışında ziraat, ortakçılık, kiracılık ve ağnam ticareti gibi gelirler oluşturmaktadır. Şehirde gelir seviyeleri en yüksek meslek sahipleri ise esnaflar ve tüccarlar olup bunları çiftçiler izlemektedir. Şehirdeki zirai hayat ve hayvancılık, halkın iktisadi yaşamında önemli bir yer tutmaktadır. Sivrihisar’da ziraatla uğraşanların daha çok orta ölçekli tarla işleten hane reisleri olduğu tespit edilmiştir. Mesleği çiftçilik olanların yanı sıra şehirde hemen hemen her hanenin en azından kendisine yetecek kadar bağ, bostan veya bahçeye sahip olup buralarda küçük çaplı ziraat yaptıkları bilinmektedir. Hane sahiplerinin sahip olduğu araziler kendi arasında mezru(ekili) ve gayri mezru(nadas), bağ, bahçe ve bostan olarak ayrılmıştır. Bu arazilerden en büyük dilimler, ekili(%40) ve nadasa(%30) bırakılmış alanlara aittir. Gayri müslimlerin ise ne ekili, ne de nadas alanlara sahibiyeti gözükmemektedir. Bu durum gayri müslimlerin Sivrihisar’da yerleştikleri alanların fiziki olarak tarıma elverişli olmamasından da kaynaklandığı görülmemektedir. Sivrihisar’da yetiştirilen ürünler içinde özellikle hububat ekimi dikkat çekmektedir. Buna göre 1844 yılında şehirde sırasıyla en çok buğday, arpa, kimyon, burçak yetiştirilmiştir. Bunlar dışında bir önceki yıla ait öşürlerden ise tütün ve cehri yetiştirildiği anlaşılmaktadır. Bu yıllarda köylerde ise şehirde yetiştirilen ürünlerin yanı sıra özellikle su kaynaklarının yakınlarında pirinç ve meyva yetiştirildiği köylerle ilgili

96

kayıtlardan anlaşılmaktadır. Zaten su değirmenleri de bu su kaynaklarının olduğu köylerde yapılmıştır. Bu değirmenlere ve yetiştirilen ürünlere sonraki dönemlerde devletin her eyaletine şamil salnamelerdeki kayıtlarda da rastlamamıza karşın günümüzde maalesef değirmenlerin olmadığını ve bazı ürünlerin yetiştirilmediğini tespit etmiş bulunmaktayız. Çiftçiliğin yanında bölgenin tabiat şartları gereği hayvancılık da şehrin ekonomisinde önemli bir yer tutmaktaydı. Mahalle sakinleri tarafından 1844 yılı itibariyle 61916 adet küçükbaş, 2425 adet büyükbaş hayvan yetiştirilmiştir. Bu da şehrin civar bölgelerinde yapılan hayvancılığın önemli bir geçim vasıtası olduğunun tespit edilmesi bakımından önem taşımaktadır. Şehirde yaşayan gayri müslim halk topluluğu Ermeniler’e gelince büyük bir çoğunluğu orta hallidir. Gayri müslimlerin en bariz özelliği ise üçte ikilik kısmının ticaret ve sanatla uğraşmalarıdır. Müslüman ahalinin yaklaşık 1,75 katı kazanç sağlamaktadırlar. Sivrihisar’ın 22 mahallesinde yaşayan hane reisinden 1844 yılında vergi-yi mahsusa, öşür, a’deti ağnam ve gayri müslimlerden alınan cizye olmak üzere dört çeşit tahsil edilen vergiler arasında miktar olarak en fazla yekün tutanı vergi-yi mahsusadır. Halkın ödemekle yükümlü olduğu vergi-yi mahsusa adıyla bilinen an cemaatin vergisinin ise aynı yıllarda Anadolu’nun diğer bölgelerinden alınan vergi-yi mahsusa gibi yüksek olduğu anlaşılmaktadır. 1844 yılında şehir halkı, kazancının % 8,72’sini vergi-yi mahsusa adıyla devlete vergi vermiştir. Diğer yandan aynen ve bedelen alına öşür vergisinin miktarı 1844 yılında 27883,5 kuruşu bulmuştur. Aynen alınan öşürlerin % 82’si sadece buğdaydan alınmıştı. Arpadan alınan öşür, % 13,8’i kimyondan alınan öşür ise % 3’ü bulmuştu. Halkın yetiştirdiği küçükbaş hayvanlardan alınan a’deti ağnam vergisinin ise diğer vergilere nazaran pek yüksek oranlarda alınmadığı anlaşılmaktadır. 1844 yılında toplam 6676 kuruş a’deti anam vergisi ödemiştir.

Defterlerde cizye miktarının rakam olarak belirtilmemesinin muhtemelen o yıllara ait yapılmış olan cizye defterlerinden kaynaklanmıştır. türbe ve zaviye ile günümüzde varlığı olmasa da en azından Cumhuriyet dönemine intikal eden kütüphane ve su değirmenleri.edna) olarak toplanmış olup en çok evraka sahip grup ise evsat yani orta sınıf olmuştur. evsat.97 Gayri müslimlerden alınan baş vergisi olan cizye ise üç sınıf (â’la. ticaret ve zanaat sahiplerinin şehrin ekonomisinde önemli bir yer tuttuğu görülmektedir. dokumacılık gibi Osmanlı şehrinin klasik iş kollarının gelişmiş olduğu ve zirai üretimle hayvancılığın şehrin ekonomisinde önemli yer tuttuğu da ifade edilmelidir. çeşme. medrese. . Bunlar içinde dericilik. hem de aşağı yukarı 1844 yılında toplanan miktara yakın cizye vergisinin ödendiği ortaya çıkmaktadır. mektep. Nitekim bu çalışmamızda da yer verdiğimiz ve bu yıllara yakın 1847 tarihli cizye defterinden hem defteri olmayıp karşımıza çıkmayan mahalleler tespit edilmiş. Tüm bu verilerden hareketle 1844 yılınde Sivrihişsar’da özellikle çiftçilik. Bu deftere göre de 1844 yılında muhtemelen 15810 kuruş cizye toplanmış olmalıdır. faaliyetlerini ticaret ve ziraatin sağladığı imkanlarla sürdürebilmişlerdir. Büyük bir kısmı Selçuklu ve Osmanlılar’ın parlak devirlerinden kalan ve günümüze kadar gelen bir çok cami ve mescid. Bütün bunların şehrin iktisadını yükselttiği ve bunun da neticede sosyal ve kültürel müesseselerin kurulmasını sağladığı unutulmamalıdır.

9112. Anadolu’da Tanin. 9113. 9115. . 9132. Ankara. 9173. Kamusu’l Âlam. Çağrı Yay. 9161. 9153. 6019 c) Maliyeden Müdevver Defterler (MAD) No: 18904. Tarih Vakfı Yurt Yay. 9123. 9168. 9130. Başvuru Eserleri ve Lügatler AKBAYAR. 9170. İstanbul Tanin Matbaası. 9136. C. 9146.1216. Ankara.4. 9126. 9156. REDHOUSE. 9152. 9117. Osmanlı Yer Adları Sözlüğü. 9127.3.VRD) No: 176. M. 15. 9179. b) Kamil Kepeci Tasnifi (K.TMT) aa)Mahalleler No:9110. 9141. 9111. 9118. Memalik-i Osmaniye’nin Tarih ve Coğrafya Lügati. 9171. 9163.K) No: 2794. 9175. İstanbul. İstanbul. 9145. 9157. 9134. Osmanlı. C. 9155. A2 Defa. 9167. 9160. 9158. 9135. Tarih Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. 9121. 9162. Nuri(2001). 9159. 9125.98 KAYNAKLAR 1. W. ab)Köyler No: 9108. 9174. Ankara. 9133. (1992). 9116. 9166. ____________________________ (1327). 13.I. ALİ CEVAD (1313). 9124. 9138. 9137. 9172. İstanbul. Turkish and English Lexicon.. Arşiv Belgeleri a) Maliye Nezareti Temettuat Defterleri (MLD. 9164. 9151. 9177. 9148. 9150.İstanbul. Defteri Muktesid. 9144.1-2. İstanbul. Kamus-i Türki. ___________________________ (1318). 9143. 2. Eski Eserler Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi (1313). Dersaadet. Defa. SÜLEYMAN SÛDİ (1307). ŞEMSEDDİN SAMİ (1317). 9109. PAKALIN. İstanbul. C. AHMET ŞERİF (1325). 9131. 9165.Zeki (1971). Defa.9161 d) Maliye Nezareti Varidatı (ML.R. 9154. 6364. 9122. _________________(1311). Dersaadet. 9120.VRD. İstanbul C. 9114. 3. 9139. 9119. 9169. 9128. 9140.

Diğer Eserler Ahmet ŞERİF (1999). 4.4. İstanbul. C. _________ (1964). BARKAN.Ü. Suzan (1991). Sultan II Mahmut ve Reformları Semineri (Bildiriler). Hüseyin (2001). İskan. AKTEPE. Eskişehir. Ankara. “Sultan II. İ.B.Ü. C. Ömer Lütfi (1951-1953). Mahmut Döneminde Yapılan Nüfus Tahrirleri”. Anadolu’da Tanin (Haz. İst. Ömer Lütfi (1943). ÖZTÜRK (2000).. İstanbul. “Çandarlı”. Türkiye’nin İktisadi ve İctimai Tarihi.81-106. Eskişehir ve Uluları.. TTK Yay. Yozgat Temettuat defterleri.209-211. İ. “Eskişehir”. BARKAN. C...E. Dorylaion’dan Eskişehir’e.9. AKDAĞ.2391-2946. Yüzyılda Osmanlı Toplumunda Yönetim. s. Türkiyât Mecmuası.99 TÜRKİYE TARİH VAKFI(2001). AYDIN. İstanbul.Ü. Tarih Vakfı Yay. İstanbul. 16. İstanbul. Yimpaş Holding Yay.y. Cem Yay. s.1.t. Tarih Araştırma Merkezi.. Akçe-Halkbilim Araştırma Merkezi Yay.1-26. İ. Nüfus. ALBEK.Ü.S. Kaknüs Yay.F.E. “Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi”.. Yozgat. “Öşür”. Asırda Osmanlı İmparatorluğu’nun Zirai Ekonominin Hukuki ve mali Esasları. İstanbul. s. S. AKGÜNLÜ. İstanbul. C. Ahmet.Levent (2001). D. 5.İ. Yüzyılın Ortalarında Muğla’nın Sosyo Ekonomik Yapısı. V.1.I. C. İstanbul. y. AKGÜNDÜZ. Çetin Börekçi). Vehbi Cem (1978).. C. Mahir (1991). Süreli Yayınlar Agos Gazetesi. XV ve XVI.485-488. s. Mustafa (1995). Yay. Kanunlar. Eğitim Sağlık Araştırma Çalışmaları Vakfı Yay. M.A.1. Türkiyât Enstitüsü Neşriyatı. Münir (1993).. Anadolu Yayıncılık AŞ.F. 26 Mayıs 2000. İ.l.V.E. Kent Araştırmaları Bibliyografyası. İstanbul.3. Ankara.. Göç ve Sürgün. .X. XIX. ARSLAN. AŞKIN. s. C. YURT ANSİKLOPEDİSİ (1982). MEB Yay.A. A.. s.

T. s. TTK.C. C. İstanbul. ________________(1997).63. TTK Yay. Coşkun (2001). Mehmet (1995). s. s.. y. Gülfettin (1999). Osmanlı Araştırmaları.Ü. Osmanlı İmparatorluğu’nda Yaya-Müsellem-Taycı Teşkilatı.F. s. Yay. İ.y. y.Ü. BAYRAKTAR. DOĞRU. S. Yüzyıllarda Sivrihisar Nahiyesi.E. Osmanlı Araştırmaları.D. İstanbul.69-78. “Osmanlı Şehrindeki Mahallenin İşlevi ve Nitelikleri Üzerine”.A. Belleten. Ankara. EKİNCİKLİ. Ankara. Musa (1970). s. İstanbul.I. s.191-210. Ömer (1979) “Anadolu’da Kybele Tapınımı”. C. XXXIX. Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi.1457-1458. TTK Yay. İstanbul. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Çorlu. _____________ (1980). “1830 Genel Sayımına Göre Ankara Şehir Merkezi Üzerine Bir Araştırma”.l. Cilt 10. İstanbul ÇAPAR.l.127.. İ. Ankara.t.109-132.6. DARKOT. y. ÇELİK.t.B. COŞKUN. _____________ (1991). Ankara.100 BARKAN (1998). ÇAKIR. S.S. Küre Yay.y.y. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Erzurum Ovası’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu. İstanbul. XXXIV. S. Halime (1990). İstanbul.B. BSV Yay. ÇADIRCI. s. Kaya (1996)..1-4. XV. .133-136. Tanzimat Döneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yapıları.. “Osmanlı Şehrinde Esnaf Örgütlerinin Fiziki Yapıya Etkileri”. Meteksan Limited Şirketi Yay. “Pessinus”. C.t. ve XVI. Silivri ve Ereğli Kazalarının Sosyo Ekonomik Durumu.Ü.1. Hüdavendigar Livası Sayım Defterleri.103-109. Ankara. Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi..B.S. Ankara. Besim (1966).. “Sivrihisar”. “Osmanlı Devleti’nin Nüfus ve İskan Politikası” Divan. İ. C.3. Eren Yay..E. YapıEndüstri Merkezi Yay. İstanbul.409-420. s. Özer (1980). TTK Yay. John (1997). S. Dergisi. “Türkiye’de Muhtarlık Teşkilatının Kurulması Üzerine Bir İnceleme”.A.l. DEVREKER..Ü. İstanbul. İ.E. ______________ (1994). İstanbul. Ahmet (1997)... ERGENÇ. Tanzimat Dönemi Osmanlı Maliyesi.IV. Temettuat Defterlerine Göre Mudurnu Kazasının Sosyo-Ekonomik Yapısı 1261 (1844).

F. s.y.A. . Belleten. Marmara Türklük Araştırmaları Dergisi. Ankara. s.. s. Tevfik (1989). GENÇ.Ali (1997).l. s. İ.. C. İNALCIK Halil (1964).F. Mehmet (1995). Mehmet (2000). A.1-82. “Sivrihisar Yöresi Araştırmaları”. “İslam’da Ölçü Sistemleri” (Çev.. İstanbul. Ankara. Ankara. Temettuat Defterlerine Göre Üsküb’ün Sosyal ve Ekonomik Tarihi. Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi. C.T. s.Ü. İstanbul C. s.Ü. C.. s.301-318. İ. Nejat (1979). C.XIX. İstanbul. İstanbul.1-4.101 FURAT. M.15-22.32. y. “Osmanlılarda Raiyyet Rüsumu”.112. Gültepe Yay. F. Tarih ve Toplum..M. İktisat Fakültesi Mecmuası. Yay. “Ondokuzuncu Yüzyıl Ortalarında Ödemkiş Kasabasının SosyoEkonomik Özellikleri”.t.13-49. “Öşür”.E. İstanbul. Eren Yayıncılık.B. A. y.y. GROHMANN. Eski Önasya-Akdeniz Medeniyetleri Enstitüsü Dergisi.S. GÜRAN. İ. İstanbul. C. Ankara. Acar Sevim). İLTER. C. “Tanzimat’ın Uygulanması ve Sosyal Tepkiler”. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun İskan Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi.. XVIII. (1964). Ekkişehir. Ötüken Yay. Fügen (1980). Anadolu (Anatolia).XXIII.t.E. _________ (1995). Yusuf (1997).Ü. XVII. İstanbul. Belleten. Yay.D.41.Ü. İ. İ. Walther (1990).Ü. Nejat (2000). s. TTK.28.575-610.168.V.627İŞCAN. KARAKAŞ. GÖÇER. GÖYÜNÇ.. HINZ. Fotoğraflarla Sivrihisar-Justiniapolis. İstanbul. MEB Yay. XXVIII. Ankara. İstanbul.C. Tanzimat Döneminde Osmanlı Maliyesi: “Bütçeler ve Hazine Hesapları (1841-1861). İ. “1845 Yılında Selanik (Temettuatlara Göre)”. İstanbul. HALAÇOĞLU. s. Hamdi (2001). s. s.F.E. TTK Yay. İNALCIK (1959). A. _______________(1983). “Hane Deyimi Hakkında”.. GÖKAÇTI. Osmanlı İdaresinde Ermeniler.l.485-488. _________ (1998). İstanbul.9.F. 19.. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Hububat Meselesi ve Hububattan Alınan Vergiler. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Bolu Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu.Ü. s. Yüzyıl Osmanlı Tarım Ekonomisi.Ü.331-348. Tarih Dergisi.B.S. s. Lütfi (1964). Yay..E..92. İ.

2. TTK Yay. Sivrihisar Tarihi.2. ÖNSOY. Köymen). Osmanlı Mali Tarihi Hakkında Tetkikler. F.91-96. Yüzyıldaki Durumuna Genel Bakış”. Şinasi Altındağ). Bildiriler.. Tahsin (1960). KARPAT. Neşri Tarihi (yay.32.29-32. Burak Matbaacılık. Rifat (1987). Feza Gazetecilik AŞ Yay. Kemal H..15-19.513-547. ______________________ (1999). Bayrak Şamil Yay. Sivrihisar Örf ve Adetleri. “XIX.. Ankara.C. The Universitiy Of Winconsin Press. İlbeyi(2000). “Osmanlı Maliyesi”. Darende Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri(1844). İstanbul. Ankara. Truva Yay. T.C. s. Eskişehir. ÖZALP. Ziya (1989).Ü. s. C. Eskişehir. Belleten. Sayı 225’ten ayrı basım). Mehmet NEŞRİ (1957). _____________(1995).R. C. s. TTK Yay.106. Mübühat S. s. Madison. Kitabevi Yay. Unat.. KILIÇARSLAN. Ankara 1987. Osmanlı İmparatorluğunda İlk Nüfus Sayımı 1831. Tarih Boyunca Ermeniler. Ankara.VIII.559-652.. Ankara. B.(1995).LIX.F. “Sivrihisar’ın XIX. KÜTÜKOĞLU. Orhan (2001). (1995). Ankara. Ottoman Population (1830-1914). Bütün Yönleriyle Sivrihisar. Kitab-ı Cihannüma. “Osmanlı İmparatorluğunda Cizye” (Çev. Ahmet (1997). NEDKOFF.E. Osmanlılar’da Vergi Sistemi. Sadi (1970). Tarihte Eskişehir Sempozyumu (2-4 Kasım 1998).A. ÖZKAYA. TTK Yay. Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü Neşriyatı. M. Yücel (2001). Osmanlı Sosyal ve İktisadi Tarihi Kaynaklarından Temettu Defterleri (Belleten. s. Ankara. Osmanlı Devleti Tarihi. A. TTK Yay. İstanbul. Eskişehir. Tam-İş Matbaası. Enver Ziya (1943).102 KARAL. KOCAŞ.Ağustos 1995. ÖZER. “Tanzimat Döneminde İktisadi Düşüncenin Teşekkülü”. KARAMURSAL. KESKİN. İstanbul s. Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri Bilecik. . C. M.. ÖZTÜRK Said (1995). Yay. KAZICI Ziya (1977). Ankara. s. Cristoff (1944). İstanbul. Reşit Paşa ve Dönemi Semineri. Yüzyılda Söğüd’ün Sosyo-Ekonomik Yapısı” Türk Dünyası Tarih Dergisi. İstanbul.

Selçuklular Zamanında Türkiye. Mihri PEKTAŞ). vd.Hakkı (1961).. Osmanlı Tarihi. W.M.. Osman (1969). Azmi (1990). ALİ. TTK Yay.E. Boğaziçi Yay. XIX. s. Ankara. TTK Yay. Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı. Enderun Yay. Tanzimat Dönemi Osmanlı Vergi Sistemi.. Türk Mali Tarihine Toplu Bir Bakış ve Maliyeci Şairler Antolojisi.Ü.y. Aydın Güzelhisar’ın Sosyal ve İktisadi Yapısı (1844).B. TTK Yay. İstanbul. (1998).t. İstanbul. Ankara.. İstanbul. Milli Arşiv Şurası Bildirileri. ŞENER. C. (1961). TOZDUMAN.S. Ankara. TABAKOĞLU. SERTOĞLU. Türkiye Ansiklopedisi. İstanbul. y.V. Ankara. Ahmet (2000). Ankara C. Selçuklu Tarih ve Türk İslam Medeniyeti.t. İstanbul. Mithat (1986). Yıl Üniversitesi Rektörlüğü Yay. SÜSLÜ. Ankara. SERİN. Faruk (1955).y. Ekrem. İstanbul. TURAN (1971). İstanbul.S.103 RAMSAY. Arzu (1992). s.. UZUNÇARŞILI. Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası (Çev..151-153.l. Mustafa (1998). Yaşar YÜCEL (1989).B. . Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu-Karakoyunlu Devletleri. Türkiye Tarihi. UZUNÇARŞILI (1969). TURAN.I ÜZÜMERİ. 100.. SEVİM. Hilmi (1973). I.l. y. Nilüfer Matbaası. İstanbul. SÜMER. Abdüllatif (1990). Oğuzlar..Ü. İstanbul. MEB Yay. İ. “Sivrihisar”. YÜCELEN. İ. İstanbul. Dergah Yay.E. Türk İktisat Tarihi.717-728... İ. İşaret Yay. Osmanlı Tarih Lügati. “Osmanlı Arşivinde Bulunan Temettuat Defterleri”.. YILMAZ Şeyma. (1943). Yüzyılda Bir Anadolu Kenti Eskişehir Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu.

104 EK-1: Sivrihisar İlçe Haritası .

105 EK-2: Temettuat Defteri Baş Sayfa Örneği .

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->