T.C.

OSMANGAZİ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ Tarih Anabilim Dalı

SİVRİHİSAR’IN XIX. YÜZYILDA SOSYO- EKONOMİK DURUMU (TEMETTUAT DEFTERLERİNE GÖRE)

Mehmet Fatih BECERİK YÜKSEK LİSANS TEZİ

Yrd. Doç. Dr. Hasan Hüseyin ADALIOĞLU

ESKİŞEHİR Aralık, 2002

i

YÜKSEK LİSANS TEZ ÖZÜ SİVRİHİSAR’IN XIX. YÜZYILDA SOSYO-EKONOMİK DURUMU (TEMETTUAT DEFTERLERİNE GÖRE) Mehmet Fatih BECERİK Tarih Anabilim Dalı Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Aralık, 2002 Danışman : Yrd. Doç.Dr. Hasan Hüseyin ADALIOĞLU Osmanlı tarihinin en önemli alanlarından biri de Osmanlı şehirlerinin sosyal tarihidir. Şehirlerin sosyal tarihi ülke ve devletlerin sosyal gelişimini, gelir durumunu, demografik yapısını ortaya koyan önemli bir göstergedir. Osmanlı Devleti’nin işleyişini ve sosyal yapısını iyi anlayabilmek için de Osmanlı şehirlerinin sosyo-ekonomik yapıları incelenmelidir. Şehir araştırmacılarının en önemli kaynakları şüphesiz araştırma yapılan devre ait kronikler, resmi ve özel kaynaklardır. Dolayısıyla bu kaynakların araştırmacılarca iyice tetkik edilmesi gerekmektedir. Anadolu şehirlerinin yapıları, tipleri birbirlerine benzer özellikleri taşıdıkları, yapılmış çalışma ve araştırmalardan anlaşılmaktadır. Tipik bir Anadolu şehri olan Sivrihisar, Anadolu’nun bilinen uygarlıklarından Osmanlı’ya ve günümüze uzanan yolda birçok olaya ve döneme tanıklık etmiştir. İncelediğimiz dönemdeki-19. yüzyılda- Sivrihisar’ın sosyo-ekonomik alandaki en önemli kaynakları Temettuat Defterleridir. Tanzimat ile başlatılan mali ve hukuki alanlardaki değişiklikler ile birlikte vergilerin daha düzenli bir şekilde alınması gündeme gelmiş ve bu amaçla da tahrir çalışmaları yapılmıştır. Halkın emlak, arazi ve gelirlerinin tespit edilerek vergi alınması amacıyla oluşturulan Temettuat Defterleri sayesinde 1844 yılında Osmanlı Devleti’nin sosyo-ekonomik yapısı hakkında bilgi edinmek mümkün olabilmektedir. Biz de Sivrihisar’ın 1844 yılında düzenlenen Temettuat Defterlerini kaynak almak suretiyle şehrin sosyo-ekonomik yapısı hakkında değerlendirmelerde bulunmaya çalıştık. Böylelikle 1844 yılında Sivrihisar’da yaşayanların nüfusları, isim, aile, adı, lakapları ve meslekleri; bu mesleklerden elde edilen gelirler, arazileri, yetiştirdikleri ürünler, hayvanlar ile verdikleri vergiler tespit edilmiştir. Bu defterlerin araştırılmasıyla Sivrihisar gibi pek çok Osmanlı şehri ve bölgesinin sosyo-ekonomik yapısına dair birçok konu gün ışığına çıkacaktır.

ii

ABSTRACT THE SOCIO-ECONOMIC CONDIATION OF SIVRIHISAR IN NINETEEN CENTURY(ACCORDING TO TEMETTUAT REGISTERS)

Mehmet Fatih BECERİK History Main Science Branch Osmangazi University, Institute of Social Sciences December , 2002 The Adviser : Yrd. Doç.Dr. Hasan Hüseyin ADALIOĞLU

One of the most important field of Ottoman history is the sociol history of Ottoman cities. Social history of Ottoman cities is an important indicator of country and states which shows their social development income statues and demografic condiations. To understand the management and social structure of the Ottoman State, the socio-economic structure of these cities should be analyzed. Undoubtfully, the most valuable source of city researchers is written source and special sources which belongs to recorded time. So that, these sources should be analyzed by the researchers carefully. These searches give idea us about the structure of the Anatolian cities’ buildings and similarly of them. A typical Anatolian city, Sivrihisar, witnessed very events from known civilization of Anatolia to Ottoman and until nowadays. In the part of the socioeconomic condiation of Sivrihisar in searched time, the most important source of the city is Temettuat Registers. Starting with Tanzimat, the changing in the part legal and financial lead to take the taxes regularly and for the reason analyzing studies were started. By the help of Temettuat Registers which is formed in order to determine the people’s real estates, lands and incomes, it becomes easier to get information about socio-economic structure. Buy using that cities’ Temettuat Registers, that is established in 1844. Thus ,names, family names, nicknames, jobs, incomes thouse jobs, own lands, agriculturel products, cattles and the taxes collected of the Sivrihisar’s people in 1844 were distinguished from the Temettuat Registers. The socio-economic structure of Ottoman cities just like Sivrihisar will be demonstrated by the analyzing of these Temettuat Registers.

. Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğüne. jürimiz tarafından Tarih Anabilim Dalında Yüksek Lisans Tezi olarak kabul edilmiştir. İmza Başkan Danışman Üye Üye Üye Üye : : : : : : Tez ilgili yasa ve yönetmeliklerin öngördüğü teknik ve bilimsel koşulları yerine getirmiş ve aday. Tarih : .. ..... Münevver YILANCI Enstitü Müdürü İmza : ...... Tezin kabul edildiği tarih : .........../... Bu çalışma../../. yüksek lisans (bilim uzmanlığı)/ doktora/sanatta yeterlik derecesi almaya hak kazanmıştır. Doç./..... Dr.iii Osmangazi Üniversitesi....

Bu düşünceden hareketle Temettuat Defterleri’ne dayanmak suretiyle Sivrihisar’ın 19. halen Eskişehir’e bağlı Türk şehir tipini yaşatan önemli bir iç Anadolu yerleşim birimidir. Çalışmamızda benimsediğimiz yöntem. konunun önemli kaynaklarını. Cizye Kayıtları ve Temettuat Defterleri gibi önemli kaynakları taramak. yüzyılına ait önemli bilgileri konu edinen bir tez hazırladık. Sivrihisar’la ilgili Tahrir kayıtlarının ve kısmen de olsa Şeriyye sicillerinin incelenmesi. incelemek gereklidir. I. Sivrihisar’ın Osmanlı idaresinden itibaren yapısını ve tarihini bilmek için Tahrir Defterleri. Anadolu’nun en eski uygarlıklarının yolları üzerinde kurulan Sivrihisar’ın esas kuruluşu Bizanslılar zamanında olmuştur. Osmanlı idari yapısında kuruluş zamanından itibaren I. Selçuklular devrinde bir uç kenti olan Sivrihisar. Tezin birinci bölümünde 19. eksik kalan önemli bir halkanın Temettuat kayıtlarının incelenmesini gerektirmiştir. Cumhuriyet’ten sonra il olmasıyla Eskişehir’in en önemli ve büyük ilçesi olmuştur. 1914’te bağlı bulunduğu Eskişehir sancağının. Temettuat Defterleri esas olmak suretiyle hazırladığımız bu tezin giriş bölümünde Sivrihisar’ın fiziki ve beşeri coğrafyası hakkında kısa bir bilgi verilmiştir. Sivrihisar.iv ÖNSÖZ Eskişehir ile Ankara arasında kilit noktalardan birinde yer alan Sivrihisar. tarih boyunca önemli bir yerleşim birimi olmuştur. Meşrutiyet’ten sonra Ankara eyaletine bağlanan Sivrihisar. Şeriyye Sicilleri. araştırmaları taramak ve incelemek olmuştur. Osmanlılar döneminde de bu özelliği ile önemli bir yerleşim birimi olmuştu. yüzyıla gelinceye kadar Sivrihisar’ın kısaca tarihi gelişimi hakkında bilgi verilmiştir. Meşrutiyet’e kadar Hüdavendigar eyaletine. . Zaman zaman yaşanan bilgi ve belge sıkıntıları konunun uzmanları ile birlikte bertaraf edilmiştir.

ve yetiştirilen ürünler ile bunlardan elde edilen gelirler . aile ve sülale adları ile lakapları tespit edilerek değerlendirmelerde bulunulmuştur. bu bağlamda vergi-yi mahsusa. yüzyılda yapılan mali ıslahatlar ve Temettuat Defterlerinin genel yapısı üzerinde durulmuştur. öşür. cizye ve a’det-i ağnam (koyun ve keçi) vergisi işlenmiştir.v Tezin ikinci bölümünde ise 19. yüzyıldan günümüze kadar şehrin nüfusu tespit edilmeye çalışılmıştır. Daha sonra ise hane reislerinden toplanan vergiler hakkında bilgi verilmeye çalışılmış. Tezin hazırlanmasında her ne kadar en iyisi yapılmaya çalışıldı ise yine de eksikliklerin vaki olacağı muhakkaktır. Tezin sonunda yer alan Ekler kısmında şehrin merkezini ve köylerini gösteren harita ile Temettuat Defterlerinin mahallelere göre dökümü verilmiştir. Üçüncü bölümde Sivrihisar’ın sosyal yapısına ilişkin bilgiler değerlendirilmiştir. Bu kısımda şehirde yaşayanların meslekleri ve mesleki kazançları gruplar halinde ele alınmış ve bu grupların daha iyi anlaşılabilmesi için sık sık tablolara da yer verilmiştir. Ardından şehirdeki sosyal gruplar ile meslekler irdelenerek şehrin sosyal yapısı ortaya çıkarılmaya çalışılmış konunun daha iyi anlaşılması için ok sık sık tablo ve grafiklere yer verilmiştir. İlk olarak demografik yapısı incelenerek 16. Dördüncü bölüm ise Sivrihisar’da zirai hayat ve hayvancılığa ayrılmıştır. Beşinci bölümde ise Sivrihisar’ın iktisadi durumu ele alınmıştır. Bundan sonra hane reislerinin isimleri. Burada Sivrihisar’da oturanların ziraat ve hayvancılıkla ilişkileri eldeki verilerle ortaya konulmaya çalışılmış değerlendirilmiştir. Bu eksikliklerin de ileride bu alanda araştırma yapacak araştırmacılarca giderileceğini ummaktayız. Ayrıca toplanan temettuat ve oranları da bu bölümde zikredilmiştir. Tezin hazırlanması sırasında belgelerdeki zorluklar zamanla defterlere ve belgelere aşina olarak ve uzmanlara danışarak konu ile ilgili eksiklikler ise konuyu açıklayıcı kaynak eserlerden yararlanarak giderilmeye çalışılmıştır.

Görevlisi Zekayi Mete’ye. Hasan Hüseyin Adalıoğlu’na teşekkürlerimi arz ederim. sevgi. Sivrihisar alan araştırmamız sırasında yardımcı olan araştırmacı yazar. Öncelikle konunun kabulü sonrasında yardımlarını esirgemeyen değerli hocam Yrd. okuma ve tetkikinde yardımcı olan değerli meslektaşım Arş. özellikle de tezimin hazırlanmasında çalışmalarımın başından sonuna kadar ilgi. Mehmet Topal’a. yardımlarını esirgemeyen danışman hocam Yrd. fikir ve görüşlerini benimle paylaşan. Dr. Doç. avukat yazar Orhan Keskin’e. Dr. Doç. İl Meclis Üyesi Ahmet Atmaca’ya. arşiv belgelerinin tasnif. maddi imkanları ile beni destekleyen değerli dostum Yusuf Özkan’a.vi Tezimizin hazırlanmasında emekleri geçenlere şükranlarımızı sunmak en içten borcumuzdur. yine arşiv dairesinde yardımlarını esirgemeyen arşiv personeline özellikle Ayhan Özyurt’a. Mehmet Fatih BECERİK Aralık 2002 .

E. Sosyal Bilimler ve Edebiyat İş/İstihdam 2000.H. Lise 1995-1999 1992-1995 Osmangazi Üniversitesi.1978 : İngilizce .2002 M.Lisesi. Öğretmenliği Kişisel Bilgiler Doğum Yeri ve Tarihi Yabancı Dil : İstanbul – 30.04.B.vii ÖZGEÇMİŞ Mehmet Fatih BECERİK Yüksek Lisans Tarih Anabilim Dalı Eğitim Ls. Tarih Bölümü Kağıthane İ.

.......................................................... Osmanlılar Döneminde Sivrihisar .............2...................... Mahiyeti .................................................................... Muhassıllıkların Kurulması .2........................................................................................................................................................................... vii TABLOLAR LİSTESİ ................................2..................1.............. 17 2.................2.................................... 14 2.1.............. 19 .................. Osmanlılar’a Kadar Sivrihisar ........1............ i ABSTRACT........ Tanzimat Öncesindeki Teşebbüsler ............ Müşirlik Nizamı ...2.................................................................... BÖLÜM TEMETTUAT DEFTERLERİ 2.......................................... Hazırlanışı ........................... iii ÖNSÖZ ................................. 16 2........ 10 2........................... Yüzyılda Mali Islahat Teşebbüsleri .................................................................................................... 11 2.......................................... 6 1........... Tanzimat Fermanında Mali Islahat ..................... ii DEĞERLENDİRME KURULU ENSTİTÜ ONAYI ..............1.......... iv ÖZGEÇMİŞ ............ 10 2.. 19..3.........................................1........ xv EKLER LİSTESİ .................................................................1.......................................................................................... Sivrihisar’ın Tarihçesi...2...................................................viii İÇİNDEKİLER ÖZ ............................................................. 1 SİVRİHİSAR’IN FİZİKİ VE BEŞERİ COĞRAFYASI.....1261 Temettuat Sayımları .....................1...5.... xvi GİRİŞ ............................... BÖLÜM ŞEHRİN KISA BİR TARİHÇESİ VE İDARİ YAPISI 1......... 17 2.......................... 13 2.....................................................................................................................1 1.........................................................................................................................1...................................1............. Sivrihisar’ın İdari Yapısı ........... xi KISALTMALAR LİSTESİ .................................... 4 1.. Temettuat Defterleri .................................................2..................................................................................... 8 2....1.............................. 4 1..1.........................................4..........................................1..........................................

...6.....1.............5...................................... Meslekleri Belli Olmayanlar .................... Hane Reislerinin Meslekleri ......................................................1...........................5.3........ 25 3.......................3.............................ix 2.. İşçiler ......................3.................................... BÖLÜM ŞEHRİN SOSYAL YAPISI 3.................3....3..........1........ Deri İşi ile Uğraşanlar ..3............................................... Şekli Özellikleri ve Metodu ...3.... Askeri...... Dokumacılıkla Uğraşanlar ..3......................................... 51 3.......... 33 3...................3.......1....... 20 3.................1....... 50 3..................................4.....3..........3.......3.....3.............. Dini Görevliler ........2.. Yiyecek ve İçecek Maddeleri Üretenler ..... 36 3... 57 3............................ 45 3. 54 3..........................3.....1......8......3..............7..3......... 25 3. Kullanılan Aile ve Şahıs Adları .........3............. Görevliler ............. Lakaplar ...... 54 3............48 3.......... Köyler..........6......... 52 3..1........... ve Demografik Yapıları ............. Mahalleler ve Demografik Yapıları ...................4......................3............ Ticaretle Uğraşanlar .................2...............3............................ İnşaatla Uğraşanlar ............... 47 3.......3.................................. Eğitim Alanında Hizmet Verenler ............4................................ 44 3............3...........3.......... Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar ..............3............. 56 3........ Ziraatle Uğraşanlar ...............................................3.............1.... 54 3........... İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler . Şehrin Tahmini Nüfusu .... 51 3................................... 49 3...... 55 3.2......................3............3.................2................. Taşımacılıkla/Nakliyecilikle Uğraşanlar ............................3....3.2.........3............ Sanayi ve Ticaret Alanında Uğraşanlar.3...... 49 3..................... 42 3......................................2.................................................................................................... 46 3.. 53 3........................... Şahıs Adları ve Lakaplar ........2.. Köyleri ve Nüfusu ................. 42 3....... Sivrihisar’ın Mahalleleri............ Madeni Eşya Üretenler ............................1..3...2......................2..4. Mahallelerde Kullanılan Aile................................................ 57 ................................ Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar ...........4.......................

.............................. 92 5.4............... 101 KAYNAKLAR ............... 88 5..............................................3............................1................ Tarlalardan Alınan Kira Gelirleri ........................................................................................................... 95 5....................1.......1.......................... 84 5.... 87 5............................................... 89 5.......................................... 67 4. 88 5.................... Ürünlerden Alınan Öşürler ................4...3............2..................................3....................................................1........................................................................ Vergiler .............................................. Şehirde Toprağın Mahallelere Göre Dağılımı ............................. 62 4... 98 SONUÇ ..1.......................................................................................................3... 80 5.........4... Hayvancılıktan Elde Edilen Gelirler .................3................2........ Ziraatten Elde Edilen Gelirler ........3.....1............................................................. Binalardan Alınan Kira Gelirleri ...................................3...........................................3....................................................................... Mahallelere Göre Temettuat Dağılımı ...2.......................... BÖLÜM ZİRAAT VE HAYVANCILIK 4...............3.. 96 5.........................4.........2..3................... A’det-i Ağnam Resmi ............................3...................4......... 72 4...................... Cizye ................. Hayvancılık .................................................................. Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı ... BÖLÜM İKTİSÂDİ DURUM 5.................. Halkın Gelir Kaynakları...2................... 111 .............................................. 105 EKLER.....4................................................................................3...........................................4........................................ 92 5..................... Öşür (A’şar) ..... Kira Gelirleri ............... 82 5..............................x 4.............................................. 75 5.... Yetiştirilen Ürünler .. 65 4............. Köylere Göre Temettuat Dağılımı ........ 84 5........ Vergiyi Mahsusa .........................................

............................................................................... 53 Tablo 22 : İnşaatla Uğraşanlar ..................................................... 55 Tablo 25 : Eğitim Alanında Hizmet Verenler ........................................................................................................................ 45 Tablo 12 : Gayri Müslim Hane Reislerinin Kullandıkları Lakaplar ............................... 44 Tablo 11 : Müslüman Hane Reislerinin En Çok Kullandıkları Lakaplar ..................................... 45 Tablo 13 : Meslek Gruplarının Dağılımı ........................................................... 50 Tablo 19 : Yiyecek ve İçecek Maddeler Üretenler .................. 48 Tablo 16 : Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar...................................................................xi TABLOLAR LİSTESİ Tablo 1 : Sivrihisar’ın Mahalleleri............................................................................................................. 46 Tablo 14 : Ziraatle Uğraşanlar............................................................ 59 .......................................... 49 Tablo 17 : Deri İşi İle Uğraşanlar ............................................... 54 Tablo 24 : Dini Görevliler ................................................................................................................................................................... 52 Tablo 21 : Ticaretle Uğraşanlar ........................................................... 42 Tablo 9 : Mahallelerde Kullanılan Hane Reislerinin Adları .. 35 Tablo 3 : Sivrihisar’da Yaşayan Milletlere Göre Hane Sayıları ................................................ 58 Tablo 30 : Müslümanların Meslekleri ........................................................................................................................... 36 Tablo 4 : Klasik Dönemde Sivrihisar Nüfusu ............................................................................................................................. 51 Tablo 20 : Madeni Eşya Üretenler ........................................................... 37 Tablo 5 : Sivrihisar Mahalleleri ve Nüfusu ......................................................................................................................................... 50 Tablo 18 : Dokumacılıkla Uğraşanlar ..... 58 Tablo 29 : Gayri Müslimlerin Meslekleri ..................................................................................................................... İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler ............ 39 Tablo 6 : Nüfusun Belli Başlı Tarihlerdeki Durumu ............................ 41 Tablo 8 : Köylerin Belli Başlı Yıllardaki Nüfusu ................................................................................... 40 Tablo 7 : Sivrihisar Köylerinin Nüfusu .................................................. 44 Tablo 10 : Gayri Müslim Hane Reislerinin Adları ....................................................... 57 Tablo 28 : Meslekleri Belli Olmayanlar ............... 56 Tablo 27 : Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar ................................................... 32 Tablo 2 : Sivrihisar’ın Köyleri ............ 53 Tablo 23 : Taşımacılıkla/Nakliyecilikle Uğraşanlar .47 Tablo 15 : İşçiler .............. 55 Tablo 26 : Askeri.......

........................................................ 79 Tablo 49 : Mahallelerin Temettuat Dağılımı .......................................................................... 71 Tablo 41 : Tarlalardan Elde Edilen Kazançları ............................................... 82 Tablo 52 : Köylerin Temettuat Dağılımı ........................................................................................... 86 Tablo 56 : Hayvanlardan Elde Edilen Kazancın Etnik Yapıya Dağılımı ...... 77 Tablo 47 : Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı (Büyükbaş) .................... 84 Tablo 54 : Hayvan Başına Elde Edilen Hasılat ...................................... 71 Tablo 40 : Sınai Bitkilerden Elde Edilen Kazançlar . 72 Tablo 42 : Aynen Alınan Öşürler ......... 68 Tablo 36 : Yetiştirilen Baklagiller ........................................................................................................................................................... 92 .......................................... 75 Tablo 46 : Hayvanların Mahallelere Göre Dağılımı ....................... 88 Tablo 59 : Tarlalardan Alınan kiralar .............................................................................................................. 74 Tablo 44 : Mahalle Başına Düşen Ayni Öşürler .................. 89 Tablo 60 : Tohumluklardan Elde Edilen Gelirler ......................................................... 87 Tablo 58 : Binalardan Alınan Kiralar ............................................................................................................................................................ 69 Tablo 38 : Tahıllardan Elde Edilen Kazançlar...................................................................................................................... 68 Tablo 37 : Yetiştirilen Sınai Bitkiler............... 87 Tablo 57 : Ziraatten Elde Edilen Gelirler ......... 68 Tablo 35 : Yetiştirilen Tahıl Ürünleri . 74 Tablo 45 : Mahalle Başına Düşen Bedelen Öşürler .......................................................................................................xii Tablo 31 : Ziraatle İlgili Tarlalar .................................................................................................... 91 Tablo 62 : Hanelerde Vergiye Tabi Diğer Yazılı Olanlar ............................................................... 73 Tablo 43 : Bedelen Alınan Öşürler ................................................................................................... 66 Tablo 34 : Yetiştirilen Tarla Ürünler ..... 70 Tablo 39 : Baklagillerden Elde Edilen Kazançlar ........................................................................................................ 80 Tablo 50 : Temettuatın Etnik Yapıya Göre Dağılımı ........................ 81 Tablo 51 : Mahallelerde Hane Başına Düşen Temettuat ........................................................................................ 83 Tablo 53 : Köy ve Hane Başına Düşen Temettuat.......................................................................................... 63 Tablo 32 : Toprakların Mahallelere Dağılımı ...... 90 Tablo 61 : Hane Reislerinin Diğer Gelirleri ........... 79 Tablo 48 : Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı (Küçükbaş) ........... 85 Tablo 55 : Hayvanlardan Elde Edilen Gelirlerin Dağılımı ................................ 65 Tablo 33 : Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı ...............................................

..........................xiii Tablo 63 : Mahallelerin Vergi-yi Mahsusa Dağılımı....... 98 Tablo 65 : A’det-i Ağnam Resminin Dağılımı ................................................................. 94 Tablo 64 : Gayri Müslimlerin Cizye Evrakları ....................... 99 .............................................

..................................................xiv ŞEKİLLER LİSTESİ Şekil 1: Toprağın Tasarrufu ..................66 .........................64 Şekil 2: Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı.....................................................

F.Ü. : Sayı TTK : Türk Tarih Kurumu vd.g. : Yayınları yay. : adı geçen madde a. : Dipnot nr.S. : Anadolu Üniversitesi A.E. : Çeviren D.e.F.V. : İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi İ.l.g. : Cilt çev.g. : Maliye Varidatı Temettuat Defterleri n.xv KISALTMALAR LİSTESİ a. : ve diğerleri y. : Maliye Varidatı ML.m.E.F. : İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İst. : Yayınlayan .Ü. : Başbakanlık Osmanlı Arşivi Bkz. : İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi İ. : Marmara Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi MAD. : Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Haz.F.Ü. : yayınlanmamış yüksek lisans tezi Yay. : Bilim ve Sanat Vakfı C.VRD.g. : İslam Ansiklopedisi İ. : Maliyeden Müdevver Defterler MEB : Milli Eğitim Bakanlığı ML.A. : Hazırlayan İ. : adı geçen tez A. : Kamil Kepeci M.Ü. : adı geçen makale a.B. : adı geçen eser a.Ü. : Bakınız BSV. : İstanbul K.K.D.İ.D.E.t.TMT.O.F.A.t.y. : Sayfa S.T.md. : Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi B.VRD.İ.Ü.A.C. : Numara s.

...................................................................................................................................................... 123 EK – 7 : Mahallelerde Temettuatın Dağılımı ........................................... 118 EK – 5 : Mahallelerde Arazilerin Dağılımı .................................................. 128 ........... 111 EK – 2 : Temettuat Defteri Baş Sayfa Örneği ......................................................................................... 126 EK -9 : Mahallelerin Ayrıntılı Dökümü ............................................................. 113 Ek – 4 : Mahallelerde Mesleklerin Dağılımı .......................................xvi EKLER LİSTESİ EK – 1 : Sivrihisar Haritası ............................... 112 EK – 3 : Mahallelerde Kullanılan İsimler .............. 125 EK – 8 : Köylerde Temettuatın Dağılımı.................................................................................... 122 EK – 6 : Mahallelerde Hayvanların Dağılımı ....................

m. s. Ankara 1979..27. Dorylaion’dan Eskişehir’e. Sivrihisar’ın Tarihçesi 1. C. a.g.Ö. Kılıçaslan.g..g. Yüzyıllarda Sivrihisar Nahiyesi.209.7 Ayrıca Roma. 6 Yurt Ansiklopedisi.2921.Ü. 5 Devreker.3 M.e. A. şehrin merkezi durumunda idi. Doğru. D. Hristiyanlığı benimsemiş olanlar ise Kybele geleneğinden kurtulamamış her iki inanışın da izini taşıyan mezhepler ortaya çıkmıştır.g. s.1457.m.1.D. s..g.4 1. md. “Anadolu’da Kybele Tapınımı”. Suzan Albek. a. “Pessinus”. F. yeni dini yaymak üzere Anadolu’yu dolaşan havari Saint Paul’ün tüm çabalarına rağmen Kybele kültü Pessinus merkez olmak üzere Sivrihisar ve Eskişehir çevresinde gücünü korumuş oldu. a. XV.. 3 John Devreker. İstanbul 1997.111. 4 Ömer Çapar.190.1 Sivrihisar.5 Buna rağmen Anadolu’da yerli tanrıça ve Pessinus’un idolü (diopetes) olan Kybele’ye6 ibadet devam etmişti. C. s. s. s.7.1. Pessinus’taki 1 2 Şemseddin Sami. 7 Çapar. a.s. Osmanlılar’a Kadar Sivrihisar Adını sivri kayalarından alan Sivrihisar’ın bilinen en eski adı Amuryum’dur. 2583. a. . Ankara 1997.. Anadolu yaylasında Ana Tanrıça için tahtlar ve sunaklar yapılmış. Yapı-Endüstri Merkezi Yay. s.2 Çok eski dönemlerde Tanrıça Kybele (Magna Mater)’nin ana kült merkezi olan Pessinus (Ballıhisar). TTK Yay. Daha sonraları IV.1. Ana Tanrıça’yı bünyesinde bulundurduğu için Anadolu halk üzerinde manevi üstünlük kazanmış oldu. Roma yolculuğundan sonra Ana Tanrıça’nın ünü imparatorluk sınırlarına yayılmıştı.1-4. BÖLÜM ŞEHRİN KISA BİR TARİHÇESİ VE İDARİ YAPISI 1.C..g.e. s. A. a.3.XXIX. günün erken saatlerinde buralarda törenler düzenlenmiştir. Halime Doğru.1457.8. ve XVI. 204-205 yıllarında Roma’ya taşınan4 Kybele’nin ardından kült merkezi yavaş yavaş önemini kaybetmiştir. Yüzyılda Hristiyanlık yörede kesin olarak yerleşince Kybele kültü yasaklanmış. ünlü Kral yolu üzerinde bulunan bir yerleşim yeri olması nedeniyle ilk çağdan beri önemini korumuştur.Ü..T. Eskişehir 1991.Eğitim Sağlık Araştırma Çalışmaları Vakfı Yay. Hristiyanlığın ortaya çıkışından sonra. s.e. s.. Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi.

bugünkü Sivrihisar’ın bulunduğu yere kurmuştur.18.M. Ankara 1980.Ö.g. M. 11 Fügen İlter. D. s.10 Bu devirde Palia veya Spalia denilen bölgeyi IV. 10 Ramsay.g.e. a. s. Yüzyılda Bizans imparatoru Justinianus yeniden canlandırmak istemiş.Ö.e.8. 1071 Malazgirt zaferinden sonra Süleyman Şah komutanlığındaki Türk orduları Sivrihisar’ı zaptetmiş ve şehre siyah kayaları sebebiyle Karahisar adını vermişlerdir.Ü.9 Pessinus. M. Kılıçarslan.8 Justiniapolis-Sivrihisar’ın o zamanki adı. İst.8. W. 25’te Roma egemenliğine geçmiş ve Roma’nın Galatya eyaleti sınırlarına alınmıştı.e. a.büyüdükçe Pessinus gerilemiş.16 özellikle II. a. 12 Nejat İşcan. C.17.13 Sivrihisar’da başka yerleşim yerlerinin de Bizans döneminde nüfuslandığı anlaşılmaktadır. a.11 yeni kurduğu şehre kendi adını. A.. s. Buna rağmen Justiniapolis.13. . a. 17 Yurt Ansiklopedisi. s. Eskişehir 2000. “Sivrihisar Yöresi Araştırmaları”.18 8 9 Doğru.F Eski ÖnasyaAkdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü Dergisi.1961. s. a.g.12 Pessinus’u gölgede bırakan Justiniapolis sonradan Seferihisar. s.g..17 yerleşim birimlerinde ibadethaneler yaptırılmıştır. fakat hiçbir zaman tamamıyla boş kalmamıştır.e. 204 yılında parlak durumunu kaybettikten sonra.2850.g.14 Selçuklu kültür düzeyinin yüksek olduğu Sivrihisar’ın Türkler ile teması Abbasiler’in hizmeti dönemlerindeki akınlarla olmuştur.m.C.md. s. s. bölgenin ekonomik merkez olduğu gibi Bizans askeri yolundaki istihkam silsilesinin de bir unsuru olmuştur. 15 Keskin. a. a.g..9. 14 Doğru. Sifrihisar ve Sivrihisar adlarını almıştır. Ramsay.e. s. Anadolu (Anatolia).XIX. 16 Keskin. Mihri Pektaş). Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası (Çev.15 Anadolu Selçukluları yönetiminde uç beyliği olduğu bilinen Sivrihisar. MEB Yay.5 tapınak yıkılmıştır.245. Kılıçarslan zamanında Bizans sınırında hızla artan Türkmen yerleşmesi sırasında da Türk nüfusuna ev sahipliği yapmış.e.g.g. Justiniapolis’i vermiş fakat yeni şehri Pessinus’un olduğu yere değil. Doğru. 13 İlter. s. Fotoğraflarla Sivrihisar-Justiniapolis.9.e.27.13. s.e.243.7. s.T.g. s. 18 Doğru. a.g. a.

g.e.g..e.. s. a. Cem Yay. a. Ankara savaşında Timur’a 19 20 Mustafa Akdağ.19 Sivrihisar. Keskin. Doğru. 24 Doğru.. Yıldırım.g. Sivrihisar Tarihi.1. s. Orhan Bey zamanında Çobanoğlu Timurtaş’tan 1334 yılında satın alındığı bilinen Sivrihisar23.21 Osman Gazi zamanında Osmanlı idaresinde bulunduğu.1. Öte taraftan Ankara’da Ahilerin egemenliğine geçmişti.25 Yıldırım Bayezid zamanında Anadolu’da toprak kaybına uğramış olan beyler. C. s. s. Anadolu’nun hakimiyeti için uzun yıllar karşı karşıya gelmişlerdi. 22 Keskin. doğuda kurulmuş olan ve batıya doğru ilerleyen Timur devletinin hizmetine girerek kaybettikleri yerleri geri alma çabası içine girmişti.10.e.g.2 Osmanlı Devleti ile Karamanoğulları Beyliği. a. a. Eymür ve Avşar boylarının Sivrihisar’a yerleşmesi. a.g. Karkın. Tam-İş Matbaası. s..6 Türk tarihinde büyük rol oynayan Oğuz boylarından Kınık. s. Osmanlı Devleti’nin kuruluş yıllarındaki olaylarda Beypazarı ile birlikte Karamanoğulları’nın mülkü sayılmıştır. a. İstanbul 1995. 25 Özalp. Türkiye’nin İktisadi ve İctimai Tarihi. . Anadolu Selçuklu Devleti’nin yıkılması üzerine kurulan beyliklerden Karamanoğulları Beyliği.193. kaynaklarda belirtilen Sivrihisar22 Karamanoğulları’nın saldırıları ile el değiştirmiştir. Bahadır Han’ın ölmesinin ardından İran-Moğol İlhanlıları’nın fiilen parçalanması üzerine Sivrihisar’ı kendi sınırlarına dahil etmişti.10. sınırda bulunan bir yerleşim yeri olduğu için sık sık el değiştirmiştir.g.20.e. 21 Doğru. Orhan Bey’in vefatından sonra Karamanoğulları’nın eline geçmişti.e. Murat’ın başa geçmesiyle Ankara ve Sivrihisar yeniden ele geçirilmiştir. Sivrihisar. 23 Tahsin Özalp.24 Ancak I.e.20..20 Osmanlılar Döneminde Sivrihisar 1.10. s. Eskişehir 1960. buranın tarihi önemini artırmaktadır.61. s.61.

Ankara 1969. Ali Sevim. Yücel.V.e.10.31 Bunlardan en önemlileri şunlardır: a. çünkü zulüm ile yönetildikleri.. Nasreddin Hoca : Ünü dünyayı. Yapılan anlaşma ile Karamanoğlu Beyliği Akşehir. 31 Keskin.727. Reşit Unat. s. s. 29 Özalp. a. Kitab-ı Cihannüma Neşri Tarihi (Yay.e. s.323. İslam Ansiklopedisi.İ. C. M. s. C.m.727.259.30 Bundan sonra Sivrihisar.209. Ankara 1989.Y. kaynaklarda zikredilmektedir. C. “Çandarlı”. İstanbul 1966. Osmanlı Devleti’nin içinde siyasi yapısıyla değil kültürel ve sosyal yapısıyla katkıda bulunmuş ve birçok ünlü insan yetiştirmiştir.28 Bunu öğrenen Çelebi Mehmet. s. Ankara.469.e. Köymen). s. İstanbul 1993.A. TTK Yay.Hakkı Uzunçarşılı.11.17.g.g. Türkiye Tarihi. Darkot.7 yenilince Timur. Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu Devletleri. TTK Yay. Anadolu’daki vilayetleri eski beylerine vermiş.g.. 27 Mehmet Neşri.g. hikmet ve mizah aleminin en çok bilinen ve sevilen seçkin siması olan Nasreddin Hoca hakkında yazılan kaynakların ekseriyeti onun Sivrihisar’ın Hortu köyünde doğduğunu 26 İ. Seydişehir.29 Sivrihisar 1415 yılından itibaren kati olarak Osmanlı Devleti’nin toprakları içerisinde yer almıştır. Zaten Çelebi Mehmet’in taht mücadelesini kazandığını öğrenen Karamanoğlu Mehmet Bey hemen idaresi altındaki Sivrihisar’a gelmiş. s.286. . 28 Akdağ. D. özellikle de Türk dünyasını sarmış. a.g. a. s.2.8.27 Fetret Devri (1402-1412) sırasında kardeşleri ile mücadele ederek bu mücadeleyi kazanan Çelebi Mehmet başa geçtiğinde Sivrihisar. TTK Yay. a. 30 Besim Darkot. daha sonra da Bursa’ya akın yapıp şehri kuşatmıştı. Niğde ve Sivrihisar gibi önemli yerleşim yerlerini terke mecbur kalmıştır..32 b.26 Sivrihisar halkının bu durumdan memnun olmadığı. 32 Münir Aktepe.62. Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa : Osmanlı Devletinin kuruluş döneminde önemli işler başararak Çandarlı sülalesinin etkin rol oynama sürecini başlatan kişi olmuştur. “Sivrihisar”. hâlâ Karamanoğulları’nın elinde idi. s. a. Karaman’a gelmiş ve yapılan mücadele sonunda Karamanoğlu Mehmet’i esir almıştır. Sivrihisar da Karamanoğlu beyliğine kalmıştı.. Doğru. s. Kırşehir. I. A. 1957.e. MEB Yay.

a. s. s.. 267.. ticaret yolları üzerine inşa edilerek gelişmesi sağlanmıştır. 39 Doğru.g.. a.g. 11-12. devletlerin idari birimleri içinde yer almıştır.8386. s.36 1. s.g. Tapu Tahrir 33 34 Keskin. Eren Yay. a. 288-292. Bayezid zamanında vezirlik rütbesi geri verilmiştir. a. Nasreddin Hoca’nın torunlarından olduğu söylenmektedir..34 d.38 Osmanlı Devleti zamanında ise Orhan Bey’in yaptırdığı yaya tahrirlerinde Sivrihisar’ın yayalık ve müsellemlik alanları Sultanönü Sancağına bağlı olduğu halde39 I.e.g.62. Sivrihisar’ın İdari Yapısı Adını dağlardaki dorukların sivri kayalarından alan Sivrihisar bugüne kadar değişik kültürlerin. Keskin..g. Bizans zamanında M. s. a.g.Ö..8 belirtmektedirler. s.e.e. Vehbi Cem Aşkun. 2850. md. İstanbul 1990. a. s. Osmanlı İmparatorluğunda Yaya-Müsellem-Taycı Teşkilatı. a.g. 60-61. Hızır Bey : İstanbul’un ilk kadısı ve şehremini olan Hızır Bey’in Sinan Paşa : Hızır Bey’in oğlu olan Sinan Paşa veziriazamlık yapmış.. s. 266-286. Kadı Celâleddin. . Aziz Mahmut Hüdayi. Seyyid Nurettin gibi büyük Anadolu erenlerinin de Sivrihisar’da yetiştikleri çeşitli kaynaklarda zikredilmektedir. Keskin. Eskişehir ve Uluları. a. c.. s. İmparatorun burayı şehir yapmasıyla büyümüş. 35 Doğru. Doğru. Mehmet zamanında sipahiye yazılan yerler bu defterlere geçirilmemiştir. ardından Fatih zamanında Sivrihisar’da kadılığa atanmıştır. 38 Özalp.11. 37 Yurt Ansiklopedisi.. Fatih’in vefatından sonra II. 36 Özalp.33 Aslında büyük bir âlim olan Nasreddin Hoca meseleleri nüktedan bir dille etrafına anlatan kültür dünyamızın önemli simalarından olmuştur. s.. s. Eskişehir 1978.e. uç beyliği olarak vazife gören Sivrihisar37 Karamanoğulları Beyliği’nin burayı almasıyla özellikle Karamanoğlu Mehmet Bey’in idari üssü idi.e.g. Şeyh Baba Yusuf. a.e. Keskin. 18.2. AkçeHalkbilim Araştırmaları Merkezi Yay. Selçuklular zamanında uç kenti.e. 204 yılına kadar Pessinus’tan küçük olan Justiniapolis (Sivrihisar).35 Bunlardan başka Yunus Emre. 88.e.g.

Sultanönü sancağının Karacaşehir nahiyesinin bittiği yerde Sivrihisar nahiyesi başlamıştır. Yay. Ankara 1997. s. Güneybatıda böyle doğal sınır bulunmamaktadır. Yücel Özkaya. 43 Coşkun Çakır. Karpat. Osmanlı Tarihi.. yüzyıla kadar Hüdâvendigâr eyaletine bağlı bir nahiye (nefs) olarak kalmıştır.g. Dersaadet 1313. Islahat Fermanından (1856) sonra kabul edilen yeni vilayet kanununa göre yapılan uygulamada Ankara vilayetinin merkez sancağına bağlı bir kaza durumuna getirilmiştir.41 Osmanlı Devleti’nde iskan hareketlerinin etkilendiği yerlerden biri olan Sivrihisar.14.14.9 defterlerinde Hüdâvendigâr Sancağına bağlı olan Sivrihisar’ın Sultanönü Sancağına dahil edilmemesinin nedeni. Dolayısıyla geciken organizasyon nedeni ile buraya ayrı bir statü uygulamak zorunlu olmuş ve Hüdâvendigâr sancağına bağlanmıştır. ve XVI. . 47 Darkot. Kuzeyde Porsuk çayı engel teşkil etmemiş.Ü. Ankara 1961.182.. s. XVIII.727. Yüzyıldaki Durumuna Genel Bakış”. s. yüzyılda nahiyede bugün hala isimlerini koruyabilen köyler göz önüne alınarak çizilmeye çalışılan sınır. Madison 1985. şehrin sürekli el değiştirmesi ve I. XV. Eskişehir 2001. bugünkü Polatlı köyleri arasında yer almaktadır.46 Cumhuriyetle birlikte Eskişehir ilinde kalmış47 ve bugüne kadar Eskişehir’in en büyük ilçelerinden biri olmuştur. Ottoman Population (1830-1914). s.105.m.7. Bu zaman diliminde eyaletin değişik kaymakamlık ve muhassıllığına bağlı olmuştur. BOA. Yüzyılda. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun İskan Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi. Küre Yay.1. 46 Kemal H. A. Mehmet zamanında kesin olarak 1415’te Osmanlı sınırlarına alınmış olmasıdır.. 42 Yusuf Halaçoğlu. 41 Doğru.239-240. Batıdaki sınır daha esnektir. a. bir süre önce muhassıllık döneminde Eskişehir Muhassıllığına43 bağlı olmuştur. s. Edebiyat Fak.. TTK Yay. günümüzdeki kaza sınırından oldukça geniştir. s. a. Sakarya ırmağına kadar Sivrihisar nahiyesi içinde yer almıştır. The University of Winconsin Press.. 44 Ali Cevad. 9061. s.2391. İncelediğimiz dönemde Bilecik kaymakamlığına.63. Memâlik-i Osmaniye’nin Tarih ve Coğrafya Lügati.11.. Tanzimat Dönemi Osmanlı Maliyesi. ve 16.md.e.g. İst. Güney ve güneydoğu sınırı Sakarya ırmağı ile doğal olarak sınırlanmış olmakla beraber bazı köyler. s. 45 Yurt Ansiklopedisi. C. nr.42 19. s. 2001. s. “Sivrihisar’ın XIX.g.437. Tarihte Eskişehir Sempozyumu (2-4 Kasım 1998). 40 Doğru.44 1877 yılında belediyesi kurulan Sivrihisar45 1914’te Eskişehir sancağına Mihalıççık ile bağlanan iki kazadan biri olmuş.. Mihalıççık yayalık alanları dışında kalan köyler. a. TTK Yay.. s. Uzunçarşılı.40 15. MAD.

iltizamla yönetilen bir kısım hazine gelirlerinin doğrudan tahsil edildiği. “Türkiye’de Muhtarlık Teşkilatının Kurulması Üzerine Bir İnceleme”. Yüzyılda Mali Islahat Teşebbüsleri 2. 3 vergi tahsili ve askerlik durumunun netleşmesi için arazi tahrirleri yapıldığı. s.1 Uzun süredir savaşa dayanan bir ekonomi anlayışından vazgeçerek verimlilik esasına dayanan yeni bir iktisadi anlayışa geçemeyen Osmanlı devlet adamlarının görüşleri. a.7-10. s. S. Sultan II Mahmut Reformları Semineri. Tarih Araştırma Merkezi Yay. Ankara 1970. Tanzimat Öncesindeki Teşebbüsler Bozulan nizamı eski haline getirme çabalarının bulunduğu ıslahat layihalarının muhtevası. Osmanlı’nın Batı’ya açılmasıyla değişime uğramıştır. II.209. “Sultan II. 4 Mahir Aydın. II. Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü. Çadırcı. İ. s. Osmanlı İmparatorluğunda İlk Nüfus Sayımı 1831. Yimpaş Holding Yay. Yozgat Temettuat Defterleri. Mahmut’un son dönemlerinde maliyede yenileşme çabalarına girilerek vergi tahsilinde bazı yenilikler yapıldığı. Ankara 1991. 5 Enver Ziya Karal.133-136. TTK Yay.1.1. Bu değişikliğe paralel olarak da II.10 2. Said Öztürk. s. Mahmut Döneminde Yapılan Nüfus Tahrirleri”.Ü.e. Mahmut mümkün olduğunca devleti batı normlarına uydurmaya. 2 Musa Çadırcı. Tanzimat Döneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yapıları. Neşriyatı. İstanbul 1990. Viyana kuşatmasını takiben Osmanlı devlet erkanı gözlerini muhteşem geçmişten güçlü düşmanlarının örnekliğine çevirmişlerdi.. Yozgat 2000. yüzyılda ciddi olarak değişikliğe uğramıştı. Belleten.1. 1 Ahmet Akgündüz.20.81-84.F. C. T. 3 Akgündüz.g. ancak köklü bir reform denemesine Tanzimat Fermanı ile birlikte girildiği görülmektedir.19. Ankara 1943.1. XXXIV.4 bunun tamamlanamaması üzerine nüfus sayımının yapıldığı5 bilinmektedir.E.409. s. C.C. 19.2 Islahat teşebbüsleri için Tanzimat’ın beklenmediği. BÖLÜM TEMETTUAT DEFTERLERİ 2. Öztürk. batıya yakınlaştırma gayretine girmiştir. . 19. s.

11 Tanzimat. s.B.Ü.11.t.S.541-542.20. Feza Gazetecilik AŞ. a. “Osmanlı Maliyesi”.94.. Tozduman. Tanzimat Fermanı’nda Mali Islahat Tanzimat hareketi aslında batılılaşma hareketinin bütün Osmanlı kurumlarına yansıtılması ve ülke meselelerine bu suretle cevap hareketi idi. Bu açıdan Tanzimat Fermanı diğer adıyla Gülhane Hattı Hümayunu bir dönüm noktası idi. a. Tanzimat Dönemi Osmanlı Vergi Sistemi.t.11. s. Öztürk.1990..g.l. İ. Bkz. s.Ü.1. Bu verginin mali yılbaşı olan Mart ayında toplanması.10.y.g. İ.E.Hamdi Furat. arazi. İşaret Yay. 11 Şener.7 Sadece barış zamanlarında toplanmak üzere herkesin emlak. y. Çünkü geniş münbit topraklara sahip bir tarım ülkesi olan Osmanlı Devleti bu toprakların iyi bir şekilde işlenmesiyle bir hububat ihracatçısı olabilirdi. TTK Yay. 9 Akgündüz..2. A.9 fakat bu iki sancaktaki sayım işlemleri 1254 yılı Mart ayına yetiştirilemediğinden gelecek sene yine bu sistemi uygulamak üzere eski sisteme dökülmüştür. a.2.E. 7 Abdüllatif Şener. 1992.. s. 8 Arzu Tozduman. s. İstanbul 1999.g.y. .9-10.t. Bunun için tarımsal gelişmenin gerçekleşmesi yönünde bir dizi politikalar üretilmiş ve uygulanmaya çalışılmıştır.t.y.8 Bunun için Tanzimat-ı Hayriye’ye de numune olmak üzere Hüdâvendigâr ve Gelibolu sancaklarında tahrir denemesi yapılmış.10 2. Yay.e. Mahmut’un ölümü ile duraklamıştır. a.21.l. s. Osmanlı Devleti Tarihi.. s.e.11 Adil vergilemenin gerçekleşmesi için örfi vergilerin kaldırılarak yerine tek bir vergi “an cemaatin”6 vergi konulmuştur. s.194.S. Ancak gelecek sene de bu teşebbüs Mehmet Ali Paşa ayaklanması ve II. Osmanlı Mali Tarihi Hakkında Tetkikler.B. Değişim ve yenileşme her ne kadar kendi içinden gelen bir zorunluluk olmasa da. Özellikle de öncü sektör kabul edilen tarım kesiminin istenen gelişmeyi 6 Bir cemiyet üzerine tarh olunan toptan bir verginin o cemiyet üyeleri arasında kazanç ve servete göre taksim ve tevzi olunmasıdır. yenileşme gereğinin öncüsü ve kalkınmanın motoru olarak Osmanlı tarımı görülmekteydi. değişim ve yenileşmenin çok önemli bir simgesi idi. Kütükoğlu. Temettuat Defterlerine Göre Üsküb’ün Sosyal ve Ekonomik Tarihi. İst. 10 Furat.. s.g. C. Ziya Karamursal. Mübahat S. ticaret ve temettuatına nispetle ve binde hesabıyla verginin tahsili kararlaştırılmıştır. Aydın Güzelhisarı’nin Sosyal ve İktisadi Yapısı (1844). Ankara 1989.1. n. İst. vergi mükelleflerinin ellerine senelik vergilerinin miktarını gösteren bir senet verilmesi ve iki taksitte ödenecek olan bu verginin mahkeme sicillerine de kaydedilmesi kararlaştırılmıştır. İstanbul 2001.

.g.s. Rumeli’de Gelibolu sancaklarında uygulanmaya konulmuş ve bu maksatla tahrire başlanmıştır. s. Verginin adil tarh. s.g. a. “Tanzimat’ın Uygulanması ve Sosyal Tepkiler”. C.g.Reşit Paşa ve Dönemi Semineri. Belleten.112. Uygulamada Anadolu ve Rumeli’de bulunan her bir kazanın örfi vergi olarak çeşitli isimler altında bir senede vermekte oldukları miktar tespit edilecek.e. s. a. Dolayısıyla oluşturulan ilk kanunlar da tahrir-i emlak ve vergiye ait kanunlardı. Öztürk. M. Bunlardan biri de maliyede merkezileşme idi. 9293. Ankara 1964. “Tanzimat Döneminde İktisadi Düşüncenin Teşekkülü”. Rıfat Önsoy.12 sürdürebilmesi için bir dizi mali düzenlemelere girişilmiştir. Aslında II.22. tesviye ve tahsili için Tanzimat Fermanı’nın muhtevasında önemli yer teşkil etmekteydi.Ankara 1987. .23.12 Maliyede ıslahat.Bildiriler. TTK Yay..XXVIII. s. Çakır. Mahmut’un son zamanlarında başlayan bu usul. 13 Halil İnalcık. s. Ülke genelinde uygulanmadan önce Anadolu’da Hüdâvendigar. insanlarında daha rahat ettirilmesi idi.e.. a. Bu merkeziyetçiliğin önemli bir neticesi iltizam usulüne derhal son verilmesiydi.14 12 Akgündüz.. Vergi sisteminin en büyük değişikliklerinden biri de çeşitli isimlerle alınan örfi vergilerin kaldırılıp tek bir verginin getirilmesiydi. mali merkeziyetçiliğin uygulanmasında bir araç olarak görülmekteydi.627.13 Başta tarım sektörü olmak üzere diğer sektörlerde de yeni bir vergi sistemi uygulanması gündeme gelen yeni düşünce ile güdülen gaye refahın artırılması ve ülkenin mamur.e. 14 Akgündüz. Tanzimat dönemi mali reformlara bakıldığında geleneksel vergi sisteminin değişime uğradığı önemli bir dönemdir. Öztürk. Tanzimat’ın temelini teşkil etmekteydi ve idari alanda yapılan ıslahat.24-94. Tanzimat’la kendini bulmuştur. hesaplanan miktardan bazı indirimler yapıldıktan sonra bulunan miktar tek bir vergi olarak kaza ahalisinden ilgili kişiler vasıtasıyla tahsil edilecektir.

Aydın.e..g. Muhassıllar eyalet yönetimi dışında merkeze bağlı olup çok fazla imtiyaza sahiptirler.e. İşte Temettuat defterleri bu sayımlar sonucu oluşmuştur. Muhassıllıkların Kurulması Tanzimat’ın mali açıdan uygulanması amacıyla muhassıllıklar kurulmuştu(1840). 17 Akgündüz.13 Ancak tahrir çalışmalarından netice alınamadığından. Bunları uygulamak üzere tanıtımlar yapacaklardı. eyaletlerinin tamamının temettuat defterleri bulunmamaktadır. Biga. s.25. Öztürk. Bunun yanında verginin belirlenip dağıtım ve diğer işlerin görüşülüp 15 16 Akgündüz. a. Sivas. . vergide getirilmesi düşünülen yenilikler gerçekleştirilememiş. Edirne. Öztürk.16 Tanzimat’ın getirmeye çalıştığı yeni mali sistemin bütün ülkede uygulanması istenmekle birlikte bu mümkün olmamıştır. Silistre. Dolayısıyla Tanzimat’ın getirdiği yeni mali düzen önce Anadolu ve Rumeli’de bazı eyaletlerde yani Hüdâvendigâr. a.g..24. a. Akgündüz. s. Bununla birlikte daha sonra bu alanın genişletilmesi düşünülüyordu.17 2. Ankara.15 3 Kasım 1839’da okunan Tanzimat Fermanı’ndaki vergi prensipleri gereği yani vergide servet esasına göre herkesin devlete vergi ödemesi için her şeyden evvel emlak ve nüfus tahriri yapılması gerekliydi. eski örfi vergilerin iltizam usulüyle tahsiline devam edilmiştir.23. Çünkü çok uzak mesafede bulunan mahaller yetiştirilemeyeceğinden geçici olarak bu bölgeler istisna tutulmuş ve tehir edilmesi yoluna gidilmiştir. Zaten ilk görevleri gittikleri yerlerde o yerlerin ileri gelenleri (muhtar.1.g. zira iltizam usulü feshedilerek yerine tesis olunacak usulüne göre vergilerin tahsili için emlak ve nüfusun belirlenmesi gerekiyordu.3. Muhassıllara vazifelerini bildiren talimat-ı seniyyeler verilmişti. Öztürk. Vidin ve Selanik eyaletlerinde uygulamaya konulmuştur.. s. Konya. imam. papaz gibi) ile birlikte halka Tanzimat’ı tanıtmak idi. Bu sebeple Osmanlı Devletinin bölgelerinin. Rumeli.e.

21 Çakır..g.12. a.14 kararlaştırılması için Muhasıllık Meclisleri (Meclis-i Muhassilîn) oluşturmaları gerekiyordu. ürünlerin zamanında satılamaması.g.20 Muhassılların görevlerini ihmali yanında bunlara istinaden bir gelişme olarak bazı yerlerde halkın gerçek gelirini saklaması. Hoşnutsuzluk nedeniyle bir kısmı azledilmiş.22 Valilerin maiyetlerine bir defterdar. maliye ve mülkiye memurlarının görevleri devam etmiştir. Bu düzenlemede valilerin.47.41-42. Tanzimat’ın uygulandığı (Dahil-i Tanzimat) yerlerde yapılan bu sayımlar sonucunda Emlak ve Arazi ve Hayvanat Defterleri adıyla bilinen defterler teşekkül etmiştir.g.g.42-44.. a. Eyaletlerde yeni bir düzenleme ile Müşirlik Nizamı getirilmiştir..47. 20 Şener. a.e.t.1. Öztürk.e.21 2. s.g. Kendilerine bağlanan umutlar boşa çıkmış. 1840 (1256) yılı başlarından itibaren muhassıllar yönetmelik gereği yanlarına verilen katiplerle birlikte mal ve emlak sayımına başlamışlardır. birçok muhassıldan memnun kalınmamıştır.g. Akgündüz.e. a. Akgündüz. s. 22 Çakır.26. Furat. Tüm bu olumsuz gelişmelerden dolayı vergi tahsili içinde muhassıllık denemesi kısa sürmüş ve bir süre sonra 1842 yılı başında ilga edilmiştir. a.18 Muhassılların diğer bir görevleri de nüfus ve emlak tahriri yapmaları idi.. s.e. a. s. 18 19 Çakır. Daha önce oluşturulan Meclis-i Muhassilîn’in adı Memleket Meclisleri olarak değiştirilmiştir. . s.. Müşirlik Nizamı Muhassıllıkların kaldırılmasına rağmen tahrirle ilgili meclislerin. yetersiz görülenlerin yerleri değiştirilmiş ya da muhassıllıklar birleştirilmiştir. Öztürk.19 Tüm çabalara rağmen muhassıllar görevlerini istenildiği ölçüde gerçekleştirememiştir. kendilerine bağlı oldukları sancaklara hükmetmesi sağlanarak eski usule dönülmüştür. s. ulaşımın yeterli olmaması gibi nedenlerden ötürü tebaa mağdur edilmiştir.4. a.g. her sancağa birer kaymakam ve kazalara ise halkın içinden seçilen yetenekli ve namuslu birer müdür tayin edilmiştir.. s..27.e.e.

26 Çadırcı. İmar Meclisleri bir başkan ve iki üyeden meydana gelmiştir.e. 5) İzmir.26 Bu görüşmelerin sonuçlarından biri de emlak ve temettu tahrirleri için ülke çapında denetimini gerçekleştirecek olan geçici İmar Meclisleri kurulmasıdır.1487. a. bu konudaki gerekli değişiklikler ve düzenlemeler yapabilmenin 23 24 Şener. Osmanlı Tarih Lügatı.1999. Alınan bu layihalar incelenmiş ve görüşmelerin bir sonucu olarak verginin ıslahı için doğru bir şekilde yeniden emlak ve temettu tahririnin yapılmasına karar verilmiştir.516. s.44.. s. 3) Bolu.. Meclis-i Vâlâ’da yapılan bir müzakerede memleket dahilinde genel bir ıslahatın yapılabilmesi için eyaletlerinin meselelerinin bilinmesi gerektiği. imam. önde olan. s. 2) Hüdâvendigâr. Yedi-sekiz ay süre ile şehir ve kasabalarda dolaşan imar meclisi üyeleri. bunun için de her eyaletin malumat sahibi ileri gelenlerinden biri müslüman diğeri hristiyan (gayrimüslim kastedilmekte) iki kişi İstanbul’a çağrılmıştır. Enderun Yay. Kamusu Türki. buralarda tespit ettikleri yolsuzluk ve uygunsuzlukları raporlar halinde İstanbul’a göndermişlerdir. Bkz..17.:Ş.t.g.. 8) Üsküp. a. Tozduman.e. s. İleri gelen..: Mithat Sertoğlu. Teşkil edilen her bölgeye meclis üyeleri gönderilirken kendilerine yapacakları işlere ilişkin birer de talimat verilmiştir. Sami. Dersaadet 1317. a. Bu münasebetle devlet on bölgeye ayrılmıştır.e. . Bkz.g. 27 Çadırcı. İstanbul 1986. kendilerinden layihalar istenmiştir. Ardahan. Batum). 25 Hristiyan köy muhtarı.g.188. s. 9) Selanik. Temsilcilerin sundukları layihalar ışığında devleti en çok uğraştıran hususun yolsuzluklar olduğu meydana çıkmış. s. Bu bölgeler: 1) Konya. 7) Silistre. 10) Elviye-i Selâse (Kars. 4) Sivas. a.23 Tanzimat hareketi çerçevesinde yapılan çalışmaların hedefine ulaşmaması üzerine başka çözüm yolları aranmış.g.15 1842 yılı Mart ayından itibaren yeniden iltizam sistemine dönülmüştü. 10 Mayıs 1845’te memleketin her tarafından vücûh24 ve kocabaşılar25 İstanbul’a gelmiş ve bulundukları eyaletin imarı ve ahalinin refahı ve rahatının temini için görüşlerine müracaat edilmiş. 6) Niş.27 İmar Meclisi üyelerinin diğer bir vazifeleri de yapılacak emlak ve temettuat sayımına nezaret etmekti.

. Sayım.g. Öztürk. s.31 Bu tedbirlere rağmen kazançla tarh edilen vergi arasındaki nispetsizlikler ve uygunsuzluklar devam etmiştir. Bu sayımı diğerinden ayıran hususlar ise şunlardır : a) Bu sayımda kişinin sahip olduğu menkul ve gayri menkul mallarının 1260 yılı gerçek geliri ile 1261 yılının tahmini geliri verilmiştir. a. 30 Akgündüz.e.g. 32 Tozduman.e.e. Uygun olmayan defterler Maliye Nezareti’ne gönderilerek burada asıl numune defterlerde belirtilen hususlara riayet edilmeden tanzim edilen defterlere gerekli açıklamalar yazılarak tekrar mahallesine geri gönderiliyordu. Meclis-i Vâlâ’ya geliyor ve burada usul ve kaidesine muvafık olup olmadığına bakılıyordu. Öztürk. 31 Akgündüz. 1261 Temettuat Sayımları 1261 (1845) sayımında ülkenin bütün bölgeleri Tanzimat uygulamalarına dahil edilmemiştir..29 b) Bu sayım için merkezden görevliler gönderilmeyecekti. a.5.g.t.40.14. Öztürk.39. s. c) Hazırlanan defterler muhtar. her köyün ve mallarının imam ve muhtarları ile reaya bulunan mahallelerin papazları ve kocabaşıları marifetiyle ve ziraat müdür vekilleri nezaretinde yapılacaktı. a..30 1261 sayımında taşrada sayım yapılan bölgelerden ilk etap numune olarak bir köyün defteri.. s. s.1. Ardından kaza meclisinde kontrol edilecek sonra da sancak kaymakamına ya da vali ve defterdara teslim edilecekti.28 2. Dahil edilen bölgelerde ise hemen sayımlar yapılıyordu. a.32 28 29 Tozduman.23.t. imam varsa kocabaşılar ve papazlar tarafından mühürlenecekti. Senelik kazanç üzerinden senelik kazanç üzerinden % 1. Daha önceki sayımda sahip olunan menkul ve gayrimenkul malların kıymetleri veriliyordu..16 ahalinin verebileceği vergi ile ticaret temettuatlarının bilinmesine bağlı olduğu kanaatine varılmıştır.39.g.g. a..5’ten % 55’e kadar vergi tarh edilişine rastlanılmıştır. s. Akgündüz.

merkeze geri çağrılmalarından dolayı tahrir yapılmayan bölgeler için ellerinde bulunan tahrir talimatnamesinin bir suretini orada bırakarak tahrir sayımının valiler denetiminde yapılması kararlaştırılmıştır. Mahiyeti Osmanlı taşrasının anlaşılması yönündeki çalışmalara imkan tanıması açısından 16.17 Emlak ve temettu tahriri için Maliye Nezareti Ceride Muhasebesi kalemi teşkil edilmiş. Sayımın uzun sürmesi sebebiyle bir yıl geçtiği halde sayım yapılamadığından Temettuat defterleri gelmeyen yerler olmuştur. Öztürk. İmar Meclisi memurları.33 Vergi mükelleflerinin maddi imkanları. a. Akgündüz. ceride muhasebecisi ve mümeyyiz-i ûlâ adı verilen görevliler tayin edilmişti. Bunlardan birincisi 16. a. yüzyılda yapılan Tahrir defterleri serisi.34 Çalışmamızın kaynağını ve esas noktasını oluşturan Temettuat defterleri 1845 yılında yapılan bu tahrirlerin sonuçlarını ihtiva etmektedir.e.1.e. yüzyıldaki iki defter serisi vardır. Temettuat Defterleri 2. kazançları ve şahsi hayatlarında meydana gelen değişikliklerin her yıl izlenmesi öngörülmüş ve tahsilat döneminden birkaç ay önce başlanılarak bu değişikliklerin tespit edilmesi ve tashih edilmiş halinde defterlerin gönderilmesi kararlaştırılmıştır. 33 34 Akgündüz.41.41. . s.g. ve 19.2.2. s.. 2. hayvanat ve temettuat sayımları sonucu ortaya çıkan Temettuat defterleri serisidir. ikincisi de özellikle 19. yüzyılda imparatorluğun önemli bir kesiminde emlak.g. Öztürk.. arazi.

Temettu tahririnden esas. 1826(H. Osmanlı Sosyal ve İktisadi Tarihi Kaynaklarından Temettu Defterleri (Belleten C. hükmettiği geniş zaman aralığında ülkedeki devlet imkanlarını tespit etmek istemesi şeklinde sıralanabilir36. “Osmanlı Arşivinde Bulunan Temettuat Defterleri”. İstanbul 1975. s. 19. MEB Yay. s. 35 Kütükoğlu.2. herkesin kazancına ve mal varlığına göre devlete belirli miktarlarda vergi vermeleri ve bunun bir düzene konularak belirlenen usullere göre vergi tahsilidir. 1241) tarihinde II. hayvanları. yüzyıl ortaları Osmanlı sosyal ve iktisadi tarihi için son derece önemli bilgiler içermektedir. bu toprakları iyi tanımak istemesi. tüccar ve esnaf ise yıllık gelirlerini belirten defterler tutulması emredilmiştir38.225’ten ayrı basım). Temettu vergisinin esası. C. .IX. şöhreti. a. Hüdavendigar Livası Sayım Defterleri. Ankara 1995. sultanların nüfus ve arazi hakkında bilgi sahibi olmak istemesi.. 38 Mustafa Serin. Osmanlı Tarih Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ankara 1998. Ankara 1988. Ağustos 1995. Mahmut zamanında ihdas edilen ihtisab resmidir37. TTK. 19 Aralık / Zilkade 1255 (1839) tarihinde çıkarılan bir talimatla muhassıllar nezaretine her yerde halkın ismi. s. 39 Serin. s. Tanzimat Fermanı’ndan sonra Osmanlı Devleti’nde ağır verginin hafifletilip. 37 M. TTK Yay.. 36 Ömer Lütfi Barkan..395. C.Milli Arşiv Şûrası.14-16.g. arazisi. Daha önce de belirtildiği gibi 1255 (1839)’ten 1275 (1858)’e kadar temettu vergisi “an cemaatin” tevzi olunan verginin bir kısmını teşkil etmek şartıyla “bileşik vergi” arasında görülmüştür39. ahalinin refaha kavuşturulması. Zeki Pakalın.Bildiriler. s. s. I.719.18 Tanzimat’a kadar değişik adlarla ahaliden alınan vergilerin yerine ikame edilen temettu sayımları.m.I. böylece de devletin gelirlerinin artırılarak son zamanlarda gittikçe bozulan gelir gider dengesinin tesis edilmesi için köklü değişiklikler yapılması yolunda çalışmalara başlanılmıştır.35 Bir yerde tahrir yapılmasının en önemli nedenleri.717.

. Bu verginin adı daha sonraları “kazanç vergisi”ne çevrilmiştir40. İstanbul 1995.g. 41 . Yüzyılda Söğüd’ün Sosyo-Ekonomik Yapısı”..18. Aydın. vilayet. a.106.. Temettu vergisi ise.50. Silistre. s.sunulmuştur43. 43 Akgündüz. s. Rumeli. Tozduman. Erzurum.t.52. Üsküp.K) tasnifi içerisinde rastlanan Temettuat defterleri asıl itibariyle bu yıldan itibaren araştırmacılara 9 katalog halinde –17. s.. s. 1277 (1860/61)’de memleket dahilinde kısım kısım başlanan tahrirlerin sonucunda gerçekleşebilmiş ve belirli oranlarda toplanacak olan emlak.m.29. “XIX. a. Konya. Öztürk. a.. Cezayir-i Bahri Sefid. Bu bilgileri bugün bu alanda araştırma yapanlar gün ışığına çıkarmaktadırlar.19 Daha sonraları temettu vergisi hakkında 1323 (1907)’te çıkarılan bir nizamnamede ise temettu vergisinin. Hüdâvendigâr. içtimai lideri ve demografik yapısı hakkında bilgi sahibi olmaktaydılar42. s. sanat ve hırfet erbabından Mart ve Eylül aylarında olmak üzere yılda iki taksit halinde alınması kararlaştırılmıştır. Kütükoğlu. a. Tanzimat ülkenin bütününde uygulanmadığından Temettuat defterleri de Tanzimat’ın cari olduğu bölgeleri kapsamaktadır. S. Daha önce de belirtildiği üzere bu defterler sayesinde devlet yöneticileri ülkenin mevcut iktisadi imkan ve potansiyeller.e.4’ü kadar arazi vergisi alınacaktır. Türk Dünyası Tarih Dergisi. 40 Serin.720.29. C.542.g. 42 Öztürk. Selanik. Netice itibariyle vergi konusunda yeni bir uygulamanın yapılması. arazi ve temettu vergileri getirilmiştir. Bolu.m. s. gelir sağlayan binaların yıllık gelirinden ek olarak % 4 oranında emlak vergisi üzerinde bina bulunmayan arsa ve arazilerden kıymetinin % 0. Bu bölgeler şunlardır: Ankara. tüccar ve esnafın yıllık gelirinden % 3 olarak tahsil edilecektir41. Vidin.g. Niş. liva. Edirne.e. Buna göre şehirler civarındaki binalardan tahrir anında konulan değer üzerinden % 4. a.g. kaza merkezlerinde ve nüfusu iki bini aşan yerlerde ticaret.g.447 defterden oluşturmaktadır. 1998 yılına kadar Maliyeden Müdevver Defterler (MAD) ve Kamil Kepeci (K. Çakır.

Tezimizin kaynağını oluşturan defterlerde mahalleler ve köylerin herbirinin defterlerinin ayrı ayrı olduğu gözükmektedir.. Temettuat defterlerinin terekküp tarzı şu şekildedir: Defterlerin ilk sayfasında sırasıyla eyalet. s. Kısmen de olsa 1256 tarihli defterlere rastlanmaktadır44. Defterlerin büyük bir kısmında hane reisleri kaydedilmeden önce hane numaraları da yazılmıştır. mahalle veya çiftliğin adı yazılmıştır46. 2.. görevlilerden başlanmış ve gelir getiren malların sayımı yapılmıştır. gayri müslimlerin yazılması ise kocabaşı ve papazların sorumluluğunda olup defterlerin sonlarında onların mühürleri bulunmaktadır..2.396. Bununla birlikte bu alanda araştırma yapanların bazıları araştırma bölgelerindeki mahalle ve köyler için ayrı ayrı defter tutulmadığını belirtmiştir.g. müftü. a. 1261 tarihli defterlerde müslümanların yazılması imam. sancak. emlak katibi ve meclis azalarının mühürleri bulunmaktadır. Hazırlanışı Temettuat defterlerinde yerleşim birimleri ayrı ayrı belirtilmiş. Kütükoğlu..g.”47 Köy ve mahallelerde yazıma genellikle imam.e. kasaba. a.m. s.2. büyük yerler ile birden fazla mahalleden oluşan köyler ayrı ayrı defterleri kaydedilmiştir45. muhtarı evvel ve sânilere.e. s. “Hüdâvendigâr eyaleti dahilinde kâin Bilecik Sancağı kaimmakamlığı mülhakâtından nefs-i Seferihisar kasabasında Hacı Eshab mahallesinde sakin ahalilerin. 44 Akgündüz. Mahalli idareciler tarafından yapılan bu sayımların 1256 yılında yapılan defterlerin sonunda muhassıl.. a.52. muhtar vb. Öztürk.20 Defterlerin çoğu yeni sayımı (1261) kapsadığından 1261 tarihli sayıma aittir.724-25. 46 Serin. 45 . kaza adları kaydedildikten sonra tahriri yapılan köy.g.

2.TMT. s.50 Bazen de baba adı belirtilmeden “mahalle-i mezburede sakin Koca Arap Süleyman”51 gibi toplum içinde 47 48 BOA.”49 şeklindeki bu ayrıntı mutlaka belirtiliyordu.2.VRD. . “Hüdâvendigâr (kaymakamlığı) defterdir.”48 Köy veya mahalle gayri müslim ise defterin başında “. Mesela Sivrihisar’ın Hazinedar Mahallesinin temettuat defterinin baş kısmında şu ifadelere yer verilmektedir.VRD.. Bu ifade yazılırken kişiyi en iyi tanımlayacak ifadeler seçilmiştir.VRD. nr. 50 BOA.9159.TMT.. 1261 sayımlarında da bir temettuat defteri numunesi ile soru cevap şeklinde layiha gönderilmiştir. s. 49 BOA. nr.VRD.VRD.TMT. ML.nr. sancağı ve kazası a) yazılış tarihi verilmektedir. TMT.16.2. çalışmaları hızlandırmak amacıyla vali.92121. Bu genel başlıktan sonra vergi mükellefi kişinin Hane 1 Numro 1 eyaleti dahilinde kâin Bilecik Seferihisar Sancağı kaimmakamlığı Hazinedar mülhakâtından Nefsi kasabasında mahallesinde sakin ahalilerin emlak ve arazi ve temettuatlarını mübeyyin c) şeklinde hane numara.2. ML. b) belirtildikten sonra köy veya mahallesi verilmektedir.nr. BOA. defterdar ve imar meclisi memurlarına 1256 sayımında olduğu gibi. isim ve şöhreti yazılmaktadır.9132. Şekli Özellikleri ve Metodu Tahrir çalışmaları devam ederken. Benli mahallesinde mütemekkin ehli zimmînin emlak ve arazi.2.. Gerek bu örnek defterde gerekse 1261 tarihli tutulan Temettuat defterlerinde şu metod takip edilmiştir. ML. ML. Mesela “mahalle-i mezburda sakin Köse oğlu Ali Efendi” gibi. TMT. 51 BOA. s.. ML.21 2.9143. nr.s.3. Defterlerin kapağına zaman zaman defteri yazan katibin ismi ve defterin Başta tutulan defterin nereye ait olduğu yani eyaleti.. 9146. s. Daha çok filan oğlu filan tarzı benimsenmiştir.

VRD. nr. ML. nr. Aşağıda 1261 sayımında Sivrihisar’ın Çopuk mahallesinde Kırımlı oğlu Osman’ın emlak ve arazi ve temettu kayıtlarında her üç vergi birlikte gözükmektedir.TMT.53 Kişinin tanımlamasında mesleği ön plana geçiyorsa mesleği ile birlikte zikrediliyordu.3. “Beypazarlı. 52 53 BOA.9146. nr.9117.9110. oğlu veya hizmetkarı ile birlikte yazılabiliyordu. ML. “Mahallei mezburede sakin Zaimzâde Hasan Bey”52 gibi. “Dersiâm Hacı Yakup” gibi54.VRD. s.2. nr. ML. 55 BOA.9. TMT.22 tanınan lakabıyla yazılıyordu. nr. edna. 56 BOA. s. aşarın ve âdet-i ağnam vergisinin miktarı eğik bir şekilde kaydedilmektedir. ilgili bölgede zanaat dallarının gelişimini ve gelir dağılımında zanaat sahiplerinin yerini tespit açısından önem arz etmektedir. .TMT. “Oğlu” yerine “zâde” terimi de kullanılıyordu. Bunlar dışında kişi yer ismi ile tanınıyorsa o şekilde yazılıyordu. 1261 tarihli sayımda kişinin mesleği ekseriyet itibariyle yazılmıştır. ML. evsat veya a`lâ olduğu belirtiliyordu.VRD.VRD. Kavacıklı Mustafa”55 Gayri müslim ve mükellef olduğu cizye dilimi yani.9146.2 54 BOA.TMT. BOA.9125.VRD. s. Mükelleflerin isimlerinin üzerine “sene-i sabıkada” yani geçen senede tahakkuk eden vergi-yi mahsusanın.56 Sene-i sabıkada vergi-yi mahsusadan bir senede vermiş olduğu Guruş 130 Aşar ve rüsumi olarak vermiş olduğu Hınta Öşrü Bağ Kile Şinik Guruş 3 1 2 Guruş 44 A’dât-ı Ağnam Rusûmu Guruş Para 3 8 46 0 49 8 Kişinin bir mesleği varsa isminin üzerine eğik bir tarzda yazılmaktadır. s. Vergi mükellefi zaman zaman kardeşi. Mesleklerin yazılmış olması. s.7.TMT. ML.

hamam vb. gayrimenkulleri varsa gelirleriyle verilmektedir. afyon. Şahsın tarlası. Mükellef hane reislerinin ekseriyeti erkek nüfusu teşkil etmekle birlikte zaman zaman dul kadınlar ve yetim çocukların yazıldıkları kayıtlara da rastlanılmaktadır. bağı. Vergiye tabi mal varlıkları olan bir köy veya miktarı verilmektedir58. hane reisinden başka çalışanlar varsa onların da adları. a. kısır (dölsüz) olup olmadıkları da mahalledekiler mükelleflerin tamamı deftere kaydedildikten sonra köy ve mahallelerin toplam temettu’u ve vergi Akgündüz. dutluk/ böceklik. ayrı ayrı 57 Daha sonra hane sahiplerinin sahip oldukları hayvanlar ayrıntılı olarak ele alınmaktadır. dükkan icarı. ekili ve nadasa bırakılan arazisi.g. Arazilerin ekili veya nadasa bırakıldığı. f) Hanede. Kişinin mukataa hasılatı.48.23 d) İsmin altına şahsın bütün mal varlıkları. g) sonra bu ibarenin altına kişinin varsa mesleğinden elde edilen gelirle. öşürleri yazılmıştır. Ayrıca mahalle ve köylerin yerleşim düzeninde genellikle dini veya etnik farklılıklar dikkate alınmış. Gayrimenkuller bölümünde kişi şehirli ise sahip olduğu dükkan. Öztürk.e. âsiyâb (değirmen). Bunların müstakil veya ortaklık yoluyla işletilip. Ortak gayrimenkullerin gelirinden öşürler ve diğer ortağın hissesi düşüldükten sonra geri kalanı gelir olarak kaydedilmiştir. Sıra ile önce gayrimenkuller yazılmaktadır. pirinç. tütün tarlası. han. dutluk/harir bahçesi olup olmadığı) mutlaka belirtilmiştir. tımar bedeli ve hisse gelirleri de buraya alınmaktardır. diğer gelirleri toplamı alt alta yazılarak bir vergi mükellefinin genel kazancını ifade eden toplam yazılmaktadır. kazançları. bu sebeple müslim veya gayri müslim kesim. hububat dışında ekim alanlarının çeşidi (arazilerin pamuk. bu arazilerin dönüm olarak miktarı ve 1260 yılı gerçek geliri ile 1261 yılı tahmini geliri alt alta yazılarak toplanmaktadır. cehrilik adıyla hususi bir kısım arazileri. mal Son olarak “mecmû’undan bir senede tahminen temettuâtı” denildikten varlıkları. bahçesi.57 e) belirtilmiştir. Kişinin herhangi bir malı yoksa bu durum kaydedilmiş ve vergi tahakkuk ettirilmemiştir. Hayvanların sağımlık (sağmal). kök boya. s. işletilmediği kişilerin hassaları ve kazançları ile birlikte verilmiştir. . öbek öbek yazılmaktadır..

B. Temettuat Defterlerine Göre Mudurnu Kazasının Sosyo Ekonomik Yapısı 1261(1844).l. Bunlardan bazıları şunlardır: M. Ahmet Coşkun. biçim.S. İstanbul 1997. İ. “1845 yılında Selanik (Temettuattualara Göre).S. y. İ.168. s. Mehmet Karakaş. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Bolu Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu. C.y.. İstanbul 1995.B.E. İlbeyi Özer.y.. XIX. .28.Ü. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Erzurum Ovası’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu. a. Levent Akgünlü. İstanbul 1995.24 sayıma tabi tutulmuş ve ayrı ayrı defterlere veya aynı mahalle/köyde iseler bir defterin ayrı ayrı kısımlarına yazılmıştır.t.S.Ü. İ.B. İstanbul 1997. V.15-22..Ü. Kaya Bayraktar.S.y..l. y.g.l. İ.Ü.t.t.Ü.t. s.B..S.E. Çalışmamızı hazırlarken şekil.E.l. İstanbul 2001.t.. y.Ali Gökaçtı.B..l.y.E. Öztürk.. İ. Yüzyılın Ortalarında Muğla’nın Sosyo Ekonomik Yapısı.Ü. İ. Darende Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri. Yüzyılda Bir Anadolu Kenti Eskişehir Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu. s.e. Tarih ve Toplum. Mehmet Ekincikli. tezlerinden faydalandık.E. y.48-49. XIX. y. İstanbul 1996.B.l. İstanbul 1997. içerik ve kaynak olması bakımından bize fikir veren pek çok temettuat çalışmalarından.y. İstanbul 2000. y..S.59 58 59 Akgündüz.E. Şeyma Yılmaz. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Çorlu Silivri ve Ereğli Kazalarının Sosyo Ekonomik Durumu.t.y.

“Osmanlı Şehrindeki Mahallenin İşlevi ve Nitelikleri Üzerine”.63. şehir yaşamında bu zümrelerin bir bütünü ile birlikte ortak yaşam oluşturmalarına engel olmamıştır.3 Bundan başka bazı meslek mensupları da kendi mesleklerinin adlarıyla anılan mahallelerde/köylerde oturmuşlardır. Ankara 1980.70. a. İmam. mahallenin yönetici ve temsilcisi olarak kadı tarafından 1 Özer Ergenç. Köyleri ve Nüfusu 3. Türk İktisat Tarihi.1.g. sosyal düzenin. Bu düzen. s. s. İstanbul 1999. Sivrihisar’ın Mahalleleri. S. Osman Okyar. s. BSV Yay.1 Osmanlı şehirlerinde yapılan gözlemlerden biri de genellikle müslümanlar ile gayri müslimlerin ayrı mahallelerde yerleşim yerlerinde oturmalarıydı. . 2 Ergenç.158. kendi gelenekleri ve yaşam tarzları ayrı ve farklı cemaatleri içinde barındırmıştır.. Halil İnalcık). s. “Osmanlı Devleti’nin Nüfus ve İskan Politikası”. İstanbul 1994. Yay. Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi (1071-1920).4. 3 Gülfettin Çelik. Ayrıca ibadet yeri ve pazar yeri bütün mahallelerin ortak faaliyeti gerektiğinde açılan ve genişletilen cemaat merkezini teşkil etmektedir. İstanbul 2000.5 Osmanlı Devleti’nde en küçük idari birimleri oluşturan mahallelerin başında imamlar bulunmaktaydı.69. aynı mescidde ibadet eden bir cemaatin aileleri ile yerleştikleri şehir kesimi olarak algılanmıştır.1. 4 Ergenç. Osmanlı Araştırmaları. a. s. s.6. Divan.. 5 Ergenç.g. C. BÖLÜM ŞEHRİN SOSYAL YAPISI 3.. Şti.70.1. Meteksan Ltd.m. Bu durumun bir sınıf yapılanmasının gereğinden değil. Mahalleler ve Demografik Yapıları Osmanlı şehrinde mahalle. Ahmet Tabakoğlu. Dergah Yay.4 Osmanlı şehirlerinin temel yerleşme birimi olan mahalleler.m. Müslim ve gayri müslimler kendilerine ait mahallelerde ikamet olunmaktaydılar.2 Yerleşim düzeninde müslim ve gayri müslimlerin iç içe yaşamaları tercih olunan bir durum değildi. kamu düzeninin korunması için alınan bir tedbirden kaynaklandığı bilinmektedir.103104.25 3. “Osmanlı Şehrinde Esnaf Örgütlerinin Fizik Yapıya Etkileri” (Ed.

s. 9155. 9140. Bu arada kuruluşundan (1072) bugüne Türk kentlerinin tüm özelliklerini taşıyan Sivrihisar’da XV. 9132. 8 Köylerle ilgili defterlerin numaraları bibliyografya kısmında verilmiştir. 9144. Sivrihisar’da müslim ve gayri müslimler ayrı yerleşim yerlerinde yaşamışlar. 9165. 9112.60. medrese ve cami merkezli oluşu ile birlikte tek vücut yerleşmeler halinde idi..e. 9125. Ancak bu tarihlerde mahalle sayısının 22’den daha fazla olduğu yine o tarihlerdeki kayıtlı defterlerden anlaşılmaktadır.160. Osmanlı Devleti’nin sosyal ve iktisadi tarihini ortaya koyacak çalışmalardır. yüzyılda görüldüğü üzere kale. cami cemaatinin seçkin kişisini ifade etmekteydi. Sivrihisar’ın (Seferihisar) Temettuat defterleri katalogunda ML. meslek sahiplerinin yoğun olduğu yerleşim yerleri oluşturmuşlardır. 9137. çarşı-kapan. . 94143. a.7 Çalışmamızın esasını ortaya çıkaran veriler. 9111. Araştırmamızın ana kaynağı olan Temettuat defterleri incelendiğinde Osmanlı şehir yapısındaki sistemin Sivrihisar mahalleleri için de geçerli olduğu görülecektir. koduyla yayınlanan ve şehir merkezinin mahallelerinin kaydedildiği 9110.VRD.TMT.g. hanlar. 9126.. 9146. Uzun bir geçmişe sahip olmayan ancak itinalı bir şekilde artan bu çalışmalarla monografileri eksik.g. kervansaray. pazaryeri. s. 9168.26 atanırdı. a.8 Her bir defterin bir mahalleyi/köyü içerdiği defterlere göre 1844-45 yıllarında Sivrihisar’ın 22 mahallesi gözükmektedir.e. az ya da olmayan şehirlerin durumları ortaya çıkacaktır. 9121. 9160. 9172 numaralı 22 adet defter ile araştırmamızın doğrudan konusunu teşkil etmeyen ancak bazı durum değerlendirmelerinde yararlandığımız köylerle ilgili 45 adet Temettuat defterinden elde edilmiştir. 9171. 9159. hamam. Keskin. 9128. 6 7 Tabakoğlu. ve XVI.6 Günümüzde şehirlerin sosyal yaşamı ile ilgili monografileri gibi çalışmalar. Muhtar ise başlangıçta imama vekalet edebilecek.

9110.. Faruklar. 18904. Karabaş.6364. a. Kutbettin. Kubbeli. Ancak az önce de belirttiğimiz gibi bu defterlerde hane reislerinin gayri menkullerin/tarlalarının ortaklaşa kullanılmasından dolayı gösterilen hisselerden. 13 BOA. nr 9128. Burada farklı mahalleler gayrimüslim mahalleler olan Ay. Hacı Hasan. 1261 (1845) yılına ait nüfus vukuat defterinde farklı olan mahalle sayıları temettu sayımlarına eklendiğinde sayı 28’e çıkmaktadır. Tahtalı ve Zımmi Akdoğan’dır.VRD. Hisar. s. a. Elmalı. TMT. s. nr. ML. nr. Bu arada öncelikle bilinen en eski Osmanlı kayıtlarından itibaren Sivrihisar’ın mahalleleri ve adetlerini belirtmek gerekir.g.11 Bu mahallelerin isimleri daha sonraki kayıtlarda da ekseriyetle geçmektedir. BOA.14 9 BOA. s. Dolayısıyla bu kayıtlarla temettu kayıtlarının karşılaştırılarak sorunun ortadan kalkacağını düşünmekteyiz. 1845’li yıllarda farklı isimleri taşıyan mahallelerin varlığı nasıl olur? Bizce bu sorun mahalle adlarının şeriyye sicillerinde eksik ya da yanlış okunmasından ileri gelmesi ile açıklanabilir. s. Gazi Sinan. s. Kethüda. TMT. nr.12 Bu mahalle adlarının yarısı (15 tanesi) temettuat sayımlarındaki kayıtlarda geçen mahalle adları ile aynıdır. nr. Hacı Veysi.4. Çopuk. Yenice. Demirci.. Şeyh Baba Yusuf. 13 Bu mahalleler 1263 yılındaki cizye defterlerinde de geçmektedir. K. Tatlar. Benli. 1850’li yıllara ait şeriyye sicillleri ve sayımlarına göre de 31 mahallesi gözükmektedir. Orta.9140. Hazinedar. s.e. 10 . Müslim Akdoğan. MAD.2. 14 BOA. 139-140. Hacı Ashab. nr.27 Defteri olan mahalleler şunlardır: Araklı.9160. 11 Doğru. Tapu Tahrir defterlerine göre 1486 ve 1521’de 24 mahalle gözükmektedir.18.VRD.K.12-13. Kılıç.12. Bunlar Kubbeli 9 ve Gedik’10tir. ortaklıklardan o yıllarda iki mahallenin daha olduğu gözükmektedir. Camiikebir. Burada aklımıza takılan soru şudur: 1830’lu yıllarda farklı. ML.e. Hacı Eskici .g. 12 Özkaya.

Burada farklı olarak diğer defterlerde olmayan Çaklı ve Yeni Reaya adında iki mahalle gözükmektedir. zikredilmeyen ve defterleri olmayan Veya da sayımı yapılmış ancak ya başka tasnif arasında yer almış. Tahrir defterlerine göre 1486 ve 1521 yıllarındaki mahalleler şunlardır: Kılınç. Çopuk Demirci.e. Şimdi de yine tahrir kayıtlarından itibaren adları bilinen mahallelerin kısaca adlarına değinelim. Ay. Camiikebir.17 1844 yılında Temettuat. Kazaz Sinan.K. ya da mahallelerin temettu sayımı yapılmamış ve bundan dolayı da defteri olmamıştır.139-140. Demirci. Bu defterin tarihi hakkında net bir yargıya varmak doğru olmamakla birlikte tahmini olarak Osmanlı Devleti’ni dış göçlerden etkilendiği bir zaman dilimi olan Kırım Savaşı sonrasına ait gözükmektedir. Ahi Fahreddin. Çubuk. Kethüda. Çapaklu. 15 16 BOA. 17 Doğru. Ermeniyan. Cizye ve Nüfus Vukuat defterlerine göre ise mahallelerin adları şöyledir: Araklı. Hazinedar. Ankara 1311. s.28 Yine aynı tarihlere yakın tarihli olduğunu düşündüğümüz tarihsiz bir arşiv belgesinde15 29 mahalle gözükmektedir.16 Temettu sayımlarıyla oluşan defterlerde ortaya çıkmayıp da mezkur arşiv belgelerinde olduğu gözüken mahallelerle ilgili bu farklılığın nedenleri şöyle sıralanabilir: a) Gerçekten de adı geçmeyen. Kayalu. Hafız-ı Cami (camii kebir). Hacı Eskici. Araklu. Elmalı. Mescid-i Veledi İhtiyar. a. Akdoğan. 1311 (1894)’e ait Ankara Salnamesinde mahalle sayısı 30’dur. Hacı Minnet. Koyuncu.. Hazinedar.g. Hacı Hasan.18904. nr. Bu muallak durumun cevabı ilerleyen zamanlarda yapılacak çalışmalarla daha net ortaya çıkacaktır. Hacı Hasan. Cami Mahallesi. b) tasnifi yapılmamış ve bunlardan ötürü ortaya çıkmamıştır. ve Gedük Hacı İshak. Tatlar. Faruklar. Yenice (Seyyid Mahmud).324. Gazi Sinan. Benli. Hacı Veysi. Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi. K. s. Hacı Veysi. Hacı Ashab. . Hacı Kutbeddin. 12 Defa. Elmalı.

s.63. s. Orta. Ancak salnamelerde. Müselleme. Gedik. 1852 yılındaki şeriyye sicilleri kayıtlarında gözüken mahallelerin adlarının bir kısmı farklı bir kısmı da aynıdır. Yenice. a. Akdoğan. Kılıç. Kutbettin.g. Kubbeli. Camiikebir. Orta. Hacı Eskici. Une.18 1311 (1893) yılı Ankara salnamesinde gözüken mahalle adları aynen Temettuat defterlerinde geçtiği gibidir. Kutbettin Çapuk. Müslim Akdoğan. Yenice. Gedük.13’e indirilmiştir. Zimmi Akdoğan. Ay. Kepen. Elmalı. Yenice. Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi. Zimmi Akdoğan. Bunlar. Bazı noktalarda yukarı adı geçen arşiv kayıtlarından da faydalanılmıştır.Hanlar. Tahtalı. Faruklar. Cumhuriyet. Bu doğrultuda araştırdığımız dönemde mahalle sayısını 28 olarak ele almayı uygun bulduk. Kurşunlu. Hacı İshak.m.324. Karabaşı. Hazinedar. Kethüda. Demirci. a. Hayaklı? (Çapanlı olabilir). Müslim Akdoğan.. 20 Keskin. Hisar.20 Araştırmamızda verilerimiz öncelikle Temettuat defterlerinde yer alan mahallelerle ilgilidir. Karabaşlı. Tahtalı. Çapanlu. Hızırbey ve Yunus Emre. Şeyh Yusuf. Gazi Sinan. . Hazinedar. Kubbeli. Kılınç. Benli. Araklu. Müselleme. bu kayıtlarda geçen farklı mahalleler zikredilmemiştir.. Kabak. Geduk. Bugün de aynı sayıda olup ve aynı adla anılan mahalleler şunlardır: Demirci.19 Cumhuriyet döneminde ise idari taksimatta mahalle sayısı -bazı mahalleler birleştirilerek. Tabaklar. Burada ikişer adet Une. Hacı Hasan. Kethuda.e.Hacı Eskici. Yenice. Hacı Hasan. Nehasizyam. Kethüda.12-13. Araklı. Karabaşlı. Gedik. Tekye. Akdoğan. Karacalar. Hacı Veysi.29 Hisar. Hilm. Tekye. Tatlar. Elmalu. s. Camiikebir. Şeyh Baba Yusuf. Bu kayıtlardaki mahalle adları şöyledir: Ay. Hacı Veysi. Faruklar. Kılıç. Karabaşlı. 18 19 Özkaya. Hasleddin. Hacı Ashab. Tatlar.Elmalı. Semercu (Demurcu).g. Camii Kebir. Şeyh. Tekye mahallesi gözükmektedir. Yeni Mahalle (Reaya).

Araklı. Hacı Eskici (75 hane) mahalleleri izlemektedir. En seyrek nüfusa sahip mahalleler ise Hisar (7 hane). Tatlar.21 b) Sinan. Akdoğan (müslim ve zımmi). Ay. Kılıç. Şey Baba Yusuf. Ay. Şeyh Baba Yusuf (98 hane). Kılıç gibi nüfus bakımından büyük mahalleler büyük mahalle tipi. Gazi Sinan (19 hane). Faruklar. Ancak bilinenlere göre mahalleleri dört grupta incelemek mümkündür: a) Eski Mahalleler : Bu mahalleler eski Türkmen akınları sonucunda iskan Kişi ismi verilen mahalleler : Hacı Ashab. .g. Sivrihisar mahallelerinin nasıl isimlendirildiği konusunda bilgi veren yeterli sayıda kaynak yoktur. Sivrihisar’ın en kalabalık mahallesi 214 hane ile Yenice mahallesidir. Bu mahalleler ile daha önce kurulup da adları 21 Keskin. c) Yalnızca müslümanların yaşadığı mahalleler ki bunlar ise bu iki grup dışında kalan mahallelerdir. Tahtalı. Bu mahalleyi sırasıyla Benli (105 hane). Kılıç. Orta b) Gayri müslimlerle müslümanların birlikte yaşadığı mahalleler : Yenice. a. Gazi Sinan. s.57.e. Demirci (80 hane).. a) Yalnızca gayri müslimlerin yaşadığı mahalleler: Benli. Hisar. Şeyh Baba Yusuf. Zimmi Akdoğan. Hacı Hasan (29 hane) mahalleleridir. Kılıç (85 hane). Bu verilerden hareketle mahallelere ortalama olarak 63 hane düşmektedir. Çopuk (Çubuk). Ay (105 hane). Müslim Akdoğan. Mahallelerden Yenice. Faruklar gibi nüfus bakımından küçük mahalleler de küçük mahalle tipi yerleşim yerleri olmuşlardır. Hacı Hasan.30 Elimizdeki bu verilere dayanarak ortaya çıkardığımız demografik yapı ile ilgili sonuçları şu şekilde belirtebiliriz. Tahtalı (79 hane). Hacı Veysi. Hacı Eskici. Yenice (diğer adı Seyyid Mahmud). Kutbettin. Benli. Elmalı. Gazi edilen boylardan isimlerini almışlardır. Defterlere göre mahalleleri etnik ve dini bakımdan üç kısma ayırmak mümkündür.

s.e. Daha sonraları buraya gelen Yahudiler’in kurmuş olduğu mahallenin adı Yeni Mahalle (Yeni Reaya) olmuştur ki bu da onların çok fazla geçmişinin olmadığını zaten belli etmektedir.g. İncelediğimiz dönemdeki kayıtlarda Rumlar ve Yahudiler’e ilişkin bir işaret bulunmamaktadır. . Tahtalı Orta ve Zimmi Akdoğan. a. Yapmış oldukları 1882 tarihli kilisenin büyük ve tek oluşu da ibadet için ortaklaşa bir yerde toplanmaları bir arada yaşamalarının bir göstergesidir. Ermeniler’in ise bu yıllarda küçüklü büyüklü şekilde şehrin yükseğinde dağların eteğinde müstakil mahalleler kurdukları. 22 Keskin. Meslekle ilgili mahalleler : Belli bir meslek grubunun çoğunlukta olduğu c) veya kurucularının mesleklerine ithafen bu adları alan mahallelerdir.22 Bunlarla birlikte bir dini yapıyla adlandırılan mahalleleri de bu grupta işaret edebiliriz.58. Hazinedar. Gayrı müslim mahallelerinin isimlerinin menşei ise kesin olarak bilinmemektedir. Yenice ve Müslim Akdoğan'dır. Ay. 15..31 değişen bazı mahalleler buralarda mescid yaptıran ve önemli işlerde bulunanların isimleri ile tanınmaktadır. Ermeniler’in müstakil oldukları mahalleler Benli. Bu kilisenin varlığı bugün için devam etse de içi harap haldedir ve turizme açılmayı beklemektedir23. d) Gayri Müslim Mahalleleri : Sivrihisar’ın Türkler’in ve Osmanlılar’ın eline geçmesi ile buralarda az da olsa Yahudi ve Rumlar’ın olduğu. Camiikebir gibi. müslümanlarla yaşadıkları mahalleler Kılıç. Demirci. bunun yanında da bazı müslüman mahallelerinde yaşadıkları bilinmektedir. Kethüda gibi. Gedik. yüzyıllarda Ermenilerin ve Rumlar’ın olduğu. ve 16. ve 16 yüzyıllarda Ermeniler’in bir mahalle kuracak nüfusa sahip olduğu bilinmektedir. 15.

.32 Tablo 1: Sivrihisar'ın Mahalleleri-1845 Mahalleler 1 Araklı 2 Ay 3 Benli 4 Camiikebir 5 Çopuk 6 Demirci 7 Elmalı 8 Faruklar 9 Gazi Sinan 10 Gedik 11 Hacı Ashab 12 Hacı Eskici 13 Hacı Hasan 14 Hacı Veysi 15 Hazinedar 16 Hisar 17 Karabaş 18 Kethuda 19 Kılıç 20 Kubbeli 21 Kutbettin 22 Müslim Akdoğan 23 Orta 24 Şeyh Baba Yusuf 25 Tahtalı 26 Tatlar 27 Yenice 28 Zimmi Akdoğan Defter No 9121 * 9132 9173 9110 9128 9140 9125 9162 * 9159 9165 9111 9117 9143 9137 9168 9160 9126 * 9144 9171 * 9112 * 9155 9146 * 23 Agos Gazetesi.1. s. 26 Mayıs 2000. 5.

Moğol tehlikesinden uzakta olabilmek için Batı Anadolu ve uçlarda Bizans sınırını zorlayarak iskan edebilmek.1. Daha sonra yapılacak olan sayım ve tahrir... Mezraalar. Osmanlı Devleti döneminde köy kavramının tarifi net olarak belli değilse de “karye” olarak vesika ve defterlerde belirtilmiştir. yüzyıldaki kayıtlara bakıldığında Sivrihisar köylerinin sipahi toprağında.280. temettu çalışmalarında da çok farklılık arzetmeyecektir. İstanbul 1993. ve 16. Köylerden başka vergi veren yerleşim birimleri de mezraalardır. . İstanbul 1969.507... Kazalarda bulunan köyler idari ve coğrafi sınırlarla çevrili bölgelere taksim olunmuş.25 Osmanlı taşra teşkilatı idaresine göre eyalete bağlı sancaklar. Boğaziçi Yay. yüzyılda Anadolu’ya gelen Türkmenler. Bir İçbatı Anadolu ve uç vilayeti olan Eskişehir’de de Türk nüfusunun yerleşmesi büyük çapta gerçekleşmiştir. herbirinin başında bir kadı bulunan “kazalar”a ayrılmıştı.24 13.2. Selçuklular Zamanında Türkiye. 24 25 Doğru. s. bu şekilde oluşturulan ve aynı özelliğe sahip bulunan köylerin araya gelmesi ile nahiyeler sınırlandırılmıştır. yerleşebilmek için rahat ve güvenli mekanlar aramışlardı. Köyler ve Demografik Yapıları 15. Turan Neşriyat Yurdu Yay. s.. Ancak bu köylerin 4-5 haneden 70-80 haneye çıktıkları görülmektedir. Bu göç dalgaları sırasında Batı Anadolu ve İçbatı Anadolu’ya yerleşilmiş ve çok sayıda köyler kurulmuştur.5-6. s. yayalık alanda ve vakıf toprağında kurulduğu görülmektedir. İsimleri değişmeyen köyler Günyüzü nahiyesinde yoğunlaşmıştır.33 3. ve 16. Osman Turan. Bu köylerin 88 adedinin ismi günümüze kadar kullanılmıştır. köy özelliği taşımamakla birlikte bazen oldukça kalabalık nüfusa sahip olabilmekteydiler. 1110 (1690) tarihli bir avarız kaydında ise Sivrihisar’a bağlı 58 köy kaydı geçmektedir. Osmanlı İmparatorluğunda. Selçuklu Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti. yüzyıllardaki Sivrihisar tahrir defterlerinde 143 adet köy ismi tespit edilmiştir.27 Bu köy adlarının çoğu tahrir kayıtlarında da geçmektedir.26 15.

VRD.151. a. Kultan. ve Beylikova bugün Eskişehir’in ilçeleri. Böğürtlen. VRD. Bayulu (muhtemelen Babullu). a. Ancak Sivrihisar köylerinin bu kadar olmadığı hem daha önceki hem de daha sonraki arşiv kayıtlarından anlaşılmaktadır. Mülk.s. s. Dümrek ve Nasreddin Hoca (Hortu) beldeleri ile toplam 60 köyü ve 27 yaylası vardır.Ortaklar. nr.31 Kaza olarak ilk kuruluşunda 116 köyü ve Günyüzü adlı bir nahiyesi olan Sivrihisar’ın 1950’deki idari taksimatta Günyüzü ve Kaymaz nahiyesi dahil toplam 87 köyü mevcuttu. vd. Yüzyıllarda. Kızılcavian. 30 Özkaya.11-16.33 Daha önce Sivrihisar’a bağlı belde olan Günyüzü. Polatlı da Ankara’nın bir ilçesi olmuştur. Karaburhan. Bu köylerden bazılarının adlarındaki viran kelimesi ören kelimesi ile değişime uğrayarak günümüze gelmiştir. Ballıhisar. Karkın.Ekik. . Tatar. (Güğem).. İsrailbağı.. Karacaviran. 1852 yılındaki sicil kayıtlarında 47 köyü gözükürken30 1311 (1893) yılına ait bir salnamede 90 köyü gözükmektedir. md. Yalnızçam. nr. 29 BOA. Zey. 33 Keskin.Gürsöğüt.7-9.324. Kurt Şeyh. Ertan. Karkı. Kapulu. Sadıkbağı. Babadat.. K. Halilbağı. 26 27 Doğru.g. İğdecik.29 1844 yılına ait olan ve konumuzun ana kaynağını teşkil eden Temettuat defterlerine göre 45 adet köy vardır. BOA. nr. ML. Gğüm. ML. Çaykoz.m.32 Bugünkü idari teşkilata göre ise Kaymaz.. 2794. s55.g.e. Kocaş.14. Her bir köyün ayrı bir defterde zikredildiği köyler şunlardır: Ahiler. a. Tuğray. İlikviran. Dümrek. Biçer. Memik. 32 Üzümeri. Karaca Ahmet Sultan. s. Demirci.K.g. s. Hortu. 31 Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi s.34 1255-1259 (1838-1843) yıllarına ait vergi kayıtlarına dahil edilen köylerin adedi 50’dir. s. 28 1261-1262 (1845-1846) yılları bir aşar kaydında ise temettu sayımlarında bulunmayan üç köy adı zikredilmektedir. Dinek. 28 BOA. İlyas Paşa.56.. Hatuncuk. Karadat. Sarıkavak.176. İbikseydi. 1216. ve XVI. Kaymaş. Tekeviran. Karacakaya ve Adahisar. XV.

35 Tablo 2: Sivrihisar'ın Köyleri Köyler Ahiler Babadat Ballıhisar Bayulu Biçer Böğürtlen Çaykoz Demirci Dinek Dümrek Elinviran Elçik Ertan Güğüm Gürsöğüt Halilbağı Hatuncuk Hortu İbik Seydi İğdecik İlyas Paşa İsrail Bağı Kapulu Karaburhan Karaca Ahmet Sultan Karacakaya ve Adahisar Karacaviran Karadat Karkı Karkın Kaymas Kızılcaviran Kocaş Koltan Kurt Şeyh Mülk Memik Ortaklar Sadıkbağı Sarıkavak Tatar Tekeviran Tuğray Yalnızçam Zey Defter no 9122 9134 9120 9163 9174 9145 9167 9133 9172 9153 9118 9141 9119 9136 9170 9116 9115 9158 9108 9150 9164 9175 9130 9148 9127 9156 9114 9129 9177 9166 9131 9157 9154 9124 9138 9161 9169 9151 9123 9135 9109 9139 9176 9113 9152 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 .

Şehrin Tahmini Nüfusu Temettuat defterleri dikkate alındığında Sivrihisar mahallelerindeki hane sayısı 1321. avarız ve cizye kayıtları. Tahrir. Bu sayımın da temel amacı verginin yeniden tadil ve tesviyesine uygun olarak nüfusu belirlemekti.35 34 Musa Çadırcı. . İstanbul 1995. 458’i gayri müslimlere aittir. s. avarız. Osmanlı Devleti’nde ilk nüfus sayımı olarak bilinen 1831 tarihli sayımda da erkek nüfus sayılmıştır.1. Osmanlı Araştırmaları. Sivrihisar mahallelerindeki hanelerin 1240’ı müslümanlara. Tablo 3: Sivrihisar'da Yaşayan Milletlere Göre Hane Sayıları Hane Sayıları Müslümanlara Ait Hane Sayısı Gayri Müslimlere Ait Hane Sayısı Toplam Hane Sayısı Mahalleler 1240 458 1698 % 73 27 100 Köyler 1324 0 1324 % 100 0 100 Toplam 2564 458 3022 Nüfus ile ilgili birinci el kaynaklar klasik dönem için tahrir. C. nüfus.36 3.. Köylerde ise önceleri gayri müslim unsurlar yaşamış olsa da bu yıllarda köylerde gayri müslim unsur yaşamamaktadır. s. İstanbul 1955. “1830 Sayımına Göre Ankara Şehir Merkezi Üzerine Bir Araştırma”. Aradaki bu farkın önemli olmasından ötürü araştırmamızda bu sayıyı kullanacağız. % 27’si gayri müslimlere aittir. İleride eğer defteri olmayan köylerle ilgili bilgiler gün ışığına çıkarsa bu eksikliğin telafi edileceğini ümit ediyoruz. temettuat kayıtları ile salnamelerdir. Ancak mahallerle ilgili bölümde belirtildiği gibi defterleri olmayan mahallelerin hane sayısı ile birlikte toplam hane sayısı 1698’e çıkmaktadır.35.3. 35 Sait Öztürk. Kitabevi Yay. Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri Bilecik.1. son yüzyıl için cizye. ve temettuat defterleri ile toprak sayımı için yapılan nüfus sayımlarında hep genel bir ifade ile faal erkek nüfusu verilmekte34 ve bununla da vergi yükümlüleri ile tahsil edilecek vergi yükü belirlenmektedir. köylerindeki hane sayısı 1327’dir. Köylerin hane sayısı ile ilgili tüm eksikliklere rağmen defterlerde geçen sayılarda başka kullanabileceğimiz kayıt yoktur. cizye. Bir başka deyişle hanelerden % 73’ü müslümanlara.109.

1521’de 3739’dur.g. Ayrıca bu devir şehirlerinde miktarları büyük yekün teşkil etmesi lazım gelen kölelerin de bu sayımlarda kaydedilmemiş olması da göze çarpmaktadır. ancak ortaya çıkan birbirine yakın rakamların farklı oluşunun. . Göç ve Sürgün.138-139.. Nüfus. s.332. İ. tahmini değerlerden ortaya çıktığını belirtmekte yarar vardır.37 1572-78’deki yıllara ait kayıtlarda da 5200 civarında nüfus gözükmektedir. Nejat Göyünç “Hane Deyimi Hakkında”. “Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi”. C.g. İskan.39 Sivrihisar’ın 1590 yılı nüzul dağıtımı sırasında 1032 avarız hanesi ile tahminen 5160 nüfusu gözükmektedir.e. s. E. a.93.12-14. a.X.37 Klasik dönem vergi kayıtları ile araştırmamıza kaynak teşkil eden kaynaklardan genel nüfus rakamlarına ulaşmak için ülkemiz sosyal tarihçiliğinin öncüsü kabul edilen Ömer Lütfi Barkan tarafından öne sürülen ve genellikle de kabul gören. İstanbul 1953. akıncı.40 Tablo 4: Klasik Dönemde Sivrihisar'ın Nüfusu 1486 3512 1521 3739 1572-78 5200 1590 5160 36 Ö.e. s. yy Osmanlı Toplumunda Yönetim. Tarih Dergisi. Lütfi Barkan. 16. 39 Arslan. 38 Hüseyin Aslan. 37 Doğru.38 Klasik dönem kayıtlarında birçok küçük şehirlerde kale muhafızı.Ü.136-138. Sivrihisar’ın bilinen en erken tarihli tahrir kayıtlarındaki nüfusu 1486’da 3512. tımarlı sipahi.32.F. büyük beylerin maiyetindekilerin ve bazen medrese talebelerinin kaydedilmemiş olması dikkat çekicidir. İstanbul 2001. Türkiyât Mecmuası. Kaknüs Yay. saray ve konak müntesiplerinin. yörük gibi askeri vazifeleri olan kimseler kayıtlı oldukları halde Edirne ve Bursa gibi büyük şehirlerde bulunması lazım gelen garnizonların. s.. s. İstanbul 1979. Bunun için Osmanlı’nın birçok yerinde olduğu gibi Sivrihisar’da da yapılan bu nüfus tahminlerin tam olarak hesap edilmesi mümkün gözükmemekte. s. her vergi hanesinin 5 kişiden oluştuğu36 görüşünden hareketle Sivrihisar merkez ve köylerine ait nüfus tahminlerini yapmış bulunmaktayız.

XV-XVII. 41 Karal.132. 42 Karpat. 1327/907 tarihli salnameye göre ise 7552 müslim.e.43 1318/1900 tarihli salnameye göre ise 5549 müslüman.892 3989 186 -----------36.596 2044 93 Toplam 31.126-127. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Hububat Meselesi ve Hububattan Alınan Vergiler.g. İ. Yaklaşık olarak erkek nüfus nisbetinde kadın nüfusunun eklendiğimizde kaza nüfusu 12580 olmaktadır. 1313/895 yılına ait Ankara salnamesinde mahallelerde toplam 12. s.44 Bu yıllar arasındaki nüfus değişikliğinin göçlerde açıklanması gereklidir. .169.Ü.296 1945 93 -----------------------------------18. s. 3993 gayri müslim toplam 11. İstanbul 1327. 12 Defa. 43 Ankara Vilayet Mahsus Salnamesi. a. s.733 Lütfi Göçer. Bunun dışında cizye ve nüfus vukuat defterlerinden isimleri ile hane sayılarını tesbit ettiğimiz 6 mahalle daha ardır ki bunlarla beraber 1698 hane olmaktadır ki bu durumda şehir merkez nüfusu yaklaşık olarak 8500 kadar olduğu söylenebilir.270..41 Bu sayı müslüman erkek nüfusa aittir. s.031 nüfus mevcut olup bu sayının 8018’i müslümanlara. Ankara 1318.96. 13 Defa. 1247/1831 tarihli nüfus sayımında kaza genelinde toplam 6290 erkek nüfusu kaydedilmiştir. s. 45 Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi 15.e.515 nüfusu vardır. Anadolu’da Tanin.38 Ondokuzuncu yüzyıla gelindiğinde ise nüfus rakamlarında ciddi bir farklılık görülmemiştir. 3821 gayri müslim nüfus gözükmektedir. – 42 1881/82 1893 arasında mahalle ve köylerde toplam 29983 kişi gözükmektedir. 154-155. İstanbul 1325. a. 44 Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi. s. 4013’ü gayri müslimlere aittir.334 17. s.g.45 Yine bu yıllarda Anadolu’yu gezen Anadolu’da Tanin gazetesi yazarı Ahmet Şerif’e göre Sivrihisar’daki nüfus şöyledir: Erkek Müslüman Ermeni Musevi ----------------Toplam 40 Kadın 15. 46 Ahmet Şerif. İstanbul 1964. Defa.. Ankara 1313. 1260-1261/1844-1845 yıllarını kapsayan temettuat sayımlarında bu tarihlerde mevcut olan 21 müslüman 1 gayri müslim mahallesinde toplam 1321 vergi hanesi bulunmaktadır. Yay.06746 16.

s. Osmanlı İdaresinde Ermeniler. Ankara 1999.104. C. 100.234. .21-22. (Haz. Çetin Börekçi).161. Romanya muhacirleri olup kurdukları köyde ziraatle meşgul olmuştur.40-41. 1914 yılında bağlı olduğu Eskişehir sancağında toplam 8592 Ermeni mevcuttu. Azmi Süslü.39 Bu nüfusa köylerin dahil olduğu açıktır. Gültepe Yay. İstanbul 1983. Anadolu’da Tanin..169 ile 1.47 Sivrihisar’da söz ettiğimiz gayri müslim unsurlar Ermeniler olup 1895’te 4013. Ankara 1990. s. Museviler.671 arasında değişen Ermeni nüfusu mevcuttu. s.I. 1910’da 3989 nüfusa sahiptir. TTK Yay. Göyünç. Burada görülen farklılık Museviler’in oluşudur. Yıl Üniversitesi Rektörlüğü Yay. Bu yıllarda Osmanlı Devleti’nde ise 1.48 Tablo 5: Sivrihisar Mahalleleri ve Nüfusu-1845 Hane Sayısı Tahmini Nüfus Defter No Adet Kişi 30 150 9121 105 525 * 105 525 9132 31 155 9173 66 330 9110 80 400 9128 68 340 9140 31 155 9125 28 140 9162 * 19 95 9159 75 375 9165 29 145 9111 48 240 9117 36 180 9143 7 35 9137 63 315 9168 73 365 9160 85 425 9126 65 325 * 54 270 9144 53 265 9171 62 310 * 98 490 9112 79 395 * 28 140 9155 214 1070 9146 66 330 * 1698 8490 Mahalleler 1 Araklı 2 Ay 3 Benli 4 Camiikebir 5 Çopuk 6 Demirci 7 Elmalı 8 Faruklar 9 Gazi Sinan 10 Gedik 11 Hacı Ashab 12 Hacı Eskici 13 Hacı Hasan 14 Hacı Veysi 15 Hazinedar 16 Hisar 17 Karabaş 18 Kethuda 19 Kılıç 20 Kubbeli 21 Kutbettin 22 Müslim Akdoğan 23 Orta 24 Şeyh Baba Yusuf 25 Tahtalı 26 Tatlar 27 Yenice 28 Zimmi Akdoğan Yekün 47 48 Ahmet Şerif. Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı.

113.64-65. 1980’de merkezi 9541.g. a. s.022’dir. . geneli 37 297. geneli 55961.49 Nüfusun azalması köylerin idari taksimatla yeni ilçe olan beldelere dağıtımından dolayı olmuştur.50 1260-61/1844-45 temettu sayımlarında defteri olan 45 köyün toplam nüfusu 6635’tir. 2000 yılında ise merkezi 10. s. Tablo 6: Nüfusun Belli Başlı Tarihlerdeki Durumu 1521 3739 20761 1831 12580 1844-45 8500 15150 1907 11515 36635 1927 4352 31498 1950 6615 44281 2000 10547 25758 Merkez Genel Şehir merkezi için kullanılan kaynakları dikkate alarak yapılan çalışmada 16. Doğru. geneli ise 31644 kişi nüfusu olmuştur. 1990’da merkezi 10490. Buna rağmen defteri olmayan köyler için nüfus verisi ortaya çıkarmak mümkün değildir..e. Yüzyıl başlarında Sivrihisar’ın 143 köyü bulunmaktadır.g. Ancak bu sayının köylerin gerçek nüfus olmadığı daha öncede açıklandığı gibi açıktır.e. zaim ve yayalık alanlarda olmak üzere köylerin toplam nüfusu 17.547. a.. Temettuat sayımlarında ortaya çıkan köy adları.40 Cumhuriyetten sonra 1927 yılında merkezi 4352 olan Sivrihisar’ın 1950’de ise 6615 kişi nüfusu vardı. vergi haneleri ve toplam nüfus şu şekildedir: 49 50 Keskin. 1521’de sipahi.

41 Tablo 7: Sivrihisar Köylerinin Nüfusu Köyler Ahiler Babadat Ballıhisar Bayulu Biçer Böğürtlen Çaykoz Demirci Dinek Dümrek Elinviran Elçik Ertan Güğüm Gürsöğüt Halilbağı Hatuncuk Hortu İbik Seydi İğdecik İlyas Paşa İsrail Bağı Kapulu Karaburhan Karaca Ahmet Sultan Karacakaya ve Adahisar Karacaviran Karadat Karkı Karkın Kaymas Kızılcaviran Kocaş Koltan Kurt Şeyh Mülk Memik Ortaklar Sadıkbağı Sarıkavak Tatar Tekeviran Tuğray Yalnızçam Zey Yekün Hane Sayısı Tahmini Nüfus Adet Kişi 18 90 50 250 22 110 8 40 15 75 20 100 24 120 32 160 54 270 66 330 25 125 42 210 7 35 9 45 54 270 18 90 41 205 91 455 17 85 21 105 17 85 33 165 94 470 24 120 15 75 26 130 26 130 21 105 13 65 24 120 72 360 14 70 53 265 10 50 19 95 52 260 20 100 9 45 19 95 18 90 18 90 7 35 24 120 22 110 43 215 1327 6635 Defter No 9122 9134 9120 9163 9174 9145 9167 9133 9172 9153 9118 9141 9119 9136 9170 9116 9115 9158 9108 9150 9164 9175 9130 9148 9127 9156 9114 9129 9177 9166 9131 9157 9154 9124 9138 9161 9169 9151 9123 9135 9109 9139 9176 9113 9152 * 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 .

2. Mahallelerde Kullanılan Aile.1.51 Tablo 8: Köylerin Belli Başlı Yıllardaki Nüfusu 1521 17022 1844 6635 1907 25120 1927 27144 1950 37666 1980 46420 1990 26807 2000 15211 Sivrihisar’ın 16-20. genellikle aile veya sülale adlarıyla birlikte kaydedilmiştir.64. .e. 1950’de 37666. Burada bilinmesi gereken bu azalmanın köylerden şehre göçü ile.42 1907’deki salnameye göre 25120 olan nüfus. Cumhuriyet döneminde de artış devam etmiş. Kullanılan Aile ve Şahıs Adları Temettuat defterlerinde vergi mükellefi olarak kaydedilen şahıslar. Bu adlardan günümüzde hâlâ kullanılanları mevcuttur.2. şahıs adları ile lakaplar bizlerin Sivrihisar kazasında 51 Keskin. s. Bu durum aslında pek çok Osmanlı şehri için geçerlidir. ancak 1980’lere gelindiğinde nüfusta azalma başlamıştır. Kişilerin bugünkü anlamda soyadları. Çünkü bu durum Osmanlı Devleti’nin öteden beri süregelen nüfus probleminden kaynaklanmaktadır.. yüzyılda nüfus artışının hızlandığı görülmektedir.g. 2000’li yıllara gelindiğinde bu azalma devam etmiştir. Şahıs Adları ve Lakaplar 3. a. 1980’de 46420 1990’da 26807. Sivrihisar’ın 19. ilçe yapılan beldelere birçok köyün idari olarak bağlanmasından kaynaklandığıdır. yüzyıllar arasında nüfusu genel bir değerlendirmeye tabi tuttuğumuzda durağan özelliklere çok daha yakın olmakla birlikte kısmi bir nüfus artışı görülmektedir. Kullanılan aile. Bunun nedeni de 1854 Kırım Savaşı sonunda Kafkaslar’dan gelen dış göçlerin buralara da iskan edilişidir. olan aile adları önemli bir veridir. 3. 1927’de 27144. 2000’de de 15211 olmuştur.

Bu aile adlarından sonra genellikle “oğlu” kelimesi gelirdi. Ekmekçi Ali oğlu53 gibi. 52 Tevfik Güran. a. Kullanılan aile adlarının çok farklı olmasına rağmen aralarında daha fazla kullanılanların bir kısmı şunlardır: Süleyman oğlu (14 adet). s. Hasan. Bu aile adı ilgili şahsın geleneksel bir şekilde tevarüs eden mesleğine işaret edebilirdi. Dört halifeden ilk üçünün adları Bekir (Ebu Bekir). İbrahim gibi dini bakımından değer verilen şahısların adları olmuştur. “bin” veya “nin” (Ali’nin Hüseyin gibi) tabiri kullanılırdı.s. Akgüzeli oğlu (5 adet). s. İstanbul 1985. En çok kullanılan adlar Muhammed. Mıkırdıç oğlu (4 adet) Yangöz oğlu (4 adet)’dur. s. Tombak oğlu (6 adet) Kuzucu oğlu ( 7 adet). Çavuş oğlu (6 adet) Köse oğlu (5 adet). Yahya oğlu (5 adet).e. Türkmen oğlu (5 adet).5. Hüseyi.. Sivrihisar’da müslüman 1173 hane reisinin en fazla kullandığı adları ve adetlerini şu şekilde belirtebiliriz. “Ondokuzuncu Yüzyıl Ortalarında Ödemiş Kasabasının Sosyo Ekonomik Özellikleri”.13.VRD.g.318. İ. Bazen bunun yerine”zâde” “veledi”. Sarraç oğlu (5 adet). Bu prosedüre göre ilgili şahsın eğer varsa önce aile adı yazılmaktaydı. Aydın oğlu (4 adet). Çalık oğlu (5 adet). C 41. Tosun oğlu (5 adet).1-4. Demirci oğlu (4 adet).Ü. ML.52 Sivrihisar mahallerindeki hane reislerinin bir prosedür dahilinde deftere kaydedildiği dikkati çekmektedir. Gayri müslimlerde ise en çok kullanılan aile adları Nursuz oğlu (5 adet). Ali. TMT. Mehmed.9146. İktisat Fakültesi Mecmuası. Köfter oğlu (8 adet). Bıçakcı oğlu. Ömer ve Osman bunlara nazaran daha az verilen adlardandır.398-389. Aile adlarından sonra hane reislerinin adları kaydedilmiştir. Bu durum muhtemelen yazımı yapan katibin tercihinden ya da o şahsın bu şekildeki ifadesinden ileri gelmiştir. Natır oğlu (5 adet). nr. Sivrihisar’da islami unsurları taşıyan tipik bir Anadolu şehri olduğundan adlar da İslami şahıs adları daha yoğun olmuştur. . Arab oğlu (5 adet). Süleyman. s.43 oturanların hem sosyal yapısı hem de mesleki ve ekonomik faaliyetleri hakkında az da olsa fikir sahibi olmamızı sağlamaktadır. Ahmed. Kütükoğlu. Mustafa. 53 BOA.

Artin. Lakaplar Aile ve şahıs adlarının yanı sıra hane reislerinin lakaplar da kullandıkları görülmektedir.2. Arap. Çoban gibi. Kasap. . Günyüzülü gibi. Demirci. Aşık. Hane reislerinin mesleklerini belirten lakaplar da mevcuttu. Çaykozlu. Babullu.2. Lakapların kullanılması hane reislerini diğer hane reislerinden ayıran bir unsur olabilmekte idi.44 Tablo 9: Mahallelerdeki Kullanılan Hane Reislerinin Adları Ali 124 Hasan 71 Mustafa 118 Osman 56 Mehmet 117 Halil 54 Hüseyin 100 Ömer 47 Ahmet 79 Diğer 278 Süleyman 77 İbrahim 72 Toplam 1173 Sivrihisar’da yaşayan gayri müslim unsurlar olan Ermeniler’in en fazla kullandıkları adlar Karabet. Uzun. Nalbant. Bunun yanı sıra kişilerin mensup olduğu bölge veya etnik ayrılığı da lakap olarak kullanılmıştı. Sürücü. Ekmekçi. Kör. Sağır gibi. Tekerci. Kalaycı. Kirekos ve Kefork’tur. Tablo 10: Gayri Müslim Hane Reislerinin Adları Karabet 23 Agop 23 Artin 10 Kirekos 9 Kefork 8 Kirkor 7 Diğer 73 Toplam 148 3. Agop. Soytarı. Ayrıca lakaplarında bu defterlerde kayıtlı olması sosyal yapıya ilişkin önemli ipuçlarından biridir.Deli. Kullanılan lakaplar kişinin ruh halini veya fiziki yapısını yansıtabilmekteydi. Mihalıçlı. Ayaşlı.

Milletbaşı ve Kör’dür. Esseyyid. Hacı. Nalbant. Hane Reislerinin Meslekleri Temettuat defterlerinin bize vermiş olduğu en önemli verilerden biri de hane reislerinin meslekleridir. Kocabaş Sani. Saraydar.Sâni 16 Muhtarı Evvel Hafız 19 10 Yetim 27 Sivrihisar’da yaşayan gayri müslimlerin çok fazla lakap kullanmadıkları görülmektedir. Kabasakal. Muhtar-ı Sâni (16 adet). Tablo 12: Gayri Müslim Hane Reislerinin Kullandıkları Lakaplar Kabasakal 1 Kocabaş Sâni 1 Kör 1 Milletbaşı Nalbant Saraydar 1 1 1 Uzun 1 Yetim 3 Toplam 10 3. Derviş. Dersiam. . Hoca.45 İdari. Hafız (10 adet). dini ve ictimai alandaki görevlilerin yaptıkları işlerden dolayı aldıkları lakaplar vardı.3. Müslüman hane reisleri tarafından en fazla kullanılan lakaplar Hoca (23 adet). Osmanlı toplumunda genellikle aile adları ile değil de uğraştıkları mesleklerle tanınan gayri müslimlerin Sivrihisar’daki durumu farklıdır. Gayri müslimlerin kullandıkları lakaplar Yetim (3 adet). Molla (22 adet). Muhtar-ı Sani gibi. Tablo 11: Müslüman Hane Reislerinin En Çok Kullandıkları Lakapları Hacı 54 Hoca 23 Molla 22 Muhtarı. Muhtar-ı Evvel (19 adet). Yetim (27 adet). Bu şekilde dönemin mesleki hayatı ile ekonomik ve sosyal yapısı hakkında bilgiler elde edilmektedir. Fakı. Hacı (54 adet). Uzun. Hafız. Muhtar-ı Evvel.

8’ini oluşturmaktadır. Ziraatle Uğraşanlar Ziraatle uğraşan grubun başında erbabı ziraat denilen küçük üreticiler (259 adet) gelmektedir. Ziraatle uğraşanların toplam sayısı 275 olup genel toplamın % 20.4 2.46 Sivrihisar’da yaşayan hane reislerinin mesleklerini. Daha sonra sırasıyla hayvancılıkla uğraşan ashabı ağnam (13 adet).8 15.1. kendi aralarında şu şekilde gruplandırabiliriz: a) Ziraatle uğraşanlar b) İşçiler c) Sanayi ve ticaret uğraşanlar d) Çeşitli hizmetlerde uğraşanlar e) Meslekleri olmayanlar Tablo 13: Mesleki Grupların Dağılımı Meslek Grubu Ziraat İşçiler Zenaat Grubu Görevliler Çeşitli Hizmetlerde Çalışanlar İşsizler Toplam Sayısı 275 209 522 125 29 162 1321 % 20.1 12.3. büyük üretici olarak bilinen ashabı çiftlikat (1 adet) izlemektedir.8 39. değirmenci (1 adet) erbabı ağnam (1 adet). Yani şehirde her beş hane reisinden biri ziraatçidir.2 100 3.5 9. .

47 Tablo 14: Ziraatle Uğraşanlar Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Ashab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kutbettin Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Tatlar Yenice Yekün Ashabı Ashabı Erbabı Erbabı Ağnam Çiftlikat Değirmenci Ağnam Ziraat Yekün 1 8 9 1 5 13 25 9 2 2 20 3 3 8 7 8 8 6 21 1 1 4 19 1 87 259 6 13 25 11 3 2 21 3 3 8 7 13 8 6 21 9 19 1 87 275 2 1 1 5 3 13 1 1 1 3. Bu gruba dahil olan mesleklerin başında ameleler (117 adet) gelmektedir. genel toplamın % 15. Bunu sırasıyla çoban (59 adet).2.3. İşçiler Sivrihisar’da işçi olarak çalışanların sayısı 209 olup.8’ini oluşturmaktadır. Diğerleri ise şunlardır: Tellak (2 adet). Sığırtmaç (1 adet). Tablakar (1 adet). . hizmetkarlar (25 adet) izlemektedir. Seyis (1 adet).

(94 adet) (77 adet) (12 adet) (69 adet) (53 adet) (144 adet) (24 adet) (47 adet) Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .3.3. Sanayi ve Ticaret Alanında Uğraşanlar Sivrihisar’da sanayi ve ticaret alanında uğraşanlar 522 adet olup genel toplamın % 39.48 Tablo 15: İşçiler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 2 Elmalı 1 Ari 2 3 4 5 6 7 8 Hidmetkar Amele Çoban Hidmetkar Sayis Sığırtmaç Tablakar Tellak Yekün 5 2 1 10 4 1 8 7 2 1 7 1 3 2 4 1 1 1 3 1 3 4 1 2 1 5 1 1 3 2 2 4 1 2 3 9 1 10 4 2 3 2 1 1 2 5 1 18 3 6 1 1 1 1 1 8 18 5 11 8 5 6 4 1 9 4 7 5 7 15 15 8 8 1 26 4 5 15 117 20 59 23 1 1 35 209 3. Bu grup kendi içinde şu şekilde kategorize edilebilir: a) Giyim eşyası üreten ve satanlar b) Deri işi ile uğraşanlar c) Dokumacılıkla uğraşanlar d) Yiyecek ve içecek maddeleri üretenler e) Madeni eşya üretenler f) Ticaretle uğraşanlar g) İnşaatla uğraşanlar h) Taşımacılıkla Nakliyecilikle Uğraşanlar Bunları kısaca açıklayalım.5’ine tekabül eder ki meslek grupları içinde sayıca en önde olan gruptur.

mesleklerin ne kadar yaygın olduğunu göstermektedir. semer üreten semerciler (2 adet) takip etmektedir. debbağ kalfası (16 adet) ve keçe üreten keçeci (21 adet). papuççu şakirdi (1 adet) gelmektedir.1. 12 şakirt) gelmektedir ki bu sayılar. Daha sonra ise çorapçı (4 adet). 15 kalfa. Tatlar Yenice Yekün 4 2 2 1 Araklı Benli Kılıç .49 3.2. 5 kalfa) ve 47 adetle yemeniciler (30 usta. buradaki hayvancılığın da önemli bir göstergesidir.3.3. Tablo 16: Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf 1 1 3 1 1 5 2 Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Elmalı Çopuk 1 Çorapçı 2 Papuççu 3 Pabuççu Şakirdi 4 Terzi 5 Terzi Kalfası 6 Yemenici 7 Yemenici Kalfası 8 Yemenici Şakirdi Yekün 1 1 1 1 8 2 3 1 1 1 1 2 1 8 1 1 2 1 1 2 1 1 3 1 2 2 3 1 1 3 2 5 3 3 1 10 1 5 5 9 4 1 1 5 5 7 5 7 7 3 1 3 1 2 1 1 1 1 2 37 5 2 30 3 15 1 2 10 96 3.3. Bunları sırasıyla binek hayvanlarına eğer takımı yapan saraç (5 adet). Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar Bu grubun başında 42 adetle terziler (37 usta. Deri işi ile uğraşan mesleklerin yoğun oluşu. papuççu (3 adet). keçeci kalfası (5 adet) gelmektedir. Deri İşi İle Uğraşanlar Bu grubun başında deri tabaklayan debbağ (28 adet).3.

3.50 Tablo 17: Deri İşi İle Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 3 1 4 Elmalı 1 Debbağ 2 Debbağ Kalfası 3 Keçeci 4 Keçeci kalfası 5 Sarraç 6 Semerci 5 2 1 2 1 5 6 3 1 1 1 1 2 5 2 2 1 2 1 1 1 1 1 1 1 3 2 1 1 2 5 4 2 2 2 3 2 1 1 5 2 1 1 28 16 21 5 5 1 1 1 11 2 3 2 3 3 8 2 1 10 3 5 Yekün 77 3. tiftik dokuyan tiftikçiler (3 adet) ve mutaf (1 adet) girmektedir.3.3. Dokumacılıkla Uğraşanlar Bu gruba ise bezzaz (3 adet). iplik boyayan boyacılar (5 adet). Tablo 18: Dokumacılıkla Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Hasan Hacı Ashab Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 2 3 4 Bezzaz Boyacı Mutaf Tiftikçi Yekün 1 1 1 1 1 2 1 1 3 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 1 12 Yekün 3 5 1 3 Elmalı Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç Yekün 2 Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .

kalaycı (6 adet).5.3.3. Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . ihtisap kantarcısı (1 adet). nalbant şakirdi (1 adet) izlemektedir.4 Yiyecek ve İçecek Maddeleri Üretenler Yiyecek ve içecek üretenlerin başında bakkallar (25 adet) ve baharat. kasap (8 adet). kahve üreten kahveci (7 adet). kalaycı kalfası (1 adet). Tablo 19: Yiyecek ve İçecek Maddeleri Üretenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 2 1 1 1 3 6 7 8 1 4 2 1 Elmalı 1 Attar 2 Bakkal 3 Etmekçi 4 Etmekçi 5 6 7 8 9 1 1 1 2 1 1 2 3 1 1 1 1 1 1 1 1 4 2 1 1 1 1 4 1 2 2 10 25 7 Kalfası Kahveci Kasap Kasap Çırağı Kasap Kalfası Manav Yekün 1 2 1 2 1 1 1 3 3 1 1 1 1 1 1 1 4 3 4 3 2 1 6 1 2 2 3 1 11 5 4 1 4 10 69 3.3. koku. Daha sonra sırasıyla ekmek üreten etmekçiler (7 adet). Madeni Eşya Üretenler Bu grubun başında ise demir işleri ile uğraşan demirci (23 adet). demirci kalfası (8 adet) gelmektedir. kuyumcu (2 adet). iğne. kasap çırağı (1 adet). dünbükçü (1 adet). iplik satan attarlar (10 adet) gelmektedir. kafesçi (1 adet).51 3. kasap kalfası (4 adet) ve manav (1 adet) takip etmektedir.3. Bunları sırasıyla bakırcı (1 adet). etmekçi kalfası (6 adet).

tüccar (34 adet).52 Tablo 20: Madeni Eşya Üretenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 1 2 Elmalı 1 Bakırcı 2 Demirci 3 Demirci 1 1 1 1 1 7 1 1 1 1 1 2 3 1 5 1 2 1 2 1 23 8 1 1 1 6 1 2 8 1 kalfası 4 Dünbükçü 5 İhtisap 6 7 8 9 10 Kantarcısı Kafesçi Kalaycı Kalaycı Kalfası Kuyumcu Nalbant Şakirdi Yekün 1 1 3 1 2 3 2 1 1 5 1 1 2 8 1 1 5 1 10 1 8 3 3 2 1 11 Nalbant 53 3. İstanbul 1992. Turkish and English Lexicon. s. mum satan mumcu (1 adet)’dur. tütün satan duhancı (10 adet). boğçacı (41 adet). 54 Çerçi. Bu grupta dikkati çeken husus ziraatle meslek olarak uğraşmayan gayri müslimlerin özellikle bu alanda gayret göstermeleridir. Ticaretle Uğraşanlar Bu grupta yer alanlar eski eşya alıp satan eskici (38 adet).6. Çağrı Yay. Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .3.717.3. çerçi54 (20 adet). çerçilerin hepsi ve tüccarların çoğunluğu gayri müslimlerden oluşmaktadırlar. mahalle aralarında ufak tefek eşya satan kişi. Redhouse. Mahalle arasında bohça ile eşya satan boğçacıların hepsi.

7. dülger şakirdi (1 adet) ile inşaatta çalışan bina yapıcıları (8 adet) ve çilingir (1 adet)’dir.3. İnşaatla Uğraşanlar Bu gruptakiler ise kereste işi ile uğraşan dülger(10 adet).53 Tablo 21: Ticaretle Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 2 3 1 1 7 Elmalı 1 2 3 4 5 6 Boğçacı Çerçi Duhancı Eskici Mumcu Tüccar Yekün 35 15 5 9 5 3 2 2 2 2 1 1 4 1 1 2 2 3 2 1 1 1 2 1 1 2 1 5 2 2 8 1 2 1 1 8 11 2 6 1 1 1 1 1 5 3 2 1 1 2 4 2 9 46 20 10 38 1 34 64 5 5 4 2 14 149 3. Tablo 22: İnşaatla Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 3 4 Elmalı Yekün 1 10 4 1 8 24 Yekün Araklı Araklı Tatlar 1 1 Hisar Benli Kılıç 1 Çilingir 2 Dülger 3 Dülger Kalfası 4 Dülger şakirdi 5 Yapıcı Yekün 1 1 1 2 2 3 1 1 1 1 1 1 2 1 1 5 1 1 1 2 1 3 1 1 1 1 Tatlar Hisar Benli Kılıç . dülger kalfası (4 adet).3.

3. dini ve sosyal yapılarda hisseleri bulunan mütevelliler (5 adet)’dir.54 3. Görevliler Bu gruptakileri üçe ayırmak mümkündür. köy ve yaylalarda görev yapan imamlar (47 adet) gelmektedir.1. sürücü (1 adet) yer almaktadır.4. Dini Görevliler Bu görevlilerin başında mahalle. zaviyedar (1 adet). tekkelerde görev yapan tekyeneşin (3 adet). araba kiracıları (2 adet). arabacı (1 adet). Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .3. cami katibi (3 adet). Diğerleri ise kayyum (1 adet). Tablo 23: Taşımacılıkla/Nakliyecilikle Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Hasan Hacı Ashab Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 2 5 5 Elmalı 1 Araba Kiracısı 2 Arabacı 3 Kiracı 4 Sürücü 1 1 4 4 2 3 1 2 3 1 3 1 2 1 3 1 1 5 4 2 1 3 1 2 1 3 1 5 4 1 1 1 4 5 3 3 1 43 1 47 Yekün 3. müezzin (3 adet). 3. idari ve içtimai alanda hizmet verenler (49 adet) Bunları kısa kısa açıklayalım.3.8. hafız (2 adet).4. Bunlar: a) Dini görevliler (66 adet) b) Eğitim alanında hizmet verenler (10 adet) c) Askeri.3. meşayıhı izam (1 adet). Taşımacılıkta/Nakliyecilikle Uğraşanlar Bu grupta ise binek hayvanlarını kullanarak nakliye işi ile uğraşan kiracılar (43 adet).

2. Tablo 25: Eğitim Alanında Hizmet Verenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk 1 Dersiam 2 Mektep 1 1 1 2 2 1 1 2 Hocası 3 Müderris Yekün 1 1 2 2 1 1 1 Yenice Yekün 1 2 7 10 Elmalı Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç Yenice Yekün 1 1 1 2 3 3 3 5 47 66 Elmalı Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .3.55 Tablo 24: Dini Görevliler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk 1 Kayyum 2 Meşayıhı İzam 3 Zaviyedar 4 Hafız 5 Cami Hatibi 6 Müezzin 7 Tekyeneşin 8 Mütevelli 9 İmam Yekün 1 1 1 4 4 1 5 7 6 8 1 1 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 3 2 2 2 3 3 4 4 1 1 1 2 1 2 2 4 1 4 5 2 3 1 1 3 9 3 3 3 4 3. Eğitim Alanında Hizmet Verenler Bu grupta mahallelerde insanların eğitimi ile uğraşan müderris (7 adet) mektep hocaları (2 adet) ve dersiâm (1 adet) bulunmaktadır.4.

kocabaşı sâni (1 adet). ziraat müdürü (1 adet)’dür. tımarlı süvari (1 adet). bekçi (5 adet). kaza müdürü (1 adet). kethüda (3 adet). Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . müdür katibi (1 adet). askeri sipahi (1 adet). muhtar-ı sâni (19 adet).Az önce de belirttiğimiz gibi özellikle sayımlarda yardımcı olan bu idari yetkililerin başka meslekleri de vardır. milletbaşı (1 adet) gelmektedir.5.3.3. Askeri. İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Camiikebir Hacı Eskici Hacı hasan Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 2 1 1 1 1 1 1 9 Elmalı 1 Asiyabı Yeniçeri 2 Askeri Müstahdem 3 Askeri Sipahi 4 Bekçi 5 Dideban İhtisabı 6 Kaza Müdürü 7 Kethuda 8 Kocabaşı sani 9 Mecnun 10 Milletbaşı 11 Muhtarı Evvel 12 Muhtarı Sani 13 Muhzır 14 Müdür Katibi 15 Odabaşı 16 Sai 17 Tımarlı Süvari 18 Zaptiye 19 Ziraat Müdürü Yekün 1 1 1 1 1 1 1 1 4 1 5 1 1 3 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 20 19 1 1 1 1 1 10 1 51 1 1 1 1 1 2 3 2 2 4 1 2 2 2 2 2 3 3 2 5 1 2 2 3 5 3. yeniçeri zabitlerinden muhzır (1 adet).3. haber piyadesi olan sâ’i (1 adet). değirmen askeri olan asiyabı yeniçeri (1 adet). askeri müstahdem (4 adet). didebân ihtisabı (1 adet). İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler Bu grubun başında toplamda ve yüzde hesaplarında başka meslekleri de olduğundan dolayı dahil etmediğimiz (muhtar 1 adet) muhtar-ı evvel (20 adet).4. Bunların dışındakiler ise emniyet görevlileri zaptiyeler (10 adet).56 3. odabaşı (1 adet). Tablo 26: Askeri.

talebe (17 adet). duhan (tütün) kıyıcısı (2 adet). Tablo 27: Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 1 2 Elmalı 1 Berber 2 Berber Kalfası 3 Berber Şakirdi 3 1 1 1 1 4 2 1 2 1 2 18 1 1 4 Dellal 5 Duhan Kıyıcısı 6 Duhanfuruz 7 Hamamcı 8 Kahveci Tabii Yekün 1 1 1 1 2 4 1 2 1 1 1 4 2 2 4 1 4 1 1 2 2 1 1 3 29 3.3. seele-dilenci (1 adet). ihtiyar (2 adet). Berber (18 adet). Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . berber şakirdi (1 adet). dul (3 adet).6. Meslekleri Belli Olmayanlar Bu grubun başında 55 kişi ile fakir ve ianeyle geçinenler vardır. duyuru yapan dellalar (2 adet). duhanfurüz (tütün parlatıcısı) (1 adet). yazılmayan ve bizim belirsiz (45 adet) diye belirttiğimiz grup vardır.57 Bu gruptakiler ise toplumda farklı hizmetlerde bulunan mesleklere sahip hane reisleridir. berber kalfası (1 adet). Ardından defterlerde meslekleri. hamamcı (1 adet) kahveci tâbii/ çalışanı (3 adet)’dır. emekli tekaüt (3 adet). kayıp olanlar mefkud (1 adet) izlemektedir. Bunları sırasıyla yetim (23 adet).

boğçacılık(bohçacılık) ve tüccarlıkta yoğunlaşmışlardır. Tablo 29: Gayri Müslimlerin Meslekleri 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Amele Belirsiz Boğçacı Çerçi Dülger Eskici Fakir/ianeyle Hizmetkar Kasap Kalfası Kocabaşı Sani Kuyumcu Milletbaşı Nalbant Odabaşı Pabuççu Terzi Terzi kalfası Tüccar Yapıcı Yetim Yekün Benli 10 35 15 1 5 3 8 1 2 3 1 8 2 9 2 2 107 1 7 1 12 2 2 1 7 1 18 Kılıç Müslim Akdoğan 1 1 6 1 Yenice 2 Yekün 13 1 41 20 1 6 3 10 2 1 2 1 3 1 2 10 2 25 3 3 150 1 3 1 2 1 11 Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .58 Tablo 28: Mesleği Belli Olmayanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 8 2 Elmalı 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Alil Belirsiz Firari Mefkud Seele Talebe Tekaüt Fakir/İane Dul İhtiyar Yetim Yekün 1 4 1 4 2 2 3 2 1 1 7 1 1 1 1 1 3 1 3 1 5 1 1 2 1 1 1 3 1 2 1 5 2 1 1 8 1 4 16 10 7 1 2 2 4 7 8 5 1 1 7 1 3 3 3 2 1 11 12 6 11 3 1 2 6 3 2 2 2 1 1 2 2 1 2 3 4 1 1 1 1 6 1 4 4 45 7 1 1 2 17 2 3 15 55 3 2 2 23 32 161 Meslek gruplarını incelediğimizde tarım ve ziraat işlerini müslümanların yaptıkları gözlenmektedir. Ayrıca Sivrihisar’daki var olan kuyumcular da gayrimüslim Ermeniler’dir. Gayri müslimlerin ise gerek yaşadığı coğrafyadan gerekse Osmanlı toplumundaki genel yapısından dolayı daha çok zanaat ve ticaret işlerinde özellikle de çerçicilik.

59 Tablo 30: Müslümanların Meslekleri Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 13 2 1 5 13 1 1 1 4 1 10 1 25 5 44 18 1 1 3 5 3 1 1 59 4 28 16 1 2 23 8 1 2 1 8 20 3 1 1 1 1 87 Elmalı 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 Ağnam Taciri 6 Alil 4 Amele 104 Araba Kiracısı 2 Arabacı 1 Ari Hidmetkar 5 Ashabı Ağnam 13 Ashabı çiftlikat 1 Asiyabı Yeniçeri 1 Askeri Müstahdem 4 Askeri Sipahi 1 Attar 10 Bakırcı 1 Bakkal 25 Bekçi 5 Belirsiz 45 Berber 18 Berber Kalfası 1 Berber Şakirdi 1 Bezzaz 3 Boyacı 5 Cami Hatibi 3 Çapul 1 Çilingir 1 Çoban 59 Çorapçı 4 Debbağ 28 Debbağ Kalfası 16 Değirmenci 1 Dellal 2 Demirci 23 Demirci kalfası 8 Dersiam 1 Dideban İhtisabı 1 Duhan Kıyıcısı 2 Duhancı 10 Duhanfuruz 1 Dul 3 Dülger 9 Dülger Kalfası 4 Dülger şakirdi 1 Dünbükçü 1 Erbabı Ağnam 1 Erbabı Ziraat 259 Eskici 32 1 5 4 7 2 7 2 3 4 1 3 1 3 2 5 3 2 1 1 3 1 10 4 1 4 18 3 1 2 3 6 4 104 1 1 1 2 1 1 2 1 5 1 1 1 1 1 1 2 4 3 1 1 4 1 1 2 2 1 3 2 3 1 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 1 1 2 1 2 1 5 3 1 2 1 1 1 7 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 1 1 8 5 5 13 25 9 3 2 1 2 1 2 20 3 2 1 3 2 8 1 7 8 2 8 5 6 1 21 4 1 19 1 4 1 1 1 2 2 1 3 1 1 1 1 1 1 1 2 1 2 3 1 5 1 2 1 2 1 1 2 1 4 1 2 1 1 1 1 5 4 2 4 9 2 2 2 1 3 1 6 1 5 2 1 1 1 1 1 1 7 1 1 1 1 1 1 4 1 2 1 1 1 4 1 3 1 5 2 1 1 1 1 1 4 1 2 2 2 2 1 1 1 2 10 1 3 9 4 1 1 1 259 32 Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .

60 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 Etmekçi 7 Etmekçi Kalfası 6 Fakir/İaneyle 44 Firari 7 Haffaf 1 Hafız 2 Hamamcı 1 Hidmetkar 13 İhtisap Kantarcısı 1 İhtiyar 2 İmam 47 Kafesçi 1 Kahveci 7 Kahveci Tabii 3 Kalaycı 6 Kalaycı Kalfası 1 Kasap 8 Kasap Çırağı 1 Kasap Kalfası 2 Kayyum 1 Kaza Müdürü 1 Keçeci 21 Keçeci kalfası 5 Kethuda 3 Kiracı 43 Mahbu 1 Muhzır 1 Manav 1 Mecnun 1 Mefkud 1 Mektep Hocası 2 Meşayıhı İzam 1 Muhtar 1 Muhtarı Evvel 20 Muhtarı Sani 19 Mumcu 1 Mutaf 1 Müderris 7 Müdür Katibi 1 Müezzin 3 Mütevelli 5 Nalbant 5 Nalbant Şakirdi 1 Pabuççu Şakirdi 1 Sai 1 Sarraç 5 Seyis 1 Sebzevatçı 5 Seele 1 Semerci 2 Sığırtmaç 1 Süpürgeci 1 Sürücü 1 Tablakar 1 Talebe 17 1 2 1 1 2 6 2 2 1 1 1 1 1 2 1 1 4 1 3 1 1 3 1 2 1 4 1 1 1 1 1 6 1 1 15 2 1 1 1 2 1 1 1 1 1 1 1 1 7 6 52 7 1 2 1 13 1 2 47 1 7 3 6 1 8 1 2 1 1 21 5 3 43 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 7 1 3 5 5 1 1 1 5 1 5 1 2 1 1 1 1 17 1 1 1 1 4 5 1 1 6 1 1 2 3 4 3 1 1 1 1 2 4 2 1 1 3 3 3 1 1 1 3 1 2 3 1 3 1 1 1 1 2 1 1 2 3 1 1 4 3 1 2 1 3 1 1 1 1 1 1 1 1 1 5 4 1 1 4 3 5 2 1 1 1 1 2 2 3 1 1 1 1 1 2 5 1 1 1 2 1 1 1 1 2 1 2 1 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 1 1 2 3 2 1 1 1 2 1 1 2 1 1 1 2 1 1 1 2 1 1 1 2 1 1 1 .

61 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 Tekaüt Tekyeneşin Tellak Terzi Terzi Kalfası Tiftikçi Tımarlı Süvari Tüccar Yapıcı Yemenici Yemenici Kalfası Yemenici Şakirdi Yetim Zaptiye Zaviyedar Ziraat Müdürü Yekün 3 3 2 27 3 3 1 9 5 30 15 2 20 10 1 1 1205 30 1 1 2 1 3 1 1 2 3 1 1 8 1 1 1 1 3 1 1 2 1 1 1 1 1 1 2 1 1 2 1 1 1 1 1 2 1 1 2 2 3 1 1 3 5 3 3 1 1 2 1 2 1 1 2 1 1 1 3 1 2 2 3 1 2 3 3 2 27 3 3 1 9 5 30 15 1 1 4 2 1 1 2 1 31 66 81 68 32 28 19 74 29 48 36 7 2 20 10 1 1 1 1 63 71 73 54 41 98 28 196 1173 2 1 3 2 3 1 .

İstanbul 1943. Belleten.140. . İ. Ekili olmayan tarlaların nadasa bırakılmış olduğu ve neredeyse ekili tarlalar kadar büyüklük arzettiği gözükmektedir.1 Bugün dönüm ortalama 1000 m2 olarak kabul edilmektedir. BÖLÜM ZİRAAT VE HAYVANCILIK 4. nadasa bırakılmış tarlalar ise % 30 gibi büyük oranlara karşılık gelmektedir. XV.Ü.2’sini de nadasa bırakmıştır.I.2 Toprakların 4150 dönümü mezru yani ekili. s. Toplam toprak miktarına göre ise ekili alan tarlalar % 40’a.8. 3430 dönümü ise gayri mezru (ekili olmayan) tarlalardır.3 Sivrihisar’da temettu sayımlarından. XXIII.5 dönüm arazileri bulunmaktadır.62 4. Böylece her yıl toprakların önemli bir bölümü boş bırakılıyordu. Bilindiği gibi toprağın azalan verim gücünü yenilemenin en basit yollarından biri de toprağı dinlendirmek yani nadasa bırakmaktır. Osmanlı işçisi daha çok toprağını iki ya da üç yılda bir dinlendirerek verim gücünü kazandırmaya çalışıyordu. C. Asırma Osmanlı İmparatorluğu’nda Zirai Ekonominin Hukuki ve Mali Esasları. Toprağın verim gücünü artırmanın diğer bir şekli ise belirli aralıklarla her yıl toprağa değişik ürünler ekerek. s. Toprağı boş bırakma süresi daha çok bir yıldı. Bu sistemler nisbeten yoğun ve tarımın gelişmiş olduğu bölgelerin verimli topraklarında kullanılmıştır. ve XVI. Kanunlar.E. Yani toprak sahipleri ziraatla ilgili olan topraklarının % 56. rotasyon sistemlerinin uygulanıp uygulanmadığını bilememekle birlikte nadasa bırakılmış toprağın büyüklüğüanlattığımız sebeplerden ötürü-anlaşılmaktadır.F. alan olarak tarif edilmiştir. Şehirde Toprağın Mahallelere Göre Dağılımı Sivrihisar’da hane sahiplerinin toplam olarak 11. Dönüm. topraktan daha fazla imkanı sağlayan rotasyon sistemleri idi.92. Ankara. Barkan. ekili olmayan. s. “Osmanlılar’da Raiyyet Rüsumu”.L.1. Hüdâvendigâr Livası kanunlara göre boyu ve genişliği normal adımlarla 40’ar adım olan bir saha.582.8’ini ekmiş % 43. 1 Ö. 2 Halil İnalcık. Tarih Enstitüsü Neşriyatı. C.

Yüzyıl Tarım Ekonomisi. Eren Yay.41 dönüm düşmektedir ki bu da tarımla ilgili toprakların toplam içinde hane başına düşen en büyük kısmını oluşturduğunu bize göstermektedir.59 dönüm arazi düşmektedir. s.Hacı Eskici. Demirci (488 dönüm). İstanbul 1998. Demirci. 19. en az Hacı Eshab (12 dönüm). Kethüda ve Kutbettin mahallelerinin dışında kalan mahalleler bu ortalamanın altında kalmaktadır.9.63 Tablo 31: Ziraatle İlgili Tarlalar Mahalleler Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Eshab Mezru Tarla Dönüm 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Gayri Mezru Tarla D. .88-89. Çopuk. Nadasa bırakılan araziler ise en çok Yenice (1372 dönüm) ve Demirci (342 dönümdür) mahallerinde. Çopuk (15 dönüm) mahallelerinde. ve Tatlar (15 dönüm) mahalleleridir. 87 75 189 342 91 15 65 12 139 38 35 65 120 97 184 80 166 50 193 15 1372 3430 107 97 296 448 149 29 65 15 262 60 60 144 130 173 237 80 273 61 276 39 1509 4510 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün Tabloya baktığımızda ekili alanların en çok Yenice (1509 dönüm). Tatlar (39 dönüm) mahallelerinde olduğu görülmektedir. Şeyh Baba Yusuf. hane başına da 2. Mahalle başına 155. Mahalle başına 205 dönüm ekili alan düşer ki Yenice. en az ise Hacı Eshab (15 dönüm). 3 Tevfik Güran. Yine ekili alanlar hane başına 3.

64

Bu kısım da en son olarak gayri müslimlerin zirai alanlarına değinmek gerekir. Gayri müslimlerin ne ekili ne de nadasa bırakılmış arazileri mevcut değildir. Toplam arazilerin 1305 dönümünde ise bağcılık yapılmaktadır. Genel toplamın % 11,7’sine tekabül etmektedir. Bostan alanları ise hane sahiplerinin kendi ihtiyaçlarını karşılayacak ölçüde domates, hıyar, biber gibi sebzeler yetiştirilen alanlar olup geniş bir ölçekle işlenmemiştir. Bostan tarlaları 430 dönüm olup toplam arazinin % 3,8’i gibi diğer tarlalardan küçük bir yüzdeye sahiptir. Buradan anlaşılan da Osmanlı iktidarının dayanmış olduğu ilkelerden iaşe (provizyonizm) ilkesi gereğince4 mahalle ve köy sakinleri önce kendi ihtiyaçlarını karşılamışlar, daha sonra da pazara götürüp satmışlardır. Kazaların ihtiyacı giderilmedikçe de dışarıya satmamışlar, devlet de zaten böyle bir duruma müsaade etmemiştir.5 Tasarruf edilen toprak birimlerinden çayırlar 1449 dönüm ve % 13 ile üçüncü büyük dilime sahiptir. Daha sonra ise 11,5 dönüm ile bahçe ve 3 dönüm ile cehri, 2 dönüm ile haşhaş tarlaları gelmektedir. Şekil 1 : Toprağın Tasarrufu
Bağ; 1305; 12% G. Mezru; 3430; 32% Bostan; 430; 4% Çayır; 1449; 13% Diğer; 16,5; 0%

Bağ Bostan Çayır Diğer Mezru G. Mezru

Mezru; 4150; 39%

4

Mehmet Genç, Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi, Ötüken Yay, İstanbul 2000, s.6162. 5 Genç, a.g.e, s.61.

65

Tablo 32: Toprakların Mahallelere Dağılımı
Mahalleler Mezru Tarla Dönüm 107 97 296 448 149 29 65 15 262 60 60 144 130 173 237 80 273 61 276 39 1509 4510 Gayri Mezru Tarla D. 87 75 189 342 91 15 65 12 139 38 35 65 120 97 184 80 166 50 193 15 1372 3430 Bağ Dönüm 63 145 28 53 57 62 30 20 13 55 20 61 25 15 44 67 107 57 43 77 28 235 1305 64 430 603 1449 11,5 3 2 43 8 36 6 23 10 1 Bostan Dönüm 21 11 32 52 8 9 11 2 43 25 3 33 8 290 13 5 3 319 9 9 48 8 31 2 9 0,5 Çayır Dönüm. 5 27 26 35 1 3 Bahçe Dönüm Cehri Korusu Dönüm Haşhaş Dönüm

1 2 3 4 5 6 7 8 9

Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Eshab

10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin

Müslim Akdoğan
19

Şeyh Baba Yusuf
20 21 Tatlar 22 Yenice

Yekün

4.2. Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı 11140,5 dönüm arazinin 10911,5 dönümü müslümanlara 229 dönümü ise gayri müslimlere aittir. Bir başka söyleyişle % 97,9’u müslümanlara, % 21,1’de gayri müslimlere aittir.

66

Şekil 2: Toprakların Etnik Yapıya Göre Dağılımı

Gayrimüslimlere ait araziler 2,1%

Müslümanlara ait araziler 97,9%

Toprağın hane başına düşen ortalamasına baktığımızda ortaya çıkan sonuçlar şunlardır: Müslümanlarda hane başına 9,28 dönüm toprak düşerken gayri müslimlerde 1,56 dönüm toprak düşmektedir. Müslümanların sahip olduğu en büyük arazi grubu ekili alanlardır (4510 dönüm). Ardından, nadasa bırakılmış araziler (3430 dönüm), çayırlar (1449 dönüm), ve bağcılık yapılan alanlar (1076 dönüm) gelmektedir. Gayri müslimlerin sahip olduğu araziler ise ziraatle ilgili değil de bağcılık yaptıkları alanlar olup 229 dönümden ibarettir.

Tablo 33: Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı
Mezru Tarla Etnik Grup Müslümanlar Gayri Müslimler Toplam % 4510 40,4 3430 30,7 Dönüm 4510 Gayri Mezru Tarla D. 3430 Bağ Dönüm 1076 229 1305 11,6 430 3,8 1449 13 16,5 1,4 Bostan Dönüm 430 Çayır Dönüm. 1449 Diğer Toplam Dönüm 16,5 10911,5 229 11140,5 100 97,9 2,1 100 %

Bağ ve bahçe ürünleri 3.g.45... şair (arpa). Eldeki verilerle yalnızca tarla ürünlerine ait ayrıntıları zikretmek mümkündür.6 Sivrihisar’da da bu durum geçerli olup ticaret ve sanatkarlıkla geçimlerini sağladıklarını görmekteyiz. mercimek c. a. Baklagiller : Fasülye. Yetiştirilen Ürünler Sivrihisar’da yetiştirilen tarım ürünlerini Osmanlı tarım istatikçilerinin yaptığı gibi7 şu şekilde sıralayabiliriz. kimnon (kimyon) 2. Truva Yay. 6 7 Sadi Kocaş. süt. Tarih Boyunca Ermeniler. Tahıllar : Hınta (buğday). . s. Tarla Ürünleri (Bitkisel Üretim) a. mimari ve kuyumculukla ilgili kabiliyetlerinin var olduğu bilinmektedir. Güran. 1.75. Ankara 1970. Hem bu özelliklerinden hem de ziraate elverişli arazilerinin olmayışından dolayı zirai üretimleri söz konusu değildir. s. pirinç b. Sınai Bitkiler : Haşhaş. duhan (tütün). Sadece bağcılıkla uğraşmışlardır. nohut. afyon. burçak. 4.e. darı. peynir gibi ürünlerle ilgili bililer kayıtlarda yazılı değildir. Hayvan ürünleri Bu ürünlerle ilgili bilgileri temettuat sayımlarında şahısların isimlerinin üzerinde bulunan o şahsın verdiği ayni ve bedeli öşürlerinden anlamaktayız. Bağ ve bahçelerde ne yetiştirildiğine ilişkin bilgi ile hayvanlardan elde edilen at.67 Osmanlı Devleti’nde Ermeniler’in sanat ve ticaretle.3.

165 8352.F Yay. Kepeci. arpa (3843. s.4 15. Esas olarak İstanbul kilesi baz alındığından biz de bu hesabı kullandık. 30.415 269.C.8 Kilo 353054.g. Hınz.39 464929.43 51. 10 Kile ve kıyye ölçülerinin kg’ye çevirerek hesapların kolaylaşmasına çalıştık.02 % 76 21. 9 Kıyye. okka adı verilen eski ağırlık ölçüsü olup baklagil ve sınai ürünlerin ölçümünde kullanılmıştır ve 1282 grama eşittir.258. s.5 255 6510 6765 Kıyye9 Kilo10 460717.165 % 1..1 Sivrihisar’da yetiştirilen en önemli tarla ürünü olan tahıllar şunlardır: Buğday (13643). bakla (40 kıyye). İstanbul 1952.İstanbul 1986. Tablo 36: Yetiştirilen Baklagiller-1844 Baklagiller Fasulye Nohut Baklagiller Toplam 8 Kıyye 5 210 40 255 Kilo 6.49.6 327. 1990. bir cins hububat ölçüsü olup imparatorluğun muhtelif yerlerinde farklı kıymette olmuştur.32 327.5 17957.Ü.5 470. Tablo 35: Yetiştirilen Tahıl Ürünleri-1844 Tahıllar Buğday Arpa Burçak Toplam Kile 13643 3843.g.260.. Bkz. Tarih Lugati.8 98608.) . Kamil Kepeci. Mithat Sertoğlu.(Haz. W. fasülye (5 kıyye).3 kile).68 Tablo 34: Yetiştirilen Tarla Ürünleri Ürünler Tahıllar Baklagiller Sınaî Bitkiler Toplam Kile8 17957.5 kile) ve burçak (470. a.M. Bkz.6 100 Yetiştirilen baklagilleri ise şu şekilde belirtebiliriz: Nohut (210 kıyye). Hinz. s.e.656 kg. İst.F..7 100 Kile.4 2.m.83 13265.9 82. “İslam’da Ölçü Sistemleri” . Enderun Yay. a.3 17956. 1 kile=20 İstanbul okkası=25.E. 187.V. Türklük Araştırmaları Dergisi. Osmanlı Tarih Lügati.s. Bunun yanında karşımıza şinik ifadesi çıkmıştır ki bu da kilenin dörtte biridir..33 469397. s.

burçak. Ancak günümüzde maalesef pirinç üretimi o yıllardakinden daha azdır.305. s. cehri 11. Ş.) . Daha sonraki yıllara ait 11 12 Cehri boya kökü demektir. (Haz. afyon. alaf. Tablo 37: Yetiştirilen Sınâi Bitkiler-1844 Bitkiler Kimyon Afyon Haşhaş Tütün Cehri Bûy Toplam 5 6510 6. Bahçe Ürünleri : Soğan Bu ürünlerden dikkatimizi en çok çeken pirinçtir. Yani mahalellerde yetişip yetişmediği ile ilgili kayıtlar bulunmayan ancak köylerin kendi ihtiyaçlarını ve iaşelerini sağlayan ürünler ürettikleri açıktır. K. b)Baklagiller : Fasülye.91 Mahalle kayıtlarında yer almayan ancak doğrudan konumuz olmasa da köylerde yetiştirilen farklı ürünler vardır.325 Kıyye 6505 Kilo 8345. mercimek. Köylülerin yetiştirdiği ürünler şunlardır: 1. darı. Güzel koku çıkarılan bir bitki olsa gerektir. güzel koku demektir. Tarla Ürünleri a)Tahıllar : Buğday. Mahallelerde yetişen ürünler köyler de yetiştirilmekte olup bunların ölçüleri ve hasılatları mahallerden farklı olabilmektedir. Birçok su kaynağına sahip havzalarda pirinç yetiştirmek kadar doğal bir üretim olamayacağı açıktır.69 Yetiştirilen sınai bitkiler ise kimyon.Sami. bûy.Türki.) Bûy. arpa. pirinç.12 Bu bitkilerden kimyon ve bûyun ölçüsü verilmiş olup diğerlerinin ise kendilerinden kazanılan hasılatı yazılmakta iktifa edilmiştir. haşhaş. (Haz. tütün ve büydur. nohut c)Sınai bitkiler : Kimyon. penbe (pamuk) 2. Bitki olarak da kendisinden boya imal edilen bir bitki olmalıdır.415 8352.

hane başına 13.8 Hasılat/Krş 177205 28945 2145 208295 % 85. 3843.3 17956.95 kuruş hasılat. daha sonra da mahalle ve hane başına düşen hasılat ve ölçüler hesaplanmıştır.59 kile tahıl. meyva ve sebzelerin de yeterince yetiştirildiği zikredilmektedir. (Haz. 470.24 kile tahıl ile 9467. Bu hesaplar hazırlanırken şu usul takip edilmiştir.5 470.1 13. arpanın kilesi 8 kuruş. 157. Yıllık toplam 255 kıyye baklagilden 195 kuruş hasılat elde edilmiştir. Tahıllardan buğdayın kilesi 13.3 kile burçaktan da 2145 kuruş hasılat elde edilmiştir. Yani her mahalleye ortalama 11. Daha önce de belirttiğimiz gibi tahıl ürünleri kile ile ölçülmekte idi.13 Mahallelerde yetiştirilen ürünlerden elde edilen kazançları aynı sıra ile vermeye çalışacağız. Defterlerde yazılmış olan öşür bedelleri on ile çarpılarak esas hasılat bulunmuş. 13 14 Şemseddin Sami.932.5 kuruştur.5 8 2 Kile 13643 3843.5 kile tahıldan 448.68 kuruş hasılat düşmektedir ki bu veriler bize tahıl üretiminin Sivrihisar’da önemli bir yeri olduğunu göstermektedir. Tablo 38: Tahıllardan Elde Edilen Kazançlar-1844 Hububat Buğday Arpa Burçak Toplam Birim Değeri 13. Bunlara göre yıllık toplam 13643 kile buğdaydan 177205 kuruş.5 kile arpadan 28945 kuruş. Genel toplamda ise 17957. baklanın kıyyesi 0. burçağın kilesi de 2 kuruştur.9 1 100 Baklagillerden fasülyenin kıyyesi 14 kuruş. bu sayımlarda olmayan veya az yer alan pamuk.) .70 kayıtlarda.6 kıyye baklagil düşmektedir.5 kuruş kazanç elde edilmiştir.14 Bu değerlendirmelerden çıkabilecek önemli sonuçlar şunlardır: Mahalle başına 816.2582.5 kuruş. Kamusu’l Âlam. nohutun kıyyesi 5 kuruş. s. cehri.

1845’te de 247. Afyon.8 99. bûyun kıyyesi 12 kuruştur. 1845’te ise 26903 kuruş. tütün ve cehrinin ölçüsü olmayıp bedelen hasılatı yazılmıştır. haşhaş.5 kuruş. 1845’te 23812 kuruş ve diğerlerinden (haşhaş. bu arazilerden de kazançlar sağlanmıştır.5 1635 80 9452. cehri) ise 1844’te 2887. Bu ürünlerden bazılarının değerlerinin ve hasılatlarının tam olarak yansıtılmadığı kanaatindeyiz.2 53.8 99. çayırlardan 1844’te 11675 kuruş.5 5 Kıyye 5 40 210 255 Hasılat/Krş 70 20 105 195 % 35. 1845’te 173 kuruş. Bu alanların dışında olan bahçelerden 1844’te 370 kuruş. . Sınai bitkilerden toplam 6510 kıyyeden 9372.71 Tablo 39: Baklagillerden Elde Edilen Kazançlar-1844 Hububat Fasulye Bakla Nohut Toplam Birim Değeri 14 0.5 kuruş.6 12. bostanlık alanlarda ise 1844’te 19852.9 10. Bunun için bazı tarlaların 1844 ve 1845 yıllarında bariz farklıklar gösterdiğini söyleyebiliriz.4 17.3 0.5 kuruş hasılat elde edilmiştir.5 kuruş hasılat elde edilmiştir. 1845’te ise 23126 kuruş hasılat elde edilmiştir.5 % 68. afyon.8 0. bahçe işleri ile de uğraşılmış.9 Bunların dışında bağcılık ve bostancılık ile çok az da olsa çayır.9 Sınai bitkilerden yetiştirilen kimyonun kıyyesi 1 kuruş. Tablo 40: Sınâi Bitkilerden Elde Edilen Kazançlar-1844 Ürünler Kimyon Bûy Afyon Tütün Haşhaş Cehri Toplam Kıyye 6505 5 6510 Hasılat/Krş 6505 60 1172. Bağcılıkta 1844’te toplam 27980 kuruş.

) . Bununla birlikte bedelen de alınmaktaydı. baklagiller grubundan nohuttan 21 kıyye. Devlet için çok önemli bir gelir kaynağı olan öşürün esası mahsulden aynen alınması idi. 15 Öşür. bunların dışında kalan bûydan 0.72 Tablo 41: Tarlalardan Elde Edilen Kazançlar 1844 Hasılat/Krş 27980 370 19852.5 11675 1635 1172. Bunların bedel olarak karşılığı 216065 kuruş olup bunun sadece 54 kuruşu gayri müslimlere aittir. bakladan 0. Sınai bitkilerin içinde yer alan kimyondan kıyye başına 1 kuruş. arpadan 8 kuruş.3 kile. Baklagillerden olan nohuttan kıyye başına 5 kuruş. burçaktan 47.5 430 1449 2 3 3200. burçaktan 2 kuruş alınmıştır. ileride vergiler bölümünde detaylı olarak anlatılacaktır. Bu durum yetiştirilen mahsule. Buğdaydan 1364.5 kuruş.5 4. bağ ve bahçe alanlarındaki hasılattan alınan öşürler de Temettuat defterlerinde belirtilmiştir.15 Sivrihisar’da öşürün aynen alındığı buğdaydan kile başına 13.5 kıyye öşür alınmıştır. tarlanın çeşidine göre değişmektedir.5 kıyye. fasülyeden 0. arpadan 384.03 kile.1.4 kile.5 80 62765 1845 Hasılat/Krş 26903 173 23126 23812 175.5 72 74261.bûydan kıyye başına 12 kuruş alınmıştır. Ürünlerden Alınan Öşürler Sivrihisar’da yetiştirilen tarla ürünlerinden.5 Tarlanın Cinsi Bağ Bahçe Bostan Çayır Haşhaş Afyon Cehri Toplam Dönüm 1305 11.5 kuruş alınmıştır. fasülyeden 14 kuruş.3. bakladan 4 kıyye. onda bir demek olup ürünlerden elde edilen hasılatın onda biri halk tarafından devlete veriliyordu. Öşür. (Haz.

75 74 38 1.5 0. bahçeden 37 kuruş.5 3 3 288 107 4 107 4 12 83 12 83 9 72 9 72 Öşrü Öşrü Bakla Öşrü Buy Burçak Kıyye Guruş Kile Kuruş Kıyye Kuruş Kıyye Kuruş Kile Kuruş Kıyye Kuruş Kıyye Kuruş Kimyon Arpa Nohut Fasulye 5 2 2 12 10 5 2 2 12 10 20 4. Toplamda 6277 kuruş olup 688.5 0.1 124 39 5.25 2 2 16 2 14.5 Yenice 22 Yekün 1364 13. bostandan 198525 kuruş.25 6 17721 650.5 1086 124.5 4 26.75 0.5 Hazinedar 13 36.8 110 6.25 21 19 11.25 68 18 7.95 20 Tatlar 9.5 kuruşu müslümanlara aittir.8 252. .73 Tablo 42: Aynen Alınan Öşürler Mahalleler Buğday Kile Guruş 1 Araklı Benli 2 Camiikebir 3 Çopuk 4 Demirci 5 Elmalı 6 Faruklar 7 Gazi Sinan 8 Hacı Eshab 9 Hacı Eskici 10 14.5 2 27.5 14 4 4 0.6 203 1 1.5 7 32.5 Hisar 14 44. haşhaştan 163.25 3 20.5 5922.25 21 484.75 25.5 3 3 288 34 4.25 4 2. cehriden 8 kuruş.5 77.5 974.25 8 20 4 2 6 3 0.5 27 0.25 67.5 181 0.25 0.75 8 14 11 Hacı Hasan 17 Hacı Veysi 12 38.5 10 1.5 10 3.5’u gayri müslimlere. Bağdan 2798 kuruş.8 118 36.25 16. Bir oranlama toplam bedelen öşürün % 11’i gayri müslimlerden % 89’u müslümanlardan alınmıştır.25 1618 498.5 Karabaş 15 72.5 2 90.75 662 1392.25 828.5 2.5 493 607.5 kuruş.5 223 243 514.5 650.5 4 144 1180 384 2995 21 10.5 47 214.5 7 0.5 kuruş.5 347 27 1219.5 0.4 99 4 2 6.25 Kethuda 16 49 Kılıç 17 103 Kutbettin 18 20 Müslim 19 Akdoğan Şeyh Baba Yusuf 74.3 287 8.25 0.5 1 2.5 201 54 354.2 50 190 153 91 21 10.5 Bedelen alınan öşürler tarla gruplarına göre şu şekildedir. çayırdan 1167.8 34 4.25 kuruş.75 1.38 27 25. afyondan 117.4 163 4. 5588.5 0.

diğerleri (bahçe ve cehri öşrü toplam 2.25 8 719 1168 117.5 133 3.5 70 444.5 Öşrü Afyon Öşrü Haşhaş 7.1 Burçak Kile Guruş 2.23 kuruş).74 Tablo 43: Bedelen Alınan Öşürler Mahalleler Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Eshab Öşrü Bağ 49 494 50 77 123 104 49. kimyon (29.5 12 10 10 91 243. bakla ve bûy toplam olarak 1.75 Diğer Kuruş 1.5 136.5 58 7.5 28 68.13 kuruş). diğerleri (nohut.5 Öşrü Cehri Öşrü Çayır 6 33 57.15 .5 25.25 108 25 510. fasülye.5 1985.32 kuruş). bostan öşürü (90.5 94 70 131 18 172.75 31 11 32 15 6 15 3 22.56 kuruş).5 30 84.5 kuruşla en başta gelirken onu sırasıyla arpa (136.04 kuruş).5 5 4. çayır öşrü (53.5 81 39.5 66 35 166 26 135. Bedelen alınan öşürler ise şu şekilde sıralanabilir: Bağ öşrü (127.6 29.18 kuruş).13 9. Tablo 44: Mahalle Başına Düşen Ayni Öşürler Buğday Kile Guruş Mh. Başına 62 805.5 Kimyon Kıyye Guruş 29.1 kuruş).56 Arpa Kile Guruş 17.5 148 123 201 105 94.5 9 8 Öşrü Bahçe Öşrü Bostan 37.25 59 163.15 kuruş) izlemektedir.5 76 74 14 21 21 51 5 54 18.43) afyon öşrü (5.5 116.5 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün Müslim Akdoğan Öşürlerin mahalle başına bedel olarak düşen miktarları şu şekildedir: Aynen alınan öşürlerden buğday 805. haşhaş öşrü (7.5 2798 37 5 123.

Şeyh Baba Yusuf.43 Öşrü Bahçe Öşrü Bostan Öşrü Cehri Öşrü Çayır Öşrü Afyon Öşrü Haşhaş Bu verilerden hareketle ayni öşürlerde mahalle başına düşen ortalama 982. 4. Kethüda.09 5.75 Tablo 45: Mahalle Başına Düşen Bedelen Öşürler(kuruş) Öşrü Bağ Mahalle Başına 127. Kutbettin Kethüda.31 kuruş olup bu ortalamanın üzerinde ise Yenice.5 1 5 297 675 6 46 6 88 56 Sayısı (Adet) 2425 . Bedeli öşürlerin toplamda mahalle başına düşen bedel 285.33 7. Büyük Baş Hayvan a) Sağmal inek b) Kara sığır ineği c) Boz inek d) Kısır inek e) Öküz f) Tosun g) Dana h) Buzağı ı) Sağmal manda i) Erkek manda 410. Demirci ve Çopuk mahalleleri olup diğer mahalleler bu ortalamanın altındadır. Hayvancılık Sivrihisar’da yetiştirilen hayvanlar ve adetleri şu şekildedir: Hayvan Türü (Baş) 1.11 kuruş olup bu ortalamanın üzerinde Yenice. Benli mahalleleri yer almaktadır.24 0.68 90.4. Hacı Eskici. Demirci.36 53.181 1. Hacı Eskici.

. 56 erkek manda.5 kısrak. 3 tay. 9 katır. 8 manda danası. 5 boz a) inek.76 j) Manda danası k)Manda düvesi l) Kısır manda m) Katır n) Kısrak o) Kısır kısrak ö) Bargir (Beygir) p) Merkep r) Tay 2. 45 kısır manda. 1 karasığır ineği. 671 öküz.5 33 201 590 3 61916 3509 128 48 8905 360 23 13475 19705 5533 12405 64516 Hayvanların mahallelere göre dağılımı Tablo 47’teki gibidir. 539 merkep. Müslümanların sahip oldukları hayvanlar şunlardır : Büyükbaş hayvanlar : 100 bargir. 25 kısır kısrak. 32. 85 sağmal manda. 206 kısır inek. Küçükbaş Hayvan a) Sağmal keçi b) Sağmal tiftik keçisi c) Sağmal siyal kıl keçisi d) Erkek keçi e) Erkek tiftik keçisi f) Erkek siyah kıl keçisi g) Sağmal koyun h) Erkek koyun ı) Oğlak (Tiftik oğlağı dahil) i) Kuzu Toplam : 8 1 45 10 33. 408 sağmal inek.5’i müslümanlara (% 74) ait iken 16879’u (%26) da gayri müslimlere aittir. 1 manda düvesi. Bu hayvanlardan 47637.

5 2 6 2 1 2 14 3 8 46 6 3 92 207 5 1 10 1 4 1 3 1 6 4 11 5 2 19 9 2 5 5 4 1 Tosun Dana Buzağı Re's Re's Re's 1 1 8 17 34 9 1 Kısır İnek Re's Boz İnek Re's Kara Sığır İneği Re's Katır Re's Keçi Sağmal Erkek Re's 71 338 120 160 318 217 34 49 31 174 85 68 85 26 132 249 210 133 169 53 787 3509 Re's Re's 200 1789 118 266 724 355 43 127 26 376 222 244 199 64 374 591 421 370 301 150 1945 8905 71 323 120 159 298 191 33 32 24 156 85 67 71 26 102 247 207 127 169 53 797 3358 6 33.5 4 33 2 2 3 1 1 4 2 2 3 4 2 6 1 3 2 1 1 2 1.5 29 201 107 409.5 3 1 3 3 1 2 Oğlak Re's Kısrak Kısır Kısrak Re's 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün .77 Tablo 46: Hayvanların Mahallelere Göre Dağılımı Mahalle Adı Bargir Re's İnek Sağmal Re's 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Ashab 67 1 6 6 5 2 9 1 8 1 2 3 6 12 13 8 12 10 6 2 13 29 35 20 3 5 3 37 9 7 17 8 13 24 14 18 5 25 9.

78 Tablo 46: Hayvanların Mahallelere Göre Dağılımı Koyun Sağmal Re's 836 484 164 707 1205 635 103 183 54 734 334 323 388 141 667 951 567 863 436 626 111 2963 13475 Erkek Re's 314 1640 160 875 1621 723 75 352 68 1041 527 460 464 161 1177 1318 935 1493 539 825 335 4602 19705 Manda Kuzu Sağmal Erkek Dana Düve Re's 1 4 5 8.5 19 5 1 1 4 1 2 3 3 7 3 5 1 1.5 4 2 15 5 1 2 1 1 1 1 2 4 3 1 4 4 6 1 2 1 4 8 2 10 3 Re's Re's Re's Kısır Manda Re's 26 44 23 35 32 24 6 13 7 38 10 18 8 12 31 33 22 26 19 37 10 14 89 8 56 8 1 14 45 116 590 48 23 128 360 175 126 307 175 13 2 14 26 48 23 10 32 54 26 2 3 2 48 4 12 32 19 41 21 9 50 13 47 2 223 675 3 1 1 1 Merkep Re's Siyah Kıl Keçi Re's Erkek Siyah Kıl Keçi Re's Tiftik Keçi Sağmal Re's Tiftik Keçi Erkek Re's Oğlak Öküz Re's Tay Re's Re's 316 482 214 707 1184 664 103 152 31 626 299 323 282 141 605 951 567 842 276 626 111 2903 12405 Re's 25 .

1 katır. 37 sağmal tiftik keçisi. 2 sağmal inek. 6833 erkek keçi. Tablo 47: Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı(Büyükbaş) Mahalleler Bargir Re's İnek Sağmal Tosun Dana Buzağı Re's Re's Re's Re's 408 2 410 6 46 6 6 46 6 Kısır İnek İnek Re's 206 1 207 5 1 Re's 5 Re's 1 9 1 10 Re's 32. 23 erkek siyah kıl keçisi. oğlak. . 8959 kuzu. 4 sağmal Küçükbaş Hayvanlar : 482 sağmal keçi. 3446 kuzu. 8 kısır kısrak. 51 merkep. 91 sağmal tiftik. 6427 erkek koyun. 9948 sağmal koyun.5 1 33. 3527 sağmal manda. b) koyun.5 Boz Kara Sığır İneği Katır Re's Kısrak Müslüman Gayri Müslim Toplam 100 101 201 Mahalleler Kısır Kısrak Re's Manda Sağmal Erkek Dana Düve Re's Re's Re's Re's 85 4 89 56 8 1 56 8 1 Kısır Manda Re's 45 539 51 45 590 671 4 675 3 3 Merkep Re's Öküz Re's Tay Re's Toplam Yüzde (%) Re's 5037. (3424.79 b) Küçükbaş hayvanlar : 3027 sağmal keçi. 2072 erkek keçi. 207 erkek tiftik keçisi. 1 kısır inek.5 302 5339.5 93 7 100 Müslüman Gayri Müslim Toplam 25 8 33 Tablo 48: Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı(Küçükbaş) Mahalleler Keçi Koyun Siyah Kıl Erkek Siyah Tiftik Keçi Keçi Kıl Keçi Sağmal Re's 8959 3446 Tiftik Keçi Erkek Re's 207 153 360 Oğlak Toplam Re's 151 24 175 Yüzde (%) Sağmal Erkek Oğlak Sağmal Erkek Kuzu Müslüman Gayri Müslim Toplam Re's 3027 482 3509 Re's Re's Re's 6833 3249 9948 2072 8905 109 3358 3527 Re's 13278 6427 Re's Re's Re's 91 37 128 45743 16348 62091 74 26 100 48 48 23 23 13475 19705 12405 Gayri müslimlerin sahip oldukları hayvanlar ise şunlardır : a) Büyükbaş hayvanlar : 101 bargir. 153 erkek tiftik keçisi. 4 öküz. 1 kısrak. 133 oğlak. 13278 erkek koyun. 48 sağmal siyah kıl keçisi.

BÖLÜM İKTİSADİ DURUM 5.5 19905 25459.5 62107.5 62929 18624. Temettuat çoğulu olup hane reislerinin kazançlarının toplamını ifade etmektedir.5 . yekünü alınmıştır. Mahallelere Göre Temettuat Dağılımı Temettu gelir.5 1212603.5 12300 69839 18645 34761 36325 10125.80 5. kazanç demektir.5 56532 59481 78714 56284 42307. Temettuat defterlerinde her mahallenin son sayfasında o mahalleye ait hane reislerinin hepsinin kazançlarının toplamı.1.5 226354. Buna göre Sivrihisar mahallelerinin temettuatları şu şekildedir: Tablo 49: Mahallelerin Temettuât Dağılımı Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Temettuat Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kubbeli Kutbettin Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün 22066 150336 25791 49727 73989.

Mahalle başına en az temettuat düşen mahaller ise Faruklar (642 kuruş). Demirci (73989. Mahalle başına 55072 kuruş temettuat düşmektedir ki bu ortalamayı geçen mahalleler şunlardır: Benli. Daha sonra Benli (1431. Daha sonra sırasıyla Benli (150336 kuruş). Kutbettin (1042.13 1472. .3 kuruş).8 kuruş).1 kuruş).5 215023 1212603. Kutbettin. Hazinedar (1009 kuruş) gelmektedir. Hacı Hasan (642.5 kuruşu müslümanlara. Tablo 50: Temettuâtın Etnik Yapıya Dağılımı Etnik Grup Müslim G.Müslim Toplam Temettuat 997580.81 Toplam temettuatın 996562. Kethüda. Yenice.74 kat daha iyidir. Demirci. Durumları müslümanlardan yaklaşık 1.5 kuruş) ve Eskici (69839 kuruş) gelmektedir.5 kuruş).1 Toplam hesaplamalara dayanarak gayri müslimlerin müslümanlardan daha çok kazandıkları ortaya çıkmaktadır. % 18’de gayri müslimlere aittir. Kılıç (78714 kuruş). Hacı Eskici.5 % 82 18 100 Hane Başına 848. Yenice (1057. Şeyh Baba Yusuf (642. Çopuk.5 kuruş) olduğu görülmektedir.9 kuruş)’dır. 215023 kuruşu ise gayri müslimlere aittir. Karabaş. Mahallelerin temettuat dağılımlarına baktığımızda en fazla kazancın Yenice mahallesinde (226354. Bir başka deyişle % 82’si müslümanlara. Kılıç. Şeyh Baba Yusuf. Mahallelerde kişi başına en fazla temettuat düşen mahalle 7 haneli Hisar mahallesidir (1446. Elmalı.7 kuruş).

5 226354. Bu farklılığın zaman zaman 10.9 753.1 642.17.5 19905 25459. ML.000 kuruşa kadar çıktığı tespit edilmiştir.5 62929 18624.2 647.3 798.8 - 10 Gedik 11 Hacı Eshab 12 Hacı Eskici 13 Hacı Hasan 14 Hacı Veysi 15 Hazinedar 16 Hisar 17 Karabaş 18 Kethuda 19 Kılıç 20 Kubbeli 21 Kutbettin 22 Müslim Akdoğan 23 Orta 24 Şeyh Baba Yusuf 25 Tahtalı 26 Tatlar 27 Yenice 28 Zimmi Akdoğan Yekün Burada bir hususu belirtmekte yarar vardır.3 642.9 724.7 831. s. 9140.82 Tablo 51: Mahallelerde Hane Başına Düşen Temettuât Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan 19 75 29 48 36 7 63 73 85 65 54 53 62 98 79 28 214 66 1698 Hane Sayısı 30 105 105 31 66 80 68 31 28 22066 150336 25791 49727 73989.2. Köylerin temettuat dağılımı şu şekildedir: 1 BOA. Temettuat defterlerinde yaptığımız araştırmalar sonucunda tespit ettiğimiz bazı yanlışlıkları zikretmek gerekir.8 926 1042.VRD.1 665.5 Temettuat Hane Başına Düşen 735. TMT. Tespit edebildiğimiz en büyük yanlışlık temettuat toplamlarının defterlerin sonlarında yazılmış olan toplamlarla pek azı hariç uygunluk göstermemesidir.5 62107.2 1009 1446.1 5.2 1057.5 1431.4 924.5 897.3 931.3 814.5 kuruş temettuat gözükmektedir.5 1212603.9 913.3 642 909.5 56532 59481 78714 56284 42307. .5 12300 69839 18645 34761 36325 10125. nr. Köylere Göre Temettuat Dağılımı Sivrihisar’ın sayımının yapıldığı köylerinde toplam 1479422.

5 10332 78266.5 .5 38589 15133.5 77064 41378 8521 17006 21207.5 15668 35204 93099 9701.83 Tablo 52: Köylerdeki Temettuât Dağılımı Köyler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 Ahiler Babadat Balihisar Bayulu Biçer Böğürtlen Çaykoz Demirci Dinek Dümrek Elçik Elinviran Ertan Güğüm Gürsöğüt Halilbağı Hatuncuk Hortu İbik Seydi İğdecik İlyas Paşa İsrail Bağı Kapulu Karaburhan Karacakaya ve Adahisar Karaca Ahmet Sultan Karacaviran Karadat Karkı Karkın Kaymas Kızılcaviran Kocaş Kultan Kurt Şeyh Mülk Memik Ortaklar Sadıkbağı Sarıkavak Tatar Tekeviran Tuğray Yalnızçam Zey Yekün Temettuatı 11982.5 12375 8845 23715 17663 59229.5 16701 37342 92343.5 1479422.5 9869 12328 43135.5 6894 9057 55548 36817 25366 109505 16559 10561.5 14300 25172.5 19384 39594 52085 55774 40548 39379.5 63037 13768.5 30667 8706.

05 kuruş temettuat düşmektedir ki yalnızca 19 köy bu ortalamayı geçmektedir. sağmal manda . b) Küçükbaş hayvanlar : Sağmal ve erkek koyun.3. sağmal karasığır ineği.6 kuruş düşmektedir.1. Hayvanların baş hesabı hasılatı şu şekildedir : Büyükbaş hayvanlar: Sağmal inek.5)’dur. hane başına da 234. Sayımı yapılan 45 köyden toplanan temettuattan köy başına 32876. Tablo 53: Köy ve Hane Başına Düşen Temettuât Toplam Temettuat Köy Başına Hane Başına 1479422. a) kısrak. sağmal ve erkek keçi. Kaymaz (93099 kuruş). 309645 kuruştur. Hayvancılıktan elde edilen temettuat (kazanç).3. sağmal ve erkek tiftik keçisi. Halkın Gelir Kaynakları 5. sağmal ve erkek siyah kıl keçisi. En fazla temettuatı olan köyler Hortu (109505 kuruş). Kapulu (92343. Hayvancılıktan Elde Edilen Gelirler Sivrihisar’da gelir elde edilen hayvanları şu şekilde sıralayabiliriz.86 5. Bu da toplam kazancın yaklaşık % 25’ine tekabül etmekte olup mahalle başına 14074.84 Sivrihisar köylerinde bu yıllarda gayri müslimlerin yaşamadığını daha önce belirtmiştik. Ayrıca köylerde hane başına 115.4 kuruş düşmektedir.8 kuruş.5 32876.05 114.

Müslümanlar hayvancılıktan kazanç 247143.09 kuruş düşmektedir.85 Tablo 54 : Hayvan Başına Elde Edilen Hasılat Hayvanlar Sağmal İnek Sağmal Keçi Sağmal Koyun Sağmal tiftik keçisi Sağmal Siyah Kıl Keçisi Erkek Koyun Erkek Keçi Erkek Tiftik Keçisi 7.5 Sağmal Manda Kısrak Hasılat (Baş) 25 10 5 10 2.5 kuruş (%80) olurken gayri müslimler de 62501. Hayvancılıktan elde edilen gelirin etnik bakımdan durumu ise şu şekildedir.5 10 7.5 kuruş (% 20) elde etmişlerdir.4 kuruş düşerken. erkek koyun (50622 kuruş) sağmal . Müslümanlarda hane başına 210. gayri müslimlerde ise 428. Burada da görüldüğü gibi gayri müslimlerin hayvancılıktan kazancı müslümanların kazancının 2 katı kadardır. Hayvancılıktan toplamda keçi (35090) gelmektedir. en fazla gelir 80050 kuruşla erkek keçiden elde edilmiştir.5 kuruşla erkek koyun ve erkek kıl keçisinden elde edilmiştir. Daha sonra sağmal koyun (67651 kuruş).5 2. 40 kuruşla sağmal mandadan elde edilirken en az hasılat 2.5 40 75 Burada da görüldüğü gibi en çok hasılat 75 kuruşla kısrak.

710 3380 1200 1600 3180 2170 340 490 310 1740 850 680 850 260 1320 2490 2100 1330 1690 530 7870 35090 Erkek Re's 200 1789 118 266 724 355 43 127 26 376 222 244 199 64 374 591 421 370 301 150 1945 8905 Has 2000 17890 1180 2660 7240 3550 430 1270 260 3760 2220 2440 1990 640 3740 5910 4210 3700 3010 1500 19450 89050 2 6 33. 1 4 5 8. Re's Has.80 Tablo 55: Mahallelerdeki Hayvanların Gelirlerinin Dağılımı Mahalle Adı İnek Sağmal Re's Has. Re's Has.5 3 1 75 150 107 225 75 Re's Has.5 150 450 2432 2 3 1 150 225 75 2 6 150 450 3 150 1 2 1. Siyah Kıl ErkekSiyah Keçi Kıl Keçi Tiftik Keçi Sağmal Tiftik Keçi Erkek 314 1640 160 875 1621 723 75 352 68 1041 527 460 464 161 1177 1318 935 1493 539 825 335 4602 19705 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün 1 25 . Re's 71 338 120 160 318 217 34 49 31 174 85 68 85 26 132 249 210 133 169 53 787 3509 Keçi Sağmal Has. Kısrak Sağmal Re's Has.5 2500 10013 1 25 Kara Sığır İneği Re'sHas.5 19 5 40 160 200 340 760 200 26 260 48 345 23 57.5 128 1280 360 2833 126 1260 307 2303 1 1 4 1 2 3 40 40 160 40 80 120 13 130 2 20 14 140 Manda Sağmal Re's Has. 836 484 164 707 1205 635 103 183 54 734 334 323 388 141 667 951 567 863 436 626 111 2963 13475 1555 2410 1070 3525 7420 4435 515 905 270 3670 1670 1615 1940 605 3295 4755 2836 4340 2180 3270 555 14815 67651 Re's Koyun Erkek Has. Re's Has.5 Re's Has. 785 4100 400 2187 4052 1807 188 875 170 2603 1303 1145 1162 403 3008 3627 2237 3633 1499 1958 837 12644 50622 3 7 3 5 1 1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Ashab 6 2 13 29 35 20 3 5 3 37 9 7 17 8 13 24 14 18 5 25 9.5 107 410 150 50 325 725 875 500 75 125 75 925 225 175 400 200 325 575 350 450 125 625 237.5 14 89 120 280 120 200 40 60 560 3560 48 345 23 57.

Nadasa bırakılan araziler bu toplama dahil edilmemiştir. Sivrihisar’da 7.5 62501.5) kazandıkları görülmektedir.5 dönüm araziden 486793.5 485593 Yüzde(%) 5. bahçe çayır ve mezru tarlalardan elde edilen gelirler yer Tablo 57: Ziraatten Elde Edilen Gelirler Türü Bağ Bostan Çayır Mezru Tarla Diğer Toplam Dönüm 1305 430 1449 4510 16. bağ.5 0.2.3 100 Bu verilere göre en fazla gelir ekili alanlardan (410331.5 12772 46686.5 7710. .5 16879 64516.5 kuruş) elde edilmiştir. Ziraatten Elde Edilen Gelirler Ziraatten elde edilen gelirler. toplam temettuatın % 40’ına tekabül etmektedir.76 4.54 4.5 309645 % 80 20 100 5.5 1420. En az gelir ise bahçe ve cehri korusundan (1425.80 Tablo 56: Hayvanlardan Elde Edilen Kazacın Etnik Yapıya Dağılımı Etnik Grup Müslüman Gayri Müslim Toplam Toplam Hayvan 47637.5 % 73 27 100 Hasılat 247143.5 % 74 26 100 Gelir Getiren Hayvan 33914. Bu gelirler içinde almaktadır.5 kuruş hasılat elde edilmiştir.9 84. Etnik yapıya göre baktığımızda ise müslümanların ziraatten 479579 kuruş (% 98.5).5 Hasılat/Kuruş 26903 23126 23812 410331.5 kuruş (% 1.3.5 kuruş) elde edilmiştir. gayri müslimlerin ise 7214.710.

5. Kira Gelirleri Sivrihisar’da Temettuat defterlerinden anlaşıldığı üzere hane reislerinin sahip oldukları menkul ve gayri menkul varlıklarının kazandırdığı kira gelirleri de önemli bir yer teşkil etmektedir. Binalardan Alınan Kira Gelirleri Kira geliri getiren binaları şu şekilde sıralamak mümkündür: Değirmen (asiyab). Bu verilerden hane reislerinin sahip olduğu menkul ve gayri menkullerin neler oldukları. hamam.1. ne kadar kazandıkları ortaya çıkmaktadır. En fazla kira getiren gayri menkuller değirmenler (5441 . han. vakıf dükkanı. 5. kahvehane. mağaza.3. gayri müslimlerin ise hem yerleşim yerlerinin fiziki yapısından hem de Osmanlı Devleti’nin her yerinde olduğu gibi karakterlerinden dolayı ziraatten çok ticaret ve sanatkarlıkla uğraştıkları görülmektedir.3. Bu gayri menkullerden elde edilen kira hasılatları şu şekildedir: Tablo 58: Binalardan Alınan Kiralar Cinsi Değirmen Hane Odası Dükkan Hamam Kahvehane Vakıf Dükkan Hane Odası Karhane Kuzatı Mağaza Toplam Kira Hasılatı 5441 780 2088 3000 40 215 360 650 105 12679 Binalardan alınan kiraların toplamı 12679 kuruş olup bu da toplam temettuatın % 1’ine karşılık gelmektedir. dükkan.3. hane adası.81 Buradan anlaşılan müslümanların ziraatle çok daha fazla uğraştığı.3.

haşhaş. Sivrihisar’da su kaynaklarının oldukça çok olduğunu daha önce de belirtmiştik.82 kuruş) olmuştur. arpa (şair). Bu gelirlerin hepsi müslümanlara aittir. Bu tohumluklar buğday (hınta). Tablo 59: Tarlalardan Alınan Kiralar Tarla Cinsi Kiraya Verdiği Tarla Kiraladığı Mezru Tarla Kiraladığı Bostan Toplam Hasılatı 57. Ayrıca değirmenlerin su kaynaklarının bulunduğu köylerde olduğunu ve sahiplerinin mahallelerde oturduklarını da belirtmeyiz. 5.3. Bu. altı aylık kazanç getirdikleri ve buna göre kazanç vergi verdikleri bilinmektedir. üç aylık.2. kimyon . Tarlalardan Alınan Kira Gelirleri Tarlalardan alınan kiralar 4392 kuruş olup toplam temettuatın % 0.5 kuruş) ile bostanlardır (2728 kuruş).kalmamıştır. Ayrıca su gücüyle çalışan bu değirmenlerin çalışma durumuna göre aylık.3.3’üne tekabül etmektedir.5 1606. tarlaların ise niteliği belli olmayıp sadece “kiraya verdiği tarla” şeklinde kaydedilmiştir.5 2728 4392 Ayrıca kendilerinin sahip olduğu tarlalarında kiraya verilerek kazanç elde edilmiştir. Her ne kadar ziraat gelirleri içine girse de kira gelirleri arasında saydığımız bir gelir grubu da hane reislerinin başka hane reislerine vermiş oldukları tohumluklardan elde ettikleri kazançlardır. Kiralanan tarlalar ekili alanlar (1606. Bu su değirmenlerinin bugün için mevcudiyeti maalesef -pirinç üretimindeki gibi.

5 450 Buy 27 27 236.5 11151 90 126 720 27 697. 1641.5 18 90 1341 2524 63 819 236 364.5 378 1768.5 136 85. onu 1768.5 423 72 18 459 166.5 268.5 108 81 1468 180 40.5 166. Bu gelirleri önem sırasına göre şu şekilde sıralayabiliriz: .5 774 954 54 1641. Bunlar toplam temettuata dahil olup toplam temettuatın %13’üne karşılık gelmektedir.5 13. 954 kuruşla haşhaş ve 54 kuruşla bûy izlemektedir. Bu tohumluklardan en fazla kazancı 11151 kuruşla buğday sağlamış olup.5 945 202.5 kuruşla arpa.5 54 Bu gelirler dışında kalan ve hane reislerinin de diğer meslekleri olarak belirttiğimiz gelirler vardır.5 823.83 ve bûydur.5 kuruşla kimyon. Tablo 60: Tohumluklardan Elde Edilen Gelirler Mahalleler 1 Araklı 2 Benli 3 Camiikebir 4 Çopuk 5 Demirci 6 Elmalı 7 Faruklar 8 Gazi Sinan 9 Hacı Eshab 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün Başkasına Verdiği Tohumluk-Kuruş Buğday Haşhaş Arpa Kimyon 181 486 182.

5 kuruş) ve ahzı ita/alışveriş (67224 kuruş) gelmektedir. babalığı hatta hizmetkarı olabilmekteydi. Bunların yıllık kazançları 49208 kuruş olup genel toplamın ve vergilerin içine dahil edilmiş ancak araştırmamızda detaylı olarak incelenmemiştir. Daha sonra ise araba kiracılığı (14350.5 800 700 315 305 300. haneyi paylaşıp vergiye muhatap olan çalışanları da zikretmek gerekir.5 300 300 200 10 88086 Bu gelirlerden en çok kazanç sağlayan 26880. Çünkü hanede geliri olan herkesin vergiye muhatap olduğu görülmektedir. üvey oğlu. üvey annesi.84 Tablo 61: Hane Reislerinin Diğer Gelirleri Gelirler Kiracılık Ağnam Ticareti Araba kiracılığı Arabacılık Ahzı ita(Alış veriş) Tekaüt(Emeklilik) Odun Çekiciliği Ticaret Yemenicilik Bağ Sürümü Zaviyedarlık Kitabetlik Sürücülük Duhanfuruzluk(Tütün Biçiciliği) Amelelik Tevlid Toplam Hasılat/Kuruş 26880. dayısı.5 kuruşla ağnam ticaretidir. kardeşi. Ayrıca hane reisleri ile aynı çatıyı.5 7224 1342 900.Bu kişiler hane reislerinin oğlu.5 25382. annesi.5 kuruş) arabacılık (8775.5 kuruşla kiracılık ve 25382. .5 8775.5 14350.

85

Tablo 62: Hanelerdeki Vergiye Tabi Diğer Yazılı Olanlar Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kutbettin Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün Hanedeki Vergiye Tabi Yazılı Olanlar Temettuatı 1475 4521 1040 1153 1614 1343 1228 1240 1577 609 3123 2332 400 2413,5 2800 4875,5 909 3509 388 12658 49208

5.4. Vergiler 5.4.1. Vergi-yi Mahsusa Bu, vergi mükellefinin bir sene önce ödediği vergi miktarını göstermektedir. Şahsın isminin hemen üstüne “sene-i sabıkada vermiş olduğu vergiyi mahsusa” şeklinde yazılan verginin buraya yazılmasının sebebi, halkın geliri ile ödediği vergi arasında eğer varsa bir hakkaniyetsizliği tespit etmektedir.

86

Tanzimat’ın hemen ardından tahsiline başlanan bu verginin iktisadi güce göre dağılımının sağlanması için 1844 yılında devletin büyük bölümünde temettuat tahrirleri yapılmıştır. Gerçekten de bu tahrirler gerek bölgeler gerekse kişiler arası dağılımının son derece adaletsiz olduğunu ortaya çıkarmıştır.2 Tanzimat idarecileri tarafından örfi vergiler yerine ikame edilen ve “an

cemaatin vergi”, “vergü”, “komşuca alınan vergü”, “vergi-yi mahsusa” gibi muhtelif adlar verilen bu vergi,3 köy muhtar ve kocabaşılarıyla zabtiye askeri tarafından tahsil edilerek muhassıllara teslim ediliyordu. Bu verginin tahsili 1260 yılına (1844) kadar “rûz-ı hızır” ve “rûz-ı kasım” olarak iki taksitte yapılıyordu. Fakat bu iki zaman da vergi tahsilatı için uygun değildi. Bu nedenle bu tarihden sonra verginin çiftçilerden , (eshabı ziraat) ürünün elde edilmesinden sonra, sanayici, tüccar ve esnaftan ise sene içinde, sene başından sonuna kadar, taksitler halinde tevziatı ve tahsilatı kararlaştırılmıştır.4 1844 yılında Sivrihisar’da toplanan vergi-yi mahsusanın toplamı 106828 kuruş olarak defter sonlarındaki toplamların icmalinde gözükmektedir. Ancak daha önce temettuat toplamlarında değindiğimiz yanlış hesaplamalar burada da ortaya çıkmaktadır. Bizim hesaplamamıza göre toplanan vergi-yi mahsusa 105484 kuruştur ki arada 1344 kuruşluk fark vardır. Yapmış olduğumuz değerlendirmelerde hesaplamış olduğumuz vergiyi mahsusa rakamını kullandık. Buna göre mahalle başına 4794,72 kuruş, hane başına 79,85 kuruş düşmektedir. Mahalle ortalamalarının altında Benli, Demirci, Elmalı, Hacı Eskici, Kılıç, Kutbettin ve Yenice mahallelerinin dışında kalan mahalleler kalmaktadır. Müslümanların ödedikleri vergiyi mahsusa toplamın % 74’üne, gayrimüslimlerinki ise % 26’sına tekabül etmektedir.

2

Tevfik Güran, Tanzimat Döneminde Osmanlı Maliyesi Bütçeler ve Hazine Hesapları (1841-1861), Yay, Ankara 1989, s.12. 3 Öztürk, a.g.e., s.174. 4 Süleyman Sudi, Defter-i Muktesid, İstanbul 1307, C.1, s.91-92; Güran, a.g.e., s.145, Kütükoğlu, a.g.m., s.541,542.

87

Mahallelere baktığımızda en çok vergi-yi mahsusayı veren mahalle Yenice (17296 kuruş)’dur. En az vergiyi mahsusa veren mahalle ile Hisar (512 kuruş)’dur. Mahallelerde hane başına en fazla vergi-yi mahsusa 186,68 kuruşla Benli mahallesinde, en az vergi-yi mahsusa ise 40,95 kuruşla Hacı Eshab mahallesinde ödenmiştir.
Tablo 63: Mahallelerin Vergi-yi Mahsusa Dağılımı Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kutbettin Kubbeli Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün Mahalle Başına Hane Başına Vergi-yi Mahsusa 1631 19601 2540 4740 7304 5279 1510 1617 778 5329 1832 3551 1896 512 4286 4384 6296 5322 3752 4770 1258 17296 105484 4799,27 79,85 Hane Başına 54,36 186,68 81,94 71,82 91,3 77,63 48,71 57,75 40,95 71,05 63,17 73,98 52,67 73,14 68,03 60,05 74,07 98,55 70,79 48,67 44,93 80,82 Yüzde (%) 1,55 18,6 2,41 4,5 6,92 5 1,43 1,53 0,73 5,05 1,73 3,37 1,8 0,48 4,06 4,15 5,97 5,04 3,56 4,52 1,2 16,4 100 -

Vergi-yi mahsusanın eksik olarak durumuna baktığmızda müslümanların hane başına 66,87 kuruş, gayri müslimlerin de 184,32 kuruş ödediğini görmekteyiz.

s.488.165.. “Öşür”. s.e. a. 12 Barkan.Barkan.15.. İstanbul 1965...531. İ.m.432. a. a. 10 Güran. Bayrak Şamil Yay.e.g.s.g.L. Öşür (Â’şar) Lügat olarak “onda bir” veya “on cüzde bir cüz”5 anlamı taşımakla birlikte terim olarak mutlaka onda bir yerine kullanılmamıştır. s. 5. s.g. a... s.md.533. a. nehir ve kaynak gibi insan emeğini gerektirmeyen bir su ile sulanıyorsa bunda normal ve tam öşür. Osmanlılar’da Vergi Sistemi. “Öşür”.g.A.15.g.A. a.. 7 Ö.9 Çoğulu a’şâr olan öşürün Osmanlı Devleti’nde Tanzimat’a kadar toprağın verim gücü ve sulama imkanına göre 1/3 ilâ 1/10 arasında değişmiş.4.e. . 9 Ziya Kazıcı. İstanbul 1977. Tanzimat’tan 1277 (1861) yılına kadar çeşitli gel gitlerin yani iltizam usulünün bir 5 6 Şemseddin Sami. Mahsullerin onda birinden alınan vergi olarak bilinen öşürün asırdan asıra ve zamandan zamana türlü kalıplara sokularak nisbeti artırılmış ve lafzının anlamına mutabakatı kaldırılmıştır. a. şayet arazi daha çok insan emeğine dayanan sularla sulanmış ise böyle bir araziden yarım öşür alınması gerekmektedir. md.2. .g. 8 A.72-74. a.g. s. Grohmann.g. s.32-34. s. c. Arazinin yağmur.e. s.g. s.88 Kazançları müslümanların yaklaşık 2 katı olan gayri müslimlerin bu vergiyi müslümanların yaklaşık 3 katı kadar ödediğini söyleyebiliriz. a. Kütükoğlu..m.937. Tanzimat’la birlikte bütün bölgelerde 1/10 oranı geçerli olmuştur. İ.. Ziya Karamursal. 11 Sudi.e. MEB Yay.485..7 Mefhum olarak daha önceki dinlerde de var olan8 öşrün nisbeti tahsil edilen zirai mahsuldeki insan emeğinin durumuna göre değişmektedir. Kütükoğlu. s. mali veya iktisadi mülahazalara dayandığı da belirtilmektedir.6 Bu vergilerin Osmanlı Devleti’nde daha ziyade mahalli örf ve adetlere. Güran. Barkan.9.10 Ancak bu uygulama verim gücü ve sulama imkanı farklı toprakları aynı oranda vergilendirmek gibi bir adaletsizliği ve devlet için vergi kaybına yol açmıştır.487.

.17 13 14 Ürünlerden alınan öşürler için bkz. s.611. Nedkoff. Romalılar ve Sasaniler devrinde İran’da mevcut olduğu da belirtilmektedir.607. Sudi.607.15 İslam Devleti’nin yalnızca müslüman olmayan tebası.g. . ihtiyarlarla ruhban ve papazlar dahil değildi. zimmiler.65-67. C.11 Öşürün tahsilindeki olumsuzluklar. 15 Nedkoff. alaf gibi).13 5. s. Bunlar medeni kanun bakımından müslümanlarla aynı haklara sahiptiler ve ticaret yapabilecek.4.g. “Osmanlı İmparatorluğunda Cizye” (Çev.C. a. B.g. Ankara 1994.3. Cizye Esasen yetişkin gayri müslim erkeklerden (murahıkîn) alınan baş vergisi olan cizyeye murahık hükmünü haiz olmayanlarla. s. a. a. fasülye.12 Ürünlerden aynen alındığı gibi bedelen de alınabilen öşürün 1844 yılında Sivrihisar’da uygulanışı da aynı istikamette olmuştur. Belleten.g.14 İslam’a göre ehli zimmet olanlar kendi dini konumlarından başka İslam ceza kanunun da hükmü altında idiler. mülk sahibi olabilecek ve kanunen de muteber olan işleri görebileceklerdi. bûy gibi) aynen alınırken bağ ve bahçelerden.e. Şinasi Altındağ). s.605.124. arpa.89 uygulanıp bir uygulanmaması öşürün devlet için vergi kayıplarını artırmada önemli rol oynamıştır. Mahiyetine nazaran daha ziyade arazi vergisi şeklinde ise de adam başına taksim edildiği için bir baş vergisi karakteri kazanmış ve bundan dolayı da cizye adı verilmiştir. kendilerine bahşedilen himayeye karşılık eda edecekleri bu verginin mahiyet itibariyle Mısırlılar. XIII. S. çayırlardan ise bedelen alınmıştır. S. 16 Nedkoff. Tahıl ürünleri (buğday.. bakla gibi) ve sınai ürünlerden (kimyon. amelmande (çalışamaz). devletin ictimâi yapısında ve maliyesinde oluşturduğu tahripler ile Cumhuriyet devrine kadar devam etmiş ve Cumhuriyet’ten sonra 1925’te kaldırılmıştır. s. burçak.32. 17 Nedkoff. mal.16 Cizyeye bazen haraç da denmiştir. a.m. baklagiller (nohut.m.m.

a.m.90 Üç derece olarak alınan cizyenin miktarı üst sınıfdan zenginler (a’lâ) için 60. Yenice. Ancak gayri müslimlerin askere alınmaları uygun bulunmayarak uygulamada cizyeye yakın olan ve daha önce iane-i askeriye adındaki bedelat-ı askeriye (askerlik bedelleri) adı altında nakdi bir ödeme yükümlülüğü getirilmiştir. Bu hesap 1834’ten sonra ortaya çıkmıştı. Aynı yıllarda yapılan bir cizye defterinde ise cizye dökümü ayrı ayrı verilmiştir. Bunlar. s. Benli. 18904... her şahsın ödeyeceği vergiye ilave edilerek tahsil ediliyordu. s. nr...20 1856 tarihli Islahat Fermanı.e. Nedkoff. a.g.. Ay. s. Merkezden defter şeklinde muhassıllara gönderilen cizye listeleri. Kütükoğlu.18 Daha önceleri değişen oranlarda tahsil edilmekte idi.19 Tanzimat döneminde ilk olarak bu verginin her cemaatin kendi dini reisi aracılığıyla toplanması esası getirilmişti.124-131. 22 BOA. Müslim Akdoğan. Gedik Kılıç. s.g. her cemaatin mensup olduğu dini kurum memurları ve esnaf kethüdaları aracılığıyla tahsil edilerek hazineye teslim edilmekteydi. a.g. 18 19 Tozduman. a.627. a..130-132.e. s. gayri müslim nüfus için de askerlik yükümlülüğünü getirmiş ve cizye uygulaması kaldırılmıştır. alt sınıf (ednâ) için 15 kuruştu. Bu nedenle cizye kayıtlarına ilişkin bilgileri bu defterden22 aktaracağız. Bu mahalleler sadece kendilerine ait mahalleler ile müslümanların da yaşadığı mahallelerdir.g. 21 Sudi.15.m.21 Uygulamasına 1271 mali yılından itibaren başlanan bu vergi.14.534. Zimmi Akdoğan. Tahtalı. Diğer gayri müslim mahallerine ait defterler yoktur.g. 20 Güran. Kullanmış olduğumuz Temettuat defterlerinde sadece bir gayri müslim mahalle ile üç müslüman mahallede sakin olan ehli zimminin evrakları kaydedilmiştir.t. MAD. Cizye defterine göre gayri müslimler toplam olarak 9 mahallede sakindirler. orta halliler (evsat) için 30. s. Orta. a.g. Ayrıntılı bilgi için bkz. Sudi.e. .

Bu defterlerde evrakı belirtilmeyenlerin 333’ü dışarıda. koyun ve keçiden nakden alınan bir vergiyi ifade etmekteydi. Toplam olarak 15810 kuruş cizye vergisi alınan gayri müslimlerden a’lâ sınıfı 4440 kuruş.4. edna sınıfı 3240 kuruş vermiştir. 1’i firari ve 2’side bilinmemektedir. nazırlara ve mültezimlere verilen fermanlarda gösterilir ve . Cizye defterine göre mahallelerde sakin gayri müslimden toplam 915’nin kaydı vardır. 216’sı edna olmak üzere toplam 561 kişinin evrakı mevcuttur. 12’si çalışamaz. 1’i ama. evsat sınıfı 9030 kuruş. Bunlardan yabancı reaya dahil 74’ü a’lâ.4. 271’i evsat. Tablo 64: Gayri Müslimlerin Cizye Evrakları(1847) * 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Mahalleler Ay Benli Gedik Kılıç Müslim Akdoğan Orta Tahtalı Yenice Zimmi Akdoğan Yabancı Reaya Toplam Kuruş A'la 8 16 7 4 9 15 2 11 2 74 4440 Evsat 51 68 3 10 7 24 47 15 33 13 271 9030 Edna 36 52 2 7 26 37 9 31 16 216 3240 Toplam 95 136 3 19 18 59 99 26 75 31 561 15810 Kuruş 2550 3780 90 750 555 1650 2865 705 2115 750 15810 * 5. 1’i alil. 2’si dilenci.91 Ayrıca 1263 (1847) yılında Sivrihisar’da iş icabı sakin olan reaya da cizye defterlerine kaydedilmiştir. 2’si mecnun. Cizye evraklarından orta sınıfın daha çok olduğu gözükmektedir. Osmanlı vergi literatüründe. Âdet-i Ağnam Resmi Arapça koyun anlamına gelen “ganem”in çoğulu olan “ağnam”. Bunun miktarı her sene müdürlere.

koyunların ve keçilerin sağladığı hasılat üzerinden vergi alınması kararlaştırılmıştır. 1275 (1856) mali yılından itibaren başlayan 2-4 kuruşluk uygulama Rumeli’de işleme alınmış.g.23 Tanzimat’la birlikte bu vergi de. 25 Para ya da pâre.5’ine tekabül etmekte olup mahallelere göre dağılımı şu şekildedir: 23 24 Karamursal. hane başına ise yaklaşık 5 kuruş düşmektedir. Anadolu’da ise 1. Türk Mali Tarihine Toplu Bir Bakış. paralar alınırdı.177. s. Toplanan bu meblağ toplam temettuatın % 0.45 kuruş. Toplanan a’dât-ı ağnam resimleri (vergileri) 6676 kuruş 1 para olup mahalle başına 330. s. İstanbul 1973.53. Farsça bir kelime olup parça demektir ve kuruşun 1/40’ına eşittir.5 kuruş – hayvan başına – alınmıştır. Tanzimat’ın başlangıcında koyunlardan alınan önemli bir vergi olan “ondalık ağnamın” verginin kaynağını tahrip edici bir etki yapmasından dolayı 1273 (1854) yılında bu uygulamadan vazgeçilmiş. nakit olarak koyun başına 5 kuruş olarak alınmaya başlamıştı. s.92 ona göre sayım yapılır. .. a.15-16.e. a.e.g.. Güran. Hilmi Yücelen.24 Sivrihisar Temettuat defterlerinde a’det-i ağnam vergisi dediğimiz bu vergi koyun ve keçi başına 4 para25 olarak alınmıştır.

5 1008 6454 6676 A.5 1 A’det-i ağnam resminin en çok toplandığı mahalle Yenice mahallesi (1130. .5 210.5 kuruş 16 para) mahallesidir. Bu verginin müslümanlardan toplanan kısmı 6168 kuruş 9 para (%92) iken.A.5 60 268 152 248 180 132 257 56 906 4760.5 60 196.5 20 71.R Para 148 412 48 172 264 442 142 64 36 256 52 216 249.5 17 226 2042 103 131 37. gayri müslimlerden toplanan kısmı ise 537 kuruş 32 para (%8) olmuştur. en az toplandığı mahalle de Hacı Eshab (17.5 kuruşu 6 para) olurken.5 212 282 150 249 63.93 Tablo 65: A'dât-ı Ağnam Rusûmu Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kubbeli Kutbettin Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün * Kuruş 86 425.5 358 169.5 335.

94

SONUÇ İç Anadolu’da Ankara ile Eskişehir arasında yer alan Sivrihisar, tarihte bir çok uygarlığa ve bir çok olaya tanıklık etmiştir. Bizans döneminden itibaren gelişmeye başlayan şehir, Selçuklu ve Osmalılar’ın ilk dönemlerinde uç beyliği gibi görev yapmıştır. Osmanlı ve Karamanoğlu beylikleri arasında sık sık el değiştiren Sivrihisar, Çelebi Mehmed devrinden itibaren Osmanlı Devleti’nde nahiye ve kaza merkezi olmuştur. Osmanlı Devleti’nin ilk eyaletlerinden Hüdâvendigar eyaletine I. Meşrutiyete kadar bağlı olmuş, bu tarihten itibaren idari reformlerla birlikte Ankara eyaletine bağlanmıştır. 1914’te Eskişehir sancağının iki kazasından biri olan Sivrihisar, Cumhuriyet’le birlikte Eskişehir’in en büyük ilçelerinden olmuştur. İlçenin ekonomik açıdan kazandığı durum, Temettuat defterlerinden

anlaşılmaktadır. Esasında Osmanlı Devleti’nde 19. yüzyılda vergi sisteminde değişiklik yaparak maliyeyi düzeltmek üzere hazırlanan bu defterler, Sivrihisar’ın ekonomik hayatı ile birlikte sosyal ve kültürel hayatın ışık tutan bilgiler de vermektedir. Temettuatlara göre Sivrihisar’ın durumu şu şekilde izah edilebilir: Bu defterlere göre 1844 yılında Sivrihisar merkezinde 22 mahalle mevcuttur. Ancak ilgili bölümlerde de açıklandığı üzere bu rakamın eksikliği o yıllardaki başka arşiv kaynaklarından anlaşılmaktadır. Buna 19. yüzyıl ortalarına Sivrihisar’ın mahalle sayısı 28, nüfusu da yaklaşık olarak 8500’dür. Bu nüfusun %74’ü müslüman, %26’sı gayri müslimdir. Kazaya bağlı köylerden defteri olanların nüfusunu defteri olmayanlar için nispet kabul edersek yaklaşık olarak 14000 rakamını buluruz. Kaza ile beraber bu nüfus 22500’e tekabül eden bu rakam bize şehrin o yıllardaki yaklaşık nüfusunu vermektedir. Bu yıllarda köylerde gayri müslim unsur yaşamamaktadır. Şehirde yaşayan gayri müslim halk Ermeni’dir. Osmanlı Devleti’nin her tarafında olduğu gibi ayrı mahallelerde iskan edilmişlerdir.

95

İncelenen dönemde Sivrihisar ahalisinin büyük bir kısmının Anadolu’nun pek çok yerinde olduğu gibi yaygın olarak Mehmet, Ali, Mustafa, İbrahim, Hüseyin, Ahmet, Süleyman, Halil, Ömer, Osman gibi İslamın büyük şahsiyetlerinin adlarını taşıdıkları görülmektedir. Bunun yanında şehirde yaşayan hane reislerinin kullandığı Hacı, Hoca, Molla, Bıçakçı gibi lakaplar, ekonomik ve sosyal göstergeleri ifade eden en önemli göstergelerdir. Şehirde yaşayan gayri müslim unsur olan Ermeniler’in en çok kullandığı adlar ise Karabet, Kefork, Artin’dir. Şehirde sanayi ve ticaret alanında çalışan pek çok esnaf vardır. Bu esnaf grubu şehir nüfusunun % 32,3’ünü oluşturmaktadır. Diğer taraftan şehrin % 19,6’sını ziraatla uğraşanlar, % 9,6’sını görevliler,% 9,3’ünü de mesleği olmayanlar oluşturmaktadır. Esnaf arasında en çok giyim eşyası ve yiyecek üreten ve satanlarla tüccarlar yaygındır. Buna karşılık inşaatla uğraşanlar daha azdır. Sivrihisar’da halkın geçim kaynaklarını, meşgul oldukları mesleklerinden sağladıkları gelirlerin dışında ziraat, ortakçılık, kiracılık ve ağnam ticareti gibi gelirler oluşturmaktadır. Şehirde gelir seviyeleri en yüksek meslek sahipleri ise esnaflar ve tüccarlar olup bunları çiftçiler izlemektedir. Şehirdeki zirai hayat ve hayvancılık, halkın iktisadi yaşamında önemli bir yer tutmaktadır. Sivrihisar’da ziraatla uğraşanların daha çok orta ölçekli tarla işleten hane reisleri olduğu tespit edilmiştir. Mesleği çiftçilik olanların yanı sıra şehirde hemen hemen her hanenin en azından kendisine yetecek kadar bağ, bostan veya bahçeye sahip olup buralarda küçük çaplı ziraat yaptıkları bilinmektedir. Hane sahiplerinin sahip olduğu araziler kendi arasında mezru(ekili) ve gayri mezru(nadas), bağ, bahçe ve bostan olarak ayrılmıştır. Bu arazilerden en büyük dilimler, ekili(%40) ve nadasa(%30) bırakılmış alanlara aittir. Gayri müslimlerin ise ne ekili, ne de nadas alanlara sahibiyeti gözükmemektedir. Bu durum gayri müslimlerin Sivrihisar’da yerleştikleri alanların fiziki olarak tarıma elverişli olmamasından da kaynaklandığı görülmemektedir. Sivrihisar’da yetiştirilen ürünler içinde özellikle hububat ekimi dikkat çekmektedir. Buna göre 1844 yılında şehirde sırasıyla en çok buğday, arpa, kimyon, burçak yetiştirilmiştir. Bunlar dışında bir önceki yıla ait öşürlerden ise tütün ve cehri yetiştirildiği anlaşılmaktadır. Bu yıllarda köylerde ise şehirde yetiştirilen ürünlerin yanı sıra özellikle su kaynaklarının yakınlarında pirinç ve meyva yetiştirildiği köylerle ilgili

96

kayıtlardan anlaşılmaktadır. Zaten su değirmenleri de bu su kaynaklarının olduğu köylerde yapılmıştır. Bu değirmenlere ve yetiştirilen ürünlere sonraki dönemlerde devletin her eyaletine şamil salnamelerdeki kayıtlarda da rastlamamıza karşın günümüzde maalesef değirmenlerin olmadığını ve bazı ürünlerin yetiştirilmediğini tespit etmiş bulunmaktayız. Çiftçiliğin yanında bölgenin tabiat şartları gereği hayvancılık da şehrin ekonomisinde önemli bir yer tutmaktaydı. Mahalle sakinleri tarafından 1844 yılı itibariyle 61916 adet küçükbaş, 2425 adet büyükbaş hayvan yetiştirilmiştir. Bu da şehrin civar bölgelerinde yapılan hayvancılığın önemli bir geçim vasıtası olduğunun tespit edilmesi bakımından önem taşımaktadır. Şehirde yaşayan gayri müslim halk topluluğu Ermeniler’e gelince büyük bir çoğunluğu orta hallidir. Gayri müslimlerin en bariz özelliği ise üçte ikilik kısmının ticaret ve sanatla uğraşmalarıdır. Müslüman ahalinin yaklaşık 1,75 katı kazanç sağlamaktadırlar. Sivrihisar’ın 22 mahallesinde yaşayan hane reisinden 1844 yılında vergi-yi mahsusa, öşür, a’deti ağnam ve gayri müslimlerden alınan cizye olmak üzere dört çeşit tahsil edilen vergiler arasında miktar olarak en fazla yekün tutanı vergi-yi mahsusadır. Halkın ödemekle yükümlü olduğu vergi-yi mahsusa adıyla bilinen an cemaatin vergisinin ise aynı yıllarda Anadolu’nun diğer bölgelerinden alınan vergi-yi mahsusa gibi yüksek olduğu anlaşılmaktadır. 1844 yılında şehir halkı, kazancının % 8,72’sini vergi-yi mahsusa adıyla devlete vergi vermiştir. Diğer yandan aynen ve bedelen alına öşür vergisinin miktarı 1844 yılında 27883,5 kuruşu bulmuştur. Aynen alınan öşürlerin % 82’si sadece buğdaydan alınmıştı. Arpadan alınan öşür, % 13,8’i kimyondan alınan öşür ise % 3’ü bulmuştu. Halkın yetiştirdiği küçükbaş hayvanlardan alınan a’deti ağnam vergisinin ise diğer vergilere nazaran pek yüksek oranlarda alınmadığı anlaşılmaktadır. 1844 yılında toplam 6676 kuruş a’deti anam vergisi ödemiştir.

edna) olarak toplanmış olup en çok evraka sahip grup ise evsat yani orta sınıf olmuştur. medrese. mektep. Nitekim bu çalışmamızda da yer verdiğimiz ve bu yıllara yakın 1847 tarihli cizye defterinden hem defteri olmayıp karşımıza çıkmayan mahalleler tespit edilmiş. Defterlerde cizye miktarının rakam olarak belirtilmemesinin muhtemelen o yıllara ait yapılmış olan cizye defterlerinden kaynaklanmıştır. faaliyetlerini ticaret ve ziraatin sağladığı imkanlarla sürdürebilmişlerdir. türbe ve zaviye ile günümüzde varlığı olmasa da en azından Cumhuriyet dönemine intikal eden kütüphane ve su değirmenleri. Bu deftere göre de 1844 yılında muhtemelen 15810 kuruş cizye toplanmış olmalıdır. . dokumacılık gibi Osmanlı şehrinin klasik iş kollarının gelişmiş olduğu ve zirai üretimle hayvancılığın şehrin ekonomisinde önemli yer tuttuğu da ifade edilmelidir. Bunlar içinde dericilik. Bütün bunların şehrin iktisadını yükselttiği ve bunun da neticede sosyal ve kültürel müesseselerin kurulmasını sağladığı unutulmamalıdır.97 Gayri müslimlerden alınan baş vergisi olan cizye ise üç sınıf (â’la. Tüm bu verilerden hareketle 1844 yılınde Sivrihişsar’da özellikle çiftçilik. çeşme. Büyük bir kısmı Selçuklu ve Osmanlılar’ın parlak devirlerinden kalan ve günümüze kadar gelen bir çok cami ve mescid. evsat. ticaret ve zanaat sahiplerinin şehrin ekonomisinde önemli bir yer tuttuğu görülmektedir. hem de aşağı yukarı 1844 yılında toplanan miktara yakın cizye vergisinin ödendiği ortaya çıkmaktadır.

AHMET ŞERİF (1325). 9125. Çağrı Yay. İstanbul. Dersaadet. Defa. 9165. 9114. 9134. Eski Eserler Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi (1313). 9140.TMT) aa)Mahalleler No:9110. 9113. C. 9145. 9161. Memalik-i Osmaniye’nin Tarih ve Coğrafya Lügati. 9177. 9174. 9135. Turkish and English Lexicon. 9168. 9175. Tarih Vakfı Yurt Yay.Zeki (1971).1216. 9141. 9123.K) No: 2794. Tarih Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. b) Kamil Kepeci Tasnifi (K. _________________(1311). İstanbul. Ankara. 9126. 9155. 9144. Defteri Muktesid. 9150. 6364. 9157. 9159. 9172. 9158. 9179. 9160. 9143. C.4. 9112. 9124.VRD) No: 176. 9163. 9121. 9139. Dersaadet. Anadolu’da Tanin. 9162. A2 Defa. 9132. 9173.VRD.1-2. 9170. ab)Köyler No: 9108. M. İstanbul C. 9130. Defa. 9154.3.İstanbul. Osmanlı. 9148. 9109. 9153. İstanbul Tanin Matbaası. (1992). 9128.. ŞEMSEDDİN SAMİ (1317). Başvuru Eserleri ve Lügatler AKBAYAR. 9116. 9115. Nuri(2001). 9133. 9164. REDHOUSE. 9136. . 9137. 9118. İstanbul. Kamusu’l Âlam. 3. 13. İstanbul. ____________________________ (1327). 9111.98 KAYNAKLAR 1. 9171.R. 9156. SÜLEYMAN SÛDİ (1307). 2. ___________________________ (1318). PAKALIN. Ankara. 9146. 9166. 15. 9152. 9117. 9167. 9122. 9151. 9169.9161 d) Maliye Nezareti Varidatı (ML. ALİ CEVAD (1313). C. 9127. Ankara. 9119. Osmanlı Yer Adları Sözlüğü.I. 9131. 6019 c) Maliyeden Müdevver Defterler (MAD) No: 18904. 9138. İstanbul. 9120. W. Kamus-i Türki. Arşiv Belgeleri a) Maliye Nezareti Temettuat Defterleri (MLD.

“Eskişehir”.. Ankara.F. XV ve XVI. C. Süreli Yayınlar Agos Gazetesi.. İ. Kaknüs Yay.I. A.9. İst. 16. C.81-106. TTK Yay. Ahmet. C. Diğer Eserler Ahmet ŞERİF (1999).Ü. C..E. Yozgat. D..A. Yozgat Temettuat defterleri. YURT ANSİKLOPEDİSİ (1982). Türkiyât Enstitüsü Neşriyatı. C. “Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi”. Ömer Lütfi (1943). İskan. Türkiye’nin İktisadi ve İctimai Tarihi. AKDAĞ. XIX.3.1. Eskişehir.4.S...Ü. İstanbul. Eskişehir ve Uluları. Yimpaş Holding Yay. Tarih Vakfı Yay.t. V. s. AKGÜNDÜZ. Ankara.F. Kanunlar. Yüzyılda Osmanlı Toplumunda Yönetim. Çetin Börekçi). Mahmut Döneminde Yapılan Nüfus Tahrirleri”. Kent Araştırmaları Bibliyografyası.99 TÜRKİYE TARİH VAKFI(2001). Yüzyılın Ortalarında Muğla’nın Sosyo Ekonomik Yapısı..1. . 5. ÖZTÜRK (2000). 4. ARSLAN. Münir (1993). MEB Yay.A. Sultan II Mahmut ve Reformları Semineri (Bildiriler).. İstanbul. Hüseyin (2001). Anadolu Yayıncılık AŞ. Mahir (1991). İstanbul. “Sultan II. y. Ömer Lütfi (1951-1953).Ü. “Çandarlı”. AKTEPE. Mustafa (1995).Levent (2001). AKGÜNLÜ. Tarih Araştırma Merkezi. Dorylaion’dan Eskişehir’e.485-488.E. İstanbul. Türkiyât Mecmuası. _________ (1964).209-211. AYDIN. Asırda Osmanlı İmparatorluğu’nun Zirai Ekonominin Hukuki ve mali Esasları.X. Anadolu’da Tanin (Haz. İ.E. s.V. s. ALBEK. Yay.l. Akçe-Halkbilim Araştırma Merkezi Yay. Eğitim Sağlık Araştırma Çalışmaları Vakfı Yay. C.İ. İstanbul. İstanbul. S. BARKAN. Vehbi Cem (1978).Ü. 26 Mayıs 2000.1.. BARKAN. İ. AŞKIN. s. İ. M.y. s. “Öşür”. Suzan (1991). Cem Yay. Göç ve Sürgün. İstanbul.. İstanbul. C.2391-2946. İstanbul.1-26. s.B. Nüfus.

D.S.y. Belleten. Yüzyıllarda Sivrihisar Nahiyesi. y.B. ______________ (1994). ÇELİK. DOĞRU. Yay.. XXXIV. COŞKUN. Eren Yay.C. BSV Yay. YapıEndüstri Merkezi Yay. İstanbul. İ.l. _____________ (1980). ________________(1997). Dergisi. C... İstanbul. “Osmanlı Devleti’nin Nüfus ve İskan Politikası” Divan.y.Ü.T.. “Osmanlı Şehrinde Esnaf Örgütlerinin Fiziki Yapıya Etkileri”.133-136.A. Hüdavendigar Livası Sayım Defterleri. “Türkiye’de Muhtarlık Teşkilatının Kurulması Üzerine Bir İnceleme”.E..F. Coşkun (2001). DEVREKER. Ankara. İstanbul. Ömer (1979) “Anadolu’da Kybele Tapınımı”. .l.1457-1458. İ.S.B.A. “1830 Genel Sayımına Göre Ankara Şehir Merkezi Üzerine Bir Araştırma”. S. Kaya (1996).B. XXXIX. “Sivrihisar”. Halime (1990).l.3. C.Ü. _____________ (1991).y. s.109-132. Küre Yay. s. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Erzurum Ovası’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu. s. Ankara..1. EKİNCİKLİ. S.t. Tanzimat Dönemi Osmanlı Maliyesi. s.100 BARKAN (1998). Ankara. s. S. TTK Yay. y. C. s. ÇADIRCI. ERGENÇ.I.63. Gülfettin (1999). “Pessinus”. y. Ankara. Osmanlı Araştırmaları.191-210.IV. Ankara. TTK Yay. S. İstanbul ÇAPAR. İstanbul.69-78. Mehmet (1995). Besim (1966).. Özer (1980). XV. ÇAKIR.. DARKOT.103-109. İstanbul. TTK. “Osmanlı Şehrindeki Mahallenin İşlevi ve Nitelikleri Üzerine”.127. İstanbul. Silivri ve Ereğli Kazalarının Sosyo Ekonomik Durumu. C.409-420. Musa (1970). s.t. İstanbul. Temettuat Defterlerine Göre Mudurnu Kazasının Sosyo-Ekonomik Yapısı 1261 (1844). İ. Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Çorlu.E.Ü. Tanzimat Döneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yapıları. Ankara.E. İ. Osmanlı İmparatorluğu’nda Yaya-Müsellem-Taycı Teşkilatı.. Meteksan Limited Şirketi Yay. BAYRAKTAR.. Cilt 10. Ahmet (1997). İstanbul. ve XVI. TTK Yay.Ü. Osmanlı Araştırmaları. s. John (1997). Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi.1-4.6.t. İstanbul.

s. _________ (1998). XVII.F..F. İ.485-488. Tarih ve Toplum.627İŞCAN. “Tanzimat’ın Uygulanması ve Sosyal Tepkiler”. A. KARAKAŞ. Tevfik (1989).F. İstanbul. İLTER. GÖÇER.1-4. İstanbul.92. İ. İNALCIK (1959).Ü. Nejat (2000). Temettuat Defterlerine Göre Üsküb’ün Sosyal ve Ekonomik Tarihi. Ötüken Yay.l. Yay. İstanbul.9.D.t.331-348. Anadolu (Anatolia).. Ankara.13-49. Belleten. Tanzimat Döneminde Osmanlı Maliyesi: “Bütçeler ve Hazine Hesapları (1841-1861).E... Ankara.B. s.t. Yusuf (1997).112.301-318. A..y. İstanbul.XXIII.l. Mehmet (2000).32. GÖKAÇTI. İstanbul.XIX. İstanbul.M. s.575-610. s. “İslam’da Ölçü Sistemleri” (Çev. XVIII. M.E. İstanbul. GENÇ.28. . _________ (1995). Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun İskan Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi. s. GÜRAN.. s.. Ankara. İNALCIK Halil (1964).Ü. Tarih Dergisi. (1964). “Öşür”. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Hububat Meselesi ve Hububattan Alınan Vergiler. Hamdi (2001).S. MEB Yay. Eski Önasya-Akdeniz Medeniyetleri Enstitüsü Dergisi.y. Ekkişehir. “1845 Yılında Selanik (Temettuatlara Göre)”.. y. s. C. _______________(1983). Acar Sevim).Ü. İstanbul. Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi.101 FURAT. İ.Ü.168. Fotoğraflarla Sivrihisar-Justiniapolis. Mehmet (1995). “Hane Deyimi Hakkında”.B. s. s.E.T. İstanbul. Belleten.F.C. İ.S. “Sivrihisar Yöresi Araştırmaları”. Nejat (1979).. C. “Osmanlılarda Raiyyet Rüsumu”.1-82. Ankara. A. Marmara Türklük Araştırmaları Dergisi. s. C. Walther (1990). İ. s. Osmanlı İdaresinde Ermeniler. y. GROHMANN.V.41. İktisat Fakültesi Mecmuası. 19. Eren Yayıncılık.Ali (1997). s. TTK. “Ondokuzuncu Yüzyıl Ortalarında Ödemkiş Kasabasının SosyoEkonomik Özellikleri”. F. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Bolu Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu. C. HALAÇOĞLU. s. C. C.. İ. XXVIII. TTK Yay. Yay. Lütfi (1964).Ü.Ü.Ü.E. İstanbul. İ.15-22.A. Yay. Gültepe Yay.. HINZ. GÖYÜNÇ. Ankara. Yüzyıl Osmanlı Tarım Ekonomisi. Fügen (1980). İstanbul C.

32. “XIX.R. Burak Matbaacılık. Osmanlı Sosyal ve İktisadi Tarihi Kaynaklarından Temettu Defterleri (Belleten. Yüzyıldaki Durumuna Genel Bakış”. Kitabevi Yay. Rifat (1987).VIII. Reşit Paşa ve Dönemi Semineri. KILIÇARSLAN. Tahsin (1960). Eskişehir. ÖZTÜRK Said (1995).Ü.F. M.(1995). s.15-19.29-32. Neşri Tarihi (yay. Enver Ziya (1943). Kemal H. s.559-652. Bildiriler.2. C. Ahmet (1997). İlbeyi(2000).. Sayı 225’ten ayrı basım). T. Ankara 1987. Madison. Ziya (1989). Ankara. Feza Gazetecilik AŞ Yay. M.C.. Bütün Yönleriyle Sivrihisar. Truva Yay. Ankara. Unat. TTK Yay. KOCAŞ. Osmanlı Mali Tarihi Hakkında Tetkikler.. ÖNSOY. TTK Yay. İstanbul. Cristoff (1944). Mübühat S.513-547. İstanbul. . Osmanlılar’da Vergi Sistemi. C. F. TTK Yay. “Osmanlı İmparatorluğunda Cizye” (Çev.. İstanbul.E. Ankara. Eskişehir.91-96. İstanbul.. KARAMURSAL. Eskişehir.C. Ankara. “Sivrihisar’ın XIX. ______________________ (1999). (1995). “Tanzimat Döneminde İktisadi Düşüncenin Teşekkülü”. KAZICI Ziya (1977). C. Sadi (1970). Kitab-ı Cihannüma. İstanbul s. The Universitiy Of Winconsin Press. KESKİN. Yay. NEDKOFF. _____________(1995). Yücel (2001). Şinasi Altındağ). KARPAT.106. ÖZALP. A. “Osmanlı Maliyesi”. Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri Bilecik. Osmanlı İmparatorluğunda İlk Nüfus Sayımı 1831. B. s. Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü Neşriyatı. Ankara. Bayrak Şamil Yay. Ankara. Belleten. Ankara. s. TTK Yay.Ağustos 1995. Tam-İş Matbaası. Darende Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri(1844). Osmanlı Devleti Tarihi. Tarihte Eskişehir Sempozyumu (2-4 Kasım 1998).A.. Sivrihisar Örf ve Adetleri. s. Orhan (2001).LIX. KÜTÜKOĞLU. ÖZER. Köymen). ÖZKAYA. Yüzyılda Söğüd’ün Sosyo-Ekonomik Yapısı” Türk Dünyası Tarih Dergisi. s. Tarih Boyunca Ermeniler. Ottoman Population (1830-1914).2. Sivrihisar Tarihi.102 KARAL. Mehmet NEŞRİ (1957).

Mihri PEKTAŞ). TTK Yay.151-153. Hilmi (1973). Ahmet (2000). Türk Mali Tarihine Toplu Bir Bakış ve Maliyeci Şairler Antolojisi.103 RAMSAY.t. İstanbul.t. TABAKOĞLU. Boğaziçi Yay. y.y.. TTK Yay. vd. Aydın Güzelhisar’ın Sosyal ve İktisadi Yapısı (1844). Abdüllatif (1990). Arzu (1992). s. Ankara. “Sivrihisar”. SEVİM.Ü. (1943).E. Ankara. SÜSLÜ. İstanbul. İstanbul. İ. Enderun Yay. İstanbul. Tanzimat Dönemi Osmanlı Vergi Sistemi. TTK Yay.. Ankara.. y. Selçuklu Tarih ve Türk İslam Medeniyeti. İstanbul. TOZDUMAN. Osmanlı Tarihi. 100. Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı.717-728.l. Yüzyılda Bir Anadolu Kenti Eskişehir Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu. İstanbul.S. Türkiye Ansiklopedisi.y. MEB Yay.. Mustafa (1998).. ALİ. Ekrem.. SERİN. Milli Arşiv Şurası Bildirileri. Türkiye Tarihi. İ. Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası (Çev.. Yıl Üniversitesi Rektörlüğü Yay.I ÜZÜMERİ. Dergah Yay. UZUNÇARŞILI (1969). Osmanlı Tarih Lügati. s. YÜCELEN. Nilüfer Matbaası. TURAN. SÜMER. YILMAZ Şeyma. ŞENER. Türk İktisat Tarihi..B. TURAN (1971). (1961). Ankara. Oğuzlar..Ü. İstanbul. I. . Azmi (1990). Selçuklular Zamanında Türkiye. XIX.B. Osman (1969). İstanbul.. Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu-Karakoyunlu Devletleri. Yaşar YÜCEL (1989). İşaret Yay. Ankara C.M. UZUNÇARŞILI. İstanbul.Hakkı (1961). “Osmanlı Arşivinde Bulunan Temettuat Defterleri”. SERTOĞLU.V. Faruk (1955). W.. İ.S. İstanbul.l. Ankara. C. Mithat (1986). (1998).E.

104 EK-1: Sivrihisar İlçe Haritası .

105 EK-2: Temettuat Defteri Baş Sayfa Örneği .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful