T.C.

OSMANGAZİ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ Tarih Anabilim Dalı

SİVRİHİSAR’IN XIX. YÜZYILDA SOSYO- EKONOMİK DURUMU (TEMETTUAT DEFTERLERİNE GÖRE)

Mehmet Fatih BECERİK YÜKSEK LİSANS TEZİ

Yrd. Doç. Dr. Hasan Hüseyin ADALIOĞLU

ESKİŞEHİR Aralık, 2002

i

YÜKSEK LİSANS TEZ ÖZÜ SİVRİHİSAR’IN XIX. YÜZYILDA SOSYO-EKONOMİK DURUMU (TEMETTUAT DEFTERLERİNE GÖRE) Mehmet Fatih BECERİK Tarih Anabilim Dalı Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Aralık, 2002 Danışman : Yrd. Doç.Dr. Hasan Hüseyin ADALIOĞLU Osmanlı tarihinin en önemli alanlarından biri de Osmanlı şehirlerinin sosyal tarihidir. Şehirlerin sosyal tarihi ülke ve devletlerin sosyal gelişimini, gelir durumunu, demografik yapısını ortaya koyan önemli bir göstergedir. Osmanlı Devleti’nin işleyişini ve sosyal yapısını iyi anlayabilmek için de Osmanlı şehirlerinin sosyo-ekonomik yapıları incelenmelidir. Şehir araştırmacılarının en önemli kaynakları şüphesiz araştırma yapılan devre ait kronikler, resmi ve özel kaynaklardır. Dolayısıyla bu kaynakların araştırmacılarca iyice tetkik edilmesi gerekmektedir. Anadolu şehirlerinin yapıları, tipleri birbirlerine benzer özellikleri taşıdıkları, yapılmış çalışma ve araştırmalardan anlaşılmaktadır. Tipik bir Anadolu şehri olan Sivrihisar, Anadolu’nun bilinen uygarlıklarından Osmanlı’ya ve günümüze uzanan yolda birçok olaya ve döneme tanıklık etmiştir. İncelediğimiz dönemdeki-19. yüzyılda- Sivrihisar’ın sosyo-ekonomik alandaki en önemli kaynakları Temettuat Defterleridir. Tanzimat ile başlatılan mali ve hukuki alanlardaki değişiklikler ile birlikte vergilerin daha düzenli bir şekilde alınması gündeme gelmiş ve bu amaçla da tahrir çalışmaları yapılmıştır. Halkın emlak, arazi ve gelirlerinin tespit edilerek vergi alınması amacıyla oluşturulan Temettuat Defterleri sayesinde 1844 yılında Osmanlı Devleti’nin sosyo-ekonomik yapısı hakkında bilgi edinmek mümkün olabilmektedir. Biz de Sivrihisar’ın 1844 yılında düzenlenen Temettuat Defterlerini kaynak almak suretiyle şehrin sosyo-ekonomik yapısı hakkında değerlendirmelerde bulunmaya çalıştık. Böylelikle 1844 yılında Sivrihisar’da yaşayanların nüfusları, isim, aile, adı, lakapları ve meslekleri; bu mesleklerden elde edilen gelirler, arazileri, yetiştirdikleri ürünler, hayvanlar ile verdikleri vergiler tespit edilmiştir. Bu defterlerin araştırılmasıyla Sivrihisar gibi pek çok Osmanlı şehri ve bölgesinin sosyo-ekonomik yapısına dair birçok konu gün ışığına çıkacaktır.

ii

ABSTRACT THE SOCIO-ECONOMIC CONDIATION OF SIVRIHISAR IN NINETEEN CENTURY(ACCORDING TO TEMETTUAT REGISTERS)

Mehmet Fatih BECERİK History Main Science Branch Osmangazi University, Institute of Social Sciences December , 2002 The Adviser : Yrd. Doç.Dr. Hasan Hüseyin ADALIOĞLU

One of the most important field of Ottoman history is the sociol history of Ottoman cities. Social history of Ottoman cities is an important indicator of country and states which shows their social development income statues and demografic condiations. To understand the management and social structure of the Ottoman State, the socio-economic structure of these cities should be analyzed. Undoubtfully, the most valuable source of city researchers is written source and special sources which belongs to recorded time. So that, these sources should be analyzed by the researchers carefully. These searches give idea us about the structure of the Anatolian cities’ buildings and similarly of them. A typical Anatolian city, Sivrihisar, witnessed very events from known civilization of Anatolia to Ottoman and until nowadays. In the part of the socioeconomic condiation of Sivrihisar in searched time, the most important source of the city is Temettuat Registers. Starting with Tanzimat, the changing in the part legal and financial lead to take the taxes regularly and for the reason analyzing studies were started. By the help of Temettuat Registers which is formed in order to determine the people’s real estates, lands and incomes, it becomes easier to get information about socio-economic structure. Buy using that cities’ Temettuat Registers, that is established in 1844. Thus ,names, family names, nicknames, jobs, incomes thouse jobs, own lands, agriculturel products, cattles and the taxes collected of the Sivrihisar’s people in 1844 were distinguished from the Temettuat Registers. The socio-economic structure of Ottoman cities just like Sivrihisar will be demonstrated by the analyzing of these Temettuat Registers.

/.../.. ./.... Tarih : . yüksek lisans (bilim uzmanlığı)/ doktora/sanatta yeterlik derecesi almaya hak kazanmıştır. Doç... Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğüne.. Münevver YILANCI Enstitü Müdürü İmza : ./.... İmza Başkan Danışman Üye Üye Üye Üye : : : : : : Tez ilgili yasa ve yönetmeliklerin öngördüğü teknik ve bilimsel koşulları yerine getirmiş ve aday.... Dr............ jürimiz tarafından Tarih Anabilim Dalında Yüksek Lisans Tezi olarak kabul edilmiştir..iii Osmangazi Üniversitesi. Tezin kabul edildiği tarih : ... Bu çalışma....

Sivrihisar’la ilgili Tahrir kayıtlarının ve kısmen de olsa Şeriyye sicillerinin incelenmesi. incelemek gereklidir. konunun önemli kaynaklarını. eksik kalan önemli bir halkanın Temettuat kayıtlarının incelenmesini gerektirmiştir. Meşrutiyet’ten sonra Ankara eyaletine bağlanan Sivrihisar. Osmanlılar döneminde de bu özelliği ile önemli bir yerleşim birimi olmuştu. . yüzyılına ait önemli bilgileri konu edinen bir tez hazırladık. Cizye Kayıtları ve Temettuat Defterleri gibi önemli kaynakları taramak. Sivrihisar’ın Osmanlı idaresinden itibaren yapısını ve tarihini bilmek için Tahrir Defterleri. tarih boyunca önemli bir yerleşim birimi olmuştur. Zaman zaman yaşanan bilgi ve belge sıkıntıları konunun uzmanları ile birlikte bertaraf edilmiştir. Anadolu’nun en eski uygarlıklarının yolları üzerinde kurulan Sivrihisar’ın esas kuruluşu Bizanslılar zamanında olmuştur. Şeriyye Sicilleri. Osmanlı idari yapısında kuruluş zamanından itibaren I. Meşrutiyet’e kadar Hüdavendigar eyaletine. Çalışmamızda benimsediğimiz yöntem.iv ÖNSÖZ Eskişehir ile Ankara arasında kilit noktalardan birinde yer alan Sivrihisar. Selçuklular devrinde bir uç kenti olan Sivrihisar. I. Tezin birinci bölümünde 19. Cumhuriyet’ten sonra il olmasıyla Eskişehir’in en önemli ve büyük ilçesi olmuştur. Bu düşünceden hareketle Temettuat Defterleri’ne dayanmak suretiyle Sivrihisar’ın 19. araştırmaları taramak ve incelemek olmuştur. Sivrihisar. Temettuat Defterleri esas olmak suretiyle hazırladığımız bu tezin giriş bölümünde Sivrihisar’ın fiziki ve beşeri coğrafyası hakkında kısa bir bilgi verilmiştir. halen Eskişehir’e bağlı Türk şehir tipini yaşatan önemli bir iç Anadolu yerleşim birimidir. yüzyıla gelinceye kadar Sivrihisar’ın kısaca tarihi gelişimi hakkında bilgi verilmiştir. 1914’te bağlı bulunduğu Eskişehir sancağının.

yüzyılda yapılan mali ıslahatlar ve Temettuat Defterlerinin genel yapısı üzerinde durulmuştur. Burada Sivrihisar’da oturanların ziraat ve hayvancılıkla ilişkileri eldeki verilerle ortaya konulmaya çalışılmış değerlendirilmiştir. cizye ve a’det-i ağnam (koyun ve keçi) vergisi işlenmiştir. öşür. Tezin sonunda yer alan Ekler kısmında şehrin merkezini ve köylerini gösteren harita ile Temettuat Defterlerinin mahallelere göre dökümü verilmiştir. Bundan sonra hane reislerinin isimleri. Üçüncü bölümde Sivrihisar’ın sosyal yapısına ilişkin bilgiler değerlendirilmiştir. Daha sonra ise hane reislerinden toplanan vergiler hakkında bilgi verilmeye çalışılmış. İlk olarak demografik yapısı incelenerek 16. ve yetiştirilen ürünler ile bunlardan elde edilen gelirler . Beşinci bölümde ise Sivrihisar’ın iktisadi durumu ele alınmıştır. Bu kısımda şehirde yaşayanların meslekleri ve mesleki kazançları gruplar halinde ele alınmış ve bu grupların daha iyi anlaşılabilmesi için sık sık tablolara da yer verilmiştir. bu bağlamda vergi-yi mahsusa. Dördüncü bölüm ise Sivrihisar’da zirai hayat ve hayvancılığa ayrılmıştır. Bu eksikliklerin de ileride bu alanda araştırma yapacak araştırmacılarca giderileceğini ummaktayız. aile ve sülale adları ile lakapları tespit edilerek değerlendirmelerde bulunulmuştur. Ayrıca toplanan temettuat ve oranları da bu bölümde zikredilmiştir. Tezin hazırlanması sırasında belgelerdeki zorluklar zamanla defterlere ve belgelere aşina olarak ve uzmanlara danışarak konu ile ilgili eksiklikler ise konuyu açıklayıcı kaynak eserlerden yararlanarak giderilmeye çalışılmıştır. yüzyıldan günümüze kadar şehrin nüfusu tespit edilmeye çalışılmıştır. Ardından şehirdeki sosyal gruplar ile meslekler irdelenerek şehrin sosyal yapısı ortaya çıkarılmaya çalışılmış konunun daha iyi anlaşılması için ok sık sık tablo ve grafiklere yer verilmiştir. Tezin hazırlanmasında her ne kadar en iyisi yapılmaya çalışıldı ise yine de eksikliklerin vaki olacağı muhakkaktır.v Tezin ikinci bölümünde ise 19.

Dr. Sivrihisar alan araştırmamız sırasında yardımcı olan araştırmacı yazar. yardımlarını esirgemeyen danışman hocam Yrd. okuma ve tetkikinde yardımcı olan değerli meslektaşım Arş. sevgi. İl Meclis Üyesi Ahmet Atmaca’ya.Görevlisi Zekayi Mete’ye. Mehmet Topal’a. arşiv belgelerinin tasnif. Doç. avukat yazar Orhan Keskin’e. yine arşiv dairesinde yardımlarını esirgemeyen arşiv personeline özellikle Ayhan Özyurt’a. Doç. maddi imkanları ile beni destekleyen değerli dostum Yusuf Özkan’a. Mehmet Fatih BECERİK Aralık 2002 . Hasan Hüseyin Adalıoğlu’na teşekkürlerimi arz ederim. Dr.vi Tezimizin hazırlanmasında emekleri geçenlere şükranlarımızı sunmak en içten borcumuzdur. fikir ve görüşlerini benimle paylaşan. Öncelikle konunun kabulü sonrasında yardımlarını esirgemeyen değerli hocam Yrd. özellikle de tezimin hazırlanmasında çalışmalarımın başından sonuna kadar ilgi.

Öğretmenliği Kişisel Bilgiler Doğum Yeri ve Tarihi Yabancı Dil : İstanbul – 30.B. Tarih Bölümü Kağıthane İ.1978 : İngilizce .E.vii ÖZGEÇMİŞ Mehmet Fatih BECERİK Yüksek Lisans Tarih Anabilim Dalı Eğitim Ls.H.Lisesi. Lise 1995-1999 1992-1995 Osmangazi Üniversitesi.04.2002 M. Sosyal Bilimler ve Edebiyat İş/İstihdam 2000.

................1................................ iv ÖZGEÇMİŞ ................................ 16 2................. Hazırlanışı ....................... 17 2...........2............................................................................................................................... Temettuat Defterleri .. ii DEĞERLENDİRME KURULU ENSTİTÜ ONAYI .......... Yüzyılda Mali Islahat Teşebbüsleri .......... BÖLÜM ŞEHRİN KISA BİR TARİHÇESİ VE İDARİ YAPISI 1................................ 4 1....................................................2...1......2.................... Osmanlılar Döneminde Sivrihisar ............................................................................................................ Mahiyeti ............................................................................... Sivrihisar’ın İdari Yapısı .......................................................... 17 2................................................ 19...... Tanzimat Fermanında Mali Islahat .................................... 8 2............................. 6 1............................... Müşirlik Nizamı ..........................................................................................2....................... xv EKLER LİSTESİ ....................2.............................................. xi KISALTMALAR LİSTESİ ...1.................... vii TABLOLAR LİSTESİ .......................1...................................5.1...................... 10 2....... 4 1...........................................3..........................viii İÇİNDEKİLER ÖZ ......................................... 14 2.........1........................................... 1 SİVRİHİSAR’IN FİZİKİ VE BEŞERİ COĞRAFYASI................................................... 11 2................................................................................. BÖLÜM TEMETTUAT DEFTERLERİ 2.......................... 19 .. Tanzimat Öncesindeki Teşebbüsler ............ 10 2........................................................ Osmanlılar’a Kadar Sivrihisar ...................................4..............2................1... Muhassıllıkların Kurulması .................................1...1.................... i ABSTRACT.............................................1 1........... iii ÖNSÖZ ................. 13 2................................. xvi GİRİŞ .......................................1.........................................................................1.......................................1...................1261 Temettuat Sayımları ................................................................................ Sivrihisar’ın Tarihçesi............................2.................

........ Ticaretle Uğraşanlar ..............7.. 54 3. Köyler..................... 25 3..3..............3.......2. 52 3........3... 47 3..... 45 3.............................. 42 3................................3...2.................... Hane Reislerinin Meslekleri .............................................4......................................4..3................3.......................................................3.... İşçiler .1..................................... 50 3....... Dokumacılıkla Uğraşanlar ........ İnşaatla Uğraşanlar ............................. Askeri........................................... Şehrin Tahmini Nüfusu ................2......... Sanayi ve Ticaret Alanında Uğraşanlar................... 33 3................................................................. 36 3...........2.........................................................3.... Mahallelerde Kullanılan Aile..3.................................3.......... Meslekleri Belli Olmayanlar ......... 49 3...3.........3...............................................3...4........................ 54 3............ Lakaplar .................. 44 3.............................3.................3..........................3...............3............ 20 3.5.........1..........3....... Kullanılan Aile ve Şahıs Adları ........... 25 3...3. Ziraatle Uğraşanlar .....6. 51 3..........3............................... 54 3.1........ BÖLÜM ŞEHRİN SOSYAL YAPISI 3.... İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler .......1.........3................................. 57 3..8.4. Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar ................ Köyleri ve Nüfusu .....2...... Mahalleler ve Demografik Yapıları .......................3........................... Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar ...................................3........................ 57 . Yiyecek ve İçecek Maddeleri Üretenler ...3.. 55 3.............3...48 3.................... Taşımacılıkla/Nakliyecilikle Uğraşanlar ................. 49 3...1................................1........................................................... Şahıs Adları ve Lakaplar ........3.....5...... Madeni Eşya Üretenler ....................... ve Demografik Yapıları ................... Eğitim Alanında Hizmet Verenler .........3........................3.......1.....................4...........2.... Şekli Özellikleri ve Metodu ........2..... Sivrihisar’ın Mahalleleri...3..................... 46 3........ Dini Görevliler ..................................... Deri İşi ile Uğraşanlar ................ 53 3.......................2........ Görevliler ............ix 2...3. 42 3.......... 51 3.....................1.................................6..... 56 3..2......1...............3.....

................ 101 KAYNAKLAR .................................3...3.......1.................................................. BÖLÜM İKTİSÂDİ DURUM 5.........................3........... BÖLÜM ZİRAAT VE HAYVANCILIK 4...........................................................................................3........ Hayvancılık .................................................................................................................................. 88 5...........4........4........ 89 5..........................................3...................4................ 84 5................3................................................................................................. 87 5..........4....................... 98 SONUÇ ............................ Ziraatten Elde Edilen Gelirler ............ 82 5............. A’det-i Ağnam Resmi .....3... 84 5......................... Vergiyi Mahsusa .................... 92 5. 96 5........................................................................................ Köylere Göre Temettuat Dağılımı ........ Öşür (A’şar) ... Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı ................................................................. Ürünlerden Alınan Öşürler .............2..........................................................................................3.......... 65 4.............................. Halkın Gelir Kaynakları............ Binalardan Alınan Kira Gelirleri ....... 111 ...1..............................3..............1...............................1........................ 72 4.......2... Yetiştirilen Ürünler ............ 105 EKLER................ Şehirde Toprağın Mahallelere Göre Dağılımı .............4.................... 95 5..................... 92 5...............................4... Vergiler ........................3.............3.......... 75 5.......1.......................................................................................3............................2........... 80 5......................................... Cizye .......... Kira Gelirleri ..........4.................... 62 4....................................................................................................................................................... Tarlalardan Alınan Kira Gelirleri .. Mahallelere Göre Temettuat Dağılımı ..... 67 4................... 88 5................................1...................2........ Hayvancılıktan Elde Edilen Gelirler ..2..x 4..

................................................... 57 Tablo 28 : Meslekleri Belli Olmayanlar ........................................................ 53 Tablo 23 : Taşımacılıkla/Nakliyecilikle Uğraşanlar . 42 Tablo 9 : Mahallelerde Kullanılan Hane Reislerinin Adları .................................................................................................................... 44 Tablo 11 : Müslüman Hane Reislerinin En Çok Kullandıkları Lakaplar ......................................................................... İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler .................................................................................................................................................. 45 Tablo 13 : Meslek Gruplarının Dağılımı ........................................................................ 55 Tablo 25 : Eğitim Alanında Hizmet Verenler ..... 55 Tablo 26 : Askeri........................................... 48 Tablo 16 : Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar.................................................. 40 Tablo 7 : Sivrihisar Köylerinin Nüfusu ............................................... 58 Tablo 29 : Gayri Müslimlerin Meslekleri ........................................ 44 Tablo 10 : Gayri Müslim Hane Reislerinin Adları ....................................................................................................................................................................... 50 Tablo 19 : Yiyecek ve İçecek Maddeler Üretenler ....47 Tablo 15 : İşçiler ................................. 52 Tablo 21 : Ticaretle Uğraşanlar .......................................................... 49 Tablo 17 : Deri İşi İle Uğraşanlar ...... 46 Tablo 14 : Ziraatle Uğraşanlar.................................... 45 Tablo 12 : Gayri Müslim Hane Reislerinin Kullandıkları Lakaplar ............... 37 Tablo 5 : Sivrihisar Mahalleleri ve Nüfusu .......................................................................... 36 Tablo 4 : Klasik Dönemde Sivrihisar Nüfusu ....................... 50 Tablo 18 : Dokumacılıkla Uğraşanlar ................................................................................................................................................................................................................................ 32 Tablo 2 : Sivrihisar’ın Köyleri ....................................................... 41 Tablo 8 : Köylerin Belli Başlı Yıllardaki Nüfusu ......................................... 58 Tablo 30 : Müslümanların Meslekleri ............................................. 51 Tablo 20 : Madeni Eşya Üretenler .......................................................... 56 Tablo 27 : Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar .................. 35 Tablo 3 : Sivrihisar’da Yaşayan Milletlere Göre Hane Sayıları ............ 39 Tablo 6 : Nüfusun Belli Başlı Tarihlerdeki Durumu ....................................................................... 54 Tablo 24 : Dini Görevliler ......... 53 Tablo 22 : İnşaatla Uğraşanlar ................................................................................................................ 59 ..........................................................................................................................xi TABLOLAR LİSTESİ Tablo 1 : Sivrihisar’ın Mahalleleri.....

........................................................................................................................................................................ 73 Tablo 43 : Bedelen Alınan Öşürler ............................................................ 71 Tablo 41 : Tarlalardan Elde Edilen Kazançları ........................................................................................................................................................... 88 Tablo 59 : Tarlalardan Alınan kiralar ......................................................................... 89 Tablo 60 : Tohumluklardan Elde Edilen Gelirler ........................................................................................ 68 Tablo 37 : Yetiştirilen Sınai Bitkiler...................................................................................................................... 81 Tablo 51 : Mahallelerde Hane Başına Düşen Temettuat ...... 68 Tablo 36 : Yetiştirilen Baklagiller ......................................................................................... 75 Tablo 46 : Hayvanların Mahallelere Göre Dağılımı ................................. 85 Tablo 55 : Hayvanlardan Elde Edilen Gelirlerin Dağılımı ......................................................................................................................................... 87 Tablo 57 : Ziraatten Elde Edilen Gelirler ....................xii Tablo 31 : Ziraatle İlgili Tarlalar ......................................... 90 Tablo 61 : Hane Reislerinin Diğer Gelirleri .......................................... 79 Tablo 48 : Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı (Küçükbaş) .... 68 Tablo 35 : Yetiştirilen Tahıl Ürünleri ........................................................................... 66 Tablo 34 : Yetiştirilen Tarla Ürünler .......................................... 69 Tablo 38 : Tahıllardan Elde Edilen Kazançlar.................................................................................................. 84 Tablo 54 : Hayvan Başına Elde Edilen Hasılat ........ 63 Tablo 32 : Toprakların Mahallelere Dağılımı ........................ 72 Tablo 42 : Aynen Alınan Öşürler .................. 91 Tablo 62 : Hanelerde Vergiye Tabi Diğer Yazılı Olanlar ............... 92 ............................................................................... 70 Tablo 39 : Baklagillerden Elde Edilen Kazançlar .............. 79 Tablo 49 : Mahallelerin Temettuat Dağılımı ................ 74 Tablo 45 : Mahalle Başına Düşen Bedelen Öşürler ........................................................................................ 83 Tablo 53 : Köy ve Hane Başına Düşen Temettuat....................... 82 Tablo 52 : Köylerin Temettuat Dağılımı ..................................... 87 Tablo 58 : Binalardan Alınan Kiralar ....... 86 Tablo 56 : Hayvanlardan Elde Edilen Kazancın Etnik Yapıya Dağılımı ........................... 74 Tablo 44 : Mahalle Başına Düşen Ayni Öşürler ....... 71 Tablo 40 : Sınai Bitkilerden Elde Edilen Kazançlar ....................................................................... 77 Tablo 47 : Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı (Büyükbaş) ...................................................................... 65 Tablo 33 : Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı .................... 80 Tablo 50 : Temettuatın Etnik Yapıya Göre Dağılımı ........................................................

.....................xiii Tablo 63 : Mahallelerin Vergi-yi Mahsusa Dağılımı... 94 Tablo 64 : Gayri Müslimlerin Cizye Evrakları ..................................................................... 99 ................. 98 Tablo 65 : A’det-i Ağnam Resminin Dağılımı ........................................................

...............................xiv ŞEKİLLER LİSTESİ Şekil 1: Toprağın Tasarrufu .64 Şekil 2: Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı.......................................................................................................66 ...........

S. : Başbakanlık Osmanlı Arşivi Bkz. : Hazırlayan İ. : adı geçen madde a.Ü. : Yayınlayan .F. : Dipnot nr.C.Ü. : Numara s. : adı geçen makale a.xv KISALTMALAR LİSTESİ a. : Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi B.Ü. : Cilt çev.l.Ü.t.A. : Maliye Varidatı Temettuat Defterleri n.e. : Maliyeden Müdevver Defterler MEB : Milli Eğitim Bakanlığı ML.F. : adı geçen tez A.g.g.İ.TMT. : Sayı TTK : Türk Tarih Kurumu vd.A.D. : Çeviren D.Ü.VRD.E. : İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi İ. : İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi İ. : yayınlanmamış yüksek lisans tezi Yay. : Anadolu Üniversitesi A.y. : İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İst. : ve diğerleri y.T.g.A.İ. : Sayfa S.g.F. : İslam Ansiklopedisi İ. : Maliye Varidatı ML.E.B.F. : Marmara Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi MAD. : Bakınız BSV.VRD.md. : Kamil Kepeci M. : Yayınları yay. : Bilim ve Sanat Vakfı C.t.D. : adı geçen eser a.E. : Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Haz.Ü.O.m.V.F.K. : İstanbul K.

... 122 EK – 6 : Mahallelerde Hayvanların Dağılımı ...........................................................................xvi EKLER LİSTESİ EK – 1 : Sivrihisar Haritası ....................................................................................... 111 EK – 2 : Temettuat Defteri Baş Sayfa Örneği ............................... 123 EK – 7 : Mahallelerde Temettuatın Dağılımı . 118 EK – 5 : Mahallelerde Arazilerin Dağılımı ........................... 112 EK – 3 : Mahallelerde Kullanılan İsimler ................................................................................................................... 113 Ek – 4 : Mahallelerde Mesleklerin Dağılımı ......................................................................................................................................................... 126 EK -9 : Mahallelerin Ayrıntılı Dökümü ......................... 125 EK – 8 : Köylerde Temettuatın Dağılımı............................... 128 ............................................

F. ünlü Kral yolu üzerinde bulunan bir yerleşim yeri olması nedeniyle ilk çağdan beri önemini korumuştur.m. “Pessinus”.111..e.209.Ü. .1457.. a. Ana Tanrıça’yı bünyesinde bulundurduğu için Anadolu halk üzerinde manevi üstünlük kazanmış oldu. 2583.g. ve XVI.g.1457. Hristiyanlığın ortaya çıkışından sonra. Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi.8. “Anadolu’da Kybele Tapınımı”. A.e. s.2921.1.5 Buna rağmen Anadolu’da yerli tanrıça ve Pessinus’un idolü (diopetes) olan Kybele’ye6 ibadet devam etmişti. C. Dorylaion’dan Eskişehir’e.. Daha sonraları IV. 5 Devreker. Yüzyılda Hristiyanlık yörede kesin olarak yerleşince Kybele kültü yasaklanmış.1. Sivrihisar’ın Tarihçesi 1. Yapı-Endüstri Merkezi Yay. C. Eskişehir 1991.m.. Ankara 1979. s.g. Roma yolculuğundan sonra Ana Tanrıça’nın ünü imparatorluk sınırlarına yayılmıştı.e. s. Hristiyanlığı benimsemiş olanlar ise Kybele geleneğinden kurtulamamış her iki inanışın da izini taşıyan mezhepler ortaya çıkmıştır.Eğitim Sağlık Araştırma Çalışmaları Vakfı Yay. yeni dini yaymak üzere Anadolu’yu dolaşan havari Saint Paul’ün tüm çabalarına rağmen Kybele kültü Pessinus merkez olmak üzere Sivrihisar ve Eskişehir çevresinde gücünü korumuş oldu. Osmanlılar’a Kadar Sivrihisar Adını sivri kayalarından alan Sivrihisar’ın bilinen en eski adı Amuryum’dur. 6 Yurt Ansiklopedisi.1 Sivrihisar..190.4 1. Pessinus’taki 1 2 Şemseddin Sami.g. XV. a.2 Çok eski dönemlerde Tanrıça Kybele (Magna Mater)’nin ana kült merkezi olan Pessinus (Ballıhisar). D. s.27. s.. s. s.3. TTK Yay. a.Ö. a. Halime Doğru.. Suzan Albek.7 Ayrıca Roma. şehrin merkezi durumunda idi. İstanbul 1997. 3 John Devreker. A. Anadolu yaylasında Ana Tanrıça için tahtlar ve sunaklar yapılmış. a. Ankara 1997.3 M.g. md.7. 4 Ömer Çapar. günün erken saatlerinde buralarda törenler düzenlenmiştir. s.g.D. Kılıçaslan.T. Yüzyıllarda Sivrihisar Nahiyesi. 7 Çapar. BÖLÜM ŞEHRİN KISA BİR TARİHÇESİ VE İDARİ YAPISI 1..1. a.Ü. 204-205 yıllarında Roma’ya taşınan4 Kybele’nin ardından kült merkezi yavaş yavaş önemini kaybetmiştir.XXIX. Doğru. s.1-4.C. s.s.

XIX. W. s. s. s. 11 Fügen İlter. 13 İlter.g. Fotoğraflarla Sivrihisar-Justiniapolis.g. a.18. a. A.e.g.g.g. Yüzyılda Bizans imparatoru Justinianus yeniden canlandırmak istemiş.10 Bu devirde Palia veya Spalia denilen bölgeyi IV.13. s. 16 Keskin.m.14 Selçuklu kültür düzeyinin yüksek olduğu Sivrihisar’ın Türkler ile teması Abbasiler’in hizmeti dönemlerindeki akınlarla olmuştur.e.e. Sifrihisar ve Sivrihisar adlarını almıştır.e. Eskişehir 2000.1961. s..9.büyüdükçe Pessinus gerilemiş. 18 Doğru. D.9.245. a. İst. Doğru.27.17 yerleşim birimlerinde ibadethaneler yaptırılmıştır.g. C. s.e. a.T.17. Buna rağmen Justiniapolis.g.M. a. a.e. Kılıçarslan. s.e. 12 Nejat İşcan. M.2850. fakat hiçbir zaman tamamıyla boş kalmamıştır.g.243. s.9 Pessinus..g.md. MEB Yay. bölgenin ekonomik merkez olduğu gibi Bizans askeri yolundaki istihkam silsilesinin de bir unsuru olmuştur.Ö. Anadolu (Anatolia).e. Ankara 1980. Justiniapolis’i vermiş fakat yeni şehri Pessinus’un olduğu yere değil. s. Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası (Çev.5 tapınak yıkılmıştır.12 Pessinus’u gölgede bırakan Justiniapolis sonradan Seferihisar. 10 Ramsay.11 yeni kurduğu şehre kendi adını.15 Anadolu Selçukluları yönetiminde uç beyliği olduğu bilinen Sivrihisar. s. 204 yılında parlak durumunu kaybettikten sonra. Kılıçarslan zamanında Bizans sınırında hızla artan Türkmen yerleşmesi sırasında da Türk nüfusuna ev sahipliği yapmış. Ramsay. s. a. s. 25’te Roma egemenliğine geçmiş ve Roma’nın Galatya eyaleti sınırlarına alınmıştı. M.C. 17 Yurt Ansiklopedisi.16 özellikle II.Ö. “Sivrihisar Yöresi Araştırmaları”. bugünkü Sivrihisar’ın bulunduğu yere kurmuştur. 1071 Malazgirt zaferinden sonra Süleyman Şah komutanlığındaki Türk orduları Sivrihisar’ı zaptetmiş ve şehre siyah kayaları sebebiyle Karahisar adını vermişlerdir.8. 14 Doğru. a.13.g. a.. s. Mihri Pektaş).7.F Eski ÖnasyaAkdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü Dergisi. a. .13 Sivrihisar’da başka yerleşim yerlerinin de Bizans döneminde nüfuslandığı anlaşılmaktadır.8 Justiniapolis-Sivrihisar’ın o zamanki adı.8. 15 Keskin.18 8 9 Doğru.Ü.

Öte taraftan Ankara’da Ahilerin egemenliğine geçmişti.25 Yıldırım Bayezid zamanında Anadolu’da toprak kaybına uğramış olan beyler.. s.10.20. Bahadır Han’ın ölmesinin ardından İran-Moğol İlhanlıları’nın fiilen parçalanması üzerine Sivrihisar’ı kendi sınırlarına dahil etmişti. Yıldırım.g. s.193. Karkın. a.1. sınırda bulunan bir yerleşim yeri olduğu için sık sık el değiştirmiştir. Tam-İş Matbaası. Doğru. Osmanlı Devleti’nin kuruluş yıllarındaki olaylarda Beypazarı ile birlikte Karamanoğulları’nın mülkü sayılmıştır.g.e. Murat’ın başa geçmesiyle Ankara ve Sivrihisar yeniden ele geçirilmiştir. . Orhan Bey zamanında Çobanoğlu Timurtaş’tan 1334 yılında satın alındığı bilinen Sivrihisar23. s.6 Türk tarihinde büyük rol oynayan Oğuz boylarından Kınık. s. 23 Tahsin Özalp.. Sivrihisar Tarihi. 22 Keskin.2 Osmanlı Devleti ile Karamanoğulları Beyliği. Anadolu Selçuklu Devleti’nin yıkılması üzerine kurulan beyliklerden Karamanoğulları Beyliği. s. a. Keskin.. Türkiye’nin İktisadi ve İctimai Tarihi. Orhan Bey’in vefatından sonra Karamanoğulları’nın eline geçmişti. Sivrihisar. 21 Doğru.10.g. Ankara savaşında Timur’a 19 20 Mustafa Akdağ. Eymür ve Avşar boylarının Sivrihisar’a yerleşmesi. a. 24 Doğru. doğuda kurulmuş olan ve batıya doğru ilerleyen Timur devletinin hizmetine girerek kaybettikleri yerleri geri alma çabası içine girmişti.g.20 Osmanlılar Döneminde Sivrihisar 1. C. a. Cem Yay..20.21 Osman Gazi zamanında Osmanlı idaresinde bulunduğu. s.e.e.24 Ancak I.g.19 Sivrihisar. Eskişehir 1960.10. a.61.e. İstanbul 1995..e. Anadolu’nun hakimiyeti için uzun yıllar karşı karşıya gelmişlerdi.e. kaynaklarda belirtilen Sivrihisar22 Karamanoğulları’nın saldırıları ile el değiştirmiştir.61. s. s.g.1. buranın tarihi önemini artırmaktadır. 25 Özalp. a.

s.Hakkı Uzunçarşılı. Nasreddin Hoca : Ünü dünyayı. 29 Özalp. Zaten Çelebi Mehmet’in taht mücadelesini kazandığını öğrenen Karamanoğlu Mehmet Bey hemen idaresi altındaki Sivrihisar’a gelmiş. Kitab-ı Cihannüma Neşri Tarihi (Yay.e. Sivrihisar da Karamanoğlu beyliğine kalmıştı. Darkot.286. “Sivrihisar”..7 yenilince Timur.g. Kırşehir.29 Sivrihisar 1415 yılından itibaren kati olarak Osmanlı Devleti’nin toprakları içerisinde yer almıştır.259.A. Türkiye Tarihi. a.30 Bundan sonra Sivrihisar. Yapılan anlaşma ile Karamanoğlu Beyliği Akşehir. İstanbul 1993. Osmanlı Devleti’nin içinde siyasi yapısıyla değil kültürel ve sosyal yapısıyla katkıda bulunmuş ve birçok ünlü insan yetiştirmiştir. İstanbul 1966.e. s. a.. s. s. Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa : Osmanlı Devletinin kuruluş döneminde önemli işler başararak Çandarlı sülalesinin etkin rol oynama sürecini başlatan kişi olmuştur. .727.. I. TTK Yay. TTK Yay. Niğde ve Sivrihisar gibi önemli yerleşim yerlerini terke mecbur kalmıştır. 30 Besim Darkot. s. Anadolu’daki vilayetleri eski beylerine vermiş. s.m. Doğru.27 Fetret Devri (1402-1412) sırasında kardeşleri ile mücadele ederek bu mücadeleyi kazanan Çelebi Mehmet başa geçtiğinde Sivrihisar.32 b. Ankara.11. daha sonra da Bursa’ya akın yapıp şehri kuşatmıştı. özellikle de Türk dünyasını sarmış.323. Ali Sevim. 27 Mehmet Neşri. Köymen). a. a.g.g.e.209. Reşit Unat. Ankara 1989. s. C.469.8. D. a.28 Bunu öğrenen Çelebi Mehmet. çünkü zulüm ile yönetildikleri.g. Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu Devletleri. kaynaklarda zikredilmektedir. C. TTK Yay. İslam Ansiklopedisi. s. 32 Münir Aktepe.V..727. C. Karaman’a gelmiş ve yapılan mücadele sonunda Karamanoğlu Mehmet’i esir almıştır. hâlâ Karamanoğulları’nın elinde idi.Y. 1957. 31 Keskin. 28 Akdağ.17. s. MEB Yay. hikmet ve mizah aleminin en çok bilinen ve sevilen seçkin siması olan Nasreddin Hoca hakkında yazılan kaynakların ekseriyeti onun Sivrihisar’ın Hortu köyünde doğduğunu 26 İ. “Çandarlı”. A. s.g. M.10. Ankara 1969.İ.2.26 Sivrihisar halkının bu durumdan memnun olmadığı.62. Seydişehir.31 Bunlardan en önemlileri şunlardır: a. Yücel.e.

a. 39 Doğru.g..g. a. s. 60-61.g. a.33 Aslında büyük bir âlim olan Nasreddin Hoca meseleleri nüktedan bir dille etrafına anlatan kültür dünyamızın önemli simalarından olmuştur.11. a. Keskin.. ticaret yolları üzerine inşa edilerek gelişmesi sağlanmıştır..g. Eskişehir ve Uluları. a. . Nasreddin Hoca’nın torunlarından olduğu söylenmektedir.g. Şeyh Baba Yusuf. Fatih’in vefatından sonra II. s. Sivrihisar’ın İdari Yapısı Adını dağlardaki dorukların sivri kayalarından alan Sivrihisar bugüne kadar değişik kültürlerin. a. s..e. 288-292.e.g. Mehmet zamanında sipahiye yazılan yerler bu defterlere geçirilmemiştir.e.. s.36 1. Hızır Bey : İstanbul’un ilk kadısı ve şehremini olan Hızır Bey’in Sinan Paşa : Hızır Bey’in oğlu olan Sinan Paşa veziriazamlık yapmış. 204 yılına kadar Pessinus’tan küçük olan Justiniapolis (Sivrihisar). Selçuklular zamanında uç kenti.2. s. a. s. Bizans zamanında M. Tapu Tahrir 33 34 Keskin.35 Bunlardan başka Yunus Emre. 38 Özalp.g. Aziz Mahmut Hüdayi. a. 35 Doğru. s.e. md.. 18. Keskin. 266-286. Eren Yay. s. AkçeHalkbilim Araştırmaları Merkezi Yay.e. 37 Yurt Ansiklopedisi.e. devletlerin idari birimleri içinde yer almıştır. Eskişehir 1978. uç beyliği olarak vazife gören Sivrihisar37 Karamanoğulları Beyliği’nin burayı almasıyla özellikle Karamanoğlu Mehmet Bey’in idari üssü idi.62. Bayezid zamanında vezirlik rütbesi geri verilmiştir. s. Seyyid Nurettin gibi büyük Anadolu erenlerinin de Sivrihisar’da yetiştikleri çeşitli kaynaklarda zikredilmektedir.e.g. 36 Özalp.g. Doğru.8 belirtmektedirler.. Kadı Celâleddin.e.38 Osmanlı Devleti zamanında ise Orhan Bey’in yaptırdığı yaya tahrirlerinde Sivrihisar’ın yayalık ve müsellemlik alanları Sultanönü Sancağına bağlı olduğu halde39 I. İmparatorun burayı şehir yapmasıyla büyümüş. İstanbul 1990. s. 267. Vehbi Cem Aşkun. 88. 2850. s. Keskin.8386.. ardından Fatih zamanında Sivrihisar’da kadılığa atanmıştır.. Osmanlı İmparatorluğunda Yaya-Müsellem-Taycı Teşkilatı.. a.Ö.34 d. 11-12. c.

2001. Karpat. Tarihte Eskişehir Sempozyumu (2-4 Kasım 1998)..m.44 1877 yılında belediyesi kurulan Sivrihisar45 1914’te Eskişehir sancağına Mihalıççık ile bağlanan iki kazadan biri olmuş. yüzyılda nahiyede bugün hala isimlerini koruyabilen köyler göz önüne alınarak çizilmeye çalışılan sınır. TTK Yay.. XV.md. 9061.63. Ottoman Population (1830-1914). Bu zaman diliminde eyaletin değişik kaymakamlık ve muhassıllığına bağlı olmuştur.182. s.g.7. nr. Kuzeyde Porsuk çayı engel teşkil etmemiş. İncelediğimiz dönemde Bilecik kaymakamlığına. Yüzyılda. Güney ve güneydoğu sınırı Sakarya ırmağı ile doğal olarak sınırlanmış olmakla beraber bazı köyler. 40 Doğru. 46 Kemal H. bugünkü Polatlı köyleri arasında yer almaktadır. Tanzimat Dönemi Osmanlı Maliyesi. s. ve 16. 44 Ali Cevad.437. “Sivrihisar’ın XIX. Dolayısıyla geciken organizasyon nedeni ile buraya ayrı bir statü uygulamak zorunlu olmuş ve Hüdâvendigâr sancağına bağlanmıştır. s. ve XVI. Mehmet zamanında kesin olarak 1415’te Osmanlı sınırlarına alınmış olmasıdır. s.727. Sultanönü sancağının Karacaşehir nahiyesinin bittiği yerde Sivrihisar nahiyesi başlamıştır..Ü. 42 Yusuf Halaçoğlu. MAD. C. s. Yücel Özkaya.g.. Küre Yay.105..11.e.g. bir süre önce muhassıllık döneminde Eskişehir Muhassıllığına43 bağlı olmuştur. Batıdaki sınır daha esnektir.239-240..14. s. a.9 defterlerinde Hüdâvendigâr Sancağına bağlı olan Sivrihisar’ın Sultanönü Sancağına dahil edilmemesinin nedeni. Dersaadet 1313. . s. a. Edebiyat Fak.40 15.14. Memâlik-i Osmaniye’nin Tarih ve Coğrafya Lügati. s. İst. 41 Doğru. XVIII. Madison 1985.46 Cumhuriyetle birlikte Eskişehir ilinde kalmış47 ve bugüne kadar Eskişehir’in en büyük ilçelerinden biri olmuştur. 45 Yurt Ansiklopedisi. şehrin sürekli el değiştirmesi ve I. Ankara 1997. The University of Winconsin Press. Güneybatıda böyle doğal sınır bulunmamaktadır. s.. Yay. 47 Darkot. a. Uzunçarşılı. Sakarya ırmağına kadar Sivrihisar nahiyesi içinde yer almıştır. BOA. Ankara 1961. s. s. TTK Yay. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun İskan Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi.. Yüzyıldaki Durumuna Genel Bakış”. 43 Coşkun Çakır.42 19. yüzyıla kadar Hüdâvendigâr eyaletine bağlı bir nahiye (nefs) olarak kalmıştır. Osmanlı Tarihi. Mihalıççık yayalık alanları dışında kalan köyler. A.1.41 Osmanlı Devleti’nde iskan hareketlerinin etkilendiği yerlerden biri olan Sivrihisar. günümüzdeki kaza sınırından oldukça geniştir. Islahat Fermanından (1856) sonra kabul edilen yeni vilayet kanununa göre yapılan uygulamada Ankara vilayetinin merkez sancağına bağlı bir kaza durumuna getirilmiştir. Eskişehir 2001.2391.

1. 2 Musa Çadırcı. İstanbul 1990.g.2 Islahat teşebbüsleri için Tanzimat’ın beklenmediği. 3 Akgündüz.4 bunun tamamlanamaması üzerine nüfus sayımının yapıldığı5 bilinmektedir. T.133-136. Tanzimat Öncesindeki Teşebbüsler Bozulan nizamı eski haline getirme çabalarının bulunduğu ıslahat layihalarının muhtevası. 1 Ahmet Akgündüz. Mahmut’un son dönemlerinde maliyede yenileşme çabalarına girilerek vergi tahsilinde bazı yenilikler yapıldığı. Said Öztürk. 4 Mahir Aydın.. s. Yüzyılda Mali Islahat Teşebbüsleri 2. Ankara 1970.7-10. Ankara 1991. Öztürk. . Çadırcı. batıya yakınlaştırma gayretine girmiştir. S. 19.209. s. Viyana kuşatmasını takiben Osmanlı devlet erkanı gözlerini muhteşem geçmişten güçlü düşmanlarının örnekliğine çevirmişlerdi. II. Tarih Araştırma Merkezi Yay. Belleten. s. iltizamla yönetilen bir kısım hazine gelirlerinin doğrudan tahsil edildiği. Yozgat 2000. TTK Yay. Ankara 1943.10 2.1. Mahmut mümkün olduğunca devleti batı normlarına uydurmaya. “Sultan II.Ü.E. yüzyılda ciddi olarak değişikliğe uğramıştı.20.409.1 Uzun süredir savaşa dayanan bir ekonomi anlayışından vazgeçerek verimlilik esasına dayanan yeni bir iktisadi anlayışa geçemeyen Osmanlı devlet adamlarının görüşleri. Bu değişikliğe paralel olarak da II. Yozgat Temettuat Defterleri. 5 Enver Ziya Karal. Neşriyatı. İ. Tanzimat Döneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yapıları.C. “Türkiye’de Muhtarlık Teşkilatının Kurulması Üzerine Bir İnceleme”. II.F. ancak köklü bir reform denemesine Tanzimat Fermanı ile birlikte girildiği görülmektedir.1. BÖLÜM TEMETTUAT DEFTERLERİ 2.e.81-84. 19. XXXIV.1. C. Osmanlı İmparatorluğunda İlk Nüfus Sayımı 1831. s. Yimpaş Holding Yay. Sultan II Mahmut Reformları Semineri. Osmanlı’nın Batı’ya açılmasıyla değişime uğramıştır. s.19. Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü. Mahmut Döneminde Yapılan Nüfus Tahrirleri”. s. C. a. 3 vergi tahsili ve askerlik durumunun netleşmesi için arazi tahrirleri yapıldığı.

n.S.11. Bu verginin mali yılbaşı olan Mart ayında toplanması. s.10 2. Çünkü geniş münbit topraklara sahip bir tarım ülkesi olan Osmanlı Devleti bu toprakların iyi bir şekilde işlenmesiyle bir hububat ihracatçısı olabilirdi..20. Tanzimat Dönemi Osmanlı Vergi Sistemi. “Osmanlı Maliyesi”.9 fakat bu iki sancaktaki sayım işlemleri 1254 yılı Mart ayına yetiştirilemediğinden gelecek sene yine bu sistemi uygulamak üzere eski sisteme dökülmüştür. Mübahat S.1.. Tozduman. s.Hamdi Furat. 1992. değişim ve yenileşmenin çok önemli bir simgesi idi.y. TTK Yay.g. s. Bkz. a. İst.Ü.E.g. s. Kütükoğlu.541-542. İşaret Yay. Özellikle de öncü sektör kabul edilen tarım kesiminin istenen gelişmeyi 6 Bir cemiyet üzerine tarh olunan toptan bir verginin o cemiyet üyeleri arasında kazanç ve servete göre taksim ve tevzi olunmasıdır.g.11.194. Ziya Karamursal. İ. İst. Ankara 1989. ticaret ve temettuatına nispetle ve binde hesabıyla verginin tahsili kararlaştırılmıştır.11 Adil vergilemenin gerçekleşmesi için örfi vergilerin kaldırılarak yerine tek bir vergi “an cemaatin”6 vergi konulmuştur.t.21. Öztürk. Tanzimat Fermanı’nda Mali Islahat Tanzimat hareketi aslında batılılaşma hareketinin bütün Osmanlı kurumlarına yansıtılması ve ülke meselelerine bu suretle cevap hareketi idi. Değişim ve yenileşme her ne kadar kendi içinden gelen bir zorunluluk olmasa da. A.g. Bunun için tarımsal gelişmenin gerçekleşmesi yönünde bir dizi politikalar üretilmiş ve uygulanmaya çalışılmıştır..B. Osmanlı Devleti Tarihi. s.t.S. vergi mükelleflerinin ellerine senelik vergilerinin miktarını gösteren bir senet verilmesi ve iki taksitte ödenecek olan bu verginin mahkeme sicillerine de kaydedilmesi kararlaştırılmıştır. İ. Osmanlı Mali Tarihi Hakkında Tetkikler. 7 Abdüllatif Şener.y.7 Sadece barış zamanlarında toplanmak üzere herkesin emlak. İstanbul 1999. s. .94.. y. C. 11 Şener. Bu açıdan Tanzimat Fermanı diğer adıyla Gülhane Hattı Hümayunu bir dönüm noktası idi.y. s.2.. Mahmut’un ölümü ile duraklamıştır.8 Bunun için Tanzimat-ı Hayriye’ye de numune olmak üzere Hüdâvendigâr ve Gelibolu sancaklarında tahrir denemesi yapılmış.t.9-10.11 Tanzimat. arazi.e. s. Feza Gazetecilik AŞ. a.l. yenileşme gereğinin öncüsü ve kalkınmanın motoru olarak Osmanlı tarımı görülmekteydi.l.1. İstanbul 2001. a. 9 Akgündüz. Temettuat Defterlerine Göre Üsküb’ün Sosyal ve Ekonomik Tarihi.e..2. a. 10 Furat.t.E.10.Ü. s.B. 8 Arzu Tozduman. Ancak gelecek sene de bu teşebbüs Mehmet Ali Paşa ayaklanması ve II. Aydın Güzelhisarı’nin Sosyal ve İktisadi Yapısı (1844).1990. Yay.

Ankara 1987.23. mali merkeziyetçiliğin uygulanmasında bir araç olarak görülmekteydi.. “Tanzimat’ın Uygulanması ve Sosyal Tepkiler”..e. s. Öztürk. Tanzimat dönemi mali reformlara bakıldığında geleneksel vergi sisteminin değişime uğradığı önemli bir dönemdir. Belleten. 9293..Bildiriler.g.e. M.627.Reşit Paşa ve Dönemi Semineri. Ülke genelinde uygulanmadan önce Anadolu’da Hüdâvendigar.XXVIII. s.. Mahmut’un son zamanlarında başlayan bu usul. s. Öztürk. a.12 sürdürebilmesi için bir dizi mali düzenlemelere girişilmiştir. Çakır. a. Verginin adil tarh.13 Başta tarım sektörü olmak üzere diğer sektörlerde de yeni bir vergi sistemi uygulanması gündeme gelen yeni düşünce ile güdülen gaye refahın artırılması ve ülkenin mamur.112. s.12 Maliyede ıslahat. Uygulamada Anadolu ve Rumeli’de bulunan her bir kazanın örfi vergi olarak çeşitli isimler altında bir senede vermekte oldukları miktar tespit edilecek. Aslında II.24-94. Rumeli’de Gelibolu sancaklarında uygulanmaya konulmuş ve bu maksatla tahrire başlanmıştır. hesaplanan miktardan bazı indirimler yapıldıktan sonra bulunan miktar tek bir vergi olarak kaza ahalisinden ilgili kişiler vasıtasıyla tahsil edilecektir.g. Bu merkeziyetçiliğin önemli bir neticesi iltizam usulüne derhal son verilmesiydi. s. “Tanzimat Döneminde İktisadi Düşüncenin Teşekkülü”. Bunlardan biri de maliyede merkezileşme idi. Tanzimat’la kendini bulmuştur. tesviye ve tahsili için Tanzimat Fermanı’nın muhtevasında önemli yer teşkil etmekteydi.s. 14 Akgündüz.22. Rıfat Önsoy.14 12 Akgündüz. C. Tanzimat’ın temelini teşkil etmekteydi ve idari alanda yapılan ıslahat. 13 Halil İnalcık. a. Vergi sisteminin en büyük değişikliklerinden biri de çeşitli isimlerle alınan örfi vergilerin kaldırılıp tek bir verginin getirilmesiydi. .e. Ankara 1964. Dolayısıyla oluşturulan ilk kanunlar da tahrir-i emlak ve vergiye ait kanunlardı. insanlarında daha rahat ettirilmesi idi.g. TTK Yay.

Bu sebeple Osmanlı Devletinin bölgelerinin. Silistre. Dolayısıyla Tanzimat’ın getirdiği yeni mali düzen önce Anadolu ve Rumeli’de bazı eyaletlerde yani Hüdâvendigâr.e. s. Aydın. vergide getirilmesi düşünülen yenilikler gerçekleştirilememiş. Çünkü çok uzak mesafede bulunan mahaller yetiştirilemeyeceğinden geçici olarak bu bölgeler istisna tutulmuş ve tehir edilmesi yoluna gidilmiştir. İşte Temettuat defterleri bu sayımlar sonucu oluşmuştur.1. Biga. Edirne. a.15 3 Kasım 1839’da okunan Tanzimat Fermanı’ndaki vergi prensipleri gereği yani vergide servet esasına göre herkesin devlete vergi ödemesi için her şeyden evvel emlak ve nüfus tahriri yapılması gerekliydi. Sivas. Öztürk. Bununla birlikte daha sonra bu alanın genişletilmesi düşünülüyordu. Bunları uygulamak üzere tanıtımlar yapacaklardı. Öztürk. Vidin ve Selanik eyaletlerinde uygulamaya konulmuştur. 17 Akgündüz. .3. a. Zaten ilk görevleri gittikleri yerlerde o yerlerin ileri gelenleri (muhtar. Muhassıllara vazifelerini bildiren talimat-ı seniyyeler verilmişti. imam. Muhassıllar eyalet yönetimi dışında merkeze bağlı olup çok fazla imtiyaza sahiptirler.g. s. Muhassıllıkların Kurulması Tanzimat’ın mali açıdan uygulanması amacıyla muhassıllıklar kurulmuştu(1840).. eski örfi vergilerin iltizam usulüyle tahsiline devam edilmiştir. Bunun yanında verginin belirlenip dağıtım ve diğer işlerin görüşülüp 15 16 Akgündüz.24. Rumeli.23. Akgündüz.13 Ancak tahrir çalışmalarından netice alınamadığından. Öztürk. zira iltizam usulü feshedilerek yerine tesis olunacak usulüne göre vergilerin tahsili için emlak ve nüfusun belirlenmesi gerekiyordu.. a.e. s. eyaletlerinin tamamının temettuat defterleri bulunmamaktadır.. Konya.g.e.17 2.25. papaz gibi) ile birlikte halka Tanzimat’ı tanıtmak idi.16 Tanzimat’ın getirmeye çalıştığı yeni mali sistemin bütün ülkede uygulanması istenmekle birlikte bu mümkün olmamıştır. Ankara.g.

Hoşnutsuzluk nedeniyle bir kısmı azledilmiş.4.e. 20 Şener. a.19 Tüm çabalara rağmen muhassıllar görevlerini istenildiği ölçüde gerçekleştirememiştir.e. Öztürk. a.18 Muhassılların diğer bir görevleri de nüfus ve emlak tahriri yapmaları idi. s.g.t. kendilerine bağlı oldukları sancaklara hükmetmesi sağlanarak eski usule dönülmüştür.1. a. her sancağa birer kaymakam ve kazalara ise halkın içinden seçilen yetenekli ve namuslu birer müdür tayin edilmiştir.. Öztürk. ... s. Akgündüz.42-44.. Müşirlik Nizamı Muhassıllıkların kaldırılmasına rağmen tahrirle ilgili meclislerin.47. yetersiz görülenlerin yerleri değiştirilmiş ya da muhassıllıklar birleştirilmiştir. a. s. Akgündüz.21 2. 22 Çakır.22 Valilerin maiyetlerine bir defterdar.g. 21 Çakır. 1840 (1256) yılı başlarından itibaren muhassıllar yönetmelik gereği yanlarına verilen katiplerle birlikte mal ve emlak sayımına başlamışlardır.e. s..27. Bu düzenlemede valilerin. ulaşımın yeterli olmaması gibi nedenlerden ötürü tebaa mağdur edilmiştir. a. Daha önce oluşturulan Meclis-i Muhassilîn’in adı Memleket Meclisleri olarak değiştirilmiştir. a.20 Muhassılların görevlerini ihmali yanında bunlara istinaden bir gelişme olarak bazı yerlerde halkın gerçek gelirini saklaması..e.12.g. s.g. a.47. Kendilerine bağlanan umutlar boşa çıkmış.14 kararlaştırılması için Muhasıllık Meclisleri (Meclis-i Muhassilîn) oluşturmaları gerekiyordu.26. s. Eyaletlerde yeni bir düzenleme ile Müşirlik Nizamı getirilmiştir. Tüm bu olumsuz gelişmelerden dolayı vergi tahsili içinde muhassıllık denemesi kısa sürmüş ve bir süre sonra 1842 yılı başında ilga edilmiştir.41-42. maliye ve mülkiye memurlarının görevleri devam etmiştir.e.e. ürünlerin zamanında satılamaması.g. s.g.. 18 19 Çakır. birçok muhassıldan memnun kalınmamıştır.g. Furat. Tanzimat’ın uygulandığı (Dahil-i Tanzimat) yerlerde yapılan bu sayımlar sonucunda Emlak ve Arazi ve Hayvanat Defterleri adıyla bilinen defterler teşekkül etmiştir.

. 4) Sivas. s. a. s.:Ş.1487. Bu münasebetle devlet on bölgeye ayrılmıştır.. Enderun Yay. 26 Çadırcı. s. 6) Niş. a. Teşkil edilen her bölgeye meclis üyeleri gönderilirken kendilerine yapacakları işlere ilişkin birer de talimat verilmiştir. Osmanlı Tarih Lügatı. Batum). Bu bölgeler: 1) Konya. İleri gelen. 7) Silistre. 9) Selanik. 10 Mayıs 1845’te memleketin her tarafından vücûh24 ve kocabaşılar25 İstanbul’a gelmiş ve bulundukları eyaletin imarı ve ahalinin refahı ve rahatının temini için görüşlerine müracaat edilmiş. 3) Bolu.e..e. bunun için de her eyaletin malumat sahibi ileri gelenlerinden biri müslüman diğeri hristiyan (gayrimüslim kastedilmekte) iki kişi İstanbul’a çağrılmıştır. s. 25 Hristiyan köy muhtarı.g. Temsilcilerin sundukları layihalar ışığında devleti en çok uğraştıran hususun yolsuzluklar olduğu meydana çıkmış. Tozduman. .27 İmar Meclisi üyelerinin diğer bir vazifeleri de yapılacak emlak ve temettuat sayımına nezaret etmekti. önde olan. İstanbul 1986. s. İmar Meclisleri bir başkan ve iki üyeden meydana gelmiştir. bu konudaki gerekli değişiklikler ve düzenlemeler yapabilmenin 23 24 Şener.516. Bkz. Ardahan. Bkz.44. Sami.188. a.. buralarda tespit ettikleri yolsuzluk ve uygunsuzlukları raporlar halinde İstanbul’a göndermişlerdir. Yedi-sekiz ay süre ile şehir ve kasabalarda dolaşan imar meclisi üyeleri. 8) Üsküp. Meclis-i Vâlâ’da yapılan bir müzakerede memleket dahilinde genel bir ıslahatın yapılabilmesi için eyaletlerinin meselelerinin bilinmesi gerektiği. 27 Çadırcı.15 1842 yılı Mart ayından itibaren yeniden iltizam sistemine dönülmüştü. kendilerinden layihalar istenmiştir. 5) İzmir.1999.g. Alınan bu layihalar incelenmiş ve görüşmelerin bir sonucu olarak verginin ıslahı için doğru bir şekilde yeniden emlak ve temettu tahririnin yapılmasına karar verilmiştir.e.g. 10) Elviye-i Selâse (Kars. Dersaadet 1317..26 Bu görüşmelerin sonuçlarından biri de emlak ve temettu tahrirleri için ülke çapında denetimini gerçekleştirecek olan geçici İmar Meclisleri kurulmasıdır. Kamusu Türki. a.g.17.t. s.: Mithat Sertoğlu. imam. 2) Hüdâvendigâr.23 Tanzimat hareketi çerçevesinde yapılan çalışmaların hedefine ulaşmaması üzerine başka çözüm yolları aranmış.

32 Tozduman. her köyün ve mallarının imam ve muhtarları ile reaya bulunan mahallelerin papazları ve kocabaşıları marifetiyle ve ziraat müdür vekilleri nezaretinde yapılacaktı..g.1. Dahil edilen bölgelerde ise hemen sayımlar yapılıyordu. s.e. Ardından kaza meclisinde kontrol edilecek sonra da sancak kaymakamına ya da vali ve defterdara teslim edilecekti.31 Bu tedbirlere rağmen kazançla tarh edilen vergi arasındaki nispetsizlikler ve uygunsuzluklar devam etmiştir.30 1261 sayımında taşrada sayım yapılan bölgelerden ilk etap numune olarak bir köyün defteri.g..5. Uygun olmayan defterler Maliye Nezareti’ne gönderilerek burada asıl numune defterlerde belirtilen hususlara riayet edilmeden tanzim edilen defterlere gerekli açıklamalar yazılarak tekrar mahallesine geri gönderiliyordu.e. a. Öztürk. 1261 Temettuat Sayımları 1261 (1845) sayımında ülkenin bütün bölgeleri Tanzimat uygulamalarına dahil edilmemiştir. 30 Akgündüz. s. Akgündüz.23. Öztürk. s. Öztürk.5’ten % 55’e kadar vergi tarh edilişine rastlanılmıştır. a. Meclis-i Vâlâ’ya geliyor ve burada usul ve kaidesine muvafık olup olmadığına bakılıyordu.16 ahalinin verebileceği vergi ile ticaret temettuatlarının bilinmesine bağlı olduğu kanaatine varılmıştır. imam varsa kocabaşılar ve papazlar tarafından mühürlenecekti..e. Daha önceki sayımda sahip olunan menkul ve gayrimenkul malların kıymetleri veriliyordu. Senelik kazanç üzerinden senelik kazanç üzerinden % 1.29 b) Bu sayım için merkezden görevliler gönderilmeyecekti. Bu sayımı diğerinden ayıran hususlar ise şunlardır : a) Bu sayımda kişinin sahip olduğu menkul ve gayri menkul mallarının 1260 yılı gerçek geliri ile 1261 yılının tahmini geliri verilmiştir. c) Hazırlanan defterler muhtar.. 31 Akgündüz. s.. a.39.39.40.g.14. s. a. .g.32 28 29 Tozduman.t.t.g. a.28 2. Sayım.

.17 Emlak ve temettu tahriri için Maliye Nezareti Ceride Muhasebesi kalemi teşkil edilmiş. . 2. a. Öztürk. 33 34 Akgündüz. Temettuat Defterleri 2. Mahiyeti Osmanlı taşrasının anlaşılması yönündeki çalışmalara imkan tanıması açısından 16.e. yüzyıldaki iki defter serisi vardır. hayvanat ve temettuat sayımları sonucu ortaya çıkan Temettuat defterleri serisidir. yüzyılda imparatorluğun önemli bir kesiminde emlak.41.g. kazançları ve şahsi hayatlarında meydana gelen değişikliklerin her yıl izlenmesi öngörülmüş ve tahsilat döneminden birkaç ay önce başlanılarak bu değişikliklerin tespit edilmesi ve tashih edilmiş halinde defterlerin gönderilmesi kararlaştırılmıştır.2.33 Vergi mükelleflerinin maddi imkanları.. arazi. ikincisi de özellikle 19. a.2. s. ceride muhasebecisi ve mümeyyiz-i ûlâ adı verilen görevliler tayin edilmişti.34 Çalışmamızın kaynağını ve esas noktasını oluşturan Temettuat defterleri 1845 yılında yapılan bu tahrirlerin sonuçlarını ihtiva etmektedir.e. Akgündüz.g. merkeze geri çağrılmalarından dolayı tahrir yapılmayan bölgeler için ellerinde bulunan tahrir talimatnamesinin bir suretini orada bırakarak tahrir sayımının valiler denetiminde yapılması kararlaştırılmıştır. İmar Meclisi memurları. Bunlardan birincisi 16. Öztürk. ve 19. yüzyılda yapılan Tahrir defterleri serisi. s. Sayımın uzun sürmesi sebebiyle bir yıl geçtiği halde sayım yapılamadığından Temettuat defterleri gelmeyen yerler olmuştur.41.1.

717. 39 Serin. ahalinin refaha kavuşturulması.18 Tanzimat’a kadar değişik adlarla ahaliden alınan vergilerin yerine ikame edilen temettu sayımları. s. arazisi. . Osmanlı Tarih Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü.395. 38 Mustafa Serin. 19 Aralık / Zilkade 1255 (1839) tarihinde çıkarılan bir talimatla muhassıllar nezaretine her yerde halkın ismi.g. Ağustos 1995. 37 M.225’ten ayrı basım). herkesin kazancına ve mal varlığına göre devlete belirli miktarlarda vergi vermeleri ve bunun bir düzene konularak belirlenen usullere göre vergi tahsilidir.. 1241) tarihinde II. bu toprakları iyi tanımak istemesi.m. s.Milli Arşiv Şûrası. s. 35 Kütükoğlu. s. s. böylece de devletin gelirlerinin artırılarak son zamanlarda gittikçe bozulan gelir gider dengesinin tesis edilmesi için köklü değişiklikler yapılması yolunda çalışmalara başlanılmıştır. tüccar ve esnaf ise yıllık gelirlerini belirten defterler tutulması emredilmiştir38... MEB Yay. C. C. Ankara 1988. yüzyıl ortaları Osmanlı sosyal ve iktisadi tarihi için son derece önemli bilgiler içermektedir. TTK. Daha önce de belirtildiği gibi 1255 (1839)’ten 1275 (1858)’e kadar temettu vergisi “an cemaatin” tevzi olunan verginin bir kısmını teşkil etmek şartıyla “bileşik vergi” arasında görülmüştür39. şöhreti. hayvanları.719. Ankara 1998. Osmanlı Sosyal ve İktisadi Tarihi Kaynaklarından Temettu Defterleri (Belleten C.2. 36 Ömer Lütfi Barkan. Zeki Pakalın. 19. TTK Yay. Mahmut zamanında ihdas edilen ihtisab resmidir37.Bildiriler. 1826(H. I. Tanzimat Fermanı’ndan sonra Osmanlı Devleti’nde ağır verginin hafifletilip. İstanbul 1975. sultanların nüfus ve arazi hakkında bilgi sahibi olmak istemesi. “Osmanlı Arşivinde Bulunan Temettuat Defterleri”. Temettu tahririnden esas. Temettu vergisinin esası.I. Ankara 1995.35 Bir yerde tahrir yapılmasının en önemli nedenleri. a.14-16. hükmettiği geniş zaman aralığında ülkedeki devlet imkanlarını tespit etmek istemesi şeklinde sıralanabilir36. s.IX. Hüdavendigar Livası Sayım Defterleri.

s. vilayet. Temettu vergisi ise.18. Aydın. Edirne.sunulmuştur43.447 defterden oluşturmaktadır. C. Yüzyılda Söğüd’ün Sosyo-Ekonomik Yapısı”. Tanzimat ülkenin bütününde uygulanmadığından Temettuat defterleri de Tanzimat’ın cari olduğu bölgeleri kapsamaktadır. Netice itibariyle vergi konusunda yeni bir uygulamanın yapılması.720. s. 41 . s.g. Buna göre şehirler civarındaki binalardan tahrir anında konulan değer üzerinden % 4. a. 42 Öztürk.52.g. İstanbul 1995..19 Daha sonraları temettu vergisi hakkında 1323 (1907)’te çıkarılan bir nizamnamede ise temettu vergisinin. Tozduman. a. S. Türk Dünyası Tarih Dergisi.t. Çakır. Konya. 1998 yılına kadar Maliyeden Müdevver Defterler (MAD) ve Kamil Kepeci (K. liva. Selanik. 43 Akgündüz. Öztürk. içtimai lideri ve demografik yapısı hakkında bilgi sahibi olmaktaydılar42.e. Üsküp. arazi ve temettu vergileri getirilmiştir. Bu verginin adı daha sonraları “kazanç vergisi”ne çevrilmiştir40. a. a. Bu bilgileri bugün bu alanda araştırma yapanlar gün ışığına çıkarmaktadırlar. s. Silistre...4’ü kadar arazi vergisi alınacaktır. Rumeli. tüccar ve esnafın yıllık gelirinden % 3 olarak tahsil edilecektir41. Vidin. Bolu.. gelir sağlayan binaların yıllık gelirinden ek olarak % 4 oranında emlak vergisi üzerinde bina bulunmayan arsa ve arazilerden kıymetinin % 0.g.K) tasnifi içerisinde rastlanan Temettuat defterleri asıl itibariyle bu yıldan itibaren araştırmacılara 9 katalog halinde –17.. Niş.29. kaza merkezlerinde ve nüfusu iki bini aşan yerlerde ticaret. 1277 (1860/61)’de memleket dahilinde kısım kısım başlanan tahrirlerin sonucunda gerçekleşebilmiş ve belirli oranlarda toplanacak olan emlak. Kütükoğlu. Bu bölgeler şunlardır: Ankara. a.g.g.m.50. s. Erzurum. sanat ve hırfet erbabından Mart ve Eylül aylarında olmak üzere yılda iki taksit halinde alınması kararlaştırılmıştır.106. Hüdâvendigâr.e. Cezayir-i Bahri Sefid. 40 Serin. s.542.m. “XIX. Daha önce de belirtildiği üzere bu defterler sayesinde devlet yöneticileri ülkenin mevcut iktisadi imkan ve potansiyeller.29.

emlak katibi ve meclis azalarının mühürleri bulunmaktadır. 1261 tarihli defterlerde müslümanların yazılması imam.. Hazırlanışı Temettuat defterlerinde yerleşim birimleri ayrı ayrı belirtilmiş. Bununla birlikte bu alanda araştırma yapanların bazıları araştırma bölgelerindeki mahalle ve köyler için ayrı ayrı defter tutulmadığını belirtmiştir.. Kısmen de olsa 1256 tarihli defterlere rastlanmaktadır44. 46 Serin.2. muhtarı evvel ve sânilere.20 Defterlerin çoğu yeni sayımı (1261) kapsadığından 1261 tarihli sayıma aittir. a. s.g. “Hüdâvendigâr eyaleti dahilinde kâin Bilecik Sancağı kaimmakamlığı mülhakâtından nefs-i Seferihisar kasabasında Hacı Eshab mahallesinde sakin ahalilerin. 44 Akgündüz.g. Mahalli idareciler tarafından yapılan bu sayımların 1256 yılında yapılan defterlerin sonunda muhassıl. Defterlerin büyük bir kısmında hane reisleri kaydedilmeden önce hane numaraları da yazılmıştır. gayri müslimlerin yazılması ise kocabaşı ve papazların sorumluluğunda olup defterlerin sonlarında onların mühürleri bulunmaktadır.e. Kütükoğlu. kasaba. mahalle veya çiftliğin adı yazılmıştır46..396. s.2. a.m.. büyük yerler ile birden fazla mahalleden oluşan köyler ayrı ayrı defterleri kaydedilmiştir45. 45 .724-25. 2. s. a. Öztürk.e..”47 Köy ve mahallelerde yazıma genellikle imam. Temettuat defterlerinin terekküp tarzı şu şekildedir: Defterlerin ilk sayfasında sırasıyla eyalet. Tezimizin kaynağını oluşturan defterlerde mahalleler ve köylerin herbirinin defterlerinin ayrı ayrı olduğu gözükmektedir.52. görevlilerden başlanmış ve gelir getiren malların sayımı yapılmıştır. muhtar vb. sancak. müftü. kaza adları kaydedildikten sonra tahriri yapılan köy.g.

”48 Köy veya mahalle gayri müslim ise defterin başında “.TMT.21 2. isim ve şöhreti yazılmaktadır.92121. “Hüdâvendigâr (kaymakamlığı) defterdir. 9146. çalışmaları hızlandırmak amacıyla vali.9132. TMT. Benli mahallesinde mütemekkin ehli zimmînin emlak ve arazi.2. 50 BOA.16. b) belirtildikten sonra köy veya mahallesi verilmektedir. s.2.9159. ML. Mesela Sivrihisar’ın Hazinedar Mahallesinin temettuat defterinin baş kısmında şu ifadelere yer verilmektedir. nr.VRD. s. Defterlerin kapağına zaman zaman defteri yazan katibin ismi ve defterin Başta tutulan defterin nereye ait olduğu yani eyaleti. 49 BOA.VRD. .TMT..VRD..nr. nr.s.. BOA.3.50 Bazen de baba adı belirtilmeden “mahalle-i mezburede sakin Koca Arap Süleyman”51 gibi toplum içinde 47 48 BOA. Mesela “mahalle-i mezburda sakin Köse oğlu Ali Efendi” gibi.nr. Daha çok filan oğlu filan tarzı benimsenmiştir.”49 şeklindeki bu ayrıntı mutlaka belirtiliyordu. ML. 1261 sayımlarında da bir temettuat defteri numunesi ile soru cevap şeklinde layiha gönderilmiştir. Bu ifade yazılırken kişiyi en iyi tanımlayacak ifadeler seçilmiştir. nr. sancağı ve kazası a) yazılış tarihi verilmektedir. ML.2.2.2. defterdar ve imar meclisi memurlarına 1256 sayımında olduğu gibi.TMT. 51 BOA. s. Şekli Özellikleri ve Metodu Tahrir çalışmaları devam ederken. ML.VRD..9143. Gerek bu örnek defterde gerekse 1261 tarihli tutulan Temettuat defterlerinde şu metod takip edilmiştir. ML.VRD. Bu genel başlıktan sonra vergi mükellefi kişinin Hane 1 Numro 1 eyaleti dahilinde kâin Bilecik Seferihisar Sancağı kaimmakamlığı Hazinedar mülhakâtından Nefsi kasabasında mahallesinde sakin ahalilerin emlak ve arazi ve temettuatlarını mübeyyin c) şeklinde hane numara. TMT.. s.

evsat veya a`lâ olduğu belirtiliyordu.9117. ilgili bölgede zanaat dallarının gelişimini ve gelir dağılımında zanaat sahiplerinin yerini tespit açısından önem arz etmektedir.56 Sene-i sabıkada vergi-yi mahsusadan bir senede vermiş olduğu Guruş 130 Aşar ve rüsumi olarak vermiş olduğu Hınta Öşrü Bağ Kile Şinik Guruş 3 1 2 Guruş 44 A’dât-ı Ağnam Rusûmu Guruş Para 3 8 46 0 49 8 Kişinin bir mesleği varsa isminin üzerine eğik bir tarzda yazılmaktadır.9146.9. ML. nr.9110. ML. edna. . 1261 tarihli sayımda kişinin mesleği ekseriyet itibariyle yazılmıştır.TMT.3. “Oğlu” yerine “zâde” terimi de kullanılıyordu. ML. “Dersiâm Hacı Yakup” gibi54. ML.53 Kişinin tanımlamasında mesleği ön plana geçiyorsa mesleği ile birlikte zikrediliyordu. “Beypazarlı. Vergi mükellefi zaman zaman kardeşi.VRD. s. Mesleklerin yazılmış olması.9125. 56 BOA. s.2 54 BOA.TMT. s. 55 BOA.VRD. Kavacıklı Mustafa”55 Gayri müslim ve mükellef olduğu cizye dilimi yani.9146. nr. nr. 52 53 BOA. nr.VRD. “Mahallei mezburede sakin Zaimzâde Hasan Bey”52 gibi.TMT. nr.VRD. aşarın ve âdet-i ağnam vergisinin miktarı eğik bir şekilde kaydedilmektedir.22 tanınan lakabıyla yazılıyordu.TMT. Bunlar dışında kişi yer ismi ile tanınıyorsa o şekilde yazılıyordu. s. BOA. Aşağıda 1261 sayımında Sivrihisar’ın Çopuk mahallesinde Kırımlı oğlu Osman’ın emlak ve arazi ve temettu kayıtlarında her üç vergi birlikte gözükmektedir. Mükelleflerin isimlerinin üzerine “sene-i sabıkada” yani geçen senede tahakkuk eden vergi-yi mahsusanın.7. oğlu veya hizmetkarı ile birlikte yazılabiliyordu.2. ML.VRD. s. TMT.

Ortak gayrimenkullerin gelirinden öşürler ve diğer ortağın hissesi düşüldükten sonra geri kalanı gelir olarak kaydedilmiştir. Sıra ile önce gayrimenkuller yazılmaktadır. Ayrıca mahalle ve köylerin yerleşim düzeninde genellikle dini veya etnik farklılıklar dikkate alınmış. diğer gelirleri toplamı alt alta yazılarak bir vergi mükellefinin genel kazancını ifade eden toplam yazılmaktadır. dutluk/harir bahçesi olup olmadığı) mutlaka belirtilmiştir. . hane reisinden başka çalışanlar varsa onların da adları. a. ayrı ayrı 57 Daha sonra hane sahiplerinin sahip oldukları hayvanlar ayrıntılı olarak ele alınmaktadır. dükkan icarı. kısır (dölsüz) olup olmadıkları da mahalledekiler mükelleflerin tamamı deftere kaydedildikten sonra köy ve mahallelerin toplam temettu’u ve vergi Akgündüz. işletilmediği kişilerin hassaları ve kazançları ile birlikte verilmiştir. Arazilerin ekili veya nadasa bırakıldığı. dutluk/ böceklik. hububat dışında ekim alanlarının çeşidi (arazilerin pamuk. bahçesi. afyon.23 d) İsmin altına şahsın bütün mal varlıkları. s. pirinç. tütün tarlası. Hayvanların sağımlık (sağmal). han. öşürleri yazılmıştır. g) sonra bu ibarenin altına kişinin varsa mesleğinden elde edilen gelirle. hamam vb. Gayrimenkuller bölümünde kişi şehirli ise sahip olduğu dükkan. cehrilik adıyla hususi bir kısım arazileri. gayrimenkulleri varsa gelirleriyle verilmektedir.e. Şahsın tarlası. kök boya.. kazançları.48. bu sebeple müslim veya gayri müslim kesim. f) Hanede.g. Öztürk.57 e) belirtilmiştir. Vergiye tabi mal varlıkları olan bir köy veya miktarı verilmektedir58. âsiyâb (değirmen). tımar bedeli ve hisse gelirleri de buraya alınmaktardır. Kişinin mukataa hasılatı. mal Son olarak “mecmû’undan bir senede tahminen temettuâtı” denildikten varlıkları. öbek öbek yazılmaktadır. bağı. Kişinin herhangi bir malı yoksa bu durum kaydedilmiş ve vergi tahakkuk ettirilmemiştir. Bunların müstakil veya ortaklık yoluyla işletilip. Mükellef hane reislerinin ekseriyeti erkek nüfusu teşkil etmekle birlikte zaman zaman dul kadınlar ve yetim çocukların yazıldıkları kayıtlara da rastlanılmaktadır. ekili ve nadasa bırakılan arazisi. bu arazilerin dönüm olarak miktarı ve 1260 yılı gerçek geliri ile 1261 yılı tahmini geliri alt alta yazılarak toplanmaktadır.

Ahmet Coşkun.y.y..E.S.Ü. İlbeyi Özer.Ü.168. Öztürk. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Erzurum Ovası’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu. İ. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Çorlu Silivri ve Ereğli Kazalarının Sosyo Ekonomik Durumu.S.B.l.B.S..e.S. Yüzyılda Bir Anadolu Kenti Eskişehir Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu.Ü.. İstanbul 1997.Ü. s.28.B. y. y. Darende Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri. “1845 yılında Selanik (Temettuattualara Göre). y. İstanbul 1995. Mehmet Karakaş. y.t. İstanbul 2001.S.t. C.B.l. İstanbul 1996.y. Temettuat Defterlerine Göre Mudurnu Kazasının Sosyo Ekonomik Yapısı 1261(1844). Kaya Bayraktar.Ü. içerik ve kaynak olması bakımından bize fikir veren pek çok temettuat çalışmalarından.S. a. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Bolu Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu. biçim.E. İstanbul 1997.g. İ. y. Şeyma Yılmaz. y.y. V. .E. XIX.t.l. İ.l.24 sayıma tabi tutulmuş ve ayrı ayrı defterlere veya aynı mahalle/köyde iseler bir defterin ayrı ayrı kısımlarına yazılmıştır.48-49.E. İstanbul 1997.. XIX.59 58 59 Akgündüz.y.. İstanbul 1995.. İ.t. tezlerinden faydalandık.y... Bunlardan bazıları şunlardır: M.l. s. s. İ. Çalışmamızı hazırlarken şekil.t.Ü.B.l. İstanbul 2000.t. İ. Tarih ve Toplum.E.. Mehmet Ekincikli.Ali Gökaçtı. Yüzyılın Ortalarında Muğla’nın Sosyo Ekonomik Yapısı.E.B.15-22. Levent Akgünlü.

. S.m. s. İstanbul 2000. a. Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi (1071-1920).3 Bundan başka bazı meslek mensupları da kendi mesleklerinin adlarıyla anılan mahallelerde/köylerde oturmuşlardır. İstanbul 1994.1 Osmanlı şehirlerinde yapılan gözlemlerden biri de genellikle müslümanlar ile gayri müslimlerin ayrı mahallelerde yerleşim yerlerinde oturmalarıydı. C.70. 5 Ergenç. Divan. 3 Gülfettin Çelik.1. Köyleri ve Nüfusu 3.. Yay. Sivrihisar’ın Mahalleleri. Bu durumun bir sınıf yapılanmasının gereğinden değil. sosyal düzenin. kamu düzeninin korunması için alınan bir tedbirden kaynaklandığı bilinmektedir. Osmanlı Araştırmaları.4. Halil İnalcık)..69. Türk İktisat Tarihi. Meteksan Ltd.4 Osmanlı şehirlerinin temel yerleşme birimi olan mahalleler. a.1. İmam. s. Ayrıca ibadet yeri ve pazar yeri bütün mahallelerin ortak faaliyeti gerektiğinde açılan ve genişletilen cemaat merkezini teşkil etmektedir.158. Bu düzen. “Osmanlı Şehrindeki Mahallenin İşlevi ve Nitelikleri Üzerine”.5 Osmanlı Devleti’nde en küçük idari birimleri oluşturan mahallelerin başında imamlar bulunmaktaydı. Ankara 1980. Mahalleler ve Demografik Yapıları Osmanlı şehrinde mahalle. s.25 3. şehir yaşamında bu zümrelerin bir bütünü ile birlikte ortak yaşam oluşturmalarına engel olmamıştır..63. Dergah Yay.g.1. BSV Yay. aynı mescidde ibadet eden bir cemaatin aileleri ile yerleştikleri şehir kesimi olarak algılanmıştır. 4 Ergenç.g.2 Yerleşim düzeninde müslim ve gayri müslimlerin iç içe yaşamaları tercih olunan bir durum değildi. “Osmanlı Şehrinde Esnaf Örgütlerinin Fizik Yapıya Etkileri” (Ed. BÖLÜM ŞEHRİN SOSYAL YAPISI 3. 2 Ergenç. Müslim ve gayri müslimler kendilerine ait mahallelerde ikamet olunmaktaydılar.m. Şti.70. s. s. İstanbul 1999. s. kendi gelenekleri ve yaşam tarzları ayrı ve farklı cemaatleri içinde barındırmıştır.103104.6. “Osmanlı Devleti’nin Nüfus ve İskan Politikası”. Osman Okyar. Ahmet Tabakoğlu. mahallenin yönetici ve temsilcisi olarak kadı tarafından 1 Özer Ergenç.

Bu arada kuruluşundan (1072) bugüne Türk kentlerinin tüm özelliklerini taşıyan Sivrihisar’da XV.160. 9159.26 atanırdı. Sivrihisar’ın (Seferihisar) Temettuat defterleri katalogunda ML. Ancak bu tarihlerde mahalle sayısının 22’den daha fazla olduğu yine o tarihlerdeki kayıtlı defterlerden anlaşılmaktadır.g. 9111.8 Her bir defterin bir mahalleyi/köyü içerdiği defterlere göre 1844-45 yıllarında Sivrihisar’ın 22 mahallesi gözükmektedir. pazaryeri. a. 9132. 9137. 9171.e.g. hamam. 9125. s. koduyla yayınlanan ve şehir merkezinin mahallelerinin kaydedildiği 9110.TMT. Osmanlı Devleti’nin sosyal ve iktisadi tarihini ortaya koyacak çalışmalardır. meslek sahiplerinin yoğun olduğu yerleşim yerleri oluşturmuşlardır. 9155.e. 9128.7 Çalışmamızın esasını ortaya çıkaran veriler. 9140.. 9146. çarşı-kapan. Araştırmamızın ana kaynağı olan Temettuat defterleri incelendiğinde Osmanlı şehir yapısındaki sistemin Sivrihisar mahalleleri için de geçerli olduğu görülecektir. 9144. Muhtar ise başlangıçta imama vekalet edebilecek.6 Günümüzde şehirlerin sosyal yaşamı ile ilgili monografileri gibi çalışmalar. a. 9165. kervansaray. s. Keskin. 9121. 6 7 Tabakoğlu. 94143. cami cemaatinin seçkin kişisini ifade etmekteydi. 8 Köylerle ilgili defterlerin numaraları bibliyografya kısmında verilmiştir. 9160. yüzyılda görüldüğü üzere kale. 9126. ve XVI. hanlar. az ya da olmayan şehirlerin durumları ortaya çıkacaktır.. 9168. 9112. medrese ve cami merkezli oluşu ile birlikte tek vücut yerleşmeler halinde idi. Uzun bir geçmişe sahip olmayan ancak itinalı bir şekilde artan bu çalışmalarla monografileri eksik.VRD. . Sivrihisar’da müslim ve gayri müslimler ayrı yerleşim yerlerinde yaşamışlar. 9172 numaralı 22 adet defter ile araştırmamızın doğrudan konusunu teşkil etmeyen ancak bazı durum değerlendirmelerinde yararlandığımız köylerle ilgili 45 adet Temettuat defterinden elde edilmiştir.60.

Kutbettin.18. Şeyh Baba Yusuf. 10 . nr. Tatlar. Kethüda. Hazinedar. Gazi Sinan.K.14 9 BOA. nr 9128. nr. Bu arada öncelikle bilinen en eski Osmanlı kayıtlarından itibaren Sivrihisar’ın mahalleleri ve adetlerini belirtmek gerekir.12-13. Müslim Akdoğan. 9110. Burada aklımıza takılan soru şudur: 1830’lu yıllarda farklı. s.g. TMT. 18904. Kılıç. Hisar. s. 14 BOA. nr.6364. Camiikebir.11 Bu mahallelerin isimleri daha sonraki kayıtlarda da ekseriyetle geçmektedir. Dolayısıyla bu kayıtlarla temettu kayıtlarının karşılaştırılarak sorunun ortadan kalkacağını düşünmekteyiz.12.9160. Hacı Ashab. a.. Ancak az önce de belirttiğimiz gibi bu defterlerde hane reislerinin gayri menkullerin/tarlalarının ortaklaşa kullanılmasından dolayı gösterilen hisselerden. Hacı Veysi. Karabaş. BOA. s. s. MAD. Tahtalı ve Zımmi Akdoğan’dır. ML. ortaklıklardan o yıllarda iki mahallenin daha olduğu gözükmektedir.2. 1845’li yıllarda farklı isimleri taşıyan mahallelerin varlığı nasıl olur? Bizce bu sorun mahalle adlarının şeriyye sicillerinde eksik ya da yanlış okunmasından ileri gelmesi ile açıklanabilir. Faruklar.VRD. Hacı Hasan. K. Elmalı. nr. 1850’li yıllara ait şeriyye sicillleri ve sayımlarına göre de 31 mahallesi gözükmektedir. ML. 13 BOA.4. 11 Doğru. Tapu Tahrir defterlerine göre 1486 ve 1521’de 24 mahalle gözükmektedir.. Burada farklı mahalleler gayrimüslim mahalleler olan Ay. TMT. Bunlar Kubbeli 9 ve Gedik’10tir. Kubbeli.9140. s.e. a. 13 Bu mahalleler 1263 yılındaki cizye defterlerinde de geçmektedir.27 Defteri olan mahalleler şunlardır: Araklı. nr. Orta. Hacı Eskici .g. 1261 (1845) yılına ait nüfus vukuat defterinde farklı olan mahalle sayıları temettu sayımlarına eklendiğinde sayı 28’e çıkmaktadır. 12 Özkaya. s.VRD. Benli. Demirci. Çopuk.e. Yenice.12 Bu mahalle adlarının yarısı (15 tanesi) temettuat sayımlarındaki kayıtlarda geçen mahalle adları ile aynıdır. 139-140.

zikredilmeyen ve defterleri olmayan Veya da sayımı yapılmış ancak ya başka tasnif arasında yer almış. Hacı Hasan. Ahi Fahreddin. Ankara 1311. Hacı Minnet. Tatlar. Çapaklu. nr. 17 Doğru. Hacı Veysi. Mescid-i Veledi İhtiyar. s. 1311 (1894)’e ait Ankara Salnamesinde mahalle sayısı 30’dur. Cizye ve Nüfus Vukuat defterlerine göre ise mahallelerin adları şöyledir: Araklı. Çubuk. Hacı Veysi. 12 Defa. Benli. Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi. Araklu.139-140. Hacı Ashab.18904. Akdoğan. Hazinedar.28 Yine aynı tarihlere yakın tarihli olduğunu düşündüğümüz tarihsiz bir arşiv belgesinde15 29 mahalle gözükmektedir. ve Gedük Hacı İshak. Ay. Hacı Kutbeddin. 15 16 BOA. s. Gazi Sinan. Çopuk Demirci. a.16 Temettu sayımlarıyla oluşan defterlerde ortaya çıkmayıp da mezkur arşiv belgelerinde olduğu gözüken mahallelerle ilgili bu farklılığın nedenleri şöyle sıralanabilir: a) Gerçekten de adı geçmeyen.. Hacı Eskici. Faruklar.e.324. Cami Mahallesi.g. K. ya da mahallelerin temettu sayımı yapılmamış ve bundan dolayı da defteri olmamıştır.K. Koyuncu. Elmalı. Hafız-ı Cami (camii kebir). Şimdi de yine tahrir kayıtlarından itibaren adları bilinen mahallelerin kısaca adlarına değinelim.17 1844 yılında Temettuat. Hacı Hasan. Camiikebir. Hazinedar. Kayalu. Bu muallak durumun cevabı ilerleyen zamanlarda yapılacak çalışmalarla daha net ortaya çıkacaktır. Yenice (Seyyid Mahmud). Elmalı. Burada farklı olarak diğer defterlerde olmayan Çaklı ve Yeni Reaya adında iki mahalle gözükmektedir. Bu defterin tarihi hakkında net bir yargıya varmak doğru olmamakla birlikte tahmini olarak Osmanlı Devleti’ni dış göçlerden etkilendiği bir zaman dilimi olan Kırım Savaşı sonrasına ait gözükmektedir. Demirci. Ermeniyan. Kethüda. . Tahrir defterlerine göre 1486 ve 1521 yıllarındaki mahalleler şunlardır: Kılınç. Kazaz Sinan. b) tasnifi yapılmamış ve bunlardan ötürü ortaya çıkmamıştır.

Hızırbey ve Yunus Emre. Gedik. Ancak salnamelerde. Bunlar. Kubbeli. Hazinedar. s. a. Çapanlu.Elmalı. s. Hacı İshak. bu kayıtlarda geçen farklı mahalleler zikredilmemiştir. Burada ikişer adet Une. Camiikebir. Kepen. Hacı Hasan. Orta. Kubbeli. Bu kayıtlardaki mahalle adları şöyledir: Ay. Yenice.12-13. Tatlar. Bugün de aynı sayıda olup ve aynı adla anılan mahalleler şunlardır: Demirci. Şeyh Yusuf. Kethuda. Nehasizyam. Orta..e. Tatlar. Hazinedar.. Elmalı. Gedik. Benli. 20 Keskin.18 1311 (1893) yılı Ankara salnamesinde gözüken mahalle adları aynen Temettuat defterlerinde geçtiği gibidir. Une. Camii Kebir.63. Ay.Hanlar. Kabak. Müselleme. Kılıç. Tabaklar. Karabaşlı. Faruklar. Faruklar. Yenice.20 Araştırmamızda verilerimiz öncelikle Temettuat defterlerinde yer alan mahallelerle ilgilidir. Zimmi Akdoğan. Yeni Mahalle (Reaya).m.g. Karacalar. Müselleme. Hasleddin. Camiikebir. Hacı Ashab. Geduk. Tahtalı. Kutbettin. Gedük. Elmalu. Gazi Sinan. Müslim Akdoğan. Şeyh Baba Yusuf. a. Tekye. Müslim Akdoğan. 18 19 Özkaya. Karabaşı. Hacı Eskici.g. Kutbettin Çapuk.13’e indirilmiştir. Hayaklı? (Çapanlı olabilir). Karabaşlı. Demirci. Kurşunlu. . Bazı noktalarda yukarı adı geçen arşiv kayıtlarından da faydalanılmıştır. 1852 yılındaki şeriyye sicilleri kayıtlarında gözüken mahallelerin adlarının bir kısmı farklı bir kısmı da aynıdır. Akdoğan.19 Cumhuriyet döneminde ise idari taksimatta mahalle sayısı -bazı mahalleler birleştirilerek. Kethüda. Karabaşlı. Şeyh. Araklı. Yenice. Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi.Hacı Eskici. Hisar. Cumhuriyet. Tekye.29 Hisar. Hacı Hasan. Bu doğrultuda araştırdığımız dönemde mahalle sayısını 28 olarak ele almayı uygun bulduk. Yenice. Zimmi Akdoğan. Araklu. Hacı Veysi. Semercu (Demurcu). s. Hacı Veysi. Kethüda. Hilm. Akdoğan. Tekye mahallesi gözükmektedir. Tahtalı. Kılınç. Kılıç.324.

. Sivrihisar’ın en kalabalık mahallesi 214 hane ile Yenice mahallesidir. Şeyh Baba Yusuf. Akdoğan (müslim ve zımmi). Müslim Akdoğan. s. Benli. Faruklar. Bu mahalleyi sırasıyla Benli (105 hane). Gazi Sinan (19 hane). Zimmi Akdoğan. a) Yalnızca gayri müslimlerin yaşadığı mahalleler: Benli. Tatlar. Kılıç. Gazi Sinan.57.g. Kılıç. Bu verilerden hareketle mahallelere ortalama olarak 63 hane düşmektedir. Kutbettin. a. Kılıç gibi nüfus bakımından büyük mahalleler büyük mahalle tipi. Hacı Hasan (29 hane) mahalleleridir. Kılıç (85 hane).. Faruklar gibi nüfus bakımından küçük mahalleler de küçük mahalle tipi yerleşim yerleri olmuşlardır. Elmalı. c) Yalnızca müslümanların yaşadığı mahalleler ki bunlar ise bu iki grup dışında kalan mahallelerdir. Ay (105 hane). Hacı Hasan. Tahtalı (79 hane). Ay. Hacı Veysi. Hisar. En seyrek nüfusa sahip mahalleler ise Hisar (7 hane). Defterlere göre mahalleleri etnik ve dini bakımdan üç kısma ayırmak mümkündür. Sivrihisar mahallelerinin nasıl isimlendirildiği konusunda bilgi veren yeterli sayıda kaynak yoktur. Çopuk (Çubuk).21 b) Sinan. Hacı Eskici (75 hane) mahalleleri izlemektedir. Demirci (80 hane). Ay.e. Araklı. Hacı Eskici. Gazi edilen boylardan isimlerini almışlardır. Tahtalı. Bu mahalleler ile daha önce kurulup da adları 21 Keskin. Şeyh Baba Yusuf (98 hane).30 Elimizdeki bu verilere dayanarak ortaya çıkardığımız demografik yapı ile ilgili sonuçları şu şekilde belirtebiliriz. Mahallelerden Yenice. Yenice (diğer adı Seyyid Mahmud). Şey Baba Yusuf. Ancak bilinenlere göre mahalleleri dört grupta incelemek mümkündür: a) Eski Mahalleler : Bu mahalleler eski Türkmen akınları sonucunda iskan Kişi ismi verilen mahalleler : Hacı Ashab. Orta b) Gayri müslimlerle müslümanların birlikte yaşadığı mahalleler : Yenice.

Hazinedar.58. müslümanlarla yaşadıkları mahalleler Kılıç. yüzyıllarda Ermenilerin ve Rumlar’ın olduğu. ve 16. Bu kilisenin varlığı bugün için devam etse de içi harap haldedir ve turizme açılmayı beklemektedir23.31 değişen bazı mahalleler buralarda mescid yaptıran ve önemli işlerde bulunanların isimleri ile tanınmaktadır. ve 16 yüzyıllarda Ermeniler’in bir mahalle kuracak nüfusa sahip olduğu bilinmektedir. s.22 Bunlarla birlikte bir dini yapıyla adlandırılan mahalleleri de bu grupta işaret edebiliriz.g. 15. Ay.. Demirci. Kethüda gibi. a. İncelediğimiz dönemdeki kayıtlarda Rumlar ve Yahudiler’e ilişkin bir işaret bulunmamaktadır.e. 15. Gedik. . Daha sonraları buraya gelen Yahudiler’in kurmuş olduğu mahallenin adı Yeni Mahalle (Yeni Reaya) olmuştur ki bu da onların çok fazla geçmişinin olmadığını zaten belli etmektedir. Tahtalı Orta ve Zimmi Akdoğan. Ermeniler’in ise bu yıllarda küçüklü büyüklü şekilde şehrin yükseğinde dağların eteğinde müstakil mahalleler kurdukları. bunun yanında da bazı müslüman mahallelerinde yaşadıkları bilinmektedir. 22 Keskin. Ermeniler’in müstakil oldukları mahalleler Benli. Gayrı müslim mahallelerinin isimlerinin menşei ise kesin olarak bilinmemektedir. Yenice ve Müslim Akdoğan'dır. Meslekle ilgili mahalleler : Belli bir meslek grubunun çoğunlukta olduğu c) veya kurucularının mesleklerine ithafen bu adları alan mahallelerdir. d) Gayri Müslim Mahalleleri : Sivrihisar’ın Türkler’in ve Osmanlılar’ın eline geçmesi ile buralarda az da olsa Yahudi ve Rumlar’ın olduğu. Yapmış oldukları 1882 tarihli kilisenin büyük ve tek oluşu da ibadet için ortaklaşa bir yerde toplanmaları bir arada yaşamalarının bir göstergesidir. Camiikebir gibi.

26 Mayıs 2000.32 Tablo 1: Sivrihisar'ın Mahalleleri-1845 Mahalleler 1 Araklı 2 Ay 3 Benli 4 Camiikebir 5 Çopuk 6 Demirci 7 Elmalı 8 Faruklar 9 Gazi Sinan 10 Gedik 11 Hacı Ashab 12 Hacı Eskici 13 Hacı Hasan 14 Hacı Veysi 15 Hazinedar 16 Hisar 17 Karabaş 18 Kethuda 19 Kılıç 20 Kubbeli 21 Kutbettin 22 Müslim Akdoğan 23 Orta 24 Şeyh Baba Yusuf 25 Tahtalı 26 Tatlar 27 Yenice 28 Zimmi Akdoğan Defter No 9121 * 9132 9173 9110 9128 9140 9125 9162 * 9159 9165 9111 9117 9143 9137 9168 9160 9126 * 9144 9171 * 9112 * 9155 9146 * 23 Agos Gazetesi. .1. s. 5.

.24 13.5-6. s. yüzyılda Anadolu’ya gelen Türkmenler.25 Osmanlı taşra teşkilatı idaresine göre eyalete bağlı sancaklar.280. Moğol tehlikesinden uzakta olabilmek için Batı Anadolu ve uçlarda Bizans sınırını zorlayarak iskan edebilmek. yüzyıllardaki Sivrihisar tahrir defterlerinde 143 adet köy ismi tespit edilmiştir. Bir İçbatı Anadolu ve uç vilayeti olan Eskişehir’de de Türk nüfusunun yerleşmesi büyük çapta gerçekleşmiştir.33 3. Daha sonra yapılacak olan sayım ve tahrir... Turan Neşriyat Yurdu Yay. yerleşebilmek için rahat ve güvenli mekanlar aramışlardı.2. yayalık alanda ve vakıf toprağında kurulduğu görülmektedir. Ancak bu köylerin 4-5 haneden 70-80 haneye çıktıkları görülmektedir. s. Osmanlı Devleti döneminde köy kavramının tarifi net olarak belli değilse de “karye” olarak vesika ve defterlerde belirtilmiştir. İstanbul 1969.. Osman Turan. Köylerden başka vergi veren yerleşim birimleri de mezraalardır. Kazalarda bulunan köyler idari ve coğrafi sınırlarla çevrili bölgelere taksim olunmuş. Selçuklu Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti. İsimleri değişmeyen köyler Günyüzü nahiyesinde yoğunlaşmıştır.1.26 15. 1110 (1690) tarihli bir avarız kaydında ise Sivrihisar’a bağlı 58 köy kaydı geçmektedir.. 24 25 Doğru. Mezraalar. Selçuklular Zamanında Türkiye. bu şekilde oluşturulan ve aynı özelliğe sahip bulunan köylerin araya gelmesi ile nahiyeler sınırlandırılmıştır. herbirinin başında bir kadı bulunan “kazalar”a ayrılmıştı.27 Bu köy adlarının çoğu tahrir kayıtlarında da geçmektedir.507. yüzyıldaki kayıtlara bakıldığında Sivrihisar köylerinin sipahi toprağında. ve 16. İstanbul 1993. ve 16. Boğaziçi Yay. s. temettu çalışmalarında da çok farklılık arzetmeyecektir. Bu göç dalgaları sırasında Batı Anadolu ve İçbatı Anadolu’ya yerleşilmiş ve çok sayıda köyler kurulmuştur. Osmanlı İmparatorluğunda. Bu köylerin 88 adedinin ismi günümüze kadar kullanılmıştır. köy özelliği taşımamakla birlikte bazen oldukça kalabalık nüfusa sahip olabilmekteydiler. Köyler ve Demografik Yapıları 15. .

Ancak Sivrihisar köylerinin bu kadar olmadığı hem daha önceki hem de daha sonraki arşiv kayıtlarından anlaşılmaktadır..m. 1852 yılındaki sicil kayıtlarında 47 köyü gözükürken30 1311 (1893) yılına ait bir salnamede 90 köyü gözükmektedir.e. s55. md. Hatuncuk.. Karacaviran. Her bir köyün ayrı bir defterde zikredildiği köyler şunlardır: Ahiler.K. Mülk. Kapulu. Yalnızçam.g.31 Kaza olarak ilk kuruluşunda 116 köyü ve Günyüzü adlı bir nahiyesi olan Sivrihisar’ın 1950’deki idari taksimatta Günyüzü ve Kaymaz nahiyesi dahil toplam 87 köyü mevcuttu. Bayulu (muhtemelen Babullu). ve Beylikova bugün Eskişehir’in ilçeleri.11-16. s.32 Bugünkü idari teşkilata göre ise Kaymaz. İlikviran. XV.29 1844 yılına ait olan ve konumuzun ana kaynağını teşkil eden Temettuat defterlerine göre 45 adet köy vardır. Hortu.14.. İsrailbağı. Sadıkbağı. Biçer. VRD. Gğüm. 32 Üzümeri. K. Karkın. Tekeviran. Polatlı da Ankara’nın bir ilçesi olmuştur. ML.. 31 Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi s. 2794. 30 Özkaya. 33 Keskin. nr. Dümrek ve Nasreddin Hoca (Hortu) beldeleri ile toplam 60 köyü ve 27 yaylası vardır. ML..VRD.7-9. a. Çaykoz. (Güğem).g. Karaburhan. Karadat.s. 26 27 Doğru.176. Demirci.Ekik. nr. s. a. 28 BOA.324. Tatar. vd.Ortaklar. Babadat. Karaca Ahmet Sultan. Karkı. Dümrek.34 1255-1259 (1838-1843) yıllarına ait vergi kayıtlarına dahil edilen köylerin adedi 50’dir. 28 1261-1262 (1845-1846) yılları bir aşar kaydında ise temettu sayımlarında bulunmayan üç köy adı zikredilmektedir. Halilbağı.56. Kocaş. Tuğray. . Sarıkavak. İğdecik. Böğürtlen. Bu köylerden bazılarının adlarındaki viran kelimesi ören kelimesi ile değişime uğrayarak günümüze gelmiştir. 1216. s. Kultan.33 Daha önce Sivrihisar’a bağlı belde olan Günyüzü. Ertan. Kızılcavian.g. Dinek. s. Ballıhisar. Kaymaş. a. BOA. Yüzyıllarda. ve XVI. İlyas Paşa. Kurt Şeyh. nr. 29 BOA.Gürsöğüt. Zey.151. İbikseydi. Memik. Karacakaya ve Adahisar.

35 Tablo 2: Sivrihisar'ın Köyleri Köyler Ahiler Babadat Ballıhisar Bayulu Biçer Böğürtlen Çaykoz Demirci Dinek Dümrek Elinviran Elçik Ertan Güğüm Gürsöğüt Halilbağı Hatuncuk Hortu İbik Seydi İğdecik İlyas Paşa İsrail Bağı Kapulu Karaburhan Karaca Ahmet Sultan Karacakaya ve Adahisar Karacaviran Karadat Karkı Karkın Kaymas Kızılcaviran Kocaş Koltan Kurt Şeyh Mülk Memik Ortaklar Sadıkbağı Sarıkavak Tatar Tekeviran Tuğray Yalnızçam Zey Defter no 9122 9134 9120 9163 9174 9145 9167 9133 9172 9153 9118 9141 9119 9136 9170 9116 9115 9158 9108 9150 9164 9175 9130 9148 9127 9156 9114 9129 9177 9166 9131 9157 9154 9124 9138 9161 9169 9151 9123 9135 9109 9139 9176 9113 9152 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 .

Bu sayımın da temel amacı verginin yeniden tadil ve tesviyesine uygun olarak nüfusu belirlemekti. Tahrir. C. Osmanlı Devleti’nde ilk nüfus sayımı olarak bilinen 1831 tarihli sayımda da erkek nüfus sayılmıştır.3. Köylerin hane sayısı ile ilgili tüm eksikliklere rağmen defterlerde geçen sayılarda başka kullanabileceğimiz kayıt yoktur. 35 Sait Öztürk.36 3. “1830 Sayımına Göre Ankara Şehir Merkezi Üzerine Bir Araştırma”..1.35 34 Musa Çadırcı. avarız ve cizye kayıtları. Tablo 3: Sivrihisar'da Yaşayan Milletlere Göre Hane Sayıları Hane Sayıları Müslümanlara Ait Hane Sayısı Gayri Müslimlere Ait Hane Sayısı Toplam Hane Sayısı Mahalleler 1240 458 1698 % 73 27 100 Köyler 1324 0 1324 % 100 0 100 Toplam 2564 458 3022 Nüfus ile ilgili birinci el kaynaklar klasik dönem için tahrir. son yüzyıl için cizye. % 27’si gayri müslimlere aittir. s. İleride eğer defteri olmayan köylerle ilgili bilgiler gün ışığına çıkarsa bu eksikliğin telafi edileceğini ümit ediyoruz. İstanbul 1995. Aradaki bu farkın önemli olmasından ötürü araştırmamızda bu sayıyı kullanacağız. Osmanlı Araştırmaları. nüfus. Bir başka deyişle hanelerden % 73’ü müslümanlara.35. avarız. 458’i gayri müslimlere aittir. Köylerde ise önceleri gayri müslim unsurlar yaşamış olsa da bu yıllarda köylerde gayri müslim unsur yaşamamaktadır. s. Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri Bilecik. İstanbul 1955. ve temettuat defterleri ile toprak sayımı için yapılan nüfus sayımlarında hep genel bir ifade ile faal erkek nüfusu verilmekte34 ve bununla da vergi yükümlüleri ile tahsil edilecek vergi yükü belirlenmektedir. Ancak mahallerle ilgili bölümde belirtildiği gibi defterleri olmayan mahallelerin hane sayısı ile birlikte toplam hane sayısı 1698’e çıkmaktadır. Kitabevi Yay.1.109. Sivrihisar mahallelerindeki hanelerin 1240’ı müslümanlara. Şehrin Tahmini Nüfusu Temettuat defterleri dikkate alındığında Sivrihisar mahallelerindeki hane sayısı 1321. . temettuat kayıtları ile salnamelerdir. cizye. köylerindeki hane sayısı 1327’dir.

Ü. s. Ayrıca bu devir şehirlerinde miktarları büyük yekün teşkil etmesi lazım gelen kölelerin de bu sayımlarda kaydedilmemiş olması da göze çarpmaktadır.. s. Kaknüs Yay. İ. a. tımarlı sipahi.332.138-139.g. s. Tarih Dergisi. E. . Göç ve Sürgün.e. s. 1521’de 3739’dur. İskan. s. saray ve konak müntesiplerinin. a.38 Klasik dönem kayıtlarında birçok küçük şehirlerde kale muhafızı. akıncı. Türkiyât Mecmuası. büyük beylerin maiyetindekilerin ve bazen medrese talebelerinin kaydedilmemiş olması dikkat çekicidir. yörük gibi askeri vazifeleri olan kimseler kayıtlı oldukları halde Edirne ve Bursa gibi büyük şehirlerde bulunması lazım gelen garnizonların. C.32. 16. “Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi”. İstanbul 1953.F. Sivrihisar’ın bilinen en erken tarihli tahrir kayıtlarındaki nüfusu 1486’da 3512. ancak ortaya çıkan birbirine yakın rakamların farklı oluşunun.93. 38 Hüseyin Aslan.. Nüfus.e. 39 Arslan.X. İstanbul 1979. yy Osmanlı Toplumunda Yönetim. her vergi hanesinin 5 kişiden oluştuğu36 görüşünden hareketle Sivrihisar merkez ve köylerine ait nüfus tahminlerini yapmış bulunmaktayız. tahmini değerlerden ortaya çıktığını belirtmekte yarar vardır. 37 Doğru. Bunun için Osmanlı’nın birçok yerinde olduğu gibi Sivrihisar’da da yapılan bu nüfus tahminlerin tam olarak hesap edilmesi mümkün gözükmemekte.40 Tablo 4: Klasik Dönemde Sivrihisar'ın Nüfusu 1486 3512 1521 3739 1572-78 5200 1590 5160 36 Ö.39 Sivrihisar’ın 1590 yılı nüzul dağıtımı sırasında 1032 avarız hanesi ile tahminen 5160 nüfusu gözükmektedir.37 1572-78’deki yıllara ait kayıtlarda da 5200 civarında nüfus gözükmektedir. Nejat Göyünç “Hane Deyimi Hakkında”.136-138. Lütfi Barkan.37 Klasik dönem vergi kayıtları ile araştırmamıza kaynak teşkil eden kaynaklardan genel nüfus rakamlarına ulaşmak için ülkemiz sosyal tarihçiliğinin öncüsü kabul edilen Ömer Lütfi Barkan tarafından öne sürülen ve genellikle de kabul gören. İstanbul 2001.12-14.g. s.

Bunun dışında cizye ve nüfus vukuat defterlerinden isimleri ile hane sayılarını tesbit ettiğimiz 6 mahalle daha ardır ki bunlarla beraber 1698 hane olmaktadır ki bu durumda şehir merkez nüfusu yaklaşık olarak 8500 kadar olduğu söylenebilir.296 1945 93 -----------------------------------18.334 17.38 Ondokuzuncu yüzyıla gelindiğinde ise nüfus rakamlarında ciddi bir farklılık görülmemiştir.. Anadolu’da Tanin. 4013’ü gayri müslimlere aittir.g. s. İstanbul 1327.06746 16.e.Ü. s. s. XV-XVII.g.41 Bu sayı müslüman erkek nüfusa aittir. 44 Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi.132. s. 45 Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi 15. 42 Karpat. 1247/1831 tarihli nüfus sayımında kaza genelinde toplam 6290 erkek nüfusu kaydedilmiştir.596 2044 93 Toplam 31.. s. a. Yaklaşık olarak erkek nüfus nisbetinde kadın nüfusunun eklendiğimizde kaza nüfusu 12580 olmaktadır.44 Bu yıllar arasındaki nüfus değişikliğinin göçlerde açıklanması gereklidir. 1327/907 tarihli salnameye göre ise 7552 müslim. 1313/895 yılına ait Ankara salnamesinde mahallelerde toplam 12. 3821 gayri müslim nüfus gözükmektedir.e.892 3989 186 -----------36. İ. .733 Lütfi Göçer.515 nüfusu vardır.169. 43 Ankara Vilayet Mahsus Salnamesi. 154-155. 13 Defa. 46 Ahmet Şerif.126-127. 12 Defa. s. 3993 gayri müslim toplam 11. Ankara 1313.45 Yine bu yıllarda Anadolu’yu gezen Anadolu’da Tanin gazetesi yazarı Ahmet Şerif’e göre Sivrihisar’daki nüfus şöyledir: Erkek Müslüman Ermeni Musevi ----------------Toplam 40 Kadın 15. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Hububat Meselesi ve Hububattan Alınan Vergiler. s. İstanbul 1325. 41 Karal.96.270. – 42 1881/82 1893 arasında mahalle ve köylerde toplam 29983 kişi gözükmektedir.43 1318/1900 tarihli salnameye göre ise 5549 müslüman.031 nüfus mevcut olup bu sayının 8018’i müslümanlara. a. İstanbul 1964. Ankara 1318. Defa. 1260-1261/1844-1845 yıllarını kapsayan temettuat sayımlarında bu tarihlerde mevcut olan 21 müslüman 1 gayri müslim mahallesinde toplam 1321 vergi hanesi bulunmaktadır. Yay.

Azmi Süslü. Burada görülen farklılık Museviler’in oluşudur.39 Bu nüfusa köylerin dahil olduğu açıktır.104.671 arasında değişen Ermeni nüfusu mevcuttu. Yıl Üniversitesi Rektörlüğü Yay. . Gültepe Yay. s. Bu yıllarda Osmanlı Devleti’nde ise 1. Osmanlı İdaresinde Ermeniler. 1910’da 3989 nüfusa sahiptir.21-22. C.48 Tablo 5: Sivrihisar Mahalleleri ve Nüfusu-1845 Hane Sayısı Tahmini Nüfus Defter No Adet Kişi 30 150 9121 105 525 * 105 525 9132 31 155 9173 66 330 9110 80 400 9128 68 340 9140 31 155 9125 28 140 9162 * 19 95 9159 75 375 9165 29 145 9111 48 240 9117 36 180 9143 7 35 9137 63 315 9168 73 365 9160 85 425 9126 65 325 * 54 270 9144 53 265 9171 62 310 * 98 490 9112 79 395 * 28 140 9155 214 1070 9146 66 330 * 1698 8490 Mahalleler 1 Araklı 2 Ay 3 Benli 4 Camiikebir 5 Çopuk 6 Demirci 7 Elmalı 8 Faruklar 9 Gazi Sinan 10 Gedik 11 Hacı Ashab 12 Hacı Eskici 13 Hacı Hasan 14 Hacı Veysi 15 Hazinedar 16 Hisar 17 Karabaş 18 Kethuda 19 Kılıç 20 Kubbeli 21 Kutbettin 22 Müslim Akdoğan 23 Orta 24 Şeyh Baba Yusuf 25 Tahtalı 26 Tatlar 27 Yenice 28 Zimmi Akdoğan Yekün 47 48 Ahmet Şerif. Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı. s. Çetin Börekçi). Ankara 1990. TTK Yay.234. Göyünç. (Haz. Museviler. 1914 yılında bağlı olduğu Eskişehir sancağında toplam 8592 Ermeni mevcuttu.169 ile 1. Anadolu’da Tanin.47 Sivrihisar’da söz ettiğimiz gayri müslim unsurlar Ermeniler olup 1895’te 4013. Ankara 1999. Romanya muhacirleri olup kurdukları köyde ziraatle meşgul olmuştur. İstanbul 1983.I.40-41. s. 100.161..

s.e. Buna rağmen defteri olmayan köyler için nüfus verisi ortaya çıkarmak mümkün değildir.113.g.50 1260-61/1844-45 temettu sayımlarında defteri olan 45 köyün toplam nüfusu 6635’tir. Doğru. 2000 yılında ise merkezi 10. zaim ve yayalık alanlarda olmak üzere köylerin toplam nüfusu 17.40 Cumhuriyetten sonra 1927 yılında merkezi 4352 olan Sivrihisar’ın 1950’de ise 6615 kişi nüfusu vardı. geneli 37 297. ... 1980’de merkezi 9541. a.g. vergi haneleri ve toplam nüfus şu şekildedir: 49 50 Keskin. a. 1990’da merkezi 10490.022’dir. Tablo 6: Nüfusun Belli Başlı Tarihlerdeki Durumu 1521 3739 20761 1831 12580 1844-45 8500 15150 1907 11515 36635 1927 4352 31498 1950 6615 44281 2000 10547 25758 Merkez Genel Şehir merkezi için kullanılan kaynakları dikkate alarak yapılan çalışmada 16. 1521’de sipahi.49 Nüfusun azalması köylerin idari taksimatla yeni ilçe olan beldelere dağıtımından dolayı olmuştur. Yüzyıl başlarında Sivrihisar’ın 143 köyü bulunmaktadır.64-65. Ancak bu sayının köylerin gerçek nüfus olmadığı daha öncede açıklandığı gibi açıktır.e.547. s. geneli ise 31644 kişi nüfusu olmuştur. geneli 55961. Temettuat sayımlarında ortaya çıkan köy adları.

41 Tablo 7: Sivrihisar Köylerinin Nüfusu Köyler Ahiler Babadat Ballıhisar Bayulu Biçer Böğürtlen Çaykoz Demirci Dinek Dümrek Elinviran Elçik Ertan Güğüm Gürsöğüt Halilbağı Hatuncuk Hortu İbik Seydi İğdecik İlyas Paşa İsrail Bağı Kapulu Karaburhan Karaca Ahmet Sultan Karacakaya ve Adahisar Karacaviran Karadat Karkı Karkın Kaymas Kızılcaviran Kocaş Koltan Kurt Şeyh Mülk Memik Ortaklar Sadıkbağı Sarıkavak Tatar Tekeviran Tuğray Yalnızçam Zey Yekün Hane Sayısı Tahmini Nüfus Adet Kişi 18 90 50 250 22 110 8 40 15 75 20 100 24 120 32 160 54 270 66 330 25 125 42 210 7 35 9 45 54 270 18 90 41 205 91 455 17 85 21 105 17 85 33 165 94 470 24 120 15 75 26 130 26 130 21 105 13 65 24 120 72 360 14 70 53 265 10 50 19 95 52 260 20 100 9 45 19 95 18 90 18 90 7 35 24 120 22 110 43 215 1327 6635 Defter No 9122 9134 9120 9163 9174 9145 9167 9133 9172 9153 9118 9141 9119 9136 9170 9116 9115 9158 9108 9150 9164 9175 9130 9148 9127 9156 9114 9129 9177 9166 9131 9157 9154 9124 9138 9161 9169 9151 9123 9135 9109 9139 9176 9113 9152 * 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 .

Mahallelerde Kullanılan Aile. s. Bu durum aslında pek çok Osmanlı şehri için geçerlidir. 1950’de 37666. 2000’li yıllara gelindiğinde bu azalma devam etmiştir. a.2. Kullanılan aile. Bunun nedeni de 1854 Kırım Savaşı sonunda Kafkaslar’dan gelen dış göçlerin buralara da iskan edilişidir. yüzyılda nüfus artışının hızlandığı görülmektedir.64. ilçe yapılan beldelere birçok köyün idari olarak bağlanmasından kaynaklandığıdır. Cumhuriyet döneminde de artış devam etmiş.51 Tablo 8: Köylerin Belli Başlı Yıllardaki Nüfusu 1521 17022 1844 6635 1907 25120 1927 27144 1950 37666 1980 46420 1990 26807 2000 15211 Sivrihisar’ın 16-20. 3. olan aile adları önemli bir veridir. Kişilerin bugünkü anlamda soyadları.g. Burada bilinmesi gereken bu azalmanın köylerden şehre göçü ile. 1980’de 46420 1990’da 26807. Şahıs Adları ve Lakaplar 3.e. ancak 1980’lere gelindiğinde nüfusta azalma başlamıştır. şahıs adları ile lakaplar bizlerin Sivrihisar kazasında 51 Keskin.1. Bu adlardan günümüzde hâlâ kullanılanları mevcuttur. Sivrihisar’ın 19. genellikle aile veya sülale adlarıyla birlikte kaydedilmiştir. . Çünkü bu durum Osmanlı Devleti’nin öteden beri süregelen nüfus probleminden kaynaklanmaktadır. yüzyıllar arasında nüfusu genel bir değerlendirmeye tabi tuttuğumuzda durağan özelliklere çok daha yakın olmakla birlikte kısmi bir nüfus artışı görülmektedir. Kullanılan Aile ve Şahıs Adları Temettuat defterlerinde vergi mükellefi olarak kaydedilen şahıslar. 1927’de 27144.. 2000’de de 15211 olmuştur.42 1907’deki salnameye göre 25120 olan nüfus.2.

İstanbul 1985.318. a. Ömer ve Osman bunlara nazaran daha az verilen adlardandır. s. Sivrihisar’da islami unsurları taşıyan tipik bir Anadolu şehri olduğundan adlar da İslami şahıs adları daha yoğun olmuştur. TMT.1-4. Bu prosedüre göre ilgili şahsın eğer varsa önce aile adı yazılmaktaydı..52 Sivrihisar mahallerindeki hane reislerinin bir prosedür dahilinde deftere kaydedildiği dikkati çekmektedir. nr. C 41.5. . İktisat Fakültesi Mecmuası. Ali.398-389. s.43 oturanların hem sosyal yapısı hem de mesleki ve ekonomik faaliyetleri hakkında az da olsa fikir sahibi olmamızı sağlamaktadır. ML. İ. Ahmed.13. Kullanılan aile adlarının çok farklı olmasına rağmen aralarında daha fazla kullanılanların bir kısmı şunlardır: Süleyman oğlu (14 adet). Hüseyi. Ekmekçi Ali oğlu53 gibi. Aile adlarından sonra hane reislerinin adları kaydedilmiştir.VRD. Süleyman. Natır oğlu (5 adet). Sarraç oğlu (5 adet).e. 53 BOA. Gayri müslimlerde ise en çok kullanılan aile adları Nursuz oğlu (5 adet). Yahya oğlu (5 adet). Köfter oğlu (8 adet).g. Demirci oğlu (4 adet). 52 Tevfik Güran. Mıkırdıç oğlu (4 adet) Yangöz oğlu (4 adet)’dur. “bin” veya “nin” (Ali’nin Hüseyin gibi) tabiri kullanılırdı. Çavuş oğlu (6 adet) Köse oğlu (5 adet). Bu aile adı ilgili şahsın geleneksel bir şekilde tevarüs eden mesleğine işaret edebilirdi. Bıçakcı oğlu.s.Ü. Hasan. s. Türkmen oğlu (5 adet). Kütükoğlu. Tosun oğlu (5 adet). Çalık oğlu (5 adet). Mehmed. En çok kullanılan adlar Muhammed.9146. İbrahim gibi dini bakımından değer verilen şahısların adları olmuştur. s. Aydın oğlu (4 adet). Akgüzeli oğlu (5 adet). “Ondokuzuncu Yüzyıl Ortalarında Ödemiş Kasabasının Sosyo Ekonomik Özellikleri”. Sivrihisar’da müslüman 1173 hane reisinin en fazla kullandığı adları ve adetlerini şu şekilde belirtebiliriz. Bu durum muhtemelen yazımı yapan katibin tercihinden ya da o şahsın bu şekildeki ifadesinden ileri gelmiştir. Tombak oğlu (6 adet) Kuzucu oğlu ( 7 adet). Arab oğlu (5 adet). Dört halifeden ilk üçünün adları Bekir (Ebu Bekir). Bu aile adlarından sonra genellikle “oğlu” kelimesi gelirdi. Bazen bunun yerine”zâde” “veledi”. Mustafa.

Nalbant. Uzun. Tablo 10: Gayri Müslim Hane Reislerinin Adları Karabet 23 Agop 23 Artin 10 Kirekos 9 Kefork 8 Kirkor 7 Diğer 73 Toplam 148 3. Kalaycı. Agop. Hane reislerinin mesleklerini belirten lakaplar da mevcuttu. Kör. Soytarı. Lakaplar Aile ve şahıs adlarının yanı sıra hane reislerinin lakaplar da kullandıkları görülmektedir. Kasap.44 Tablo 9: Mahallelerdeki Kullanılan Hane Reislerinin Adları Ali 124 Hasan 71 Mustafa 118 Osman 56 Mehmet 117 Halil 54 Hüseyin 100 Ömer 47 Ahmet 79 Diğer 278 Süleyman 77 İbrahim 72 Toplam 1173 Sivrihisar’da yaşayan gayri müslim unsurlar olan Ermeniler’in en fazla kullandıkları adlar Karabet. Kullanılan lakaplar kişinin ruh halini veya fiziki yapısını yansıtabilmekteydi.2. Ekmekçi. Mihalıçlı.Deli. Günyüzülü gibi. Tekerci. Aşık. Sağır gibi. Arap. Bunun yanı sıra kişilerin mensup olduğu bölge veya etnik ayrılığı da lakap olarak kullanılmıştı. Artin. Babullu. . Çoban gibi. Çaykozlu. Sürücü. Demirci. Ayrıca lakaplarında bu defterlerde kayıtlı olması sosyal yapıya ilişkin önemli ipuçlarından biridir. Ayaşlı. Kirekos ve Kefork’tur.2. Lakapların kullanılması hane reislerini diğer hane reislerinden ayıran bir unsur olabilmekte idi.

Esseyyid.Sâni 16 Muhtarı Evvel Hafız 19 10 Yetim 27 Sivrihisar’da yaşayan gayri müslimlerin çok fazla lakap kullanmadıkları görülmektedir. Fakı. Muhtar-ı Evvel. Hoca. Müslüman hane reisleri tarafından en fazla kullanılan lakaplar Hoca (23 adet). Muhtar-ı Sani gibi. Muhtar-ı Sâni (16 adet). Osmanlı toplumunda genellikle aile adları ile değil de uğraştıkları mesleklerle tanınan gayri müslimlerin Sivrihisar’daki durumu farklıdır. Tablo 11: Müslüman Hane Reislerinin En Çok Kullandıkları Lakapları Hacı 54 Hoca 23 Molla 22 Muhtarı.45 İdari.3. Bu şekilde dönemin mesleki hayatı ile ekonomik ve sosyal yapısı hakkında bilgiler elde edilmektedir. Hacı (54 adet). Kabasakal. Muhtar-ı Evvel (19 adet). Milletbaşı ve Kör’dür. Kocabaş Sani. Saraydar. Dersiam. dini ve ictimai alandaki görevlilerin yaptıkları işlerden dolayı aldıkları lakaplar vardı. Hafız. Hafız (10 adet). Yetim (27 adet). Uzun. Derviş. Gayri müslimlerin kullandıkları lakaplar Yetim (3 adet). Nalbant. Hacı. Molla (22 adet). . Tablo 12: Gayri Müslim Hane Reislerinin Kullandıkları Lakaplar Kabasakal 1 Kocabaş Sâni 1 Kör 1 Milletbaşı Nalbant Saraydar 1 1 1 Uzun 1 Yetim 3 Toplam 10 3. Hane Reislerinin Meslekleri Temettuat defterlerinin bize vermiş olduğu en önemli verilerden biri de hane reislerinin meslekleridir.

büyük üretici olarak bilinen ashabı çiftlikat (1 adet) izlemektedir. Ziraatle Uğraşanlar Ziraatle uğraşan grubun başında erbabı ziraat denilen küçük üreticiler (259 adet) gelmektedir. kendi aralarında şu şekilde gruplandırabiliriz: a) Ziraatle uğraşanlar b) İşçiler c) Sanayi ve ticaret uğraşanlar d) Çeşitli hizmetlerde uğraşanlar e) Meslekleri olmayanlar Tablo 13: Mesleki Grupların Dağılımı Meslek Grubu Ziraat İşçiler Zenaat Grubu Görevliler Çeşitli Hizmetlerde Çalışanlar İşsizler Toplam Sayısı 275 209 522 125 29 162 1321 % 20.3.1 12.1.4 2.8 15. değirmenci (1 adet) erbabı ağnam (1 adet).2 100 3. .8’ini oluşturmaktadır.46 Sivrihisar’da yaşayan hane reislerinin mesleklerini.8 39.5 9. Yani şehirde her beş hane reisinden biri ziraatçidir. Ziraatle uğraşanların toplam sayısı 275 olup genel toplamın % 20. Daha sonra sırasıyla hayvancılıkla uğraşan ashabı ağnam (13 adet).

8’ini oluşturmaktadır. İşçiler Sivrihisar’da işçi olarak çalışanların sayısı 209 olup. Seyis (1 adet). Bu gruba dahil olan mesleklerin başında ameleler (117 adet) gelmektedir. hizmetkarlar (25 adet) izlemektedir. Bunu sırasıyla çoban (59 adet). Sığırtmaç (1 adet).2. . Diğerleri ise şunlardır: Tellak (2 adet).3. Tablakar (1 adet). genel toplamın % 15.47 Tablo 14: Ziraatle Uğraşanlar Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Ashab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kutbettin Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Tatlar Yenice Yekün Ashabı Ashabı Erbabı Erbabı Ağnam Çiftlikat Değirmenci Ağnam Ziraat Yekün 1 8 9 1 5 13 25 9 2 2 20 3 3 8 7 8 8 6 21 1 1 4 19 1 87 259 6 13 25 11 3 2 21 3 3 8 7 13 8 6 21 9 19 1 87 275 2 1 1 5 3 13 1 1 1 3.

3. (94 adet) (77 adet) (12 adet) (69 adet) (53 adet) (144 adet) (24 adet) (47 adet) Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . Sanayi ve Ticaret Alanında Uğraşanlar Sivrihisar’da sanayi ve ticaret alanında uğraşanlar 522 adet olup genel toplamın % 39.5’ine tekabül eder ki meslek grupları içinde sayıca en önde olan gruptur.3. Bu grup kendi içinde şu şekilde kategorize edilebilir: a) Giyim eşyası üreten ve satanlar b) Deri işi ile uğraşanlar c) Dokumacılıkla uğraşanlar d) Yiyecek ve içecek maddeleri üretenler e) Madeni eşya üretenler f) Ticaretle uğraşanlar g) İnşaatla uğraşanlar h) Taşımacılıkla Nakliyecilikle Uğraşanlar Bunları kısaca açıklayalım.48 Tablo 15: İşçiler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 2 Elmalı 1 Ari 2 3 4 5 6 7 8 Hidmetkar Amele Çoban Hidmetkar Sayis Sığırtmaç Tablakar Tellak Yekün 5 2 1 10 4 1 8 7 2 1 7 1 3 2 4 1 1 1 3 1 3 4 1 2 1 5 1 1 3 2 2 4 1 2 3 9 1 10 4 2 3 2 1 1 2 5 1 18 3 6 1 1 1 1 1 8 18 5 11 8 5 6 4 1 9 4 7 5 7 15 15 8 8 1 26 4 5 15 117 20 59 23 1 1 35 209 3.

Tablo 16: Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf 1 1 3 1 1 5 2 Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Elmalı Çopuk 1 Çorapçı 2 Papuççu 3 Pabuççu Şakirdi 4 Terzi 5 Terzi Kalfası 6 Yemenici 7 Yemenici Kalfası 8 Yemenici Şakirdi Yekün 1 1 1 1 8 2 3 1 1 1 1 2 1 8 1 1 2 1 1 2 1 1 3 1 2 2 3 1 1 3 2 5 3 3 1 10 1 5 5 9 4 1 1 5 5 7 5 7 7 3 1 3 1 2 1 1 1 1 2 37 5 2 30 3 15 1 2 10 96 3. Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar Bu grubun başında 42 adetle terziler (37 usta. keçeci kalfası (5 adet) gelmektedir.3. Bunları sırasıyla binek hayvanlarına eğer takımı yapan saraç (5 adet).3. papuççu şakirdi (1 adet) gelmektedir.3. 5 kalfa) ve 47 adetle yemeniciler (30 usta. Deri İşi İle Uğraşanlar Bu grubun başında deri tabaklayan debbağ (28 adet). Tatlar Yenice Yekün 4 2 2 1 Araklı Benli Kılıç .2.1. semer üreten semerciler (2 adet) takip etmektedir. 12 şakirt) gelmektedir ki bu sayılar.3. 15 kalfa. mesleklerin ne kadar yaygın olduğunu göstermektedir.49 3. Deri işi ile uğraşan mesleklerin yoğun oluşu. papuççu (3 adet). buradaki hayvancılığın da önemli bir göstergesidir. Daha sonra ise çorapçı (4 adet). debbağ kalfası (16 adet) ve keçe üreten keçeci (21 adet).

50 Tablo 17: Deri İşi İle Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 3 1 4 Elmalı 1 Debbağ 2 Debbağ Kalfası 3 Keçeci 4 Keçeci kalfası 5 Sarraç 6 Semerci 5 2 1 2 1 5 6 3 1 1 1 1 2 5 2 2 1 2 1 1 1 1 1 1 1 3 2 1 1 2 5 4 2 2 2 3 2 1 1 5 2 1 1 28 16 21 5 5 1 1 1 11 2 3 2 3 3 8 2 1 10 3 5 Yekün 77 3. Dokumacılıkla Uğraşanlar Bu gruba ise bezzaz (3 adet). iplik boyayan boyacılar (5 adet).3. tiftik dokuyan tiftikçiler (3 adet) ve mutaf (1 adet) girmektedir.3.3. Tablo 18: Dokumacılıkla Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Hasan Hacı Ashab Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 2 3 4 Bezzaz Boyacı Mutaf Tiftikçi Yekün 1 1 1 1 1 2 1 1 3 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 1 12 Yekün 3 5 1 3 Elmalı Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç Yekün 2 Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .

etmekçi kalfası (6 adet). kasap (8 adet).3. kasap çırağı (1 adet). kalaycı (6 adet). nalbant şakirdi (1 adet) izlemektedir. Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . demirci kalfası (8 adet) gelmektedir.3. kuyumcu (2 adet). iplik satan attarlar (10 adet) gelmektedir. Daha sonra sırasıyla ekmek üreten etmekçiler (7 adet). kasap kalfası (4 adet) ve manav (1 adet) takip etmektedir. koku.5. kalaycı kalfası (1 adet). Tablo 19: Yiyecek ve İçecek Maddeleri Üretenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 2 1 1 1 3 6 7 8 1 4 2 1 Elmalı 1 Attar 2 Bakkal 3 Etmekçi 4 Etmekçi 5 6 7 8 9 1 1 1 2 1 1 2 3 1 1 1 1 1 1 1 1 4 2 1 1 1 1 4 1 2 2 10 25 7 Kalfası Kahveci Kasap Kasap Çırağı Kasap Kalfası Manav Yekün 1 2 1 2 1 1 1 3 3 1 1 1 1 1 1 1 4 3 4 3 2 1 6 1 2 2 3 1 11 5 4 1 4 10 69 3. kafesçi (1 adet). kahve üreten kahveci (7 adet). Madeni Eşya Üretenler Bu grubun başında ise demir işleri ile uğraşan demirci (23 adet).4 Yiyecek ve İçecek Maddeleri Üretenler Yiyecek ve içecek üretenlerin başında bakkallar (25 adet) ve baharat. iğne.3. dünbükçü (1 adet).51 3.3. Bunları sırasıyla bakırcı (1 adet). ihtisap kantarcısı (1 adet).

Mahalle arasında bohça ile eşya satan boğçacıların hepsi.3.717. s. mum satan mumcu (1 adet)’dur. İstanbul 1992.6. çerçilerin hepsi ve tüccarların çoğunluğu gayri müslimlerden oluşmaktadırlar. Bu grupta dikkati çeken husus ziraatle meslek olarak uğraşmayan gayri müslimlerin özellikle bu alanda gayret göstermeleridir. mahalle aralarında ufak tefek eşya satan kişi.3. Çağrı Yay. boğçacı (41 adet). tüccar (34 adet). Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .52 Tablo 20: Madeni Eşya Üretenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 1 2 Elmalı 1 Bakırcı 2 Demirci 3 Demirci 1 1 1 1 1 7 1 1 1 1 1 2 3 1 5 1 2 1 2 1 23 8 1 1 1 6 1 2 8 1 kalfası 4 Dünbükçü 5 İhtisap 6 7 8 9 10 Kantarcısı Kafesçi Kalaycı Kalaycı Kalfası Kuyumcu Nalbant Şakirdi Yekün 1 1 3 1 2 3 2 1 1 5 1 1 2 8 1 1 5 1 10 1 8 3 3 2 1 11 Nalbant 53 3. Redhouse. tütün satan duhancı (10 adet). 54 Çerçi. çerçi54 (20 adet). Ticaretle Uğraşanlar Bu grupta yer alanlar eski eşya alıp satan eskici (38 adet). Turkish and English Lexicon.

İnşaatla Uğraşanlar Bu gruptakiler ise kereste işi ile uğraşan dülger(10 adet). Tablo 22: İnşaatla Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 3 4 Elmalı Yekün 1 10 4 1 8 24 Yekün Araklı Araklı Tatlar 1 1 Hisar Benli Kılıç 1 Çilingir 2 Dülger 3 Dülger Kalfası 4 Dülger şakirdi 5 Yapıcı Yekün 1 1 1 2 2 3 1 1 1 1 1 1 2 1 1 5 1 1 1 2 1 3 1 1 1 1 Tatlar Hisar Benli Kılıç . dülger kalfası (4 adet).3. dülger şakirdi (1 adet) ile inşaatta çalışan bina yapıcıları (8 adet) ve çilingir (1 adet)’dir.53 Tablo 21: Ticaretle Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 2 3 1 1 7 Elmalı 1 2 3 4 5 6 Boğçacı Çerçi Duhancı Eskici Mumcu Tüccar Yekün 35 15 5 9 5 3 2 2 2 2 1 1 4 1 1 2 2 3 2 1 1 1 2 1 1 2 1 5 2 2 8 1 2 1 1 8 11 2 6 1 1 1 1 1 5 3 2 1 1 2 4 2 9 46 20 10 38 1 34 64 5 5 4 2 14 149 3.7.3.

Bunlar: a) Dini görevliler (66 adet) b) Eğitim alanında hizmet verenler (10 adet) c) Askeri.3. Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . köy ve yaylalarda görev yapan imamlar (47 adet) gelmektedir.4. müezzin (3 adet). idari ve içtimai alanda hizmet verenler (49 adet) Bunları kısa kısa açıklayalım. Dini Görevliler Bu görevlilerin başında mahalle.3. zaviyedar (1 adet). arabacı (1 adet). tekkelerde görev yapan tekyeneşin (3 adet).8. dini ve sosyal yapılarda hisseleri bulunan mütevelliler (5 adet)’dir. cami katibi (3 adet).54 3. 3.1.3.4. hafız (2 adet).3. Diğerleri ise kayyum (1 adet). Taşımacılıkta/Nakliyecilikle Uğraşanlar Bu grupta ise binek hayvanlarını kullanarak nakliye işi ile uğraşan kiracılar (43 adet). Görevliler Bu gruptakileri üçe ayırmak mümkündür. araba kiracıları (2 adet). Tablo 23: Taşımacılıkla/Nakliyecilikle Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Hasan Hacı Ashab Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 2 5 5 Elmalı 1 Araba Kiracısı 2 Arabacı 3 Kiracı 4 Sürücü 1 1 4 4 2 3 1 2 3 1 3 1 2 1 3 1 1 5 4 2 1 3 1 2 1 3 1 5 4 1 1 1 4 5 3 3 1 43 1 47 Yekün 3. meşayıhı izam (1 adet). sürücü (1 adet) yer almaktadır.

4. Tablo 25: Eğitim Alanında Hizmet Verenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk 1 Dersiam 2 Mektep 1 1 1 2 2 1 1 2 Hocası 3 Müderris Yekün 1 1 2 2 1 1 1 Yenice Yekün 1 2 7 10 Elmalı Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç Yenice Yekün 1 1 1 2 3 3 3 5 47 66 Elmalı Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .3.55 Tablo 24: Dini Görevliler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk 1 Kayyum 2 Meşayıhı İzam 3 Zaviyedar 4 Hafız 5 Cami Hatibi 6 Müezzin 7 Tekyeneşin 8 Mütevelli 9 İmam Yekün 1 1 1 4 4 1 5 7 6 8 1 1 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 3 2 2 2 3 3 4 4 1 1 1 2 1 2 2 4 1 4 5 2 3 1 1 3 9 3 3 3 4 3.2. Eğitim Alanında Hizmet Verenler Bu grupta mahallelerde insanların eğitimi ile uğraşan müderris (7 adet) mektep hocaları (2 adet) ve dersiâm (1 adet) bulunmaktadır.

bekçi (5 adet). kethüda (3 adet). ziraat müdürü (1 adet)’dür. değirmen askeri olan asiyabı yeniçeri (1 adet). İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Camiikebir Hacı Eskici Hacı hasan Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 2 1 1 1 1 1 1 9 Elmalı 1 Asiyabı Yeniçeri 2 Askeri Müstahdem 3 Askeri Sipahi 4 Bekçi 5 Dideban İhtisabı 6 Kaza Müdürü 7 Kethuda 8 Kocabaşı sani 9 Mecnun 10 Milletbaşı 11 Muhtarı Evvel 12 Muhtarı Sani 13 Muhzır 14 Müdür Katibi 15 Odabaşı 16 Sai 17 Tımarlı Süvari 18 Zaptiye 19 Ziraat Müdürü Yekün 1 1 1 1 1 1 1 1 4 1 5 1 1 3 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 20 19 1 1 1 1 1 10 1 51 1 1 1 1 1 2 3 2 2 4 1 2 2 2 2 2 3 3 2 5 1 2 2 3 5 3. milletbaşı (1 adet) gelmektedir. kocabaşı sâni (1 adet). muhtar-ı sâni (19 adet). yeniçeri zabitlerinden muhzır (1 adet). odabaşı (1 adet). Tablo 26: Askeri. Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . haber piyadesi olan sâ’i (1 adet).3.56 3.4. kaza müdürü (1 adet). askeri sipahi (1 adet). tımarlı süvari (1 adet). İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler Bu grubun başında toplamda ve yüzde hesaplarında başka meslekleri de olduğundan dolayı dahil etmediğimiz (muhtar 1 adet) muhtar-ı evvel (20 adet).5.3. didebân ihtisabı (1 adet). Bunların dışındakiler ise emniyet görevlileri zaptiyeler (10 adet). askeri müstahdem (4 adet). Askeri. müdür katibi (1 adet).3.Az önce de belirttiğimiz gibi özellikle sayımlarda yardımcı olan bu idari yetkililerin başka meslekleri de vardır.

emekli tekaüt (3 adet). duhanfurüz (tütün parlatıcısı) (1 adet). Ardından defterlerde meslekleri. Bunları sırasıyla yetim (23 adet). dul (3 adet). Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . hamamcı (1 adet) kahveci tâbii/ çalışanı (3 adet)’dır.57 Bu gruptakiler ise toplumda farklı hizmetlerde bulunan mesleklere sahip hane reisleridir.3. seele-dilenci (1 adet). berber kalfası (1 adet). ihtiyar (2 adet). Meslekleri Belli Olmayanlar Bu grubun başında 55 kişi ile fakir ve ianeyle geçinenler vardır. yazılmayan ve bizim belirsiz (45 adet) diye belirttiğimiz grup vardır. duyuru yapan dellalar (2 adet). duhan (tütün) kıyıcısı (2 adet). kayıp olanlar mefkud (1 adet) izlemektedir.6. berber şakirdi (1 adet). Tablo 27: Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 1 2 Elmalı 1 Berber 2 Berber Kalfası 3 Berber Şakirdi 3 1 1 1 1 4 2 1 2 1 2 18 1 1 4 Dellal 5 Duhan Kıyıcısı 6 Duhanfuruz 7 Hamamcı 8 Kahveci Tabii Yekün 1 1 1 1 2 4 1 2 1 1 1 4 2 2 4 1 4 1 1 2 2 1 1 3 29 3. Berber (18 adet). talebe (17 adet).

Ayrıca Sivrihisar’daki var olan kuyumcular da gayrimüslim Ermeniler’dir.58 Tablo 28: Mesleği Belli Olmayanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 8 2 Elmalı 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Alil Belirsiz Firari Mefkud Seele Talebe Tekaüt Fakir/İane Dul İhtiyar Yetim Yekün 1 4 1 4 2 2 3 2 1 1 7 1 1 1 1 1 3 1 3 1 5 1 1 2 1 1 1 3 1 2 1 5 2 1 1 8 1 4 16 10 7 1 2 2 4 7 8 5 1 1 7 1 3 3 3 2 1 11 12 6 11 3 1 2 6 3 2 2 2 1 1 2 2 1 2 3 4 1 1 1 1 6 1 4 4 45 7 1 1 2 17 2 3 15 55 3 2 2 23 32 161 Meslek gruplarını incelediğimizde tarım ve ziraat işlerini müslümanların yaptıkları gözlenmektedir. boğçacılık(bohçacılık) ve tüccarlıkta yoğunlaşmışlardır. Tablo 29: Gayri Müslimlerin Meslekleri 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Amele Belirsiz Boğçacı Çerçi Dülger Eskici Fakir/ianeyle Hizmetkar Kasap Kalfası Kocabaşı Sani Kuyumcu Milletbaşı Nalbant Odabaşı Pabuççu Terzi Terzi kalfası Tüccar Yapıcı Yetim Yekün Benli 10 35 15 1 5 3 8 1 2 3 1 8 2 9 2 2 107 1 7 1 12 2 2 1 7 1 18 Kılıç Müslim Akdoğan 1 1 6 1 Yenice 2 Yekün 13 1 41 20 1 6 3 10 2 1 2 1 3 1 2 10 2 25 3 3 150 1 3 1 2 1 11 Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . Gayri müslimlerin ise gerek yaşadığı coğrafyadan gerekse Osmanlı toplumundaki genel yapısından dolayı daha çok zanaat ve ticaret işlerinde özellikle de çerçicilik.

59 Tablo 30: Müslümanların Meslekleri Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 13 2 1 5 13 1 1 1 4 1 10 1 25 5 44 18 1 1 3 5 3 1 1 59 4 28 16 1 2 23 8 1 2 1 8 20 3 1 1 1 1 87 Elmalı 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 Ağnam Taciri 6 Alil 4 Amele 104 Araba Kiracısı 2 Arabacı 1 Ari Hidmetkar 5 Ashabı Ağnam 13 Ashabı çiftlikat 1 Asiyabı Yeniçeri 1 Askeri Müstahdem 4 Askeri Sipahi 1 Attar 10 Bakırcı 1 Bakkal 25 Bekçi 5 Belirsiz 45 Berber 18 Berber Kalfası 1 Berber Şakirdi 1 Bezzaz 3 Boyacı 5 Cami Hatibi 3 Çapul 1 Çilingir 1 Çoban 59 Çorapçı 4 Debbağ 28 Debbağ Kalfası 16 Değirmenci 1 Dellal 2 Demirci 23 Demirci kalfası 8 Dersiam 1 Dideban İhtisabı 1 Duhan Kıyıcısı 2 Duhancı 10 Duhanfuruz 1 Dul 3 Dülger 9 Dülger Kalfası 4 Dülger şakirdi 1 Dünbükçü 1 Erbabı Ağnam 1 Erbabı Ziraat 259 Eskici 32 1 5 4 7 2 7 2 3 4 1 3 1 3 2 5 3 2 1 1 3 1 10 4 1 4 18 3 1 2 3 6 4 104 1 1 1 2 1 1 2 1 5 1 1 1 1 1 1 2 4 3 1 1 4 1 1 2 2 1 3 2 3 1 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 1 1 2 1 2 1 5 3 1 2 1 1 1 7 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 1 1 8 5 5 13 25 9 3 2 1 2 1 2 20 3 2 1 3 2 8 1 7 8 2 8 5 6 1 21 4 1 19 1 4 1 1 1 2 2 1 3 1 1 1 1 1 1 1 2 1 2 3 1 5 1 2 1 2 1 1 2 1 4 1 2 1 1 1 1 5 4 2 4 9 2 2 2 1 3 1 6 1 5 2 1 1 1 1 1 1 7 1 1 1 1 1 1 4 1 2 1 1 1 4 1 3 1 5 2 1 1 1 1 1 4 1 2 2 2 2 1 1 1 2 10 1 3 9 4 1 1 1 259 32 Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .

60 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 Etmekçi 7 Etmekçi Kalfası 6 Fakir/İaneyle 44 Firari 7 Haffaf 1 Hafız 2 Hamamcı 1 Hidmetkar 13 İhtisap Kantarcısı 1 İhtiyar 2 İmam 47 Kafesçi 1 Kahveci 7 Kahveci Tabii 3 Kalaycı 6 Kalaycı Kalfası 1 Kasap 8 Kasap Çırağı 1 Kasap Kalfası 2 Kayyum 1 Kaza Müdürü 1 Keçeci 21 Keçeci kalfası 5 Kethuda 3 Kiracı 43 Mahbu 1 Muhzır 1 Manav 1 Mecnun 1 Mefkud 1 Mektep Hocası 2 Meşayıhı İzam 1 Muhtar 1 Muhtarı Evvel 20 Muhtarı Sani 19 Mumcu 1 Mutaf 1 Müderris 7 Müdür Katibi 1 Müezzin 3 Mütevelli 5 Nalbant 5 Nalbant Şakirdi 1 Pabuççu Şakirdi 1 Sai 1 Sarraç 5 Seyis 1 Sebzevatçı 5 Seele 1 Semerci 2 Sığırtmaç 1 Süpürgeci 1 Sürücü 1 Tablakar 1 Talebe 17 1 2 1 1 2 6 2 2 1 1 1 1 1 2 1 1 4 1 3 1 1 3 1 2 1 4 1 1 1 1 1 6 1 1 15 2 1 1 1 2 1 1 1 1 1 1 1 1 7 6 52 7 1 2 1 13 1 2 47 1 7 3 6 1 8 1 2 1 1 21 5 3 43 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 7 1 3 5 5 1 1 1 5 1 5 1 2 1 1 1 1 17 1 1 1 1 4 5 1 1 6 1 1 2 3 4 3 1 1 1 1 2 4 2 1 1 3 3 3 1 1 1 3 1 2 3 1 3 1 1 1 1 2 1 1 2 3 1 1 4 3 1 2 1 3 1 1 1 1 1 1 1 1 1 5 4 1 1 4 3 5 2 1 1 1 1 2 2 3 1 1 1 1 1 2 5 1 1 1 2 1 1 1 1 2 1 2 1 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 1 1 2 3 2 1 1 1 2 1 1 2 1 1 1 2 1 1 1 2 1 1 1 2 1 1 1 .

61 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 Tekaüt Tekyeneşin Tellak Terzi Terzi Kalfası Tiftikçi Tımarlı Süvari Tüccar Yapıcı Yemenici Yemenici Kalfası Yemenici Şakirdi Yetim Zaptiye Zaviyedar Ziraat Müdürü Yekün 3 3 2 27 3 3 1 9 5 30 15 2 20 10 1 1 1205 30 1 1 2 1 3 1 1 2 3 1 1 8 1 1 1 1 3 1 1 2 1 1 1 1 1 1 2 1 1 2 1 1 1 1 1 2 1 1 2 2 3 1 1 3 5 3 3 1 1 2 1 2 1 1 2 1 1 1 3 1 2 2 3 1 2 3 3 2 27 3 3 1 9 5 30 15 1 1 4 2 1 1 2 1 31 66 81 68 32 28 19 74 29 48 36 7 2 20 10 1 1 1 1 63 71 73 54 41 98 28 196 1173 2 1 3 2 3 1 .

F. Bilindiği gibi toprağın azalan verim gücünü yenilemenin en basit yollarından biri de toprağı dinlendirmek yani nadasa bırakmaktır. Kanunlar. 1 Ö. Toprağı boş bırakma süresi daha çok bir yıldı. ekili olmayan. 2 Halil İnalcık. Belleten.92. Bu sistemler nisbeten yoğun ve tarımın gelişmiş olduğu bölgelerin verimli topraklarında kullanılmıştır. s. s. Tarih Enstitüsü Neşriyatı. XXIII. nadasa bırakılmış tarlalar ise % 30 gibi büyük oranlara karşılık gelmektedir. XV. Şehirde Toprağın Mahallelere Göre Dağılımı Sivrihisar’da hane sahiplerinin toplam olarak 11. BÖLÜM ZİRAAT VE HAYVANCILIK 4.2’sini de nadasa bırakmıştır. s. 3430 dönümü ise gayri mezru (ekili olmayan) tarlalardır. “Osmanlılar’da Raiyyet Rüsumu”. Dönüm.3 Sivrihisar’da temettu sayımlarından.140.8’ini ekmiş % 43.I.L. C.582. Toplam toprak miktarına göre ise ekili alan tarlalar % 40’a. Ankara. Barkan.2 Toprakların 4150 dönümü mezru yani ekili.5 dönüm arazileri bulunmaktadır.62 4.8. Ekili olmayan tarlaların nadasa bırakılmış olduğu ve neredeyse ekili tarlalar kadar büyüklük arzettiği gözükmektedir. Toprağın verim gücünü artırmanın diğer bir şekli ise belirli aralıklarla her yıl toprağa değişik ürünler ekerek. . Asırma Osmanlı İmparatorluğu’nda Zirai Ekonominin Hukuki ve Mali Esasları. İ. Böylece her yıl toprakların önemli bir bölümü boş bırakılıyordu. rotasyon sistemlerinin uygulanıp uygulanmadığını bilememekle birlikte nadasa bırakılmış toprağın büyüklüğüanlattığımız sebeplerden ötürü-anlaşılmaktadır. ve XVI. Hüdâvendigâr Livası kanunlara göre boyu ve genişliği normal adımlarla 40’ar adım olan bir saha.E. İstanbul 1943. C.1.1 Bugün dönüm ortalama 1000 m2 olarak kabul edilmektedir. topraktan daha fazla imkanı sağlayan rotasyon sistemleri idi. alan olarak tarif edilmiştir.Ü. Yani toprak sahipleri ziraatla ilgili olan topraklarının % 56. Osmanlı işçisi daha çok toprağını iki ya da üç yılda bir dinlendirerek verim gücünü kazandırmaya çalışıyordu.

Demirci.59 dönüm arazi düşmektedir. s. İstanbul 1998. ve Tatlar (15 dönüm) mahalleleridir. Demirci (488 dönüm).9. Eren Yay. Yine ekili alanlar hane başına 3. 19. en az ise Hacı Eshab (15 dönüm).88-89. 3 Tevfik Güran. Tatlar (39 dönüm) mahallelerinde olduğu görülmektedir. Yüzyıl Tarım Ekonomisi. 87 75 189 342 91 15 65 12 139 38 35 65 120 97 184 80 166 50 193 15 1372 3430 107 97 296 448 149 29 65 15 262 60 60 144 130 173 237 80 273 61 276 39 1509 4510 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün Tabloya baktığımızda ekili alanların en çok Yenice (1509 dönüm). . Şeyh Baba Yusuf. Mahalle başına 155. Mahalle başına 205 dönüm ekili alan düşer ki Yenice. hane başına da 2.63 Tablo 31: Ziraatle İlgili Tarlalar Mahalleler Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Eshab Mezru Tarla Dönüm 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Gayri Mezru Tarla D. en az Hacı Eshab (12 dönüm).41 dönüm düşmektedir ki bu da tarımla ilgili toprakların toplam içinde hane başına düşen en büyük kısmını oluşturduğunu bize göstermektedir. Çopuk (15 dönüm) mahallelerinde.Hacı Eskici. Nadasa bırakılan araziler ise en çok Yenice (1372 dönüm) ve Demirci (342 dönümdür) mahallerinde. Çopuk. Kethüda ve Kutbettin mahallelerinin dışında kalan mahalleler bu ortalamanın altında kalmaktadır.

64

Bu kısım da en son olarak gayri müslimlerin zirai alanlarına değinmek gerekir. Gayri müslimlerin ne ekili ne de nadasa bırakılmış arazileri mevcut değildir. Toplam arazilerin 1305 dönümünde ise bağcılık yapılmaktadır. Genel toplamın % 11,7’sine tekabül etmektedir. Bostan alanları ise hane sahiplerinin kendi ihtiyaçlarını karşılayacak ölçüde domates, hıyar, biber gibi sebzeler yetiştirilen alanlar olup geniş bir ölçekle işlenmemiştir. Bostan tarlaları 430 dönüm olup toplam arazinin % 3,8’i gibi diğer tarlalardan küçük bir yüzdeye sahiptir. Buradan anlaşılan da Osmanlı iktidarının dayanmış olduğu ilkelerden iaşe (provizyonizm) ilkesi gereğince4 mahalle ve köy sakinleri önce kendi ihtiyaçlarını karşılamışlar, daha sonra da pazara götürüp satmışlardır. Kazaların ihtiyacı giderilmedikçe de dışarıya satmamışlar, devlet de zaten böyle bir duruma müsaade etmemiştir.5 Tasarruf edilen toprak birimlerinden çayırlar 1449 dönüm ve % 13 ile üçüncü büyük dilime sahiptir. Daha sonra ise 11,5 dönüm ile bahçe ve 3 dönüm ile cehri, 2 dönüm ile haşhaş tarlaları gelmektedir. Şekil 1 : Toprağın Tasarrufu
Bağ; 1305; 12% G. Mezru; 3430; 32% Bostan; 430; 4% Çayır; 1449; 13% Diğer; 16,5; 0%

Bağ Bostan Çayır Diğer Mezru G. Mezru

Mezru; 4150; 39%

4

Mehmet Genç, Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi, Ötüken Yay, İstanbul 2000, s.6162. 5 Genç, a.g.e, s.61.

65

Tablo 32: Toprakların Mahallelere Dağılımı
Mahalleler Mezru Tarla Dönüm 107 97 296 448 149 29 65 15 262 60 60 144 130 173 237 80 273 61 276 39 1509 4510 Gayri Mezru Tarla D. 87 75 189 342 91 15 65 12 139 38 35 65 120 97 184 80 166 50 193 15 1372 3430 Bağ Dönüm 63 145 28 53 57 62 30 20 13 55 20 61 25 15 44 67 107 57 43 77 28 235 1305 64 430 603 1449 11,5 3 2 43 8 36 6 23 10 1 Bostan Dönüm 21 11 32 52 8 9 11 2 43 25 3 33 8 290 13 5 3 319 9 9 48 8 31 2 9 0,5 Çayır Dönüm. 5 27 26 35 1 3 Bahçe Dönüm Cehri Korusu Dönüm Haşhaş Dönüm

1 2 3 4 5 6 7 8 9

Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Eshab

10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin

Müslim Akdoğan
19

Şeyh Baba Yusuf
20 21 Tatlar 22 Yenice

Yekün

4.2. Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı 11140,5 dönüm arazinin 10911,5 dönümü müslümanlara 229 dönümü ise gayri müslimlere aittir. Bir başka söyleyişle % 97,9’u müslümanlara, % 21,1’de gayri müslimlere aittir.

66

Şekil 2: Toprakların Etnik Yapıya Göre Dağılımı

Gayrimüslimlere ait araziler 2,1%

Müslümanlara ait araziler 97,9%

Toprağın hane başına düşen ortalamasına baktığımızda ortaya çıkan sonuçlar şunlardır: Müslümanlarda hane başına 9,28 dönüm toprak düşerken gayri müslimlerde 1,56 dönüm toprak düşmektedir. Müslümanların sahip olduğu en büyük arazi grubu ekili alanlardır (4510 dönüm). Ardından, nadasa bırakılmış araziler (3430 dönüm), çayırlar (1449 dönüm), ve bağcılık yapılan alanlar (1076 dönüm) gelmektedir. Gayri müslimlerin sahip olduğu araziler ise ziraatle ilgili değil de bağcılık yaptıkları alanlar olup 229 dönümden ibarettir.

Tablo 33: Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı
Mezru Tarla Etnik Grup Müslümanlar Gayri Müslimler Toplam % 4510 40,4 3430 30,7 Dönüm 4510 Gayri Mezru Tarla D. 3430 Bağ Dönüm 1076 229 1305 11,6 430 3,8 1449 13 16,5 1,4 Bostan Dönüm 430 Çayır Dönüm. 1449 Diğer Toplam Dönüm 16,5 10911,5 229 11140,5 100 97,9 2,1 100 %

s. Yetiştirilen Ürünler Sivrihisar’da yetiştirilen tarım ürünlerini Osmanlı tarım istatikçilerinin yaptığı gibi7 şu şekilde sıralayabiliriz. Bağ ve bahçelerde ne yetiştirildiğine ilişkin bilgi ile hayvanlardan elde edilen at...6 Sivrihisar’da da bu durum geçerli olup ticaret ve sanatkarlıkla geçimlerini sağladıklarını görmekteyiz.3. pirinç b. Sadece bağcılıkla uğraşmışlardır. mercimek c. 4. 1. darı. şair (arpa).e. Truva Yay. Ankara 1970. Tarla Ürünleri (Bitkisel Üretim) a. Güran. a.45. duhan (tütün). mimari ve kuyumculukla ilgili kabiliyetlerinin var olduğu bilinmektedir. Hem bu özelliklerinden hem de ziraate elverişli arazilerinin olmayışından dolayı zirai üretimleri söz konusu değildir. Bağ ve bahçe ürünleri 3. burçak.67 Osmanlı Devleti’nde Ermeniler’in sanat ve ticaretle. Hayvan ürünleri Bu ürünlerle ilgili bilgileri temettuat sayımlarında şahısların isimlerinin üzerinde bulunan o şahsın verdiği ayni ve bedeli öşürlerinden anlamaktayız. Sınai Bitkiler : Haşhaş. Eldeki verilerle yalnızca tarla ürünlerine ait ayrıntıları zikretmek mümkündür. 6 7 Sadi Kocaş. süt. Tahıllar : Hınta (buğday). afyon.g. Tarih Boyunca Ermeniler. s. Baklagiller : Fasülye. kimnon (kimyon) 2. .75. nohut. peynir gibi ürünlerle ilgili bililer kayıtlarda yazılı değildir.

Tablo 35: Yetiştirilen Tahıl Ürünleri-1844 Tahıllar Buğday Arpa Burçak Toplam Kile 13643 3843. Hinz.8 Kilo 353054. 10 Kile ve kıyye ölçülerinin kg’ye çevirerek hesapların kolaylaşmasına çalıştık. Hınz. Bkz.43 51.415 269.165 8352.Ü.9 82. bakla (40 kıyye).39 464929.E. 1 kile=20 İstanbul okkası=25.6 327. Enderun Yay. 1990.) . Bunun yanında karşımıza şinik ifadesi çıkmıştır ki bu da kilenin dörtte biridir. Türklük Araştırmaları Dergisi. Osmanlı Tarih Lügati. s.68 Tablo 34: Yetiştirilen Tarla Ürünleri Ürünler Tahıllar Baklagiller Sınaî Bitkiler Toplam Kile8 17957.m..02 % 76 21. Esas olarak İstanbul kilesi baz alındığından biz de bu hesabı kullandık..İstanbul 1986. 9 Kıyye.4 2.165 % 1. 30. s.1 Sivrihisar’da yetiştirilen en önemli tarla ürünü olan tahıllar şunlardır: Buğday (13643).F Yay.49.(Haz. İst. a. Tarih Lugati. okka adı verilen eski ağırlık ölçüsü olup baklagil ve sınai ürünlerin ölçümünde kullanılmıştır ve 1282 grama eşittir.33 469397.e.C. s. a. Mithat Sertoğlu. arpa (3843. İstanbul 1952.4 15. W. 187.V.258. fasülye (5 kıyye).. Tablo 36: Yetiştirilen Baklagiller-1844 Baklagiller Fasulye Nohut Baklagiller Toplam 8 Kıyye 5 210 40 255 Kilo 6.g.5 17957.7 100 Kile.5 255 6510 6765 Kıyye9 Kilo10 460717. Kepeci.32 327.g. Kamil Kepeci.656 kg.s. Bkz.83 13265.F.3 17956.8 98608.260.M. “İslam’da Ölçü Sistemleri” .5 kile) ve burçak (470.6 100 Yetiştirilen baklagilleri ise şu şekilde belirtebiliriz: Nohut (210 kıyye). s. bir cins hububat ölçüsü olup imparatorluğun muhtelif yerlerinde farklı kıymette olmuştur.5 470.3 kile)..

305. Birçok su kaynağına sahip havzalarda pirinç yetiştirmek kadar doğal bir üretim olamayacağı açıktır. Güzel koku çıkarılan bir bitki olsa gerektir.) .12 Bu bitkilerden kimyon ve bûyun ölçüsü verilmiş olup diğerlerinin ise kendilerinden kazanılan hasılatı yazılmakta iktifa edilmiştir. bûy.Sami. Köylülerin yetiştirdiği ürünler şunlardır: 1. alaf.325 Kıyye 6505 Kilo 8345.Türki. pirinç. Yani mahalellerde yetişip yetişmediği ile ilgili kayıtlar bulunmayan ancak köylerin kendi ihtiyaçlarını ve iaşelerini sağlayan ürünler ürettikleri açıktır. Ş. güzel koku demektir. nohut c)Sınai bitkiler : Kimyon. Daha sonraki yıllara ait 11 12 Cehri boya kökü demektir. (Haz. mercimek. burçak. Tarla Ürünleri a)Tahıllar : Buğday. Bitki olarak da kendisinden boya imal edilen bir bitki olmalıdır. arpa. tütün ve büydur. afyon. (Haz. Ancak günümüzde maalesef pirinç üretimi o yıllardakinden daha azdır.69 Yetiştirilen sınai bitkiler ise kimyon. s. Tablo 37: Yetiştirilen Sınâi Bitkiler-1844 Bitkiler Kimyon Afyon Haşhaş Tütün Cehri Bûy Toplam 5 6510 6. cehri 11.91 Mahalle kayıtlarında yer almayan ancak doğrudan konumuz olmasa da köylerde yetiştirilen farklı ürünler vardır.) Bûy. K. Bahçe Ürünleri : Soğan Bu ürünlerden dikkatimizi en çok çeken pirinçtir. b)Baklagiller : Fasülye. penbe (pamuk) 2. haşhaş.415 8352. darı. Mahallelerde yetişen ürünler köyler de yetiştirilmekte olup bunların ölçüleri ve hasılatları mahallerden farklı olabilmektedir.

Tahıllardan buğdayın kilesi 13.1 13.) .6 kıyye baklagil düşmektedir. burçağın kilesi de 2 kuruştur.5 8 2 Kile 13643 3843. 157.24 kile tahıl ile 9467.5 kuruş.9 1 100 Baklagillerden fasülyenin kıyyesi 14 kuruş. Yani her mahalleye ortalama 11.3 kile burçaktan da 2145 kuruş hasılat elde edilmiştir. Tablo 38: Tahıllardan Elde Edilen Kazançlar-1844 Hububat Buğday Arpa Burçak Toplam Birim Değeri 13. Bunlara göre yıllık toplam 13643 kile buğdaydan 177205 kuruş. baklanın kıyyesi 0. 13 14 Şemseddin Sami.14 Bu değerlendirmelerden çıkabilecek önemli sonuçlar şunlardır: Mahalle başına 816.932.68 kuruş hasılat düşmektedir ki bu veriler bize tahıl üretiminin Sivrihisar’da önemli bir yeri olduğunu göstermektedir.95 kuruş hasılat.59 kile tahıl. nohutun kıyyesi 5 kuruş. 3843.2582. Daha önce de belirttiğimiz gibi tahıl ürünleri kile ile ölçülmekte idi.5 kuruş kazanç elde edilmiştir. arpanın kilesi 8 kuruş. meyva ve sebzelerin de yeterince yetiştirildiği zikredilmektedir. cehri. Bu hesaplar hazırlanırken şu usul takip edilmiştir. Kamusu’l Âlam. daha sonra da mahalle ve hane başına düşen hasılat ve ölçüler hesaplanmıştır. Genel toplamda ise 17957. (Haz. Yıllık toplam 255 kıyye baklagilden 195 kuruş hasılat elde edilmiştir.13 Mahallelerde yetiştirilen ürünlerden elde edilen kazançları aynı sıra ile vermeye çalışacağız.5 kile arpadan 28945 kuruş. 470. Defterlerde yazılmış olan öşür bedelleri on ile çarpılarak esas hasılat bulunmuş.8 Hasılat/Krş 177205 28945 2145 208295 % 85.5 470.5 kile tahıldan 448. bu sayımlarda olmayan veya az yer alan pamuk.3 17956. hane başına 13.5 kuruştur.70 kayıtlarda. s.

1845’te 173 kuruş. Bu alanların dışında olan bahçelerden 1844’te 370 kuruş. 1845’te ise 26903 kuruş. .5 5 Kıyye 5 40 210 255 Hasılat/Krş 70 20 105 195 % 35.2 53.9 Bunların dışında bağcılık ve bostancılık ile çok az da olsa çayır. Bu ürünlerden bazılarının değerlerinin ve hasılatlarının tam olarak yansıtılmadığı kanaatindeyiz. 1845’te de 247.5 kuruş.5 % 68. tütün ve cehrinin ölçüsü olmayıp bedelen hasılatı yazılmıştır. bahçe işleri ile de uğraşılmış. Tablo 40: Sınâi Bitkilerden Elde Edilen Kazançlar-1844 Ürünler Kimyon Bûy Afyon Tütün Haşhaş Cehri Toplam Kıyye 6505 5 6510 Hasılat/Krş 6505 60 1172. Bunun için bazı tarlaların 1844 ve 1845 yıllarında bariz farklıklar gösterdiğini söyleyebiliriz.5 kuruş. bostanlık alanlarda ise 1844’te 19852.8 0. 1845’te 23812 kuruş ve diğerlerinden (haşhaş.8 99.8 99.5 1635 80 9452.9 10. çayırlardan 1844’te 11675 kuruş.3 0.9 Sınai bitkilerden yetiştirilen kimyonun kıyyesi 1 kuruş. cehri) ise 1844’te 2887. bûyun kıyyesi 12 kuruştur.71 Tablo 39: Baklagillerden Elde Edilen Kazançlar-1844 Hububat Fasulye Bakla Nohut Toplam Birim Değeri 14 0. Afyon.6 12. haşhaş.5 kuruş hasılat elde edilmiştir.4 17. Sınai bitkilerden toplam 6510 kıyyeden 9372. bu arazilerden de kazançlar sağlanmıştır. afyon. Bağcılıkta 1844’te toplam 27980 kuruş.5 kuruş hasılat elde edilmiştir. 1845’te ise 23126 kuruş hasılat elde edilmiştir.

Devlet için çok önemli bir gelir kaynağı olan öşürün esası mahsulden aynen alınması idi. Ürünlerden Alınan Öşürler Sivrihisar’da yetiştirilen tarla ürünlerinden. burçaktan 2 kuruş alınmıştır. ileride vergiler bölümünde detaylı olarak anlatılacaktır. Sınai bitkilerin içinde yer alan kimyondan kıyye başına 1 kuruş.5 kıyye öşür alınmıştır. Buğdaydan 1364. fasülyeden 0.) . bunların dışında kalan bûydan 0. Bununla birlikte bedelen de alınmaktaydı.3 kile. Bu durum yetiştirilen mahsule. arpadan 8 kuruş.5 Tarlanın Cinsi Bağ Bahçe Bostan Çayır Haşhaş Afyon Cehri Toplam Dönüm 1305 11. tarlanın çeşidine göre değişmektedir.1.5 kuruş.5 4. 15 Öşür. (Haz. burçaktan 47.03 kile.3.5 kuruş alınmıştır. bakladan 4 kıyye. onda bir demek olup ürünlerden elde edilen hasılatın onda biri halk tarafından devlete veriliyordu.15 Sivrihisar’da öşürün aynen alındığı buğdaydan kile başına 13.5 kıyye.bûydan kıyye başına 12 kuruş alınmıştır. baklagiller grubundan nohuttan 21 kıyye. Bunların bedel olarak karşılığı 216065 kuruş olup bunun sadece 54 kuruşu gayri müslimlere aittir. fasülyeden 14 kuruş.72 Tablo 41: Tarlalardan Elde Edilen Kazançlar 1844 Hasılat/Krş 27980 370 19852. arpadan 384.4 kile.5 430 1449 2 3 3200. bağ ve bahçe alanlarındaki hasılattan alınan öşürler de Temettuat defterlerinde belirtilmiştir.5 11675 1635 1172. Baklagillerden olan nohuttan kıyye başına 5 kuruş.5 72 74261. Öşür.5 80 62765 1845 Hasılat/Krş 26903 173 23126 23812 175. bakladan 0.

25 6 17721 650.3 287 8.5 kuruşu müslümanlara aittir.5 77.5 4 26.5 2 27. . 5588.5 974. Toplamda 6277 kuruş olup 688.5 2.4 99 4 2 6.5 223 243 514. bostandan 198525 kuruş. Bir oranlama toplam bedelen öşürün % 11’i gayri müslimlerden % 89’u müslümanlardan alınmıştır.25 Kethuda 16 49 Kılıç 17 103 Kutbettin 18 20 Müslim 19 Akdoğan Şeyh Baba Yusuf 74.5 0.8 110 6.8 118 36.5 Hazinedar 13 36.5 kuruş.25 21 484.5 1 2.25 2 2 16 2 14.5 5922.5 kuruş.6 203 1 1.75 662 1392.5 2 90.25 21 19 11.5 7 32.25 828.75 74 38 1.5 10 1.5 650.5 7 0.5 14 4 4 0.1 124 39 5.5 493 607. afyondan 117. çayırdan 1167.5 1086 124.5 Yenice 22 Yekün 1364 13.25 67.5 4 144 1180 384 2995 21 10.25 68 18 7.5 347 27 1219.5 10 3.5 3 3 288 34 4.75 1. cehriden 8 kuruş.25 4 2.25 kuruş.5 Hisar 14 44.5 Karabaş 15 72. haşhaştan 163.38 27 25.4 163 4.25 8 20 4 2 6 3 0.25 3 20.25 0. bahçeden 37 kuruş.5 27 0.8 252.5’u gayri müslimlere.75 25.5 181 0.8 34 4.75 8 14 11 Hacı Hasan 17 Hacı Veysi 12 38.5 201 54 354.25 1618 498.25 16.2 50 190 153 91 21 10.5 47 214.5 3 3 288 107 4 107 4 12 83 12 83 9 72 9 72 Öşrü Öşrü Bakla Öşrü Buy Burçak Kıyye Guruş Kile Kuruş Kıyye Kuruş Kıyye Kuruş Kile Kuruş Kıyye Kuruş Kıyye Kuruş Kimyon Arpa Nohut Fasulye 5 2 2 12 10 5 2 2 12 10 20 4.95 20 Tatlar 9. Bağdan 2798 kuruş.75 0.25 0.5 Bedelen alınan öşürler tarla gruplarına göre şu şekildedir.5 0.5 0.5 0.73 Tablo 42: Aynen Alınan Öşürler Mahalleler Buğday Kile Guruş 1 Araklı Benli 2 Camiikebir 3 Çopuk 4 Demirci 5 Elmalı 6 Faruklar 7 Gazi Sinan 8 Hacı Eshab 9 Hacı Eskici 10 14.

43) afyon öşrü (5.5 1985. Tablo 44: Mahalle Başına Düşen Ayni Öşürler Buğday Kile Guruş Mh.5 81 39.56 kuruş).15 .5 9 8 Öşrü Bahçe Öşrü Bostan 37.5 76 74 14 21 21 51 5 54 18.56 Arpa Kile Guruş 17. haşhaş öşrü (7.5 Öşrü Afyon Öşrü Haşhaş 7. diğerleri (bahçe ve cehri öşrü toplam 2.1 kuruş).18 kuruş).5 Kimyon Kıyye Guruş 29.15 kuruş) izlemektedir.75 Diğer Kuruş 1. bostan öşürü (90.5 30 84.5 2798 37 5 123.32 kuruş). fasülye.5 5 4.5 116.75 31 11 32 15 6 15 3 22.5 136.13 9.5 kuruşla en başta gelirken onu sırasıyla arpa (136.04 kuruş).5 133 3.6 29. Başına 62 805.5 66 35 166 26 135.25 8 719 1168 117.5 25.25 108 25 510.5 Öşrü Cehri Öşrü Çayır 6 33 57.25 59 163. Bedelen alınan öşürler ise şu şekilde sıralanabilir: Bağ öşrü (127.23 kuruş).5 12 10 10 91 243.5 70 444.1 Burçak Kile Guruş 2.74 Tablo 43: Bedelen Alınan Öşürler Mahalleler Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Eshab Öşrü Bağ 49 494 50 77 123 104 49.5 94 70 131 18 172. bakla ve bûy toplam olarak 1.5 148 123 201 105 94. çayır öşrü (53.13 kuruş).5 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün Müslim Akdoğan Öşürlerin mahalle başına bedel olarak düşen miktarları şu şekildedir: Aynen alınan öşürlerden buğday 805. diğerleri (nohut. kimyon (29.5 58 7.5 28 68.

31 kuruş olup bu ortalamanın üzerinde ise Yenice. Hacı Eskici. Büyük Baş Hayvan a) Sağmal inek b) Kara sığır ineği c) Boz inek d) Kısır inek e) Öküz f) Tosun g) Dana h) Buzağı ı) Sağmal manda i) Erkek manda 410.24 0.33 7.36 53.09 5. Kethüda.4.68 90. Hacı Eskici. Şeyh Baba Yusuf. Benli mahalleleri yer almaktadır.75 Tablo 45: Mahalle Başına Düşen Bedelen Öşürler(kuruş) Öşrü Bağ Mahalle Başına 127. 4. Bedeli öşürlerin toplamda mahalle başına düşen bedel 285.11 kuruş olup bu ortalamanın üzerinde Yenice.5 1 5 297 675 6 46 6 88 56 Sayısı (Adet) 2425 .181 1. Demirci ve Çopuk mahalleleri olup diğer mahalleler bu ortalamanın altındadır. Kutbettin Kethüda. Demirci. Hayvancılık Sivrihisar’da yetiştirilen hayvanlar ve adetleri şu şekildedir: Hayvan Türü (Baş) 1.43 Öşrü Bahçe Öşrü Bostan Öşrü Cehri Öşrü Çayır Öşrü Afyon Öşrü Haşhaş Bu verilerden hareketle ayni öşürlerde mahalle başına düşen ortalama 982.

671 öküz. Bu hayvanlardan 47637. 45 kısır manda. 32. 25 kısır kısrak. 85 sağmal manda.5’i müslümanlara (% 74) ait iken 16879’u (%26) da gayri müslimlere aittir. 5 boz a) inek. 1 karasığır ineği. 8 manda danası. Küçükbaş Hayvan a) Sağmal keçi b) Sağmal tiftik keçisi c) Sağmal siyal kıl keçisi d) Erkek keçi e) Erkek tiftik keçisi f) Erkek siyah kıl keçisi g) Sağmal koyun h) Erkek koyun ı) Oğlak (Tiftik oğlağı dahil) i) Kuzu Toplam : 8 1 45 10 33. 206 kısır inek.5 kısrak. 3 tay.76 j) Manda danası k)Manda düvesi l) Kısır manda m) Katır n) Kısrak o) Kısır kısrak ö) Bargir (Beygir) p) Merkep r) Tay 2. Müslümanların sahip oldukları hayvanlar şunlardır : Büyükbaş hayvanlar : 100 bargir. 56 erkek manda. . 408 sağmal inek. 9 katır. 1 manda düvesi.5 33 201 590 3 61916 3509 128 48 8905 360 23 13475 19705 5533 12405 64516 Hayvanların mahallelere göre dağılımı Tablo 47’teki gibidir. 539 merkep.

5 29 201 107 409.5 3 1 3 3 1 2 Oğlak Re's Kısrak Kısır Kısrak Re's 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün .77 Tablo 46: Hayvanların Mahallelere Göre Dağılımı Mahalle Adı Bargir Re's İnek Sağmal Re's 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Ashab 67 1 6 6 5 2 9 1 8 1 2 3 6 12 13 8 12 10 6 2 13 29 35 20 3 5 3 37 9 7 17 8 13 24 14 18 5 25 9.5 2 6 2 1 2 14 3 8 46 6 3 92 207 5 1 10 1 4 1 3 1 6 4 11 5 2 19 9 2 5 5 4 1 Tosun Dana Buzağı Re's Re's Re's 1 1 8 17 34 9 1 Kısır İnek Re's Boz İnek Re's Kara Sığır İneği Re's Katır Re's Keçi Sağmal Erkek Re's 71 338 120 160 318 217 34 49 31 174 85 68 85 26 132 249 210 133 169 53 787 3509 Re's Re's 200 1789 118 266 724 355 43 127 26 376 222 244 199 64 374 591 421 370 301 150 1945 8905 71 323 120 159 298 191 33 32 24 156 85 67 71 26 102 247 207 127 169 53 797 3358 6 33.5 4 33 2 2 3 1 1 4 2 2 3 4 2 6 1 3 2 1 1 2 1.

5 4 2 15 5 1 2 1 1 1 1 2 4 3 1 4 4 6 1 2 1 4 8 2 10 3 Re's Re's Re's Kısır Manda Re's 26 44 23 35 32 24 6 13 7 38 10 18 8 12 31 33 22 26 19 37 10 14 89 8 56 8 1 14 45 116 590 48 23 128 360 175 126 307 175 13 2 14 26 48 23 10 32 54 26 2 3 2 48 4 12 32 19 41 21 9 50 13 47 2 223 675 3 1 1 1 Merkep Re's Siyah Kıl Keçi Re's Erkek Siyah Kıl Keçi Re's Tiftik Keçi Sağmal Re's Tiftik Keçi Erkek Re's Oğlak Öküz Re's Tay Re's Re's 316 482 214 707 1184 664 103 152 31 626 299 323 282 141 605 951 567 842 276 626 111 2903 12405 Re's 25 .5 19 5 1 1 4 1 2 3 3 7 3 5 1 1.78 Tablo 46: Hayvanların Mahallelere Göre Dağılımı Koyun Sağmal Re's 836 484 164 707 1205 635 103 183 54 734 334 323 388 141 667 951 567 863 436 626 111 2963 13475 Erkek Re's 314 1640 160 875 1621 723 75 352 68 1041 527 460 464 161 1177 1318 935 1493 539 825 335 4602 19705 Manda Kuzu Sağmal Erkek Dana Düve Re's 1 4 5 8.

(3424. 23 erkek siyah kıl keçisi. 1 katır. 8959 kuzu. b) koyun. 3527 sağmal manda. 91 sağmal tiftik.5 1 33.5 93 7 100 Müslüman Gayri Müslim Toplam 25 8 33 Tablo 48: Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı(Küçükbaş) Mahalleler Keçi Koyun Siyah Kıl Erkek Siyah Tiftik Keçi Keçi Kıl Keçi Sağmal Re's 8959 3446 Tiftik Keçi Erkek Re's 207 153 360 Oğlak Toplam Re's 151 24 175 Yüzde (%) Sağmal Erkek Oğlak Sağmal Erkek Kuzu Müslüman Gayri Müslim Toplam Re's 3027 482 3509 Re's Re's Re's 6833 3249 9948 2072 8905 109 3358 3527 Re's 13278 6427 Re's Re's Re's 91 37 128 45743 16348 62091 74 26 100 48 48 23 23 13475 19705 12405 Gayri müslimlerin sahip oldukları hayvanlar ise şunlardır : a) Büyükbaş hayvanlar : 101 bargir. . 37 sağmal tiftik keçisi. oğlak. 8 kısır kısrak. 153 erkek tiftik keçisi. 133 oğlak. 207 erkek tiftik keçisi. 4 sağmal Küçükbaş Hayvanlar : 482 sağmal keçi. 6833 erkek keçi. 48 sağmal siyah kıl keçisi. 2 sağmal inek. 9948 sağmal koyun. 13278 erkek koyun. 4 öküz.5 Boz Kara Sığır İneği Katır Re's Kısrak Müslüman Gayri Müslim Toplam 100 101 201 Mahalleler Kısır Kısrak Re's Manda Sağmal Erkek Dana Düve Re's Re's Re's Re's 85 4 89 56 8 1 56 8 1 Kısır Manda Re's 45 539 51 45 590 671 4 675 3 3 Merkep Re's Öküz Re's Tay Re's Toplam Yüzde (%) Re's 5037. Tablo 47: Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı(Büyükbaş) Mahalleler Bargir Re's İnek Sağmal Tosun Dana Buzağı Re's Re's Re's Re's 408 2 410 6 46 6 6 46 6 Kısır İnek İnek Re's 206 1 207 5 1 Re's 5 Re's 1 9 1 10 Re's 32. 2072 erkek keçi.79 b) Küçükbaş hayvanlar : 3027 sağmal keçi. 1 kısır inek.5 302 5339. 6427 erkek koyun. 3446 kuzu. 1 kısrak. 51 merkep.

Temettuat çoğulu olup hane reislerinin kazançlarının toplamını ifade etmektedir. Temettuat defterlerinde her mahallenin son sayfasında o mahalleye ait hane reislerinin hepsinin kazançlarının toplamı. Buna göre Sivrihisar mahallelerinin temettuatları şu şekildedir: Tablo 49: Mahallelerin Temettuât Dağılımı Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Temettuat Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kubbeli Kutbettin Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün 22066 150336 25791 49727 73989.5 62929 18624.1.5 56532 59481 78714 56284 42307. Mahallelere Göre Temettuat Dağılımı Temettu gelir.5 1212603. BÖLÜM İKTİSADİ DURUM 5.80 5. kazanç demektir.5 12300 69839 18645 34761 36325 10125.5 62107.5 226354.5 . yekünü alınmıştır.5 19905 25459.

Bir başka deyişle % 82’si müslümanlara. Hacı Eskici.5 % 82 18 100 Hane Başına 848. Demirci. Elmalı. Kutbettin. Çopuk.3 kuruş). Demirci (73989. Mahalle başına 55072 kuruş temettuat düşmektedir ki bu ortalamayı geçen mahalleler şunlardır: Benli.13 1472. Kutbettin (1042.Müslim Toplam Temettuat 997580. Daha sonra Benli (1431. Şeyh Baba Yusuf. Karabaş.1 kuruş). Hazinedar (1009 kuruş) gelmektedir.5 kuruş). Mahallelerin temettuat dağılımlarına baktığımızda en fazla kazancın Yenice mahallesinde (226354.5 215023 1212603. . Kethüda. Kılıç. Mahalle başına en az temettuat düşen mahaller ise Faruklar (642 kuruş). Şeyh Baba Yusuf (642. Tablo 50: Temettuâtın Etnik Yapıya Dağılımı Etnik Grup Müslim G. Durumları müslümanlardan yaklaşık 1. Kılıç (78714 kuruş). Mahallelerde kişi başına en fazla temettuat düşen mahalle 7 haneli Hisar mahallesidir (1446.81 Toplam temettuatın 996562. 215023 kuruşu ise gayri müslimlere aittir.1 Toplam hesaplamalara dayanarak gayri müslimlerin müslümanlardan daha çok kazandıkları ortaya çıkmaktadır.74 kat daha iyidir. Hacı Hasan (642. Yenice (1057. Yenice.9 kuruş)’dır.5 kuruş) ve Eskici (69839 kuruş) gelmektedir. % 18’de gayri müslimlere aittir.7 kuruş).5 kuruşu müslümanlara.5 kuruş) olduğu görülmektedir. Daha sonra sırasıyla Benli (150336 kuruş).8 kuruş).

5 56532 59481 78714 56284 42307. Temettuat defterlerinde yaptığımız araştırmalar sonucunda tespit ettiğimiz bazı yanlışlıkları zikretmek gerekir. ML. nr. 9140.3 931.5 1431.5 226354.1 665. TMT.2.5 kuruş temettuat gözükmektedir.5 12300 69839 18645 34761 36325 10125.9 724.3 642 909.5 1212603.5 Temettuat Hane Başına Düşen 735. .1 642.1 5.8 - 10 Gedik 11 Hacı Eshab 12 Hacı Eskici 13 Hacı Hasan 14 Hacı Veysi 15 Hazinedar 16 Hisar 17 Karabaş 18 Kethuda 19 Kılıç 20 Kubbeli 21 Kutbettin 22 Müslim Akdoğan 23 Orta 24 Şeyh Baba Yusuf 25 Tahtalı 26 Tatlar 27 Yenice 28 Zimmi Akdoğan Yekün Burada bir hususu belirtmekte yarar vardır.3 814. s.2 647. Tespit edebildiğimiz en büyük yanlışlık temettuat toplamlarının defterlerin sonlarında yazılmış olan toplamlarla pek azı hariç uygunluk göstermemesidir.9 753.2 1009 1446.3 798.5 19905 25459.82 Tablo 51: Mahallelerde Hane Başına Düşen Temettuât Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan 19 75 29 48 36 7 63 73 85 65 54 53 62 98 79 28 214 66 1698 Hane Sayısı 30 105 105 31 66 80 68 31 28 22066 150336 25791 49727 73989.VRD.3 642. Köylerin temettuat dağılımı şu şekildedir: 1 BOA. Köylere Göre Temettuat Dağılımı Sivrihisar’ın sayımının yapıldığı köylerinde toplam 1479422.17.7 831.000 kuruşa kadar çıktığı tespit edilmiştir.9 913.4 924.5 897.5 62107.2 1057.8 926 1042. Bu farklılığın zaman zaman 10.5 62929 18624.

83 Tablo 52: Köylerdeki Temettuât Dağılımı Köyler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 Ahiler Babadat Balihisar Bayulu Biçer Böğürtlen Çaykoz Demirci Dinek Dümrek Elçik Elinviran Ertan Güğüm Gürsöğüt Halilbağı Hatuncuk Hortu İbik Seydi İğdecik İlyas Paşa İsrail Bağı Kapulu Karaburhan Karacakaya ve Adahisar Karaca Ahmet Sultan Karacaviran Karadat Karkı Karkın Kaymas Kızılcaviran Kocaş Kultan Kurt Şeyh Mülk Memik Ortaklar Sadıkbağı Sarıkavak Tatar Tekeviran Tuğray Yalnızçam Zey Yekün Temettuatı 11982.5 38589 15133.5 1479422.5 15668 35204 93099 9701.5 12375 8845 23715 17663 59229.5 6894 9057 55548 36817 25366 109505 16559 10561.5 16701 37342 92343.5 .5 9869 12328 43135.5 10332 78266.5 77064 41378 8521 17006 21207.5 63037 13768.5 14300 25172.5 30667 8706.5 19384 39594 52085 55774 40548 39379.

sağmal ve erkek keçi. Ayrıca köylerde hane başına 115.05 114.05 kuruş temettuat düşmektedir ki yalnızca 19 köy bu ortalamayı geçmektedir. Sayımı yapılan 45 köyden toplanan temettuattan köy başına 32876. Halkın Gelir Kaynakları 5. Kaymaz (93099 kuruş). sağmal manda .86 5.5 32876. Kapulu (92343. Hayvancılıktan elde edilen temettuat (kazanç).5)’dur.6 kuruş düşmektedir.1. Bu da toplam kazancın yaklaşık % 25’ine tekabül etmekte olup mahalle başına 14074. b) Küçükbaş hayvanlar : Sağmal ve erkek koyun. a) kısrak.8 kuruş.4 kuruş düşmektedir. Hayvanların baş hesabı hasılatı şu şekildedir : Büyükbaş hayvanlar: Sağmal inek. Hayvancılıktan Elde Edilen Gelirler Sivrihisar’da gelir elde edilen hayvanları şu şekilde sıralayabiliriz.3. sağmal karasığır ineği. sağmal ve erkek siyah kıl keçisi.3. Tablo 53: Köy ve Hane Başına Düşen Temettuât Toplam Temettuat Köy Başına Hane Başına 1479422. sağmal ve erkek tiftik keçisi. En fazla temettuatı olan köyler Hortu (109505 kuruş).84 Sivrihisar köylerinde bu yıllarda gayri müslimlerin yaşamadığını daha önce belirtmiştik. hane başına da 234. 309645 kuruştur.

5 Sağmal Manda Kısrak Hasılat (Baş) 25 10 5 10 2.5 kuruş (% 20) elde etmişlerdir.5 2.5 10 7. Burada da görüldüğü gibi gayri müslimlerin hayvancılıktan kazancı müslümanların kazancının 2 katı kadardır.85 Tablo 54 : Hayvan Başına Elde Edilen Hasılat Hayvanlar Sağmal İnek Sağmal Keçi Sağmal Koyun Sağmal tiftik keçisi Sağmal Siyah Kıl Keçisi Erkek Koyun Erkek Keçi Erkek Tiftik Keçisi 7. Hayvancılıktan toplamda keçi (35090) gelmektedir. en fazla gelir 80050 kuruşla erkek keçiden elde edilmiştir. 40 kuruşla sağmal mandadan elde edilirken en az hasılat 2. Hayvancılıktan elde edilen gelirin etnik bakımdan durumu ise şu şekildedir. Daha sonra sağmal koyun (67651 kuruş). erkek koyun (50622 kuruş) sağmal .5 kuruş (%80) olurken gayri müslimler de 62501. Müslümanlar hayvancılıktan kazanç 247143.5 kuruşla erkek koyun ve erkek kıl keçisinden elde edilmiştir. Müslümanlarda hane başına 210.5 40 75 Burada da görüldüğü gibi en çok hasılat 75 kuruşla kısrak. gayri müslimlerde ise 428.09 kuruş düşmektedir.4 kuruş düşerken.

5 19 5 40 160 200 340 760 200 26 260 48 345 23 57.5 128 1280 360 2833 126 1260 307 2303 1 1 4 1 2 3 40 40 160 40 80 120 13 130 2 20 14 140 Manda Sağmal Re's Has. 710 3380 1200 1600 3180 2170 340 490 310 1740 850 680 850 260 1320 2490 2100 1330 1690 530 7870 35090 Erkek Re's 200 1789 118 266 724 355 43 127 26 376 222 244 199 64 374 591 421 370 301 150 1945 8905 Has 2000 17890 1180 2660 7240 3550 430 1270 260 3760 2220 2440 1990 640 3740 5910 4210 3700 3010 1500 19450 89050 2 6 33.5 150 450 2432 2 3 1 150 225 75 2 6 150 450 3 150 1 2 1. Re's Has.5 107 410 150 50 325 725 875 500 75 125 75 925 225 175 400 200 325 575 350 450 125 625 237. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Ashab 6 2 13 29 35 20 3 5 3 37 9 7 17 8 13 24 14 18 5 25 9.80 Tablo 55: Mahallelerdeki Hayvanların Gelirlerinin Dağılımı Mahalle Adı İnek Sağmal Re's Has. Re's 71 338 120 160 318 217 34 49 31 174 85 68 85 26 132 249 210 133 169 53 787 3509 Keçi Sağmal Has. Re's Has.5 2500 10013 1 25 Kara Sığır İneği Re'sHas. 1 4 5 8.5 Re's Has. 785 4100 400 2187 4052 1807 188 875 170 2603 1303 1145 1162 403 3008 3627 2237 3633 1499 1958 837 12644 50622 3 7 3 5 1 1. 836 484 164 707 1205 635 103 183 54 734 334 323 388 141 667 951 567 863 436 626 111 2963 13475 1555 2410 1070 3525 7420 4435 515 905 270 3670 1670 1615 1940 605 3295 4755 2836 4340 2180 3270 555 14815 67651 Re's Koyun Erkek Has. Kısrak Sağmal Re's Has.5 3 1 75 150 107 225 75 Re's Has. Siyah Kıl ErkekSiyah Keçi Kıl Keçi Tiftik Keçi Sağmal Tiftik Keçi Erkek 314 1640 160 875 1621 723 75 352 68 1041 527 460 464 161 1177 1318 935 1493 539 825 335 4602 19705 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün 1 25 . Re's Has.5 14 89 120 280 120 200 40 60 560 3560 48 345 23 57.

5 7710. Ziraatten Elde Edilen Gelirler Ziraatten elde edilen gelirler.5 % 73 27 100 Hasılat 247143. Bu gelirler içinde almaktadır.5 0.54 4. bahçe çayır ve mezru tarlalardan elde edilen gelirler yer Tablo 57: Ziraatten Elde Edilen Gelirler Türü Bağ Bostan Çayır Mezru Tarla Diğer Toplam Dönüm 1305 430 1449 4510 16.2.5 kuruş) elde edilmiştir.5 309645 % 80 20 100 5. .5 16879 64516. En az gelir ise bahçe ve cehri korusundan (1425.5 485593 Yüzde(%) 5.5 62501.5 12772 46686.3 100 Bu verilere göre en fazla gelir ekili alanlardan (410331. toplam temettuatın % 40’ına tekabül etmektedir. bağ.5 kuruş (% 1. Nadasa bırakılan araziler bu toplama dahil edilmemiştir.5 kuruş) elde edilmiştir. Etnik yapıya göre baktığımızda ise müslümanların ziraatten 479579 kuruş (% 98.9 84.5 kuruş hasılat elde edilmiştir.3.710.5 Hasılat/Kuruş 26903 23126 23812 410331.5 % 74 26 100 Gelir Getiren Hayvan 33914. gayri müslimlerin ise 7214.80 Tablo 56: Hayvanlardan Elde Edilen Kazacın Etnik Yapıya Dağılımı Etnik Grup Müslüman Gayri Müslim Toplam Toplam Hayvan 47637.5).5 1420. Sivrihisar’da 7.5) kazandıkları görülmektedir.5 dönüm araziden 486793.76 4.

ne kadar kazandıkları ortaya çıkmaktadır. hane adası. Binalardan Alınan Kira Gelirleri Kira geliri getiren binaları şu şekilde sıralamak mümkündür: Değirmen (asiyab). Kira Gelirleri Sivrihisar’da Temettuat defterlerinden anlaşıldığı üzere hane reislerinin sahip oldukları menkul ve gayri menkul varlıklarının kazandırdığı kira gelirleri de önemli bir yer teşkil etmektedir. 5.3. Bu verilerden hane reislerinin sahip olduğu menkul ve gayri menkullerin neler oldukları. En fazla kira getiren gayri menkuller değirmenler (5441 . Bu gayri menkullerden elde edilen kira hasılatları şu şekildedir: Tablo 58: Binalardan Alınan Kiralar Cinsi Değirmen Hane Odası Dükkan Hamam Kahvehane Vakıf Dükkan Hane Odası Karhane Kuzatı Mağaza Toplam Kira Hasılatı 5441 780 2088 3000 40 215 360 650 105 12679 Binalardan alınan kiraların toplamı 12679 kuruş olup bu da toplam temettuatın % 1’ine karşılık gelmektedir.81 Buradan anlaşılan müslümanların ziraatle çok daha fazla uğraştığı. kahvehane. hamam. han. vakıf dükkanı.3. 5. mağaza. gayri müslimlerin ise hem yerleşim yerlerinin fiziki yapısından hem de Osmanlı Devleti’nin her yerinde olduğu gibi karakterlerinden dolayı ziraatten çok ticaret ve sanatkarlıkla uğraştıkları görülmektedir.1.3. dükkan.3.

3.kalmamıştır. altı aylık kazanç getirdikleri ve buna göre kazanç vergi verdikleri bilinmektedir. tarlaların ise niteliği belli olmayıp sadece “kiraya verdiği tarla” şeklinde kaydedilmiştir.3.5 2728 4392 Ayrıca kendilerinin sahip olduğu tarlalarında kiraya verilerek kazanç elde edilmiştir. Tablo 59: Tarlalardan Alınan Kiralar Tarla Cinsi Kiraya Verdiği Tarla Kiraladığı Mezru Tarla Kiraladığı Bostan Toplam Hasılatı 57. kimyon .5 1606. Bu. arpa (şair). üç aylık. Tarlalardan Alınan Kira Gelirleri Tarlalardan alınan kiralar 4392 kuruş olup toplam temettuatın % 0.2. Kiralanan tarlalar ekili alanlar (1606. Her ne kadar ziraat gelirleri içine girse de kira gelirleri arasında saydığımız bir gelir grubu da hane reislerinin başka hane reislerine vermiş oldukları tohumluklardan elde ettikleri kazançlardır. 5. Ayrıca su gücüyle çalışan bu değirmenlerin çalışma durumuna göre aylık. Bu tohumluklar buğday (hınta). Bu su değirmenlerinin bugün için mevcudiyeti maalesef -pirinç üretimindeki gibi.82 kuruş) olmuştur. Bu gelirlerin hepsi müslümanlara aittir. Ayrıca değirmenlerin su kaynaklarının bulunduğu köylerde olduğunu ve sahiplerinin mahallelerde oturduklarını da belirtmeyiz.3’üne tekabül etmektedir. Sivrihisar’da su kaynaklarının oldukça çok olduğunu daha önce de belirtmiştik. haşhaş.5 kuruş) ile bostanlardır (2728 kuruş).

5 kuruşla arpa. 954 kuruşla haşhaş ve 54 kuruşla bûy izlemektedir.5 450 Buy 27 27 236.5 18 90 1341 2524 63 819 236 364.5 378 1768. Bu gelirleri önem sırasına göre şu şekilde sıralayabiliriz: . Bunlar toplam temettuata dahil olup toplam temettuatın %13’üne karşılık gelmektedir.5 13.5 108 81 1468 180 40.5 423 72 18 459 166. 1641.5 166.5 774 954 54 1641.83 ve bûydur.5 268. Tablo 60: Tohumluklardan Elde Edilen Gelirler Mahalleler 1 Araklı 2 Benli 3 Camiikebir 4 Çopuk 5 Demirci 6 Elmalı 7 Faruklar 8 Gazi Sinan 9 Hacı Eshab 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün Başkasına Verdiği Tohumluk-Kuruş Buğday Haşhaş Arpa Kimyon 181 486 182.5 136 85. Bu tohumluklardan en fazla kazancı 11151 kuruşla buğday sağlamış olup.5 54 Bu gelirler dışında kalan ve hane reislerinin de diğer meslekleri olarak belirttiğimiz gelirler vardır.5 945 202.5 11151 90 126 720 27 697.5 823. onu 1768.5 kuruşla kimyon.

5 7224 1342 900.5 800 700 315 305 300.5 kuruş) arabacılık (8775. kardeşi. haneyi paylaşıp vergiye muhatap olan çalışanları da zikretmek gerekir. annesi. üvey annesi.5 kuruş) ve ahzı ita/alışveriş (67224 kuruş) gelmektedir.5 kuruşla kiracılık ve 25382.5 8775. Ayrıca hane reisleri ile aynı çatıyı.5 300 300 200 10 88086 Bu gelirlerden en çok kazanç sağlayan 26880. babalığı hatta hizmetkarı olabilmekteydi.Bu kişiler hane reislerinin oğlu. Çünkü hanede geliri olan herkesin vergiye muhatap olduğu görülmektedir.5 25382. Bunların yıllık kazançları 49208 kuruş olup genel toplamın ve vergilerin içine dahil edilmiş ancak araştırmamızda detaylı olarak incelenmemiştir. dayısı. Daha sonra ise araba kiracılığı (14350.84 Tablo 61: Hane Reislerinin Diğer Gelirleri Gelirler Kiracılık Ağnam Ticareti Araba kiracılığı Arabacılık Ahzı ita(Alış veriş) Tekaüt(Emeklilik) Odun Çekiciliği Ticaret Yemenicilik Bağ Sürümü Zaviyedarlık Kitabetlik Sürücülük Duhanfuruzluk(Tütün Biçiciliği) Amelelik Tevlid Toplam Hasılat/Kuruş 26880.5 14350. üvey oğlu.5 kuruşla ağnam ticaretidir. .

85

Tablo 62: Hanelerdeki Vergiye Tabi Diğer Yazılı Olanlar Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kutbettin Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün Hanedeki Vergiye Tabi Yazılı Olanlar Temettuatı 1475 4521 1040 1153 1614 1343 1228 1240 1577 609 3123 2332 400 2413,5 2800 4875,5 909 3509 388 12658 49208

5.4. Vergiler 5.4.1. Vergi-yi Mahsusa Bu, vergi mükellefinin bir sene önce ödediği vergi miktarını göstermektedir. Şahsın isminin hemen üstüne “sene-i sabıkada vermiş olduğu vergiyi mahsusa” şeklinde yazılan verginin buraya yazılmasının sebebi, halkın geliri ile ödediği vergi arasında eğer varsa bir hakkaniyetsizliği tespit etmektedir.

86

Tanzimat’ın hemen ardından tahsiline başlanan bu verginin iktisadi güce göre dağılımının sağlanması için 1844 yılında devletin büyük bölümünde temettuat tahrirleri yapılmıştır. Gerçekten de bu tahrirler gerek bölgeler gerekse kişiler arası dağılımının son derece adaletsiz olduğunu ortaya çıkarmıştır.2 Tanzimat idarecileri tarafından örfi vergiler yerine ikame edilen ve “an

cemaatin vergi”, “vergü”, “komşuca alınan vergü”, “vergi-yi mahsusa” gibi muhtelif adlar verilen bu vergi,3 köy muhtar ve kocabaşılarıyla zabtiye askeri tarafından tahsil edilerek muhassıllara teslim ediliyordu. Bu verginin tahsili 1260 yılına (1844) kadar “rûz-ı hızır” ve “rûz-ı kasım” olarak iki taksitte yapılıyordu. Fakat bu iki zaman da vergi tahsilatı için uygun değildi. Bu nedenle bu tarihden sonra verginin çiftçilerden , (eshabı ziraat) ürünün elde edilmesinden sonra, sanayici, tüccar ve esnaftan ise sene içinde, sene başından sonuna kadar, taksitler halinde tevziatı ve tahsilatı kararlaştırılmıştır.4 1844 yılında Sivrihisar’da toplanan vergi-yi mahsusanın toplamı 106828 kuruş olarak defter sonlarındaki toplamların icmalinde gözükmektedir. Ancak daha önce temettuat toplamlarında değindiğimiz yanlış hesaplamalar burada da ortaya çıkmaktadır. Bizim hesaplamamıza göre toplanan vergi-yi mahsusa 105484 kuruştur ki arada 1344 kuruşluk fark vardır. Yapmış olduğumuz değerlendirmelerde hesaplamış olduğumuz vergiyi mahsusa rakamını kullandık. Buna göre mahalle başına 4794,72 kuruş, hane başına 79,85 kuruş düşmektedir. Mahalle ortalamalarının altında Benli, Demirci, Elmalı, Hacı Eskici, Kılıç, Kutbettin ve Yenice mahallelerinin dışında kalan mahalleler kalmaktadır. Müslümanların ödedikleri vergiyi mahsusa toplamın % 74’üne, gayrimüslimlerinki ise % 26’sına tekabül etmektedir.

2

Tevfik Güran, Tanzimat Döneminde Osmanlı Maliyesi Bütçeler ve Hazine Hesapları (1841-1861), Yay, Ankara 1989, s.12. 3 Öztürk, a.g.e., s.174. 4 Süleyman Sudi, Defter-i Muktesid, İstanbul 1307, C.1, s.91-92; Güran, a.g.e., s.145, Kütükoğlu, a.g.m., s.541,542.

87

Mahallelere baktığımızda en çok vergi-yi mahsusayı veren mahalle Yenice (17296 kuruş)’dur. En az vergiyi mahsusa veren mahalle ile Hisar (512 kuruş)’dur. Mahallelerde hane başına en fazla vergi-yi mahsusa 186,68 kuruşla Benli mahallesinde, en az vergi-yi mahsusa ise 40,95 kuruşla Hacı Eshab mahallesinde ödenmiştir.
Tablo 63: Mahallelerin Vergi-yi Mahsusa Dağılımı Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kutbettin Kubbeli Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün Mahalle Başına Hane Başına Vergi-yi Mahsusa 1631 19601 2540 4740 7304 5279 1510 1617 778 5329 1832 3551 1896 512 4286 4384 6296 5322 3752 4770 1258 17296 105484 4799,27 79,85 Hane Başına 54,36 186,68 81,94 71,82 91,3 77,63 48,71 57,75 40,95 71,05 63,17 73,98 52,67 73,14 68,03 60,05 74,07 98,55 70,79 48,67 44,93 80,82 Yüzde (%) 1,55 18,6 2,41 4,5 6,92 5 1,43 1,53 0,73 5,05 1,73 3,37 1,8 0,48 4,06 4,15 5,97 5,04 3,56 4,52 1,2 16,4 100 -

Vergi-yi mahsusanın eksik olarak durumuna baktığmızda müslümanların hane başına 66,87 kuruş, gayri müslimlerin de 184,32 kuruş ödediğini görmekteyiz.

8 A. Bayrak Şamil Yay.g. Tanzimat’la birlikte bütün bölgelerde 1/10 oranı geçerli olmuştur..6 Bu vergilerin Osmanlı Devleti’nde daha ziyade mahalli örf ve adetlere. a.7 Mefhum olarak daha önceki dinlerde de var olan8 öşrün nisbeti tahsil edilen zirai mahsuldeki insan emeğinin durumuna göre değişmektedir.72-74.g. Arazinin yağmur.g.A. a.2. 9 Ziya Kazıcı.88 Kazançları müslümanların yaklaşık 2 katı olan gayri müslimlerin bu vergiyi müslümanların yaklaşık 3 katı kadar ödediğini söyleyebiliriz.15. 11 Sudi. Kütükoğlu.A.32-34. s.m.g. s. İ.g. c.e. a. MEB Yay.. s.e. “Öşür”.488. Kütükoğlu. a. a.Barkan. s. . md. nehir ve kaynak gibi insan emeğini gerektirmeyen bir su ile sulanıyorsa bunda normal ve tam öşür..9.937. s. İ. s.e.g.. Öşür (Â’şar) Lügat olarak “onda bir” veya “on cüzde bir cüz”5 anlamı taşımakla birlikte terim olarak mutlaka onda bir yerine kullanılmamıştır. a. s. a.165.533.485. Barkan.m.. s.9 Çoğulu a’şâr olan öşürün Osmanlı Devleti’nde Tanzimat’a kadar toprağın verim gücü ve sulama imkanına göre 1/3 ilâ 1/10 arasında değişmiş.g. Tanzimat’tan 1277 (1861) yılına kadar çeşitli gel gitlerin yani iltizam usulünün bir 5 6 Şemseddin Sami. Mahsullerin onda birinden alınan vergi olarak bilinen öşürün asırdan asıra ve zamandan zamana türlü kalıplara sokularak nisbeti artırılmış ve lafzının anlamına mutabakatı kaldırılmıştır.432.. Ziya Karamursal. İstanbul 1965.md.487. İstanbul 1977.e..L..g. 7 Ö.s.10 Ancak bu uygulama verim gücü ve sulama imkanı farklı toprakları aynı oranda vergilendirmek gibi bir adaletsizliği ve devlet için vergi kaybına yol açmıştır. şayet arazi daha çok insan emeğine dayanan sularla sulanmış ise böyle bir araziden yarım öşür alınması gerekmektedir. a. Osmanlılar’da Vergi Sistemi.15... s.531. mali veya iktisadi mülahazalara dayandığı da belirtilmektedir. s. Grohmann. 5. 12 Barkan.4. a. s. Güran.e. “Öşür”. 10 Güran. .g.

13 5. s. bûy gibi) aynen alınırken bağ ve bahçelerden. a. a. Nedkoff. çayırlardan ise bedelen alınmıştır.12 Ürünlerden aynen alındığı gibi bedelen de alınabilen öşürün 1844 yılında Sivrihisar’da uygulanışı da aynı istikamette olmuştur. s. devletin ictimâi yapısında ve maliyesinde oluşturduğu tahripler ile Cumhuriyet devrine kadar devam etmiş ve Cumhuriyet’ten sonra 1925’te kaldırılmıştır. 17 Nedkoff.607.32.607. s.g. . kendilerine bahşedilen himayeye karşılık eda edecekleri bu verginin mahiyet itibariyle Mısırlılar. XIII.11 Öşürün tahsilindeki olumsuzluklar. bakla gibi) ve sınai ürünlerden (kimyon. mal. S. alaf gibi). a. fasülye. S. arpa. zimmiler. Romalılar ve Sasaniler devrinde İran’da mevcut olduğu da belirtilmektedir. Tahıl ürünleri (buğday. s. Sudi.17 13 14 Ürünlerden alınan öşürler için bkz.65-67. baklagiller (nohut.611.89 uygulanıp bir uygulanmaması öşürün devlet için vergi kayıplarını artırmada önemli rol oynamıştır.g.g.g. Cizye Esasen yetişkin gayri müslim erkeklerden (murahıkîn) alınan baş vergisi olan cizyeye murahık hükmünü haiz olmayanlarla. a. burçak.605..m. amelmande (çalışamaz). 15 Nedkoff. Mahiyetine nazaran daha ziyade arazi vergisi şeklinde ise de adam başına taksim edildiği için bir baş vergisi karakteri kazanmış ve bundan dolayı da cizye adı verilmiştir.16 Cizyeye bazen haraç da denmiştir.15 İslam Devleti’nin yalnızca müslüman olmayan tebası.C.3. s. 16 Nedkoff.124. mülk sahibi olabilecek ve kanunen de muteber olan işleri görebileceklerdi. Bunlar medeni kanun bakımından müslümanlarla aynı haklara sahiptiler ve ticaret yapabilecek. “Osmanlı İmparatorluğunda Cizye” (Çev.4.e. B.m. C. Şinasi Altındağ).. ihtiyarlarla ruhban ve papazlar dahil değildi.m. Ankara 1994.14 İslam’a göre ehli zimmet olanlar kendi dini konumlarından başka İslam ceza kanunun da hükmü altında idiler. Belleten.

.. a. her cemaatin mensup olduğu dini kurum memurları ve esnaf kethüdaları aracılığıyla tahsil edilerek hazineye teslim edilmekteydi. s..18 Daha önceleri değişen oranlarda tahsil edilmekte idi. Nedkoff.534. Bunlar. Bu nedenle cizye kayıtlarına ilişkin bilgileri bu defterden22 aktaracağız.14.20 1856 tarihli Islahat Fermanı. s.m. 22 BOA. Ancak gayri müslimlerin askere alınmaları uygun bulunmayarak uygulamada cizyeye yakın olan ve daha önce iane-i askeriye adındaki bedelat-ı askeriye (askerlik bedelleri) adı altında nakdi bir ödeme yükümlülüğü getirilmiştir. s.124-131.19 Tanzimat döneminde ilk olarak bu verginin her cemaatin kendi dini reisi aracılığıyla toplanması esası getirilmişti. Benli. s. Bu hesap 1834’ten sonra ortaya çıkmıştı. nr.15.g. Yenice.. Orta. her şahsın ödeyeceği vergiye ilave edilerek tahsil ediliyordu.m.. a.g. gayri müslim nüfus için de askerlik yükümlülüğünü getirmiş ve cizye uygulaması kaldırılmıştır. Zimmi Akdoğan. alt sınıf (ednâ) için 15 kuruştu..g. Cizye defterine göre gayri müslimler toplam olarak 9 mahallede sakindirler. Gedik Kılıç. Ay. MAD. 21 Sudi. a. 20 Güran. Tahtalı.g. s.e. Müslim Akdoğan. Kütükoğlu. Merkezden defter şeklinde muhassıllara gönderilen cizye listeleri. a.g.g. 18904. Bu mahalleler sadece kendilerine ait mahalleler ile müslümanların da yaşadığı mahallelerdir.e. 18 19 Tozduman. Kullanmış olduğumuz Temettuat defterlerinde sadece bir gayri müslim mahalle ile üç müslüman mahallede sakin olan ehli zimminin evrakları kaydedilmiştir.e. s. Sudi.627.21 Uygulamasına 1271 mali yılından itibaren başlanan bu vergi. orta halliler (evsat) için 30.90 Üç derece olarak alınan cizyenin miktarı üst sınıfdan zenginler (a’lâ) için 60. Diğer gayri müslim mahallerine ait defterler yoktur. Aynı yıllarda yapılan bir cizye defterinde ise cizye dökümü ayrı ayrı verilmiştir. Ayrıntılı bilgi için bkz.130-132. a.t.. a.

Cizye evraklarından orta sınıfın daha çok olduğu gözükmektedir. Cizye defterine göre mahallelerde sakin gayri müslimden toplam 915’nin kaydı vardır. 1’i ama. 271’i evsat. 216’sı edna olmak üzere toplam 561 kişinin evrakı mevcuttur. evsat sınıfı 9030 kuruş. 1’i alil. Toplam olarak 15810 kuruş cizye vergisi alınan gayri müslimlerden a’lâ sınıfı 4440 kuruş. koyun ve keçiden nakden alınan bir vergiyi ifade etmekteydi.4. Bunlardan yabancı reaya dahil 74’ü a’lâ.4. Bunun miktarı her sene müdürlere. 2’si mecnun. Bu defterlerde evrakı belirtilmeyenlerin 333’ü dışarıda. nazırlara ve mültezimlere verilen fermanlarda gösterilir ve . Osmanlı vergi literatüründe. 1’i firari ve 2’side bilinmemektedir. Âdet-i Ağnam Resmi Arapça koyun anlamına gelen “ganem”in çoğulu olan “ağnam”. Tablo 64: Gayri Müslimlerin Cizye Evrakları(1847) * 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Mahalleler Ay Benli Gedik Kılıç Müslim Akdoğan Orta Tahtalı Yenice Zimmi Akdoğan Yabancı Reaya Toplam Kuruş A'la 8 16 7 4 9 15 2 11 2 74 4440 Evsat 51 68 3 10 7 24 47 15 33 13 271 9030 Edna 36 52 2 7 26 37 9 31 16 216 3240 Toplam 95 136 3 19 18 59 99 26 75 31 561 15810 Kuruş 2550 3780 90 750 555 1650 2865 705 2115 750 15810 * 5. 12’si çalışamaz. 2’si dilenci. edna sınıfı 3240 kuruş vermiştir.91 Ayrıca 1263 (1847) yılında Sivrihisar’da iş icabı sakin olan reaya da cizye defterlerine kaydedilmiştir.

53.e.45 kuruş.g. İstanbul 1973.e. . Toplanan a’dât-ı ağnam resimleri (vergileri) 6676 kuruş 1 para olup mahalle başına 330. a.. a. 1275 (1856) mali yılından itibaren başlayan 2-4 kuruşluk uygulama Rumeli’de işleme alınmış. nakit olarak koyun başına 5 kuruş olarak alınmaya başlamıştı.24 Sivrihisar Temettuat defterlerinde a’det-i ağnam vergisi dediğimiz bu vergi koyun ve keçi başına 4 para25 olarak alınmıştır. 25 Para ya da pâre. Güran.. koyunların ve keçilerin sağladığı hasılat üzerinden vergi alınması kararlaştırılmıştır.92 ona göre sayım yapılır.5 kuruş – hayvan başına – alınmıştır.23 Tanzimat’la birlikte bu vergi de. paralar alınırdı. Farsça bir kelime olup parça demektir ve kuruşun 1/40’ına eşittir. s. Türk Mali Tarihine Toplu Bir Bakış. Hilmi Yücelen. Toplanan bu meblağ toplam temettuatın % 0. Anadolu’da ise 1. hane başına ise yaklaşık 5 kuruş düşmektedir. s.15-16.g. Tanzimat’ın başlangıcında koyunlardan alınan önemli bir vergi olan “ondalık ağnamın” verginin kaynağını tahrip edici bir etki yapmasından dolayı 1273 (1854) yılında bu uygulamadan vazgeçilmiş.5’ine tekabül etmekte olup mahallelere göre dağılımı şu şekildedir: 23 24 Karamursal.177. s.

5 60 268 152 248 180 132 257 56 906 4760. . en az toplandığı mahalle de Hacı Eshab (17.5 kuruş 16 para) mahallesidir. Bu verginin müslümanlardan toplanan kısmı 6168 kuruş 9 para (%92) iken.5 210.5 212 282 150 249 63.5 60 196.A. gayri müslimlerden toplanan kısmı ise 537 kuruş 32 para (%8) olmuştur.5 358 169.5 1008 6454 6676 A.93 Tablo 65: A'dât-ı Ağnam Rusûmu Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kubbeli Kutbettin Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün * Kuruş 86 425.5 20 71.5 kuruşu 6 para) olurken.5 17 226 2042 103 131 37.R Para 148 412 48 172 264 442 142 64 36 256 52 216 249.5 335.5 1 A’det-i ağnam resminin en çok toplandığı mahalle Yenice mahallesi (1130.

94

SONUÇ İç Anadolu’da Ankara ile Eskişehir arasında yer alan Sivrihisar, tarihte bir çok uygarlığa ve bir çok olaya tanıklık etmiştir. Bizans döneminden itibaren gelişmeye başlayan şehir, Selçuklu ve Osmalılar’ın ilk dönemlerinde uç beyliği gibi görev yapmıştır. Osmanlı ve Karamanoğlu beylikleri arasında sık sık el değiştiren Sivrihisar, Çelebi Mehmed devrinden itibaren Osmanlı Devleti’nde nahiye ve kaza merkezi olmuştur. Osmanlı Devleti’nin ilk eyaletlerinden Hüdâvendigar eyaletine I. Meşrutiyete kadar bağlı olmuş, bu tarihten itibaren idari reformlerla birlikte Ankara eyaletine bağlanmıştır. 1914’te Eskişehir sancağının iki kazasından biri olan Sivrihisar, Cumhuriyet’le birlikte Eskişehir’in en büyük ilçelerinden olmuştur. İlçenin ekonomik açıdan kazandığı durum, Temettuat defterlerinden

anlaşılmaktadır. Esasında Osmanlı Devleti’nde 19. yüzyılda vergi sisteminde değişiklik yaparak maliyeyi düzeltmek üzere hazırlanan bu defterler, Sivrihisar’ın ekonomik hayatı ile birlikte sosyal ve kültürel hayatın ışık tutan bilgiler de vermektedir. Temettuatlara göre Sivrihisar’ın durumu şu şekilde izah edilebilir: Bu defterlere göre 1844 yılında Sivrihisar merkezinde 22 mahalle mevcuttur. Ancak ilgili bölümlerde de açıklandığı üzere bu rakamın eksikliği o yıllardaki başka arşiv kaynaklarından anlaşılmaktadır. Buna 19. yüzyıl ortalarına Sivrihisar’ın mahalle sayısı 28, nüfusu da yaklaşık olarak 8500’dür. Bu nüfusun %74’ü müslüman, %26’sı gayri müslimdir. Kazaya bağlı köylerden defteri olanların nüfusunu defteri olmayanlar için nispet kabul edersek yaklaşık olarak 14000 rakamını buluruz. Kaza ile beraber bu nüfus 22500’e tekabül eden bu rakam bize şehrin o yıllardaki yaklaşık nüfusunu vermektedir. Bu yıllarda köylerde gayri müslim unsur yaşamamaktadır. Şehirde yaşayan gayri müslim halk Ermeni’dir. Osmanlı Devleti’nin her tarafında olduğu gibi ayrı mahallelerde iskan edilmişlerdir.

95

İncelenen dönemde Sivrihisar ahalisinin büyük bir kısmının Anadolu’nun pek çok yerinde olduğu gibi yaygın olarak Mehmet, Ali, Mustafa, İbrahim, Hüseyin, Ahmet, Süleyman, Halil, Ömer, Osman gibi İslamın büyük şahsiyetlerinin adlarını taşıdıkları görülmektedir. Bunun yanında şehirde yaşayan hane reislerinin kullandığı Hacı, Hoca, Molla, Bıçakçı gibi lakaplar, ekonomik ve sosyal göstergeleri ifade eden en önemli göstergelerdir. Şehirde yaşayan gayri müslim unsur olan Ermeniler’in en çok kullandığı adlar ise Karabet, Kefork, Artin’dir. Şehirde sanayi ve ticaret alanında çalışan pek çok esnaf vardır. Bu esnaf grubu şehir nüfusunun % 32,3’ünü oluşturmaktadır. Diğer taraftan şehrin % 19,6’sını ziraatla uğraşanlar, % 9,6’sını görevliler,% 9,3’ünü de mesleği olmayanlar oluşturmaktadır. Esnaf arasında en çok giyim eşyası ve yiyecek üreten ve satanlarla tüccarlar yaygındır. Buna karşılık inşaatla uğraşanlar daha azdır. Sivrihisar’da halkın geçim kaynaklarını, meşgul oldukları mesleklerinden sağladıkları gelirlerin dışında ziraat, ortakçılık, kiracılık ve ağnam ticareti gibi gelirler oluşturmaktadır. Şehirde gelir seviyeleri en yüksek meslek sahipleri ise esnaflar ve tüccarlar olup bunları çiftçiler izlemektedir. Şehirdeki zirai hayat ve hayvancılık, halkın iktisadi yaşamında önemli bir yer tutmaktadır. Sivrihisar’da ziraatla uğraşanların daha çok orta ölçekli tarla işleten hane reisleri olduğu tespit edilmiştir. Mesleği çiftçilik olanların yanı sıra şehirde hemen hemen her hanenin en azından kendisine yetecek kadar bağ, bostan veya bahçeye sahip olup buralarda küçük çaplı ziraat yaptıkları bilinmektedir. Hane sahiplerinin sahip olduğu araziler kendi arasında mezru(ekili) ve gayri mezru(nadas), bağ, bahçe ve bostan olarak ayrılmıştır. Bu arazilerden en büyük dilimler, ekili(%40) ve nadasa(%30) bırakılmış alanlara aittir. Gayri müslimlerin ise ne ekili, ne de nadas alanlara sahibiyeti gözükmemektedir. Bu durum gayri müslimlerin Sivrihisar’da yerleştikleri alanların fiziki olarak tarıma elverişli olmamasından da kaynaklandığı görülmemektedir. Sivrihisar’da yetiştirilen ürünler içinde özellikle hububat ekimi dikkat çekmektedir. Buna göre 1844 yılında şehirde sırasıyla en çok buğday, arpa, kimyon, burçak yetiştirilmiştir. Bunlar dışında bir önceki yıla ait öşürlerden ise tütün ve cehri yetiştirildiği anlaşılmaktadır. Bu yıllarda köylerde ise şehirde yetiştirilen ürünlerin yanı sıra özellikle su kaynaklarının yakınlarında pirinç ve meyva yetiştirildiği köylerle ilgili

96

kayıtlardan anlaşılmaktadır. Zaten su değirmenleri de bu su kaynaklarının olduğu köylerde yapılmıştır. Bu değirmenlere ve yetiştirilen ürünlere sonraki dönemlerde devletin her eyaletine şamil salnamelerdeki kayıtlarda da rastlamamıza karşın günümüzde maalesef değirmenlerin olmadığını ve bazı ürünlerin yetiştirilmediğini tespit etmiş bulunmaktayız. Çiftçiliğin yanında bölgenin tabiat şartları gereği hayvancılık da şehrin ekonomisinde önemli bir yer tutmaktaydı. Mahalle sakinleri tarafından 1844 yılı itibariyle 61916 adet küçükbaş, 2425 adet büyükbaş hayvan yetiştirilmiştir. Bu da şehrin civar bölgelerinde yapılan hayvancılığın önemli bir geçim vasıtası olduğunun tespit edilmesi bakımından önem taşımaktadır. Şehirde yaşayan gayri müslim halk topluluğu Ermeniler’e gelince büyük bir çoğunluğu orta hallidir. Gayri müslimlerin en bariz özelliği ise üçte ikilik kısmının ticaret ve sanatla uğraşmalarıdır. Müslüman ahalinin yaklaşık 1,75 katı kazanç sağlamaktadırlar. Sivrihisar’ın 22 mahallesinde yaşayan hane reisinden 1844 yılında vergi-yi mahsusa, öşür, a’deti ağnam ve gayri müslimlerden alınan cizye olmak üzere dört çeşit tahsil edilen vergiler arasında miktar olarak en fazla yekün tutanı vergi-yi mahsusadır. Halkın ödemekle yükümlü olduğu vergi-yi mahsusa adıyla bilinen an cemaatin vergisinin ise aynı yıllarda Anadolu’nun diğer bölgelerinden alınan vergi-yi mahsusa gibi yüksek olduğu anlaşılmaktadır. 1844 yılında şehir halkı, kazancının % 8,72’sini vergi-yi mahsusa adıyla devlete vergi vermiştir. Diğer yandan aynen ve bedelen alına öşür vergisinin miktarı 1844 yılında 27883,5 kuruşu bulmuştur. Aynen alınan öşürlerin % 82’si sadece buğdaydan alınmıştı. Arpadan alınan öşür, % 13,8’i kimyondan alınan öşür ise % 3’ü bulmuştu. Halkın yetiştirdiği küçükbaş hayvanlardan alınan a’deti ağnam vergisinin ise diğer vergilere nazaran pek yüksek oranlarda alınmadığı anlaşılmaktadır. 1844 yılında toplam 6676 kuruş a’deti anam vergisi ödemiştir.

Defterlerde cizye miktarının rakam olarak belirtilmemesinin muhtemelen o yıllara ait yapılmış olan cizye defterlerinden kaynaklanmıştır.97 Gayri müslimlerden alınan baş vergisi olan cizye ise üç sınıf (â’la. Bütün bunların şehrin iktisadını yükselttiği ve bunun da neticede sosyal ve kültürel müesseselerin kurulmasını sağladığı unutulmamalıdır. Büyük bir kısmı Selçuklu ve Osmanlılar’ın parlak devirlerinden kalan ve günümüze kadar gelen bir çok cami ve mescid. faaliyetlerini ticaret ve ziraatin sağladığı imkanlarla sürdürebilmişlerdir. medrese. Bu deftere göre de 1844 yılında muhtemelen 15810 kuruş cizye toplanmış olmalıdır. dokumacılık gibi Osmanlı şehrinin klasik iş kollarının gelişmiş olduğu ve zirai üretimle hayvancılığın şehrin ekonomisinde önemli yer tuttuğu da ifade edilmelidir. mektep. Bunlar içinde dericilik. ticaret ve zanaat sahiplerinin şehrin ekonomisinde önemli bir yer tuttuğu görülmektedir. evsat.edna) olarak toplanmış olup en çok evraka sahip grup ise evsat yani orta sınıf olmuştur. hem de aşağı yukarı 1844 yılında toplanan miktara yakın cizye vergisinin ödendiği ortaya çıkmaktadır. çeşme. . Nitekim bu çalışmamızda da yer verdiğimiz ve bu yıllara yakın 1847 tarihli cizye defterinden hem defteri olmayıp karşımıza çıkmayan mahalleler tespit edilmiş. türbe ve zaviye ile günümüzde varlığı olmasa da en azından Cumhuriyet dönemine intikal eden kütüphane ve su değirmenleri. Tüm bu verilerden hareketle 1844 yılınde Sivrihişsar’da özellikle çiftçilik.

M. 9159. W. 9118. Tarih Vakfı Yurt Yay.98 KAYNAKLAR 1. 9144. Defteri Muktesid. 9148. Osmanlı.4. 6364. 9158. 9177. İstanbul. _________________(1311). 15. 9121. İstanbul.VRD) No: 176. 9125. 9123. 13. Arşiv Belgeleri a) Maliye Nezareti Temettuat Defterleri (MLD. İstanbul Tanin Matbaası. 9119. Defa. Eski Eserler Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi (1313). 9161. İstanbul. 9134. 9124. 9169. . 9168. 3. Ankara. 9139. Turkish and English Lexicon.VRD. SÜLEYMAN SÛDİ (1307). 9171. Kamus-i Türki. 9133. Ankara. PAKALIN. 9138. 9179. 9174. Çağrı Yay. Memalik-i Osmaniye’nin Tarih ve Coğrafya Lügati.Zeki (1971). ALİ CEVAD (1313). 9112. 9154. 9150. Tarih Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. 9155. 9137. Anadolu’da Tanin. C. A2 Defa. 9141. İstanbul C.İstanbul. (1992). ___________________________ (1318). Nuri(2001).I. ____________________________ (1327). 9163. 2. 9136. Defa. 9115.3. 9117. 9167. 9152. 9132. İstanbul. 9140. 9151. 9146. 9135. 9113. AHMET ŞERİF (1325). 9126.K) No: 2794. 9170. 9130. C. 9165. 9175. 9109.R. İstanbul. 9157. 9172. Kamusu’l Âlam. b) Kamil Kepeci Tasnifi (K. 9166. 9131. REDHOUSE. Dersaadet. 9128. 9145. 6019 c) Maliyeden Müdevver Defterler (MAD) No: 18904. Başvuru Eserleri ve Lügatler AKBAYAR. 9122.1216. 9143. 9114.TMT) aa)Mahalleler No:9110. 9160. 9127. C. 9162. 9164. 9116. ab)Köyler No: 9108. 9120.. Dersaadet.9161 d) Maliye Nezareti Varidatı (ML. 9173. ŞEMSEDDİN SAMİ (1317).1-2. 9156. 9111. 9153. Osmanlı Yer Adları Sözlüğü. Ankara.

Nüfus. Eğitim Sağlık Araştırma Çalışmaları Vakfı Yay. Kent Araştırmaları Bibliyografyası. İstanbul.3. Suzan (1991). İstanbul.4. İstanbul. İstanbul. AKDAĞ.99 TÜRKİYE TARİH VAKFI(2001). Vehbi Cem (1978). “Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi”. Türkiye’nin İktisadi ve İctimai Tarihi. AKTEPE. BARKAN. Dorylaion’dan Eskişehir’e. M. İstanbul.1-26.I.F.E. Türkiyât Mecmuası. Türkiyât Enstitüsü Neşriyatı. Münir (1993). C. A. Mahmut Döneminde Yapılan Nüfus Tahrirleri”. y. . İ. Mahir (1991). Eskişehir ve Uluları. ARSLAN. C.Ü.2391-2946.A. İstanbul. İst. Kaknüs Yay. C. “Öşür”..İ. Yay. 5. Tarih Araştırma Merkezi. Anadolu Yayıncılık AŞ.1.t. Yozgat. MEB Yay. İskan.E. C. İ. TTK Yay. 26 Mayıs 2000.l. XIX. Anadolu’da Tanin (Haz.. C.Ü. Eskişehir. s. Tarih Vakfı Yay. 4. XV ve XVI. Süreli Yayınlar Agos Gazetesi. İstanbul. Ömer Lütfi (1943). s. Yüzyılın Ortalarında Muğla’nın Sosyo Ekonomik Yapısı.A. V. BARKAN.y... İstanbul.V.B. YURT ANSİKLOPEDİSİ (1982). C. 16.. Ahmet. Yimpaş Holding Yay. AŞKIN. AKGÜNLÜ.. Çetin Börekçi)..Ü. Ankara. s. _________ (1964). ÖZTÜRK (2000). Akçe-Halkbilim Araştırma Merkezi Yay.1. C. Ömer Lütfi (1951-1953). Kanunlar.485-488. ALBEK. Asırda Osmanlı İmparatorluğu’nun Zirai Ekonominin Hukuki ve mali Esasları. İstanbul. Göç ve Sürgün. Ankara..S.Levent (2001). “Sultan II. Hüseyin (2001). D.E.. Diğer Eserler Ahmet ŞERİF (1999). Yozgat Temettuat defterleri. S. AKGÜNDÜZ. İ. s.F. s. Yüzyılda Osmanlı Toplumunda Yönetim.9.209-211. Sultan II Mahmut ve Reformları Semineri (Bildiriler).81-106. İ. “Çandarlı”.. “Eskişehir”. Mustafa (1995).Ü. AYDIN. s.X. Cem Yay.1.

İstanbul ÇAPAR.B. İstanbul. S. Ankara. Cilt 10. TTK Yay. XV. Osmanlı Araştırmaları. Hüdavendigar Livası Sayım Defterleri.S. Silivri ve Ereğli Kazalarının Sosyo Ekonomik Durumu.127. s. İ. “1830 Genel Sayımına Göre Ankara Şehir Merkezi Üzerine Bir Araştırma”. s. C.6. ______________ (1994). s.Ü. ÇAKIR. İstanbul. XXXIX. “Pessinus”.. Ankara.l. “Osmanlı Devleti’nin Nüfus ve İskan Politikası” Divan.B.63. s. Ankara.1-4.109-132.Ü. s.B.Ü. S. s.103-109. “Sivrihisar”.E. TTK Yay. İstanbul. COŞKUN. Besim (1966).3.. _____________ (1980). S. ________________(1997).133-136. Gülfettin (1999). C. ÇADIRCI. Temettuat Defterlerine Göre Mudurnu Kazasının Sosyo-Ekonomik Yapısı 1261 (1844).I. Musa (1970). C.C.E.y. Ankara. Yüzyıllarda Sivrihisar Nahiyesi. Tanzimat Döneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yapıları.S. Halime (1990). Küre Yay. DEVREKER. Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi. İstanbul.191-210. İstanbul. Osmanlı İmparatorluğu’nda Yaya-Müsellem-Taycı Teşkilatı.T. İ.y. Mehmet (1995).D. y.69-78. s. Meteksan Limited Şirketi Yay. YapıEndüstri Merkezi Yay. DOĞRU. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Erzurum Ovası’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu.l. Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi.1.100 BARKAN (1998). Kaya (1996). Belleten. Osmanlı Araştırmaları. ÇELİK. .A.E.y. “Osmanlı Şehrinde Esnaf Örgütlerinin Fiziki Yapıya Etkileri”. C.. Tanzimat Dönemi Osmanlı Maliyesi.. “Türkiye’de Muhtarlık Teşkilatının Kurulması Üzerine Bir İnceleme”. _____________ (1991).A.. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Çorlu. İstanbul. TTK. Ahmet (1997). TTK Yay. y. y. İ. Yay..t. ve XVI. BAYRAKTAR. S. DARKOT.. İstanbul. “Osmanlı Şehrindeki Mahallenin İşlevi ve Nitelikleri Üzerine”.. Ankara. ERGENÇ. Ömer (1979) “Anadolu’da Kybele Tapınımı”. İ.. Dergisi. Özer (1980). s. İstanbul.t. John (1997).l. İstanbul.IV.t.. EKİNCİKLİ. Eren Yay.409-420. XXXIV. BSV Yay. Coşkun (2001).F.Ü.1457-1458. Ankara.

Mehmet (1995). İstanbul. M. XXVIII.t. İstanbul.9. İstanbul. Yay. GÜRAN. “Osmanlılarda Raiyyet Rüsumu”. Ankara. Temettuat Defterlerine Göre Üsküb’ün Sosyal ve Ekonomik Tarihi. İ. “Öşür”. s.E.13-49. Lütfi (1964). İ. C.XIX. Marmara Türklük Araştırmaları Dergisi. y. Tarih Dergisi.y. Nejat (2000). “1845 Yılında Selanik (Temettuatlara Göre)”. s.Ü. Acar Sevim). Nejat (1979). Tanzimat Döneminde Osmanlı Maliyesi: “Bütçeler ve Hazine Hesapları (1841-1861).. İ. İNALCIK (1959). Ankara.301-318. İLTER. TTK. GENÇ.l. (1964).F.168.. . İ.XXIII. HINZ. “Tanzimat’ın Uygulanması ve Sosyal Tepkiler”. C.1-4. y.101 FURAT.l. s. s. C.M. s. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun İskan Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi. İ. Fotoğraflarla Sivrihisar-Justiniapolis. İstanbul C. KARAKAŞ. Tarih ve Toplum.15-22. GÖKAÇTI. TTK Yay.. C.t. C. Ankara.S. s. MEB Yay.E. Yay. s.E.F. “Ondokuzuncu Yüzyıl Ortalarında Ödemkiş Kasabasının SosyoEkonomik Özellikleri”.F. C. Yusuf (1997). İstanbul. Hamdi (2001). s.S. Ankara.F. Eski Önasya-Akdeniz Medeniyetleri Enstitüsü Dergisi. 19. HALAÇOĞLU. A. Osmanlı İdaresinde Ermeniler.A. Ekkişehir.. _______________(1983). Belleten.32. Anadolu (Anatolia).41. “Sivrihisar Yöresi Araştırmaları”...Ü. Tevfik (1989). “İslam’da Ölçü Sistemleri” (Çev.112.331-348.. İstanbul. “Hane Deyimi Hakkında”. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Hububat Meselesi ve Hububattan Alınan Vergiler. A.Ali (1997).. F. _________ (1998).V.. Belleten.Ü. Ankara.1-82.575-610. İNALCIK Halil (1964).627İŞCAN.B. Eren Yayıncılık.Ü.C.. İstanbul.Ü. İ.Ü.Ü.28. İstanbul. Walther (1990). s. İktisat Fakültesi Mecmuası. XVII. s. İstanbul.92.B. Mehmet (2000). Yüzyıl Osmanlı Tarım Ekonomisi. İstanbul. İstanbul.y. s. GROHMANN..E. A. Gültepe Yay. XVIII. GÖYÜNÇ. _________ (1995). s. İ. Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi.485-488.T. Fügen (1980). Yay. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Bolu Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu. s. GÖÇER. Ötüken Yay.D.

Şinasi Altındağ). F. “Sivrihisar’ın XIX.C. Osmanlı Sosyal ve İktisadi Tarihi Kaynaklarından Temettu Defterleri (Belleten.(1995).106.Ağustos 1995. Ottoman Population (1830-1914). Feza Gazetecilik AŞ Yay. Yücel (2001). ÖZER. ÖZKAYA. Mübühat S. Enver Ziya (1943). Osmanlılar’da Vergi Sistemi. Ankara.559-652. s. Ankara. Osmanlı Devleti Tarihi.2. KARPAT. Sivrihisar Örf ve Adetleri. C. Tarih Boyunca Ermeniler.. ÖZALP. Yüzyılda Söğüd’ün Sosyo-Ekonomik Yapısı” Türk Dünyası Tarih Dergisi. Ankara. Sayı 225’ten ayrı basım).. Yüzyıldaki Durumuna Genel Bakış”. İstanbul. M. Osmanlı İmparatorluğunda İlk Nüfus Sayımı 1831. KOCAŞ. Yay. Madison. A. Truva Yay. Sivrihisar Tarihi. B. . Tarihte Eskişehir Sempozyumu (2-4 Kasım 1998). Köymen). İlbeyi(2000). s.A.. KARAMURSAL. Reşit Paşa ve Dönemi Semineri. Osmanlı Mali Tarihi Hakkında Tetkikler.15-19. The Universitiy Of Winconsin Press.29-32.C. Ankara. Unat. TTK Yay. C. _____________(1995). Orhan (2001). Ahmet (1997). “Tanzimat Döneminde İktisadi Düşüncenin Teşekkülü”. Ankara. Mehmet NEŞRİ (1957). C. Bayrak Şamil Yay.F. Darende Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri(1844).513-547. Neşri Tarihi (yay. s. NEDKOFF. ÖZTÜRK Said (1995).. Burak Matbaacılık. “XIX. Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü Neşriyatı. KÜTÜKOĞLU. s. TTK Yay.. Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri Bilecik.102 KARAL. “Osmanlı Maliyesi”. T. “Osmanlı İmparatorluğunda Cizye” (Çev. (1995).2. Ziya (1989). Sadi (1970). Ankara. Eskişehir.VIII. ÖNSOY.R.. Kitabevi Yay. Ankara 1987. Kitab-ı Cihannüma.LIX. TTK Yay. Bildiriler. İstanbul. İstanbul s. İstanbul. Bütün Yönleriyle Sivrihisar. s. TTK Yay. Ankara. KESKİN. İstanbul. M. Eskişehir.E. Tahsin (1960). Belleten.91-96. ______________________ (1999). Tam-İş Matbaası. Eskişehir. Kemal H. KAZICI Ziya (1977).Ü. Cristoff (1944).32. KILIÇARSLAN. Rifat (1987). s.

Tanzimat Dönemi Osmanlı Vergi Sistemi. Yıl Üniversitesi Rektörlüğü Yay.t. Ekrem. Dergah Yay. İstanbul.I ÜZÜMERİ. Nilüfer Matbaası.. Ankara. y. MEB Yay.. İstanbul. Mithat (1986). İ.M. s. Türk İktisat Tarihi.l. İstanbul. Ankara. Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu-Karakoyunlu Devletleri. Selçuklu Tarih ve Türk İslam Medeniyeti. Ahmet (2000). SÜSLÜ. Yüzyılda Bir Anadolu Kenti Eskişehir Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu. Osmanlı Tarih Lügati.. y. Mustafa (1998). I.103 RAMSAY. “Osmanlı Arşivinde Bulunan Temettuat Defterleri”. İstanbul. Hilmi (1973). Türkiye Ansiklopedisi.. ALİ.y. Osmanlı Tarihi. Enderun Yay.V.B. Oğuzlar. C. Mihri PEKTAŞ). Yaşar YÜCEL (1989). UZUNÇARŞILI. W. SÜMER. YÜCELEN. Türkiye Tarihi. (1943). İstanbul.Hakkı (1961). s. İstanbul. İstanbul. UZUNÇARŞILI (1969). İ.l.717-728. Ankara. Faruk (1955). TTK Yay.151-153. . SERTOĞLU. 100. vd. TURAN.. Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı.. TURAN (1971). Boğaziçi Yay. Milli Arşiv Şurası Bildirileri. (1961). Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası (Çev. ŞENER.Ü. Ankara C. TTK Yay. İşaret Yay.B... TOZDUMAN. İstanbul.S. SEVİM. Selçuklular Zamanında Türkiye.y. “Sivrihisar”. Aydın Güzelhisar’ın Sosyal ve İktisadi Yapısı (1844). (1998). Ankara. TABAKOĞLU. XIX. Abdüllatif (1990). Osman (1969).. SERİN. İ.Ü.S. Arzu (1992). TTK Yay.E. YILMAZ Şeyma...t. İstanbul. Türk Mali Tarihine Toplu Bir Bakış ve Maliyeci Şairler Antolojisi. Ankara. Azmi (1990). İstanbul.E.

104 EK-1: Sivrihisar İlçe Haritası .

105 EK-2: Temettuat Defteri Baş Sayfa Örneği .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful