T.C.

OSMANGAZİ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ Tarih Anabilim Dalı

SİVRİHİSAR’IN XIX. YÜZYILDA SOSYO- EKONOMİK DURUMU (TEMETTUAT DEFTERLERİNE GÖRE)

Mehmet Fatih BECERİK YÜKSEK LİSANS TEZİ

Yrd. Doç. Dr. Hasan Hüseyin ADALIOĞLU

ESKİŞEHİR Aralık, 2002

i

YÜKSEK LİSANS TEZ ÖZÜ SİVRİHİSAR’IN XIX. YÜZYILDA SOSYO-EKONOMİK DURUMU (TEMETTUAT DEFTERLERİNE GÖRE) Mehmet Fatih BECERİK Tarih Anabilim Dalı Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Aralık, 2002 Danışman : Yrd. Doç.Dr. Hasan Hüseyin ADALIOĞLU Osmanlı tarihinin en önemli alanlarından biri de Osmanlı şehirlerinin sosyal tarihidir. Şehirlerin sosyal tarihi ülke ve devletlerin sosyal gelişimini, gelir durumunu, demografik yapısını ortaya koyan önemli bir göstergedir. Osmanlı Devleti’nin işleyişini ve sosyal yapısını iyi anlayabilmek için de Osmanlı şehirlerinin sosyo-ekonomik yapıları incelenmelidir. Şehir araştırmacılarının en önemli kaynakları şüphesiz araştırma yapılan devre ait kronikler, resmi ve özel kaynaklardır. Dolayısıyla bu kaynakların araştırmacılarca iyice tetkik edilmesi gerekmektedir. Anadolu şehirlerinin yapıları, tipleri birbirlerine benzer özellikleri taşıdıkları, yapılmış çalışma ve araştırmalardan anlaşılmaktadır. Tipik bir Anadolu şehri olan Sivrihisar, Anadolu’nun bilinen uygarlıklarından Osmanlı’ya ve günümüze uzanan yolda birçok olaya ve döneme tanıklık etmiştir. İncelediğimiz dönemdeki-19. yüzyılda- Sivrihisar’ın sosyo-ekonomik alandaki en önemli kaynakları Temettuat Defterleridir. Tanzimat ile başlatılan mali ve hukuki alanlardaki değişiklikler ile birlikte vergilerin daha düzenli bir şekilde alınması gündeme gelmiş ve bu amaçla da tahrir çalışmaları yapılmıştır. Halkın emlak, arazi ve gelirlerinin tespit edilerek vergi alınması amacıyla oluşturulan Temettuat Defterleri sayesinde 1844 yılında Osmanlı Devleti’nin sosyo-ekonomik yapısı hakkında bilgi edinmek mümkün olabilmektedir. Biz de Sivrihisar’ın 1844 yılında düzenlenen Temettuat Defterlerini kaynak almak suretiyle şehrin sosyo-ekonomik yapısı hakkında değerlendirmelerde bulunmaya çalıştık. Böylelikle 1844 yılında Sivrihisar’da yaşayanların nüfusları, isim, aile, adı, lakapları ve meslekleri; bu mesleklerden elde edilen gelirler, arazileri, yetiştirdikleri ürünler, hayvanlar ile verdikleri vergiler tespit edilmiştir. Bu defterlerin araştırılmasıyla Sivrihisar gibi pek çok Osmanlı şehri ve bölgesinin sosyo-ekonomik yapısına dair birçok konu gün ışığına çıkacaktır.

ii

ABSTRACT THE SOCIO-ECONOMIC CONDIATION OF SIVRIHISAR IN NINETEEN CENTURY(ACCORDING TO TEMETTUAT REGISTERS)

Mehmet Fatih BECERİK History Main Science Branch Osmangazi University, Institute of Social Sciences December , 2002 The Adviser : Yrd. Doç.Dr. Hasan Hüseyin ADALIOĞLU

One of the most important field of Ottoman history is the sociol history of Ottoman cities. Social history of Ottoman cities is an important indicator of country and states which shows their social development income statues and demografic condiations. To understand the management and social structure of the Ottoman State, the socio-economic structure of these cities should be analyzed. Undoubtfully, the most valuable source of city researchers is written source and special sources which belongs to recorded time. So that, these sources should be analyzed by the researchers carefully. These searches give idea us about the structure of the Anatolian cities’ buildings and similarly of them. A typical Anatolian city, Sivrihisar, witnessed very events from known civilization of Anatolia to Ottoman and until nowadays. In the part of the socioeconomic condiation of Sivrihisar in searched time, the most important source of the city is Temettuat Registers. Starting with Tanzimat, the changing in the part legal and financial lead to take the taxes regularly and for the reason analyzing studies were started. By the help of Temettuat Registers which is formed in order to determine the people’s real estates, lands and incomes, it becomes easier to get information about socio-economic structure. Buy using that cities’ Temettuat Registers, that is established in 1844. Thus ,names, family names, nicknames, jobs, incomes thouse jobs, own lands, agriculturel products, cattles and the taxes collected of the Sivrihisar’s people in 1844 were distinguished from the Temettuat Registers. The socio-economic structure of Ottoman cities just like Sivrihisar will be demonstrated by the analyzing of these Temettuat Registers.

Tarih : .......... İmza Başkan Danışman Üye Üye Üye Üye : : : : : : Tez ilgili yasa ve yönetmeliklerin öngördüğü teknik ve bilimsel koşulları yerine getirmiş ve aday./. Bu çalışma......./.. Dr.... yüksek lisans (bilim uzmanlığı)/ doktora/sanatta yeterlik derecesi almaya hak kazanmıştır. . jürimiz tarafından Tarih Anabilim Dalında Yüksek Lisans Tezi olarak kabul edilmiştir...iii Osmangazi Üniversitesi...... Münevver YILANCI Enstitü Müdürü İmza : .... Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğüne./..../. Tezin kabul edildiği tarih : . Doç.

Temettuat Defterleri esas olmak suretiyle hazırladığımız bu tezin giriş bölümünde Sivrihisar’ın fiziki ve beşeri coğrafyası hakkında kısa bir bilgi verilmiştir. yüzyılına ait önemli bilgileri konu edinen bir tez hazırladık. Şeriyye Sicilleri. Selçuklular devrinde bir uç kenti olan Sivrihisar. Sivrihisar. 1914’te bağlı bulunduğu Eskişehir sancağının. Zaman zaman yaşanan bilgi ve belge sıkıntıları konunun uzmanları ile birlikte bertaraf edilmiştir. Cizye Kayıtları ve Temettuat Defterleri gibi önemli kaynakları taramak. yüzyıla gelinceye kadar Sivrihisar’ın kısaca tarihi gelişimi hakkında bilgi verilmiştir. tarih boyunca önemli bir yerleşim birimi olmuştur. Tezin birinci bölümünde 19. . Osmanlı idari yapısında kuruluş zamanından itibaren I. Osmanlılar döneminde de bu özelliği ile önemli bir yerleşim birimi olmuştu. I. Sivrihisar’la ilgili Tahrir kayıtlarının ve kısmen de olsa Şeriyye sicillerinin incelenmesi. Anadolu’nun en eski uygarlıklarının yolları üzerinde kurulan Sivrihisar’ın esas kuruluşu Bizanslılar zamanında olmuştur. Çalışmamızda benimsediğimiz yöntem. Cumhuriyet’ten sonra il olmasıyla Eskişehir’in en önemli ve büyük ilçesi olmuştur. araştırmaları taramak ve incelemek olmuştur. konunun önemli kaynaklarını. Sivrihisar’ın Osmanlı idaresinden itibaren yapısını ve tarihini bilmek için Tahrir Defterleri. halen Eskişehir’e bağlı Türk şehir tipini yaşatan önemli bir iç Anadolu yerleşim birimidir. Meşrutiyet’ten sonra Ankara eyaletine bağlanan Sivrihisar. incelemek gereklidir. Bu düşünceden hareketle Temettuat Defterleri’ne dayanmak suretiyle Sivrihisar’ın 19.iv ÖNSÖZ Eskişehir ile Ankara arasında kilit noktalardan birinde yer alan Sivrihisar. eksik kalan önemli bir halkanın Temettuat kayıtlarının incelenmesini gerektirmiştir. Meşrutiyet’e kadar Hüdavendigar eyaletine.

yüzyıldan günümüze kadar şehrin nüfusu tespit edilmeye çalışılmıştır. Tezin hazırlanması sırasında belgelerdeki zorluklar zamanla defterlere ve belgelere aşina olarak ve uzmanlara danışarak konu ile ilgili eksiklikler ise konuyu açıklayıcı kaynak eserlerden yararlanarak giderilmeye çalışılmıştır. Tezin sonunda yer alan Ekler kısmında şehrin merkezini ve köylerini gösteren harita ile Temettuat Defterlerinin mahallelere göre dökümü verilmiştir. Beşinci bölümde ise Sivrihisar’ın iktisadi durumu ele alınmıştır. Ardından şehirdeki sosyal gruplar ile meslekler irdelenerek şehrin sosyal yapısı ortaya çıkarılmaya çalışılmış konunun daha iyi anlaşılması için ok sık sık tablo ve grafiklere yer verilmiştir. Dördüncü bölüm ise Sivrihisar’da zirai hayat ve hayvancılığa ayrılmıştır. Tezin hazırlanmasında her ne kadar en iyisi yapılmaya çalışıldı ise yine de eksikliklerin vaki olacağı muhakkaktır. Bu eksikliklerin de ileride bu alanda araştırma yapacak araştırmacılarca giderileceğini ummaktayız. ve yetiştirilen ürünler ile bunlardan elde edilen gelirler . İlk olarak demografik yapısı incelenerek 16. Ayrıca toplanan temettuat ve oranları da bu bölümde zikredilmiştir. Bu kısımda şehirde yaşayanların meslekleri ve mesleki kazançları gruplar halinde ele alınmış ve bu grupların daha iyi anlaşılabilmesi için sık sık tablolara da yer verilmiştir. cizye ve a’det-i ağnam (koyun ve keçi) vergisi işlenmiştir. Burada Sivrihisar’da oturanların ziraat ve hayvancılıkla ilişkileri eldeki verilerle ortaya konulmaya çalışılmış değerlendirilmiştir. öşür. Üçüncü bölümde Sivrihisar’ın sosyal yapısına ilişkin bilgiler değerlendirilmiştir. Bundan sonra hane reislerinin isimleri. aile ve sülale adları ile lakapları tespit edilerek değerlendirmelerde bulunulmuştur.v Tezin ikinci bölümünde ise 19. yüzyılda yapılan mali ıslahatlar ve Temettuat Defterlerinin genel yapısı üzerinde durulmuştur. Daha sonra ise hane reislerinden toplanan vergiler hakkında bilgi verilmeye çalışılmış. bu bağlamda vergi-yi mahsusa.

maddi imkanları ile beni destekleyen değerli dostum Yusuf Özkan’a. yardımlarını esirgemeyen danışman hocam Yrd. avukat yazar Orhan Keskin’e. Mehmet Topal’a. Doç. İl Meclis Üyesi Ahmet Atmaca’ya. özellikle de tezimin hazırlanmasında çalışmalarımın başından sonuna kadar ilgi. Öncelikle konunun kabulü sonrasında yardımlarını esirgemeyen değerli hocam Yrd. fikir ve görüşlerini benimle paylaşan.Görevlisi Zekayi Mete’ye. Doç. Sivrihisar alan araştırmamız sırasında yardımcı olan araştırmacı yazar. Mehmet Fatih BECERİK Aralık 2002 . Dr. arşiv belgelerinin tasnif. yine arşiv dairesinde yardımlarını esirgemeyen arşiv personeline özellikle Ayhan Özyurt’a.vi Tezimizin hazırlanmasında emekleri geçenlere şükranlarımızı sunmak en içten borcumuzdur. Dr. sevgi. Hasan Hüseyin Adalıoğlu’na teşekkürlerimi arz ederim. okuma ve tetkikinde yardımcı olan değerli meslektaşım Arş.

04.2002 M.Lisesi. Öğretmenliği Kişisel Bilgiler Doğum Yeri ve Tarihi Yabancı Dil : İstanbul – 30.1978 : İngilizce . Sosyal Bilimler ve Edebiyat İş/İstihdam 2000.E. Tarih Bölümü Kağıthane İ. Lise 1995-1999 1992-1995 Osmangazi Üniversitesi.B.vii ÖZGEÇMİŞ Mehmet Fatih BECERİK Yüksek Lisans Tarih Anabilim Dalı Eğitim Ls.H.

.... 4 1...... xv EKLER LİSTESİ ....................1................4.......................................................................................... 1 SİVRİHİSAR’IN FİZİKİ VE BEŞERİ COĞRAFYASI...............1.............................................................................................. BÖLÜM ŞEHRİN KISA BİR TARİHÇESİ VE İDARİ YAPISI 1............................... Temettuat Defterleri ..............1...... 10 2.......................... Osmanlılar Döneminde Sivrihisar ...2.......................1........... i ABSTRACT.......2........................................ 11 2..........2.................................... iii ÖNSÖZ ...................................... 19 .................... 17 2...... 19........................................................................................ xvi GİRİŞ .................................................... 17 2..................................1........... Tanzimat Fermanında Mali Islahat ........................ 4 1............................. xi KISALTMALAR LİSTESİ ...........1................................................... 8 2......................... BÖLÜM TEMETTUAT DEFTERLERİ 2..............................................................1..................................2.................. Hazırlanışı .....5. 14 2......................................................................................2...................................................... Osmanlılar’a Kadar Sivrihisar ... vii TABLOLAR LİSTESİ . Müşirlik Nizamı . Tanzimat Öncesindeki Teşebbüsler ....1........................................................................3...............1..............................................1 1................................................................................................................................1...............................2...1261 Temettuat Sayımları .......... Yüzyılda Mali Islahat Teşebbüsleri ........ Sivrihisar’ın Tarihçesi.......................................... ii DEĞERLENDİRME KURULU ENSTİTÜ ONAYI ......................... 13 2........................................................................................................... 16 2.....................................................................................1... Sivrihisar’ın İdari Yapısı ............. Muhassıllıkların Kurulması ..................... 6 1.............1................................................... 10 2........ iv ÖZGEÇMİŞ ............................................................viii İÇİNDEKİLER ÖZ ....2................................................................ Mahiyeti ..........................................................................

... 52 3........................................3...1..3............ Dokumacılıkla Uğraşanlar .................5............3.......3..........................3...............1...................................................................... Görevliler ..1...................2. Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar .....3..3.48 3........... Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar .....3... Hane Reislerinin Meslekleri ... Köyleri ve Nüfusu ............ 25 3.............................. 46 3.. Eğitim Alanında Hizmet Verenler ................................................... 42 3........................................ 20 3.................1............... Dini Görevliler .....................................3..............................6............................ BÖLÜM ŞEHRİN SOSYAL YAPISI 3.....4.......3...... Yiyecek ve İçecek Maddeleri Üretenler ........................................5............4.......................3....................3......... 51 3......................... 50 3... Askeri......................................... 36 3. İnşaatla Uğraşanlar ................................ 56 3....2. Meslekleri Belli Olmayanlar . 49 3.............................3............................... 57 3.3.3.................. Ticaretle Uğraşanlar .......2.3............1..3. 33 3............ İşçiler ...................................... Köyler.. 51 3...................... İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler ...... 54 3................................... Ziraatle Uğraşanlar ... Mahallelerde Kullanılan Aile............3.... Lakaplar ........3..3.............3..............4..6........ 57 ..... Deri İşi ile Uğraşanlar .......3..........................7.....................3........................1.........................................3.............2.1................................... Şehrin Tahmini Nüfusu .. Şekli Özellikleri ve Metodu ..........2...................... Kullanılan Aile ve Şahıs Adları .........1.............................3.........2. Mahalleler ve Demografik Yapıları .. 54 3............. ve Demografik Yapıları ...................... 55 3........................2... 47 3..............................................2............. Sivrihisar’ın Mahalleleri....ix 2................. Sanayi ve Ticaret Alanında Uğraşanlar......8...3...........................3.............................................................. 49 3.....................3.......2...................................... Taşımacılıkla/Nakliyecilikle Uğraşanlar .4. 45 3............. Şahıs Adları ve Lakaplar ....................... 25 3.. 44 3.........3...........1.... 54 3................ Madeni Eşya Üretenler .. 53 3......4... 42 3...............................3........3.

.... 65 4................ Hayvancılık .......................... 88 5........................... Köylere Göre Temettuat Dağılımı .....................3....... 80 5........................................................... Kira Gelirleri ..........x 4..................................... Tarlalardan Alınan Kira Gelirleri ................................................3............ Halkın Gelir Kaynakları.......3....... 87 5....4................................. Öşür (A’şar) ............................ 98 SONUÇ .................................3.... Vergiyi Mahsusa ....................................... 105 EKLER..................................2...........................1...................................1. 72 4...2.......................................3...............................3..... Vergiler ....3............................................................................... Şehirde Toprağın Mahallelere Göre Dağılımı ......... 67 4........................................ 62 4....................4..................... BÖLÜM İKTİSÂDİ DURUM 5................................................. Binalardan Alınan Kira Gelirleri ................... 95 5......3.....................2.... Yetiştirilen Ürünler ................................................. 82 5....................4.................................................................................. 96 5.............4..........3............................ 89 5............................. 92 5..................................... Cizye ................................................................... Ziraatten Elde Edilen Gelirler .....1......................... 101 KAYNAKLAR ........4.......................................4..3......... 88 5......................................1... 84 5.......... BÖLÜM ZİRAAT VE HAYVANCILIK 4...... Ürünlerden Alınan Öşürler ................. 92 5........................... A’det-i Ağnam Resmi ................................................................................................3.........................................2...... Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı ................ Hayvancılıktan Elde Edilen Gelirler ...........................................2.......................1...3.................1............... Mahallelere Göre Temettuat Dağılımı ............ 111 .......... 84 5.. 75 5...............................................................4................................................

................................................................................................ 55 Tablo 26 : Askeri.................................... İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler ............................................................................................................................................................. 45 Tablo 12 : Gayri Müslim Hane Reislerinin Kullandıkları Lakaplar ...... 52 Tablo 21 : Ticaretle Uğraşanlar ........................................................................47 Tablo 15 : İşçiler ................................... 58 Tablo 29 : Gayri Müslimlerin Meslekleri ................................................................ 36 Tablo 4 : Klasik Dönemde Sivrihisar Nüfusu .......................................................................... 37 Tablo 5 : Sivrihisar Mahalleleri ve Nüfusu ..... 55 Tablo 25 : Eğitim Alanında Hizmet Verenler ................................................................................................ 44 Tablo 11 : Müslüman Hane Reislerinin En Çok Kullandıkları Lakaplar ....... 53 Tablo 22 : İnşaatla Uğraşanlar ...................... 40 Tablo 7 : Sivrihisar Köylerinin Nüfusu .......................................................................... 51 Tablo 20 : Madeni Eşya Üretenler ...... 57 Tablo 28 : Meslekleri Belli Olmayanlar .......... 56 Tablo 27 : Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar ............................................................................................... 50 Tablo 18 : Dokumacılıkla Uğraşanlar ........................................................................................................................ 46 Tablo 14 : Ziraatle Uğraşanlar..... 50 Tablo 19 : Yiyecek ve İçecek Maddeler Üretenler .............................. 48 Tablo 16 : Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar....................... 44 Tablo 10 : Gayri Müslim Hane Reislerinin Adları ................................................................................................................................................................................. 59 .................................................................... 58 Tablo 30 : Müslümanların Meslekleri ......................................................................................................................................................................................................................................................... 41 Tablo 8 : Köylerin Belli Başlı Yıllardaki Nüfusu ......................................................................xi TABLOLAR LİSTESİ Tablo 1 : Sivrihisar’ın Mahalleleri.................................................................................................................................................................................... 53 Tablo 23 : Taşımacılıkla/Nakliyecilikle Uğraşanlar ........ 35 Tablo 3 : Sivrihisar’da Yaşayan Milletlere Göre Hane Sayıları ..................... 49 Tablo 17 : Deri İşi İle Uğraşanlar .............. 54 Tablo 24 : Dini Görevliler ... 45 Tablo 13 : Meslek Gruplarının Dağılımı ............. 32 Tablo 2 : Sivrihisar’ın Köyleri . 42 Tablo 9 : Mahallelerde Kullanılan Hane Reislerinin Adları ........... 39 Tablo 6 : Nüfusun Belli Başlı Tarihlerdeki Durumu ........................................

.......... 63 Tablo 32 : Toprakların Mahallelere Dağılımı ............................. 91 Tablo 62 : Hanelerde Vergiye Tabi Diğer Yazılı Olanlar .......................... 83 Tablo 53 : Köy ve Hane Başına Düşen Temettuat............................. 92 . 85 Tablo 55 : Hayvanlardan Elde Edilen Gelirlerin Dağılımı ........................................................................................................................................ 72 Tablo 42 : Aynen Alınan Öşürler ................................................................................. 87 Tablo 58 : Binalardan Alınan Kiralar ........................................................................... 80 Tablo 50 : Temettuatın Etnik Yapıya Göre Dağılımı ......................................... 74 Tablo 44 : Mahalle Başına Düşen Ayni Öşürler ........ 79 Tablo 49 : Mahallelerin Temettuat Dağılımı ............................................................................................................................................... 74 Tablo 45 : Mahalle Başına Düşen Bedelen Öşürler ............................... 69 Tablo 38 : Tahıllardan Elde Edilen Kazançlar............................................................ 65 Tablo 33 : Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı .................................................................................................................................................................................... 73 Tablo 43 : Bedelen Alınan Öşürler ......................................................... 68 Tablo 35 : Yetiştirilen Tahıl Ürünleri ................................................................................................................................................................... 77 Tablo 47 : Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı (Büyükbaş) ...................................................................................................... 68 Tablo 37 : Yetiştirilen Sınai Bitkiler................................. 89 Tablo 60 : Tohumluklardan Elde Edilen Gelirler .................... 70 Tablo 39 : Baklagillerden Elde Edilen Kazançlar ............. 86 Tablo 56 : Hayvanlardan Elde Edilen Kazancın Etnik Yapıya Dağılımı ............................................... 84 Tablo 54 : Hayvan Başına Elde Edilen Hasılat ................................ 75 Tablo 46 : Hayvanların Mahallelere Göre Dağılımı ...................................................................................................................................................................................... 81 Tablo 51 : Mahallelerde Hane Başına Düşen Temettuat .................. 66 Tablo 34 : Yetiştirilen Tarla Ürünler ..... 82 Tablo 52 : Köylerin Temettuat Dağılımı ..................................................... 68 Tablo 36 : Yetiştirilen Baklagiller ............................................. 87 Tablo 57 : Ziraatten Elde Edilen Gelirler ................. 79 Tablo 48 : Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı (Küçükbaş) .... 90 Tablo 61 : Hane Reislerinin Diğer Gelirleri ...............xii Tablo 31 : Ziraatle İlgili Tarlalar ............ 88 Tablo 59 : Tarlalardan Alınan kiralar ...................................................................................................................................... 71 Tablo 40 : Sınai Bitkilerden Elde Edilen Kazançlar ............. 71 Tablo 41 : Tarlalardan Elde Edilen Kazançları ..............

......... 94 Tablo 64 : Gayri Müslimlerin Cizye Evrakları ............................................... 98 Tablo 65 : A’det-i Ağnam Resminin Dağılımı ................... 99 ...................xiii Tablo 63 : Mahallelerin Vergi-yi Mahsusa Dağılımı........................................................................

.64 Şekil 2: Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı...............................66 ...xiv ŞEKİLLER LİSTESİ Şekil 1: Toprağın Tasarrufu ...............................................................................................................

B.t.g.D.Ü.F.A.Ü. : İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi İ.E. : Maliye Varidatı Temettuat Defterleri n.F. : Maliye Varidatı ML. : Hazırlayan İ.V. : Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Haz. : Sayfa S. : ve diğerleri y. : Marmara Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi MAD.A.VRD. : İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi İ.O.g. : Yayınlayan . : Bilim ve Sanat Vakfı C.md.F. : yayınlanmamış yüksek lisans tezi Yay. : Sayı TTK : Türk Tarih Kurumu vd. : adı geçen makale a.m.t.F.T.TMT.y.İ. : Cilt çev.F.Ü. : Dipnot nr. : İstanbul K. : İslam Ansiklopedisi İ. : Çeviren D.K.A.xv KISALTMALAR LİSTESİ a. : Başbakanlık Osmanlı Arşivi Bkz. : Anadolu Üniversitesi A. : Numara s. : Maliyeden Müdevver Defterler MEB : Milli Eğitim Bakanlığı ML.g.D.e.E. : Yayınları yay. : adı geçen madde a.Ü.l.Ü. : adı geçen tez A. : İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İst.S.C.İ. : adı geçen eser a. : Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi B.Ü.g. : Kamil Kepeci M.E.VRD. : Bakınız BSV.

....................................................................................................... 126 EK -9 : Mahallelerin Ayrıntılı Dökümü .......................................................... 125 EK – 8 : Köylerde Temettuatın Dağılımı............................................ 128 ............................................................................................................................. 111 EK – 2 : Temettuat Defteri Baş Sayfa Örneği ..........................................xvi EKLER LİSTESİ EK – 1 : Sivrihisar Haritası .............................................. 113 Ek – 4 : Mahallelerde Mesleklerin Dağılımı .............................. 118 EK – 5 : Mahallelerde Arazilerin Dağılımı ..................................................................................... 122 EK – 6 : Mahallelerde Hayvanların Dağılımı .................. 123 EK – 7 : Mahallelerde Temettuatın Dağılımı .............................. 112 EK – 3 : Mahallelerde Kullanılan İsimler ...........

111. s. D.190.T..5 Buna rağmen Anadolu’da yerli tanrıça ve Pessinus’un idolü (diopetes) olan Kybele’ye6 ibadet devam etmişti. “Pessinus”. Yapı-Endüstri Merkezi Yay. 6 Yurt Ansiklopedisi. 7 Çapar. ve XVI. Daha sonraları IV.e. md.. s. C.1-4. C. 5 Devreker. “Anadolu’da Kybele Tapınımı”. s. s. 3 John Devreker.s. Hristiyanlığı benimsemiş olanlar ise Kybele geleneğinden kurtulamamış her iki inanışın da izini taşıyan mezhepler ortaya çıkmıştır. Ankara 1979. s.e.m.e. Anadolu yaylasında Ana Tanrıça için tahtlar ve sunaklar yapılmış. Yüzyıllarda Sivrihisar Nahiyesi.Ü. yeni dini yaymak üzere Anadolu’yu dolaşan havari Saint Paul’ün tüm çabalarına rağmen Kybele kültü Pessinus merkez olmak üzere Sivrihisar ve Eskişehir çevresinde gücünü korumuş oldu. .7. s.Ü.g.1. günün erken saatlerinde buralarda törenler düzenlenmiştir. Hristiyanlığın ortaya çıkışından sonra. A.C. Eskişehir 1991. a. ünlü Kral yolu üzerinde bulunan bir yerleşim yeri olması nedeniyle ilk çağdan beri önemini korumuştur..m. a. Kılıçaslan. a.g. Roma yolculuğundan sonra Ana Tanrıça’nın ünü imparatorluk sınırlarına yayılmıştı. Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi.g. Pessinus’taki 1 2 Şemseddin Sami.1.1457. Ankara 1997.1.g. s.1457. F.7 Ayrıca Roma.2921.8. 204-205 yıllarında Roma’ya taşınan4 Kybele’nin ardından kült merkezi yavaş yavaş önemini kaybetmiştir.27. a.. Sivrihisar’ın Tarihçesi 1.1 Sivrihisar..g.g. TTK Yay. s. Halime Doğru.4 1.209. Doğru.XXIX.. 2583. Suzan Albek. Ana Tanrıça’yı bünyesinde bulundurduğu için Anadolu halk üzerinde manevi üstünlük kazanmış oldu. 4 Ömer Çapar. Yüzyılda Hristiyanlık yörede kesin olarak yerleşince Kybele kültü yasaklanmış. İstanbul 1997. A.3 M.Ö. XV.D. şehrin merkezi durumunda idi. a.Eğitim Sağlık Araştırma Çalışmaları Vakfı Yay. s.3...2 Çok eski dönemlerde Tanrıça Kybele (Magna Mater)’nin ana kült merkezi olan Pessinus (Ballıhisar). Osmanlılar’a Kadar Sivrihisar Adını sivri kayalarından alan Sivrihisar’ın bilinen en eski adı Amuryum’dur. Dorylaion’dan Eskişehir’e. s. BÖLÜM ŞEHRİN KISA BİR TARİHÇESİ VE İDARİ YAPISI 1. a.

.e.14 Selçuklu kültür düzeyinin yüksek olduğu Sivrihisar’ın Türkler ile teması Abbasiler’in hizmeti dönemlerindeki akınlarla olmuştur.12 Pessinus’u gölgede bırakan Justiniapolis sonradan Seferihisar.md. 17 Yurt Ansiklopedisi. D.F Eski ÖnasyaAkdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü Dergisi.e. Justiniapolis’i vermiş fakat yeni şehri Pessinus’un olduğu yere değil.Ö. Kılıçarslan zamanında Bizans sınırında hızla artan Türkmen yerleşmesi sırasında da Türk nüfusuna ev sahipliği yapmış.10 Bu devirde Palia veya Spalia denilen bölgeyi IV. “Sivrihisar Yöresi Araştırmaları”.2850.g.8. 14 Doğru.. İst.XIX.245.e. a. 12 Nejat İşcan.11 yeni kurduğu şehre kendi adını.18 8 9 Doğru.13.27. Eskişehir 2000. a. a. s.e.büyüdükçe Pessinus gerilemiş. 204 yılında parlak durumunu kaybettikten sonra.g. s.g. s. Yüzyılda Bizans imparatoru Justinianus yeniden canlandırmak istemiş.7. s. a.18..m. Ramsay.g.e. fakat hiçbir zaman tamamıyla boş kalmamıştır. s. s. M.9. a.g. MEB Yay.Ü. 16 Keskin. Mihri Pektaş).17 yerleşim birimlerinde ibadethaneler yaptırılmıştır.e. 11 Fügen İlter. Buna rağmen Justiniapolis.243. Anadolu (Anatolia). W.g.8 Justiniapolis-Sivrihisar’ın o zamanki adı.5 tapınak yıkılmıştır. s. A.15 Anadolu Selçukluları yönetiminde uç beyliği olduğu bilinen Sivrihisar.17.13. s. a. bölgenin ekonomik merkez olduğu gibi Bizans askeri yolundaki istihkam silsilesinin de bir unsuru olmuştur. Sifrihisar ve Sivrihisar adlarını almıştır. a.9. s. a. s. s.g. C.e. 13 İlter. Kılıçarslan. Ankara 1980. M. a. bugünkü Sivrihisar’ın bulunduğu yere kurmuştur. 25’te Roma egemenliğine geçmiş ve Roma’nın Galatya eyaleti sınırlarına alınmıştı. 10 Ramsay.Ö.g.g.16 özellikle II.1961.g.C.9 Pessinus. a.e. 1071 Malazgirt zaferinden sonra Süleyman Şah komutanlığındaki Türk orduları Sivrihisar’ı zaptetmiş ve şehre siyah kayaları sebebiyle Karahisar adını vermişlerdir. s. 18 Doğru. s..13 Sivrihisar’da başka yerleşim yerlerinin de Bizans döneminde nüfuslandığı anlaşılmaktadır.8.M. Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası (Çev. 15 Keskin.T. Doğru. Fotoğraflarla Sivrihisar-Justiniapolis.

19 Sivrihisar. Sivrihisar. Eskişehir 1960. doğuda kurulmuş olan ve batıya doğru ilerleyen Timur devletinin hizmetine girerek kaybettikleri yerleri geri alma çabası içine girmişti...g. s.61. Anadolu Selçuklu Devleti’nin yıkılması üzerine kurulan beyliklerden Karamanoğulları Beyliği..2 Osmanlı Devleti ile Karamanoğulları Beyliği. a.e. a. Sivrihisar Tarihi.193.g.61.24 Ancak I. İstanbul 1995. Anadolu’nun hakimiyeti için uzun yıllar karşı karşıya gelmişlerdi. Karkın. Orhan Bey’in vefatından sonra Karamanoğulları’nın eline geçmişti. 21 Doğru. s.g. 22 Keskin.10. Eymür ve Avşar boylarının Sivrihisar’a yerleşmesi.1. a.e.. 23 Tahsin Özalp.e. s. buranın tarihi önemini artırmaktadır.20 Osmanlılar Döneminde Sivrihisar 1.e. a. a. s. Yıldırım. Tam-İş Matbaası. Murat’ın başa geçmesiyle Ankara ve Sivrihisar yeniden ele geçirilmiştir. Osmanlı Devleti’nin kuruluş yıllarındaki olaylarda Beypazarı ile birlikte Karamanoğulları’nın mülkü sayılmıştır. 24 Doğru.e. Bahadır Han’ın ölmesinin ardından İran-Moğol İlhanlıları’nın fiilen parçalanması üzerine Sivrihisar’ı kendi sınırlarına dahil etmişti. Öte taraftan Ankara’da Ahilerin egemenliğine geçmişti. s. 25 Özalp. s.25 Yıldırım Bayezid zamanında Anadolu’da toprak kaybına uğramış olan beyler.g. .g.21 Osman Gazi zamanında Osmanlı idaresinde bulunduğu. kaynaklarda belirtilen Sivrihisar22 Karamanoğulları’nın saldırıları ile el değiştirmiştir. sınırda bulunan bir yerleşim yeri olduğu için sık sık el değiştirmiştir. Keskin. s. Cem Yay.10.10. s. Doğru.. C.6 Türk tarihinde büyük rol oynayan Oğuz boylarından Kınık. Orhan Bey zamanında Çobanoğlu Timurtaş’tan 1334 yılında satın alındığı bilinen Sivrihisar23. Türkiye’nin İktisadi ve İctimai Tarihi.20. Ankara savaşında Timur’a 19 20 Mustafa Akdağ. a.g.1.e.20.

Karaman’a gelmiş ve yapılan mücadele sonunda Karamanoğlu Mehmet’i esir almıştır. Ali Sevim. 31 Keskin. 28 Akdağ.28 Bunu öğrenen Çelebi Mehmet.V. s.. çünkü zulüm ile yönetildikleri. Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa : Osmanlı Devletinin kuruluş döneminde önemli işler başararak Çandarlı sülalesinin etkin rol oynama sürecini başlatan kişi olmuştur. a. Zaten Çelebi Mehmet’in taht mücadelesini kazandığını öğrenen Karamanoğlu Mehmet Bey hemen idaresi altındaki Sivrihisar’a gelmiş.27 Fetret Devri (1402-1412) sırasında kardeşleri ile mücadele ederek bu mücadeleyi kazanan Çelebi Mehmet başa geçtiğinde Sivrihisar. Reşit Unat.323.g.727. s.10. İstanbul 1966. s. Anadolu’daki vilayetleri eski beylerine vermiş. 29 Özalp. TTK Yay.Y. 1957.286. .2. Niğde ve Sivrihisar gibi önemli yerleşim yerlerini terke mecbur kalmıştır. TTK Yay.31 Bunlardan en önemlileri şunlardır: a. I.259. Yapılan anlaşma ile Karamanoğlu Beyliği Akşehir.11.30 Bundan sonra Sivrihisar.32 b. 30 Besim Darkot. a. A. D.m. İslam Ansiklopedisi.8. s. C. a. daha sonra da Bursa’ya akın yapıp şehri kuşatmıştı.209.469. a. M. s. Yücel. C. MEB Yay.e. Ankara 1989.7 yenilince Timur.62. “Çandarlı”.İ.. a.g. hikmet ve mizah aleminin en çok bilinen ve sevilen seçkin siması olan Nasreddin Hoca hakkında yazılan kaynakların ekseriyeti onun Sivrihisar’ın Hortu köyünde doğduğunu 26 İ. s. 32 Münir Aktepe. Köymen). s.727.. Ankara 1969. hâlâ Karamanoğulları’nın elinde idi. TTK Yay. 27 Mehmet Neşri.26 Sivrihisar halkının bu durumdan memnun olmadığı. Seydişehir. s.17. s. kaynaklarda zikredilmektedir. Kırşehir. s.e. Nasreddin Hoca : Ünü dünyayı. Sivrihisar da Karamanoğlu beyliğine kalmıştı. İstanbul 1993. Darkot.g.Hakkı Uzunçarşılı.g. özellikle de Türk dünyasını sarmış. Doğru.29 Sivrihisar 1415 yılından itibaren kati olarak Osmanlı Devleti’nin toprakları içerisinde yer almıştır..e.A. “Sivrihisar”.e. Kitab-ı Cihannüma Neşri Tarihi (Yay.g. Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu Devletleri. Osmanlı Devleti’nin içinde siyasi yapısıyla değil kültürel ve sosyal yapısıyla katkıda bulunmuş ve birçok ünlü insan yetiştirmiştir. C. Türkiye Tarihi. Ankara.

s. 60-61. s. .e..Ö.2. a. Nasreddin Hoca’nın torunlarından olduğu söylenmektedir. s. a. Selçuklular zamanında uç kenti. a. s.e. Kadı Celâleddin.g. Bayezid zamanında vezirlik rütbesi geri verilmiştir. 18. a. md.11. Şeyh Baba Yusuf. s.. 37 Yurt Ansiklopedisi.e.8 belirtmektedirler.38 Osmanlı Devleti zamanında ise Orhan Bey’in yaptırdığı yaya tahrirlerinde Sivrihisar’ın yayalık ve müsellemlik alanları Sultanönü Sancağına bağlı olduğu halde39 I.36 1. Bizans zamanında M.35 Bunlardan başka Yunus Emre. Eskişehir ve Uluları. Hızır Bey : İstanbul’un ilk kadısı ve şehremini olan Hızır Bey’in Sinan Paşa : Hızır Bey’in oğlu olan Sinan Paşa veziriazamlık yapmış.. 267. Mehmet zamanında sipahiye yazılan yerler bu defterlere geçirilmemiştir.g. Keskin. 2850.g. a.e.g. İstanbul 1990. 88. 204 yılına kadar Pessinus’tan küçük olan Justiniapolis (Sivrihisar). 39 Doğru.34 d.e. Keskin. s. Sivrihisar’ın İdari Yapısı Adını dağlardaki dorukların sivri kayalarından alan Sivrihisar bugüne kadar değişik kültürlerin. s.. a.33 Aslında büyük bir âlim olan Nasreddin Hoca meseleleri nüktedan bir dille etrafına anlatan kültür dünyamızın önemli simalarından olmuştur. 288-292. 36 Özalp. Osmanlı İmparatorluğunda Yaya-Müsellem-Taycı Teşkilatı. Aziz Mahmut Hüdayi.e. Keskin.g. ardından Fatih zamanında Sivrihisar’da kadılığa atanmıştır. devletlerin idari birimleri içinde yer almıştır. Tapu Tahrir 33 34 Keskin. s.g. 266-286.g. Eren Yay. s. s.... a.e. 11-12..g. a. Eskişehir 1978. a. uç beyliği olarak vazife gören Sivrihisar37 Karamanoğulları Beyliği’nin burayı almasıyla özellikle Karamanoğlu Mehmet Bey’in idari üssü idi. c.g.. s. Seyyid Nurettin gibi büyük Anadolu erenlerinin de Sivrihisar’da yetiştikleri çeşitli kaynaklarda zikredilmektedir. 38 Özalp. 35 Doğru.e. AkçeHalkbilim Araştırmaları Merkezi Yay.. Fatih’in vefatından sonra II. Doğru. ticaret yolları üzerine inşa edilerek gelişmesi sağlanmıştır.62.8386. İmparatorun burayı şehir yapmasıyla büyümüş. Vehbi Cem Aşkun.

Güneybatıda böyle doğal sınır bulunmamaktadır. a.. Memâlik-i Osmaniye’nin Tarih ve Coğrafya Lügati. Eskişehir 2001. nr. “Sivrihisar’ın XIX. Mehmet zamanında kesin olarak 1415’te Osmanlı sınırlarına alınmış olmasıdır.42 19. Yücel Özkaya.727.9 defterlerinde Hüdâvendigâr Sancağına bağlı olan Sivrihisar’ın Sultanönü Sancağına dahil edilmemesinin nedeni. Tarihte Eskişehir Sempozyumu (2-4 Kasım 1998). Küre Yay. BOA. Batıdaki sınır daha esnektir. Mihalıççık yayalık alanları dışında kalan köyler.1. s.. İncelediğimiz dönemde Bilecik kaymakamlığına. Tanzimat Dönemi Osmanlı Maliyesi. bugünkü Polatlı köyleri arasında yer almaktadır.105.g. 40 Doğru. 9061. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun İskan Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi.g. Yay. 41 Doğru.m.182. a. TTK Yay.. s. Bu zaman diliminde eyaletin değişik kaymakamlık ve muhassıllığına bağlı olmuştur. İst.14. Yüzyılda. Güney ve güneydoğu sınırı Sakarya ırmağı ile doğal olarak sınırlanmış olmakla beraber bazı köyler.. Karpat.11. ve XVI.. s.2391. Dolayısıyla geciken organizasyon nedeni ile buraya ayrı bir statü uygulamak zorunlu olmuş ve Hüdâvendigâr sancağına bağlanmıştır. s. 44 Ali Cevad. s.g. Osmanlı Tarihi. s. XVIII.14. ve 16. a.e.40 15..63. TTK Yay. C. yüzyıla kadar Hüdâvendigâr eyaletine bağlı bir nahiye (nefs) olarak kalmıştır. Ankara 1997.md.41 Osmanlı Devleti’nde iskan hareketlerinin etkilendiği yerlerden biri olan Sivrihisar. 47 Darkot. Uzunçarşılı.437.7.44 1877 yılında belediyesi kurulan Sivrihisar45 1914’te Eskişehir sancağına Mihalıççık ile bağlanan iki kazadan biri olmuş. 42 Yusuf Halaçoğlu. s. bir süre önce muhassıllık döneminde Eskişehir Muhassıllığına43 bağlı olmuştur. s. 43 Coşkun Çakır. . Sultanönü sancağının Karacaşehir nahiyesinin bittiği yerde Sivrihisar nahiyesi başlamıştır. yüzyılda nahiyede bugün hala isimlerini koruyabilen köyler göz önüne alınarak çizilmeye çalışılan sınır. Islahat Fermanından (1856) sonra kabul edilen yeni vilayet kanununa göre yapılan uygulamada Ankara vilayetinin merkez sancağına bağlı bir kaza durumuna getirilmiştir.239-240. 46 Kemal H. Sakarya ırmağına kadar Sivrihisar nahiyesi içinde yer almıştır. s. s. MAD. Yüzyıldaki Durumuna Genel Bakış”. günümüzdeki kaza sınırından oldukça geniştir.46 Cumhuriyetle birlikte Eskişehir ilinde kalmış47 ve bugüne kadar Eskişehir’in en büyük ilçelerinden biri olmuştur. Ottoman Population (1830-1914). 45 Yurt Ansiklopedisi. A. Kuzeyde Porsuk çayı engel teşkil etmemiş. Ankara 1961.. Edebiyat Fak. 2001. XV.. The University of Winconsin Press.Ü. Madison 1985. Dersaadet 1313. şehrin sürekli el değiştirmesi ve I. s.

10 2. Bu değişikliğe paralel olarak da II.e. Mahmut mümkün olduğunca devleti batı normlarına uydurmaya. s. 4 Mahir Aydın. yüzyılda ciddi olarak değişikliğe uğramıştı.1. s. İstanbul 1990.20.Ü. Ankara 1943. Said Öztürk. s.1.19.E. Çadırcı. Belleten. Ankara 1970.1. 2 Musa Çadırcı. . Tanzimat Öncesindeki Teşebbüsler Bozulan nizamı eski haline getirme çabalarının bulunduğu ıslahat layihalarının muhtevası. Yimpaş Holding Yay. iltizamla yönetilen bir kısım hazine gelirlerinin doğrudan tahsil edildiği. Mahmut Döneminde Yapılan Nüfus Tahrirleri”. BÖLÜM TEMETTUAT DEFTERLERİ 2. Osmanlı’nın Batı’ya açılmasıyla değişime uğramıştır. Yüzyılda Mali Islahat Teşebbüsleri 2.7-10.2 Islahat teşebbüsleri için Tanzimat’ın beklenmediği.4 bunun tamamlanamaması üzerine nüfus sayımının yapıldığı5 bilinmektedir.209. Tarih Araştırma Merkezi Yay. İ..133-136.1 Uzun süredir savaşa dayanan bir ekonomi anlayışından vazgeçerek verimlilik esasına dayanan yeni bir iktisadi anlayışa geçemeyen Osmanlı devlet adamlarının görüşleri. s. s. Öztürk. a. 19. “Türkiye’de Muhtarlık Teşkilatının Kurulması Üzerine Bir İnceleme”.C.81-84. Ankara 1991. 3 Akgündüz.g. Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü. Osmanlı İmparatorluğunda İlk Nüfus Sayımı 1831. Yozgat Temettuat Defterleri. XXXIV.F. Neşriyatı. 19. II. s. II. 3 vergi tahsili ve askerlik durumunun netleşmesi için arazi tahrirleri yapıldığı. S. Viyana kuşatmasını takiben Osmanlı devlet erkanı gözlerini muhteşem geçmişten güçlü düşmanlarının örnekliğine çevirmişlerdi. Mahmut’un son dönemlerinde maliyede yenileşme çabalarına girilerek vergi tahsilinde bazı yenilikler yapıldığı. batıya yakınlaştırma gayretine girmiştir. C. ancak köklü bir reform denemesine Tanzimat Fermanı ile birlikte girildiği görülmektedir. Sultan II Mahmut Reformları Semineri. 1 Ahmet Akgündüz. 5 Enver Ziya Karal. T.409. “Sultan II. Tanzimat Döneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yapıları.1. TTK Yay. Yozgat 2000. C.

9-10.. .B. İst. İstanbul 1999.1990. Aydın Güzelhisarı’nin Sosyal ve İktisadi Yapısı (1844). Tanzimat Dönemi Osmanlı Vergi Sistemi. Mahmut’un ölümü ile duraklamıştır.. s.21. TTK Yay. C. y. Kütükoğlu.11.10 2. “Osmanlı Maliyesi”. Osmanlı Devleti Tarihi.2.. a.Ü. Ancak gelecek sene de bu teşebbüs Mehmet Ali Paşa ayaklanması ve II. vergi mükelleflerinin ellerine senelik vergilerinin miktarını gösteren bir senet verilmesi ve iki taksitte ödenecek olan bu verginin mahkeme sicillerine de kaydedilmesi kararlaştırılmıştır. yenileşme gereğinin öncüsü ve kalkınmanın motoru olarak Osmanlı tarımı görülmekteydi.11 Adil vergilemenin gerçekleşmesi için örfi vergilerin kaldırılarak yerine tek bir vergi “an cemaatin”6 vergi konulmuştur. n.t. s.9 fakat bu iki sancaktaki sayım işlemleri 1254 yılı Mart ayına yetiştirilemediğinden gelecek sene yine bu sistemi uygulamak üzere eski sisteme dökülmüştür. Çünkü geniş münbit topraklara sahip bir tarım ülkesi olan Osmanlı Devleti bu toprakların iyi bir şekilde işlenmesiyle bir hububat ihracatçısı olabilirdi. s.Ü. Bu açıdan Tanzimat Fermanı diğer adıyla Gülhane Hattı Hümayunu bir dönüm noktası idi.e.l.194.. s.g. s.S.10..g. Bkz.Hamdi Furat. Öztürk.g. 9 Akgündüz.11 Tanzimat.1. Tanzimat Fermanı’nda Mali Islahat Tanzimat hareketi aslında batılılaşma hareketinin bütün Osmanlı kurumlarına yansıtılması ve ülke meselelerine bu suretle cevap hareketi idi.11. Bunun için tarımsal gelişmenin gerçekleşmesi yönünde bir dizi politikalar üretilmiş ve uygulanmaya çalışılmıştır.t.y. a. Tozduman.94.8 Bunun için Tanzimat-ı Hayriye’ye de numune olmak üzere Hüdâvendigâr ve Gelibolu sancaklarında tahrir denemesi yapılmış. Ankara 1989. İ. 10 Furat. 1992. İstanbul 2001. Osmanlı Mali Tarihi Hakkında Tetkikler.1. Feza Gazetecilik AŞ. arazi. s.B. A.l. 11 Şener. Mübahat S. Bu verginin mali yılbaşı olan Mart ayında toplanması.t.S. a.E. İst. s.e.y. Ziya Karamursal.g.t. ticaret ve temettuatına nispetle ve binde hesabıyla verginin tahsili kararlaştırılmıştır. 8 Arzu Tozduman.7 Sadece barış zamanlarında toplanmak üzere herkesin emlak.20. s. 7 Abdüllatif Şener.y. değişim ve yenileşmenin çok önemli bir simgesi idi.2..541-542. a. Temettuat Defterlerine Göre Üsküb’ün Sosyal ve Ekonomik Tarihi. İşaret Yay.E. Yay. s. İ. Değişim ve yenileşme her ne kadar kendi içinden gelen bir zorunluluk olmasa da. Özellikle de öncü sektör kabul edilen tarım kesiminin istenen gelişmeyi 6 Bir cemiyet üzerine tarh olunan toptan bir verginin o cemiyet üyeleri arasında kazanç ve servete göre taksim ve tevzi olunmasıdır.

s.Ankara 1987. Tanzimat’la kendini bulmuştur.12 Maliyede ıslahat. .Bildiriler. Bu merkeziyetçiliğin önemli bir neticesi iltizam usulüne derhal son verilmesiydi. Tanzimat dönemi mali reformlara bakıldığında geleneksel vergi sisteminin değişime uğradığı önemli bir dönemdir. a. Belleten. Uygulamada Anadolu ve Rumeli’de bulunan her bir kazanın örfi vergi olarak çeşitli isimler altında bir senede vermekte oldukları miktar tespit edilecek.e. “Tanzimat’ın Uygulanması ve Sosyal Tepkiler”. Rumeli’de Gelibolu sancaklarında uygulanmaya konulmuş ve bu maksatla tahrire başlanmıştır. s.. TTK Yay.112. Öztürk. a. s.XXVIII. Aslında II. hesaplanan miktardan bazı indirimler yapıldıktan sonra bulunan miktar tek bir vergi olarak kaza ahalisinden ilgili kişiler vasıtasıyla tahsil edilecektir. Ankara 1964...12 sürdürebilmesi için bir dizi mali düzenlemelere girişilmiştir.s. 13 Halil İnalcık.. Öztürk. M. Tanzimat’ın temelini teşkil etmekteydi ve idari alanda yapılan ıslahat.14 12 Akgündüz.24-94. Rıfat Önsoy. Verginin adil tarh. Ülke genelinde uygulanmadan önce Anadolu’da Hüdâvendigar.g.23.22. 14 Akgündüz. C. 9293.g. Çakır.e.627. Bunlardan biri de maliyede merkezileşme idi. mali merkeziyetçiliğin uygulanmasında bir araç olarak görülmekteydi.g. a. Dolayısıyla oluşturulan ilk kanunlar da tahrir-i emlak ve vergiye ait kanunlardı. Vergi sisteminin en büyük değişikliklerinden biri de çeşitli isimlerle alınan örfi vergilerin kaldırılıp tek bir verginin getirilmesiydi.13 Başta tarım sektörü olmak üzere diğer sektörlerde de yeni bir vergi sistemi uygulanması gündeme gelen yeni düşünce ile güdülen gaye refahın artırılması ve ülkenin mamur. tesviye ve tahsili için Tanzimat Fermanı’nın muhtevasında önemli yer teşkil etmekteydi. insanlarında daha rahat ettirilmesi idi.Reşit Paşa ve Dönemi Semineri.e. “Tanzimat Döneminde İktisadi Düşüncenin Teşekkülü”. Mahmut’un son zamanlarında başlayan bu usul. s. s.

25. Biga. Bunları uygulamak üzere tanıtımlar yapacaklardı.e. a. Bunun yanında verginin belirlenip dağıtım ve diğer işlerin görüşülüp 15 16 Akgündüz. Vidin ve Selanik eyaletlerinde uygulamaya konulmuştur. s. 17 Akgündüz. Silistre. imam.1.e. . eski örfi vergilerin iltizam usulüyle tahsiline devam edilmiştir.24. Rumeli. Akgündüz. eyaletlerinin tamamının temettuat defterleri bulunmamaktadır. Muhassıllar eyalet yönetimi dışında merkeze bağlı olup çok fazla imtiyaza sahiptirler. Muhassıllara vazifelerini bildiren talimat-ı seniyyeler verilmişti. a. Sivas.. Dolayısıyla Tanzimat’ın getirdiği yeni mali düzen önce Anadolu ve Rumeli’de bazı eyaletlerde yani Hüdâvendigâr. s. zira iltizam usulü feshedilerek yerine tesis olunacak usulüne göre vergilerin tahsili için emlak ve nüfusun belirlenmesi gerekiyordu.g.15 3 Kasım 1839’da okunan Tanzimat Fermanı’ndaki vergi prensipleri gereği yani vergide servet esasına göre herkesin devlete vergi ödemesi için her şeyden evvel emlak ve nüfus tahriri yapılması gerekliydi.g. Aydın. Öztürk. Muhassıllıkların Kurulması Tanzimat’ın mali açıdan uygulanması amacıyla muhassıllıklar kurulmuştu(1840). Edirne. papaz gibi) ile birlikte halka Tanzimat’ı tanıtmak idi.13 Ancak tahrir çalışmalarından netice alınamadığından. Ankara.17 2. vergide getirilmesi düşünülen yenilikler gerçekleştirilememiş. a. Çünkü çok uzak mesafede bulunan mahaller yetiştirilemeyeceğinden geçici olarak bu bölgeler istisna tutulmuş ve tehir edilmesi yoluna gidilmiştir. Konya. Öztürk.23. Öztürk.e. Bununla birlikte daha sonra bu alanın genişletilmesi düşünülüyordu. Bu sebeple Osmanlı Devletinin bölgelerinin..16 Tanzimat’ın getirmeye çalıştığı yeni mali sistemin bütün ülkede uygulanması istenmekle birlikte bu mümkün olmamıştır.g. İşte Temettuat defterleri bu sayımlar sonucu oluşmuştur.3. Zaten ilk görevleri gittikleri yerlerde o yerlerin ileri gelenleri (muhtar. s..

Hoşnutsuzluk nedeniyle bir kısmı azledilmiş.t.e. a. s. s.g. kendilerine bağlı oldukları sancaklara hükmetmesi sağlanarak eski usule dönülmüştür.4. a. 18 19 Çakır. s. a. Daha önce oluşturulan Meclis-i Muhassilîn’in adı Memleket Meclisleri olarak değiştirilmiştir. Öztürk.e.e.47.18 Muhassılların diğer bir görevleri de nüfus ve emlak tahriri yapmaları idi. 21 Çakır. s.14 kararlaştırılması için Muhasıllık Meclisleri (Meclis-i Muhassilîn) oluşturmaları gerekiyordu. yetersiz görülenlerin yerleri değiştirilmiş ya da muhassıllıklar birleştirilmiştir..42-44. a.g. .20 Muhassılların görevlerini ihmali yanında bunlara istinaden bir gelişme olarak bazı yerlerde halkın gerçek gelirini saklaması. Öztürk.21 2.41-42.. s.26.1.e. Furat.. Müşirlik Nizamı Muhassıllıkların kaldırılmasına rağmen tahrirle ilgili meclislerin... Eyaletlerde yeni bir düzenleme ile Müşirlik Nizamı getirilmiştir. Bu düzenlemede valilerin. 20 Şener. Akgündüz.19 Tüm çabalara rağmen muhassıllar görevlerini istenildiği ölçüde gerçekleştirememiştir. a. a.g. her sancağa birer kaymakam ve kazalara ise halkın içinden seçilen yetenekli ve namuslu birer müdür tayin edilmiştir.47..g. 22 Çakır. s. Tüm bu olumsuz gelişmelerden dolayı vergi tahsili içinde muhassıllık denemesi kısa sürmüş ve bir süre sonra 1842 yılı başında ilga edilmiştir. Akgündüz.27. s.g. Tanzimat’ın uygulandığı (Dahil-i Tanzimat) yerlerde yapılan bu sayımlar sonucunda Emlak ve Arazi ve Hayvanat Defterleri adıyla bilinen defterler teşekkül etmiştir.e.g.e. maliye ve mülkiye memurlarının görevleri devam etmiştir. a. 1840 (1256) yılı başlarından itibaren muhassıllar yönetmelik gereği yanlarına verilen katiplerle birlikte mal ve emlak sayımına başlamışlardır. ulaşımın yeterli olmaması gibi nedenlerden ötürü tebaa mağdur edilmiştir.22 Valilerin maiyetlerine bir defterdar.. ürünlerin zamanında satılamaması.12.g. Kendilerine bağlanan umutlar boşa çıkmış. birçok muhassıldan memnun kalınmamıştır.

Yedi-sekiz ay süre ile şehir ve kasabalarda dolaşan imar meclisi üyeleri. 4) Sivas. Teşkil edilen her bölgeye meclis üyeleri gönderilirken kendilerine yapacakları işlere ilişkin birer de talimat verilmiştir.1999.g. 10 Mayıs 1845’te memleketin her tarafından vücûh24 ve kocabaşılar25 İstanbul’a gelmiş ve bulundukları eyaletin imarı ve ahalinin refahı ve rahatının temini için görüşlerine müracaat edilmiş. s.17. 7) Silistre..:Ş. a. İmar Meclisleri bir başkan ve iki üyeden meydana gelmiştir. 8) Üsküp.516..g.g.23 Tanzimat hareketi çerçevesinde yapılan çalışmaların hedefine ulaşmaması üzerine başka çözüm yolları aranmış.: Mithat Sertoğlu. 25 Hristiyan köy muhtarı.. Alınan bu layihalar incelenmiş ve görüşmelerin bir sonucu olarak verginin ıslahı için doğru bir şekilde yeniden emlak ve temettu tahririnin yapılmasına karar verilmiştir.g. bunun için de her eyaletin malumat sahibi ileri gelenlerinden biri müslüman diğeri hristiyan (gayrimüslim kastedilmekte) iki kişi İstanbul’a çağrılmıştır. Temsilcilerin sundukları layihalar ışığında devleti en çok uğraştıran hususun yolsuzluklar olduğu meydana çıkmış.26 Bu görüşmelerin sonuçlarından biri de emlak ve temettu tahrirleri için ülke çapında denetimini gerçekleştirecek olan geçici İmar Meclisleri kurulmasıdır.e. Osmanlı Tarih Lügatı.44. 27 Çadırcı. Ardahan. s. Enderun Yay. a. 6) Niş. Bkz. 10) Elviye-i Selâse (Kars. s. Tozduman. s. 26 Çadırcı. 2) Hüdâvendigâr. Bu münasebetle devlet on bölgeye ayrılmıştır. İleri gelen. kendilerinden layihalar istenmiştir. bu konudaki gerekli değişiklikler ve düzenlemeler yapabilmenin 23 24 Şener. .27 İmar Meclisi üyelerinin diğer bir vazifeleri de yapılacak emlak ve temettuat sayımına nezaret etmekti.. 3) Bolu. Dersaadet 1317.t.1487. buralarda tespit ettikleri yolsuzluk ve uygunsuzlukları raporlar halinde İstanbul’a göndermişlerdir. İstanbul 1986. Bkz. s. a.188. Meclis-i Vâlâ’da yapılan bir müzakerede memleket dahilinde genel bir ıslahatın yapılabilmesi için eyaletlerinin meselelerinin bilinmesi gerektiği. Sami. önde olan. 9) Selanik.. 5) İzmir.e. Kamusu Türki.e. imam.15 1842 yılı Mart ayından itibaren yeniden iltizam sistemine dönülmüştü. Batum). Bu bölgeler: 1) Konya. s. a.

29 b) Bu sayım için merkezden görevliler gönderilmeyecekti. a. a. a.t. . Akgündüz.e.5’ten % 55’e kadar vergi tarh edilişine rastlanılmıştır.39. 1261 Temettuat Sayımları 1261 (1845) sayımında ülkenin bütün bölgeleri Tanzimat uygulamalarına dahil edilmemiştir.1.. Öztürk.5.g. Bu sayımı diğerinden ayıran hususlar ise şunlardır : a) Bu sayımda kişinin sahip olduğu menkul ve gayri menkul mallarının 1260 yılı gerçek geliri ile 1261 yılının tahmini geliri verilmiştir.g. 32 Tozduman. her köyün ve mallarının imam ve muhtarları ile reaya bulunan mahallelerin papazları ve kocabaşıları marifetiyle ve ziraat müdür vekilleri nezaretinde yapılacaktı.g.31 Bu tedbirlere rağmen kazançla tarh edilen vergi arasındaki nispetsizlikler ve uygunsuzluklar devam etmiştir.14.39. s.30 1261 sayımında taşrada sayım yapılan bölgelerden ilk etap numune olarak bir köyün defteri. Sayım. s. Dahil edilen bölgelerde ise hemen sayımlar yapılıyordu.23. c) Hazırlanan defterler muhtar. Senelik kazanç üzerinden senelik kazanç üzerinden % 1. Öztürk. s. s. a. Uygun olmayan defterler Maliye Nezareti’ne gönderilerek burada asıl numune defterlerde belirtilen hususlara riayet edilmeden tanzim edilen defterlere gerekli açıklamalar yazılarak tekrar mahallesine geri gönderiliyordu.. Öztürk.g.e. imam varsa kocabaşılar ve papazlar tarafından mühürlenecekti.e. 31 Akgündüz.32 28 29 Tozduman.40. Daha önceki sayımda sahip olunan menkul ve gayrimenkul malların kıymetleri veriliyordu.t.16 ahalinin verebileceği vergi ile ticaret temettuatlarının bilinmesine bağlı olduğu kanaatine varılmıştır. 30 Akgündüz. s.. Meclis-i Vâlâ’ya geliyor ve burada usul ve kaidesine muvafık olup olmadığına bakılıyordu..28 2. Ardından kaza meclisinde kontrol edilecek sonra da sancak kaymakamına ya da vali ve defterdara teslim edilecekti. a.g..

yüzyıldaki iki defter serisi vardır. 2. . yüzyılda yapılan Tahrir defterleri serisi. ve 19. kazançları ve şahsi hayatlarında meydana gelen değişikliklerin her yıl izlenmesi öngörülmüş ve tahsilat döneminden birkaç ay önce başlanılarak bu değişikliklerin tespit edilmesi ve tashih edilmiş halinde defterlerin gönderilmesi kararlaştırılmıştır. arazi.1. Sayımın uzun sürmesi sebebiyle bir yıl geçtiği halde sayım yapılamadığından Temettuat defterleri gelmeyen yerler olmuştur.41. Bunlardan birincisi 16.33 Vergi mükelleflerinin maddi imkanları. İmar Meclisi memurları. s.34 Çalışmamızın kaynağını ve esas noktasını oluşturan Temettuat defterleri 1845 yılında yapılan bu tahrirlerin sonuçlarını ihtiva etmektedir.17 Emlak ve temettu tahriri için Maliye Nezareti Ceride Muhasebesi kalemi teşkil edilmiş. merkeze geri çağrılmalarından dolayı tahrir yapılmayan bölgeler için ellerinde bulunan tahrir talimatnamesinin bir suretini orada bırakarak tahrir sayımının valiler denetiminde yapılması kararlaştırılmıştır.41. a.. ceride muhasebecisi ve mümeyyiz-i ûlâ adı verilen görevliler tayin edilmişti.g.. yüzyılda imparatorluğun önemli bir kesiminde emlak. a.g. Temettuat Defterleri 2.2. ikincisi de özellikle 19. hayvanat ve temettuat sayımları sonucu ortaya çıkan Temettuat defterleri serisidir.e.e. Akgündüz. 33 34 Akgündüz. s. Öztürk.2. Mahiyeti Osmanlı taşrasının anlaşılması yönündeki çalışmalara imkan tanıması açısından 16. Öztürk.

Milli Arşiv Şûrası.. tüccar ve esnaf ise yıllık gelirlerini belirten defterler tutulması emredilmiştir38. C.395.225’ten ayrı basım).717. ahalinin refaha kavuşturulması. 37 M. yüzyıl ortaları Osmanlı sosyal ve iktisadi tarihi için son derece önemli bilgiler içermektedir.I. şöhreti. 1241) tarihinde II. 36 Ömer Lütfi Barkan. MEB Yay. Daha önce de belirtildiği gibi 1255 (1839)’ten 1275 (1858)’e kadar temettu vergisi “an cemaatin” tevzi olunan verginin bir kısmını teşkil etmek şartıyla “bileşik vergi” arasında görülmüştür39. İstanbul 1975. . Ankara 1995. Hüdavendigar Livası Sayım Defterleri. s. Zeki Pakalın. böylece de devletin gelirlerinin artırılarak son zamanlarda gittikçe bozulan gelir gider dengesinin tesis edilmesi için köklü değişiklikler yapılması yolunda çalışmalara başlanılmıştır. Ankara 1988. s. TTK Yay.. TTK. sultanların nüfus ve arazi hakkında bilgi sahibi olmak istemesi. Mahmut zamanında ihdas edilen ihtisab resmidir37.719. s. I. 19 Aralık / Zilkade 1255 (1839) tarihinde çıkarılan bir talimatla muhassıllar nezaretine her yerde halkın ismi. hükmettiği geniş zaman aralığında ülkedeki devlet imkanlarını tespit etmek istemesi şeklinde sıralanabilir36. 39 Serin. “Osmanlı Arşivinde Bulunan Temettuat Defterleri”. Osmanlı Tarih Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü.Bildiriler. 35 Kütükoğlu. 38 Mustafa Serin. arazisi.2.35 Bir yerde tahrir yapılmasının en önemli nedenleri. s. Temettu tahririnden esas. s. s.. a. 19. Temettu vergisinin esası.18 Tanzimat’a kadar değişik adlarla ahaliden alınan vergilerin yerine ikame edilen temettu sayımları.IX. herkesin kazancına ve mal varlığına göre devlete belirli miktarlarda vergi vermeleri ve bunun bir düzene konularak belirlenen usullere göre vergi tahsilidir. C. Ağustos 1995. 1826(H. hayvanları. Osmanlı Sosyal ve İktisadi Tarihi Kaynaklarından Temettu Defterleri (Belleten C.14-16.m.g. bu toprakları iyi tanımak istemesi. Tanzimat Fermanı’ndan sonra Osmanlı Devleti’nde ağır verginin hafifletilip. Ankara 1998.

Bu verginin adı daha sonraları “kazanç vergisi”ne çevrilmiştir40.sunulmuştur43. Daha önce de belirtildiği üzere bu defterler sayesinde devlet yöneticileri ülkenin mevcut iktisadi imkan ve potansiyeller. Öztürk. Bu bilgileri bugün bu alanda araştırma yapanlar gün ışığına çıkarmaktadırlar. Türk Dünyası Tarih Dergisi. Vidin. Tanzimat ülkenin bütününde uygulanmadığından Temettuat defterleri de Tanzimat’ın cari olduğu bölgeleri kapsamaktadır. Edirne. 40 Serin... 42 Öztürk. liva.18. a.106. Silistre. 43 Akgündüz. Selanik. Erzurum.m.447 defterden oluşturmaktadır. Kütükoğlu. sanat ve hırfet erbabından Mart ve Eylül aylarında olmak üzere yılda iki taksit halinde alınması kararlaştırılmıştır. Hüdâvendigâr. “XIX. a.50..g. Tozduman.4’ü kadar arazi vergisi alınacaktır. Bolu. Netice itibariyle vergi konusunda yeni bir uygulamanın yapılması. tüccar ve esnafın yıllık gelirinden % 3 olarak tahsil edilecektir41. gelir sağlayan binaların yıllık gelirinden ek olarak % 4 oranında emlak vergisi üzerinde bina bulunmayan arsa ve arazilerden kıymetinin % 0.e. s.e.g. Temettu vergisi ise. S. Üsküp. Bu bölgeler şunlardır: Ankara.K) tasnifi içerisinde rastlanan Temettuat defterleri asıl itibariyle bu yıldan itibaren araştırmacılara 9 katalog halinde –17. 41 . kaza merkezlerinde ve nüfusu iki bini aşan yerlerde ticaret. 1277 (1860/61)’de memleket dahilinde kısım kısım başlanan tahrirlerin sonucunda gerçekleşebilmiş ve belirli oranlarda toplanacak olan emlak. a. s.542.g. a. s. Niş.29.g. Cezayir-i Bahri Sefid.29. 1998 yılına kadar Maliyeden Müdevver Defterler (MAD) ve Kamil Kepeci (K. Çakır. Aydın. C.t.m. vilayet.19 Daha sonraları temettu vergisi hakkında 1323 (1907)’te çıkarılan bir nizamnamede ise temettu vergisinin.. s. Konya. s. s. içtimai lideri ve demografik yapısı hakkında bilgi sahibi olmaktaydılar42..g. arazi ve temettu vergileri getirilmiştir. a. Buna göre şehirler civarındaki binalardan tahrir anında konulan değer üzerinden % 4.720.52. Yüzyılda Söğüd’ün Sosyo-Ekonomik Yapısı”. İstanbul 1995. Rumeli.

2. 44 Akgündüz.2. “Hüdâvendigâr eyaleti dahilinde kâin Bilecik Sancağı kaimmakamlığı mülhakâtından nefs-i Seferihisar kasabasında Hacı Eshab mahallesinde sakin ahalilerin.724-25. a.20 Defterlerin çoğu yeni sayımı (1261) kapsadığından 1261 tarihli sayıma aittir. Tezimizin kaynağını oluşturan defterlerde mahalleler ve köylerin herbirinin defterlerinin ayrı ayrı olduğu gözükmektedir. Mahalli idareciler tarafından yapılan bu sayımların 1256 yılında yapılan defterlerin sonunda muhassıl. kasaba..g.. kaza adları kaydedildikten sonra tahriri yapılan köy.396. s. s. Öztürk.”47 Köy ve mahallelerde yazıma genellikle imam.. müftü. muhtarı evvel ve sânilere. Defterlerin büyük bir kısmında hane reisleri kaydedilmeden önce hane numaraları da yazılmıştır. a. sancak. 45 .. büyük yerler ile birden fazla mahalleden oluşan köyler ayrı ayrı defterleri kaydedilmiştir45. Temettuat defterlerinin terekküp tarzı şu şekildedir: Defterlerin ilk sayfasında sırasıyla eyalet. Kütükoğlu. 46 Serin.52. s. görevlilerden başlanmış ve gelir getiren malların sayımı yapılmıştır. Hazırlanışı Temettuat defterlerinde yerleşim birimleri ayrı ayrı belirtilmiş.m.. Bununla birlikte bu alanda araştırma yapanların bazıları araştırma bölgelerindeki mahalle ve köyler için ayrı ayrı defter tutulmadığını belirtmiştir.2. Kısmen de olsa 1256 tarihli defterlere rastlanmaktadır44. a.g.g. emlak katibi ve meclis azalarının mühürleri bulunmaktadır.e. muhtar vb. mahalle veya çiftliğin adı yazılmıştır46. 1261 tarihli defterlerde müslümanların yazılması imam.e. gayri müslimlerin yazılması ise kocabaşı ve papazların sorumluluğunda olup defterlerin sonlarında onların mühürleri bulunmaktadır.

ML..50 Bazen de baba adı belirtilmeden “mahalle-i mezburede sakin Koca Arap Süleyman”51 gibi toplum içinde 47 48 BOA.nr. sancağı ve kazası a) yazılış tarihi verilmektedir.2. s. s. Şekli Özellikleri ve Metodu Tahrir çalışmaları devam ederken.TMT. Mesela “mahalle-i mezburda sakin Köse oğlu Ali Efendi” gibi.16. çalışmaları hızlandırmak amacıyla vali. Gerek bu örnek defterde gerekse 1261 tarihli tutulan Temettuat defterlerinde şu metod takip edilmiştir.TMT.VRD.VRD... Daha çok filan oğlu filan tarzı benimsenmiştir.”49 şeklindeki bu ayrıntı mutlaka belirtiliyordu. ML. ML.s. 51 BOA.TMT. nr. TMT.9143. .VRD. TMT.2. Benli mahallesinde mütemekkin ehli zimmînin emlak ve arazi. isim ve şöhreti yazılmaktadır.9159. nr. Defterlerin kapağına zaman zaman defteri yazan katibin ismi ve defterin Başta tutulan defterin nereye ait olduğu yani eyaleti. defterdar ve imar meclisi memurlarına 1256 sayımında olduğu gibi.2.92121. Bu ifade yazılırken kişiyi en iyi tanımlayacak ifadeler seçilmiştir. b) belirtildikten sonra köy veya mahallesi verilmektedir. “Hüdâvendigâr (kaymakamlığı) defterdir.9132.nr. Mesela Sivrihisar’ın Hazinedar Mahallesinin temettuat defterinin baş kısmında şu ifadelere yer verilmektedir. 49 BOA.2.VRD.VRD.”48 Köy veya mahalle gayri müslim ise defterin başında “. Bu genel başlıktan sonra vergi mükellefi kişinin Hane 1 Numro 1 eyaleti dahilinde kâin Bilecik Seferihisar Sancağı kaimmakamlığı Hazinedar mülhakâtından Nefsi kasabasında mahallesinde sakin ahalilerin emlak ve arazi ve temettuatlarını mübeyyin c) şeklinde hane numara.3. 9146. s. nr.21 2.. s.. 50 BOA. ML. ML.2. 1261 sayımlarında da bir temettuat defteri numunesi ile soru cevap şeklinde layiha gönderilmiştir. BOA.

2 54 BOA. s. edna. Bunlar dışında kişi yer ismi ile tanınıyorsa o şekilde yazılıyordu. nr. 55 BOA. “Mahallei mezburede sakin Zaimzâde Hasan Bey”52 gibi.TMT.2.9110.9146. nr.VRD.TMT. ML. s.56 Sene-i sabıkada vergi-yi mahsusadan bir senede vermiş olduğu Guruş 130 Aşar ve rüsumi olarak vermiş olduğu Hınta Öşrü Bağ Kile Şinik Guruş 3 1 2 Guruş 44 A’dât-ı Ağnam Rusûmu Guruş Para 3 8 46 0 49 8 Kişinin bir mesleği varsa isminin üzerine eğik bir tarzda yazılmaktadır. “Beypazarlı.9117. “Oğlu” yerine “zâde” terimi de kullanılıyordu.TMT.VRD.3.9146.22 tanınan lakabıyla yazılıyordu. “Dersiâm Hacı Yakup” gibi54. 56 BOA.TMT.7. BOA.VRD. Aşağıda 1261 sayımında Sivrihisar’ın Çopuk mahallesinde Kırımlı oğlu Osman’ın emlak ve arazi ve temettu kayıtlarında her üç vergi birlikte gözükmektedir. oğlu veya hizmetkarı ile birlikte yazılabiliyordu.9. ML. s. ilgili bölgede zanaat dallarının gelişimini ve gelir dağılımında zanaat sahiplerinin yerini tespit açısından önem arz etmektedir. s. ML. s. 1261 tarihli sayımda kişinin mesleği ekseriyet itibariyle yazılmıştır. Mesleklerin yazılmış olması. Mükelleflerin isimlerinin üzerine “sene-i sabıkada” yani geçen senede tahakkuk eden vergi-yi mahsusanın. aşarın ve âdet-i ağnam vergisinin miktarı eğik bir şekilde kaydedilmektedir. evsat veya a`lâ olduğu belirtiliyordu. nr.VRD. Kavacıklı Mustafa”55 Gayri müslim ve mükellef olduğu cizye dilimi yani.VRD. TMT.9125. . ML. Vergi mükellefi zaman zaman kardeşi.53 Kişinin tanımlamasında mesleği ön plana geçiyorsa mesleği ile birlikte zikrediliyordu. nr. ML. 52 53 BOA. nr.

öşürleri yazılmıştır. a. âsiyâb (değirmen). gayrimenkulleri varsa gelirleriyle verilmektedir. bu sebeple müslim veya gayri müslim kesim. bağı. f) Hanede.g. tımar bedeli ve hisse gelirleri de buraya alınmaktardır. mal Son olarak “mecmû’undan bir senede tahminen temettuâtı” denildikten varlıkları.e. g) sonra bu ibarenin altına kişinin varsa mesleğinden elde edilen gelirle. Kişinin herhangi bir malı yoksa bu durum kaydedilmiş ve vergi tahakkuk ettirilmemiştir. işletilmediği kişilerin hassaları ve kazançları ile birlikte verilmiştir. kök boya. afyon. kısır (dölsüz) olup olmadıkları da mahalledekiler mükelleflerin tamamı deftere kaydedildikten sonra köy ve mahallelerin toplam temettu’u ve vergi Akgündüz. Gayrimenkuller bölümünde kişi şehirli ise sahip olduğu dükkan. . Kişinin mukataa hasılatı. hububat dışında ekim alanlarının çeşidi (arazilerin pamuk. ayrı ayrı 57 Daha sonra hane sahiplerinin sahip oldukları hayvanlar ayrıntılı olarak ele alınmaktadır. dükkan icarı. Sıra ile önce gayrimenkuller yazılmaktadır. hane reisinden başka çalışanlar varsa onların da adları. Mükellef hane reislerinin ekseriyeti erkek nüfusu teşkil etmekle birlikte zaman zaman dul kadınlar ve yetim çocukların yazıldıkları kayıtlara da rastlanılmaktadır. Ortak gayrimenkullerin gelirinden öşürler ve diğer ortağın hissesi düşüldükten sonra geri kalanı gelir olarak kaydedilmiştir. Vergiye tabi mal varlıkları olan bir köy veya miktarı verilmektedir58. han. tütün tarlası. hamam vb. Arazilerin ekili veya nadasa bırakıldığı. dutluk/harir bahçesi olup olmadığı) mutlaka belirtilmiştir.23 d) İsmin altına şahsın bütün mal varlıkları. cehrilik adıyla hususi bir kısım arazileri. Ayrıca mahalle ve köylerin yerleşim düzeninde genellikle dini veya etnik farklılıklar dikkate alınmış. ekili ve nadasa bırakılan arazisi. pirinç. diğer gelirleri toplamı alt alta yazılarak bir vergi mükellefinin genel kazancını ifade eden toplam yazılmaktadır. kazançları. dutluk/ böceklik. öbek öbek yazılmaktadır.57 e) belirtilmiştir. bahçesi. Öztürk. Bunların müstakil veya ortaklık yoluyla işletilip.48. bu arazilerin dönüm olarak miktarı ve 1260 yılı gerçek geliri ile 1261 yılı tahmini geliri alt alta yazılarak toplanmaktadır. Şahsın tarlası. Hayvanların sağımlık (sağmal). s..

C. s...y.l. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Erzurum Ovası’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu.E. İ.t. İstanbul 1997.y.y. İ.Ü. tezlerinden faydalandık.Ü. İ.S.B.S. İstanbul 1997. İstanbul 1997. Ahmet Coşkun.S.B. Darende Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri.S.y.S.24 sayıma tabi tutulmuş ve ayrı ayrı defterlere veya aynı mahalle/köyde iseler bir defterin ayrı ayrı kısımlarına yazılmıştır.E. biçim. Çalışmamızı hazırlarken şekil.E. İlbeyi Özer.E.B.t.g.15-22. İstanbul 2001. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Çorlu Silivri ve Ereğli Kazalarının Sosyo Ekonomik Durumu.t.e. İstanbul 2000.B.l.t.E. y. V. İ. Yüzyılın Ortalarında Muğla’nın Sosyo Ekonomik Yapısı..59 58 59 Akgündüz.E. İ. Şeyma Yılmaz.S. Mehmet Karakaş.. İstanbul 1995.Ü. İstanbul 1996..Ü.B. y. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Bolu Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu.t.B. Kaya Bayraktar.48-49. XIX.l. Levent Akgünlü. Tarih ve Toplum. Temettuat Defterlerine Göre Mudurnu Kazasının Sosyo Ekonomik Yapısı 1261(1844).28. İ.. XIX.l.l. Öztürk. y. “1845 yılında Selanik (Temettuattualara Göre).. .l. a.168. Yüzyılda Bir Anadolu Kenti Eskişehir Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu. Bunlardan bazıları şunlardır: M.. içerik ve kaynak olması bakımından bize fikir veren pek çok temettuat çalışmalarından. İstanbul 1995. y.t.Ali Gökaçtı. Mehmet Ekincikli..Ü.y. y.Ü. y.y. s. s.

Osmanlı Araştırmaları. sosyal düzenin. s. a. aynı mescidde ibadet eden bir cemaatin aileleri ile yerleştikleri şehir kesimi olarak algılanmıştır. Türk İktisat Tarihi..g. s. “Osmanlı Devleti’nin Nüfus ve İskan Politikası”. Mahalleler ve Demografik Yapıları Osmanlı şehrinde mahalle. Dergah Yay. İstanbul 2000. Müslim ve gayri müslimler kendilerine ait mahallelerde ikamet olunmaktaydılar. Köyleri ve Nüfusu 3.4. 4 Ergenç.70.5 Osmanlı Devleti’nde en küçük idari birimleri oluşturan mahallelerin başında imamlar bulunmaktaydı. İstanbul 1999.70.1.6. İmam. a. Ahmet Tabakoğlu. Bu durumun bir sınıf yapılanmasının gereğinden değil. s. İstanbul 1994. Osman Okyar.25 3. Meteksan Ltd. BSV Yay.103104.3 Bundan başka bazı meslek mensupları da kendi mesleklerinin adlarıyla anılan mahallelerde/köylerde oturmuşlardır. s.1. mahallenin yönetici ve temsilcisi olarak kadı tarafından 1 Özer Ergenç. Halil İnalcık).g. Divan. Yay. “Osmanlı Şehrindeki Mahallenin İşlevi ve Nitelikleri Üzerine”. s.69. kamu düzeninin korunması için alınan bir tedbirden kaynaklandığı bilinmektedir. Ankara 1980. şehir yaşamında bu zümrelerin bir bütünü ile birlikte ortak yaşam oluşturmalarına engel olmamıştır.. Bu düzen. 3 Gülfettin Çelik.4 Osmanlı şehirlerinin temel yerleşme birimi olan mahalleler. C.m.158. 5 Ergenç.2 Yerleşim düzeninde müslim ve gayri müslimlerin iç içe yaşamaları tercih olunan bir durum değildi.1 Osmanlı şehirlerinde yapılan gözlemlerden biri de genellikle müslümanlar ile gayri müslimlerin ayrı mahallelerde yerleşim yerlerinde oturmalarıydı. Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi (1071-1920).1. . kendi gelenekleri ve yaşam tarzları ayrı ve farklı cemaatleri içinde barındırmıştır.63.. “Osmanlı Şehrinde Esnaf Örgütlerinin Fizik Yapıya Etkileri” (Ed. S. Ayrıca ibadet yeri ve pazar yeri bütün mahallelerin ortak faaliyeti gerektiğinde açılan ve genişletilen cemaat merkezini teşkil etmektedir.m. s. BÖLÜM ŞEHRİN SOSYAL YAPISI 3. Sivrihisar’ın Mahalleleri. Şti. 2 Ergenç.

9121. 9171.e. s. Muhtar ise başlangıçta imama vekalet edebilecek. Araştırmamızın ana kaynağı olan Temettuat defterleri incelendiğinde Osmanlı şehir yapısındaki sistemin Sivrihisar mahalleleri için de geçerli olduğu görülecektir. meslek sahiplerinin yoğun olduğu yerleşim yerleri oluşturmuşlardır.60. 9168. pazaryeri. kervansaray.6 Günümüzde şehirlerin sosyal yaşamı ile ilgili monografileri gibi çalışmalar. yüzyılda görüldüğü üzere kale.g.TMT.e..160. 6 7 Tabakoğlu. 9132. 9112. ve XVI. hamam. a. 9140.8 Her bir defterin bir mahalleyi/köyü içerdiği defterlere göre 1844-45 yıllarında Sivrihisar’ın 22 mahallesi gözükmektedir.7 Çalışmamızın esasını ortaya çıkaran veriler. koduyla yayınlanan ve şehir merkezinin mahallelerinin kaydedildiği 9110. hanlar. çarşı-kapan.VRD. 9155. 8 Köylerle ilgili defterlerin numaraları bibliyografya kısmında verilmiştir. Keskin. 9172 numaralı 22 adet defter ile araştırmamızın doğrudan konusunu teşkil etmeyen ancak bazı durum değerlendirmelerinde yararlandığımız köylerle ilgili 45 adet Temettuat defterinden elde edilmiştir. s. Ancak bu tarihlerde mahalle sayısının 22’den daha fazla olduğu yine o tarihlerdeki kayıtlı defterlerden anlaşılmaktadır.g. 9137. medrese ve cami merkezli oluşu ile birlikte tek vücut yerleşmeler halinde idi. cami cemaatinin seçkin kişisini ifade etmekteydi. Sivrihisar’ın (Seferihisar) Temettuat defterleri katalogunda ML. 9160. Uzun bir geçmişe sahip olmayan ancak itinalı bir şekilde artan bu çalışmalarla monografileri eksik. Sivrihisar’da müslim ve gayri müslimler ayrı yerleşim yerlerinde yaşamışlar. 9165. 9128. 94143. 9111. 9125. 9146. 9126. Osmanlı Devleti’nin sosyal ve iktisadi tarihini ortaya koyacak çalışmalardır.26 atanırdı. 9159. Bu arada kuruluşundan (1072) bugüne Türk kentlerinin tüm özelliklerini taşıyan Sivrihisar’da XV. .. az ya da olmayan şehirlerin durumları ortaya çıkacaktır. 9144. a.

Kethüda. Bunlar Kubbeli 9 ve Gedik’10tir.g. a. Tahtalı ve Zımmi Akdoğan’dır. Çopuk.27 Defteri olan mahalleler şunlardır: Araklı. Orta. 10 . 139-140. Kubbeli. Dolayısıyla bu kayıtlarla temettu kayıtlarının karşılaştırılarak sorunun ortadan kalkacağını düşünmekteyiz. 1845’li yıllarda farklı isimleri taşıyan mahallelerin varlığı nasıl olur? Bizce bu sorun mahalle adlarının şeriyye sicillerinde eksik ya da yanlış okunmasından ileri gelmesi ile açıklanabilir. nr. nr.9160. Tatlar. Hazinedar..11 Bu mahallelerin isimleri daha sonraki kayıtlarda da ekseriyetle geçmektedir.VRD. s. Faruklar.VRD. 13 BOA. 11 Doğru. Müslim Akdoğan. Camiikebir.12. Şeyh Baba Yusuf. Bu arada öncelikle bilinen en eski Osmanlı kayıtlarından itibaren Sivrihisar’ın mahalleleri ve adetlerini belirtmek gerekir. K. 1261 (1845) yılına ait nüfus vukuat defterinde farklı olan mahalle sayıları temettu sayımlarına eklendiğinde sayı 28’e çıkmaktadır. 18904. Kılıç. TMT. Hisar. s. Hacı Veysi.e.12-13.g. Hacı Eskici . 1850’li yıllara ait şeriyye sicillleri ve sayımlarına göre de 31 mahallesi gözükmektedir.. Ancak az önce de belirttiğimiz gibi bu defterlerde hane reislerinin gayri menkullerin/tarlalarının ortaklaşa kullanılmasından dolayı gösterilen hisselerden. ML. BOA. Elmalı. s. Hacı Ashab. 13 Bu mahalleler 1263 yılındaki cizye defterlerinde de geçmektedir.9140. Benli. TMT.K.12 Bu mahalle adlarının yarısı (15 tanesi) temettuat sayımlarındaki kayıtlarda geçen mahalle adları ile aynıdır. a.18.e. Burada aklımıza takılan soru şudur: 1830’lu yıllarda farklı. s. Demirci. Yenice. nr 9128.2. nr. ortaklıklardan o yıllarda iki mahallenin daha olduğu gözükmektedir. nr. Tapu Tahrir defterlerine göre 1486 ve 1521’de 24 mahalle gözükmektedir. Hacı Hasan. ML.14 9 BOA. s. 9110. MAD. Karabaş. Burada farklı mahalleler gayrimüslim mahalleler olan Ay.6364. s. nr. 12 Özkaya.4. 14 BOA. Kutbettin. Gazi Sinan.

Tatlar.e. Hacı Veysi. s. Çopuk Demirci.K. Demirci. Mescid-i Veledi İhtiyar. ve Gedük Hacı İshak. b) tasnifi yapılmamış ve bunlardan ötürü ortaya çıkmamıştır. Ermeniyan. Kazaz Sinan.16 Temettu sayımlarıyla oluşan defterlerde ortaya çıkmayıp da mezkur arşiv belgelerinde olduğu gözüken mahallelerle ilgili bu farklılığın nedenleri şöyle sıralanabilir: a) Gerçekten de adı geçmeyen. Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi. Elmalı. Koyuncu. Cami Mahallesi.17 1844 yılında Temettuat. Kethüda. Hafız-ı Cami (camii kebir). Akdoğan. Ahi Fahreddin. Burada farklı olarak diğer defterlerde olmayan Çaklı ve Yeni Reaya adında iki mahalle gözükmektedir. Hacı Hasan. Hazinedar.. 12 Defa.g.139-140. Kayalu. ya da mahallelerin temettu sayımı yapılmamış ve bundan dolayı da defteri olmamıştır. K. s. 15 16 BOA. Şimdi de yine tahrir kayıtlarından itibaren adları bilinen mahallelerin kısaca adlarına değinelim. Yenice (Seyyid Mahmud). Gazi Sinan. Cizye ve Nüfus Vukuat defterlerine göre ise mahallelerin adları şöyledir: Araklı. Hacı Hasan. 17 Doğru. Hazinedar. Faruklar. Hacı Minnet. Hacı Veysi. Bu defterin tarihi hakkında net bir yargıya varmak doğru olmamakla birlikte tahmini olarak Osmanlı Devleti’ni dış göçlerden etkilendiği bir zaman dilimi olan Kırım Savaşı sonrasına ait gözükmektedir. Hacı Ashab. Ay. Çapaklu. Benli. Tahrir defterlerine göre 1486 ve 1521 yıllarındaki mahalleler şunlardır: Kılınç. Hacı Eskici. Ankara 1311. Camiikebir.28 Yine aynı tarihlere yakın tarihli olduğunu düşündüğümüz tarihsiz bir arşiv belgesinde15 29 mahalle gözükmektedir. . Elmalı. Hacı Kutbeddin.18904. Bu muallak durumun cevabı ilerleyen zamanlarda yapılacak çalışmalarla daha net ortaya çıkacaktır. Araklu. Çubuk. a. 1311 (1894)’e ait Ankara Salnamesinde mahalle sayısı 30’dur. nr.324. zikredilmeyen ve defterleri olmayan Veya da sayımı yapılmış ancak ya başka tasnif arasında yer almış.

Kubbeli. Cumhuriyet. Yenice. Burada ikişer adet Une. Karabaşlı. Tekye. Hacı Veysi. Tatlar. Kepen.19 Cumhuriyet döneminde ise idari taksimatta mahalle sayısı -bazı mahalleler birleştirilerek. Kurşunlu. Ancak salnamelerde. s. Tahtalı. Yenice. Yenice.Hanlar. Une. Karacalar. s. Hacı Eskici. Gazi Sinan. Hacı Ashab. Karabaşlı. Bugün de aynı sayıda olup ve aynı adla anılan mahalleler şunlardır: Demirci. Camii Kebir. Araklu. Geduk. Kutbettin Çapuk. a.29 Hisar. Yenice. Müslim Akdoğan. Şeyh Yusuf. Karabaşı.g. Camiikebir.Hacı Eskici. Müslim Akdoğan. Araklı. Faruklar. Camiikebir. Bunlar. Tatlar. Hacı Hasan. Tekye. Kethuda. Bu doğrultuda araştırdığımız dönemde mahalle sayısını 28 olarak ele almayı uygun bulduk. Hayaklı? (Çapanlı olabilir). Hilm. Kethüda. . Elmalu. Ay. Hazinedar. Müselleme. Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi. Şeyh Baba Yusuf. Faruklar.. Müselleme.12-13. 20 Keskin. Gedik.63. Kutbettin. 18 19 Özkaya. Gedük.e. Hasleddin. Kubbeli. Zimmi Akdoğan. Orta. Hisar. Şeyh. Tabaklar.Elmalı. Tekye mahallesi gözükmektedir. Kethüda. Hacı Veysi. s. Orta. Semercu (Demurcu). Demirci. Bazı noktalarda yukarı adı geçen arşiv kayıtlarından da faydalanılmıştır. Kabak. Hacı İshak. Akdoğan. Yeni Mahalle (Reaya). Tahtalı. Bu kayıtlardaki mahalle adları şöyledir: Ay. bu kayıtlarda geçen farklı mahalleler zikredilmemiştir. Hacı Hasan.324.20 Araştırmamızda verilerimiz öncelikle Temettuat defterlerinde yer alan mahallelerle ilgilidir. Nehasizyam.18 1311 (1893) yılı Ankara salnamesinde gözüken mahalle adları aynen Temettuat defterlerinde geçtiği gibidir. 1852 yılındaki şeriyye sicilleri kayıtlarında gözüken mahallelerin adlarının bir kısmı farklı bir kısmı da aynıdır. Akdoğan. Hızırbey ve Yunus Emre. Elmalı. Çapanlu.g. Kılınç. a. Zimmi Akdoğan.13’e indirilmiştir. Gedik.m. Kılıç. Karabaşlı. Kılıç.. Benli. Hazinedar.

Bu verilerden hareketle mahallelere ortalama olarak 63 hane düşmektedir. Ay. Hacı Hasan. Elmalı. Kılıç gibi nüfus bakımından büyük mahalleler büyük mahalle tipi. Kutbettin. Ay. a) Yalnızca gayri müslimlerin yaşadığı mahalleler: Benli. . Gazi Sinan (19 hane). Akdoğan (müslim ve zımmi). Kılıç. Gazi Sinan. Bu mahalleler ile daha önce kurulup da adları 21 Keskin. Tatlar. Zimmi Akdoğan. Şeyh Baba Yusuf. Kılıç (85 hane). Ancak bilinenlere göre mahalleleri dört grupta incelemek mümkündür: a) Eski Mahalleler : Bu mahalleler eski Türkmen akınları sonucunda iskan Kişi ismi verilen mahalleler : Hacı Ashab. Orta b) Gayri müslimlerle müslümanların birlikte yaşadığı mahalleler : Yenice. Sivrihisar mahallelerinin nasıl isimlendirildiği konusunda bilgi veren yeterli sayıda kaynak yoktur.30 Elimizdeki bu verilere dayanarak ortaya çıkardığımız demografik yapı ile ilgili sonuçları şu şekilde belirtebiliriz. Bu mahalleyi sırasıyla Benli (105 hane). Hisar. s. Araklı. Benli.. Sivrihisar’ın en kalabalık mahallesi 214 hane ile Yenice mahallesidir. Hacı Veysi. Ay (105 hane). Şeyh Baba Yusuf (98 hane). Yenice (diğer adı Seyyid Mahmud). Müslim Akdoğan.21 b) Sinan.g.57. En seyrek nüfusa sahip mahalleler ise Hisar (7 hane). Tahtalı (79 hane). Tahtalı. Faruklar gibi nüfus bakımından küçük mahalleler de küçük mahalle tipi yerleşim yerleri olmuşlardır. Hacı Eskici (75 hane) mahalleleri izlemektedir. Çopuk (Çubuk). Mahallelerden Yenice.e. Demirci (80 hane). c) Yalnızca müslümanların yaşadığı mahalleler ki bunlar ise bu iki grup dışında kalan mahallelerdir. Defterlere göre mahalleleri etnik ve dini bakımdan üç kısma ayırmak mümkündür. Kılıç. Şey Baba Yusuf. Hacı Eskici. Hacı Hasan (29 hane) mahalleleridir. Faruklar. Gazi edilen boylardan isimlerini almışlardır. a.

e. Tahtalı Orta ve Zimmi Akdoğan. 15. d) Gayri Müslim Mahalleleri : Sivrihisar’ın Türkler’in ve Osmanlılar’ın eline geçmesi ile buralarda az da olsa Yahudi ve Rumlar’ın olduğu. Camiikebir gibi. 15.22 Bunlarla birlikte bir dini yapıyla adlandırılan mahalleleri de bu grupta işaret edebiliriz. Bu kilisenin varlığı bugün için devam etse de içi harap haldedir ve turizme açılmayı beklemektedir23. Ay. s. Gedik. Yapmış oldukları 1882 tarihli kilisenin büyük ve tek oluşu da ibadet için ortaklaşa bir yerde toplanmaları bir arada yaşamalarının bir göstergesidir.. 22 Keskin. Daha sonraları buraya gelen Yahudiler’in kurmuş olduğu mahallenin adı Yeni Mahalle (Yeni Reaya) olmuştur ki bu da onların çok fazla geçmişinin olmadığını zaten belli etmektedir. ve 16 yüzyıllarda Ermeniler’in bir mahalle kuracak nüfusa sahip olduğu bilinmektedir. Yenice ve Müslim Akdoğan'dır. Meslekle ilgili mahalleler : Belli bir meslek grubunun çoğunlukta olduğu c) veya kurucularının mesleklerine ithafen bu adları alan mahallelerdir. yüzyıllarda Ermenilerin ve Rumlar’ın olduğu. Hazinedar. müslümanlarla yaşadıkları mahalleler Kılıç.58. Kethüda gibi.31 değişen bazı mahalleler buralarda mescid yaptıran ve önemli işlerde bulunanların isimleri ile tanınmaktadır. Ermeniler’in ise bu yıllarda küçüklü büyüklü şekilde şehrin yükseğinde dağların eteğinde müstakil mahalleler kurdukları. . bunun yanında da bazı müslüman mahallelerinde yaşadıkları bilinmektedir. ve 16. Demirci. Ermeniler’in müstakil oldukları mahalleler Benli. Gayrı müslim mahallelerinin isimlerinin menşei ise kesin olarak bilinmemektedir. İncelediğimiz dönemdeki kayıtlarda Rumlar ve Yahudiler’e ilişkin bir işaret bulunmamaktadır. a.g.

5. s. .32 Tablo 1: Sivrihisar'ın Mahalleleri-1845 Mahalleler 1 Araklı 2 Ay 3 Benli 4 Camiikebir 5 Çopuk 6 Demirci 7 Elmalı 8 Faruklar 9 Gazi Sinan 10 Gedik 11 Hacı Ashab 12 Hacı Eskici 13 Hacı Hasan 14 Hacı Veysi 15 Hazinedar 16 Hisar 17 Karabaş 18 Kethuda 19 Kılıç 20 Kubbeli 21 Kutbettin 22 Müslim Akdoğan 23 Orta 24 Şeyh Baba Yusuf 25 Tahtalı 26 Tatlar 27 Yenice 28 Zimmi Akdoğan Defter No 9121 * 9132 9173 9110 9128 9140 9125 9162 * 9159 9165 9111 9117 9143 9137 9168 9160 9126 * 9144 9171 * 9112 * 9155 9146 * 23 Agos Gazetesi.1. 26 Mayıs 2000.

26 15. herbirinin başında bir kadı bulunan “kazalar”a ayrılmıştı.33 3. . temettu çalışmalarında da çok farklılık arzetmeyecektir.2. yüzyılda Anadolu’ya gelen Türkmenler. Osman Turan. bu şekilde oluşturulan ve aynı özelliğe sahip bulunan köylerin araya gelmesi ile nahiyeler sınırlandırılmıştır. İstanbul 1969. İstanbul 1993.280.. s. Kazalarda bulunan köyler idari ve coğrafi sınırlarla çevrili bölgelere taksim olunmuş. Mezraalar. s. Köyler ve Demografik Yapıları 15.25 Osmanlı taşra teşkilatı idaresine göre eyalete bağlı sancaklar..507..5-6. Ancak bu köylerin 4-5 haneden 70-80 haneye çıktıkları görülmektedir. Daha sonra yapılacak olan sayım ve tahrir. Boğaziçi Yay.. ve 16.1. 1110 (1690) tarihli bir avarız kaydında ise Sivrihisar’a bağlı 58 köy kaydı geçmektedir. yüzyıldaki kayıtlara bakıldığında Sivrihisar köylerinin sipahi toprağında. İsimleri değişmeyen köyler Günyüzü nahiyesinde yoğunlaşmıştır. yerleşebilmek için rahat ve güvenli mekanlar aramışlardı.24 13.. Bir İçbatı Anadolu ve uç vilayeti olan Eskişehir’de de Türk nüfusunun yerleşmesi büyük çapta gerçekleşmiştir. s. Bu köylerin 88 adedinin ismi günümüze kadar kullanılmıştır. 24 25 Doğru. yüzyıllardaki Sivrihisar tahrir defterlerinde 143 adet köy ismi tespit edilmiştir. Köylerden başka vergi veren yerleşim birimleri de mezraalardır. ve 16. Osmanlı İmparatorluğunda. yayalık alanda ve vakıf toprağında kurulduğu görülmektedir. Selçuklular Zamanında Türkiye. Selçuklu Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti. Bu göç dalgaları sırasında Batı Anadolu ve İçbatı Anadolu’ya yerleşilmiş ve çok sayıda köyler kurulmuştur. köy özelliği taşımamakla birlikte bazen oldukça kalabalık nüfusa sahip olabilmekteydiler. Turan Neşriyat Yurdu Yay. Osmanlı Devleti döneminde köy kavramının tarifi net olarak belli değilse de “karye” olarak vesika ve defterlerde belirtilmiştir.27 Bu köy adlarının çoğu tahrir kayıtlarında da geçmektedir. Moğol tehlikesinden uzakta olabilmek için Batı Anadolu ve uçlarda Bizans sınırını zorlayarak iskan edebilmek.

K. ML. s. 1852 yılındaki sicil kayıtlarında 47 köyü gözükürken30 1311 (1893) yılına ait bir salnamede 90 köyü gözükmektedir.29 1844 yılına ait olan ve konumuzun ana kaynağını teşkil eden Temettuat defterlerine göre 45 adet köy vardır.7-9. 29 BOA. s55.. 33 Keskin. 28 BOA. Kızılcavian. 30 Özkaya. s. 32 Üzümeri. Karacaviran.32 Bugünkü idari teşkilata göre ise Kaymaz. Zey.g. a. Hatuncuk. Ertan.. s. VRD. Kocaş.34 1255-1259 (1838-1843) yıllarına ait vergi kayıtlarına dahil edilen köylerin adedi 50’dir. XV. Dinek. Kurt Şeyh. Karaca Ahmet Sultan. Kapulu..14. Yüzyıllarda. Tuğray. Bayulu (muhtemelen Babullu). Demirci. Kultan.m. Polatlı da Ankara’nın bir ilçesi olmuştur.Gürsöğüt. Her bir köyün ayrı bir defterde zikredildiği köyler şunlardır: Ahiler. 1216. 2794. Çaykoz. a. a. . İbikseydi. Tekeviran. Ballıhisar.. md.Ekik.11-16.g. 31 Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi s. Böğürtlen. Karkın. İlyas Paşa. Gğüm. vd. Karadat. ve Beylikova bugün Eskişehir’in ilçeleri.56. nr.e. Karacakaya ve Adahisar. Bu köylerden bazılarının adlarındaki viran kelimesi ören kelimesi ile değişime uğrayarak günümüze gelmiştir.31 Kaza olarak ilk kuruluşunda 116 köyü ve Günyüzü adlı bir nahiyesi olan Sivrihisar’ın 1950’deki idari taksimatta Günyüzü ve Kaymaz nahiyesi dahil toplam 87 köyü mevcuttu. İlikviran.s.Ortaklar. Babadat. Biçer. nr..K. nr. Halilbağı. Kaymaş. İğdecik. Ancak Sivrihisar köylerinin bu kadar olmadığı hem daha önceki hem de daha sonraki arşiv kayıtlarından anlaşılmaktadır. BOA. 26 27 Doğru. 28 1261-1262 (1845-1846) yılları bir aşar kaydında ise temettu sayımlarında bulunmayan üç köy adı zikredilmektedir. Dümrek. Memik. İsrailbağı. (Güğem). Dümrek ve Nasreddin Hoca (Hortu) beldeleri ile toplam 60 köyü ve 27 yaylası vardır. ve XVI. Mülk.176.33 Daha önce Sivrihisar’a bağlı belde olan Günyüzü. ML. Karaburhan. s. Hortu.VRD. Karkı. Sarıkavak.324. Sadıkbağı.151. Tatar. Yalnızçam.g.

35 Tablo 2: Sivrihisar'ın Köyleri Köyler Ahiler Babadat Ballıhisar Bayulu Biçer Böğürtlen Çaykoz Demirci Dinek Dümrek Elinviran Elçik Ertan Güğüm Gürsöğüt Halilbağı Hatuncuk Hortu İbik Seydi İğdecik İlyas Paşa İsrail Bağı Kapulu Karaburhan Karaca Ahmet Sultan Karacakaya ve Adahisar Karacaviran Karadat Karkı Karkın Kaymas Kızılcaviran Kocaş Koltan Kurt Şeyh Mülk Memik Ortaklar Sadıkbağı Sarıkavak Tatar Tekeviran Tuğray Yalnızçam Zey Defter no 9122 9134 9120 9163 9174 9145 9167 9133 9172 9153 9118 9141 9119 9136 9170 9116 9115 9158 9108 9150 9164 9175 9130 9148 9127 9156 9114 9129 9177 9166 9131 9157 9154 9124 9138 9161 9169 9151 9123 9135 9109 9139 9176 9113 9152 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 .

35 Sait Öztürk. Sivrihisar mahallelerindeki hanelerin 1240’ı müslümanlara. Osmanlı Devleti’nde ilk nüfus sayımı olarak bilinen 1831 tarihli sayımda da erkek nüfus sayılmıştır. köylerindeki hane sayısı 1327’dir. “1830 Sayımına Göre Ankara Şehir Merkezi Üzerine Bir Araştırma”.35 34 Musa Çadırcı.36 3.. cizye. Tahrir. s. Köylerde ise önceleri gayri müslim unsurlar yaşamış olsa da bu yıllarda köylerde gayri müslim unsur yaşamamaktadır. % 27’si gayri müslimlere aittir. Bu sayımın da temel amacı verginin yeniden tadil ve tesviyesine uygun olarak nüfusu belirlemekti. Tablo 3: Sivrihisar'da Yaşayan Milletlere Göre Hane Sayıları Hane Sayıları Müslümanlara Ait Hane Sayısı Gayri Müslimlere Ait Hane Sayısı Toplam Hane Sayısı Mahalleler 1240 458 1698 % 73 27 100 Köyler 1324 0 1324 % 100 0 100 Toplam 2564 458 3022 Nüfus ile ilgili birinci el kaynaklar klasik dönem için tahrir. Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri Bilecik. Osmanlı Araştırmaları. . Aradaki bu farkın önemli olmasından ötürü araştırmamızda bu sayıyı kullanacağız. Kitabevi Yay. İstanbul 1955. İstanbul 1995.35. Bir başka deyişle hanelerden % 73’ü müslümanlara. avarız.3.1. nüfus.1.109. 458’i gayri müslimlere aittir. Köylerin hane sayısı ile ilgili tüm eksikliklere rağmen defterlerde geçen sayılarda başka kullanabileceğimiz kayıt yoktur. İleride eğer defteri olmayan köylerle ilgili bilgiler gün ışığına çıkarsa bu eksikliğin telafi edileceğini ümit ediyoruz. s. Şehrin Tahmini Nüfusu Temettuat defterleri dikkate alındığında Sivrihisar mahallelerindeki hane sayısı 1321. Ancak mahallerle ilgili bölümde belirtildiği gibi defterleri olmayan mahallelerin hane sayısı ile birlikte toplam hane sayısı 1698’e çıkmaktadır. son yüzyıl için cizye. temettuat kayıtları ile salnamelerdir. ve temettuat defterleri ile toprak sayımı için yapılan nüfus sayımlarında hep genel bir ifade ile faal erkek nüfusu verilmekte34 ve bununla da vergi yükümlüleri ile tahsil edilecek vergi yükü belirlenmektedir. avarız ve cizye kayıtları. C.

g. 16. s. C. İskan. s. 1521’de 3739’dur. Kaknüs Yay.e. Bunun için Osmanlı’nın birçok yerinde olduğu gibi Sivrihisar’da da yapılan bu nüfus tahminlerin tam olarak hesap edilmesi mümkün gözükmemekte.. 37 Doğru. Nejat Göyünç “Hane Deyimi Hakkında”. akıncı.Ü. 39 Arslan.93. Nüfus.37 1572-78’deki yıllara ait kayıtlarda da 5200 civarında nüfus gözükmektedir. “Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi”. İstanbul 1979. s. yörük gibi askeri vazifeleri olan kimseler kayıtlı oldukları halde Edirne ve Bursa gibi büyük şehirlerde bulunması lazım gelen garnizonların. Ayrıca bu devir şehirlerinde miktarları büyük yekün teşkil etmesi lazım gelen kölelerin de bu sayımlarda kaydedilmemiş olması da göze çarpmaktadır. İstanbul 1953.. İstanbul 2001.F. Sivrihisar’ın bilinen en erken tarihli tahrir kayıtlarındaki nüfusu 1486’da 3512.38 Klasik dönem kayıtlarında birçok küçük şehirlerde kale muhafızı. s.39 Sivrihisar’ın 1590 yılı nüzul dağıtımı sırasında 1032 avarız hanesi ile tahminen 5160 nüfusu gözükmektedir. Göç ve Sürgün.138-139.37 Klasik dönem vergi kayıtları ile araştırmamıza kaynak teşkil eden kaynaklardan genel nüfus rakamlarına ulaşmak için ülkemiz sosyal tarihçiliğinin öncüsü kabul edilen Ömer Lütfi Barkan tarafından öne sürülen ve genellikle de kabul gören. 38 Hüseyin Aslan. s. Lütfi Barkan.X.32.332. .136-138.12-14. E. her vergi hanesinin 5 kişiden oluştuğu36 görüşünden hareketle Sivrihisar merkez ve köylerine ait nüfus tahminlerini yapmış bulunmaktayız. Tarih Dergisi. ancak ortaya çıkan birbirine yakın rakamların farklı oluşunun. saray ve konak müntesiplerinin. İ. a. a. tımarlı sipahi. tahmini değerlerden ortaya çıktığını belirtmekte yarar vardır.40 Tablo 4: Klasik Dönemde Sivrihisar'ın Nüfusu 1486 3512 1521 3739 1572-78 5200 1590 5160 36 Ö. yy Osmanlı Toplumunda Yönetim. büyük beylerin maiyetindekilerin ve bazen medrese talebelerinin kaydedilmemiş olması dikkat çekicidir.e. Türkiyât Mecmuası. s.g.

İstanbul 1327.270. Defa. 1327/907 tarihli salnameye göre ise 7552 müslim.96. s. 46 Ahmet Şerif. s. 12 Defa.43 1318/1900 tarihli salnameye göre ise 5549 müslüman. s. . s.g. 44 Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi.596 2044 93 Toplam 31. Yaklaşık olarak erkek nüfus nisbetinde kadın nüfusunun eklendiğimizde kaza nüfusu 12580 olmaktadır.892 3989 186 -----------36. 4013’ü gayri müslimlere aittir.e.e. 13 Defa. 43 Ankara Vilayet Mahsus Salnamesi. 1313/895 yılına ait Ankara salnamesinde mahallelerde toplam 12.031 nüfus mevcut olup bu sayının 8018’i müslümanlara. 1260-1261/1844-1845 yıllarını kapsayan temettuat sayımlarında bu tarihlerde mevcut olan 21 müslüman 1 gayri müslim mahallesinde toplam 1321 vergi hanesi bulunmaktadır. 1247/1831 tarihli nüfus sayımında kaza genelinde toplam 6290 erkek nüfusu kaydedilmiştir.334 17. 41 Karal.Ü. 154-155. a. İstanbul 1964. 3993 gayri müslim toplam 11. İ. İstanbul 1325..06746 16. Ankara 1313. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Hububat Meselesi ve Hububattan Alınan Vergiler. a.169.733 Lütfi Göçer.41 Bu sayı müslüman erkek nüfusa aittir.126-127.g.38 Ondokuzuncu yüzyıla gelindiğinde ise nüfus rakamlarında ciddi bir farklılık görülmemiştir.44 Bu yıllar arasındaki nüfus değişikliğinin göçlerde açıklanması gereklidir. s. 42 Karpat. – 42 1881/82 1893 arasında mahalle ve köylerde toplam 29983 kişi gözükmektedir. XV-XVII.132. Anadolu’da Tanin.45 Yine bu yıllarda Anadolu’yu gezen Anadolu’da Tanin gazetesi yazarı Ahmet Şerif’e göre Sivrihisar’daki nüfus şöyledir: Erkek Müslüman Ermeni Musevi ----------------Toplam 40 Kadın 15. 45 Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi 15. Bunun dışında cizye ve nüfus vukuat defterlerinden isimleri ile hane sayılarını tesbit ettiğimiz 6 mahalle daha ardır ki bunlarla beraber 1698 hane olmaktadır ki bu durumda şehir merkez nüfusu yaklaşık olarak 8500 kadar olduğu söylenebilir. Yay. s. Ankara 1318.. s.296 1945 93 -----------------------------------18. 3821 gayri müslim nüfus gözükmektedir.515 nüfusu vardır.

161. Museviler. Gültepe Yay. s.234. Anadolu’da Tanin. Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı. . Göyünç.21-22.I. s. s. Azmi Süslü. C.39 Bu nüfusa köylerin dahil olduğu açıktır.671 arasında değişen Ermeni nüfusu mevcuttu. Ankara 1990.. Çetin Börekçi). Bu yıllarda Osmanlı Devleti’nde ise 1. Yıl Üniversitesi Rektörlüğü Yay. Ankara 1999. (Haz.40-41. Burada görülen farklılık Museviler’in oluşudur. 100. İstanbul 1983.104. Osmanlı İdaresinde Ermeniler. 1910’da 3989 nüfusa sahiptir. Romanya muhacirleri olup kurdukları köyde ziraatle meşgul olmuştur. TTK Yay.48 Tablo 5: Sivrihisar Mahalleleri ve Nüfusu-1845 Hane Sayısı Tahmini Nüfus Defter No Adet Kişi 30 150 9121 105 525 * 105 525 9132 31 155 9173 66 330 9110 80 400 9128 68 340 9140 31 155 9125 28 140 9162 * 19 95 9159 75 375 9165 29 145 9111 48 240 9117 36 180 9143 7 35 9137 63 315 9168 73 365 9160 85 425 9126 65 325 * 54 270 9144 53 265 9171 62 310 * 98 490 9112 79 395 * 28 140 9155 214 1070 9146 66 330 * 1698 8490 Mahalleler 1 Araklı 2 Ay 3 Benli 4 Camiikebir 5 Çopuk 6 Demirci 7 Elmalı 8 Faruklar 9 Gazi Sinan 10 Gedik 11 Hacı Ashab 12 Hacı Eskici 13 Hacı Hasan 14 Hacı Veysi 15 Hazinedar 16 Hisar 17 Karabaş 18 Kethuda 19 Kılıç 20 Kubbeli 21 Kutbettin 22 Müslim Akdoğan 23 Orta 24 Şeyh Baba Yusuf 25 Tahtalı 26 Tatlar 27 Yenice 28 Zimmi Akdoğan Yekün 47 48 Ahmet Şerif. 1914 yılında bağlı olduğu Eskişehir sancağında toplam 8592 Ermeni mevcuttu.169 ile 1.47 Sivrihisar’da söz ettiğimiz gayri müslim unsurlar Ermeniler olup 1895’te 4013.

e. 1990’da merkezi 10490. 1980’de merkezi 9541.113. a. geneli 55961. zaim ve yayalık alanlarda olmak üzere köylerin toplam nüfusu 17.022’dir.g. s. Ancak bu sayının köylerin gerçek nüfus olmadığı daha öncede açıklandığı gibi açıktır. .e. Buna rağmen defteri olmayan köyler için nüfus verisi ortaya çıkarmak mümkün değildir.g. 1521’de sipahi. vergi haneleri ve toplam nüfus şu şekildedir: 49 50 Keskin.547. Temettuat sayımlarında ortaya çıkan köy adları.64-65.. Tablo 6: Nüfusun Belli Başlı Tarihlerdeki Durumu 1521 3739 20761 1831 12580 1844-45 8500 15150 1907 11515 36635 1927 4352 31498 1950 6615 44281 2000 10547 25758 Merkez Genel Şehir merkezi için kullanılan kaynakları dikkate alarak yapılan çalışmada 16. geneli ise 31644 kişi nüfusu olmuştur. a.40 Cumhuriyetten sonra 1927 yılında merkezi 4352 olan Sivrihisar’ın 1950’de ise 6615 kişi nüfusu vardı. Doğru. s.49 Nüfusun azalması köylerin idari taksimatla yeni ilçe olan beldelere dağıtımından dolayı olmuştur.50 1260-61/1844-45 temettu sayımlarında defteri olan 45 köyün toplam nüfusu 6635’tir.. geneli 37 297. 2000 yılında ise merkezi 10. Yüzyıl başlarında Sivrihisar’ın 143 köyü bulunmaktadır.

41 Tablo 7: Sivrihisar Köylerinin Nüfusu Köyler Ahiler Babadat Ballıhisar Bayulu Biçer Böğürtlen Çaykoz Demirci Dinek Dümrek Elinviran Elçik Ertan Güğüm Gürsöğüt Halilbağı Hatuncuk Hortu İbik Seydi İğdecik İlyas Paşa İsrail Bağı Kapulu Karaburhan Karaca Ahmet Sultan Karacakaya ve Adahisar Karacaviran Karadat Karkı Karkın Kaymas Kızılcaviran Kocaş Koltan Kurt Şeyh Mülk Memik Ortaklar Sadıkbağı Sarıkavak Tatar Tekeviran Tuğray Yalnızçam Zey Yekün Hane Sayısı Tahmini Nüfus Adet Kişi 18 90 50 250 22 110 8 40 15 75 20 100 24 120 32 160 54 270 66 330 25 125 42 210 7 35 9 45 54 270 18 90 41 205 91 455 17 85 21 105 17 85 33 165 94 470 24 120 15 75 26 130 26 130 21 105 13 65 24 120 72 360 14 70 53 265 10 50 19 95 52 260 20 100 9 45 19 95 18 90 18 90 7 35 24 120 22 110 43 215 1327 6635 Defter No 9122 9134 9120 9163 9174 9145 9167 9133 9172 9153 9118 9141 9119 9136 9170 9116 9115 9158 9108 9150 9164 9175 9130 9148 9127 9156 9114 9129 9177 9166 9131 9157 9154 9124 9138 9161 9169 9151 9123 9135 9109 9139 9176 9113 9152 * 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 .

1950’de 37666. genellikle aile veya sülale adlarıyla birlikte kaydedilmiştir. şahıs adları ile lakaplar bizlerin Sivrihisar kazasında 51 Keskin. Bunun nedeni de 1854 Kırım Savaşı sonunda Kafkaslar’dan gelen dış göçlerin buralara da iskan edilişidir.42 1907’deki salnameye göre 25120 olan nüfus. Mahallelerde Kullanılan Aile. Kullanılan aile. yüzyılda nüfus artışının hızlandığı görülmektedir. Kişilerin bugünkü anlamda soyadları. 1927’de 27144.. Cumhuriyet döneminde de artış devam etmiş. yüzyıllar arasında nüfusu genel bir değerlendirmeye tabi tuttuğumuzda durağan özelliklere çok daha yakın olmakla birlikte kısmi bir nüfus artışı görülmektedir.2. a. Kullanılan Aile ve Şahıs Adları Temettuat defterlerinde vergi mükellefi olarak kaydedilen şahıslar. 2000’de de 15211 olmuştur. olan aile adları önemli bir veridir.51 Tablo 8: Köylerin Belli Başlı Yıllardaki Nüfusu 1521 17022 1844 6635 1907 25120 1927 27144 1950 37666 1980 46420 1990 26807 2000 15211 Sivrihisar’ın 16-20.64. Şahıs Adları ve Lakaplar 3.2. .1. 2000’li yıllara gelindiğinde bu azalma devam etmiştir.g. Bu durum aslında pek çok Osmanlı şehri için geçerlidir. Sivrihisar’ın 19. 3. Burada bilinmesi gereken bu azalmanın köylerden şehre göçü ile. ancak 1980’lere gelindiğinde nüfusta azalma başlamıştır. Bu adlardan günümüzde hâlâ kullanılanları mevcuttur. 1980’de 46420 1990’da 26807. ilçe yapılan beldelere birçok köyün idari olarak bağlanmasından kaynaklandığıdır. Çünkü bu durum Osmanlı Devleti’nin öteden beri süregelen nüfus probleminden kaynaklanmaktadır. s.e.

Hasan. Kütükoğlu. Bıçakcı oğlu. Demirci oğlu (4 adet). Ömer ve Osman bunlara nazaran daha az verilen adlardandır. İbrahim gibi dini bakımından değer verilen şahısların adları olmuştur. a.52 Sivrihisar mahallerindeki hane reislerinin bir prosedür dahilinde deftere kaydedildiği dikkati çekmektedir. İktisat Fakültesi Mecmuası. En çok kullanılan adlar Muhammed. Tosun oğlu (5 adet). s. Ahmed. Aile adlarından sonra hane reislerinin adları kaydedilmiştir. Gayri müslimlerde ise en çok kullanılan aile adları Nursuz oğlu (5 adet). Kullanılan aile adlarının çok farklı olmasına rağmen aralarında daha fazla kullanılanların bir kısmı şunlardır: Süleyman oğlu (14 adet). Ali. “Ondokuzuncu Yüzyıl Ortalarında Ödemiş Kasabasının Sosyo Ekonomik Özellikleri”. Bu prosedüre göre ilgili şahsın eğer varsa önce aile adı yazılmaktaydı.318. Ekmekçi Ali oğlu53 gibi. Çalık oğlu (5 adet).43 oturanların hem sosyal yapısı hem de mesleki ve ekonomik faaliyetleri hakkında az da olsa fikir sahibi olmamızı sağlamaktadır. Dört halifeden ilk üçünün adları Bekir (Ebu Bekir).s. nr. Bazen bunun yerine”zâde” “veledi”. Mustafa.398-389. Bu aile adlarından sonra genellikle “oğlu” kelimesi gelirdi. Natır oğlu (5 adet). ML. Bu durum muhtemelen yazımı yapan katibin tercihinden ya da o şahsın bu şekildeki ifadesinden ileri gelmiştir. İ. s. s. “bin” veya “nin” (Ali’nin Hüseyin gibi) tabiri kullanılırdı.1-4.VRD.e.g. İstanbul 1985. Aydın oğlu (4 adet).Ü. .. Yahya oğlu (5 adet). s. Süleyman. Hüseyi.5. Sarraç oğlu (5 adet).13. 52 Tevfik Güran. Arab oğlu (5 adet). Akgüzeli oğlu (5 adet). TMT.9146. Çavuş oğlu (6 adet) Köse oğlu (5 adet). Türkmen oğlu (5 adet). Sivrihisar’da islami unsurları taşıyan tipik bir Anadolu şehri olduğundan adlar da İslami şahıs adları daha yoğun olmuştur. 53 BOA. Tombak oğlu (6 adet) Kuzucu oğlu ( 7 adet). Mehmed. Sivrihisar’da müslüman 1173 hane reisinin en fazla kullandığı adları ve adetlerini şu şekilde belirtebiliriz. Mıkırdıç oğlu (4 adet) Yangöz oğlu (4 adet)’dur. Köfter oğlu (8 adet). Bu aile adı ilgili şahsın geleneksel bir şekilde tevarüs eden mesleğine işaret edebilirdi. C 41.

. Tekerci.2. Kullanılan lakaplar kişinin ruh halini veya fiziki yapısını yansıtabilmekteydi. Artin. Kör. Aşık. Babullu.2. Lakapların kullanılması hane reislerini diğer hane reislerinden ayıran bir unsur olabilmekte idi. Ayaşlı. Hane reislerinin mesleklerini belirten lakaplar da mevcuttu. Mihalıçlı. Kalaycı. Günyüzülü gibi. Tablo 10: Gayri Müslim Hane Reislerinin Adları Karabet 23 Agop 23 Artin 10 Kirekos 9 Kefork 8 Kirkor 7 Diğer 73 Toplam 148 3. Lakaplar Aile ve şahıs adlarının yanı sıra hane reislerinin lakaplar da kullandıkları görülmektedir. Çoban gibi. Soytarı. Sağır gibi. Çaykozlu. Nalbant. Kasap. Uzun.Deli. Arap.44 Tablo 9: Mahallelerdeki Kullanılan Hane Reislerinin Adları Ali 124 Hasan 71 Mustafa 118 Osman 56 Mehmet 117 Halil 54 Hüseyin 100 Ömer 47 Ahmet 79 Diğer 278 Süleyman 77 İbrahim 72 Toplam 1173 Sivrihisar’da yaşayan gayri müslim unsurlar olan Ermeniler’in en fazla kullandıkları adlar Karabet. Kirekos ve Kefork’tur. Demirci. Bunun yanı sıra kişilerin mensup olduğu bölge veya etnik ayrılığı da lakap olarak kullanılmıştı. Ayrıca lakaplarında bu defterlerde kayıtlı olması sosyal yapıya ilişkin önemli ipuçlarından biridir. Sürücü. Agop. Ekmekçi.

Esseyyid. Kabasakal.3. Muhtar-ı Sani gibi. Hafız. Yetim (27 adet).45 İdari. Osmanlı toplumunda genellikle aile adları ile değil de uğraştıkları mesleklerle tanınan gayri müslimlerin Sivrihisar’daki durumu farklıdır. Tablo 11: Müslüman Hane Reislerinin En Çok Kullandıkları Lakapları Hacı 54 Hoca 23 Molla 22 Muhtarı. Saraydar. Muhtar-ı Evvel (19 adet). Gayri müslimlerin kullandıkları lakaplar Yetim (3 adet). Hane Reislerinin Meslekleri Temettuat defterlerinin bize vermiş olduğu en önemli verilerden biri de hane reislerinin meslekleridir. Molla (22 adet). Uzun. Tablo 12: Gayri Müslim Hane Reislerinin Kullandıkları Lakaplar Kabasakal 1 Kocabaş Sâni 1 Kör 1 Milletbaşı Nalbant Saraydar 1 1 1 Uzun 1 Yetim 3 Toplam 10 3. . Muhtar-ı Sâni (16 adet). Hoca. Kocabaş Sani. Müslüman hane reisleri tarafından en fazla kullanılan lakaplar Hoca (23 adet). Derviş. Bu şekilde dönemin mesleki hayatı ile ekonomik ve sosyal yapısı hakkında bilgiler elde edilmektedir.Sâni 16 Muhtarı Evvel Hafız 19 10 Yetim 27 Sivrihisar’da yaşayan gayri müslimlerin çok fazla lakap kullanmadıkları görülmektedir. Milletbaşı ve Kör’dür. Nalbant. Dersiam. Hafız (10 adet). dini ve ictimai alandaki görevlilerin yaptıkları işlerden dolayı aldıkları lakaplar vardı. Muhtar-ı Evvel. Hacı (54 adet). Fakı. Hacı.

Yani şehirde her beş hane reisinden biri ziraatçidir.4 2.3. Ziraatle Uğraşanlar Ziraatle uğraşan grubun başında erbabı ziraat denilen küçük üreticiler (259 adet) gelmektedir. Ziraatle uğraşanların toplam sayısı 275 olup genel toplamın % 20.1 12.2 100 3. Daha sonra sırasıyla hayvancılıkla uğraşan ashabı ağnam (13 adet). büyük üretici olarak bilinen ashabı çiftlikat (1 adet) izlemektedir.5 9.46 Sivrihisar’da yaşayan hane reislerinin mesleklerini.8’ini oluşturmaktadır.8 39. . değirmenci (1 adet) erbabı ağnam (1 adet). kendi aralarında şu şekilde gruplandırabiliriz: a) Ziraatle uğraşanlar b) İşçiler c) Sanayi ve ticaret uğraşanlar d) Çeşitli hizmetlerde uğraşanlar e) Meslekleri olmayanlar Tablo 13: Mesleki Grupların Dağılımı Meslek Grubu Ziraat İşçiler Zenaat Grubu Görevliler Çeşitli Hizmetlerde Çalışanlar İşsizler Toplam Sayısı 275 209 522 125 29 162 1321 % 20.8 15.1.

İşçiler Sivrihisar’da işçi olarak çalışanların sayısı 209 olup.3.2. Sığırtmaç (1 adet). Seyis (1 adet). Tablakar (1 adet). hizmetkarlar (25 adet) izlemektedir. Bunu sırasıyla çoban (59 adet).8’ini oluşturmaktadır. Diğerleri ise şunlardır: Tellak (2 adet). genel toplamın % 15. Bu gruba dahil olan mesleklerin başında ameleler (117 adet) gelmektedir.47 Tablo 14: Ziraatle Uğraşanlar Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Ashab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kutbettin Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Tatlar Yenice Yekün Ashabı Ashabı Erbabı Erbabı Ağnam Çiftlikat Değirmenci Ağnam Ziraat Yekün 1 8 9 1 5 13 25 9 2 2 20 3 3 8 7 8 8 6 21 1 1 4 19 1 87 259 6 13 25 11 3 2 21 3 3 8 7 13 8 6 21 9 19 1 87 275 2 1 1 5 3 13 1 1 1 3. .

48 Tablo 15: İşçiler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 2 Elmalı 1 Ari 2 3 4 5 6 7 8 Hidmetkar Amele Çoban Hidmetkar Sayis Sığırtmaç Tablakar Tellak Yekün 5 2 1 10 4 1 8 7 2 1 7 1 3 2 4 1 1 1 3 1 3 4 1 2 1 5 1 1 3 2 2 4 1 2 3 9 1 10 4 2 3 2 1 1 2 5 1 18 3 6 1 1 1 1 1 8 18 5 11 8 5 6 4 1 9 4 7 5 7 15 15 8 8 1 26 4 5 15 117 20 59 23 1 1 35 209 3.3. (94 adet) (77 adet) (12 adet) (69 adet) (53 adet) (144 adet) (24 adet) (47 adet) Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .3. Sanayi ve Ticaret Alanında Uğraşanlar Sivrihisar’da sanayi ve ticaret alanında uğraşanlar 522 adet olup genel toplamın % 39. Bu grup kendi içinde şu şekilde kategorize edilebilir: a) Giyim eşyası üreten ve satanlar b) Deri işi ile uğraşanlar c) Dokumacılıkla uğraşanlar d) Yiyecek ve içecek maddeleri üretenler e) Madeni eşya üretenler f) Ticaretle uğraşanlar g) İnşaatla uğraşanlar h) Taşımacılıkla Nakliyecilikle Uğraşanlar Bunları kısaca açıklayalım.5’ine tekabül eder ki meslek grupları içinde sayıca en önde olan gruptur.

Deri İşi İle Uğraşanlar Bu grubun başında deri tabaklayan debbağ (28 adet).3. Tatlar Yenice Yekün 4 2 2 1 Araklı Benli Kılıç . Bunları sırasıyla binek hayvanlarına eğer takımı yapan saraç (5 adet). papuççu şakirdi (1 adet) gelmektedir. debbağ kalfası (16 adet) ve keçe üreten keçeci (21 adet). mesleklerin ne kadar yaygın olduğunu göstermektedir. keçeci kalfası (5 adet) gelmektedir. 5 kalfa) ve 47 adetle yemeniciler (30 usta. buradaki hayvancılığın da önemli bir göstergesidir. 15 kalfa.3. Tablo 16: Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf 1 1 3 1 1 5 2 Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Elmalı Çopuk 1 Çorapçı 2 Papuççu 3 Pabuççu Şakirdi 4 Terzi 5 Terzi Kalfası 6 Yemenici 7 Yemenici Kalfası 8 Yemenici Şakirdi Yekün 1 1 1 1 8 2 3 1 1 1 1 2 1 8 1 1 2 1 1 2 1 1 3 1 2 2 3 1 1 3 2 5 3 3 1 10 1 5 5 9 4 1 1 5 5 7 5 7 7 3 1 3 1 2 1 1 1 1 2 37 5 2 30 3 15 1 2 10 96 3.2. 12 şakirt) gelmektedir ki bu sayılar.1. Daha sonra ise çorapçı (4 adet).49 3.3.3. papuççu (3 adet). semer üreten semerciler (2 adet) takip etmektedir. Deri işi ile uğraşan mesleklerin yoğun oluşu. Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar Bu grubun başında 42 adetle terziler (37 usta.

tiftik dokuyan tiftikçiler (3 adet) ve mutaf (1 adet) girmektedir.3.3. iplik boyayan boyacılar (5 adet).3.50 Tablo 17: Deri İşi İle Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 3 1 4 Elmalı 1 Debbağ 2 Debbağ Kalfası 3 Keçeci 4 Keçeci kalfası 5 Sarraç 6 Semerci 5 2 1 2 1 5 6 3 1 1 1 1 2 5 2 2 1 2 1 1 1 1 1 1 1 3 2 1 1 2 5 4 2 2 2 3 2 1 1 5 2 1 1 28 16 21 5 5 1 1 1 11 2 3 2 3 3 8 2 1 10 3 5 Yekün 77 3. Dokumacılıkla Uğraşanlar Bu gruba ise bezzaz (3 adet). Tablo 18: Dokumacılıkla Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Hasan Hacı Ashab Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 2 3 4 Bezzaz Boyacı Mutaf Tiftikçi Yekün 1 1 1 1 1 2 1 1 3 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 1 12 Yekün 3 5 1 3 Elmalı Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç Yekün 2 Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .

Madeni Eşya Üretenler Bu grubun başında ise demir işleri ile uğraşan demirci (23 adet). kalaycı (6 adet). koku.51 3. Daha sonra sırasıyla ekmek üreten etmekçiler (7 adet). Tablo 19: Yiyecek ve İçecek Maddeleri Üretenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 2 1 1 1 3 6 7 8 1 4 2 1 Elmalı 1 Attar 2 Bakkal 3 Etmekçi 4 Etmekçi 5 6 7 8 9 1 1 1 2 1 1 2 3 1 1 1 1 1 1 1 1 4 2 1 1 1 1 4 1 2 2 10 25 7 Kalfası Kahveci Kasap Kasap Çırağı Kasap Kalfası Manav Yekün 1 2 1 2 1 1 1 3 3 1 1 1 1 1 1 1 4 3 4 3 2 1 6 1 2 2 3 1 11 5 4 1 4 10 69 3. kasap çırağı (1 adet). dünbükçü (1 adet).5. iplik satan attarlar (10 adet) gelmektedir. kuyumcu (2 adet). kalaycı kalfası (1 adet). demirci kalfası (8 adet) gelmektedir. kafesçi (1 adet). kasap kalfası (4 adet) ve manav (1 adet) takip etmektedir.3. Bunları sırasıyla bakırcı (1 adet). etmekçi kalfası (6 adet).3. kasap (8 adet). iğne. Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . nalbant şakirdi (1 adet) izlemektedir. kahve üreten kahveci (7 adet).3. ihtisap kantarcısı (1 adet).3.4 Yiyecek ve İçecek Maddeleri Üretenler Yiyecek ve içecek üretenlerin başında bakkallar (25 adet) ve baharat.

Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . Bu grupta dikkati çeken husus ziraatle meslek olarak uğraşmayan gayri müslimlerin özellikle bu alanda gayret göstermeleridir. boğçacı (41 adet). Ticaretle Uğraşanlar Bu grupta yer alanlar eski eşya alıp satan eskici (38 adet). tüccar (34 adet).3. mum satan mumcu (1 adet)’dur. mahalle aralarında ufak tefek eşya satan kişi.52 Tablo 20: Madeni Eşya Üretenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 1 2 Elmalı 1 Bakırcı 2 Demirci 3 Demirci 1 1 1 1 1 7 1 1 1 1 1 2 3 1 5 1 2 1 2 1 23 8 1 1 1 6 1 2 8 1 kalfası 4 Dünbükçü 5 İhtisap 6 7 8 9 10 Kantarcısı Kafesçi Kalaycı Kalaycı Kalfası Kuyumcu Nalbant Şakirdi Yekün 1 1 3 1 2 3 2 1 1 5 1 1 2 8 1 1 5 1 10 1 8 3 3 2 1 11 Nalbant 53 3. İstanbul 1992.717. Mahalle arasında bohça ile eşya satan boğçacıların hepsi. 54 Çerçi. s. tütün satan duhancı (10 adet). çerçi54 (20 adet). çerçilerin hepsi ve tüccarların çoğunluğu gayri müslimlerden oluşmaktadırlar.3.6. Redhouse. Turkish and English Lexicon. Çağrı Yay.

dülger kalfası (4 adet).3. İnşaatla Uğraşanlar Bu gruptakiler ise kereste işi ile uğraşan dülger(10 adet). Tablo 22: İnşaatla Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 3 4 Elmalı Yekün 1 10 4 1 8 24 Yekün Araklı Araklı Tatlar 1 1 Hisar Benli Kılıç 1 Çilingir 2 Dülger 3 Dülger Kalfası 4 Dülger şakirdi 5 Yapıcı Yekün 1 1 1 2 2 3 1 1 1 1 1 1 2 1 1 5 1 1 1 2 1 3 1 1 1 1 Tatlar Hisar Benli Kılıç .53 Tablo 21: Ticaretle Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 2 3 1 1 7 Elmalı 1 2 3 4 5 6 Boğçacı Çerçi Duhancı Eskici Mumcu Tüccar Yekün 35 15 5 9 5 3 2 2 2 2 1 1 4 1 1 2 2 3 2 1 1 1 2 1 1 2 1 5 2 2 8 1 2 1 1 8 11 2 6 1 1 1 1 1 5 3 2 1 1 2 4 2 9 46 20 10 38 1 34 64 5 5 4 2 14 149 3.3. dülger şakirdi (1 adet) ile inşaatta çalışan bina yapıcıları (8 adet) ve çilingir (1 adet)’dir.7.

arabacı (1 adet).4. Diğerleri ise kayyum (1 adet). idari ve içtimai alanda hizmet verenler (49 adet) Bunları kısa kısa açıklayalım.3. müezzin (3 adet).3. meşayıhı izam (1 adet). Tablo 23: Taşımacılıkla/Nakliyecilikle Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Hasan Hacı Ashab Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 2 5 5 Elmalı 1 Araba Kiracısı 2 Arabacı 3 Kiracı 4 Sürücü 1 1 4 4 2 3 1 2 3 1 3 1 2 1 3 1 1 5 4 2 1 3 1 2 1 3 1 5 4 1 1 1 4 5 3 3 1 43 1 47 Yekün 3. cami katibi (3 adet). Taşımacılıkta/Nakliyecilikle Uğraşanlar Bu grupta ise binek hayvanlarını kullanarak nakliye işi ile uğraşan kiracılar (43 adet).1. köy ve yaylalarda görev yapan imamlar (47 adet) gelmektedir. 3. Bunlar: a) Dini görevliler (66 adet) b) Eğitim alanında hizmet verenler (10 adet) c) Askeri. Dini Görevliler Bu görevlilerin başında mahalle. araba kiracıları (2 adet). Görevliler Bu gruptakileri üçe ayırmak mümkündür.4. zaviyedar (1 adet).54 3. Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . dini ve sosyal yapılarda hisseleri bulunan mütevelliler (5 adet)’dir.3. sürücü (1 adet) yer almaktadır. tekkelerde görev yapan tekyeneşin (3 adet).3.8. hafız (2 adet).

Eğitim Alanında Hizmet Verenler Bu grupta mahallelerde insanların eğitimi ile uğraşan müderris (7 adet) mektep hocaları (2 adet) ve dersiâm (1 adet) bulunmaktadır.4.2.55 Tablo 24: Dini Görevliler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk 1 Kayyum 2 Meşayıhı İzam 3 Zaviyedar 4 Hafız 5 Cami Hatibi 6 Müezzin 7 Tekyeneşin 8 Mütevelli 9 İmam Yekün 1 1 1 4 4 1 5 7 6 8 1 1 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 3 2 2 2 3 3 4 4 1 1 1 2 1 2 2 4 1 4 5 2 3 1 1 3 9 3 3 3 4 3.3. Tablo 25: Eğitim Alanında Hizmet Verenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk 1 Dersiam 2 Mektep 1 1 1 2 2 1 1 2 Hocası 3 Müderris Yekün 1 1 2 2 1 1 1 Yenice Yekün 1 2 7 10 Elmalı Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç Yenice Yekün 1 1 1 2 3 3 3 5 47 66 Elmalı Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .

tımarlı süvari (1 adet). muhtar-ı sâni (19 adet). değirmen askeri olan asiyabı yeniçeri (1 adet). Askeri. yeniçeri zabitlerinden muhzır (1 adet). İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler Bu grubun başında toplamda ve yüzde hesaplarında başka meslekleri de olduğundan dolayı dahil etmediğimiz (muhtar 1 adet) muhtar-ı evvel (20 adet). kethüda (3 adet). İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Camiikebir Hacı Eskici Hacı hasan Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 2 1 1 1 1 1 1 9 Elmalı 1 Asiyabı Yeniçeri 2 Askeri Müstahdem 3 Askeri Sipahi 4 Bekçi 5 Dideban İhtisabı 6 Kaza Müdürü 7 Kethuda 8 Kocabaşı sani 9 Mecnun 10 Milletbaşı 11 Muhtarı Evvel 12 Muhtarı Sani 13 Muhzır 14 Müdür Katibi 15 Odabaşı 16 Sai 17 Tımarlı Süvari 18 Zaptiye 19 Ziraat Müdürü Yekün 1 1 1 1 1 1 1 1 4 1 5 1 1 3 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 20 19 1 1 1 1 1 10 1 51 1 1 1 1 1 2 3 2 2 4 1 2 2 2 2 2 3 3 2 5 1 2 2 3 5 3.Az önce de belirttiğimiz gibi özellikle sayımlarda yardımcı olan bu idari yetkililerin başka meslekleri de vardır. askeri sipahi (1 adet).3. didebân ihtisabı (1 adet). müdür katibi (1 adet).56 3. haber piyadesi olan sâ’i (1 adet). kocabaşı sâni (1 adet). milletbaşı (1 adet) gelmektedir. Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . Tablo 26: Askeri.5.4. kaza müdürü (1 adet).3.3. askeri müstahdem (4 adet). bekçi (5 adet). odabaşı (1 adet). Bunların dışındakiler ise emniyet görevlileri zaptiyeler (10 adet). ziraat müdürü (1 adet)’dür.

duhan (tütün) kıyıcısı (2 adet).3. Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .57 Bu gruptakiler ise toplumda farklı hizmetlerde bulunan mesleklere sahip hane reisleridir. Bunları sırasıyla yetim (23 adet). dul (3 adet). talebe (17 adet). berber şakirdi (1 adet). berber kalfası (1 adet). seele-dilenci (1 adet). Ardından defterlerde meslekleri.6. emekli tekaüt (3 adet). Meslekleri Belli Olmayanlar Bu grubun başında 55 kişi ile fakir ve ianeyle geçinenler vardır. hamamcı (1 adet) kahveci tâbii/ çalışanı (3 adet)’dır. duhanfurüz (tütün parlatıcısı) (1 adet). yazılmayan ve bizim belirsiz (45 adet) diye belirttiğimiz grup vardır. duyuru yapan dellalar (2 adet). Tablo 27: Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 1 2 Elmalı 1 Berber 2 Berber Kalfası 3 Berber Şakirdi 3 1 1 1 1 4 2 1 2 1 2 18 1 1 4 Dellal 5 Duhan Kıyıcısı 6 Duhanfuruz 7 Hamamcı 8 Kahveci Tabii Yekün 1 1 1 1 2 4 1 2 1 1 1 4 2 2 4 1 4 1 1 2 2 1 1 3 29 3. ihtiyar (2 adet). Berber (18 adet). kayıp olanlar mefkud (1 adet) izlemektedir.

boğçacılık(bohçacılık) ve tüccarlıkta yoğunlaşmışlardır. Ayrıca Sivrihisar’daki var olan kuyumcular da gayrimüslim Ermeniler’dir. Tablo 29: Gayri Müslimlerin Meslekleri 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Amele Belirsiz Boğçacı Çerçi Dülger Eskici Fakir/ianeyle Hizmetkar Kasap Kalfası Kocabaşı Sani Kuyumcu Milletbaşı Nalbant Odabaşı Pabuççu Terzi Terzi kalfası Tüccar Yapıcı Yetim Yekün Benli 10 35 15 1 5 3 8 1 2 3 1 8 2 9 2 2 107 1 7 1 12 2 2 1 7 1 18 Kılıç Müslim Akdoğan 1 1 6 1 Yenice 2 Yekün 13 1 41 20 1 6 3 10 2 1 2 1 3 1 2 10 2 25 3 3 150 1 3 1 2 1 11 Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .58 Tablo 28: Mesleği Belli Olmayanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 8 2 Elmalı 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Alil Belirsiz Firari Mefkud Seele Talebe Tekaüt Fakir/İane Dul İhtiyar Yetim Yekün 1 4 1 4 2 2 3 2 1 1 7 1 1 1 1 1 3 1 3 1 5 1 1 2 1 1 1 3 1 2 1 5 2 1 1 8 1 4 16 10 7 1 2 2 4 7 8 5 1 1 7 1 3 3 3 2 1 11 12 6 11 3 1 2 6 3 2 2 2 1 1 2 2 1 2 3 4 1 1 1 1 6 1 4 4 45 7 1 1 2 17 2 3 15 55 3 2 2 23 32 161 Meslek gruplarını incelediğimizde tarım ve ziraat işlerini müslümanların yaptıkları gözlenmektedir. Gayri müslimlerin ise gerek yaşadığı coğrafyadan gerekse Osmanlı toplumundaki genel yapısından dolayı daha çok zanaat ve ticaret işlerinde özellikle de çerçicilik.

59 Tablo 30: Müslümanların Meslekleri Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 13 2 1 5 13 1 1 1 4 1 10 1 25 5 44 18 1 1 3 5 3 1 1 59 4 28 16 1 2 23 8 1 2 1 8 20 3 1 1 1 1 87 Elmalı 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 Ağnam Taciri 6 Alil 4 Amele 104 Araba Kiracısı 2 Arabacı 1 Ari Hidmetkar 5 Ashabı Ağnam 13 Ashabı çiftlikat 1 Asiyabı Yeniçeri 1 Askeri Müstahdem 4 Askeri Sipahi 1 Attar 10 Bakırcı 1 Bakkal 25 Bekçi 5 Belirsiz 45 Berber 18 Berber Kalfası 1 Berber Şakirdi 1 Bezzaz 3 Boyacı 5 Cami Hatibi 3 Çapul 1 Çilingir 1 Çoban 59 Çorapçı 4 Debbağ 28 Debbağ Kalfası 16 Değirmenci 1 Dellal 2 Demirci 23 Demirci kalfası 8 Dersiam 1 Dideban İhtisabı 1 Duhan Kıyıcısı 2 Duhancı 10 Duhanfuruz 1 Dul 3 Dülger 9 Dülger Kalfası 4 Dülger şakirdi 1 Dünbükçü 1 Erbabı Ağnam 1 Erbabı Ziraat 259 Eskici 32 1 5 4 7 2 7 2 3 4 1 3 1 3 2 5 3 2 1 1 3 1 10 4 1 4 18 3 1 2 3 6 4 104 1 1 1 2 1 1 2 1 5 1 1 1 1 1 1 2 4 3 1 1 4 1 1 2 2 1 3 2 3 1 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 1 1 2 1 2 1 5 3 1 2 1 1 1 7 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 1 1 8 5 5 13 25 9 3 2 1 2 1 2 20 3 2 1 3 2 8 1 7 8 2 8 5 6 1 21 4 1 19 1 4 1 1 1 2 2 1 3 1 1 1 1 1 1 1 2 1 2 3 1 5 1 2 1 2 1 1 2 1 4 1 2 1 1 1 1 5 4 2 4 9 2 2 2 1 3 1 6 1 5 2 1 1 1 1 1 1 7 1 1 1 1 1 1 4 1 2 1 1 1 4 1 3 1 5 2 1 1 1 1 1 4 1 2 2 2 2 1 1 1 2 10 1 3 9 4 1 1 1 259 32 Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .

60 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 Etmekçi 7 Etmekçi Kalfası 6 Fakir/İaneyle 44 Firari 7 Haffaf 1 Hafız 2 Hamamcı 1 Hidmetkar 13 İhtisap Kantarcısı 1 İhtiyar 2 İmam 47 Kafesçi 1 Kahveci 7 Kahveci Tabii 3 Kalaycı 6 Kalaycı Kalfası 1 Kasap 8 Kasap Çırağı 1 Kasap Kalfası 2 Kayyum 1 Kaza Müdürü 1 Keçeci 21 Keçeci kalfası 5 Kethuda 3 Kiracı 43 Mahbu 1 Muhzır 1 Manav 1 Mecnun 1 Mefkud 1 Mektep Hocası 2 Meşayıhı İzam 1 Muhtar 1 Muhtarı Evvel 20 Muhtarı Sani 19 Mumcu 1 Mutaf 1 Müderris 7 Müdür Katibi 1 Müezzin 3 Mütevelli 5 Nalbant 5 Nalbant Şakirdi 1 Pabuççu Şakirdi 1 Sai 1 Sarraç 5 Seyis 1 Sebzevatçı 5 Seele 1 Semerci 2 Sığırtmaç 1 Süpürgeci 1 Sürücü 1 Tablakar 1 Talebe 17 1 2 1 1 2 6 2 2 1 1 1 1 1 2 1 1 4 1 3 1 1 3 1 2 1 4 1 1 1 1 1 6 1 1 15 2 1 1 1 2 1 1 1 1 1 1 1 1 7 6 52 7 1 2 1 13 1 2 47 1 7 3 6 1 8 1 2 1 1 21 5 3 43 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 7 1 3 5 5 1 1 1 5 1 5 1 2 1 1 1 1 17 1 1 1 1 4 5 1 1 6 1 1 2 3 4 3 1 1 1 1 2 4 2 1 1 3 3 3 1 1 1 3 1 2 3 1 3 1 1 1 1 2 1 1 2 3 1 1 4 3 1 2 1 3 1 1 1 1 1 1 1 1 1 5 4 1 1 4 3 5 2 1 1 1 1 2 2 3 1 1 1 1 1 2 5 1 1 1 2 1 1 1 1 2 1 2 1 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 1 1 2 3 2 1 1 1 2 1 1 2 1 1 1 2 1 1 1 2 1 1 1 2 1 1 1 .

61 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 Tekaüt Tekyeneşin Tellak Terzi Terzi Kalfası Tiftikçi Tımarlı Süvari Tüccar Yapıcı Yemenici Yemenici Kalfası Yemenici Şakirdi Yetim Zaptiye Zaviyedar Ziraat Müdürü Yekün 3 3 2 27 3 3 1 9 5 30 15 2 20 10 1 1 1205 30 1 1 2 1 3 1 1 2 3 1 1 8 1 1 1 1 3 1 1 2 1 1 1 1 1 1 2 1 1 2 1 1 1 1 1 2 1 1 2 2 3 1 1 3 5 3 3 1 1 2 1 2 1 1 2 1 1 1 3 1 2 2 3 1 2 3 3 2 27 3 3 1 9 5 30 15 1 1 4 2 1 1 2 1 31 66 81 68 32 28 19 74 29 48 36 7 2 20 10 1 1 1 1 63 71 73 54 41 98 28 196 1173 2 1 3 2 3 1 .

s. Osmanlı işçisi daha çok toprağını iki ya da üç yılda bir dinlendirerek verim gücünü kazandırmaya çalışıyordu. 3430 dönümü ise gayri mezru (ekili olmayan) tarlalardır. Kanunlar.L.5 dönüm arazileri bulunmaktadır. Toprağı boş bırakma süresi daha çok bir yıldı.2 Toprakların 4150 dönümü mezru yani ekili. XXIII. Bu sistemler nisbeten yoğun ve tarımın gelişmiş olduğu bölgelerin verimli topraklarında kullanılmıştır. rotasyon sistemlerinin uygulanıp uygulanmadığını bilememekle birlikte nadasa bırakılmış toprağın büyüklüğüanlattığımız sebeplerden ötürü-anlaşılmaktadır. Şehirde Toprağın Mahallelere Göre Dağılımı Sivrihisar’da hane sahiplerinin toplam olarak 11.92.Ü.140. Dönüm.I. Yani toprak sahipleri ziraatla ilgili olan topraklarının % 56. “Osmanlılar’da Raiyyet Rüsumu”. Böylece her yıl toprakların önemli bir bölümü boş bırakılıyordu. C. Toplam toprak miktarına göre ise ekili alan tarlalar % 40’a. C.2’sini de nadasa bırakmıştır. s.582. s. XV. Belleten.F. Tarih Enstitüsü Neşriyatı.1 Bugün dönüm ortalama 1000 m2 olarak kabul edilmektedir. alan olarak tarif edilmiştir. . ve XVI. Bilindiği gibi toprağın azalan verim gücünü yenilemenin en basit yollarından biri de toprağı dinlendirmek yani nadasa bırakmaktır. Hüdâvendigâr Livası kanunlara göre boyu ve genişliği normal adımlarla 40’ar adım olan bir saha. Barkan. İ. ekili olmayan. Asırma Osmanlı İmparatorluğu’nda Zirai Ekonominin Hukuki ve Mali Esasları. 1 Ö. Ekili olmayan tarlaların nadasa bırakılmış olduğu ve neredeyse ekili tarlalar kadar büyüklük arzettiği gözükmektedir.62 4.E. Toprağın verim gücünü artırmanın diğer bir şekli ise belirli aralıklarla her yıl toprağa değişik ürünler ekerek.1. 2 Halil İnalcık.8.8’ini ekmiş % 43.3 Sivrihisar’da temettu sayımlarından. BÖLÜM ZİRAAT VE HAYVANCILIK 4. İstanbul 1943. nadasa bırakılmış tarlalar ise % 30 gibi büyük oranlara karşılık gelmektedir. Ankara. topraktan daha fazla imkanı sağlayan rotasyon sistemleri idi.

hane başına da 2. s. İstanbul 1998.9. en az Hacı Eshab (12 dönüm). Nadasa bırakılan araziler ise en çok Yenice (1372 dönüm) ve Demirci (342 dönümdür) mahallerinde.59 dönüm arazi düşmektedir. ve Tatlar (15 dönüm) mahalleleridir. Şeyh Baba Yusuf.63 Tablo 31: Ziraatle İlgili Tarlalar Mahalleler Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Eshab Mezru Tarla Dönüm 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Gayri Mezru Tarla D. Eren Yay. Çopuk. Çopuk (15 dönüm) mahallelerinde.88-89. Kethüda ve Kutbettin mahallelerinin dışında kalan mahalleler bu ortalamanın altında kalmaktadır. . 19. Demirci. 3 Tevfik Güran. Mahalle başına 205 dönüm ekili alan düşer ki Yenice. Yine ekili alanlar hane başına 3. en az ise Hacı Eshab (15 dönüm).Hacı Eskici. Mahalle başına 155.41 dönüm düşmektedir ki bu da tarımla ilgili toprakların toplam içinde hane başına düşen en büyük kısmını oluşturduğunu bize göstermektedir. Tatlar (39 dönüm) mahallelerinde olduğu görülmektedir. Demirci (488 dönüm). Yüzyıl Tarım Ekonomisi. 87 75 189 342 91 15 65 12 139 38 35 65 120 97 184 80 166 50 193 15 1372 3430 107 97 296 448 149 29 65 15 262 60 60 144 130 173 237 80 273 61 276 39 1509 4510 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün Tabloya baktığımızda ekili alanların en çok Yenice (1509 dönüm).

64

Bu kısım da en son olarak gayri müslimlerin zirai alanlarına değinmek gerekir. Gayri müslimlerin ne ekili ne de nadasa bırakılmış arazileri mevcut değildir. Toplam arazilerin 1305 dönümünde ise bağcılık yapılmaktadır. Genel toplamın % 11,7’sine tekabül etmektedir. Bostan alanları ise hane sahiplerinin kendi ihtiyaçlarını karşılayacak ölçüde domates, hıyar, biber gibi sebzeler yetiştirilen alanlar olup geniş bir ölçekle işlenmemiştir. Bostan tarlaları 430 dönüm olup toplam arazinin % 3,8’i gibi diğer tarlalardan küçük bir yüzdeye sahiptir. Buradan anlaşılan da Osmanlı iktidarının dayanmış olduğu ilkelerden iaşe (provizyonizm) ilkesi gereğince4 mahalle ve köy sakinleri önce kendi ihtiyaçlarını karşılamışlar, daha sonra da pazara götürüp satmışlardır. Kazaların ihtiyacı giderilmedikçe de dışarıya satmamışlar, devlet de zaten böyle bir duruma müsaade etmemiştir.5 Tasarruf edilen toprak birimlerinden çayırlar 1449 dönüm ve % 13 ile üçüncü büyük dilime sahiptir. Daha sonra ise 11,5 dönüm ile bahçe ve 3 dönüm ile cehri, 2 dönüm ile haşhaş tarlaları gelmektedir. Şekil 1 : Toprağın Tasarrufu
Bağ; 1305; 12% G. Mezru; 3430; 32% Bostan; 430; 4% Çayır; 1449; 13% Diğer; 16,5; 0%

Bağ Bostan Çayır Diğer Mezru G. Mezru

Mezru; 4150; 39%

4

Mehmet Genç, Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi, Ötüken Yay, İstanbul 2000, s.6162. 5 Genç, a.g.e, s.61.

65

Tablo 32: Toprakların Mahallelere Dağılımı
Mahalleler Mezru Tarla Dönüm 107 97 296 448 149 29 65 15 262 60 60 144 130 173 237 80 273 61 276 39 1509 4510 Gayri Mezru Tarla D. 87 75 189 342 91 15 65 12 139 38 35 65 120 97 184 80 166 50 193 15 1372 3430 Bağ Dönüm 63 145 28 53 57 62 30 20 13 55 20 61 25 15 44 67 107 57 43 77 28 235 1305 64 430 603 1449 11,5 3 2 43 8 36 6 23 10 1 Bostan Dönüm 21 11 32 52 8 9 11 2 43 25 3 33 8 290 13 5 3 319 9 9 48 8 31 2 9 0,5 Çayır Dönüm. 5 27 26 35 1 3 Bahçe Dönüm Cehri Korusu Dönüm Haşhaş Dönüm

1 2 3 4 5 6 7 8 9

Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Eshab

10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin

Müslim Akdoğan
19

Şeyh Baba Yusuf
20 21 Tatlar 22 Yenice

Yekün

4.2. Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı 11140,5 dönüm arazinin 10911,5 dönümü müslümanlara 229 dönümü ise gayri müslimlere aittir. Bir başka söyleyişle % 97,9’u müslümanlara, % 21,1’de gayri müslimlere aittir.

66

Şekil 2: Toprakların Etnik Yapıya Göre Dağılımı

Gayrimüslimlere ait araziler 2,1%

Müslümanlara ait araziler 97,9%

Toprağın hane başına düşen ortalamasına baktığımızda ortaya çıkan sonuçlar şunlardır: Müslümanlarda hane başına 9,28 dönüm toprak düşerken gayri müslimlerde 1,56 dönüm toprak düşmektedir. Müslümanların sahip olduğu en büyük arazi grubu ekili alanlardır (4510 dönüm). Ardından, nadasa bırakılmış araziler (3430 dönüm), çayırlar (1449 dönüm), ve bağcılık yapılan alanlar (1076 dönüm) gelmektedir. Gayri müslimlerin sahip olduğu araziler ise ziraatle ilgili değil de bağcılık yaptıkları alanlar olup 229 dönümden ibarettir.

Tablo 33: Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı
Mezru Tarla Etnik Grup Müslümanlar Gayri Müslimler Toplam % 4510 40,4 3430 30,7 Dönüm 4510 Gayri Mezru Tarla D. 3430 Bağ Dönüm 1076 229 1305 11,6 430 3,8 1449 13 16,5 1,4 Bostan Dönüm 430 Çayır Dönüm. 1449 Diğer Toplam Dönüm 16,5 10911,5 229 11140,5 100 97,9 2,1 100 %

burçak.. Ankara 1970. Baklagiller : Fasülye. 4. şair (arpa). a.45. Güran. . kimnon (kimyon) 2. Tahıllar : Hınta (buğday). duhan (tütün). Hem bu özelliklerinden hem de ziraate elverişli arazilerinin olmayışından dolayı zirai üretimleri söz konusu değildir. mercimek c. Hayvan ürünleri Bu ürünlerle ilgili bilgileri temettuat sayımlarında şahısların isimlerinin üzerinde bulunan o şahsın verdiği ayni ve bedeli öşürlerinden anlamaktayız.6 Sivrihisar’da da bu durum geçerli olup ticaret ve sanatkarlıkla geçimlerini sağladıklarını görmekteyiz. peynir gibi ürünlerle ilgili bililer kayıtlarda yazılı değildir. nohut. mimari ve kuyumculukla ilgili kabiliyetlerinin var olduğu bilinmektedir.g. Yetiştirilen Ürünler Sivrihisar’da yetiştirilen tarım ürünlerini Osmanlı tarım istatikçilerinin yaptığı gibi7 şu şekilde sıralayabiliriz. Bağ ve bahçe ürünleri 3. Tarih Boyunca Ermeniler. 6 7 Sadi Kocaş. afyon.e.. darı. Bağ ve bahçelerde ne yetiştirildiğine ilişkin bilgi ile hayvanlardan elde edilen at. s. süt. s. Tarla Ürünleri (Bitkisel Üretim) a.3. Truva Yay. 1. pirinç b. Sadece bağcılıkla uğraşmışlardır.67 Osmanlı Devleti’nde Ermeniler’in sanat ve ticaretle. Sınai Bitkiler : Haşhaş.75. Eldeki verilerle yalnızca tarla ürünlerine ait ayrıntıları zikretmek mümkündür.

165 % 1. Mithat Sertoğlu. Tablo 35: Yetiştirilen Tahıl Ürünleri-1844 Tahıllar Buğday Arpa Burçak Toplam Kile 13643 3843.49. 30.02 % 76 21..g.M.(Haz.7 100 Kile.) .5 470.8 Kilo 353054. 187. İst.C. Tarih Lugati.9 82. arpa (3843. bir cins hububat ölçüsü olup imparatorluğun muhtelif yerlerinde farklı kıymette olmuştur.g. İstanbul 1952.5 255 6510 6765 Kıyye9 Kilo10 460717.İstanbul 1986.m. Bkz.. Bkz. 10 Kile ve kıyye ölçülerinin kg’ye çevirerek hesapların kolaylaşmasına çalıştık. okka adı verilen eski ağırlık ölçüsü olup baklagil ve sınai ürünlerin ölçümünde kullanılmıştır ve 1282 grama eşittir.Ü.260. a.258.39 464929. Osmanlı Tarih Lügati. Tablo 36: Yetiştirilen Baklagiller-1844 Baklagiller Fasulye Nohut Baklagiller Toplam 8 Kıyye 5 210 40 255 Kilo 6.V.68 Tablo 34: Yetiştirilen Tarla Ürünleri Ürünler Tahıllar Baklagiller Sınaî Bitkiler Toplam Kile8 17957.33 469397.83 13265. Bunun yanında karşımıza şinik ifadesi çıkmıştır ki bu da kilenin dörtte biridir.3 17956.1 Sivrihisar’da yetiştirilen en önemli tarla ürünü olan tahıllar şunlardır: Buğday (13643).F.5 17957.43 51.165 8352. Enderun Yay. W. s.. 9 Kıyye.5 kile) ve burçak (470. Hinz. 1 kile=20 İstanbul okkası=25.8 98608. “İslam’da Ölçü Sistemleri” . Kamil Kepeci.6 100 Yetiştirilen baklagilleri ise şu şekilde belirtebiliriz: Nohut (210 kıyye).3 kile).6 327. Esas olarak İstanbul kilesi baz alındığından biz de bu hesabı kullandık.4 2. Türklük Araştırmaları Dergisi.32 327. s.4 15. s. bakla (40 kıyye).. s. Kepeci.e.E.s. 1990. fasülye (5 kıyye).F Yay.656 kg. a. Hınz.415 269.

tütün ve büydur. penbe (pamuk) 2.) Bûy. b)Baklagiller : Fasülye.325 Kıyye 6505 Kilo 8345. (Haz. Mahallelerde yetişen ürünler köyler de yetiştirilmekte olup bunların ölçüleri ve hasılatları mahallerden farklı olabilmektedir.305. Köylülerin yetiştirdiği ürünler şunlardır: 1. Bahçe Ürünleri : Soğan Bu ürünlerden dikkatimizi en çok çeken pirinçtir.Türki.415 8352.91 Mahalle kayıtlarında yer almayan ancak doğrudan konumuz olmasa da köylerde yetiştirilen farklı ürünler vardır. mercimek.12 Bu bitkilerden kimyon ve bûyun ölçüsü verilmiş olup diğerlerinin ise kendilerinden kazanılan hasılatı yazılmakta iktifa edilmiştir.Sami. nohut c)Sınai bitkiler : Kimyon. pirinç. Daha sonraki yıllara ait 11 12 Cehri boya kökü demektir. (Haz. bûy. Ş. haşhaş. güzel koku demektir. darı. Bitki olarak da kendisinden boya imal edilen bir bitki olmalıdır. Güzel koku çıkarılan bir bitki olsa gerektir. s. alaf. afyon. arpa. Tarla Ürünleri a)Tahıllar : Buğday.) . Yani mahalellerde yetişip yetişmediği ile ilgili kayıtlar bulunmayan ancak köylerin kendi ihtiyaçlarını ve iaşelerini sağlayan ürünler ürettikleri açıktır. cehri 11.69 Yetiştirilen sınai bitkiler ise kimyon. Tablo 37: Yetiştirilen Sınâi Bitkiler-1844 Bitkiler Kimyon Afyon Haşhaş Tütün Cehri Bûy Toplam 5 6510 6. K. Birçok su kaynağına sahip havzalarda pirinç yetiştirmek kadar doğal bir üretim olamayacağı açıktır. burçak. Ancak günümüzde maalesef pirinç üretimi o yıllardakinden daha azdır.

2582. s. Kamusu’l Âlam.8 Hasılat/Krş 177205 28945 2145 208295 % 85. nohutun kıyyesi 5 kuruş.) . daha sonra da mahalle ve hane başına düşen hasılat ve ölçüler hesaplanmıştır. baklanın kıyyesi 0. bu sayımlarda olmayan veya az yer alan pamuk.70 kayıtlarda.932. Daha önce de belirttiğimiz gibi tahıl ürünleri kile ile ölçülmekte idi. Defterlerde yazılmış olan öşür bedelleri on ile çarpılarak esas hasılat bulunmuş. 13 14 Şemseddin Sami. Yıllık toplam 255 kıyye baklagilden 195 kuruş hasılat elde edilmiştir. Genel toplamda ise 17957. cehri.13 Mahallelerde yetiştirilen ürünlerden elde edilen kazançları aynı sıra ile vermeye çalışacağız.5 kuruş. meyva ve sebzelerin de yeterince yetiştirildiği zikredilmektedir.14 Bu değerlendirmelerden çıkabilecek önemli sonuçlar şunlardır: Mahalle başına 816. Bu hesaplar hazırlanırken şu usul takip edilmiştir. Tablo 38: Tahıllardan Elde Edilen Kazançlar-1844 Hububat Buğday Arpa Burçak Toplam Birim Değeri 13.5 kile tahıldan 448. Bunlara göre yıllık toplam 13643 kile buğdaydan 177205 kuruş.59 kile tahıl. 157.5 8 2 Kile 13643 3843.24 kile tahıl ile 9467.5 470. burçağın kilesi de 2 kuruştur.5 kile arpadan 28945 kuruş. Yani her mahalleye ortalama 11.9 1 100 Baklagillerden fasülyenin kıyyesi 14 kuruş. 470.3 17956. arpanın kilesi 8 kuruş. hane başına 13.6 kıyye baklagil düşmektedir.5 kuruş kazanç elde edilmiştir. (Haz.1 13. 3843.3 kile burçaktan da 2145 kuruş hasılat elde edilmiştir.68 kuruş hasılat düşmektedir ki bu veriler bize tahıl üretiminin Sivrihisar’da önemli bir yeri olduğunu göstermektedir.5 kuruştur. Tahıllardan buğdayın kilesi 13.95 kuruş hasılat.

Bu ürünlerden bazılarının değerlerinin ve hasılatlarının tam olarak yansıtılmadığı kanaatindeyiz.5 kuruş hasılat elde edilmiştir. Afyon. bu arazilerden de kazançlar sağlanmıştır.9 Bunların dışında bağcılık ve bostancılık ile çok az da olsa çayır. 1845’te ise 23126 kuruş hasılat elde edilmiştir.5 kuruş hasılat elde edilmiştir.8 0.3 0.9 10.5 1635 80 9452. haşhaş.9 Sınai bitkilerden yetiştirilen kimyonun kıyyesi 1 kuruş.5 kuruş. cehri) ise 1844’te 2887.6 12. Bu alanların dışında olan bahçelerden 1844’te 370 kuruş. 1845’te 23812 kuruş ve diğerlerinden (haşhaş. Bağcılıkta 1844’te toplam 27980 kuruş. afyon. tütün ve cehrinin ölçüsü olmayıp bedelen hasılatı yazılmıştır. .5 % 68.2 53. bahçe işleri ile de uğraşılmış. Tablo 40: Sınâi Bitkilerden Elde Edilen Kazançlar-1844 Ürünler Kimyon Bûy Afyon Tütün Haşhaş Cehri Toplam Kıyye 6505 5 6510 Hasılat/Krş 6505 60 1172.4 17.5 kuruş.5 5 Kıyye 5 40 210 255 Hasılat/Krş 70 20 105 195 % 35. 1845’te de 247. Bunun için bazı tarlaların 1844 ve 1845 yıllarında bariz farklıklar gösterdiğini söyleyebiliriz.8 99. bostanlık alanlarda ise 1844’te 19852. 1845’te ise 26903 kuruş. 1845’te 173 kuruş. bûyun kıyyesi 12 kuruştur. Sınai bitkilerden toplam 6510 kıyyeden 9372. çayırlardan 1844’te 11675 kuruş.71 Tablo 39: Baklagillerden Elde Edilen Kazançlar-1844 Hububat Fasulye Bakla Nohut Toplam Birim Değeri 14 0.8 99.

72 Tablo 41: Tarlalardan Elde Edilen Kazançlar 1844 Hasılat/Krş 27980 370 19852. Öşür. Buğdaydan 1364. fasülyeden 14 kuruş. baklagiller grubundan nohuttan 21 kıyye. ileride vergiler bölümünde detaylı olarak anlatılacaktır. tarlanın çeşidine göre değişmektedir.5 4.bûydan kıyye başına 12 kuruş alınmıştır. bunların dışında kalan bûydan 0. bakladan 0. Devlet için çok önemli bir gelir kaynağı olan öşürün esası mahsulden aynen alınması idi. bakladan 4 kıyye.5 Tarlanın Cinsi Bağ Bahçe Bostan Çayır Haşhaş Afyon Cehri Toplam Dönüm 1305 11. (Haz.3 kile. arpadan 384.15 Sivrihisar’da öşürün aynen alındığı buğdaydan kile başına 13. bağ ve bahçe alanlarındaki hasılattan alınan öşürler de Temettuat defterlerinde belirtilmiştir.3. arpadan 8 kuruş. Ürünlerden Alınan Öşürler Sivrihisar’da yetiştirilen tarla ürünlerinden.5 11675 1635 1172.5 72 74261. Sınai bitkilerin içinde yer alan kimyondan kıyye başına 1 kuruş. fasülyeden 0. burçaktan 2 kuruş alınmıştır.5 kuruş.5 kıyye. burçaktan 47.) .1.5 kuruş alınmıştır.03 kile.5 430 1449 2 3 3200. Bunların bedel olarak karşılığı 216065 kuruş olup bunun sadece 54 kuruşu gayri müslimlere aittir.5 kıyye öşür alınmıştır.4 kile.5 80 62765 1845 Hasılat/Krş 26903 173 23126 23812 175. Bu durum yetiştirilen mahsule. Bununla birlikte bedelen de alınmaktaydı. Baklagillerden olan nohuttan kıyye başına 5 kuruş. onda bir demek olup ürünlerden elde edilen hasılatın onda biri halk tarafından devlete veriliyordu. 15 Öşür.

25 2 2 16 2 14.25 4 2.5 kuruş.38 27 25.5 1086 124.5 10 1.5 kuruş. Bağdan 2798 kuruş.73 Tablo 42: Aynen Alınan Öşürler Mahalleler Buğday Kile Guruş 1 Araklı Benli 2 Camiikebir 3 Çopuk 4 Demirci 5 Elmalı 6 Faruklar 7 Gazi Sinan 8 Hacı Eshab 9 Hacı Eskici 10 14.5 4 26.5 974.4 163 4.25 21 484.5 2 27.5 223 243 514.5 3 3 288 107 4 107 4 12 83 12 83 9 72 9 72 Öşrü Öşrü Bakla Öşrü Buy Burçak Kıyye Guruş Kile Kuruş Kıyye Kuruş Kıyye Kuruş Kile Kuruş Kıyye Kuruş Kıyye Kuruş Kimyon Arpa Nohut Fasulye 5 2 2 12 10 5 2 2 12 10 20 4.5 0.25 0. bostandan 198525 kuruş. çayırdan 1167. Toplamda 6277 kuruş olup 688.5’u gayri müslimlere.5 Yenice 22 Yekün 1364 13. afyondan 117.25 67.95 20 Tatlar 9.75 0.75 662 1392.5 0.5 Bedelen alınan öşürler tarla gruplarına göre şu şekildedir.25 1618 498.5 kuruşu müslümanlara aittir.5 0.1 124 39 5.25 6 17721 650.5 0.25 68 18 7.25 8 20 4 2 6 3 0.75 8 14 11 Hacı Hasan 17 Hacı Veysi 12 38.2 50 190 153 91 21 10.5 27 0.75 74 38 1.8 34 4.5 7 0.25 828.5 4 144 1180 384 2995 21 10.25 3 20. Bir oranlama toplam bedelen öşürün % 11’i gayri müslimlerden % 89’u müslümanlardan alınmıştır.5 3 3 288 34 4.4 99 4 2 6.75 25.5 77.25 kuruş.8 110 6.5 Hazinedar 13 36.3 287 8.5 14 4 4 0.5 650.8 118 36.25 16. 5588.6 203 1 1.5 Karabaş 15 72.5 493 607.5 47 214. haşhaştan 163.8 252.25 Kethuda 16 49 Kılıç 17 103 Kutbettin 18 20 Müslim 19 Akdoğan Şeyh Baba Yusuf 74.25 0.5 2.25 21 19 11. cehriden 8 kuruş.5 7 32. bahçeden 37 kuruş.5 347 27 1219.5 1 2.5 201 54 354.5 2 90.5 Hisar 14 44.5 5922.5 181 0.75 1. .5 10 3.

5 9 8 Öşrü Bahçe Öşrü Bostan 37.5 5 4.15 .74 Tablo 43: Bedelen Alınan Öşürler Mahalleler Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Eshab Öşrü Bağ 49 494 50 77 123 104 49. fasülye.5 12 10 10 91 243.13 kuruş).5 94 70 131 18 172.5 Öşrü Cehri Öşrü Çayır 6 33 57.23 kuruş). Tablo 44: Mahalle Başına Düşen Ayni Öşürler Buğday Kile Guruş Mh. diğerleri (bahçe ve cehri öşrü toplam 2.5 30 84.5 kuruşla en başta gelirken onu sırasıyla arpa (136.5 2798 37 5 123.04 kuruş).5 148 123 201 105 94.5 Kimyon Kıyye Guruş 29.5 81 39.25 59 163.5 70 444.5 28 68.1 Burçak Kile Guruş 2.1 kuruş).13 9.32 kuruş).75 31 11 32 15 6 15 3 22.5 58 7.25 108 25 510.5 136.5 66 35 166 26 135. kimyon (29. Başına 62 805.5 1985.15 kuruş) izlemektedir.25 8 719 1168 117. diğerleri (nohut.5 25. bostan öşürü (90.56 Arpa Kile Guruş 17.18 kuruş).5 76 74 14 21 21 51 5 54 18.5 Öşrü Afyon Öşrü Haşhaş 7. Bedelen alınan öşürler ise şu şekilde sıralanabilir: Bağ öşrü (127.5 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün Müslim Akdoğan Öşürlerin mahalle başına bedel olarak düşen miktarları şu şekildedir: Aynen alınan öşürlerden buğday 805.75 Diğer Kuruş 1.56 kuruş).43) afyon öşrü (5.5 133 3. haşhaş öşrü (7.5 116. çayır öşrü (53.6 29. bakla ve bûy toplam olarak 1.

Kethüda.181 1.33 7. Büyük Baş Hayvan a) Sağmal inek b) Kara sığır ineği c) Boz inek d) Kısır inek e) Öküz f) Tosun g) Dana h) Buzağı ı) Sağmal manda i) Erkek manda 410. Şeyh Baba Yusuf.24 0.4. 4. Benli mahalleleri yer almaktadır.31 kuruş olup bu ortalamanın üzerinde ise Yenice.5 1 5 297 675 6 46 6 88 56 Sayısı (Adet) 2425 . Demirci ve Çopuk mahalleleri olup diğer mahalleler bu ortalamanın altındadır. Hacı Eskici.43 Öşrü Bahçe Öşrü Bostan Öşrü Cehri Öşrü Çayır Öşrü Afyon Öşrü Haşhaş Bu verilerden hareketle ayni öşürlerde mahalle başına düşen ortalama 982.75 Tablo 45: Mahalle Başına Düşen Bedelen Öşürler(kuruş) Öşrü Bağ Mahalle Başına 127. Demirci. Kutbettin Kethüda. Hacı Eskici. Hayvancılık Sivrihisar’da yetiştirilen hayvanlar ve adetleri şu şekildedir: Hayvan Türü (Baş) 1.36 53. Bedeli öşürlerin toplamda mahalle başına düşen bedel 285.11 kuruş olup bu ortalamanın üzerinde Yenice.09 5.68 90.

3 tay.76 j) Manda danası k)Manda düvesi l) Kısır manda m) Katır n) Kısrak o) Kısır kısrak ö) Bargir (Beygir) p) Merkep r) Tay 2. 1 manda düvesi. 539 merkep. Küçükbaş Hayvan a) Sağmal keçi b) Sağmal tiftik keçisi c) Sağmal siyal kıl keçisi d) Erkek keçi e) Erkek tiftik keçisi f) Erkek siyah kıl keçisi g) Sağmal koyun h) Erkek koyun ı) Oğlak (Tiftik oğlağı dahil) i) Kuzu Toplam : 8 1 45 10 33. Müslümanların sahip oldukları hayvanlar şunlardır : Büyükbaş hayvanlar : 100 bargir. 206 kısır inek.5’i müslümanlara (% 74) ait iken 16879’u (%26) da gayri müslimlere aittir.5 33 201 590 3 61916 3509 128 48 8905 360 23 13475 19705 5533 12405 64516 Hayvanların mahallelere göre dağılımı Tablo 47’teki gibidir. 8 manda danası. Bu hayvanlardan 47637. 25 kısır kısrak.5 kısrak. 5 boz a) inek. 671 öküz. 1 karasığır ineği. 85 sağmal manda. 56 erkek manda. 408 sağmal inek. . 9 katır. 32. 45 kısır manda.

5 3 1 3 3 1 2 Oğlak Re's Kısrak Kısır Kısrak Re's 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün .5 4 33 2 2 3 1 1 4 2 2 3 4 2 6 1 3 2 1 1 2 1.5 2 6 2 1 2 14 3 8 46 6 3 92 207 5 1 10 1 4 1 3 1 6 4 11 5 2 19 9 2 5 5 4 1 Tosun Dana Buzağı Re's Re's Re's 1 1 8 17 34 9 1 Kısır İnek Re's Boz İnek Re's Kara Sığır İneği Re's Katır Re's Keçi Sağmal Erkek Re's 71 338 120 160 318 217 34 49 31 174 85 68 85 26 132 249 210 133 169 53 787 3509 Re's Re's 200 1789 118 266 724 355 43 127 26 376 222 244 199 64 374 591 421 370 301 150 1945 8905 71 323 120 159 298 191 33 32 24 156 85 67 71 26 102 247 207 127 169 53 797 3358 6 33.77 Tablo 46: Hayvanların Mahallelere Göre Dağılımı Mahalle Adı Bargir Re's İnek Sağmal Re's 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Ashab 67 1 6 6 5 2 9 1 8 1 2 3 6 12 13 8 12 10 6 2 13 29 35 20 3 5 3 37 9 7 17 8 13 24 14 18 5 25 9.5 29 201 107 409.

78 Tablo 46: Hayvanların Mahallelere Göre Dağılımı Koyun Sağmal Re's 836 484 164 707 1205 635 103 183 54 734 334 323 388 141 667 951 567 863 436 626 111 2963 13475 Erkek Re's 314 1640 160 875 1621 723 75 352 68 1041 527 460 464 161 1177 1318 935 1493 539 825 335 4602 19705 Manda Kuzu Sağmal Erkek Dana Düve Re's 1 4 5 8.5 19 5 1 1 4 1 2 3 3 7 3 5 1 1.5 4 2 15 5 1 2 1 1 1 1 2 4 3 1 4 4 6 1 2 1 4 8 2 10 3 Re's Re's Re's Kısır Manda Re's 26 44 23 35 32 24 6 13 7 38 10 18 8 12 31 33 22 26 19 37 10 14 89 8 56 8 1 14 45 116 590 48 23 128 360 175 126 307 175 13 2 14 26 48 23 10 32 54 26 2 3 2 48 4 12 32 19 41 21 9 50 13 47 2 223 675 3 1 1 1 Merkep Re's Siyah Kıl Keçi Re's Erkek Siyah Kıl Keçi Re's Tiftik Keçi Sağmal Re's Tiftik Keçi Erkek Re's Oğlak Öküz Re's Tay Re's Re's 316 482 214 707 1184 664 103 152 31 626 299 323 282 141 605 951 567 842 276 626 111 2903 12405 Re's 25 .

oğlak.5 302 5339. 1 kısır inek. 13278 erkek koyun. 4 öküz. 133 oğlak. 3527 sağmal manda. 153 erkek tiftik keçisi.5 93 7 100 Müslüman Gayri Müslim Toplam 25 8 33 Tablo 48: Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı(Küçükbaş) Mahalleler Keçi Koyun Siyah Kıl Erkek Siyah Tiftik Keçi Keçi Kıl Keçi Sağmal Re's 8959 3446 Tiftik Keçi Erkek Re's 207 153 360 Oğlak Toplam Re's 151 24 175 Yüzde (%) Sağmal Erkek Oğlak Sağmal Erkek Kuzu Müslüman Gayri Müslim Toplam Re's 3027 482 3509 Re's Re's Re's 6833 3249 9948 2072 8905 109 3358 3527 Re's 13278 6427 Re's Re's Re's 91 37 128 45743 16348 62091 74 26 100 48 48 23 23 13475 19705 12405 Gayri müslimlerin sahip oldukları hayvanlar ise şunlardır : a) Büyükbaş hayvanlar : 101 bargir. 1 katır.5 Boz Kara Sığır İneği Katır Re's Kısrak Müslüman Gayri Müslim Toplam 100 101 201 Mahalleler Kısır Kısrak Re's Manda Sağmal Erkek Dana Düve Re's Re's Re's Re's 85 4 89 56 8 1 56 8 1 Kısır Manda Re's 45 539 51 45 590 671 4 675 3 3 Merkep Re's Öküz Re's Tay Re's Toplam Yüzde (%) Re's 5037. 91 sağmal tiftik. 3446 kuzu. (3424. 1 kısrak.5 1 33. 48 sağmal siyah kıl keçisi. 8 kısır kısrak. Tablo 47: Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı(Büyükbaş) Mahalleler Bargir Re's İnek Sağmal Tosun Dana Buzağı Re's Re's Re's Re's 408 2 410 6 46 6 6 46 6 Kısır İnek İnek Re's 206 1 207 5 1 Re's 5 Re's 1 9 1 10 Re's 32. 2072 erkek keçi. 51 merkep. 6833 erkek keçi. 9948 sağmal koyun. 207 erkek tiftik keçisi. b) koyun. . 8959 kuzu. 2 sağmal inek. 37 sağmal tiftik keçisi.79 b) Küçükbaş hayvanlar : 3027 sağmal keçi. 23 erkek siyah kıl keçisi. 4 sağmal Küçükbaş Hayvanlar : 482 sağmal keçi. 6427 erkek koyun.

80 5.5 62929 18624.5 1212603. BÖLÜM İKTİSADİ DURUM 5. Mahallelere Göre Temettuat Dağılımı Temettu gelir.1.5 12300 69839 18645 34761 36325 10125.5 226354.5 .5 56532 59481 78714 56284 42307. Temettuat çoğulu olup hane reislerinin kazançlarının toplamını ifade etmektedir. Temettuat defterlerinde her mahallenin son sayfasında o mahalleye ait hane reislerinin hepsinin kazançlarının toplamı. kazanç demektir.5 19905 25459. Buna göre Sivrihisar mahallelerinin temettuatları şu şekildedir: Tablo 49: Mahallelerin Temettuât Dağılımı Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Temettuat Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kubbeli Kutbettin Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün 22066 150336 25791 49727 73989. yekünü alınmıştır.5 62107.

Mahallelerin temettuat dağılımlarına baktığımızda en fazla kazancın Yenice mahallesinde (226354. Daha sonra Benli (1431.5 215023 1212603.5 kuruş) ve Eskici (69839 kuruş) gelmektedir. % 18’de gayri müslimlere aittir.13 1472.7 kuruş). Şeyh Baba Yusuf.5 kuruşu müslümanlara.1 kuruş). Daha sonra sırasıyla Benli (150336 kuruş).8 kuruş). Kılıç. Çopuk. Hazinedar (1009 kuruş) gelmektedir. . Kılıç (78714 kuruş).3 kuruş).81 Toplam temettuatın 996562.5 kuruş) olduğu görülmektedir. Mahalle başına en az temettuat düşen mahaller ise Faruklar (642 kuruş). Kutbettin. 215023 kuruşu ise gayri müslimlere aittir. Bir başka deyişle % 82’si müslümanlara. Demirci (73989. Şeyh Baba Yusuf (642.74 kat daha iyidir. Hacı Eskici. Durumları müslümanlardan yaklaşık 1. Elmalı.Müslim Toplam Temettuat 997580.9 kuruş)’dır. Demirci. Karabaş.1 Toplam hesaplamalara dayanarak gayri müslimlerin müslümanlardan daha çok kazandıkları ortaya çıkmaktadır. Tablo 50: Temettuâtın Etnik Yapıya Dağılımı Etnik Grup Müslim G.5 % 82 18 100 Hane Başına 848. Kutbettin (1042. Mahalle başına 55072 kuruş temettuat düşmektedir ki bu ortalamayı geçen mahalleler şunlardır: Benli.5 kuruş). Mahallelerde kişi başına en fazla temettuat düşen mahalle 7 haneli Hisar mahallesidir (1446. Yenice (1057. Kethüda. Yenice. Hacı Hasan (642.

3 642.3 931.5 12300 69839 18645 34761 36325 10125.2 647.000 kuruşa kadar çıktığı tespit edilmiştir. Köylere Göre Temettuat Dağılımı Sivrihisar’ın sayımının yapıldığı köylerinde toplam 1479422.82 Tablo 51: Mahallelerde Hane Başına Düşen Temettuât Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan 19 75 29 48 36 7 63 73 85 65 54 53 62 98 79 28 214 66 1698 Hane Sayısı 30 105 105 31 66 80 68 31 28 22066 150336 25791 49727 73989.2 1009 1446.1 665. nr.9 753. Bu farklılığın zaman zaman 10.9 913.3 642 909. Tespit edebildiğimiz en büyük yanlışlık temettuat toplamlarının defterlerin sonlarında yazılmış olan toplamlarla pek azı hariç uygunluk göstermemesidir.1 5.9 724.2 1057.5 kuruş temettuat gözükmektedir.5 1431.3 798. Temettuat defterlerinde yaptığımız araştırmalar sonucunda tespit ettiğimiz bazı yanlışlıkları zikretmek gerekir.5 56532 59481 78714 56284 42307.7 831. Köylerin temettuat dağılımı şu şekildedir: 1 BOA. .4 924.1 642. ML.5 897.5 Temettuat Hane Başına Düşen 735.3 814.8 - 10 Gedik 11 Hacı Eshab 12 Hacı Eskici 13 Hacı Hasan 14 Hacı Veysi 15 Hazinedar 16 Hisar 17 Karabaş 18 Kethuda 19 Kılıç 20 Kubbeli 21 Kutbettin 22 Müslim Akdoğan 23 Orta 24 Şeyh Baba Yusuf 25 Tahtalı 26 Tatlar 27 Yenice 28 Zimmi Akdoğan Yekün Burada bir hususu belirtmekte yarar vardır.17.5 226354.8 926 1042. s.5 62107.5 1212603.5 19905 25459. 9140.5 62929 18624. TMT.2.VRD.

5 77064 41378 8521 17006 21207.5 63037 13768.5 6894 9057 55548 36817 25366 109505 16559 10561.5 30667 8706.5 14300 25172.83 Tablo 52: Köylerdeki Temettuât Dağılımı Köyler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 Ahiler Babadat Balihisar Bayulu Biçer Böğürtlen Çaykoz Demirci Dinek Dümrek Elçik Elinviran Ertan Güğüm Gürsöğüt Halilbağı Hatuncuk Hortu İbik Seydi İğdecik İlyas Paşa İsrail Bağı Kapulu Karaburhan Karacakaya ve Adahisar Karaca Ahmet Sultan Karacaviran Karadat Karkı Karkın Kaymas Kızılcaviran Kocaş Kultan Kurt Şeyh Mülk Memik Ortaklar Sadıkbağı Sarıkavak Tatar Tekeviran Tuğray Yalnızçam Zey Yekün Temettuatı 11982.5 16701 37342 92343.5 19384 39594 52085 55774 40548 39379.5 1479422.5 10332 78266.5 12375 8845 23715 17663 59229.5 9869 12328 43135.5 15668 35204 93099 9701.5 .5 38589 15133.

Kaymaz (93099 kuruş). sağmal ve erkek tiftik keçisi. sağmal ve erkek siyah kıl keçisi. Bu da toplam kazancın yaklaşık % 25’ine tekabül etmekte olup mahalle başına 14074.84 Sivrihisar köylerinde bu yıllarda gayri müslimlerin yaşamadığını daha önce belirtmiştik. sağmal karasığır ineği. hane başına da 234. b) Küçükbaş hayvanlar : Sağmal ve erkek koyun.86 5. Hayvancılıktan elde edilen temettuat (kazanç).1. Sayımı yapılan 45 köyden toplanan temettuattan köy başına 32876.3. Hayvanların baş hesabı hasılatı şu şekildedir : Büyükbaş hayvanlar: Sağmal inek.05 kuruş temettuat düşmektedir ki yalnızca 19 köy bu ortalamayı geçmektedir.3. Tablo 53: Köy ve Hane Başına Düşen Temettuât Toplam Temettuat Köy Başına Hane Başına 1479422. Kapulu (92343. En fazla temettuatı olan köyler Hortu (109505 kuruş).8 kuruş.6 kuruş düşmektedir. a) kısrak. Halkın Gelir Kaynakları 5. Hayvancılıktan Elde Edilen Gelirler Sivrihisar’da gelir elde edilen hayvanları şu şekilde sıralayabiliriz.05 114. Ayrıca köylerde hane başına 115.4 kuruş düşmektedir.5)’dur. sağmal manda . 309645 kuruştur. sağmal ve erkek keçi.5 32876.

Burada da görüldüğü gibi gayri müslimlerin hayvancılıktan kazancı müslümanların kazancının 2 katı kadardır.5 kuruş (%80) olurken gayri müslimler de 62501.5 2.5 kuruş (% 20) elde etmişlerdir. Müslümanlarda hane başına 210.5 40 75 Burada da görüldüğü gibi en çok hasılat 75 kuruşla kısrak.4 kuruş düşerken.5 10 7. Hayvancılıktan elde edilen gelirin etnik bakımdan durumu ise şu şekildedir. Hayvancılıktan toplamda keçi (35090) gelmektedir. 40 kuruşla sağmal mandadan elde edilirken en az hasılat 2. erkek koyun (50622 kuruş) sağmal .5 Sağmal Manda Kısrak Hasılat (Baş) 25 10 5 10 2. Daha sonra sağmal koyun (67651 kuruş). gayri müslimlerde ise 428.09 kuruş düşmektedir.85 Tablo 54 : Hayvan Başına Elde Edilen Hasılat Hayvanlar Sağmal İnek Sağmal Keçi Sağmal Koyun Sağmal tiftik keçisi Sağmal Siyah Kıl Keçisi Erkek Koyun Erkek Keçi Erkek Tiftik Keçisi 7.5 kuruşla erkek koyun ve erkek kıl keçisinden elde edilmiştir. en fazla gelir 80050 kuruşla erkek keçiden elde edilmiştir. Müslümanlar hayvancılıktan kazanç 247143.

5 3 1 75 150 107 225 75 Re's Has.5 2500 10013 1 25 Kara Sığır İneği Re'sHas.5 14 89 120 280 120 200 40 60 560 3560 48 345 23 57. Re's Has. Kısrak Sağmal Re's Has. Re's Has. 836 484 164 707 1205 635 103 183 54 734 334 323 388 141 667 951 567 863 436 626 111 2963 13475 1555 2410 1070 3525 7420 4435 515 905 270 3670 1670 1615 1940 605 3295 4755 2836 4340 2180 3270 555 14815 67651 Re's Koyun Erkek Has.5 19 5 40 160 200 340 760 200 26 260 48 345 23 57.5 150 450 2432 2 3 1 150 225 75 2 6 150 450 3 150 1 2 1.5 Re's Has.5 128 1280 360 2833 126 1260 307 2303 1 1 4 1 2 3 40 40 160 40 80 120 13 130 2 20 14 140 Manda Sağmal Re's Has. 785 4100 400 2187 4052 1807 188 875 170 2603 1303 1145 1162 403 3008 3627 2237 3633 1499 1958 837 12644 50622 3 7 3 5 1 1. Re's 71 338 120 160 318 217 34 49 31 174 85 68 85 26 132 249 210 133 169 53 787 3509 Keçi Sağmal Has. Re's Has. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Ashab 6 2 13 29 35 20 3 5 3 37 9 7 17 8 13 24 14 18 5 25 9.80 Tablo 55: Mahallelerdeki Hayvanların Gelirlerinin Dağılımı Mahalle Adı İnek Sağmal Re's Has. Siyah Kıl ErkekSiyah Keçi Kıl Keçi Tiftik Keçi Sağmal Tiftik Keçi Erkek 314 1640 160 875 1621 723 75 352 68 1041 527 460 464 161 1177 1318 935 1493 539 825 335 4602 19705 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün 1 25 . 1 4 5 8. 710 3380 1200 1600 3180 2170 340 490 310 1740 850 680 850 260 1320 2490 2100 1330 1690 530 7870 35090 Erkek Re's 200 1789 118 266 724 355 43 127 26 376 222 244 199 64 374 591 421 370 301 150 1945 8905 Has 2000 17890 1180 2660 7240 3550 430 1270 260 3760 2220 2440 1990 640 3740 5910 4210 3700 3010 1500 19450 89050 2 6 33.5 107 410 150 50 325 725 875 500 75 125 75 925 225 175 400 200 325 575 350 450 125 625 237.

gayri müslimlerin ise 7214.5 7710.5 0.5 kuruş (% 1.80 Tablo 56: Hayvanlardan Elde Edilen Kazacın Etnik Yapıya Dağılımı Etnik Grup Müslüman Gayri Müslim Toplam Toplam Hayvan 47637.5 1420.54 4.3.710.5 kuruş) elde edilmiştir. bağ.2. .5 % 74 26 100 Gelir Getiren Hayvan 33914.5 Hasılat/Kuruş 26903 23126 23812 410331.5). Nadasa bırakılan araziler bu toplama dahil edilmemiştir.5 kuruş hasılat elde edilmiştir.5 % 73 27 100 Hasılat 247143.5 62501. Etnik yapıya göre baktığımızda ise müslümanların ziraatten 479579 kuruş (% 98.5 309645 % 80 20 100 5.5 16879 64516. En az gelir ise bahçe ve cehri korusundan (1425.5 485593 Yüzde(%) 5. toplam temettuatın % 40’ına tekabül etmektedir. Ziraatten Elde Edilen Gelirler Ziraatten elde edilen gelirler.5) kazandıkları görülmektedir.76 4.5 kuruş) elde edilmiştir.5 dönüm araziden 486793. bahçe çayır ve mezru tarlalardan elde edilen gelirler yer Tablo 57: Ziraatten Elde Edilen Gelirler Türü Bağ Bostan Çayır Mezru Tarla Diğer Toplam Dönüm 1305 430 1449 4510 16.3 100 Bu verilere göre en fazla gelir ekili alanlardan (410331. Sivrihisar’da 7.9 84.5 12772 46686. Bu gelirler içinde almaktadır.

hamam. 5. ne kadar kazandıkları ortaya çıkmaktadır.81 Buradan anlaşılan müslümanların ziraatle çok daha fazla uğraştığı. En fazla kira getiren gayri menkuller değirmenler (5441 . 5. Bu gayri menkullerden elde edilen kira hasılatları şu şekildedir: Tablo 58: Binalardan Alınan Kiralar Cinsi Değirmen Hane Odası Dükkan Hamam Kahvehane Vakıf Dükkan Hane Odası Karhane Kuzatı Mağaza Toplam Kira Hasılatı 5441 780 2088 3000 40 215 360 650 105 12679 Binalardan alınan kiraların toplamı 12679 kuruş olup bu da toplam temettuatın % 1’ine karşılık gelmektedir.3. vakıf dükkanı.3. kahvehane. dükkan. mağaza. Kira Gelirleri Sivrihisar’da Temettuat defterlerinden anlaşıldığı üzere hane reislerinin sahip oldukları menkul ve gayri menkul varlıklarının kazandırdığı kira gelirleri de önemli bir yer teşkil etmektedir.1.3. Binalardan Alınan Kira Gelirleri Kira geliri getiren binaları şu şekilde sıralamak mümkündür: Değirmen (asiyab). han. gayri müslimlerin ise hem yerleşim yerlerinin fiziki yapısından hem de Osmanlı Devleti’nin her yerinde olduğu gibi karakterlerinden dolayı ziraatten çok ticaret ve sanatkarlıkla uğraştıkları görülmektedir. hane adası. Bu verilerden hane reislerinin sahip olduğu menkul ve gayri menkullerin neler oldukları.3.

Bu gelirlerin hepsi müslümanlara aittir.3.3’üne tekabül etmektedir. 5. Tablo 59: Tarlalardan Alınan Kiralar Tarla Cinsi Kiraya Verdiği Tarla Kiraladığı Mezru Tarla Kiraladığı Bostan Toplam Hasılatı 57. kimyon . Ayrıca değirmenlerin su kaynaklarının bulunduğu köylerde olduğunu ve sahiplerinin mahallelerde oturduklarını da belirtmeyiz.82 kuruş) olmuştur. Sivrihisar’da su kaynaklarının oldukça çok olduğunu daha önce de belirtmiştik.kalmamıştır. Ayrıca su gücüyle çalışan bu değirmenlerin çalışma durumuna göre aylık. tarlaların ise niteliği belli olmayıp sadece “kiraya verdiği tarla” şeklinde kaydedilmiştir. altı aylık kazanç getirdikleri ve buna göre kazanç vergi verdikleri bilinmektedir.5 kuruş) ile bostanlardır (2728 kuruş).2. Bu su değirmenlerinin bugün için mevcudiyeti maalesef -pirinç üretimindeki gibi.3. haşhaş. Her ne kadar ziraat gelirleri içine girse de kira gelirleri arasında saydığımız bir gelir grubu da hane reislerinin başka hane reislerine vermiş oldukları tohumluklardan elde ettikleri kazançlardır. Bu. arpa (şair). Kiralanan tarlalar ekili alanlar (1606. Bu tohumluklar buğday (hınta). üç aylık.5 1606. Tarlalardan Alınan Kira Gelirleri Tarlalardan alınan kiralar 4392 kuruş olup toplam temettuatın % 0.5 2728 4392 Ayrıca kendilerinin sahip olduğu tarlalarında kiraya verilerek kazanç elde edilmiştir.

Bu gelirleri önem sırasına göre şu şekilde sıralayabiliriz: .5 108 81 1468 180 40.5 268.5 18 90 1341 2524 63 819 236 364.5 945 202. Tablo 60: Tohumluklardan Elde Edilen Gelirler Mahalleler 1 Araklı 2 Benli 3 Camiikebir 4 Çopuk 5 Demirci 6 Elmalı 7 Faruklar 8 Gazi Sinan 9 Hacı Eshab 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün Başkasına Verdiği Tohumluk-Kuruş Buğday Haşhaş Arpa Kimyon 181 486 182. Bu tohumluklardan en fazla kazancı 11151 kuruşla buğday sağlamış olup. Bunlar toplam temettuata dahil olup toplam temettuatın %13’üne karşılık gelmektedir.5 11151 90 126 720 27 697.5 823.83 ve bûydur. 954 kuruşla haşhaş ve 54 kuruşla bûy izlemektedir. onu 1768.5 450 Buy 27 27 236.5 166.5 kuruşla kimyon. 1641.5 54 Bu gelirler dışında kalan ve hane reislerinin de diğer meslekleri olarak belirttiğimiz gelirler vardır.5 378 1768.5 136 85.5 kuruşla arpa.5 774 954 54 1641.5 13.5 423 72 18 459 166.

5 kuruş) arabacılık (8775.5 kuruş) ve ahzı ita/alışveriş (67224 kuruş) gelmektedir. üvey oğlu.Bu kişiler hane reislerinin oğlu. Ayrıca hane reisleri ile aynı çatıyı. babalığı hatta hizmetkarı olabilmekteydi.84 Tablo 61: Hane Reislerinin Diğer Gelirleri Gelirler Kiracılık Ağnam Ticareti Araba kiracılığı Arabacılık Ahzı ita(Alış veriş) Tekaüt(Emeklilik) Odun Çekiciliği Ticaret Yemenicilik Bağ Sürümü Zaviyedarlık Kitabetlik Sürücülük Duhanfuruzluk(Tütün Biçiciliği) Amelelik Tevlid Toplam Hasılat/Kuruş 26880.5 25382. kardeşi. haneyi paylaşıp vergiye muhatap olan çalışanları da zikretmek gerekir. Çünkü hanede geliri olan herkesin vergiye muhatap olduğu görülmektedir. .5 800 700 315 305 300.5 300 300 200 10 88086 Bu gelirlerden en çok kazanç sağlayan 26880.5 7224 1342 900. üvey annesi. Bunların yıllık kazançları 49208 kuruş olup genel toplamın ve vergilerin içine dahil edilmiş ancak araştırmamızda detaylı olarak incelenmemiştir. dayısı.5 kuruşla ağnam ticaretidir.5 8775.5 kuruşla kiracılık ve 25382. annesi.5 14350. Daha sonra ise araba kiracılığı (14350.

85

Tablo 62: Hanelerdeki Vergiye Tabi Diğer Yazılı Olanlar Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kutbettin Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün Hanedeki Vergiye Tabi Yazılı Olanlar Temettuatı 1475 4521 1040 1153 1614 1343 1228 1240 1577 609 3123 2332 400 2413,5 2800 4875,5 909 3509 388 12658 49208

5.4. Vergiler 5.4.1. Vergi-yi Mahsusa Bu, vergi mükellefinin bir sene önce ödediği vergi miktarını göstermektedir. Şahsın isminin hemen üstüne “sene-i sabıkada vermiş olduğu vergiyi mahsusa” şeklinde yazılan verginin buraya yazılmasının sebebi, halkın geliri ile ödediği vergi arasında eğer varsa bir hakkaniyetsizliği tespit etmektedir.

86

Tanzimat’ın hemen ardından tahsiline başlanan bu verginin iktisadi güce göre dağılımının sağlanması için 1844 yılında devletin büyük bölümünde temettuat tahrirleri yapılmıştır. Gerçekten de bu tahrirler gerek bölgeler gerekse kişiler arası dağılımının son derece adaletsiz olduğunu ortaya çıkarmıştır.2 Tanzimat idarecileri tarafından örfi vergiler yerine ikame edilen ve “an

cemaatin vergi”, “vergü”, “komşuca alınan vergü”, “vergi-yi mahsusa” gibi muhtelif adlar verilen bu vergi,3 köy muhtar ve kocabaşılarıyla zabtiye askeri tarafından tahsil edilerek muhassıllara teslim ediliyordu. Bu verginin tahsili 1260 yılına (1844) kadar “rûz-ı hızır” ve “rûz-ı kasım” olarak iki taksitte yapılıyordu. Fakat bu iki zaman da vergi tahsilatı için uygun değildi. Bu nedenle bu tarihden sonra verginin çiftçilerden , (eshabı ziraat) ürünün elde edilmesinden sonra, sanayici, tüccar ve esnaftan ise sene içinde, sene başından sonuna kadar, taksitler halinde tevziatı ve tahsilatı kararlaştırılmıştır.4 1844 yılında Sivrihisar’da toplanan vergi-yi mahsusanın toplamı 106828 kuruş olarak defter sonlarındaki toplamların icmalinde gözükmektedir. Ancak daha önce temettuat toplamlarında değindiğimiz yanlış hesaplamalar burada da ortaya çıkmaktadır. Bizim hesaplamamıza göre toplanan vergi-yi mahsusa 105484 kuruştur ki arada 1344 kuruşluk fark vardır. Yapmış olduğumuz değerlendirmelerde hesaplamış olduğumuz vergiyi mahsusa rakamını kullandık. Buna göre mahalle başına 4794,72 kuruş, hane başına 79,85 kuruş düşmektedir. Mahalle ortalamalarının altında Benli, Demirci, Elmalı, Hacı Eskici, Kılıç, Kutbettin ve Yenice mahallelerinin dışında kalan mahalleler kalmaktadır. Müslümanların ödedikleri vergiyi mahsusa toplamın % 74’üne, gayrimüslimlerinki ise % 26’sına tekabül etmektedir.

2

Tevfik Güran, Tanzimat Döneminde Osmanlı Maliyesi Bütçeler ve Hazine Hesapları (1841-1861), Yay, Ankara 1989, s.12. 3 Öztürk, a.g.e., s.174. 4 Süleyman Sudi, Defter-i Muktesid, İstanbul 1307, C.1, s.91-92; Güran, a.g.e., s.145, Kütükoğlu, a.g.m., s.541,542.

87

Mahallelere baktığımızda en çok vergi-yi mahsusayı veren mahalle Yenice (17296 kuruş)’dur. En az vergiyi mahsusa veren mahalle ile Hisar (512 kuruş)’dur. Mahallelerde hane başına en fazla vergi-yi mahsusa 186,68 kuruşla Benli mahallesinde, en az vergi-yi mahsusa ise 40,95 kuruşla Hacı Eshab mahallesinde ödenmiştir.
Tablo 63: Mahallelerin Vergi-yi Mahsusa Dağılımı Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kutbettin Kubbeli Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün Mahalle Başına Hane Başına Vergi-yi Mahsusa 1631 19601 2540 4740 7304 5279 1510 1617 778 5329 1832 3551 1896 512 4286 4384 6296 5322 3752 4770 1258 17296 105484 4799,27 79,85 Hane Başına 54,36 186,68 81,94 71,82 91,3 77,63 48,71 57,75 40,95 71,05 63,17 73,98 52,67 73,14 68,03 60,05 74,07 98,55 70,79 48,67 44,93 80,82 Yüzde (%) 1,55 18,6 2,41 4,5 6,92 5 1,43 1,53 0,73 5,05 1,73 3,37 1,8 0,48 4,06 4,15 5,97 5,04 3,56 4,52 1,2 16,4 100 -

Vergi-yi mahsusanın eksik olarak durumuna baktığmızda müslümanların hane başına 66,87 kuruş, gayri müslimlerin de 184,32 kuruş ödediğini görmekteyiz.

. a. a. Mahsullerin onda birinden alınan vergi olarak bilinen öşürün asırdan asıra ve zamandan zamana türlü kalıplara sokularak nisbeti artırılmış ve lafzının anlamına mutabakatı kaldırılmıştır.432. a.487..7 Mefhum olarak daha önceki dinlerde de var olan8 öşrün nisbeti tahsil edilen zirai mahsuldeki insan emeğinin durumuna göre değişmektedir.485. s.15.g. Arazinin yağmur. Öşür (Â’şar) Lügat olarak “onda bir” veya “on cüzde bir cüz”5 anlamı taşımakla birlikte terim olarak mutlaka onda bir yerine kullanılmamıştır. s. a.533.9 Çoğulu a’şâr olan öşürün Osmanlı Devleti’nde Tanzimat’a kadar toprağın verim gücü ve sulama imkanına göre 1/3 ilâ 1/10 arasında değişmiş.. a. s. s.9. s.e.2.e.. Osmanlılar’da Vergi Sistemi...g. a. s. md.g. 8 A..A.. s. . a. şayet arazi daha çok insan emeğine dayanan sularla sulanmış ise böyle bir araziden yarım öşür alınması gerekmektedir. 12 Barkan.6 Bu vergilerin Osmanlı Devleti’nde daha ziyade mahalli örf ve adetlere.g.A.g.937. Ziya Karamursal.531. 7 Ö. a.. s.165.m. 10 Güran.88 Kazançları müslümanların yaklaşık 2 katı olan gayri müslimlerin bu vergiyi müslümanların yaklaşık 3 katı kadar ödediğini söyleyebiliriz.g.Barkan. İ. s. . mali veya iktisadi mülahazalara dayandığı da belirtilmektedir.md. 5.32-34. Grohmann. c.e.g.15. Kütükoğlu. nehir ve kaynak gibi insan emeğini gerektirmeyen bir su ile sulanıyorsa bunda normal ve tam öşür.10 Ancak bu uygulama verim gücü ve sulama imkanı farklı toprakları aynı oranda vergilendirmek gibi bir adaletsizliği ve devlet için vergi kaybına yol açmıştır.m. a. İ.72-74.s. Tanzimat’tan 1277 (1861) yılına kadar çeşitli gel gitlerin yani iltizam usulünün bir 5 6 Şemseddin Sami. Güran. Kütükoğlu. “Öşür”.L. 9 Ziya Kazıcı. İstanbul 1965. s.488. s.e. Barkan. Bayrak Şamil Yay.e.g. Tanzimat’la birlikte bütün bölgelerde 1/10 oranı geçerli olmuştur. “Öşür”..g. MEB Yay.4. 11 Sudi. İstanbul 1977.

Şinasi Altındağ). mal.32.89 uygulanıp bir uygulanmaması öşürün devlet için vergi kayıplarını artırmada önemli rol oynamıştır. mülk sahibi olabilecek ve kanunen de muteber olan işleri görebileceklerdi.607. Bunlar medeni kanun bakımından müslümanlarla aynı haklara sahiptiler ve ticaret yapabilecek. bakla gibi) ve sınai ürünlerden (kimyon. a. a.m. S..m. fasülye.g. burçak.124.4.605.16 Cizyeye bazen haraç da denmiştir. s. ihtiyarlarla ruhban ve papazlar dahil değildi. alaf gibi).g. Romalılar ve Sasaniler devrinde İran’da mevcut olduğu da belirtilmektedir. Nedkoff.13 5. arpa. Sudi. amelmande (çalışamaz). B. s.15 İslam Devleti’nin yalnızca müslüman olmayan tebası. 17 Nedkoff.3. baklagiller (nohut.. 15 Nedkoff. XIII. Tahıl ürünleri (buğday. çayırlardan ise bedelen alınmıştır.11 Öşürün tahsilindeki olumsuzluklar. C.12 Ürünlerden aynen alındığı gibi bedelen de alınabilen öşürün 1844 yılında Sivrihisar’da uygulanışı da aynı istikamette olmuştur. S. a. bûy gibi) aynen alınırken bağ ve bahçelerden.e. s. Mahiyetine nazaran daha ziyade arazi vergisi şeklinde ise de adam başına taksim edildiği için bir baş vergisi karakteri kazanmış ve bundan dolayı da cizye adı verilmiştir.17 13 14 Ürünlerden alınan öşürler için bkz. “Osmanlı İmparatorluğunda Cizye” (Çev. . s.611. 16 Nedkoff. kendilerine bahşedilen himayeye karşılık eda edecekleri bu verginin mahiyet itibariyle Mısırlılar.g. devletin ictimâi yapısında ve maliyesinde oluşturduğu tahripler ile Cumhuriyet devrine kadar devam etmiş ve Cumhuriyet’ten sonra 1925’te kaldırılmıştır. zimmiler.607.g.65-67. a. Cizye Esasen yetişkin gayri müslim erkeklerden (murahıkîn) alınan baş vergisi olan cizyeye murahık hükmünü haiz olmayanlarla.C. Belleten. s.m.14 İslam’a göre ehli zimmet olanlar kendi dini konumlarından başka İslam ceza kanunun da hükmü altında idiler. Ankara 1994.

. Aynı yıllarda yapılan bir cizye defterinde ise cizye dökümü ayrı ayrı verilmiştir. Bu hesap 1834’ten sonra ortaya çıkmıştı. a.g.20 1856 tarihli Islahat Fermanı. Merkezden defter şeklinde muhassıllara gönderilen cizye listeleri.. Müslim Akdoğan. 21 Sudi. s. Ay.. MAD. Sudi.. s. a. Gedik Kılıç. Ancak gayri müslimlerin askere alınmaları uygun bulunmayarak uygulamada cizyeye yakın olan ve daha önce iane-i askeriye adındaki bedelat-ı askeriye (askerlik bedelleri) adı altında nakdi bir ödeme yükümlülüğü getirilmiştir. alt sınıf (ednâ) için 15 kuruştu. Bunlar.e.18 Daha önceleri değişen oranlarda tahsil edilmekte idi. her şahsın ödeyeceği vergiye ilave edilerek tahsil ediliyordu. 18904.m. a.14. . 20 Güran.m.g. orta halliler (evsat) için 30. Diğer gayri müslim mahallerine ait defterler yoktur.21 Uygulamasına 1271 mali yılından itibaren başlanan bu vergi. Nedkoff.19 Tanzimat döneminde ilk olarak bu verginin her cemaatin kendi dini reisi aracılığıyla toplanması esası getirilmişti. nr. s. s. 18 19 Tozduman.g. Bu nedenle cizye kayıtlarına ilişkin bilgileri bu defterden22 aktaracağız. s.130-132.e.627.g..90 Üç derece olarak alınan cizyenin miktarı üst sınıfdan zenginler (a’lâ) için 60.15. Kütükoğlu. 22 BOA. Tahtalı. a.534. Benli. Orta. s.e. Cizye defterine göre gayri müslimler toplam olarak 9 mahallede sakindirler. a.g. a.124-131. Zimmi Akdoğan.g. Ayrıntılı bilgi için bkz. Yenice.. Bu mahalleler sadece kendilerine ait mahalleler ile müslümanların da yaşadığı mahallelerdir. her cemaatin mensup olduğu dini kurum memurları ve esnaf kethüdaları aracılığıyla tahsil edilerek hazineye teslim edilmekteydi. gayri müslim nüfus için de askerlik yükümlülüğünü getirmiş ve cizye uygulaması kaldırılmıştır. Kullanmış olduğumuz Temettuat defterlerinde sadece bir gayri müslim mahalle ile üç müslüman mahallede sakin olan ehli zimminin evrakları kaydedilmiştir.t.

4. Bu defterlerde evrakı belirtilmeyenlerin 333’ü dışarıda. koyun ve keçiden nakden alınan bir vergiyi ifade etmekteydi. Toplam olarak 15810 kuruş cizye vergisi alınan gayri müslimlerden a’lâ sınıfı 4440 kuruş. 1’i alil. Bunlardan yabancı reaya dahil 74’ü a’lâ. 1’i firari ve 2’side bilinmemektedir.91 Ayrıca 1263 (1847) yılında Sivrihisar’da iş icabı sakin olan reaya da cizye defterlerine kaydedilmiştir. Bunun miktarı her sene müdürlere.4. Âdet-i Ağnam Resmi Arapça koyun anlamına gelen “ganem”in çoğulu olan “ağnam”. Osmanlı vergi literatüründe. nazırlara ve mültezimlere verilen fermanlarda gösterilir ve . 2’si dilenci. 12’si çalışamaz. edna sınıfı 3240 kuruş vermiştir. Cizye defterine göre mahallelerde sakin gayri müslimden toplam 915’nin kaydı vardır. 2’si mecnun. evsat sınıfı 9030 kuruş. 1’i ama. 271’i evsat. Tablo 64: Gayri Müslimlerin Cizye Evrakları(1847) * 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Mahalleler Ay Benli Gedik Kılıç Müslim Akdoğan Orta Tahtalı Yenice Zimmi Akdoğan Yabancı Reaya Toplam Kuruş A'la 8 16 7 4 9 15 2 11 2 74 4440 Evsat 51 68 3 10 7 24 47 15 33 13 271 9030 Edna 36 52 2 7 26 37 9 31 16 216 3240 Toplam 95 136 3 19 18 59 99 26 75 31 561 15810 Kuruş 2550 3780 90 750 555 1650 2865 705 2115 750 15810 * 5. Cizye evraklarından orta sınıfın daha çok olduğu gözükmektedir. 216’sı edna olmak üzere toplam 561 kişinin evrakı mevcuttur.

g. a. paralar alınırdı.5 kuruş – hayvan başına – alınmıştır. Güran. hane başına ise yaklaşık 5 kuruş düşmektedir. nakit olarak koyun başına 5 kuruş olarak alınmaya başlamıştı.e.g. a. s. Toplanan bu meblağ toplam temettuatın % 0.23 Tanzimat’la birlikte bu vergi de.45 kuruş. Farsça bir kelime olup parça demektir ve kuruşun 1/40’ına eşittir.53.177. s.. 25 Para ya da pâre.e. Tanzimat’ın başlangıcında koyunlardan alınan önemli bir vergi olan “ondalık ağnamın” verginin kaynağını tahrip edici bir etki yapmasından dolayı 1273 (1854) yılında bu uygulamadan vazgeçilmiş. s. Hilmi Yücelen.5’ine tekabül etmekte olup mahallelere göre dağılımı şu şekildedir: 23 24 Karamursal. İstanbul 1973. koyunların ve keçilerin sağladığı hasılat üzerinden vergi alınması kararlaştırılmıştır.92 ona göre sayım yapılır. Toplanan a’dât-ı ağnam resimleri (vergileri) 6676 kuruş 1 para olup mahalle başına 330.24 Sivrihisar Temettuat defterlerinde a’det-i ağnam vergisi dediğimiz bu vergi koyun ve keçi başına 4 para25 olarak alınmıştır. Türk Mali Tarihine Toplu Bir Bakış.. . 1275 (1856) mali yılından itibaren başlayan 2-4 kuruşluk uygulama Rumeli’de işleme alınmış. Anadolu’da ise 1.15-16.

Bu verginin müslümanlardan toplanan kısmı 6168 kuruş 9 para (%92) iken.5 20 71. .93 Tablo 65: A'dât-ı Ağnam Rusûmu Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kubbeli Kutbettin Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün * Kuruş 86 425.5 210.A.5 1008 6454 6676 A.5 335.R Para 148 412 48 172 264 442 142 64 36 256 52 216 249.5 60 268 152 248 180 132 257 56 906 4760.5 212 282 150 249 63. gayri müslimlerden toplanan kısmı ise 537 kuruş 32 para (%8) olmuştur.5 kuruş 16 para) mahallesidir.5 60 196.5 1 A’det-i ağnam resminin en çok toplandığı mahalle Yenice mahallesi (1130. en az toplandığı mahalle de Hacı Eshab (17.5 17 226 2042 103 131 37.5 kuruşu 6 para) olurken.5 358 169.

94

SONUÇ İç Anadolu’da Ankara ile Eskişehir arasında yer alan Sivrihisar, tarihte bir çok uygarlığa ve bir çok olaya tanıklık etmiştir. Bizans döneminden itibaren gelişmeye başlayan şehir, Selçuklu ve Osmalılar’ın ilk dönemlerinde uç beyliği gibi görev yapmıştır. Osmanlı ve Karamanoğlu beylikleri arasında sık sık el değiştiren Sivrihisar, Çelebi Mehmed devrinden itibaren Osmanlı Devleti’nde nahiye ve kaza merkezi olmuştur. Osmanlı Devleti’nin ilk eyaletlerinden Hüdâvendigar eyaletine I. Meşrutiyete kadar bağlı olmuş, bu tarihten itibaren idari reformlerla birlikte Ankara eyaletine bağlanmıştır. 1914’te Eskişehir sancağının iki kazasından biri olan Sivrihisar, Cumhuriyet’le birlikte Eskişehir’in en büyük ilçelerinden olmuştur. İlçenin ekonomik açıdan kazandığı durum, Temettuat defterlerinden

anlaşılmaktadır. Esasında Osmanlı Devleti’nde 19. yüzyılda vergi sisteminde değişiklik yaparak maliyeyi düzeltmek üzere hazırlanan bu defterler, Sivrihisar’ın ekonomik hayatı ile birlikte sosyal ve kültürel hayatın ışık tutan bilgiler de vermektedir. Temettuatlara göre Sivrihisar’ın durumu şu şekilde izah edilebilir: Bu defterlere göre 1844 yılında Sivrihisar merkezinde 22 mahalle mevcuttur. Ancak ilgili bölümlerde de açıklandığı üzere bu rakamın eksikliği o yıllardaki başka arşiv kaynaklarından anlaşılmaktadır. Buna 19. yüzyıl ortalarına Sivrihisar’ın mahalle sayısı 28, nüfusu da yaklaşık olarak 8500’dür. Bu nüfusun %74’ü müslüman, %26’sı gayri müslimdir. Kazaya bağlı köylerden defteri olanların nüfusunu defteri olmayanlar için nispet kabul edersek yaklaşık olarak 14000 rakamını buluruz. Kaza ile beraber bu nüfus 22500’e tekabül eden bu rakam bize şehrin o yıllardaki yaklaşık nüfusunu vermektedir. Bu yıllarda köylerde gayri müslim unsur yaşamamaktadır. Şehirde yaşayan gayri müslim halk Ermeni’dir. Osmanlı Devleti’nin her tarafında olduğu gibi ayrı mahallelerde iskan edilmişlerdir.

95

İncelenen dönemde Sivrihisar ahalisinin büyük bir kısmının Anadolu’nun pek çok yerinde olduğu gibi yaygın olarak Mehmet, Ali, Mustafa, İbrahim, Hüseyin, Ahmet, Süleyman, Halil, Ömer, Osman gibi İslamın büyük şahsiyetlerinin adlarını taşıdıkları görülmektedir. Bunun yanında şehirde yaşayan hane reislerinin kullandığı Hacı, Hoca, Molla, Bıçakçı gibi lakaplar, ekonomik ve sosyal göstergeleri ifade eden en önemli göstergelerdir. Şehirde yaşayan gayri müslim unsur olan Ermeniler’in en çok kullandığı adlar ise Karabet, Kefork, Artin’dir. Şehirde sanayi ve ticaret alanında çalışan pek çok esnaf vardır. Bu esnaf grubu şehir nüfusunun % 32,3’ünü oluşturmaktadır. Diğer taraftan şehrin % 19,6’sını ziraatla uğraşanlar, % 9,6’sını görevliler,% 9,3’ünü de mesleği olmayanlar oluşturmaktadır. Esnaf arasında en çok giyim eşyası ve yiyecek üreten ve satanlarla tüccarlar yaygındır. Buna karşılık inşaatla uğraşanlar daha azdır. Sivrihisar’da halkın geçim kaynaklarını, meşgul oldukları mesleklerinden sağladıkları gelirlerin dışında ziraat, ortakçılık, kiracılık ve ağnam ticareti gibi gelirler oluşturmaktadır. Şehirde gelir seviyeleri en yüksek meslek sahipleri ise esnaflar ve tüccarlar olup bunları çiftçiler izlemektedir. Şehirdeki zirai hayat ve hayvancılık, halkın iktisadi yaşamında önemli bir yer tutmaktadır. Sivrihisar’da ziraatla uğraşanların daha çok orta ölçekli tarla işleten hane reisleri olduğu tespit edilmiştir. Mesleği çiftçilik olanların yanı sıra şehirde hemen hemen her hanenin en azından kendisine yetecek kadar bağ, bostan veya bahçeye sahip olup buralarda küçük çaplı ziraat yaptıkları bilinmektedir. Hane sahiplerinin sahip olduğu araziler kendi arasında mezru(ekili) ve gayri mezru(nadas), bağ, bahçe ve bostan olarak ayrılmıştır. Bu arazilerden en büyük dilimler, ekili(%40) ve nadasa(%30) bırakılmış alanlara aittir. Gayri müslimlerin ise ne ekili, ne de nadas alanlara sahibiyeti gözükmemektedir. Bu durum gayri müslimlerin Sivrihisar’da yerleştikleri alanların fiziki olarak tarıma elverişli olmamasından da kaynaklandığı görülmemektedir. Sivrihisar’da yetiştirilen ürünler içinde özellikle hububat ekimi dikkat çekmektedir. Buna göre 1844 yılında şehirde sırasıyla en çok buğday, arpa, kimyon, burçak yetiştirilmiştir. Bunlar dışında bir önceki yıla ait öşürlerden ise tütün ve cehri yetiştirildiği anlaşılmaktadır. Bu yıllarda köylerde ise şehirde yetiştirilen ürünlerin yanı sıra özellikle su kaynaklarının yakınlarında pirinç ve meyva yetiştirildiği köylerle ilgili

96

kayıtlardan anlaşılmaktadır. Zaten su değirmenleri de bu su kaynaklarının olduğu köylerde yapılmıştır. Bu değirmenlere ve yetiştirilen ürünlere sonraki dönemlerde devletin her eyaletine şamil salnamelerdeki kayıtlarda da rastlamamıza karşın günümüzde maalesef değirmenlerin olmadığını ve bazı ürünlerin yetiştirilmediğini tespit etmiş bulunmaktayız. Çiftçiliğin yanında bölgenin tabiat şartları gereği hayvancılık da şehrin ekonomisinde önemli bir yer tutmaktaydı. Mahalle sakinleri tarafından 1844 yılı itibariyle 61916 adet küçükbaş, 2425 adet büyükbaş hayvan yetiştirilmiştir. Bu da şehrin civar bölgelerinde yapılan hayvancılığın önemli bir geçim vasıtası olduğunun tespit edilmesi bakımından önem taşımaktadır. Şehirde yaşayan gayri müslim halk topluluğu Ermeniler’e gelince büyük bir çoğunluğu orta hallidir. Gayri müslimlerin en bariz özelliği ise üçte ikilik kısmının ticaret ve sanatla uğraşmalarıdır. Müslüman ahalinin yaklaşık 1,75 katı kazanç sağlamaktadırlar. Sivrihisar’ın 22 mahallesinde yaşayan hane reisinden 1844 yılında vergi-yi mahsusa, öşür, a’deti ağnam ve gayri müslimlerden alınan cizye olmak üzere dört çeşit tahsil edilen vergiler arasında miktar olarak en fazla yekün tutanı vergi-yi mahsusadır. Halkın ödemekle yükümlü olduğu vergi-yi mahsusa adıyla bilinen an cemaatin vergisinin ise aynı yıllarda Anadolu’nun diğer bölgelerinden alınan vergi-yi mahsusa gibi yüksek olduğu anlaşılmaktadır. 1844 yılında şehir halkı, kazancının % 8,72’sini vergi-yi mahsusa adıyla devlete vergi vermiştir. Diğer yandan aynen ve bedelen alına öşür vergisinin miktarı 1844 yılında 27883,5 kuruşu bulmuştur. Aynen alınan öşürlerin % 82’si sadece buğdaydan alınmıştı. Arpadan alınan öşür, % 13,8’i kimyondan alınan öşür ise % 3’ü bulmuştu. Halkın yetiştirdiği küçükbaş hayvanlardan alınan a’deti ağnam vergisinin ise diğer vergilere nazaran pek yüksek oranlarda alınmadığı anlaşılmaktadır. 1844 yılında toplam 6676 kuruş a’deti anam vergisi ödemiştir.

hem de aşağı yukarı 1844 yılında toplanan miktara yakın cizye vergisinin ödendiği ortaya çıkmaktadır. Büyük bir kısmı Selçuklu ve Osmanlılar’ın parlak devirlerinden kalan ve günümüze kadar gelen bir çok cami ve mescid. Defterlerde cizye miktarının rakam olarak belirtilmemesinin muhtemelen o yıllara ait yapılmış olan cizye defterlerinden kaynaklanmıştır. faaliyetlerini ticaret ve ziraatin sağladığı imkanlarla sürdürebilmişlerdir. Bütün bunların şehrin iktisadını yükselttiği ve bunun da neticede sosyal ve kültürel müesseselerin kurulmasını sağladığı unutulmamalıdır. Tüm bu verilerden hareketle 1844 yılınde Sivrihişsar’da özellikle çiftçilik. medrese. çeşme. dokumacılık gibi Osmanlı şehrinin klasik iş kollarının gelişmiş olduğu ve zirai üretimle hayvancılığın şehrin ekonomisinde önemli yer tuttuğu da ifade edilmelidir. evsat. türbe ve zaviye ile günümüzde varlığı olmasa da en azından Cumhuriyet dönemine intikal eden kütüphane ve su değirmenleri. Nitekim bu çalışmamızda da yer verdiğimiz ve bu yıllara yakın 1847 tarihli cizye defterinden hem defteri olmayıp karşımıza çıkmayan mahalleler tespit edilmiş. mektep. Bunlar içinde dericilik. Bu deftere göre de 1844 yılında muhtemelen 15810 kuruş cizye toplanmış olmalıdır. .edna) olarak toplanmış olup en çok evraka sahip grup ise evsat yani orta sınıf olmuştur. ticaret ve zanaat sahiplerinin şehrin ekonomisinde önemli bir yer tuttuğu görülmektedir.97 Gayri müslimlerden alınan baş vergisi olan cizye ise üç sınıf (â’la.

9124. 9126. 9139. Ankara. 9136. 6364. 9154. 9128. 9135. ŞEMSEDDİN SAMİ (1317). 9132. 9138. Kamusu’l Âlam. İstanbul.İstanbul. 9141. 9158. 9170. İstanbul C. 9125. 9175. 9143. İstanbul. 9161. 9145. 9166. 3. 9113. Defteri Muktesid. 9121.VRD. 9159. Defa. PAKALIN.I. 9137. İstanbul Tanin Matbaası. 9167. 9123.VRD) No: 176. C. Ankara. Nuri(2001). 9179. 2. 9134.Zeki (1971). 9153. 9163. Eski Eserler Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi (1313). Çağrı Yay. Kamus-i Türki.4.3. 9177. 9127. AHMET ŞERİF (1325). ____________________________ (1327). İstanbul. 15. Osmanlı. 9173. İstanbul. ___________________________ (1318). SÜLEYMAN SÛDİ (1307). 9174. (1992).K) No: 2794. 9157. 9116. Anadolu’da Tanin. 9162. b) Kamil Kepeci Tasnifi (K. 9156.1-2. Arşiv Belgeleri a) Maliye Nezareti Temettuat Defterleri (MLD. Defa. . 13. Ankara. ab)Köyler No: 9108. 9133. 9155. İstanbul. 9148. Turkish and English Lexicon. 9146.TMT) aa)Mahalleler No:9110. 9130. Osmanlı Yer Adları Sözlüğü. M.98 KAYNAKLAR 1. ALİ CEVAD (1313). 9119. 9122.R. Dersaadet. 9171. 9168. 9131. C. 9120. W. 9164. 9114. Başvuru Eserleri ve Lügatler AKBAYAR.9161 d) Maliye Nezareti Varidatı (ML. C. 9165. 9169. 9160. 9118. 9109.. REDHOUSE. Tarih Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Memalik-i Osmaniye’nin Tarih ve Coğrafya Lügati. 9140.1216. 9144. 9111. Dersaadet. 9117. 6019 c) Maliyeden Müdevver Defterler (MAD) No: 18904. _________________(1311). 9112. 9115. 9172. 9152. 9151. Tarih Vakfı Yurt Yay. A2 Defa. 9150.

YURT ANSİKLOPEDİSİ (1982). AKTEPE. C. Ahmet. Akçe-Halkbilim Araştırma Merkezi Yay. Tarih Araştırma Merkezi. Türkiye’nin İktisadi ve İctimai Tarihi. İstanbul.485-488. A.E. s.B.İ.E. XIX. . Süreli Yayınlar Agos Gazetesi. C. İstanbul.Ü. V. İstanbul. Türkiyât Mecmuası. Eğitim Sağlık Araştırma Çalışmaları Vakfı Yay. ALBEK. Yozgat. “Sultan II. Dorylaion’dan Eskişehir’e. AŞKIN.y.F.. Anadolu Yayıncılık AŞ.81-106. XV ve XVI. Göç ve Sürgün. y.Ü. s. Yimpaş Holding Yay. C. _________ (1964). Ömer Lütfi (1951-1953). M.Levent (2001). Asırda Osmanlı İmparatorluğu’nun Zirai Ekonominin Hukuki ve mali Esasları. AYDIN.4.. s.1. BARKAN.209-211. Kanunlar. İstanbul. C. Yüzyılın Ortalarında Muğla’nın Sosyo Ekonomik Yapısı. 26 Mayıs 2000.9. İstanbul. Vehbi Cem (1978). Yozgat Temettuat defterleri. C.A. İ. İstanbul.99 TÜRKİYE TARİH VAKFI(2001).E. Ankara.F.1. 16. s. BARKAN. Mahir (1991). Hüseyin (2001). Nüfus.. İstanbul.Ü.X.. Münir (1993). S. “Eskişehir”. s. İ. “Öşür”.V... ÖZTÜRK (2000).l. s.1-26.I. MEB Yay. Kaknüs Yay. Yay. Ömer Lütfi (1943). Çetin Börekçi). C. AKGÜNLÜ.3. Mahmut Döneminde Yapılan Nüfus Tahrirleri”. İskan.S. D. Sultan II Mahmut ve Reformları Semineri (Bildiriler).t. C.2391-2946. AKGÜNDÜZ. Yüzyılda Osmanlı Toplumunda Yönetim. Diğer Eserler Ahmet ŞERİF (1999). 5. Eskişehir ve Uluları. İ. İstanbul.Ü... İstanbul. İ.1. AKDAĞ. “Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi”. “Çandarlı”. Anadolu’da Tanin (Haz.. Tarih Vakfı Yay. Mustafa (1995). ARSLAN. TTK Yay. Eskişehir. Türkiyât Enstitüsü Neşriyatı. Ankara.. Kent Araştırmaları Bibliyografyası.A. Cem Yay. 4. İst. Suzan (1991).

İstanbul.1-4.I. Tanzimat Döneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yapıları.Ü. ÇAKIR. s. Ömer (1979) “Anadolu’da Kybele Tapınımı”.191-210. DARKOT.. Osmanlı Araştırmaları. Gülfettin (1999). İstanbul. John (1997).l. COŞKUN.y. Coşkun (2001).. Ankara. S.D. Yüzyıllarda Sivrihisar Nahiyesi. İ.1. BSV Yay. Halime (1990). Osmanlı İmparatorluğu’nda Yaya-Müsellem-Taycı Teşkilatı.E...127.1457-1458.69-78..Ü. İstanbul. XXXIX.B.IV..Ü.S. BAYRAKTAR. İ.. Besim (1966). s. S. Belleten. ÇADIRCI. s. İstanbul. İstanbul. ERGENÇ. TTK Yay. Eren Yay. DOĞRU. y. Özer (1980). Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi. İstanbul ÇAPAR. EKİNCİKLİ.t. Yay.F. “Sivrihisar”. DEVREKER. S.E. XXXIV. Cilt 10.T. Dergisi. C. “Osmanlı Devleti’nin Nüfus ve İskan Politikası” Divan. Ahmet (1997). Ankara. Ankara. TTK. TTK Yay. “1830 Genel Sayımına Göre Ankara Şehir Merkezi Üzerine Bir Araştırma”. İ. s.100 BARKAN (1998). y.103-109..133-136. C. Ankara. Tanzimat Dönemi Osmanlı Maliyesi. s. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Çorlu.B.6.. TTK Yay. S.A.y.l. Ankara. Osmanlı Araştırmaları. C.S. YapıEndüstri Merkezi Yay.t. Hüdavendigar Livası Sayım Defterleri.109-132.C. ve XVI. . ________________(1997). Silivri ve Ereğli Kazalarının Sosyo Ekonomik Durumu. İ.y. s.409-420.E. “Osmanlı Şehrindeki Mahallenin İşlevi ve Nitelikleri Üzerine”. Musa (1970).Ü. İstanbul.B. C. İstanbul.A. Meteksan Limited Şirketi Yay. ______________ (1994). İstanbul. ÇELİK. _____________ (1980). XV. s.63.3. “Osmanlı Şehrinde Esnaf Örgütlerinin Fiziki Yapıya Etkileri”. y.. Mehmet (1995).t. “Pessinus”. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Erzurum Ovası’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu. “Türkiye’de Muhtarlık Teşkilatının Kurulması Üzerine Bir İnceleme”. Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi. Küre Yay. Kaya (1996). s.l. Temettuat Defterlerine Göre Mudurnu Kazasının Sosyo-Ekonomik Yapısı 1261 (1844). Ankara. İstanbul. _____________ (1991).

“Öşür”. Ankara. İstanbul.E.C. s. Tarih Dergisi. Nejat (2000). _________ (1998). İ. HINZ.627İŞCAN. İstanbul. C. GÖKAÇTI. y. Tarih ve Toplum. s. C. Gültepe Yay.l.T. İstanbul C. A.M. GROHMANN.112. “1845 Yılında Selanik (Temettuatlara Göre)”.Ali (1997). İstanbul.32.. C. s.15-22. Marmara Türklük Araştırmaları Dergisi. (1964).F. s. Fügen (1980). GÖYÜNÇ. . İ. XVII. s.Ü.Ü. “Sivrihisar Yöresi Araştırmaları”. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Bolu Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu. İ.92. TTK.Ü. Yay.28. “Osmanlılarda Raiyyet Rüsumu”. Ötüken Yay. Osmanlı İdaresinde Ermeniler. Yusuf (1997).. İNALCIK (1959). İ. s. İ. Eski Önasya-Akdeniz Medeniyetleri Enstitüsü Dergisi. Belleten. F.13-49. s. İktisat Fakültesi Mecmuası. İstanbul.t. Tevfik (1989). s. s. _______________(1983).XIX. TTK Yay. Yay. Yüzyıl Osmanlı Tarım Ekonomisi. HALAÇOĞLU.B. Ekkişehir. İstanbul. Lütfi (1964).. GÜRAN. Anadolu (Anatolia). A. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun İskan Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi. Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi.E. Belleten. Mehmet (2000).S.F.168. Fotoğraflarla Sivrihisar-Justiniapolis. _________ (1995). s. KARAKAŞ.y. Acar Sevim). Tanzimat Döneminde Osmanlı Maliyesi: “Bütçeler ve Hazine Hesapları (1841-1861). Nejat (1979).. İstanbul.F..Ü. İNALCIK Halil (1964). İstanbul. “Tanzimat’ın Uygulanması ve Sosyal Tepkiler”.301-318. İstanbul.1-4. Ankara. Ankara. Yay. s.. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Hububat Meselesi ve Hububattan Alınan Vergiler.Ü.l. İLTER. İstanbul. Hamdi (2001).y. C. MEB Yay. Mehmet (1995).E.Ü. “Ondokuzuncu Yüzyıl Ortalarında Ödemkiş Kasabasının SosyoEkonomik Özellikleri”. M. GÖÇER.B.Ü.t. Eren Yayıncılık.575-610. Walther (1990)... XXVIII. İ.E. Temettuat Defterlerine Göre Üsküb’ün Sosyal ve Ekonomik Tarihi.9. GENÇ. s. Ankara..S.D.V. A. İ. XVIII.F. İstanbul.101 FURAT. “Hane Deyimi Hakkında”. Ankara.485-488. 19. C. y. C. s.A..331-348..41.1-82.XXIII. “İslam’da Ölçü Sistemleri” (Çev.

NEDKOFF. KAZICI Ziya (1977).LIX. ÖNSOY. C. Ankara.A.. Bütün Yönleriyle Sivrihisar. Sivrihisar Örf ve Adetleri. Yüzyıldaki Durumuna Genel Bakış”. TTK Yay. F. İstanbul. Ankara. Tahsin (1960).102 KARAL. “Osmanlı İmparatorluğunda Cizye” (Çev. Belleten. Şinasi Altındağ). Darende Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri(1844).. “Osmanlı Maliyesi”.91-96. Ankara. Eskişehir. Eskişehir. Ottoman Population (1830-1914).15-19.Ağustos 1995. Kitab-ı Cihannüma. B. (1995). Kemal H. s. Unat.513-547.2. Neşri Tarihi (yay. Enver Ziya (1943). Köymen). TTK Yay.559-652. İstanbul.C. ÖZER.(1995). Eskişehir. s. Ziya (1989). “Sivrihisar’ın XIX. Mübühat S. Kitabevi Yay. KILIÇARSLAN. Sayı 225’ten ayrı basım). Madison. KESKİN. “Tanzimat Döneminde İktisadi Düşüncenin Teşekkülü”. Sivrihisar Tarihi. Ankara 1987. Rifat (1987).VIII. M. Reşit Paşa ve Dönemi Semineri. Cristoff (1944). Yay. Bayrak Şamil Yay..Ü. TTK Yay. Ankara.29-32. TTK Yay. Ankara. Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri Bilecik. Yücel (2001).E.2. ÖZALP. M. Feza Gazetecilik AŞ Yay. Osmanlılar’da Vergi Sistemi.. C. Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü Neşriyatı. Truva Yay. _____________(1995). Yüzyılda Söğüd’ün Sosyo-Ekonomik Yapısı” Türk Dünyası Tarih Dergisi. Ankara. “XIX. Tarihte Eskişehir Sempozyumu (2-4 Kasım 1998). İstanbul. ______________________ (1999). s. ÖZKAYA. . Bildiriler. Osmanlı Sosyal ve İktisadi Tarihi Kaynaklarından Temettu Defterleri (Belleten..F. A. Tam-İş Matbaası.C. Burak Matbaacılık. Sadi (1970). s. Osmanlı Mali Tarihi Hakkında Tetkikler. C. s. Orhan (2001). Osmanlı Devleti Tarihi. KARAMURSAL. Ahmet (1997). KÜTÜKOĞLU. Osmanlı İmparatorluğunda İlk Nüfus Sayımı 1831. İstanbul. KOCAŞ. The Universitiy Of Winconsin Press.. Mehmet NEŞRİ (1957). s.R.106. Tarih Boyunca Ermeniler.32. Ankara. İlbeyi(2000). T. KARPAT. ÖZTÜRK Said (1995). İstanbul s.

Mihri PEKTAŞ). I.B. Hilmi (1973).. 100. y.t. TOZDUMAN. Faruk (1955). Yüzyılda Bir Anadolu Kenti Eskişehir Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu.l. Azmi (1990).Ü. Milli Arşiv Şurası Bildirileri. XIX.. TTK Yay. y..103 RAMSAY.S. SERİN. Nilüfer Matbaası. Türkiye Tarihi. Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu-Karakoyunlu Devletleri.. Ankara. İ. Yaşar YÜCEL (1989). ALİ. İ. s. Oğuzlar.E. Ankara. W. Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası (Çev.151-153.Ü.y. Tanzimat Dönemi Osmanlı Vergi Sistemi. Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı.y. İstanbul. İşaret Yay. SÜMER. İstanbul. Selçuklu Tarih ve Türk İslam Medeniyeti. Abdüllatif (1990). Osmanlı Tarihi... İstanbul. Ankara. İstanbul.E. SÜSLÜ. Ekrem. (1998). (1943). Osman (1969). SERTOĞLU. Boğaziçi Yay.V. SEVİM. TABAKOĞLU. Aydın Güzelhisar’ın Sosyal ve İktisadi Yapısı (1844).M. Mithat (1986). UZUNÇARŞILI. Enderun Yay. Selçuklular Zamanında Türkiye. YILMAZ Şeyma.. (1961). İstanbul. “Osmanlı Arşivinde Bulunan Temettuat Defterleri”.. . TTK Yay. Yıl Üniversitesi Rektörlüğü Yay.717-728. Ankara C. UZUNÇARŞILI (1969). Ahmet (2000).. İstanbul. İ.Hakkı (1961). Ankara. TURAN. C. Türk Mali Tarihine Toplu Bir Bakış ve Maliyeci Şairler Antolojisi. Ankara. vd.t.S. ŞENER. İstanbul. TTK Yay. Dergah Yay. Mustafa (1998).l. Türk İktisat Tarihi.. İstanbul. YÜCELEN. “Sivrihisar”. Osmanlı Tarih Lügati. MEB Yay. TURAN (1971). İstanbul. Türkiye Ansiklopedisi.B. s.. Arzu (1992). İstanbul.I ÜZÜMERİ.

104 EK-1: Sivrihisar İlçe Haritası .

105 EK-2: Temettuat Defteri Baş Sayfa Örneği .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful