T.C.

OSMANGAZİ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ Tarih Anabilim Dalı

SİVRİHİSAR’IN XIX. YÜZYILDA SOSYO- EKONOMİK DURUMU (TEMETTUAT DEFTERLERİNE GÖRE)

Mehmet Fatih BECERİK YÜKSEK LİSANS TEZİ

Yrd. Doç. Dr. Hasan Hüseyin ADALIOĞLU

ESKİŞEHİR Aralık, 2002

i

YÜKSEK LİSANS TEZ ÖZÜ SİVRİHİSAR’IN XIX. YÜZYILDA SOSYO-EKONOMİK DURUMU (TEMETTUAT DEFTERLERİNE GÖRE) Mehmet Fatih BECERİK Tarih Anabilim Dalı Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Aralık, 2002 Danışman : Yrd. Doç.Dr. Hasan Hüseyin ADALIOĞLU Osmanlı tarihinin en önemli alanlarından biri de Osmanlı şehirlerinin sosyal tarihidir. Şehirlerin sosyal tarihi ülke ve devletlerin sosyal gelişimini, gelir durumunu, demografik yapısını ortaya koyan önemli bir göstergedir. Osmanlı Devleti’nin işleyişini ve sosyal yapısını iyi anlayabilmek için de Osmanlı şehirlerinin sosyo-ekonomik yapıları incelenmelidir. Şehir araştırmacılarının en önemli kaynakları şüphesiz araştırma yapılan devre ait kronikler, resmi ve özel kaynaklardır. Dolayısıyla bu kaynakların araştırmacılarca iyice tetkik edilmesi gerekmektedir. Anadolu şehirlerinin yapıları, tipleri birbirlerine benzer özellikleri taşıdıkları, yapılmış çalışma ve araştırmalardan anlaşılmaktadır. Tipik bir Anadolu şehri olan Sivrihisar, Anadolu’nun bilinen uygarlıklarından Osmanlı’ya ve günümüze uzanan yolda birçok olaya ve döneme tanıklık etmiştir. İncelediğimiz dönemdeki-19. yüzyılda- Sivrihisar’ın sosyo-ekonomik alandaki en önemli kaynakları Temettuat Defterleridir. Tanzimat ile başlatılan mali ve hukuki alanlardaki değişiklikler ile birlikte vergilerin daha düzenli bir şekilde alınması gündeme gelmiş ve bu amaçla da tahrir çalışmaları yapılmıştır. Halkın emlak, arazi ve gelirlerinin tespit edilerek vergi alınması amacıyla oluşturulan Temettuat Defterleri sayesinde 1844 yılında Osmanlı Devleti’nin sosyo-ekonomik yapısı hakkında bilgi edinmek mümkün olabilmektedir. Biz de Sivrihisar’ın 1844 yılında düzenlenen Temettuat Defterlerini kaynak almak suretiyle şehrin sosyo-ekonomik yapısı hakkında değerlendirmelerde bulunmaya çalıştık. Böylelikle 1844 yılında Sivrihisar’da yaşayanların nüfusları, isim, aile, adı, lakapları ve meslekleri; bu mesleklerden elde edilen gelirler, arazileri, yetiştirdikleri ürünler, hayvanlar ile verdikleri vergiler tespit edilmiştir. Bu defterlerin araştırılmasıyla Sivrihisar gibi pek çok Osmanlı şehri ve bölgesinin sosyo-ekonomik yapısına dair birçok konu gün ışığına çıkacaktır.

ii

ABSTRACT THE SOCIO-ECONOMIC CONDIATION OF SIVRIHISAR IN NINETEEN CENTURY(ACCORDING TO TEMETTUAT REGISTERS)

Mehmet Fatih BECERİK History Main Science Branch Osmangazi University, Institute of Social Sciences December , 2002 The Adviser : Yrd. Doç.Dr. Hasan Hüseyin ADALIOĞLU

One of the most important field of Ottoman history is the sociol history of Ottoman cities. Social history of Ottoman cities is an important indicator of country and states which shows their social development income statues and demografic condiations. To understand the management and social structure of the Ottoman State, the socio-economic structure of these cities should be analyzed. Undoubtfully, the most valuable source of city researchers is written source and special sources which belongs to recorded time. So that, these sources should be analyzed by the researchers carefully. These searches give idea us about the structure of the Anatolian cities’ buildings and similarly of them. A typical Anatolian city, Sivrihisar, witnessed very events from known civilization of Anatolia to Ottoman and until nowadays. In the part of the socioeconomic condiation of Sivrihisar in searched time, the most important source of the city is Temettuat Registers. Starting with Tanzimat, the changing in the part legal and financial lead to take the taxes regularly and for the reason analyzing studies were started. By the help of Temettuat Registers which is formed in order to determine the people’s real estates, lands and incomes, it becomes easier to get information about socio-economic structure. Buy using that cities’ Temettuat Registers, that is established in 1844. Thus ,names, family names, nicknames, jobs, incomes thouse jobs, own lands, agriculturel products, cattles and the taxes collected of the Sivrihisar’s people in 1844 were distinguished from the Temettuat Registers. The socio-economic structure of Ottoman cities just like Sivrihisar will be demonstrated by the analyzing of these Temettuat Registers.

....././.. Dr... İmza Başkan Danışman Üye Üye Üye Üye : : : : : : Tez ilgili yasa ve yönetmeliklerin öngördüğü teknik ve bilimsel koşulları yerine getirmiş ve aday. Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğüne... Tarih : .. Bu çalışma.... Doç. ...... jürimiz tarafından Tarih Anabilim Dalında Yüksek Lisans Tezi olarak kabul edilmiştir../. Tezin kabul edildiği tarih : ...iii Osmangazi Üniversitesi........ yüksek lisans (bilim uzmanlığı)/ doktora/sanatta yeterlik derecesi almaya hak kazanmıştır.. Münevver YILANCI Enstitü Müdürü İmza : ../..

Meşrutiyet’e kadar Hüdavendigar eyaletine. Sivrihisar’la ilgili Tahrir kayıtlarının ve kısmen de olsa Şeriyye sicillerinin incelenmesi. . Sivrihisar. Bu düşünceden hareketle Temettuat Defterleri’ne dayanmak suretiyle Sivrihisar’ın 19. araştırmaları taramak ve incelemek olmuştur. halen Eskişehir’e bağlı Türk şehir tipini yaşatan önemli bir iç Anadolu yerleşim birimidir.iv ÖNSÖZ Eskişehir ile Ankara arasında kilit noktalardan birinde yer alan Sivrihisar. eksik kalan önemli bir halkanın Temettuat kayıtlarının incelenmesini gerektirmiştir. Anadolu’nun en eski uygarlıklarının yolları üzerinde kurulan Sivrihisar’ın esas kuruluşu Bizanslılar zamanında olmuştur. yüzyıla gelinceye kadar Sivrihisar’ın kısaca tarihi gelişimi hakkında bilgi verilmiştir. Tezin birinci bölümünde 19. konunun önemli kaynaklarını. I. Cumhuriyet’ten sonra il olmasıyla Eskişehir’in en önemli ve büyük ilçesi olmuştur. Zaman zaman yaşanan bilgi ve belge sıkıntıları konunun uzmanları ile birlikte bertaraf edilmiştir. Osmanlılar döneminde de bu özelliği ile önemli bir yerleşim birimi olmuştu. Şeriyye Sicilleri. yüzyılına ait önemli bilgileri konu edinen bir tez hazırladık. Temettuat Defterleri esas olmak suretiyle hazırladığımız bu tezin giriş bölümünde Sivrihisar’ın fiziki ve beşeri coğrafyası hakkında kısa bir bilgi verilmiştir. Çalışmamızda benimsediğimiz yöntem. Sivrihisar’ın Osmanlı idaresinden itibaren yapısını ve tarihini bilmek için Tahrir Defterleri. tarih boyunca önemli bir yerleşim birimi olmuştur. Selçuklular devrinde bir uç kenti olan Sivrihisar. Meşrutiyet’ten sonra Ankara eyaletine bağlanan Sivrihisar. incelemek gereklidir. Osmanlı idari yapısında kuruluş zamanından itibaren I. 1914’te bağlı bulunduğu Eskişehir sancağının. Cizye Kayıtları ve Temettuat Defterleri gibi önemli kaynakları taramak.

Ardından şehirdeki sosyal gruplar ile meslekler irdelenerek şehrin sosyal yapısı ortaya çıkarılmaya çalışılmış konunun daha iyi anlaşılması için ok sık sık tablo ve grafiklere yer verilmiştir. ve yetiştirilen ürünler ile bunlardan elde edilen gelirler . Tezin hazırlanmasında her ne kadar en iyisi yapılmaya çalışıldı ise yine de eksikliklerin vaki olacağı muhakkaktır. Dördüncü bölüm ise Sivrihisar’da zirai hayat ve hayvancılığa ayrılmıştır. Beşinci bölümde ise Sivrihisar’ın iktisadi durumu ele alınmıştır. öşür. bu bağlamda vergi-yi mahsusa. Burada Sivrihisar’da oturanların ziraat ve hayvancılıkla ilişkileri eldeki verilerle ortaya konulmaya çalışılmış değerlendirilmiştir. Bu kısımda şehirde yaşayanların meslekleri ve mesleki kazançları gruplar halinde ele alınmış ve bu grupların daha iyi anlaşılabilmesi için sık sık tablolara da yer verilmiştir. Bundan sonra hane reislerinin isimleri. aile ve sülale adları ile lakapları tespit edilerek değerlendirmelerde bulunulmuştur. Bu eksikliklerin de ileride bu alanda araştırma yapacak araştırmacılarca giderileceğini ummaktayız. Tezin hazırlanması sırasında belgelerdeki zorluklar zamanla defterlere ve belgelere aşina olarak ve uzmanlara danışarak konu ile ilgili eksiklikler ise konuyu açıklayıcı kaynak eserlerden yararlanarak giderilmeye çalışılmıştır. yüzyıldan günümüze kadar şehrin nüfusu tespit edilmeye çalışılmıştır. Tezin sonunda yer alan Ekler kısmında şehrin merkezini ve köylerini gösteren harita ile Temettuat Defterlerinin mahallelere göre dökümü verilmiştir.v Tezin ikinci bölümünde ise 19. Üçüncü bölümde Sivrihisar’ın sosyal yapısına ilişkin bilgiler değerlendirilmiştir. Daha sonra ise hane reislerinden toplanan vergiler hakkında bilgi verilmeye çalışılmış. İlk olarak demografik yapısı incelenerek 16. Ayrıca toplanan temettuat ve oranları da bu bölümde zikredilmiştir. cizye ve a’det-i ağnam (koyun ve keçi) vergisi işlenmiştir. yüzyılda yapılan mali ıslahatlar ve Temettuat Defterlerinin genel yapısı üzerinde durulmuştur.

Sivrihisar alan araştırmamız sırasında yardımcı olan araştırmacı yazar. Dr. avukat yazar Orhan Keskin’e. yine arşiv dairesinde yardımlarını esirgemeyen arşiv personeline özellikle Ayhan Özyurt’a. Doç. fikir ve görüşlerini benimle paylaşan.vi Tezimizin hazırlanmasında emekleri geçenlere şükranlarımızı sunmak en içten borcumuzdur. okuma ve tetkikinde yardımcı olan değerli meslektaşım Arş. Hasan Hüseyin Adalıoğlu’na teşekkürlerimi arz ederim. Doç. Mehmet Topal’a. arşiv belgelerinin tasnif. yardımlarını esirgemeyen danışman hocam Yrd. Dr.Görevlisi Zekayi Mete’ye. Mehmet Fatih BECERİK Aralık 2002 . İl Meclis Üyesi Ahmet Atmaca’ya. özellikle de tezimin hazırlanmasında çalışmalarımın başından sonuna kadar ilgi. Öncelikle konunun kabulü sonrasında yardımlarını esirgemeyen değerli hocam Yrd. maddi imkanları ile beni destekleyen değerli dostum Yusuf Özkan’a. sevgi.

1978 : İngilizce . Öğretmenliği Kişisel Bilgiler Doğum Yeri ve Tarihi Yabancı Dil : İstanbul – 30.H.vii ÖZGEÇMİŞ Mehmet Fatih BECERİK Yüksek Lisans Tarih Anabilim Dalı Eğitim Ls.E.Lisesi.04. Sosyal Bilimler ve Edebiyat İş/İstihdam 2000.2002 M. Lise 1995-1999 1992-1995 Osmangazi Üniversitesi.B. Tarih Bölümü Kağıthane İ.

............................... Osmanlılar’a Kadar Sivrihisar .................5.........................1.. 17 2......... 19.....................................................................................................................2. Sivrihisar’ın Tarihçesi................................................................................................................................................................................................................... xi KISALTMALAR LİSTESİ .......................2............................1............ iv ÖZGEÇMİŞ ......1..............................................................................1........................1.............. iii ÖNSÖZ .......... xvi GİRİŞ .............. 13 2........................ Sivrihisar’ın İdari Yapısı ................................ 14 2................. 4 1.............................................................. Müşirlik Nizamı ....... 8 2..................2............................2..1............................................... Temettuat Defterleri ....2................................................................... 19 ......................viii İÇİNDEKİLER ÖZ ........................1................... BÖLÜM TEMETTUAT DEFTERLERİ 2............................ 16 2........... BÖLÜM ŞEHRİN KISA BİR TARİHÇESİ VE İDARİ YAPISI 1.......................................... Osmanlılar Döneminde Sivrihisar ................................................1............................... Hazırlanışı ...................................... Mahiyeti ................................ 6 1.................... Tanzimat Fermanında Mali Islahat ..........1...................... Yüzyılda Mali Islahat Teşebbüsleri ....................1........ Tanzimat Öncesindeki Teşebbüsler .....................1 1............................... xv EKLER LİSTESİ .................1......... 17 2.................... Muhassıllıkların Kurulması ........ vii TABLOLAR LİSTESİ .................................................................................................................2...............2....................................... 1 SİVRİHİSAR’IN FİZİKİ VE BEŞERİ COĞRAFYASI....................................................... ii DEĞERLENDİRME KURULU ENSTİTÜ ONAYI ........... 10 2............3.............................................1261 Temettuat Sayımları .............................................. 11 2........................................................................................1............................................ 10 2. i ABSTRACT................................... 4 1........................................4......................................

.................3.. Mahalleler ve Demografik Yapıları ........ Görevliler ...................................................... 25 3......... 57 ................... İnşaatla Uğraşanlar ............................... Madeni Eşya Üretenler ...................................3......................3........................2..........3...............................3... 42 3..........3... Sivrihisar’ın Mahalleleri.......... Lakaplar ......................3... Hane Reislerinin Meslekleri ................... Deri İşi ile Uğraşanlar ...3..................... 53 3............. 54 3...............6..... 49 3..... Eğitim Alanında Hizmet Verenler ...........1..1.......................3...............2...3. Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar ........... 33 3......3.............................................4..3....3............................................................................................ Şekli Özellikleri ve Metodu ........3..........6....................... Yiyecek ve İçecek Maddeleri Üretenler ....................1......... 54 3.....4............7. 56 3..................... 51 3........3........... Meslekleri Belli Olmayanlar ........3..........1. 49 3.............................. 20 3.......................4............... 52 3..2..3...............................3...................1....................... Sanayi ve Ticaret Alanında Uğraşanlar..........3................................................1...................3.......................3.ix 2...............8.....3.......... 51 3......... Ziraatle Uğraşanlar ..............3.......3... Kullanılan Aile ve Şahıs Adları ...... 50 3.. BÖLÜM ŞEHRİN SOSYAL YAPISI 3.... 55 3.....3...... Dokumacılıkla Uğraşanlar ........................ Dini Görevliler ......................................... 45 3.................... Şehrin Tahmini Nüfusu .................1................ Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar ...........2....... 46 3........ Mahallelerde Kullanılan Aile... 47 3........2.........48 3.....1........3...................... 54 3..............................................................5.................3..1.................... ve Demografik Yapıları ......2... Köyleri ve Nüfusu .... Köyler.............................3......... 25 3. Ticaretle Uğraşanlar . 42 3.................................2.............. Askeri......... 44 3........... Taşımacılıkla/Nakliyecilikle Uğraşanlar ..............2............... İşçiler ........ Şahıs Adları ve Lakaplar ..3....... İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler .......... 36 3..........................2..............3.....4..............3.5............ 57 3.............4................................................................................

.........2...x 4............................................................................1..................................3...............................3..................................................... 82 5........... 105 EKLER.................4.................. Mahallelere Göre Temettuat Dağılımı ...... 67 4................................ Tarlalardan Alınan Kira Gelirleri ...................................................2.................................... Vergiler ............................ Cizye .3.......... Kira Gelirleri .......3.......... Yetiştirilen Ürünler ................................................................................. 95 5.................3... 111 .............................. 87 5..................... Halkın Gelir Kaynakları......... 92 5........ A’det-i Ağnam Resmi ...... 96 5........ 88 5..................................................................................................4.1.......... Hayvancılık ...................................................................................................3............................................... 84 5...............2........ 92 5.........4.....................................1..... Binalardan Alınan Kira Gelirleri ............. Şehirde Toprağın Mahallelere Göre Dağılımı ............. 72 4....................................... Vergiyi Mahsusa ...................................................................1...... 89 5................ 65 4. BÖLÜM İKTİSÂDİ DURUM 5.1..2.......3............. 98 SONUÇ ...........2...........4.3..................................................................................... BÖLÜM ZİRAAT VE HAYVANCILIK 4..3...............................................................4......................1............... Öşür (A’şar) ...............................................4............... Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı ............. Köylere Göre Temettuat Dağılımı ............................. Ürünlerden Alınan Öşürler ........................3... 80 5................................................................................................................. 62 4. 84 5....3.. 101 KAYNAKLAR ................................................................. 75 5........... 88 5....3.. Ziraatten Elde Edilen Gelirler ... Hayvancılıktan Elde Edilen Gelirler ......................................................4.................................................................

........................ 56 Tablo 27 : Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar ................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 58 Tablo 30 : Müslümanların Meslekleri ............. 37 Tablo 5 : Sivrihisar Mahalleleri ve Nüfusu .......................... 57 Tablo 28 : Meslekleri Belli Olmayanlar ......................................................... 50 Tablo 18 : Dokumacılıkla Uğraşanlar .................. 35 Tablo 3 : Sivrihisar’da Yaşayan Milletlere Göre Hane Sayıları .............................................................................................xi TABLOLAR LİSTESİ Tablo 1 : Sivrihisar’ın Mahalleleri..................................... 52 Tablo 21 : Ticaretle Uğraşanlar ..................................................... 32 Tablo 2 : Sivrihisar’ın Köyleri ...................................................................... 59 .............................................................. 44 Tablo 10 : Gayri Müslim Hane Reislerinin Adları .........................................................47 Tablo 15 : İşçiler ......................... 51 Tablo 20 : Madeni Eşya Üretenler ...... 40 Tablo 7 : Sivrihisar Köylerinin Nüfusu ................................................................... 36 Tablo 4 : Klasik Dönemde Sivrihisar Nüfusu ................................................................. 55 Tablo 25 : Eğitim Alanında Hizmet Verenler ............................................................... 53 Tablo 22 : İnşaatla Uğraşanlar ........ 39 Tablo 6 : Nüfusun Belli Başlı Tarihlerdeki Durumu . 41 Tablo 8 : Köylerin Belli Başlı Yıllardaki Nüfusu .................................... 45 Tablo 12 : Gayri Müslim Hane Reislerinin Kullandıkları Lakaplar ............................... 45 Tablo 13 : Meslek Gruplarının Dağılımı ..... 46 Tablo 14 : Ziraatle Uğraşanlar....... 58 Tablo 29 : Gayri Müslimlerin Meslekleri ................................................................................. 49 Tablo 17 : Deri İşi İle Uğraşanlar ................................... 50 Tablo 19 : Yiyecek ve İçecek Maddeler Üretenler .............................. 44 Tablo 11 : Müslüman Hane Reislerinin En Çok Kullandıkları Lakaplar ........ 53 Tablo 23 : Taşımacılıkla/Nakliyecilikle Uğraşanlar ............................................................................................................... 55 Tablo 26 : Askeri............................................................................................................ 42 Tablo 9 : Mahallelerde Kullanılan Hane Reislerinin Adları ..................................................................................................... İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler ............................................................... 48 Tablo 16 : Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar............................................................................................................................................................................................................ 54 Tablo 24 : Dini Görevliler ..................................

. 87 Tablo 57 : Ziraatten Elde Edilen Gelirler ....................................... 65 Tablo 33 : Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı .................................. 68 Tablo 36 : Yetiştirilen Baklagiller ......................................................... 63 Tablo 32 : Toprakların Mahallelere Dağılımı ......................................................................................................................................................................... 66 Tablo 34 : Yetiştirilen Tarla Ürünler ...................................................................................................................................... 83 Tablo 53 : Köy ve Hane Başına Düşen Temettuat.......................... 74 Tablo 45 : Mahalle Başına Düşen Bedelen Öşürler ........................................................... 77 Tablo 47 : Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı (Büyükbaş) .......................... 79 Tablo 48 : Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı (Küçükbaş) ................. 71 Tablo 40 : Sınai Bitkilerden Elde Edilen Kazançlar .............. 86 Tablo 56 : Hayvanlardan Elde Edilen Kazancın Etnik Yapıya Dağılımı ............................. 90 Tablo 61 : Hane Reislerinin Diğer Gelirleri ................................ 91 Tablo 62 : Hanelerde Vergiye Tabi Diğer Yazılı Olanlar .................................................................... 81 Tablo 51 : Mahallelerde Hane Başına Düşen Temettuat ............ 70 Tablo 39 : Baklagillerden Elde Edilen Kazançlar .......................... 92 ................................................... 71 Tablo 41 : Tarlalardan Elde Edilen Kazançları ........... 68 Tablo 37 : Yetiştirilen Sınai Bitkiler............................................................... 87 Tablo 58 : Binalardan Alınan Kiralar ............................................................................................................... 85 Tablo 55 : Hayvanlardan Elde Edilen Gelirlerin Dağılımı ......... 72 Tablo 42 : Aynen Alınan Öşürler .................... 68 Tablo 35 : Yetiştirilen Tahıl Ürünleri ................................................................................................. 73 Tablo 43 : Bedelen Alınan Öşürler ............................................................................................ 80 Tablo 50 : Temettuatın Etnik Yapıya Göre Dağılımı ...... 69 Tablo 38 : Tahıllardan Elde Edilen Kazançlar................ 74 Tablo 44 : Mahalle Başına Düşen Ayni Öşürler ................ 84 Tablo 54 : Hayvan Başına Elde Edilen Hasılat ................... 75 Tablo 46 : Hayvanların Mahallelere Göre Dağılımı ................................................................xii Tablo 31 : Ziraatle İlgili Tarlalar .............................. 79 Tablo 49 : Mahallelerin Temettuat Dağılımı ....................................................................................................... 89 Tablo 60 : Tohumluklardan Elde Edilen Gelirler .......... 82 Tablo 52 : Köylerin Temettuat Dağılımı .................................................................................. 88 Tablo 59 : Tarlalardan Alınan kiralar ..............................................................................................................................................................................................................................................................................................

..... 99 ......... 98 Tablo 65 : A’det-i Ağnam Resminin Dağılımı ..... 94 Tablo 64 : Gayri Müslimlerin Cizye Evrakları ............................................................................................................xiii Tablo 63 : Mahallelerin Vergi-yi Mahsusa Dağılımı.......................................

.............64 Şekil 2: Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı....................66 .............................xiv ŞEKİLLER LİSTESİ Şekil 1: Toprağın Tasarrufu ....................................................................................

: yayınlanmamış yüksek lisans tezi Yay.Ü.S.T. : Yayınlayan .g.TMT.C. : Başbakanlık Osmanlı Arşivi Bkz. : İstanbul K. : Sayfa S. : Maliye Varidatı Temettuat Defterleri n.İ.F.Ü. : adı geçen madde a.t.md. : adı geçen tez A.E.İ.g. : İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi İ. : Sayı TTK : Türk Tarih Kurumu vd.e. : İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İst. : Dipnot nr. : Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Haz. : Yayınları yay. : adı geçen eser a.F.E.V.y.l.xv KISALTMALAR LİSTESİ a. : Numara s. : İslam Ansiklopedisi İ.VRD.E.g.VRD.F.Ü.g. : Bakınız BSV. : Cilt çev.Ü.A.Ü.F.O. : Hazırlayan İ. : Maliyeden Müdevver Defterler MEB : Milli Eğitim Bakanlığı ML. : Çeviren D. : Marmara Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi MAD.D.t. : Bilim ve Sanat Vakfı C. : Kamil Kepeci M.D.A. : Anadolu Üniversitesi A.K. : ve diğerleri y. : adı geçen makale a.Ü.A.m.B.F. : Maliye Varidatı ML. : Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi B. : İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi İ.

........................................................... 126 EK -9 : Mahallelerin Ayrıntılı Dökümü ....................................... 113 Ek – 4 : Mahallelerde Mesleklerin Dağılımı .................................................................................. 112 EK – 3 : Mahallelerde Kullanılan İsimler ....... 118 EK – 5 : Mahallelerde Arazilerin Dağılımı .......... 122 EK – 6 : Mahallelerde Hayvanların Dağılımı ................................................................................................................................................................................................................. 111 EK – 2 : Temettuat Defteri Baş Sayfa Örneği ......... 128 .............................xvi EKLER LİSTESİ EK – 1 : Sivrihisar Haritası .................................................... 123 EK – 7 : Mahallelerde Temettuatın Dağılımı ........................................................... 125 EK – 8 : Köylerde Temettuatın Dağılımı.....................................

.g. Ana Tanrıça’yı bünyesinde bulundurduğu için Anadolu halk üzerinde manevi üstünlük kazanmış oldu. md. şehrin merkezi durumunda idi. 4 Ömer Çapar.g. a.Ü.C. Pessinus’taki 1 2 Şemseddin Sami.3.m.1.7 Ayrıca Roma. s. Yüzyılda Hristiyanlık yörede kesin olarak yerleşince Kybele kültü yasaklanmış.g. Anadolu yaylasında Ana Tanrıça için tahtlar ve sunaklar yapılmış. 5 Devreker. 6 Yurt Ansiklopedisi.. A..e. Suzan Albek.D. Sivrihisar’ın Tarihçesi 1. a. günün erken saatlerinde buralarda törenler düzenlenmiştir.2 Çok eski dönemlerde Tanrıça Kybele (Magna Mater)’nin ana kült merkezi olan Pessinus (Ballıhisar). İstanbul 1997.Ü.1.2921. Kılıçaslan. C. 204-205 yıllarında Roma’ya taşınan4 Kybele’nin ardından kült merkezi yavaş yavaş önemini kaybetmiştir.Ö.g. s.1457.1. Hristiyanlığı benimsemiş olanlar ise Kybele geleneğinden kurtulamamış her iki inanışın da izini taşıyan mezhepler ortaya çıkmıştır. Dorylaion’dan Eskişehir’e. C. s.1 Sivrihisar.7. s. a.1457.. Halime Doğru.190.27.111. ve XVI.209. Osmanlılar’a Kadar Sivrihisar Adını sivri kayalarından alan Sivrihisar’ın bilinen en eski adı Amuryum’dur. Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi. Roma yolculuğundan sonra Ana Tanrıça’nın ünü imparatorluk sınırlarına yayılmıştı. s. XV. Ankara 1979..Eğitim Sağlık Araştırma Çalışmaları Vakfı Yay. 3 John Devreker. a. A. Daha sonraları IV.m. F. Yapı-Endüstri Merkezi Yay.e. s.5 Buna rağmen Anadolu’da yerli tanrıça ve Pessinus’un idolü (diopetes) olan Kybele’ye6 ibadet devam etmişti. a. ünlü Kral yolu üzerinde bulunan bir yerleşim yeri olması nedeniyle ilk çağdan beri önemini korumuştur. D. Doğru. s. s. s. TTK Yay.. BÖLÜM ŞEHRİN KISA BİR TARİHÇESİ VE İDARİ YAPISI 1. Eskişehir 1991. “Anadolu’da Kybele Tapınımı”. Ankara 1997..XXIX.3 M.8. a.T.s. . “Pessinus”. Yüzyıllarda Sivrihisar Nahiyesi. 2583. yeni dini yaymak üzere Anadolu’yu dolaşan havari Saint Paul’ün tüm çabalarına rağmen Kybele kültü Pessinus merkez olmak üzere Sivrihisar ve Eskişehir çevresinde gücünü korumuş oldu. s.4 1.g.e. 7 Çapar.1-4. Hristiyanlığın ortaya çıkışından sonra.g..

27. 13 İlter. Doğru. s.e. M.g.g.m. s. Justiniapolis’i vermiş fakat yeni şehri Pessinus’un olduğu yere değil.245. s. s.g. a. a.13 Sivrihisar’da başka yerleşim yerlerinin de Bizans döneminde nüfuslandığı anlaşılmaktadır. 15 Keskin.8.e. Ramsay. a.5 tapınak yıkılmıştır.g.F Eski ÖnasyaAkdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü Dergisi. 11 Fügen İlter.e. 204 yılında parlak durumunu kaybettikten sonra.14 Selçuklu kültür düzeyinin yüksek olduğu Sivrihisar’ın Türkler ile teması Abbasiler’in hizmeti dönemlerindeki akınlarla olmuştur. bölgenin ekonomik merkez olduğu gibi Bizans askeri yolundaki istihkam silsilesinin de bir unsuru olmuştur. Sifrihisar ve Sivrihisar adlarını almıştır. 17 Yurt Ansiklopedisi. M. s.XIX.13.10 Bu devirde Palia veya Spalia denilen bölgeyi IV. Anadolu (Anatolia). s. . W. 10 Ramsay.e.e.md. s.17. 25’te Roma egemenliğine geçmiş ve Roma’nın Galatya eyaleti sınırlarına alınmıştı. MEB Yay.. s. Fotoğraflarla Sivrihisar-Justiniapolis. s.g. a. Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası (Çev. a. a.8.M. s. s.g.18. Ankara 1980. a.Ü. Yüzyılda Bizans imparatoru Justinianus yeniden canlandırmak istemiş.g. İst.12 Pessinus’u gölgede bırakan Justiniapolis sonradan Seferihisar. 1071 Malazgirt zaferinden sonra Süleyman Şah komutanlığındaki Türk orduları Sivrihisar’ı zaptetmiş ve şehre siyah kayaları sebebiyle Karahisar adını vermişlerdir. bugünkü Sivrihisar’ın bulunduğu yere kurmuştur. A.e. 18 Doğru. 14 Doğru.g.g.8 Justiniapolis-Sivrihisar’ın o zamanki adı.e. Kılıçarslan zamanında Bizans sınırında hızla artan Türkmen yerleşmesi sırasında da Türk nüfusuna ev sahipliği yapmış.9 Pessinus. Kılıçarslan..g. s. a.Ö.16 özellikle II..7.17 yerleşim birimlerinde ibadethaneler yaptırılmıştır. “Sivrihisar Yöresi Araştırmaları”.18 8 9 Doğru.e. s. Mihri Pektaş).C. a.13.T. fakat hiçbir zaman tamamıyla boş kalmamıştır.243.9.1961. C. Eskişehir 2000. a.9.15 Anadolu Selçukluları yönetiminde uç beyliği olduğu bilinen Sivrihisar. 16 Keskin. D.Ö.2850. 12 Nejat İşcan. Buna rağmen Justiniapolis.11 yeni kurduğu şehre kendi adını.büyüdükçe Pessinus gerilemiş.

İstanbul 1995. Karkın. .g.10. s. a.1.10.g. Tam-İş Matbaası.e.193. a. sınırda bulunan bir yerleşim yeri olduğu için sık sık el değiştirmiştir. Eymür ve Avşar boylarının Sivrihisar’a yerleşmesi. Orhan Bey’in vefatından sonra Karamanoğulları’nın eline geçmişti..10. C.e. Keskin. 24 Doğru. 22 Keskin. Ankara savaşında Timur’a 19 20 Mustafa Akdağ. s. Sivrihisar.20. Cem Yay. 21 Doğru.g..e. Sivrihisar Tarihi.61..20. s. Bahadır Han’ın ölmesinin ardından İran-Moğol İlhanlıları’nın fiilen parçalanması üzerine Sivrihisar’ı kendi sınırlarına dahil etmişti.61. a. s.g. doğuda kurulmuş olan ve batıya doğru ilerleyen Timur devletinin hizmetine girerek kaybettikleri yerleri geri alma çabası içine girmişti. 23 Tahsin Özalp.1.20 Osmanlılar Döneminde Sivrihisar 1. Türkiye’nin İktisadi ve İctimai Tarihi.e. s.e.e. kaynaklarda belirtilen Sivrihisar22 Karamanoğulları’nın saldırıları ile el değiştirmiştir. Yıldırım. Doğru.24 Ancak I. Murat’ın başa geçmesiyle Ankara ve Sivrihisar yeniden ele geçirilmiştir. Orhan Bey zamanında Çobanoğlu Timurtaş’tan 1334 yılında satın alındığı bilinen Sivrihisar23.g.2 Osmanlı Devleti ile Karamanoğulları Beyliği.25 Yıldırım Bayezid zamanında Anadolu’da toprak kaybına uğramış olan beyler. a. Öte taraftan Ankara’da Ahilerin egemenliğine geçmişti. buranın tarihi önemini artırmaktadır.21 Osman Gazi zamanında Osmanlı idaresinde bulunduğu. a. 25 Özalp. s.. s.. Anadolu’nun hakimiyeti için uzun yıllar karşı karşıya gelmişlerdi. Eskişehir 1960. Osmanlı Devleti’nin kuruluş yıllarındaki olaylarda Beypazarı ile birlikte Karamanoğulları’nın mülkü sayılmıştır. Anadolu Selçuklu Devleti’nin yıkılması üzerine kurulan beyliklerden Karamanoğulları Beyliği. a.g.19 Sivrihisar. s.6 Türk tarihinde büyük rol oynayan Oğuz boylarından Kınık.

g.e.İ. İslam Ansiklopedisi. Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa : Osmanlı Devletinin kuruluş döneminde önemli işler başararak Çandarlı sülalesinin etkin rol oynama sürecini başlatan kişi olmuştur. Ankara. 31 Keskin. 28 Akdağ..Y. Doğru. 1957. Yücel. Kitab-ı Cihannüma Neşri Tarihi (Yay.31 Bunlardan en önemlileri şunlardır: a. s.g. . s. D.259. özellikle de Türk dünyasını sarmış.62.e. Sivrihisar da Karamanoğlu beyliğine kalmıştı.29 Sivrihisar 1415 yılından itibaren kati olarak Osmanlı Devleti’nin toprakları içerisinde yer almıştır..286.17.g.727.32 b.V. s. MEB Yay. hikmet ve mizah aleminin en çok bilinen ve sevilen seçkin siması olan Nasreddin Hoca hakkında yazılan kaynakların ekseriyeti onun Sivrihisar’ın Hortu köyünde doğduğunu 26 İ. “Sivrihisar”.g.727. çünkü zulüm ile yönetildikleri. “Çandarlı”. s. Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu Devletleri.11. kaynaklarda zikredilmektedir.27 Fetret Devri (1402-1412) sırasında kardeşleri ile mücadele ederek bu mücadeleyi kazanan Çelebi Mehmet başa geçtiğinde Sivrihisar. Ankara 1989. hâlâ Karamanoğulları’nın elinde idi..A. Darkot. Niğde ve Sivrihisar gibi önemli yerleşim yerlerini terke mecbur kalmıştır. Reşit Unat. 27 Mehmet Neşri. a. C.2. 32 Münir Aktepe. s.323. daha sonra da Bursa’ya akın yapıp şehri kuşatmıştı. Seydişehir. TTK Yay. a.26 Sivrihisar halkının bu durumdan memnun olmadığı. s. Karaman’a gelmiş ve yapılan mücadele sonunda Karamanoğlu Mehmet’i esir almıştır.Hakkı Uzunçarşılı. a. C. M. 29 Özalp. A. Köymen). s. s.10. Ali Sevim. I. Türkiye Tarihi.g. Anadolu’daki vilayetleri eski beylerine vermiş. s.e.209.28 Bunu öğrenen Çelebi Mehmet. Nasreddin Hoca : Ünü dünyayı.7 yenilince Timur. a. Osmanlı Devleti’nin içinde siyasi yapısıyla değil kültürel ve sosyal yapısıyla katkıda bulunmuş ve birçok ünlü insan yetiştirmiştir.30 Bundan sonra Sivrihisar.e. İstanbul 1966. Yapılan anlaşma ile Karamanoğlu Beyliği Akşehir.m. a.469. TTK Yay. Ankara 1969. Kırşehir.8.. s. 30 Besim Darkot. TTK Yay. Zaten Çelebi Mehmet’in taht mücadelesini kazandığını öğrenen Karamanoğlu Mehmet Bey hemen idaresi altındaki Sivrihisar’a gelmiş. C. İstanbul 1993.

Vehbi Cem Aşkun.g. Hızır Bey : İstanbul’un ilk kadısı ve şehremini olan Hızır Bey’in Sinan Paşa : Hızır Bey’in oğlu olan Sinan Paşa veziriazamlık yapmış. Fatih’in vefatından sonra II.. s. 11-12. s.8386.e.g. devletlerin idari birimleri içinde yer almıştır.. Bayezid zamanında vezirlik rütbesi geri verilmiştir. s. Eren Yay. md. Eskişehir 1978. s. ticaret yolları üzerine inşa edilerek gelişmesi sağlanmıştır.2.33 Aslında büyük bir âlim olan Nasreddin Hoca meseleleri nüktedan bir dille etrafına anlatan kültür dünyamızın önemli simalarından olmuştur. Keskin. Aziz Mahmut Hüdayi. 35 Doğru. c.. s.e. a.38 Osmanlı Devleti zamanında ise Orhan Bey’in yaptırdığı yaya tahrirlerinde Sivrihisar’ın yayalık ve müsellemlik alanları Sultanönü Sancağına bağlı olduğu halde39 I. a.. a..g. 266-286.e. ardından Fatih zamanında Sivrihisar’da kadılığa atanmıştır. Doğru.. a.62. Selçuklular zamanında uç kenti. a. a. Şeyh Baba Yusuf. a. s.36 1.e.e.g. 60-61. 39 Doğru. s. 288-292. . 38 Özalp. s. AkçeHalkbilim Araştırmaları Merkezi Yay. Keskin. 267. Seyyid Nurettin gibi büyük Anadolu erenlerinin de Sivrihisar’da yetiştikleri çeşitli kaynaklarda zikredilmektedir. uç beyliği olarak vazife gören Sivrihisar37 Karamanoğulları Beyliği’nin burayı almasıyla özellikle Karamanoğlu Mehmet Bey’in idari üssü idi. s. Osmanlı İmparatorluğunda Yaya-Müsellem-Taycı Teşkilatı. Mehmet zamanında sipahiye yazılan yerler bu defterlere geçirilmemiştir. Tapu Tahrir 33 34 Keskin. İstanbul 1990. 37 Yurt Ansiklopedisi. Kadı Celâleddin. a.g..g..11.8 belirtmektedirler.e. Keskin...g. 18. Sivrihisar’ın İdari Yapısı Adını dağlardaki dorukların sivri kayalarından alan Sivrihisar bugüne kadar değişik kültürlerin.g.35 Bunlardan başka Yunus Emre. İmparatorun burayı şehir yapmasıyla büyümüş. Eskişehir ve Uluları. 36 Özalp. Nasreddin Hoca’nın torunlarından olduğu söylenmektedir. 88.34 d. Bizans zamanında M.Ö. 2850.e.e. s.g. s. a. 204 yılına kadar Pessinus’tan küçük olan Justiniapolis (Sivrihisar).

Karpat. Ankara 1961. Madison 1985. TTK Yay. s. 40 Doğru.g. . XVIII.g.. a.14. Sultanönü sancağının Karacaşehir nahiyesinin bittiği yerde Sivrihisar nahiyesi başlamıştır. Mehmet zamanında kesin olarak 1415’te Osmanlı sınırlarına alınmış olmasıdır. Mihalıççık yayalık alanları dışında kalan köyler. 9061. Dolayısıyla geciken organizasyon nedeni ile buraya ayrı bir statü uygulamak zorunlu olmuş ve Hüdâvendigâr sancağına bağlanmıştır. MAD.. s.63.. s.44 1877 yılında belediyesi kurulan Sivrihisar45 1914’te Eskişehir sancağına Mihalıççık ile bağlanan iki kazadan biri olmuş. 45 Yurt Ansiklopedisi. bugünkü Polatlı köyleri arasında yer almaktadır. Yücel Özkaya. ve 16. s. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun İskan Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi.e. Batıdaki sınır daha esnektir. 44 Ali Cevad. İst. A. 2001. s. Güney ve güneydoğu sınırı Sakarya ırmağı ile doğal olarak sınırlanmış olmakla beraber bazı köyler.239-240. Eskişehir 2001.9 defterlerinde Hüdâvendigâr Sancağına bağlı olan Sivrihisar’ın Sultanönü Sancağına dahil edilmemesinin nedeni. s. Ankara 1997. “Sivrihisar’ın XIX.m. günümüzdeki kaza sınırından oldukça geniştir. Yay. Bu zaman diliminde eyaletin değişik kaymakamlık ve muhassıllığına bağlı olmuştur..437. Edebiyat Fak.. s. ve XVI. 41 Doğru.2391. Sakarya ırmağına kadar Sivrihisar nahiyesi içinde yer almıştır.. BOA. 47 Darkot. Yüzyılda.. s. Dersaadet 1313.1. XV. yüzyıla kadar Hüdâvendigâr eyaletine bağlı bir nahiye (nefs) olarak kalmıştır.41 Osmanlı Devleti’nde iskan hareketlerinin etkilendiği yerlerden biri olan Sivrihisar. 42 Yusuf Halaçoğlu.105. Memâlik-i Osmaniye’nin Tarih ve Coğrafya Lügati. bir süre önce muhassıllık döneminde Eskişehir Muhassıllığına43 bağlı olmuştur. Küre Yay. s. Tarihte Eskişehir Sempozyumu (2-4 Kasım 1998). s. a. Uzunçarşılı.40 15. nr. şehrin sürekli el değiştirmesi ve I. Kuzeyde Porsuk çayı engel teşkil etmemiş.7. Tanzimat Dönemi Osmanlı Maliyesi. a. Güneybatıda böyle doğal sınır bulunmamaktadır. The University of Winconsin Press.42 19. Ottoman Population (1830-1914). TTK Yay.182. 43 Coşkun Çakır.md.11.. 46 Kemal H. İncelediğimiz dönemde Bilecik kaymakamlığına.727.46 Cumhuriyetle birlikte Eskişehir ilinde kalmış47 ve bugüne kadar Eskişehir’in en büyük ilçelerinden biri olmuştur.14.Ü.g. yüzyılda nahiyede bugün hala isimlerini koruyabilen köyler göz önüne alınarak çizilmeye çalışılan sınır. Islahat Fermanından (1856) sonra kabul edilen yeni vilayet kanununa göre yapılan uygulamada Ankara vilayetinin merkez sancağına bağlı bir kaza durumuna getirilmiştir. Yüzyıldaki Durumuna Genel Bakış”. Osmanlı Tarihi. C. s.

2 Musa Çadırcı. Yozgat 2000. s.1 Uzun süredir savaşa dayanan bir ekonomi anlayışından vazgeçerek verimlilik esasına dayanan yeni bir iktisadi anlayışa geçemeyen Osmanlı devlet adamlarının görüşleri. 4 Mahir Aydın. C. Ankara 1970. Osmanlı İmparatorluğunda İlk Nüfus Sayımı 1831. iltizamla yönetilen bir kısım hazine gelirlerinin doğrudan tahsil edildiği. II.81-84.. s.209. İstanbul 1990. Tanzimat Döneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yapıları. Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü. Ankara 1991.19.C. s. “Türkiye’de Muhtarlık Teşkilatının Kurulması Üzerine Bir İnceleme”. Çadırcı. 3 Akgündüz. Bu değişikliğe paralel olarak da II. .1. Yimpaş Holding Yay. yüzyılda ciddi olarak değişikliğe uğramıştı.4 bunun tamamlanamaması üzerine nüfus sayımının yapıldığı5 bilinmektedir.2 Islahat teşebbüsleri için Tanzimat’ın beklenmediği.7-10. Mahmut mümkün olduğunca devleti batı normlarına uydurmaya.20.e. S. Neşriyatı. Öztürk. İ. Osmanlı’nın Batı’ya açılmasıyla değişime uğramıştır. Said Öztürk. Tarih Araştırma Merkezi Yay. 19.E. XXXIV. TTK Yay. BÖLÜM TEMETTUAT DEFTERLERİ 2. Sultan II Mahmut Reformları Semineri. 5 Enver Ziya Karal. 19. Yozgat Temettuat Defterleri. 1 Ahmet Akgündüz.1. s.1. Belleten.409. “Sultan II. Tanzimat Öncesindeki Teşebbüsler Bozulan nizamı eski haline getirme çabalarının bulunduğu ıslahat layihalarının muhtevası. s. Mahmut Döneminde Yapılan Nüfus Tahrirleri”. s.g. T. Viyana kuşatmasını takiben Osmanlı devlet erkanı gözlerini muhteşem geçmişten güçlü düşmanlarının örnekliğine çevirmişlerdi. 3 vergi tahsili ve askerlik durumunun netleşmesi için arazi tahrirleri yapıldığı.F. II. Mahmut’un son dönemlerinde maliyede yenileşme çabalarına girilerek vergi tahsilinde bazı yenilikler yapıldığı. a. ancak köklü bir reform denemesine Tanzimat Fermanı ile birlikte girildiği görülmektedir.133-136. Yüzyılda Mali Islahat Teşebbüsleri 2.1. C. Ankara 1943.Ü.10 2. batıya yakınlaştırma gayretine girmiştir.

s. C. “Osmanlı Maliyesi”. İ. değişim ve yenileşmenin çok önemli bir simgesi idi. a.E.l.9 fakat bu iki sancaktaki sayım işlemleri 1254 yılı Mart ayına yetiştirilemediğinden gelecek sene yine bu sistemi uygulamak üzere eski sisteme dökülmüştür. 11 Şener. Mübahat S.B. Ziya Karamursal. s. İst. a. s. ticaret ve temettuatına nispetle ve binde hesabıyla verginin tahsili kararlaştırılmıştır. Ancak gelecek sene de bu teşebbüs Mehmet Ali Paşa ayaklanması ve II. İ. 7 Abdüllatif Şener.. Öztürk.7 Sadece barış zamanlarında toplanmak üzere herkesin emlak. s.194. Tozduman.10 2. vergi mükelleflerinin ellerine senelik vergilerinin miktarını gösteren bir senet verilmesi ve iki taksitte ödenecek olan bu verginin mahkeme sicillerine de kaydedilmesi kararlaştırılmıştır.1.g. s.t. 8 Arzu Tozduman. a. İst. Kütükoğlu.Ü. s. n. . Osmanlı Devleti Tarihi. Değişim ve yenileşme her ne kadar kendi içinden gelen bir zorunluluk olmasa da. A.11.Ü.g.541-542.11 Tanzimat. Ankara 1989.10. Bunun için tarımsal gelişmenin gerçekleşmesi yönünde bir dizi politikalar üretilmiş ve uygulanmaya çalışılmıştır.B. Özellikle de öncü sektör kabul edilen tarım kesiminin istenen gelişmeyi 6 Bir cemiyet üzerine tarh olunan toptan bir verginin o cemiyet üyeleri arasında kazanç ve servete göre taksim ve tevzi olunmasıdır. 9 Akgündüz. TTK Yay. a.8 Bunun için Tanzimat-ı Hayriye’ye de numune olmak üzere Hüdâvendigâr ve Gelibolu sancaklarında tahrir denemesi yapılmış.2. İstanbul 1999. y. 10 Furat.1.S. Bkz. Mahmut’un ölümü ile duraklamıştır.l. Feza Gazetecilik AŞ. yenileşme gereğinin öncüsü ve kalkınmanın motoru olarak Osmanlı tarımı görülmekteydi.20.. 1992.t.9-10.1990.t.21.S.. Aydın Güzelhisarı’nin Sosyal ve İktisadi Yapısı (1844). Yay.e.. Tanzimat Dönemi Osmanlı Vergi Sistemi.y.. Osmanlı Mali Tarihi Hakkında Tetkikler..e. Bu açıdan Tanzimat Fermanı diğer adıyla Gülhane Hattı Hümayunu bir dönüm noktası idi. Bu verginin mali yılbaşı olan Mart ayında toplanması.t.E.y. Temettuat Defterlerine Göre Üsküb’ün Sosyal ve Ekonomik Tarihi.11 Adil vergilemenin gerçekleşmesi için örfi vergilerin kaldırılarak yerine tek bir vergi “an cemaatin”6 vergi konulmuştur.2. İstanbul 2001. arazi. Çünkü geniş münbit topraklara sahip bir tarım ülkesi olan Osmanlı Devleti bu toprakların iyi bir şekilde işlenmesiyle bir hububat ihracatçısı olabilirdi.Hamdi Furat. s. Tanzimat Fermanı’nda Mali Islahat Tanzimat hareketi aslında batılılaşma hareketinin bütün Osmanlı kurumlarına yansıtılması ve ülke meselelerine bu suretle cevap hareketi idi.g.g. İşaret Yay.y. s.94. s.11.

e. 9293. s. Mahmut’un son zamanlarında başlayan bu usul. Bu merkeziyetçiliğin önemli bir neticesi iltizam usulüne derhal son verilmesiydi. Ülke genelinde uygulanmadan önce Anadolu’da Hüdâvendigar. 13 Halil İnalcık. Öztürk.XXVIII. s. Tanzimat’la kendini bulmuştur.112. Belleten.. Ankara 1964. “Tanzimat’ın Uygulanması ve Sosyal Tepkiler”.14 12 Akgündüz. Tanzimat dönemi mali reformlara bakıldığında geleneksel vergi sisteminin değişime uğradığı önemli bir dönemdir. Dolayısıyla oluşturulan ilk kanunlar da tahrir-i emlak ve vergiye ait kanunlardı.Bildiriler. Rıfat Önsoy. s..e.. 14 Akgündüz.g.g.12 sürdürebilmesi için bir dizi mali düzenlemelere girişilmiştir.Ankara 1987. insanlarında daha rahat ettirilmesi idi.Reşit Paşa ve Dönemi Semineri. . a. s.13 Başta tarım sektörü olmak üzere diğer sektörlerde de yeni bir vergi sistemi uygulanması gündeme gelen yeni düşünce ile güdülen gaye refahın artırılması ve ülkenin mamur. Bunlardan biri de maliyede merkezileşme idi. tesviye ve tahsili için Tanzimat Fermanı’nın muhtevasında önemli yer teşkil etmekteydi.24-94. a. Uygulamada Anadolu ve Rumeli’de bulunan her bir kazanın örfi vergi olarak çeşitli isimler altında bir senede vermekte oldukları miktar tespit edilecek.g. Vergi sisteminin en büyük değişikliklerinden biri de çeşitli isimlerle alınan örfi vergilerin kaldırılıp tek bir verginin getirilmesiydi. a.12 Maliyede ıslahat. Öztürk.23.22. TTK Yay. mali merkeziyetçiliğin uygulanmasında bir araç olarak görülmekteydi.627. Tanzimat’ın temelini teşkil etmekteydi ve idari alanda yapılan ıslahat. Çakır. s..s.e. “Tanzimat Döneminde İktisadi Düşüncenin Teşekkülü”. Rumeli’de Gelibolu sancaklarında uygulanmaya konulmuş ve bu maksatla tahrire başlanmıştır. Aslında II. hesaplanan miktardan bazı indirimler yapıldıktan sonra bulunan miktar tek bir vergi olarak kaza ahalisinden ilgili kişiler vasıtasıyla tahsil edilecektir. C. M. Verginin adil tarh.

23.1. Aydın. Bu sebeple Osmanlı Devletinin bölgelerinin.17 2.13 Ancak tahrir çalışmalarından netice alınamadığından.25.g. İşte Temettuat defterleri bu sayımlar sonucu oluşmuştur. Bununla birlikte daha sonra bu alanın genişletilmesi düşünülüyordu.g. imam. a.15 3 Kasım 1839’da okunan Tanzimat Fermanı’ndaki vergi prensipleri gereği yani vergide servet esasına göre herkesin devlete vergi ödemesi için her şeyden evvel emlak ve nüfus tahriri yapılması gerekliydi. a. Öztürk. Rumeli. Çünkü çok uzak mesafede bulunan mahaller yetiştirilemeyeceğinden geçici olarak bu bölgeler istisna tutulmuş ve tehir edilmesi yoluna gidilmiştir. Vidin ve Selanik eyaletlerinde uygulamaya konulmuştur. vergide getirilmesi düşünülen yenilikler gerçekleştirilememiş. papaz gibi) ile birlikte halka Tanzimat’ı tanıtmak idi. Bunun yanında verginin belirlenip dağıtım ve diğer işlerin görüşülüp 15 16 Akgündüz.e. Zaten ilk görevleri gittikleri yerlerde o yerlerin ileri gelenleri (muhtar. Biga. Muhassıllar eyalet yönetimi dışında merkeze bağlı olup çok fazla imtiyaza sahiptirler.3. Konya.24.. Edirne. Silistre. zira iltizam usulü feshedilerek yerine tesis olunacak usulüne göre vergilerin tahsili için emlak ve nüfusun belirlenmesi gerekiyordu. Ankara. Akgündüz. Öztürk. Dolayısıyla Tanzimat’ın getirdiği yeni mali düzen önce Anadolu ve Rumeli’de bazı eyaletlerde yani Hüdâvendigâr.16 Tanzimat’ın getirmeye çalıştığı yeni mali sistemin bütün ülkede uygulanması istenmekle birlikte bu mümkün olmamıştır. . Muhassıllıkların Kurulması Tanzimat’ın mali açıdan uygulanması amacıyla muhassıllıklar kurulmuştu(1840).. s.. eyaletlerinin tamamının temettuat defterleri bulunmamaktadır. 17 Akgündüz.e. s. eski örfi vergilerin iltizam usulüyle tahsiline devam edilmiştir. Sivas. Öztürk.g.e. Bunları uygulamak üzere tanıtımlar yapacaklardı. s. Muhassıllara vazifelerini bildiren talimat-ı seniyyeler verilmişti. a.

e.e. Kendilerine bağlanan umutlar boşa çıkmış.g. s. .27.41-42. 20 Şener. Eyaletlerde yeni bir düzenleme ile Müşirlik Nizamı getirilmiştir.t. Bu düzenlemede valilerin..4. 22 Çakır.26. a.e. a. a. Daha önce oluşturulan Meclis-i Muhassilîn’in adı Memleket Meclisleri olarak değiştirilmiştir.21 2. kendilerine bağlı oldukları sancaklara hükmetmesi sağlanarak eski usule dönülmüştür.e.47.. yetersiz görülenlerin yerleri değiştirilmiş ya da muhassıllıklar birleştirilmiştir. s. ulaşımın yeterli olmaması gibi nedenlerden ötürü tebaa mağdur edilmiştir. ürünlerin zamanında satılamaması.g. Akgündüz. a. Müşirlik Nizamı Muhassıllıkların kaldırılmasına rağmen tahrirle ilgili meclislerin. a.g.18 Muhassılların diğer bir görevleri de nüfus ve emlak tahriri yapmaları idi. Tüm bu olumsuz gelişmelerden dolayı vergi tahsili içinde muhassıllık denemesi kısa sürmüş ve bir süre sonra 1842 yılı başında ilga edilmiştir. s. Öztürk. maliye ve mülkiye memurlarının görevleri devam etmiştir. Akgündüz. Tanzimat’ın uygulandığı (Dahil-i Tanzimat) yerlerde yapılan bu sayımlar sonucunda Emlak ve Arazi ve Hayvanat Defterleri adıyla bilinen defterler teşekkül etmiştir.14 kararlaştırılması için Muhasıllık Meclisleri (Meclis-i Muhassilîn) oluşturmaları gerekiyordu.e.g.47.20 Muhassılların görevlerini ihmali yanında bunlara istinaden bir gelişme olarak bazı yerlerde halkın gerçek gelirini saklaması.g.. 18 19 Çakır.12. 1840 (1256) yılı başlarından itibaren muhassıllar yönetmelik gereği yanlarına verilen katiplerle birlikte mal ve emlak sayımına başlamışlardır.19 Tüm çabalara rağmen muhassıllar görevlerini istenildiği ölçüde gerçekleştirememiştir.g. her sancağa birer kaymakam ve kazalara ise halkın içinden seçilen yetenekli ve namuslu birer müdür tayin edilmiştir. s. Hoşnutsuzluk nedeniyle bir kısmı azledilmiş. Öztürk. a.e.. Furat.g. s. a. birçok muhassıldan memnun kalınmamıştır. s...1. 21 Çakır. s.22 Valilerin maiyetlerine bir defterdar.42-44..

s.188. 10 Mayıs 1845’te memleketin her tarafından vücûh24 ve kocabaşılar25 İstanbul’a gelmiş ve bulundukları eyaletin imarı ve ahalinin refahı ve rahatının temini için görüşlerine müracaat edilmiş. a. bu konudaki gerekli değişiklikler ve düzenlemeler yapabilmenin 23 24 Şener. bunun için de her eyaletin malumat sahibi ileri gelenlerinden biri müslüman diğeri hristiyan (gayrimüslim kastedilmekte) iki kişi İstanbul’a çağrılmıştır. Ardahan. a. 3) Bolu.26 Bu görüşmelerin sonuçlarından biri de emlak ve temettu tahrirleri için ülke çapında denetimini gerçekleştirecek olan geçici İmar Meclisleri kurulmasıdır.e. a. 7) Silistre. İleri gelen. s. 4) Sivas.:Ş. Bkz. s.g.g.. önde olan. 2) Hüdâvendigâr. 26 Çadırcı.27 İmar Meclisi üyelerinin diğer bir vazifeleri de yapılacak emlak ve temettuat sayımına nezaret etmekti. imam.. İstanbul 1986.44. Enderun Yay. Kamusu Türki. Teşkil edilen her bölgeye meclis üyeleri gönderilirken kendilerine yapacakları işlere ilişkin birer de talimat verilmiştir. s.. Yedi-sekiz ay süre ile şehir ve kasabalarda dolaşan imar meclisi üyeleri. Tozduman. Sami. Bu münasebetle devlet on bölgeye ayrılmıştır.516. Bkz. s. a. kendilerinden layihalar istenmiştir.1487. İmar Meclisleri bir başkan ve iki üyeden meydana gelmiştir. 8) Üsküp. buralarda tespit ettikleri yolsuzluk ve uygunsuzlukları raporlar halinde İstanbul’a göndermişlerdir. 25 Hristiyan köy muhtarı. Osmanlı Tarih Lügatı. 27 Çadırcı.e.g. 10) Elviye-i Selâse (Kars. Temsilcilerin sundukları layihalar ışığında devleti en çok uğraştıran hususun yolsuzluklar olduğu meydana çıkmış. Bu bölgeler: 1) Konya..15 1842 yılı Mart ayından itibaren yeniden iltizam sistemine dönülmüştü. Dersaadet 1317. s.e. Batum). 5) İzmir. 6) Niş. 9) Selanik. Alınan bu layihalar incelenmiş ve görüşmelerin bir sonucu olarak verginin ıslahı için doğru bir şekilde yeniden emlak ve temettu tahririnin yapılmasına karar verilmiştir.t.: Mithat Sertoğlu. .23 Tanzimat hareketi çerçevesinde yapılan çalışmaların hedefine ulaşmaması üzerine başka çözüm yolları aranmış.17.1999. Meclis-i Vâlâ’da yapılan bir müzakerede memleket dahilinde genel bir ıslahatın yapılabilmesi için eyaletlerinin meselelerinin bilinmesi gerektiği..g.

40. Öztürk.g.39.g. a. Senelik kazanç üzerinden senelik kazanç üzerinden % 1.39. Dahil edilen bölgelerde ise hemen sayımlar yapılıyordu.5’ten % 55’e kadar vergi tarh edilişine rastlanılmıştır.. Uygun olmayan defterler Maliye Nezareti’ne gönderilerek burada asıl numune defterlerde belirtilen hususlara riayet edilmeden tanzim edilen defterlere gerekli açıklamalar yazılarak tekrar mahallesine geri gönderiliyordu. s.14. .23. Bu sayımı diğerinden ayıran hususlar ise şunlardır : a) Bu sayımda kişinin sahip olduğu menkul ve gayri menkul mallarının 1260 yılı gerçek geliri ile 1261 yılının tahmini geliri verilmiştir.g. a..e. 30 Akgündüz.29 b) Bu sayım için merkezden görevliler gönderilmeyecekti. s.. her köyün ve mallarının imam ve muhtarları ile reaya bulunan mahallelerin papazları ve kocabaşıları marifetiyle ve ziraat müdür vekilleri nezaretinde yapılacaktı.1. 31 Akgündüz.e. Daha önceki sayımda sahip olunan menkul ve gayrimenkul malların kıymetleri veriliyordu.t. c) Hazırlanan defterler muhtar. imam varsa kocabaşılar ve papazlar tarafından mühürlenecekti.32 28 29 Tozduman.. Meclis-i Vâlâ’ya geliyor ve burada usul ve kaidesine muvafık olup olmadığına bakılıyordu. 1261 Temettuat Sayımları 1261 (1845) sayımında ülkenin bütün bölgeleri Tanzimat uygulamalarına dahil edilmemiştir.. s.g. 32 Tozduman. a. Sayım.g.5. a. a. Öztürk.30 1261 sayımında taşrada sayım yapılan bölgelerden ilk etap numune olarak bir köyün defteri.t. Öztürk.16 ahalinin verebileceği vergi ile ticaret temettuatlarının bilinmesine bağlı olduğu kanaatine varılmıştır. Akgündüz. s.28 2. Ardından kaza meclisinde kontrol edilecek sonra da sancak kaymakamına ya da vali ve defterdara teslim edilecekti.e.31 Bu tedbirlere rağmen kazançla tarh edilen vergi arasındaki nispetsizlikler ve uygunsuzluklar devam etmiştir. s.

yüzyıldaki iki defter serisi vardır. ceride muhasebecisi ve mümeyyiz-i ûlâ adı verilen görevliler tayin edilmişti.2. s. hayvanat ve temettuat sayımları sonucu ortaya çıkan Temettuat defterleri serisidir. Mahiyeti Osmanlı taşrasının anlaşılması yönündeki çalışmalara imkan tanıması açısından 16.e. Bunlardan birincisi 16. s.33 Vergi mükelleflerinin maddi imkanları. Öztürk. 33 34 Akgündüz. Öztürk. ikincisi de özellikle 19. Temettuat Defterleri 2. .g.17 Emlak ve temettu tahriri için Maliye Nezareti Ceride Muhasebesi kalemi teşkil edilmiş. a.e. ve 19. kazançları ve şahsi hayatlarında meydana gelen değişikliklerin her yıl izlenmesi öngörülmüş ve tahsilat döneminden birkaç ay önce başlanılarak bu değişikliklerin tespit edilmesi ve tashih edilmiş halinde defterlerin gönderilmesi kararlaştırılmıştır.41. a..1. İmar Meclisi memurları.41. Akgündüz. merkeze geri çağrılmalarından dolayı tahrir yapılmayan bölgeler için ellerinde bulunan tahrir talimatnamesinin bir suretini orada bırakarak tahrir sayımının valiler denetiminde yapılması kararlaştırılmıştır. 2. yüzyılda yapılan Tahrir defterleri serisi. arazi.34 Çalışmamızın kaynağını ve esas noktasını oluşturan Temettuat defterleri 1845 yılında yapılan bu tahrirlerin sonuçlarını ihtiva etmektedir.. yüzyılda imparatorluğun önemli bir kesiminde emlak.g. Sayımın uzun sürmesi sebebiyle bir yıl geçtiği halde sayım yapılamadığından Temettuat defterleri gelmeyen yerler olmuştur.2.

s.35 Bir yerde tahrir yapılmasının en önemli nedenleri. İstanbul 1975.2. a. yüzyıl ortaları Osmanlı sosyal ve iktisadi tarihi için son derece önemli bilgiler içermektedir. sultanların nüfus ve arazi hakkında bilgi sahibi olmak istemesi. tüccar ve esnaf ise yıllık gelirlerini belirten defterler tutulması emredilmiştir38. 1826(H. TTK Yay.14-16. Osmanlı Sosyal ve İktisadi Tarihi Kaynaklarından Temettu Defterleri (Belleten C. Osmanlı Tarih Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. arazisi.. 1241) tarihinde II. 19 Aralık / Zilkade 1255 (1839) tarihinde çıkarılan bir talimatla muhassıllar nezaretine her yerde halkın ismi.. Daha önce de belirtildiği gibi 1255 (1839)’ten 1275 (1858)’e kadar temettu vergisi “an cemaatin” tevzi olunan verginin bir kısmını teşkil etmek şartıyla “bileşik vergi” arasında görülmüştür39. hayvanları. Temettu vergisinin esası.719.395. 35 Kütükoğlu.18 Tanzimat’a kadar değişik adlarla ahaliden alınan vergilerin yerine ikame edilen temettu sayımları.IX. Mahmut zamanında ihdas edilen ihtisab resmidir37. hükmettiği geniş zaman aralığında ülkedeki devlet imkanlarını tespit etmek istemesi şeklinde sıralanabilir36.. Ankara 1998. böylece de devletin gelirlerinin artırılarak son zamanlarda gittikçe bozulan gelir gider dengesinin tesis edilmesi için köklü değişiklikler yapılması yolunda çalışmalara başlanılmıştır. s.Milli Arşiv Şûrası. 36 Ömer Lütfi Barkan. herkesin kazancına ve mal varlığına göre devlete belirli miktarlarda vergi vermeleri ve bunun bir düzene konularak belirlenen usullere göre vergi tahsilidir. 19. Temettu tahririnden esas. s. s. s.717. TTK.m. Ankara 1988.Bildiriler. . Ankara 1995. ahalinin refaha kavuşturulması. 38 Mustafa Serin. bu toprakları iyi tanımak istemesi. şöhreti. C. “Osmanlı Arşivinde Bulunan Temettuat Defterleri”. 37 M. I. Zeki Pakalın. Hüdavendigar Livası Sayım Defterleri.225’ten ayrı basım). MEB Yay. Tanzimat Fermanı’ndan sonra Osmanlı Devleti’nde ağır verginin hafifletilip.g. C. s.I. 39 Serin. Ağustos 1995.

s.. Konya. a. “XIX.447 defterden oluşturmaktadır. 1998 yılına kadar Maliyeden Müdevver Defterler (MAD) ve Kamil Kepeci (K.720.g. Cezayir-i Bahri Sefid.50.g. Rumeli. Tozduman.18. Aydın. Üsküp. S.t. Bu verginin adı daha sonraları “kazanç vergisi”ne çevrilmiştir40. Çakır.. s.e. arazi ve temettu vergileri getirilmiştir.. a. Hüdâvendigâr. 40 Serin. Erzurum. Edirne. a.sunulmuştur43.29.m.19 Daha sonraları temettu vergisi hakkında 1323 (1907)’te çıkarılan bir nizamnamede ise temettu vergisinin. Buna göre şehirler civarındaki binalardan tahrir anında konulan değer üzerinden % 4. Öztürk. s. içtimai lideri ve demografik yapısı hakkında bilgi sahibi olmaktaydılar42. Türk Dünyası Tarih Dergisi.m.e. Silistre. 1277 (1860/61)’de memleket dahilinde kısım kısım başlanan tahrirlerin sonucunda gerçekleşebilmiş ve belirli oranlarda toplanacak olan emlak.K) tasnifi içerisinde rastlanan Temettuat defterleri asıl itibariyle bu yıldan itibaren araştırmacılara 9 katalog halinde –17.. sanat ve hırfet erbabından Mart ve Eylül aylarında olmak üzere yılda iki taksit halinde alınması kararlaştırılmıştır. a. C. Temettu vergisi ise. Vidin. Niş. a. kaza merkezlerinde ve nüfusu iki bini aşan yerlerde ticaret.106. Yüzyılda Söğüd’ün Sosyo-Ekonomik Yapısı”.g. Kütükoğlu. İstanbul 1995.542.29. Netice itibariyle vergi konusunda yeni bir uygulamanın yapılması. 41 . s. Bu bilgileri bugün bu alanda araştırma yapanlar gün ışığına çıkarmaktadırlar. liva. tüccar ve esnafın yıllık gelirinden % 3 olarak tahsil edilecektir41. s. 42 Öztürk. Bu bölgeler şunlardır: Ankara. Selanik.52. Bolu. vilayet.g. gelir sağlayan binaların yıllık gelirinden ek olarak % 4 oranında emlak vergisi üzerinde bina bulunmayan arsa ve arazilerden kıymetinin % 0.g. Daha önce de belirtildiği üzere bu defterler sayesinde devlet yöneticileri ülkenin mevcut iktisadi imkan ve potansiyeller. s.. 43 Akgündüz.4’ü kadar arazi vergisi alınacaktır. Tanzimat ülkenin bütününde uygulanmadığından Temettuat defterleri de Tanzimat’ın cari olduğu bölgeleri kapsamaktadır.

. kaza adları kaydedildikten sonra tahriri yapılan köy. a. Hazırlanışı Temettuat defterlerinde yerleşim birimleri ayrı ayrı belirtilmiş. muhtar vb. emlak katibi ve meclis azalarının mühürleri bulunmaktadır. Kütükoğlu.724-25. Bununla birlikte bu alanda araştırma yapanların bazıları araştırma bölgelerindeki mahalle ve köyler için ayrı ayrı defter tutulmadığını belirtmiştir.m. “Hüdâvendigâr eyaleti dahilinde kâin Bilecik Sancağı kaimmakamlığı mülhakâtından nefs-i Seferihisar kasabasında Hacı Eshab mahallesinde sakin ahalilerin.. Temettuat defterlerinin terekküp tarzı şu şekildedir: Defterlerin ilk sayfasında sırasıyla eyalet.396. Kısmen de olsa 1256 tarihli defterlere rastlanmaktadır44. s.. a. gayri müslimlerin yazılması ise kocabaşı ve papazların sorumluluğunda olup defterlerin sonlarında onların mühürleri bulunmaktadır. s.2. sancak. s. 46 Serin. 45 .”47 Köy ve mahallelerde yazıma genellikle imam.g. mahalle veya çiftliğin adı yazılmıştır46. büyük yerler ile birden fazla mahalleden oluşan köyler ayrı ayrı defterleri kaydedilmiştir45. a. görevlilerden başlanmış ve gelir getiren malların sayımı yapılmıştır.2.52. Mahalli idareciler tarafından yapılan bu sayımların 1256 yılında yapılan defterlerin sonunda muhassıl..e. kasaba.e.g. 1261 tarihli defterlerde müslümanların yazılması imam.g. müftü. Öztürk. 44 Akgündüz. Tezimizin kaynağını oluşturan defterlerde mahalleler ve köylerin herbirinin defterlerinin ayrı ayrı olduğu gözükmektedir.. 2. muhtarı evvel ve sânilere. Defterlerin büyük bir kısmında hane reisleri kaydedilmeden önce hane numaraları da yazılmıştır.20 Defterlerin çoğu yeni sayımı (1261) kapsadığından 1261 tarihli sayıma aittir.

isim ve şöhreti yazılmaktadır.VRD. nr.VRD.nr.2. b) belirtildikten sonra köy veya mahallesi verilmektedir. TMT. “Hüdâvendigâr (kaymakamlığı) defterdir. nr. BOA.VRD.9159. Benli mahallesinde mütemekkin ehli zimmînin emlak ve arazi. ML.VRD..9143.TMT..TMT.nr. Gerek bu örnek defterde gerekse 1261 tarihli tutulan Temettuat defterlerinde şu metod takip edilmiştir. s.TMT.9132.VRD.s. TMT. 1261 sayımlarında da bir temettuat defteri numunesi ile soru cevap şeklinde layiha gönderilmiştir. Defterlerin kapağına zaman zaman defteri yazan katibin ismi ve defterin Başta tutulan defterin nereye ait olduğu yani eyaleti.50 Bazen de baba adı belirtilmeden “mahalle-i mezburede sakin Koca Arap Süleyman”51 gibi toplum içinde 47 48 BOA. 50 BOA..”48 Köy veya mahalle gayri müslim ise defterin başında “. sancağı ve kazası a) yazılış tarihi verilmektedir.2. nr.2. Mesela “mahalle-i mezburda sakin Köse oğlu Ali Efendi” gibi. s. . s. Bu genel başlıktan sonra vergi mükellefi kişinin Hane 1 Numro 1 eyaleti dahilinde kâin Bilecik Seferihisar Sancağı kaimmakamlığı Hazinedar mülhakâtından Nefsi kasabasında mahallesinde sakin ahalilerin emlak ve arazi ve temettuatlarını mübeyyin c) şeklinde hane numara.. Daha çok filan oğlu filan tarzı benimsenmiştir. ML. 51 BOA.3.92121.2.21 2. Mesela Sivrihisar’ın Hazinedar Mahallesinin temettuat defterinin baş kısmında şu ifadelere yer verilmektedir. ML. 49 BOA. defterdar ve imar meclisi memurlarına 1256 sayımında olduğu gibi. ML. s.2.16. çalışmaları hızlandırmak amacıyla vali. Bu ifade yazılırken kişiyi en iyi tanımlayacak ifadeler seçilmiştir. 9146. Şekli Özellikleri ve Metodu Tahrir çalışmaları devam ederken.”49 şeklindeki bu ayrıntı mutlaka belirtiliyordu. ML..

ML. s.9.2 54 BOA.VRD.53 Kişinin tanımlamasında mesleği ön plana geçiyorsa mesleği ile birlikte zikrediliyordu. Mükelleflerin isimlerinin üzerine “sene-i sabıkada” yani geçen senede tahakkuk eden vergi-yi mahsusanın. aşarın ve âdet-i ağnam vergisinin miktarı eğik bir şekilde kaydedilmektedir. nr.56 Sene-i sabıkada vergi-yi mahsusadan bir senede vermiş olduğu Guruş 130 Aşar ve rüsumi olarak vermiş olduğu Hınta Öşrü Bağ Kile Şinik Guruş 3 1 2 Guruş 44 A’dât-ı Ağnam Rusûmu Guruş Para 3 8 46 0 49 8 Kişinin bir mesleği varsa isminin üzerine eğik bir tarzda yazılmaktadır.9146. s. s. Aşağıda 1261 sayımında Sivrihisar’ın Çopuk mahallesinde Kırımlı oğlu Osman’ın emlak ve arazi ve temettu kayıtlarında her üç vergi birlikte gözükmektedir.TMT. ML. ML. nr. Bunlar dışında kişi yer ismi ile tanınıyorsa o şekilde yazılıyordu. 56 BOA. s.VRD. Kavacıklı Mustafa”55 Gayri müslim ve mükellef olduğu cizye dilimi yani. “Oğlu” yerine “zâde” terimi de kullanılıyordu. TMT. Mesleklerin yazılmış olması. oğlu veya hizmetkarı ile birlikte yazılabiliyordu. evsat veya a`lâ olduğu belirtiliyordu. “Mahallei mezburede sakin Zaimzâde Hasan Bey”52 gibi. “Dersiâm Hacı Yakup” gibi54.9110.9117.VRD. ML.TMT. nr.2. 52 53 BOA. “Beypazarlı.TMT.VRD. nr.9146. 55 BOA.VRD.22 tanınan lakabıyla yazılıyordu. ilgili bölgede zanaat dallarının gelişimini ve gelir dağılımında zanaat sahiplerinin yerini tespit açısından önem arz etmektedir. 1261 tarihli sayımda kişinin mesleği ekseriyet itibariyle yazılmıştır. . nr.7. edna. BOA.TMT.3. s. ML. Vergi mükellefi zaman zaman kardeşi.9125.

kök boya. s. hamam vb. âsiyâb (değirmen). f) Hanede.e. bu arazilerin dönüm olarak miktarı ve 1260 yılı gerçek geliri ile 1261 yılı tahmini geliri alt alta yazılarak toplanmaktadır. Gayrimenkuller bölümünde kişi şehirli ise sahip olduğu dükkan. kısır (dölsüz) olup olmadıkları da mahalledekiler mükelleflerin tamamı deftere kaydedildikten sonra köy ve mahallelerin toplam temettu’u ve vergi Akgündüz. öşürleri yazılmıştır. diğer gelirleri toplamı alt alta yazılarak bir vergi mükellefinin genel kazancını ifade eden toplam yazılmaktadır.48. dutluk/ böceklik. gayrimenkulleri varsa gelirleriyle verilmektedir.23 d) İsmin altına şahsın bütün mal varlıkları. Mükellef hane reislerinin ekseriyeti erkek nüfusu teşkil etmekle birlikte zaman zaman dul kadınlar ve yetim çocukların yazıldıkları kayıtlara da rastlanılmaktadır.g. pirinç. cehrilik adıyla hususi bir kısım arazileri.. Bunların müstakil veya ortaklık yoluyla işletilip. Öztürk. bağı. Kişinin mukataa hasılatı. Hayvanların sağımlık (sağmal). . tımar bedeli ve hisse gelirleri de buraya alınmaktardır. hane reisinden başka çalışanlar varsa onların da adları. dükkan icarı. Şahsın tarlası. dutluk/harir bahçesi olup olmadığı) mutlaka belirtilmiştir. hububat dışında ekim alanlarının çeşidi (arazilerin pamuk. kazançları. afyon. Sıra ile önce gayrimenkuller yazılmaktadır. tütün tarlası. öbek öbek yazılmaktadır.57 e) belirtilmiştir. bahçesi. Ortak gayrimenkullerin gelirinden öşürler ve diğer ortağın hissesi düşüldükten sonra geri kalanı gelir olarak kaydedilmiştir. han. Arazilerin ekili veya nadasa bırakıldığı. işletilmediği kişilerin hassaları ve kazançları ile birlikte verilmiştir. ekili ve nadasa bırakılan arazisi. a. Ayrıca mahalle ve köylerin yerleşim düzeninde genellikle dini veya etnik farklılıklar dikkate alınmış. g) sonra bu ibarenin altına kişinin varsa mesleğinden elde edilen gelirle. ayrı ayrı 57 Daha sonra hane sahiplerinin sahip oldukları hayvanlar ayrıntılı olarak ele alınmaktadır. bu sebeple müslim veya gayri müslim kesim. Kişinin herhangi bir malı yoksa bu durum kaydedilmiş ve vergi tahakkuk ettirilmemiştir. Vergiye tabi mal varlıkları olan bir köy veya miktarı verilmektedir58. mal Son olarak “mecmû’undan bir senede tahminen temettuâtı” denildikten varlıkları.

15-22. a. İstanbul 1997. y.S. Yüzyılda Bir Anadolu Kenti Eskişehir Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu. İstanbul 1997.e. İlbeyi Özer.S.E..B. İ.t. İ. İ. Şeyma Yılmaz.l.B.E.Ü.Ü. XIX. içerik ve kaynak olması bakımından bize fikir veren pek çok temettuat çalışmalarından. y.. Mehmet Karakaş. İ. Yüzyılın Ortalarında Muğla’nın Sosyo Ekonomik Yapısı.y. s. Çalışmamızı hazırlarken şekil.g. y. XIX. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Çorlu Silivri ve Ereğli Kazalarının Sosyo Ekonomik Durumu. “1845 yılında Selanik (Temettuattualara Göre). İstanbul 2000. V.y.E.l. İstanbul 2001.. İ.S.S.t.168.Ali Gökaçtı. Temettuat Defterlerine Göre Mudurnu Kazasının Sosyo Ekonomik Yapısı 1261(1844).S.B.24 sayıma tabi tutulmuş ve ayrı ayrı defterlere veya aynı mahalle/köyde iseler bir defterin ayrı ayrı kısımlarına yazılmıştır. y.l. s. Bunlardan bazıları şunlardır: M.59 58 59 Akgündüz.B.l.B. tezlerinden faydalandık..Ü. İstanbul 1996.t.. İstanbul 1995. Levent Akgünlü. İstanbul 1995..Ü.B.. Tarih ve Toplum.l.E. Mehmet Ekincikli. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Bolu Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu. Kaya Bayraktar.E.48-49.t.l. C.t.y.y. s.y. İstanbul 1997. Darende Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri.y.28.. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Erzurum Ovası’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu. İ.Ü. Ahmet Coşkun.t.Ü. y. Öztürk.E. biçim. . y.S..

Türk İktisat Tarihi. Yay. “Osmanlı Şehrinde Esnaf Örgütlerinin Fizik Yapıya Etkileri” (Ed.25 3. 4 Ergenç.63. Osman Okyar. aynı mescidde ibadet eden bir cemaatin aileleri ile yerleştikleri şehir kesimi olarak algılanmıştır. Dergah Yay.69. Ankara 1980. s. s. s. “Osmanlı Şehrindeki Mahallenin İşlevi ve Nitelikleri Üzerine”. Osmanlı Araştırmaları... Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi (1071-1920).1 Osmanlı şehirlerinde yapılan gözlemlerden biri de genellikle müslümanlar ile gayri müslimlerin ayrı mahallelerde yerleşim yerlerinde oturmalarıydı. . mahallenin yönetici ve temsilcisi olarak kadı tarafından 1 Özer Ergenç..4.m. Ayrıca ibadet yeri ve pazar yeri bütün mahallelerin ortak faaliyeti gerektiğinde açılan ve genişletilen cemaat merkezini teşkil etmektedir.g.1. BÖLÜM ŞEHRİN SOSYAL YAPISI 3.6. Köyleri ve Nüfusu 3. a.1. İstanbul 1999. a.70. S. BSV Yay. C. Meteksan Ltd. Halil İnalcık).1.5 Osmanlı Devleti’nde en küçük idari birimleri oluşturan mahallelerin başında imamlar bulunmaktaydı. Bu düzen. Mahalleler ve Demografik Yapıları Osmanlı şehrinde mahalle.3 Bundan başka bazı meslek mensupları da kendi mesleklerinin adlarıyla anılan mahallelerde/köylerde oturmuşlardır. İstanbul 1994. Divan. Ahmet Tabakoğlu.103104. s. Müslim ve gayri müslimler kendilerine ait mahallelerde ikamet olunmaktaydılar. s.4 Osmanlı şehirlerinin temel yerleşme birimi olan mahalleler.m.2 Yerleşim düzeninde müslim ve gayri müslimlerin iç içe yaşamaları tercih olunan bir durum değildi. 3 Gülfettin Çelik. kamu düzeninin korunması için alınan bir tedbirden kaynaklandığı bilinmektedir. şehir yaşamında bu zümrelerin bir bütünü ile birlikte ortak yaşam oluşturmalarına engel olmamıştır. sosyal düzenin.g. “Osmanlı Devleti’nin Nüfus ve İskan Politikası”. 2 Ergenç. İmam. 5 Ergenç. s. Bu durumun bir sınıf yapılanmasının gereğinden değil. İstanbul 2000. Sivrihisar’ın Mahalleleri. Şti.158. kendi gelenekleri ve yaşam tarzları ayrı ve farklı cemaatleri içinde barındırmıştır.70.

8 Her bir defterin bir mahalleyi/köyü içerdiği defterlere göre 1844-45 yıllarında Sivrihisar’ın 22 mahallesi gözükmektedir. 9112. 9172 numaralı 22 adet defter ile araştırmamızın doğrudan konusunu teşkil etmeyen ancak bazı durum değerlendirmelerinde yararlandığımız köylerle ilgili 45 adet Temettuat defterinden elde edilmiştir.e. 9126. Keskin. Sivrihisar’ın (Seferihisar) Temettuat defterleri katalogunda ML.VRD. 9125. Sivrihisar’da müslim ve gayri müslimler ayrı yerleşim yerlerinde yaşamışlar. 9165. Osmanlı Devleti’nin sosyal ve iktisadi tarihini ortaya koyacak çalışmalardır. 8 Köylerle ilgili defterlerin numaraları bibliyografya kısmında verilmiştir.g.26 atanırdı.e. hanlar..160. yüzyılda görüldüğü üzere kale. medrese ve cami merkezli oluşu ile birlikte tek vücut yerleşmeler halinde idi. 9159.TMT. Ancak bu tarihlerde mahalle sayısının 22’den daha fazla olduğu yine o tarihlerdeki kayıtlı defterlerden anlaşılmaktadır. Bu arada kuruluşundan (1072) bugüne Türk kentlerinin tüm özelliklerini taşıyan Sivrihisar’da XV. 9140. 9171. Muhtar ise başlangıçta imama vekalet edebilecek.7 Çalışmamızın esasını ortaya çıkaran veriler. 9144.6 Günümüzde şehirlerin sosyal yaşamı ile ilgili monografileri gibi çalışmalar. 6 7 Tabakoğlu. 9168.60. Uzun bir geçmişe sahip olmayan ancak itinalı bir şekilde artan bu çalışmalarla monografileri eksik. 9121. 9146. 9128. ve XVI. s. Araştırmamızın ana kaynağı olan Temettuat defterleri incelendiğinde Osmanlı şehir yapısındaki sistemin Sivrihisar mahalleleri için de geçerli olduğu görülecektir. 9155. kervansaray. hamam. 9137. cami cemaatinin seçkin kişisini ifade etmekteydi. çarşı-kapan. 9111. 9132.g.. . 9160. 94143. koduyla yayınlanan ve şehir merkezinin mahallelerinin kaydedildiği 9110. a. pazaryeri. az ya da olmayan şehirlerin durumları ortaya çıkacaktır. s. meslek sahiplerinin yoğun olduğu yerleşim yerleri oluşturmuşlardır. a.

14 BOA.9160. 13 BOA. Çopuk.VRD. nr.11 Bu mahallelerin isimleri daha sonraki kayıtlarda da ekseriyetle geçmektedir. nr. Müslim Akdoğan. Tatlar. nr. Faruklar.2.VRD. MAD. Hisar. nr. Burada farklı mahalleler gayrimüslim mahalleler olan Ay. ML.27 Defteri olan mahalleler şunlardır: Araklı. TMT. 11 Doğru. Şeyh Baba Yusuf. K. Bu arada öncelikle bilinen en eski Osmanlı kayıtlarından itibaren Sivrihisar’ın mahalleleri ve adetlerini belirtmek gerekir. 12 Özkaya. a.e. Hazinedar. BOA. Benli.12-13. s. Orta. nr. Demirci. Hacı Veysi. Yenice. s. 13 Bu mahalleler 1263 yılındaki cizye defterlerinde de geçmektedir. nr 9128. Kutbettin. 9110. s..14 9 BOA.4. Tahtalı ve Zımmi Akdoğan’dır. Camiikebir. s.. Dolayısıyla bu kayıtlarla temettu kayıtlarının karşılaştırılarak sorunun ortadan kalkacağını düşünmekteyiz.g. Ancak az önce de belirttiğimiz gibi bu defterlerde hane reislerinin gayri menkullerin/tarlalarının ortaklaşa kullanılmasından dolayı gösterilen hisselerden. Kılıç. 18904. Hacı Ashab.K. 1850’li yıllara ait şeriyye sicillleri ve sayımlarına göre de 31 mahallesi gözükmektedir. Hacı Eskici . TMT.g.12. Karabaş. Kethüda.6364. 139-140. Burada aklımıza takılan soru şudur: 1830’lu yıllarda farklı.18. a. Bunlar Kubbeli 9 ve Gedik’10tir. ML. 10 . s.12 Bu mahalle adlarının yarısı (15 tanesi) temettuat sayımlarındaki kayıtlarda geçen mahalle adları ile aynıdır. 1261 (1845) yılına ait nüfus vukuat defterinde farklı olan mahalle sayıları temettu sayımlarına eklendiğinde sayı 28’e çıkmaktadır. Gazi Sinan.9140. Kubbeli. s.e. Hacı Hasan. Tapu Tahrir defterlerine göre 1486 ve 1521’de 24 mahalle gözükmektedir. Elmalı. 1845’li yıllarda farklı isimleri taşıyan mahallelerin varlığı nasıl olur? Bizce bu sorun mahalle adlarının şeriyye sicillerinde eksik ya da yanlış okunmasından ileri gelmesi ile açıklanabilir. ortaklıklardan o yıllarda iki mahallenin daha olduğu gözükmektedir.

Mescid-i Veledi İhtiyar.K. Hazinedar. Koyuncu. Kethüda. Tatlar. Akdoğan. a. Bu defterin tarihi hakkında net bir yargıya varmak doğru olmamakla birlikte tahmini olarak Osmanlı Devleti’ni dış göçlerden etkilendiği bir zaman dilimi olan Kırım Savaşı sonrasına ait gözükmektedir. ya da mahallelerin temettu sayımı yapılmamış ve bundan dolayı da defteri olmamıştır. Benli. s. Hacı Kutbeddin. Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi. Ermeniyan. Yenice (Seyyid Mahmud).18904. Gazi Sinan. Şimdi de yine tahrir kayıtlarından itibaren adları bilinen mahallelerin kısaca adlarına değinelim. Çapaklu. Araklu. Hacı Hasan.16 Temettu sayımlarıyla oluşan defterlerde ortaya çıkmayıp da mezkur arşiv belgelerinde olduğu gözüken mahallelerle ilgili bu farklılığın nedenleri şöyle sıralanabilir: a) Gerçekten de adı geçmeyen. Faruklar. Cami Mahallesi. Ankara 1311. ve Gedük Hacı İshak. Hacı Eskici. 1311 (1894)’e ait Ankara Salnamesinde mahalle sayısı 30’dur. Ay. zikredilmeyen ve defterleri olmayan Veya da sayımı yapılmış ancak ya başka tasnif arasında yer almış.324. Çopuk Demirci. Hazinedar. Hacı Veysi.g. Hacı Veysi. Burada farklı olarak diğer defterlerde olmayan Çaklı ve Yeni Reaya adında iki mahalle gözükmektedir. Hacı Ashab. Demirci.139-140. Çubuk. 17 Doğru. nr. Bu muallak durumun cevabı ilerleyen zamanlarda yapılacak çalışmalarla daha net ortaya çıkacaktır. K. Camiikebir. s.28 Yine aynı tarihlere yakın tarihli olduğunu düşündüğümüz tarihsiz bir arşiv belgesinde15 29 mahalle gözükmektedir. 12 Defa. . Kazaz Sinan. Elmalı.e. Ahi Fahreddin. 15 16 BOA.17 1844 yılında Temettuat. Hafız-ı Cami (camii kebir). Tahrir defterlerine göre 1486 ve 1521 yıllarındaki mahalleler şunlardır: Kılınç.. Hacı Minnet. b) tasnifi yapılmamış ve bunlardan ötürü ortaya çıkmamıştır. Elmalı. Kayalu. Cizye ve Nüfus Vukuat defterlerine göre ise mahallelerin adları şöyledir: Araklı. Hacı Hasan.

18 1311 (1893) yılı Ankara salnamesinde gözüken mahalle adları aynen Temettuat defterlerinde geçtiği gibidir. Karabaşlı. Şeyh Baba Yusuf. Geduk. Zimmi Akdoğan. Hacı İshak. s. Kubbeli. Benli. Orta. Hacı Veysi. Bazı noktalarda yukarı adı geçen arşiv kayıtlarından da faydalanılmıştır. Gedik. Hazinedar. Şeyh Yusuf. Şeyh. bu kayıtlarda geçen farklı mahalleler zikredilmemiştir. Kurşunlu. Gedük.g. Kılıç. Tabaklar. Zimmi Akdoğan. Kılınç.Hanlar. Tekye mahallesi gözükmektedir. Kubbeli. Tatlar. Elmalu... Hacı Eskici.20 Araştırmamızda verilerimiz öncelikle Temettuat defterlerinde yer alan mahallelerle ilgilidir. Hacı Ashab. Karabaşlı. Kutbettin Çapuk.12-13. Faruklar. Müslim Akdoğan. Yeni Mahalle (Reaya). Müslim Akdoğan. Gedik. Burada ikişer adet Une. Kethüda. Tahtalı. Hacı Hasan. Yenice. Camiikebir. Kılıç. Une.29 Hisar. Yenice.m. Semercu (Demurcu).Hacı Eskici. Kabak. 18 19 Özkaya. Camii Kebir. Camiikebir. Kepen. . Ancak salnamelerde. s.19 Cumhuriyet döneminde ise idari taksimatta mahalle sayısı -bazı mahalleler birleştirilerek. Hilm. Orta. Bu doğrultuda araştırdığımız dönemde mahalle sayısını 28 olarak ele almayı uygun bulduk. Çapanlu. 20 Keskin. Yenice.324. Karabaşlı. Hasleddin. Faruklar. Araklu.e. Tahtalı. Karacalar. Kethuda. Yenice. Bunlar. a. 1852 yılındaki şeriyye sicilleri kayıtlarında gözüken mahallelerin adlarının bir kısmı farklı bir kısmı da aynıdır. Ay. a.Elmalı. Kutbettin. Müselleme. Bu kayıtlardaki mahalle adları şöyledir: Ay. Hacı Veysi. Hacı Hasan. Karabaşı. Araklı. Cumhuriyet. Tekye. Nehasizyam. Demirci. Hazinedar. Tatlar.13’e indirilmiştir. Tekye.g. Akdoğan. Gazi Sinan. s. Kethüda. Elmalı. Akdoğan. Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi. Hızırbey ve Yunus Emre. Müselleme. Hisar. Hayaklı? (Çapanlı olabilir).63. Bugün de aynı sayıda olup ve aynı adla anılan mahalleler şunlardır: Demirci.

Elmalı. En seyrek nüfusa sahip mahalleler ise Hisar (7 hane). Şeyh Baba Yusuf. Kılıç. Hisar. Benli. Hacı Eskici. Orta b) Gayri müslimlerle müslümanların birlikte yaşadığı mahalleler : Yenice. Sivrihisar mahallelerinin nasıl isimlendirildiği konusunda bilgi veren yeterli sayıda kaynak yoktur. a) Yalnızca gayri müslimlerin yaşadığı mahalleler: Benli. Kılıç. Gazi Sinan. Ay. Gazi Sinan (19 hane)..e. Kılıç gibi nüfus bakımından büyük mahalleler büyük mahalle tipi. Kutbettin. Müslim Akdoğan. c) Yalnızca müslümanların yaşadığı mahalleler ki bunlar ise bu iki grup dışında kalan mahallelerdir. Kılıç (85 hane). Şey Baba Yusuf. Hacı Hasan. Şeyh Baba Yusuf (98 hane). Bu mahalleyi sırasıyla Benli (105 hane). Faruklar. a. Defterlere göre mahalleleri etnik ve dini bakımdan üç kısma ayırmak mümkündür.g. Tatlar. Mahallelerden Yenice. Bu mahalleler ile daha önce kurulup da adları 21 Keskin. Hacı Eskici (75 hane) mahalleleri izlemektedir. Zimmi Akdoğan. Gazi edilen boylardan isimlerini almışlardır. s. Demirci (80 hane). Ay (105 hane). Sivrihisar’ın en kalabalık mahallesi 214 hane ile Yenice mahallesidir. . Araklı. Yenice (diğer adı Seyyid Mahmud). Çopuk (Çubuk). Tahtalı (79 hane). Hacı Veysi. Faruklar gibi nüfus bakımından küçük mahalleler de küçük mahalle tipi yerleşim yerleri olmuşlardır. Ancak bilinenlere göre mahalleleri dört grupta incelemek mümkündür: a) Eski Mahalleler : Bu mahalleler eski Türkmen akınları sonucunda iskan Kişi ismi verilen mahalleler : Hacı Ashab.57. Tahtalı.30 Elimizdeki bu verilere dayanarak ortaya çıkardığımız demografik yapı ile ilgili sonuçları şu şekilde belirtebiliriz.21 b) Sinan. Ay. Bu verilerden hareketle mahallelere ortalama olarak 63 hane düşmektedir. Akdoğan (müslim ve zımmi). Hacı Hasan (29 hane) mahalleleridir.

22 Bunlarla birlikte bir dini yapıyla adlandırılan mahalleleri de bu grupta işaret edebiliriz.g. Demirci.e. Ay. Ermeniler’in ise bu yıllarda küçüklü büyüklü şekilde şehrin yükseğinde dağların eteğinde müstakil mahalleler kurdukları. Tahtalı Orta ve Zimmi Akdoğan. s. Hazinedar.31 değişen bazı mahalleler buralarda mescid yaptıran ve önemli işlerde bulunanların isimleri ile tanınmaktadır. Yapmış oldukları 1882 tarihli kilisenin büyük ve tek oluşu da ibadet için ortaklaşa bir yerde toplanmaları bir arada yaşamalarının bir göstergesidir.58. .. ve 16 yüzyıllarda Ermeniler’in bir mahalle kuracak nüfusa sahip olduğu bilinmektedir. Daha sonraları buraya gelen Yahudiler’in kurmuş olduğu mahallenin adı Yeni Mahalle (Yeni Reaya) olmuştur ki bu da onların çok fazla geçmişinin olmadığını zaten belli etmektedir. ve 16. Ermeniler’in müstakil oldukları mahalleler Benli. müslümanlarla yaşadıkları mahalleler Kılıç. a. İncelediğimiz dönemdeki kayıtlarda Rumlar ve Yahudiler’e ilişkin bir işaret bulunmamaktadır. 15. yüzyıllarda Ermenilerin ve Rumlar’ın olduğu. Gayrı müslim mahallelerinin isimlerinin menşei ise kesin olarak bilinmemektedir. bunun yanında da bazı müslüman mahallelerinde yaşadıkları bilinmektedir. 22 Keskin. Meslekle ilgili mahalleler : Belli bir meslek grubunun çoğunlukta olduğu c) veya kurucularının mesleklerine ithafen bu adları alan mahallelerdir. 15. Kethüda gibi. d) Gayri Müslim Mahalleleri : Sivrihisar’ın Türkler’in ve Osmanlılar’ın eline geçmesi ile buralarda az da olsa Yahudi ve Rumlar’ın olduğu. Gedik. Yenice ve Müslim Akdoğan'dır. Camiikebir gibi. Bu kilisenin varlığı bugün için devam etse de içi harap haldedir ve turizme açılmayı beklemektedir23.

. 26 Mayıs 2000. s. 5.1.32 Tablo 1: Sivrihisar'ın Mahalleleri-1845 Mahalleler 1 Araklı 2 Ay 3 Benli 4 Camiikebir 5 Çopuk 6 Demirci 7 Elmalı 8 Faruklar 9 Gazi Sinan 10 Gedik 11 Hacı Ashab 12 Hacı Eskici 13 Hacı Hasan 14 Hacı Veysi 15 Hazinedar 16 Hisar 17 Karabaş 18 Kethuda 19 Kılıç 20 Kubbeli 21 Kutbettin 22 Müslim Akdoğan 23 Orta 24 Şeyh Baba Yusuf 25 Tahtalı 26 Tatlar 27 Yenice 28 Zimmi Akdoğan Defter No 9121 * 9132 9173 9110 9128 9140 9125 9162 * 9159 9165 9111 9117 9143 9137 9168 9160 9126 * 9144 9171 * 9112 * 9155 9146 * 23 Agos Gazetesi.

Bu göç dalgaları sırasında Batı Anadolu ve İçbatı Anadolu’ya yerleşilmiş ve çok sayıda köyler kurulmuştur.26 15. Köylerden başka vergi veren yerleşim birimleri de mezraalardır. Ancak bu köylerin 4-5 haneden 70-80 haneye çıktıkları görülmektedir.. Kazalarda bulunan köyler idari ve coğrafi sınırlarla çevrili bölgelere taksim olunmuş. s. .5-6. bu şekilde oluşturulan ve aynı özelliğe sahip bulunan köylerin araya gelmesi ile nahiyeler sınırlandırılmıştır..2. Moğol tehlikesinden uzakta olabilmek için Batı Anadolu ve uçlarda Bizans sınırını zorlayarak iskan edebilmek. İstanbul 1993. Bu köylerin 88 adedinin ismi günümüze kadar kullanılmıştır. İsimleri değişmeyen köyler Günyüzü nahiyesinde yoğunlaşmıştır.27 Bu köy adlarının çoğu tahrir kayıtlarında da geçmektedir.. Bir İçbatı Anadolu ve uç vilayeti olan Eskişehir’de de Türk nüfusunun yerleşmesi büyük çapta gerçekleşmiştir. Mezraalar. s.25 Osmanlı taşra teşkilatı idaresine göre eyalete bağlı sancaklar. Daha sonra yapılacak olan sayım ve tahrir. Selçuklular Zamanında Türkiye.33 3. yüzyılda Anadolu’ya gelen Türkmenler. köy özelliği taşımamakla birlikte bazen oldukça kalabalık nüfusa sahip olabilmekteydiler. Osmanlı Devleti döneminde köy kavramının tarifi net olarak belli değilse de “karye” olarak vesika ve defterlerde belirtilmiştir. 1110 (1690) tarihli bir avarız kaydında ise Sivrihisar’a bağlı 58 köy kaydı geçmektedir. Selçuklu Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti. yüzyıllardaki Sivrihisar tahrir defterlerinde 143 adet köy ismi tespit edilmiştir. ve 16. yerleşebilmek için rahat ve güvenli mekanlar aramışlardı.. ve 16. Turan Neşriyat Yurdu Yay.24 13. herbirinin başında bir kadı bulunan “kazalar”a ayrılmıştı. temettu çalışmalarında da çok farklılık arzetmeyecektir. 24 25 Doğru.1.507. yayalık alanda ve vakıf toprağında kurulduğu görülmektedir. İstanbul 1969. Osman Turan. Köyler ve Demografik Yapıları 15. Boğaziçi Yay.280. Osmanlı İmparatorluğunda. yüzyıldaki kayıtlara bakıldığında Sivrihisar köylerinin sipahi toprağında. s..

Zey. nr. s. 29 BOA. XV. Gğüm. Biçer.. İlyas Paşa. 28 1261-1262 (1845-1846) yılları bir aşar kaydında ise temettu sayımlarında bulunmayan üç köy adı zikredilmektedir. BOA. Yüzyıllarda. Kocaş. Dinek. Memik.m..11-16. VRD.e. Sadıkbağı.34 1255-1259 (1838-1843) yıllarına ait vergi kayıtlarına dahil edilen köylerin adedi 50’dir.32 Bugünkü idari teşkilata göre ise Kaymaz.7-9.. Ancak Sivrihisar köylerinin bu kadar olmadığı hem daha önceki hem de daha sonraki arşiv kayıtlarından anlaşılmaktadır. md.33 Daha önce Sivrihisar’a bağlı belde olan Günyüzü. 1216. s. 30 Özkaya.56. ML.s.. a. ve XVI. Kaymaş. Her bir köyün ayrı bir defterde zikredildiği köyler şunlardır: Ahiler. Dümrek. ML. Tekeviran. Ertan. . Demirci.151. Dümrek ve Nasreddin Hoca (Hortu) beldeleri ile toplam 60 köyü ve 27 yaylası vardır.31 Kaza olarak ilk kuruluşunda 116 köyü ve Günyüzü adlı bir nahiyesi olan Sivrihisar’ın 1950’deki idari taksimatta Günyüzü ve Kaymaz nahiyesi dahil toplam 87 köyü mevcuttu. s55. İğdecik.g. Karacaviran. 32 Üzümeri. Babadat. 1852 yılındaki sicil kayıtlarında 47 köyü gözükürken30 1311 (1893) yılına ait bir salnamede 90 köyü gözükmektedir.176. Yalnızçam. a. Bayulu (muhtemelen Babullu). Polatlı da Ankara’nın bir ilçesi olmuştur. Hatuncuk.K. Karacakaya ve Adahisar. Tuğray. Bu köylerden bazılarının adlarındaki viran kelimesi ören kelimesi ile değişime uğrayarak günümüze gelmiştir. İbikseydi. Kızılcavian. İsrailbağı. 2794.324. ve Beylikova bugün Eskişehir’in ilçeleri. Böğürtlen.g. 28 BOA.g. Sarıkavak.Gürsöğüt. s. 33 Keskin. 26 27 Doğru. Karaca Ahmet Sultan. Karadat.VRD. K. vd. Karkın. Karkı. a. İlikviran. s.. 31 Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi s.Ekik. nr. Kultan. Kurt Şeyh.Ortaklar. (Güğem). Halilbağı.14. Çaykoz. nr. Kapulu. Ballıhisar.29 1844 yılına ait olan ve konumuzun ana kaynağını teşkil eden Temettuat defterlerine göre 45 adet köy vardır. Karaburhan. Mülk. Tatar. Hortu.

35 Tablo 2: Sivrihisar'ın Köyleri Köyler Ahiler Babadat Ballıhisar Bayulu Biçer Böğürtlen Çaykoz Demirci Dinek Dümrek Elinviran Elçik Ertan Güğüm Gürsöğüt Halilbağı Hatuncuk Hortu İbik Seydi İğdecik İlyas Paşa İsrail Bağı Kapulu Karaburhan Karaca Ahmet Sultan Karacakaya ve Adahisar Karacaviran Karadat Karkı Karkın Kaymas Kızılcaviran Kocaş Koltan Kurt Şeyh Mülk Memik Ortaklar Sadıkbağı Sarıkavak Tatar Tekeviran Tuğray Yalnızçam Zey Defter no 9122 9134 9120 9163 9174 9145 9167 9133 9172 9153 9118 9141 9119 9136 9170 9116 9115 9158 9108 9150 9164 9175 9130 9148 9127 9156 9114 9129 9177 9166 9131 9157 9154 9124 9138 9161 9169 9151 9123 9135 9109 9139 9176 9113 9152 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 .

Köylerin hane sayısı ile ilgili tüm eksikliklere rağmen defterlerde geçen sayılarda başka kullanabileceğimiz kayıt yoktur. Köylerde ise önceleri gayri müslim unsurlar yaşamış olsa da bu yıllarda köylerde gayri müslim unsur yaşamamaktadır. İstanbul 1955. 458’i gayri müslimlere aittir. Kitabevi Yay.35. Şehrin Tahmini Nüfusu Temettuat defterleri dikkate alındığında Sivrihisar mahallelerindeki hane sayısı 1321. nüfus. Aradaki bu farkın önemli olmasından ötürü araştırmamızda bu sayıyı kullanacağız.1. Tahrir. Bir başka deyişle hanelerden % 73’ü müslümanlara. İleride eğer defteri olmayan köylerle ilgili bilgiler gün ışığına çıkarsa bu eksikliğin telafi edileceğini ümit ediyoruz. Bu sayımın da temel amacı verginin yeniden tadil ve tesviyesine uygun olarak nüfusu belirlemekti.35 34 Musa Çadırcı. Sivrihisar mahallelerindeki hanelerin 1240’ı müslümanlara. Ancak mahallerle ilgili bölümde belirtildiği gibi defterleri olmayan mahallelerin hane sayısı ile birlikte toplam hane sayısı 1698’e çıkmaktadır. Tablo 3: Sivrihisar'da Yaşayan Milletlere Göre Hane Sayıları Hane Sayıları Müslümanlara Ait Hane Sayısı Gayri Müslimlere Ait Hane Sayısı Toplam Hane Sayısı Mahalleler 1240 458 1698 % 73 27 100 Köyler 1324 0 1324 % 100 0 100 Toplam 2564 458 3022 Nüfus ile ilgili birinci el kaynaklar klasik dönem için tahrir. “1830 Sayımına Göre Ankara Şehir Merkezi Üzerine Bir Araştırma”. s. ve temettuat defterleri ile toprak sayımı için yapılan nüfus sayımlarında hep genel bir ifade ile faal erkek nüfusu verilmekte34 ve bununla da vergi yükümlüleri ile tahsil edilecek vergi yükü belirlenmektedir. Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri Bilecik.36 3.109.. temettuat kayıtları ile salnamelerdir. avarız. köylerindeki hane sayısı 1327’dir. Osmanlı Araştırmaları.1. C. 35 Sait Öztürk. s. avarız ve cizye kayıtları. % 27’si gayri müslimlere aittir. İstanbul 1995. cizye. . son yüzyıl için cizye.3. Osmanlı Devleti’nde ilk nüfus sayımı olarak bilinen 1831 tarihli sayımda da erkek nüfus sayılmıştır.

.. ancak ortaya çıkan birbirine yakın rakamların farklı oluşunun.37 Klasik dönem vergi kayıtları ile araştırmamıza kaynak teşkil eden kaynaklardan genel nüfus rakamlarına ulaşmak için ülkemiz sosyal tarihçiliğinin öncüsü kabul edilen Ömer Lütfi Barkan tarafından öne sürülen ve genellikle de kabul gören. 37 Doğru.F. yörük gibi askeri vazifeleri olan kimseler kayıtlı oldukları halde Edirne ve Bursa gibi büyük şehirlerde bulunması lazım gelen garnizonların. 39 Arslan.38 Klasik dönem kayıtlarında birçok küçük şehirlerde kale muhafızı. Nejat Göyünç “Hane Deyimi Hakkında”. Bunun için Osmanlı’nın birçok yerinde olduğu gibi Sivrihisar’da da yapılan bu nüfus tahminlerin tam olarak hesap edilmesi mümkün gözükmemekte. İ.Ü. Türkiyât Mecmuası. İstanbul 1953. C. yy Osmanlı Toplumunda Yönetim. her vergi hanesinin 5 kişiden oluştuğu36 görüşünden hareketle Sivrihisar merkez ve köylerine ait nüfus tahminlerini yapmış bulunmaktayız.g.12-14. 1521’de 3739’dur.136-138. Lütfi Barkan.138-139. İskan. Tarih Dergisi.X. . İstanbul 2001. tahmini değerlerden ortaya çıktığını belirtmekte yarar vardır. 16. E. “Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi”. s.39 Sivrihisar’ın 1590 yılı nüzul dağıtımı sırasında 1032 avarız hanesi ile tahminen 5160 nüfusu gözükmektedir.e.g. s. Nüfus. Sivrihisar’ın bilinen en erken tarihli tahrir kayıtlarındaki nüfusu 1486’da 3512. a. İstanbul 1979.e. Göç ve Sürgün.332.32. büyük beylerin maiyetindekilerin ve bazen medrese talebelerinin kaydedilmemiş olması dikkat çekicidir. a. saray ve konak müntesiplerinin. s.40 Tablo 4: Klasik Dönemde Sivrihisar'ın Nüfusu 1486 3512 1521 3739 1572-78 5200 1590 5160 36 Ö. tımarlı sipahi. Kaknüs Yay. s.93. Ayrıca bu devir şehirlerinde miktarları büyük yekün teşkil etmesi lazım gelen kölelerin de bu sayımlarda kaydedilmemiş olması da göze çarpmaktadır. s.37 1572-78’deki yıllara ait kayıtlarda da 5200 civarında nüfus gözükmektedir. akıncı. 38 Hüseyin Aslan. s.

06746 16. a.126-127. s. Defa.g. a. . 1260-1261/1844-1845 yıllarını kapsayan temettuat sayımlarında bu tarihlerde mevcut olan 21 müslüman 1 gayri müslim mahallesinde toplam 1321 vergi hanesi bulunmaktadır. 46 Ahmet Şerif. 4013’ü gayri müslimlere aittir.296 1945 93 -----------------------------------18.515 nüfusu vardır.45 Yine bu yıllarda Anadolu’yu gezen Anadolu’da Tanin gazetesi yazarı Ahmet Şerif’e göre Sivrihisar’daki nüfus şöyledir: Erkek Müslüman Ermeni Musevi ----------------Toplam 40 Kadın 15. Anadolu’da Tanin.596 2044 93 Toplam 31. s. 154-155. Yay. İstanbul 1327..e. İstanbul 1964. 45 Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi 15. Ankara 1318.43 1318/1900 tarihli salnameye göre ise 5549 müslüman.96.334 17. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Hububat Meselesi ve Hububattan Alınan Vergiler.44 Bu yıllar arasındaki nüfus değişikliğinin göçlerde açıklanması gereklidir.169. 43 Ankara Vilayet Mahsus Salnamesi. XV-XVII. s. Bunun dışında cizye ve nüfus vukuat defterlerinden isimleri ile hane sayılarını tesbit ettiğimiz 6 mahalle daha ardır ki bunlarla beraber 1698 hane olmaktadır ki bu durumda şehir merkez nüfusu yaklaşık olarak 8500 kadar olduğu söylenebilir.Ü.38 Ondokuzuncu yüzyıla gelindiğinde ise nüfus rakamlarında ciddi bir farklılık görülmemiştir. 12 Defa.41 Bu sayı müslüman erkek nüfusa aittir. – 42 1881/82 1893 arasında mahalle ve köylerde toplam 29983 kişi gözükmektedir. 1327/907 tarihli salnameye göre ise 7552 müslim.733 Lütfi Göçer.g. s. Ankara 1313. 1313/895 yılına ait Ankara salnamesinde mahallelerde toplam 12. s.892 3989 186 -----------36.e. 44 Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi.132.031 nüfus mevcut olup bu sayının 8018’i müslümanlara. s. 3821 gayri müslim nüfus gözükmektedir. Yaklaşık olarak erkek nüfus nisbetinde kadın nüfusunun eklendiğimizde kaza nüfusu 12580 olmaktadır.270. 3993 gayri müslim toplam 11. İstanbul 1325. s. 13 Defa. İ. 1247/1831 tarihli nüfus sayımında kaza genelinde toplam 6290 erkek nüfusu kaydedilmiştir. 41 Karal. 42 Karpat..

100.48 Tablo 5: Sivrihisar Mahalleleri ve Nüfusu-1845 Hane Sayısı Tahmini Nüfus Defter No Adet Kişi 30 150 9121 105 525 * 105 525 9132 31 155 9173 66 330 9110 80 400 9128 68 340 9140 31 155 9125 28 140 9162 * 19 95 9159 75 375 9165 29 145 9111 48 240 9117 36 180 9143 7 35 9137 63 315 9168 73 365 9160 85 425 9126 65 325 * 54 270 9144 53 265 9171 62 310 * 98 490 9112 79 395 * 28 140 9155 214 1070 9146 66 330 * 1698 8490 Mahalleler 1 Araklı 2 Ay 3 Benli 4 Camiikebir 5 Çopuk 6 Demirci 7 Elmalı 8 Faruklar 9 Gazi Sinan 10 Gedik 11 Hacı Ashab 12 Hacı Eskici 13 Hacı Hasan 14 Hacı Veysi 15 Hazinedar 16 Hisar 17 Karabaş 18 Kethuda 19 Kılıç 20 Kubbeli 21 Kutbettin 22 Müslim Akdoğan 23 Orta 24 Şeyh Baba Yusuf 25 Tahtalı 26 Tatlar 27 Yenice 28 Zimmi Akdoğan Yekün 47 48 Ahmet Şerif. Gültepe Yay.40-41. Azmi Süslü.104. s.47 Sivrihisar’da söz ettiğimiz gayri müslim unsurlar Ermeniler olup 1895’te 4013. Ankara 1990. Anadolu’da Tanin.671 arasında değişen Ermeni nüfusu mevcuttu. Ankara 1999. Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı.I. s.169 ile 1. Burada görülen farklılık Museviler’in oluşudur. . TTK Yay. Museviler. Osmanlı İdaresinde Ermeniler. Yıl Üniversitesi Rektörlüğü Yay.. Göyünç.161. 1914 yılında bağlı olduğu Eskişehir sancağında toplam 8592 Ermeni mevcuttu. Çetin Börekçi). İstanbul 1983. Romanya muhacirleri olup kurdukları köyde ziraatle meşgul olmuştur. (Haz. 1910’da 3989 nüfusa sahiptir. Bu yıllarda Osmanlı Devleti’nde ise 1.21-22.234.39 Bu nüfusa köylerin dahil olduğu açıktır. s. C.

1980’de merkezi 9541. Temettuat sayımlarında ortaya çıkan köy adları. 1990’da merkezi 10490. zaim ve yayalık alanlarda olmak üzere köylerin toplam nüfusu 17. vergi haneleri ve toplam nüfus şu şekildedir: 49 50 Keskin.022’dir.40 Cumhuriyetten sonra 1927 yılında merkezi 4352 olan Sivrihisar’ın 1950’de ise 6615 kişi nüfusu vardı.. geneli ise 31644 kişi nüfusu olmuştur.e.64-65. geneli 37 297.g. Doğru.g. Ancak bu sayının köylerin gerçek nüfus olmadığı daha öncede açıklandığı gibi açıktır.. a. s. Buna rağmen defteri olmayan köyler için nüfus verisi ortaya çıkarmak mümkün değildir. s. . Tablo 6: Nüfusun Belli Başlı Tarihlerdeki Durumu 1521 3739 20761 1831 12580 1844-45 8500 15150 1907 11515 36635 1927 4352 31498 1950 6615 44281 2000 10547 25758 Merkez Genel Şehir merkezi için kullanılan kaynakları dikkate alarak yapılan çalışmada 16.113.e. geneli 55961. Yüzyıl başlarında Sivrihisar’ın 143 köyü bulunmaktadır. 2000 yılında ise merkezi 10. a.50 1260-61/1844-45 temettu sayımlarında defteri olan 45 köyün toplam nüfusu 6635’tir. 1521’de sipahi.547.49 Nüfusun azalması köylerin idari taksimatla yeni ilçe olan beldelere dağıtımından dolayı olmuştur.

41 Tablo 7: Sivrihisar Köylerinin Nüfusu Köyler Ahiler Babadat Ballıhisar Bayulu Biçer Böğürtlen Çaykoz Demirci Dinek Dümrek Elinviran Elçik Ertan Güğüm Gürsöğüt Halilbağı Hatuncuk Hortu İbik Seydi İğdecik İlyas Paşa İsrail Bağı Kapulu Karaburhan Karaca Ahmet Sultan Karacakaya ve Adahisar Karacaviran Karadat Karkı Karkın Kaymas Kızılcaviran Kocaş Koltan Kurt Şeyh Mülk Memik Ortaklar Sadıkbağı Sarıkavak Tatar Tekeviran Tuğray Yalnızçam Zey Yekün Hane Sayısı Tahmini Nüfus Adet Kişi 18 90 50 250 22 110 8 40 15 75 20 100 24 120 32 160 54 270 66 330 25 125 42 210 7 35 9 45 54 270 18 90 41 205 91 455 17 85 21 105 17 85 33 165 94 470 24 120 15 75 26 130 26 130 21 105 13 65 24 120 72 360 14 70 53 265 10 50 19 95 52 260 20 100 9 45 19 95 18 90 18 90 7 35 24 120 22 110 43 215 1327 6635 Defter No 9122 9134 9120 9163 9174 9145 9167 9133 9172 9153 9118 9141 9119 9136 9170 9116 9115 9158 9108 9150 9164 9175 9130 9148 9127 9156 9114 9129 9177 9166 9131 9157 9154 9124 9138 9161 9169 9151 9123 9135 9109 9139 9176 9113 9152 * 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 .

Bunun nedeni de 1854 Kırım Savaşı sonunda Kafkaslar’dan gelen dış göçlerin buralara da iskan edilişidir. s. ancak 1980’lere gelindiğinde nüfusta azalma başlamıştır. a. Burada bilinmesi gereken bu azalmanın köylerden şehre göçü ile. yüzyılda nüfus artışının hızlandığı görülmektedir. 3. 2000’li yıllara gelindiğinde bu azalma devam etmiştir. genellikle aile veya sülale adlarıyla birlikte kaydedilmiştir. 1927’de 27144. Cumhuriyet döneminde de artış devam etmiş. 1980’de 46420 1990’da 26807. 1950’de 37666. yüzyıllar arasında nüfusu genel bir değerlendirmeye tabi tuttuğumuzda durağan özelliklere çok daha yakın olmakla birlikte kısmi bir nüfus artışı görülmektedir. ilçe yapılan beldelere birçok köyün idari olarak bağlanmasından kaynaklandığıdır. Şahıs Adları ve Lakaplar 3. Kullanılan Aile ve Şahıs Adları Temettuat defterlerinde vergi mükellefi olarak kaydedilen şahıslar. Kullanılan aile. .51 Tablo 8: Köylerin Belli Başlı Yıllardaki Nüfusu 1521 17022 1844 6635 1907 25120 1927 27144 1950 37666 1980 46420 1990 26807 2000 15211 Sivrihisar’ın 16-20.42 1907’deki salnameye göre 25120 olan nüfus. Bu durum aslında pek çok Osmanlı şehri için geçerlidir. Çünkü bu durum Osmanlı Devleti’nin öteden beri süregelen nüfus probleminden kaynaklanmaktadır.g.2.e. Kişilerin bugünkü anlamda soyadları. 2000’de de 15211 olmuştur..64. Mahallelerde Kullanılan Aile.1. şahıs adları ile lakaplar bizlerin Sivrihisar kazasında 51 Keskin. Bu adlardan günümüzde hâlâ kullanılanları mevcuttur.2. olan aile adları önemli bir veridir. Sivrihisar’ın 19.

Aile adlarından sonra hane reislerinin adları kaydedilmiştir. a. Ali. Mehmed.43 oturanların hem sosyal yapısı hem de mesleki ve ekonomik faaliyetleri hakkında az da olsa fikir sahibi olmamızı sağlamaktadır. Tosun oğlu (5 adet).s.5. ML. Mustafa. Bu durum muhtemelen yazımı yapan katibin tercihinden ya da o şahsın bu şekildeki ifadesinden ileri gelmiştir.Ü. İktisat Fakültesi Mecmuası. Türkmen oğlu (5 adet). Sarraç oğlu (5 adet). Aydın oğlu (4 adet).52 Sivrihisar mahallerindeki hane reislerinin bir prosedür dahilinde deftere kaydedildiği dikkati çekmektedir. Bu aile adı ilgili şahsın geleneksel bir şekilde tevarüs eden mesleğine işaret edebilirdi. Tombak oğlu (6 adet) Kuzucu oğlu ( 7 adet). En çok kullanılan adlar Muhammed. Sivrihisar’da islami unsurları taşıyan tipik bir Anadolu şehri olduğundan adlar da İslami şahıs adları daha yoğun olmuştur. Natır oğlu (5 adet). Bu aile adlarından sonra genellikle “oğlu” kelimesi gelirdi. Arab oğlu (5 adet). Bu prosedüre göre ilgili şahsın eğer varsa önce aile adı yazılmaktaydı. 53 BOA.VRD. nr.9146. Köfter oğlu (8 adet). s. Sivrihisar’da müslüman 1173 hane reisinin en fazla kullandığı adları ve adetlerini şu şekilde belirtebiliriz.398-389. Gayri müslimlerde ise en çok kullanılan aile adları Nursuz oğlu (5 adet). Ekmekçi Ali oğlu53 gibi. Dört halifeden ilk üçünün adları Bekir (Ebu Bekir). İ. Yahya oğlu (5 adet). “Ondokuzuncu Yüzyıl Ortalarında Ödemiş Kasabasının Sosyo Ekonomik Özellikleri”. Bazen bunun yerine”zâde” “veledi”.. Kullanılan aile adlarının çok farklı olmasına rağmen aralarında daha fazla kullanılanların bir kısmı şunlardır: Süleyman oğlu (14 adet).e. Hasan. Süleyman. s. Çalık oğlu (5 adet). 52 Tevfik Güran. . Ahmed. Çavuş oğlu (6 adet) Köse oğlu (5 adet). İbrahim gibi dini bakımından değer verilen şahısların adları olmuştur.318. Akgüzeli oğlu (5 adet). “bin” veya “nin” (Ali’nin Hüseyin gibi) tabiri kullanılırdı. Demirci oğlu (4 adet). s. TMT. Ömer ve Osman bunlara nazaran daha az verilen adlardandır. s. İstanbul 1985. Bıçakcı oğlu.1-4. Hüseyi.13.g. Kütükoğlu. Mıkırdıç oğlu (4 adet) Yangöz oğlu (4 adet)’dur. C 41.

Çaykozlu. Demirci. Kullanılan lakaplar kişinin ruh halini veya fiziki yapısını yansıtabilmekteydi. Kör.2. Kalaycı.Deli. Babullu. Sağır gibi. Aşık. Arap. Kirekos ve Kefork’tur. Ayrıca lakaplarında bu defterlerde kayıtlı olması sosyal yapıya ilişkin önemli ipuçlarından biridir. Günyüzülü gibi.2. Nalbant. Kasap. Ayaşlı. Çoban gibi. Artin. Soytarı. Mihalıçlı. Lakaplar Aile ve şahıs adlarının yanı sıra hane reislerinin lakaplar da kullandıkları görülmektedir. Lakapların kullanılması hane reislerini diğer hane reislerinden ayıran bir unsur olabilmekte idi.44 Tablo 9: Mahallelerdeki Kullanılan Hane Reislerinin Adları Ali 124 Hasan 71 Mustafa 118 Osman 56 Mehmet 117 Halil 54 Hüseyin 100 Ömer 47 Ahmet 79 Diğer 278 Süleyman 77 İbrahim 72 Toplam 1173 Sivrihisar’da yaşayan gayri müslim unsurlar olan Ermeniler’in en fazla kullandıkları adlar Karabet. . Hane reislerinin mesleklerini belirten lakaplar da mevcuttu. Agop. Sürücü. Ekmekçi. Bunun yanı sıra kişilerin mensup olduğu bölge veya etnik ayrılığı da lakap olarak kullanılmıştı. Tekerci. Uzun. Tablo 10: Gayri Müslim Hane Reislerinin Adları Karabet 23 Agop 23 Artin 10 Kirekos 9 Kefork 8 Kirkor 7 Diğer 73 Toplam 148 3.

Kocabaş Sani. Derviş. Hacı (54 adet). Fakı. Yetim (27 adet). Hafız. Milletbaşı ve Kör’dür.3. Muhtar-ı Evvel.Sâni 16 Muhtarı Evvel Hafız 19 10 Yetim 27 Sivrihisar’da yaşayan gayri müslimlerin çok fazla lakap kullanmadıkları görülmektedir. Osmanlı toplumunda genellikle aile adları ile değil de uğraştıkları mesleklerle tanınan gayri müslimlerin Sivrihisar’daki durumu farklıdır. Hafız (10 adet). Tablo 11: Müslüman Hane Reislerinin En Çok Kullandıkları Lakapları Hacı 54 Hoca 23 Molla 22 Muhtarı. Muhtar-ı Evvel (19 adet). Nalbant. Hoca. Saraydar. Esseyyid. Hane Reislerinin Meslekleri Temettuat defterlerinin bize vermiş olduğu en önemli verilerden biri de hane reislerinin meslekleridir. Bu şekilde dönemin mesleki hayatı ile ekonomik ve sosyal yapısı hakkında bilgiler elde edilmektedir. Muhtar-ı Sâni (16 adet). Müslüman hane reisleri tarafından en fazla kullanılan lakaplar Hoca (23 adet). Dersiam. . Gayri müslimlerin kullandıkları lakaplar Yetim (3 adet). Molla (22 adet). Hacı. Kabasakal.45 İdari. dini ve ictimai alandaki görevlilerin yaptıkları işlerden dolayı aldıkları lakaplar vardı. Uzun. Tablo 12: Gayri Müslim Hane Reislerinin Kullandıkları Lakaplar Kabasakal 1 Kocabaş Sâni 1 Kör 1 Milletbaşı Nalbant Saraydar 1 1 1 Uzun 1 Yetim 3 Toplam 10 3. Muhtar-ı Sani gibi.

8 39.1 12.8 15.5 9. Ziraatle uğraşanların toplam sayısı 275 olup genel toplamın % 20.1.2 100 3.3. Ziraatle Uğraşanlar Ziraatle uğraşan grubun başında erbabı ziraat denilen küçük üreticiler (259 adet) gelmektedir. . kendi aralarında şu şekilde gruplandırabiliriz: a) Ziraatle uğraşanlar b) İşçiler c) Sanayi ve ticaret uğraşanlar d) Çeşitli hizmetlerde uğraşanlar e) Meslekleri olmayanlar Tablo 13: Mesleki Grupların Dağılımı Meslek Grubu Ziraat İşçiler Zenaat Grubu Görevliler Çeşitli Hizmetlerde Çalışanlar İşsizler Toplam Sayısı 275 209 522 125 29 162 1321 % 20.8’ini oluşturmaktadır. değirmenci (1 adet) erbabı ağnam (1 adet).46 Sivrihisar’da yaşayan hane reislerinin mesleklerini. Daha sonra sırasıyla hayvancılıkla uğraşan ashabı ağnam (13 adet). Yani şehirde her beş hane reisinden biri ziraatçidir.4 2. büyük üretici olarak bilinen ashabı çiftlikat (1 adet) izlemektedir.

Bunu sırasıyla çoban (59 adet). Tablakar (1 adet).3. .2. Seyis (1 adet). İşçiler Sivrihisar’da işçi olarak çalışanların sayısı 209 olup. Bu gruba dahil olan mesleklerin başında ameleler (117 adet) gelmektedir.8’ini oluşturmaktadır.47 Tablo 14: Ziraatle Uğraşanlar Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Ashab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kutbettin Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Tatlar Yenice Yekün Ashabı Ashabı Erbabı Erbabı Ağnam Çiftlikat Değirmenci Ağnam Ziraat Yekün 1 8 9 1 5 13 25 9 2 2 20 3 3 8 7 8 8 6 21 1 1 4 19 1 87 259 6 13 25 11 3 2 21 3 3 8 7 13 8 6 21 9 19 1 87 275 2 1 1 5 3 13 1 1 1 3. hizmetkarlar (25 adet) izlemektedir. genel toplamın % 15. Sığırtmaç (1 adet). Diğerleri ise şunlardır: Tellak (2 adet).

Sanayi ve Ticaret Alanında Uğraşanlar Sivrihisar’da sanayi ve ticaret alanında uğraşanlar 522 adet olup genel toplamın % 39.3.3.5’ine tekabül eder ki meslek grupları içinde sayıca en önde olan gruptur. (94 adet) (77 adet) (12 adet) (69 adet) (53 adet) (144 adet) (24 adet) (47 adet) Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . Bu grup kendi içinde şu şekilde kategorize edilebilir: a) Giyim eşyası üreten ve satanlar b) Deri işi ile uğraşanlar c) Dokumacılıkla uğraşanlar d) Yiyecek ve içecek maddeleri üretenler e) Madeni eşya üretenler f) Ticaretle uğraşanlar g) İnşaatla uğraşanlar h) Taşımacılıkla Nakliyecilikle Uğraşanlar Bunları kısaca açıklayalım.48 Tablo 15: İşçiler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 2 Elmalı 1 Ari 2 3 4 5 6 7 8 Hidmetkar Amele Çoban Hidmetkar Sayis Sığırtmaç Tablakar Tellak Yekün 5 2 1 10 4 1 8 7 2 1 7 1 3 2 4 1 1 1 3 1 3 4 1 2 1 5 1 1 3 2 2 4 1 2 3 9 1 10 4 2 3 2 1 1 2 5 1 18 3 6 1 1 1 1 1 8 18 5 11 8 5 6 4 1 9 4 7 5 7 15 15 8 8 1 26 4 5 15 117 20 59 23 1 1 35 209 3.

papuççu (3 adet). keçeci kalfası (5 adet) gelmektedir. buradaki hayvancılığın da önemli bir göstergesidir. 12 şakirt) gelmektedir ki bu sayılar.3. papuççu şakirdi (1 adet) gelmektedir.3.49 3. Deri işi ile uğraşan mesleklerin yoğun oluşu. Tablo 16: Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf 1 1 3 1 1 5 2 Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Elmalı Çopuk 1 Çorapçı 2 Papuççu 3 Pabuççu Şakirdi 4 Terzi 5 Terzi Kalfası 6 Yemenici 7 Yemenici Kalfası 8 Yemenici Şakirdi Yekün 1 1 1 1 8 2 3 1 1 1 1 2 1 8 1 1 2 1 1 2 1 1 3 1 2 2 3 1 1 3 2 5 3 3 1 10 1 5 5 9 4 1 1 5 5 7 5 7 7 3 1 3 1 2 1 1 1 1 2 37 5 2 30 3 15 1 2 10 96 3.3. semer üreten semerciler (2 adet) takip etmektedir. Tatlar Yenice Yekün 4 2 2 1 Araklı Benli Kılıç . Bunları sırasıyla binek hayvanlarına eğer takımı yapan saraç (5 adet).1. Daha sonra ise çorapçı (4 adet). debbağ kalfası (16 adet) ve keçe üreten keçeci (21 adet).2. Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar Bu grubun başında 42 adetle terziler (37 usta. 5 kalfa) ve 47 adetle yemeniciler (30 usta. mesleklerin ne kadar yaygın olduğunu göstermektedir. Deri İşi İle Uğraşanlar Bu grubun başında deri tabaklayan debbağ (28 adet).3. 15 kalfa.

Dokumacılıkla Uğraşanlar Bu gruba ise bezzaz (3 adet).3.3. Tablo 18: Dokumacılıkla Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Hasan Hacı Ashab Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 2 3 4 Bezzaz Boyacı Mutaf Tiftikçi Yekün 1 1 1 1 1 2 1 1 3 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 1 12 Yekün 3 5 1 3 Elmalı Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç Yekün 2 Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .50 Tablo 17: Deri İşi İle Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 3 1 4 Elmalı 1 Debbağ 2 Debbağ Kalfası 3 Keçeci 4 Keçeci kalfası 5 Sarraç 6 Semerci 5 2 1 2 1 5 6 3 1 1 1 1 2 5 2 2 1 2 1 1 1 1 1 1 1 3 2 1 1 2 5 4 2 2 2 3 2 1 1 5 2 1 1 28 16 21 5 5 1 1 1 11 2 3 2 3 3 8 2 1 10 3 5 Yekün 77 3.3. iplik boyayan boyacılar (5 adet). tiftik dokuyan tiftikçiler (3 adet) ve mutaf (1 adet) girmektedir.

3. etmekçi kalfası (6 adet). kafesçi (1 adet). kuyumcu (2 adet). kahve üreten kahveci (7 adet). Tablo 19: Yiyecek ve İçecek Maddeleri Üretenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 2 1 1 1 3 6 7 8 1 4 2 1 Elmalı 1 Attar 2 Bakkal 3 Etmekçi 4 Etmekçi 5 6 7 8 9 1 1 1 2 1 1 2 3 1 1 1 1 1 1 1 1 4 2 1 1 1 1 4 1 2 2 10 25 7 Kalfası Kahveci Kasap Kasap Çırağı Kasap Kalfası Manav Yekün 1 2 1 2 1 1 1 3 3 1 1 1 1 1 1 1 4 3 4 3 2 1 6 1 2 2 3 1 11 5 4 1 4 10 69 3. kasap kalfası (4 adet) ve manav (1 adet) takip etmektedir.5.3.51 3. Daha sonra sırasıyla ekmek üreten etmekçiler (7 adet). Madeni Eşya Üretenler Bu grubun başında ise demir işleri ile uğraşan demirci (23 adet). kasap çırağı (1 adet).3. Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .3. iplik satan attarlar (10 adet) gelmektedir. kalaycı kalfası (1 adet). kalaycı (6 adet). dünbükçü (1 adet). demirci kalfası (8 adet) gelmektedir. nalbant şakirdi (1 adet) izlemektedir. iğne. koku. Bunları sırasıyla bakırcı (1 adet). ihtisap kantarcısı (1 adet).4 Yiyecek ve İçecek Maddeleri Üretenler Yiyecek ve içecek üretenlerin başında bakkallar (25 adet) ve baharat. kasap (8 adet).

52 Tablo 20: Madeni Eşya Üretenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 1 2 Elmalı 1 Bakırcı 2 Demirci 3 Demirci 1 1 1 1 1 7 1 1 1 1 1 2 3 1 5 1 2 1 2 1 23 8 1 1 1 6 1 2 8 1 kalfası 4 Dünbükçü 5 İhtisap 6 7 8 9 10 Kantarcısı Kafesçi Kalaycı Kalaycı Kalfası Kuyumcu Nalbant Şakirdi Yekün 1 1 3 1 2 3 2 1 1 5 1 1 2 8 1 1 5 1 10 1 8 3 3 2 1 11 Nalbant 53 3. Ticaretle Uğraşanlar Bu grupta yer alanlar eski eşya alıp satan eskici (38 adet). Çağrı Yay. Mahalle arasında bohça ile eşya satan boğçacıların hepsi.6. İstanbul 1992. tütün satan duhancı (10 adet). Bu grupta dikkati çeken husus ziraatle meslek olarak uğraşmayan gayri müslimlerin özellikle bu alanda gayret göstermeleridir. Turkish and English Lexicon. çerçi54 (20 adet). mum satan mumcu (1 adet)’dur.3. 54 Çerçi. mahalle aralarında ufak tefek eşya satan kişi. Redhouse.717. çerçilerin hepsi ve tüccarların çoğunluğu gayri müslimlerden oluşmaktadırlar. s. Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . tüccar (34 adet).3. boğçacı (41 adet).

3.7. dülger şakirdi (1 adet) ile inşaatta çalışan bina yapıcıları (8 adet) ve çilingir (1 adet)’dir. Tablo 22: İnşaatla Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 3 4 Elmalı Yekün 1 10 4 1 8 24 Yekün Araklı Araklı Tatlar 1 1 Hisar Benli Kılıç 1 Çilingir 2 Dülger 3 Dülger Kalfası 4 Dülger şakirdi 5 Yapıcı Yekün 1 1 1 2 2 3 1 1 1 1 1 1 2 1 1 5 1 1 1 2 1 3 1 1 1 1 Tatlar Hisar Benli Kılıç .53 Tablo 21: Ticaretle Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 2 3 1 1 7 Elmalı 1 2 3 4 5 6 Boğçacı Çerçi Duhancı Eskici Mumcu Tüccar Yekün 35 15 5 9 5 3 2 2 2 2 1 1 4 1 1 2 2 3 2 1 1 1 2 1 1 2 1 5 2 2 8 1 2 1 1 8 11 2 6 1 1 1 1 1 5 3 2 1 1 2 4 2 9 46 20 10 38 1 34 64 5 5 4 2 14 149 3. İnşaatla Uğraşanlar Bu gruptakiler ise kereste işi ile uğraşan dülger(10 adet). dülger kalfası (4 adet).3.

1. Görevliler Bu gruptakileri üçe ayırmak mümkündür. araba kiracıları (2 adet). köy ve yaylalarda görev yapan imamlar (47 adet) gelmektedir.3. dini ve sosyal yapılarda hisseleri bulunan mütevelliler (5 adet)’dir. zaviyedar (1 adet). sürücü (1 adet) yer almaktadır. hafız (2 adet).3. Taşımacılıkta/Nakliyecilikle Uğraşanlar Bu grupta ise binek hayvanlarını kullanarak nakliye işi ile uğraşan kiracılar (43 adet). Dini Görevliler Bu görevlilerin başında mahalle.3.3. Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . 3. idari ve içtimai alanda hizmet verenler (49 adet) Bunları kısa kısa açıklayalım. arabacı (1 adet). Tablo 23: Taşımacılıkla/Nakliyecilikle Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Hasan Hacı Ashab Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 2 5 5 Elmalı 1 Araba Kiracısı 2 Arabacı 3 Kiracı 4 Sürücü 1 1 4 4 2 3 1 2 3 1 3 1 2 1 3 1 1 5 4 2 1 3 1 2 1 3 1 5 4 1 1 1 4 5 3 3 1 43 1 47 Yekün 3.4. müezzin (3 adet). tekkelerde görev yapan tekyeneşin (3 adet).4. meşayıhı izam (1 adet). Diğerleri ise kayyum (1 adet).8. cami katibi (3 adet).54 3. Bunlar: a) Dini görevliler (66 adet) b) Eğitim alanında hizmet verenler (10 adet) c) Askeri.

55 Tablo 24: Dini Görevliler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk 1 Kayyum 2 Meşayıhı İzam 3 Zaviyedar 4 Hafız 5 Cami Hatibi 6 Müezzin 7 Tekyeneşin 8 Mütevelli 9 İmam Yekün 1 1 1 4 4 1 5 7 6 8 1 1 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 3 2 2 2 3 3 4 4 1 1 1 2 1 2 2 4 1 4 5 2 3 1 1 3 9 3 3 3 4 3.2. Eğitim Alanında Hizmet Verenler Bu grupta mahallelerde insanların eğitimi ile uğraşan müderris (7 adet) mektep hocaları (2 adet) ve dersiâm (1 adet) bulunmaktadır.4. Tablo 25: Eğitim Alanında Hizmet Verenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk 1 Dersiam 2 Mektep 1 1 1 2 2 1 1 2 Hocası 3 Müderris Yekün 1 1 2 2 1 1 1 Yenice Yekün 1 2 7 10 Elmalı Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç Yenice Yekün 1 1 1 2 3 3 3 5 47 66 Elmalı Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .3.

3. Askeri. değirmen askeri olan asiyabı yeniçeri (1 adet). yeniçeri zabitlerinden muhzır (1 adet).3. kocabaşı sâni (1 adet). askeri müstahdem (4 adet). kethüda (3 adet). Bunların dışındakiler ise emniyet görevlileri zaptiyeler (10 adet). tımarlı süvari (1 adet). İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler Bu grubun başında toplamda ve yüzde hesaplarında başka meslekleri de olduğundan dolayı dahil etmediğimiz (muhtar 1 adet) muhtar-ı evvel (20 adet). Tablo 26: Askeri. bekçi (5 adet). muhtar-ı sâni (19 adet). didebân ihtisabı (1 adet). odabaşı (1 adet). ziraat müdürü (1 adet)’dür.56 3. haber piyadesi olan sâ’i (1 adet).5. milletbaşı (1 adet) gelmektedir.Az önce de belirttiğimiz gibi özellikle sayımlarda yardımcı olan bu idari yetkililerin başka meslekleri de vardır.3. müdür katibi (1 adet). İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Camiikebir Hacı Eskici Hacı hasan Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 2 1 1 1 1 1 1 9 Elmalı 1 Asiyabı Yeniçeri 2 Askeri Müstahdem 3 Askeri Sipahi 4 Bekçi 5 Dideban İhtisabı 6 Kaza Müdürü 7 Kethuda 8 Kocabaşı sani 9 Mecnun 10 Milletbaşı 11 Muhtarı Evvel 12 Muhtarı Sani 13 Muhzır 14 Müdür Katibi 15 Odabaşı 16 Sai 17 Tımarlı Süvari 18 Zaptiye 19 Ziraat Müdürü Yekün 1 1 1 1 1 1 1 1 4 1 5 1 1 3 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 20 19 1 1 1 1 1 10 1 51 1 1 1 1 1 2 3 2 2 4 1 2 2 2 2 2 3 3 2 5 1 2 2 3 5 3. kaza müdürü (1 adet).4. askeri sipahi (1 adet). Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .

duhan (tütün) kıyıcısı (2 adet).6. dul (3 adet). Ardından defterlerde meslekleri. Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . yazılmayan ve bizim belirsiz (45 adet) diye belirttiğimiz grup vardır. seele-dilenci (1 adet). Meslekleri Belli Olmayanlar Bu grubun başında 55 kişi ile fakir ve ianeyle geçinenler vardır. hamamcı (1 adet) kahveci tâbii/ çalışanı (3 adet)’dır. duyuru yapan dellalar (2 adet). duhanfurüz (tütün parlatıcısı) (1 adet). kayıp olanlar mefkud (1 adet) izlemektedir. ihtiyar (2 adet). berber kalfası (1 adet). Bunları sırasıyla yetim (23 adet). berber şakirdi (1 adet).3. talebe (17 adet).57 Bu gruptakiler ise toplumda farklı hizmetlerde bulunan mesleklere sahip hane reisleridir. emekli tekaüt (3 adet). Tablo 27: Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 1 2 Elmalı 1 Berber 2 Berber Kalfası 3 Berber Şakirdi 3 1 1 1 1 4 2 1 2 1 2 18 1 1 4 Dellal 5 Duhan Kıyıcısı 6 Duhanfuruz 7 Hamamcı 8 Kahveci Tabii Yekün 1 1 1 1 2 4 1 2 1 1 1 4 2 2 4 1 4 1 1 2 2 1 1 3 29 3. Berber (18 adet).

Ayrıca Sivrihisar’daki var olan kuyumcular da gayrimüslim Ermeniler’dir. Tablo 29: Gayri Müslimlerin Meslekleri 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Amele Belirsiz Boğçacı Çerçi Dülger Eskici Fakir/ianeyle Hizmetkar Kasap Kalfası Kocabaşı Sani Kuyumcu Milletbaşı Nalbant Odabaşı Pabuççu Terzi Terzi kalfası Tüccar Yapıcı Yetim Yekün Benli 10 35 15 1 5 3 8 1 2 3 1 8 2 9 2 2 107 1 7 1 12 2 2 1 7 1 18 Kılıç Müslim Akdoğan 1 1 6 1 Yenice 2 Yekün 13 1 41 20 1 6 3 10 2 1 2 1 3 1 2 10 2 25 3 3 150 1 3 1 2 1 11 Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . boğçacılık(bohçacılık) ve tüccarlıkta yoğunlaşmışlardır.58 Tablo 28: Mesleği Belli Olmayanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 8 2 Elmalı 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Alil Belirsiz Firari Mefkud Seele Talebe Tekaüt Fakir/İane Dul İhtiyar Yetim Yekün 1 4 1 4 2 2 3 2 1 1 7 1 1 1 1 1 3 1 3 1 5 1 1 2 1 1 1 3 1 2 1 5 2 1 1 8 1 4 16 10 7 1 2 2 4 7 8 5 1 1 7 1 3 3 3 2 1 11 12 6 11 3 1 2 6 3 2 2 2 1 1 2 2 1 2 3 4 1 1 1 1 6 1 4 4 45 7 1 1 2 17 2 3 15 55 3 2 2 23 32 161 Meslek gruplarını incelediğimizde tarım ve ziraat işlerini müslümanların yaptıkları gözlenmektedir. Gayri müslimlerin ise gerek yaşadığı coğrafyadan gerekse Osmanlı toplumundaki genel yapısından dolayı daha çok zanaat ve ticaret işlerinde özellikle de çerçicilik.

59 Tablo 30: Müslümanların Meslekleri Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 13 2 1 5 13 1 1 1 4 1 10 1 25 5 44 18 1 1 3 5 3 1 1 59 4 28 16 1 2 23 8 1 2 1 8 20 3 1 1 1 1 87 Elmalı 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 Ağnam Taciri 6 Alil 4 Amele 104 Araba Kiracısı 2 Arabacı 1 Ari Hidmetkar 5 Ashabı Ağnam 13 Ashabı çiftlikat 1 Asiyabı Yeniçeri 1 Askeri Müstahdem 4 Askeri Sipahi 1 Attar 10 Bakırcı 1 Bakkal 25 Bekçi 5 Belirsiz 45 Berber 18 Berber Kalfası 1 Berber Şakirdi 1 Bezzaz 3 Boyacı 5 Cami Hatibi 3 Çapul 1 Çilingir 1 Çoban 59 Çorapçı 4 Debbağ 28 Debbağ Kalfası 16 Değirmenci 1 Dellal 2 Demirci 23 Demirci kalfası 8 Dersiam 1 Dideban İhtisabı 1 Duhan Kıyıcısı 2 Duhancı 10 Duhanfuruz 1 Dul 3 Dülger 9 Dülger Kalfası 4 Dülger şakirdi 1 Dünbükçü 1 Erbabı Ağnam 1 Erbabı Ziraat 259 Eskici 32 1 5 4 7 2 7 2 3 4 1 3 1 3 2 5 3 2 1 1 3 1 10 4 1 4 18 3 1 2 3 6 4 104 1 1 1 2 1 1 2 1 5 1 1 1 1 1 1 2 4 3 1 1 4 1 1 2 2 1 3 2 3 1 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 1 1 2 1 2 1 5 3 1 2 1 1 1 7 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 1 1 8 5 5 13 25 9 3 2 1 2 1 2 20 3 2 1 3 2 8 1 7 8 2 8 5 6 1 21 4 1 19 1 4 1 1 1 2 2 1 3 1 1 1 1 1 1 1 2 1 2 3 1 5 1 2 1 2 1 1 2 1 4 1 2 1 1 1 1 5 4 2 4 9 2 2 2 1 3 1 6 1 5 2 1 1 1 1 1 1 7 1 1 1 1 1 1 4 1 2 1 1 1 4 1 3 1 5 2 1 1 1 1 1 4 1 2 2 2 2 1 1 1 2 10 1 3 9 4 1 1 1 259 32 Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .

60 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 Etmekçi 7 Etmekçi Kalfası 6 Fakir/İaneyle 44 Firari 7 Haffaf 1 Hafız 2 Hamamcı 1 Hidmetkar 13 İhtisap Kantarcısı 1 İhtiyar 2 İmam 47 Kafesçi 1 Kahveci 7 Kahveci Tabii 3 Kalaycı 6 Kalaycı Kalfası 1 Kasap 8 Kasap Çırağı 1 Kasap Kalfası 2 Kayyum 1 Kaza Müdürü 1 Keçeci 21 Keçeci kalfası 5 Kethuda 3 Kiracı 43 Mahbu 1 Muhzır 1 Manav 1 Mecnun 1 Mefkud 1 Mektep Hocası 2 Meşayıhı İzam 1 Muhtar 1 Muhtarı Evvel 20 Muhtarı Sani 19 Mumcu 1 Mutaf 1 Müderris 7 Müdür Katibi 1 Müezzin 3 Mütevelli 5 Nalbant 5 Nalbant Şakirdi 1 Pabuççu Şakirdi 1 Sai 1 Sarraç 5 Seyis 1 Sebzevatçı 5 Seele 1 Semerci 2 Sığırtmaç 1 Süpürgeci 1 Sürücü 1 Tablakar 1 Talebe 17 1 2 1 1 2 6 2 2 1 1 1 1 1 2 1 1 4 1 3 1 1 3 1 2 1 4 1 1 1 1 1 6 1 1 15 2 1 1 1 2 1 1 1 1 1 1 1 1 7 6 52 7 1 2 1 13 1 2 47 1 7 3 6 1 8 1 2 1 1 21 5 3 43 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 7 1 3 5 5 1 1 1 5 1 5 1 2 1 1 1 1 17 1 1 1 1 4 5 1 1 6 1 1 2 3 4 3 1 1 1 1 2 4 2 1 1 3 3 3 1 1 1 3 1 2 3 1 3 1 1 1 1 2 1 1 2 3 1 1 4 3 1 2 1 3 1 1 1 1 1 1 1 1 1 5 4 1 1 4 3 5 2 1 1 1 1 2 2 3 1 1 1 1 1 2 5 1 1 1 2 1 1 1 1 2 1 2 1 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 1 1 2 3 2 1 1 1 2 1 1 2 1 1 1 2 1 1 1 2 1 1 1 2 1 1 1 .

61 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 Tekaüt Tekyeneşin Tellak Terzi Terzi Kalfası Tiftikçi Tımarlı Süvari Tüccar Yapıcı Yemenici Yemenici Kalfası Yemenici Şakirdi Yetim Zaptiye Zaviyedar Ziraat Müdürü Yekün 3 3 2 27 3 3 1 9 5 30 15 2 20 10 1 1 1205 30 1 1 2 1 3 1 1 2 3 1 1 8 1 1 1 1 3 1 1 2 1 1 1 1 1 1 2 1 1 2 1 1 1 1 1 2 1 1 2 2 3 1 1 3 5 3 3 1 1 2 1 2 1 1 2 1 1 1 3 1 2 2 3 1 2 3 3 2 27 3 3 1 9 5 30 15 1 1 4 2 1 1 2 1 31 66 81 68 32 28 19 74 29 48 36 7 2 20 10 1 1 1 1 63 71 73 54 41 98 28 196 1173 2 1 3 2 3 1 .

s. Asırma Osmanlı İmparatorluğu’nda Zirai Ekonominin Hukuki ve Mali Esasları. rotasyon sistemlerinin uygulanıp uygulanmadığını bilememekle birlikte nadasa bırakılmış toprağın büyüklüğüanlattığımız sebeplerden ötürü-anlaşılmaktadır.2’sini de nadasa bırakmıştır.582. BÖLÜM ZİRAAT VE HAYVANCILIK 4.8. s. İstanbul 1943. alan olarak tarif edilmiştir. nadasa bırakılmış tarlalar ise % 30 gibi büyük oranlara karşılık gelmektedir. XXIII. ve XVI. s. “Osmanlılar’da Raiyyet Rüsumu”.2 Toprakların 4150 dönümü mezru yani ekili. XV. İ.8’ini ekmiş % 43.E.F. 3430 dönümü ise gayri mezru (ekili olmayan) tarlalardır. Böylece her yıl toprakların önemli bir bölümü boş bırakılıyordu. C. ekili olmayan.1.62 4.Ü. Toprağı boş bırakma süresi daha çok bir yıldı. Yani toprak sahipleri ziraatla ilgili olan topraklarının % 56.1 Bugün dönüm ortalama 1000 m2 olarak kabul edilmektedir. Kanunlar. Bu sistemler nisbeten yoğun ve tarımın gelişmiş olduğu bölgelerin verimli topraklarında kullanılmıştır. Ekili olmayan tarlaların nadasa bırakılmış olduğu ve neredeyse ekili tarlalar kadar büyüklük arzettiği gözükmektedir. Toprağın verim gücünü artırmanın diğer bir şekli ise belirli aralıklarla her yıl toprağa değişik ürünler ekerek. Ankara. Tarih Enstitüsü Neşriyatı.L. 2 Halil İnalcık. topraktan daha fazla imkanı sağlayan rotasyon sistemleri idi.140. Hüdâvendigâr Livası kanunlara göre boyu ve genişliği normal adımlarla 40’ar adım olan bir saha.3 Sivrihisar’da temettu sayımlarından. Toplam toprak miktarına göre ise ekili alan tarlalar % 40’a. Belleten. . C. 1 Ö. Osmanlı işçisi daha çok toprağını iki ya da üç yılda bir dinlendirerek verim gücünü kazandırmaya çalışıyordu.5 dönüm arazileri bulunmaktadır. Dönüm. Şehirde Toprağın Mahallelere Göre Dağılımı Sivrihisar’da hane sahiplerinin toplam olarak 11. Barkan.92. Bilindiği gibi toprağın azalan verim gücünü yenilemenin en basit yollarından biri de toprağı dinlendirmek yani nadasa bırakmaktır.I.

Tatlar (39 dönüm) mahallelerinde olduğu görülmektedir. . en az ise Hacı Eshab (15 dönüm). en az Hacı Eshab (12 dönüm). Kethüda ve Kutbettin mahallelerinin dışında kalan mahalleler bu ortalamanın altında kalmaktadır. Şeyh Baba Yusuf. İstanbul 1998.41 dönüm düşmektedir ki bu da tarımla ilgili toprakların toplam içinde hane başına düşen en büyük kısmını oluşturduğunu bize göstermektedir. Demirci. s.63 Tablo 31: Ziraatle İlgili Tarlalar Mahalleler Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Eshab Mezru Tarla Dönüm 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Gayri Mezru Tarla D. Çopuk. Mahalle başına 155.Hacı Eskici. Çopuk (15 dönüm) mahallelerinde. Eren Yay. ve Tatlar (15 dönüm) mahalleleridir. Mahalle başına 205 dönüm ekili alan düşer ki Yenice. Nadasa bırakılan araziler ise en çok Yenice (1372 dönüm) ve Demirci (342 dönümdür) mahallerinde. 3 Tevfik Güran. Yine ekili alanlar hane başına 3.59 dönüm arazi düşmektedir. 87 75 189 342 91 15 65 12 139 38 35 65 120 97 184 80 166 50 193 15 1372 3430 107 97 296 448 149 29 65 15 262 60 60 144 130 173 237 80 273 61 276 39 1509 4510 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün Tabloya baktığımızda ekili alanların en çok Yenice (1509 dönüm).88-89. Demirci (488 dönüm).9. Yüzyıl Tarım Ekonomisi. 19. hane başına da 2.

64

Bu kısım da en son olarak gayri müslimlerin zirai alanlarına değinmek gerekir. Gayri müslimlerin ne ekili ne de nadasa bırakılmış arazileri mevcut değildir. Toplam arazilerin 1305 dönümünde ise bağcılık yapılmaktadır. Genel toplamın % 11,7’sine tekabül etmektedir. Bostan alanları ise hane sahiplerinin kendi ihtiyaçlarını karşılayacak ölçüde domates, hıyar, biber gibi sebzeler yetiştirilen alanlar olup geniş bir ölçekle işlenmemiştir. Bostan tarlaları 430 dönüm olup toplam arazinin % 3,8’i gibi diğer tarlalardan küçük bir yüzdeye sahiptir. Buradan anlaşılan da Osmanlı iktidarının dayanmış olduğu ilkelerden iaşe (provizyonizm) ilkesi gereğince4 mahalle ve köy sakinleri önce kendi ihtiyaçlarını karşılamışlar, daha sonra da pazara götürüp satmışlardır. Kazaların ihtiyacı giderilmedikçe de dışarıya satmamışlar, devlet de zaten böyle bir duruma müsaade etmemiştir.5 Tasarruf edilen toprak birimlerinden çayırlar 1449 dönüm ve % 13 ile üçüncü büyük dilime sahiptir. Daha sonra ise 11,5 dönüm ile bahçe ve 3 dönüm ile cehri, 2 dönüm ile haşhaş tarlaları gelmektedir. Şekil 1 : Toprağın Tasarrufu
Bağ; 1305; 12% G. Mezru; 3430; 32% Bostan; 430; 4% Çayır; 1449; 13% Diğer; 16,5; 0%

Bağ Bostan Çayır Diğer Mezru G. Mezru

Mezru; 4150; 39%

4

Mehmet Genç, Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi, Ötüken Yay, İstanbul 2000, s.6162. 5 Genç, a.g.e, s.61.

65

Tablo 32: Toprakların Mahallelere Dağılımı
Mahalleler Mezru Tarla Dönüm 107 97 296 448 149 29 65 15 262 60 60 144 130 173 237 80 273 61 276 39 1509 4510 Gayri Mezru Tarla D. 87 75 189 342 91 15 65 12 139 38 35 65 120 97 184 80 166 50 193 15 1372 3430 Bağ Dönüm 63 145 28 53 57 62 30 20 13 55 20 61 25 15 44 67 107 57 43 77 28 235 1305 64 430 603 1449 11,5 3 2 43 8 36 6 23 10 1 Bostan Dönüm 21 11 32 52 8 9 11 2 43 25 3 33 8 290 13 5 3 319 9 9 48 8 31 2 9 0,5 Çayır Dönüm. 5 27 26 35 1 3 Bahçe Dönüm Cehri Korusu Dönüm Haşhaş Dönüm

1 2 3 4 5 6 7 8 9

Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Eshab

10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin

Müslim Akdoğan
19

Şeyh Baba Yusuf
20 21 Tatlar 22 Yenice

Yekün

4.2. Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı 11140,5 dönüm arazinin 10911,5 dönümü müslümanlara 229 dönümü ise gayri müslimlere aittir. Bir başka söyleyişle % 97,9’u müslümanlara, % 21,1’de gayri müslimlere aittir.

66

Şekil 2: Toprakların Etnik Yapıya Göre Dağılımı

Gayrimüslimlere ait araziler 2,1%

Müslümanlara ait araziler 97,9%

Toprağın hane başına düşen ortalamasına baktığımızda ortaya çıkan sonuçlar şunlardır: Müslümanlarda hane başına 9,28 dönüm toprak düşerken gayri müslimlerde 1,56 dönüm toprak düşmektedir. Müslümanların sahip olduğu en büyük arazi grubu ekili alanlardır (4510 dönüm). Ardından, nadasa bırakılmış araziler (3430 dönüm), çayırlar (1449 dönüm), ve bağcılık yapılan alanlar (1076 dönüm) gelmektedir. Gayri müslimlerin sahip olduğu araziler ise ziraatle ilgili değil de bağcılık yaptıkları alanlar olup 229 dönümden ibarettir.

Tablo 33: Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı
Mezru Tarla Etnik Grup Müslümanlar Gayri Müslimler Toplam % 4510 40,4 3430 30,7 Dönüm 4510 Gayri Mezru Tarla D. 3430 Bağ Dönüm 1076 229 1305 11,6 430 3,8 1449 13 16,5 1,4 Bostan Dönüm 430 Çayır Dönüm. 1449 Diğer Toplam Dönüm 16,5 10911,5 229 11140,5 100 97,9 2,1 100 %

s. afyon. mimari ve kuyumculukla ilgili kabiliyetlerinin var olduğu bilinmektedir.. pirinç b. burçak. Baklagiller : Fasülye. süt. duhan (tütün). Truva Yay.75. Bağ ve bahçe ürünleri 3.3. Yetiştirilen Ürünler Sivrihisar’da yetiştirilen tarım ürünlerini Osmanlı tarım istatikçilerinin yaptığı gibi7 şu şekilde sıralayabiliriz. s. Bağ ve bahçelerde ne yetiştirildiğine ilişkin bilgi ile hayvanlardan elde edilen at. a. Ankara 1970. . Eldeki verilerle yalnızca tarla ürünlerine ait ayrıntıları zikretmek mümkündür. darı. Sınai Bitkiler : Haşhaş.. 1. 4.67 Osmanlı Devleti’nde Ermeniler’in sanat ve ticaretle. Hayvan ürünleri Bu ürünlerle ilgili bilgileri temettuat sayımlarında şahısların isimlerinin üzerinde bulunan o şahsın verdiği ayni ve bedeli öşürlerinden anlamaktayız.45. Güran. Hem bu özelliklerinden hem de ziraate elverişli arazilerinin olmayışından dolayı zirai üretimleri söz konusu değildir. Sadece bağcılıkla uğraşmışlardır. kimnon (kimyon) 2. nohut.g.6 Sivrihisar’da da bu durum geçerli olup ticaret ve sanatkarlıkla geçimlerini sağladıklarını görmekteyiz. Tahıllar : Hınta (buğday). mercimek c.e. şair (arpa). Tarla Ürünleri (Bitkisel Üretim) a. Tarih Boyunca Ermeniler. 6 7 Sadi Kocaş. peynir gibi ürünlerle ilgili bililer kayıtlarda yazılı değildir.

Kamil Kepeci. “İslam’da Ölçü Sistemleri” . Hinz.1 Sivrihisar’da yetiştirilen en önemli tarla ürünü olan tahıllar şunlardır: Buğday (13643).9 82.260.. Türklük Araştırmaları Dergisi. Tarih Lugati.F. Bkz.39 464929.E. İst. okka adı verilen eski ağırlık ölçüsü olup baklagil ve sınai ürünlerin ölçümünde kullanılmıştır ve 1282 grama eşittir. Tablo 36: Yetiştirilen Baklagiller-1844 Baklagiller Fasulye Nohut Baklagiller Toplam 8 Kıyye 5 210 40 255 Kilo 6. Bkz.02 % 76 21. Enderun Yay.g.m.C. Bunun yanında karşımıza şinik ifadesi çıkmıştır ki bu da kilenin dörtte biridir. Osmanlı Tarih Lügati. Esas olarak İstanbul kilesi baz alındığından biz de bu hesabı kullandık.8 98608.4 15..415 269.8 Kilo 353054.6 100 Yetiştirilen baklagilleri ise şu şekilde belirtebiliriz: Nohut (210 kıyye). 1 kile=20 İstanbul okkası=25. 10 Kile ve kıyye ölçülerinin kg’ye çevirerek hesapların kolaylaşmasına çalıştık.e.5 470. s. bir cins hububat ölçüsü olup imparatorluğun muhtelif yerlerinde farklı kıymette olmuştur.. Kepeci. İstanbul 1952. arpa (3843. 187.. 1990.83 13265.258.49.43 51. s.5 255 6510 6765 Kıyye9 Kilo10 460717.F Yay.68 Tablo 34: Yetiştirilen Tarla Ürünleri Ürünler Tahıllar Baklagiller Sınaî Bitkiler Toplam Kile8 17957.M. bakla (40 kıyye).) .3 17956. a. 30.32 327.3 kile).33 469397. s.g.6 327. Hınz. 9 Kıyye. s.V. Mithat Sertoğlu. fasülye (5 kıyye).165 % 1.5 kile) ve burçak (470.s.656 kg.165 8352. Tablo 35: Yetiştirilen Tahıl Ürünleri-1844 Tahıllar Buğday Arpa Burçak Toplam Kile 13643 3843. a.7 100 Kile.(Haz.4 2.İstanbul 1986.Ü.5 17957. W.

91 Mahalle kayıtlarında yer almayan ancak doğrudan konumuz olmasa da köylerde yetiştirilen farklı ürünler vardır.) Bûy. darı. cehri 11. b)Baklagiller : Fasülye. Birçok su kaynağına sahip havzalarda pirinç yetiştirmek kadar doğal bir üretim olamayacağı açıktır. mercimek.415 8352.305. Tarla Ürünleri a)Tahıllar : Buğday. Ş. nohut c)Sınai bitkiler : Kimyon.69 Yetiştirilen sınai bitkiler ise kimyon. Mahallelerde yetişen ürünler köyler de yetiştirilmekte olup bunların ölçüleri ve hasılatları mahallerden farklı olabilmektedir. Bahçe Ürünleri : Soğan Bu ürünlerden dikkatimizi en çok çeken pirinçtir. Daha sonraki yıllara ait 11 12 Cehri boya kökü demektir. s. Köylülerin yetiştirdiği ürünler şunlardır: 1. tütün ve büydur. Yani mahalellerde yetişip yetişmediği ile ilgili kayıtlar bulunmayan ancak köylerin kendi ihtiyaçlarını ve iaşelerini sağlayan ürünler ürettikleri açıktır. Tablo 37: Yetiştirilen Sınâi Bitkiler-1844 Bitkiler Kimyon Afyon Haşhaş Tütün Cehri Bûy Toplam 5 6510 6. alaf. penbe (pamuk) 2. burçak.Türki. K. güzel koku demektir. (Haz. haşhaş.) . pirinç. (Haz.12 Bu bitkilerden kimyon ve bûyun ölçüsü verilmiş olup diğerlerinin ise kendilerinden kazanılan hasılatı yazılmakta iktifa edilmiştir.Sami. Ancak günümüzde maalesef pirinç üretimi o yıllardakinden daha azdır. bûy. afyon. Bitki olarak da kendisinden boya imal edilen bir bitki olmalıdır. arpa. Güzel koku çıkarılan bir bitki olsa gerektir.325 Kıyye 6505 Kilo 8345.

2582. 470.95 kuruş hasılat.932.5 kuruş kazanç elde edilmiştir.5 470. (Haz. hane başına 13.68 kuruş hasılat düşmektedir ki bu veriler bize tahıl üretiminin Sivrihisar’da önemli bir yeri olduğunu göstermektedir.13 Mahallelerde yetiştirilen ürünlerden elde edilen kazançları aynı sıra ile vermeye çalışacağız. bu sayımlarda olmayan veya az yer alan pamuk. Yani her mahalleye ortalama 11.5 kile arpadan 28945 kuruş. daha sonra da mahalle ve hane başına düşen hasılat ve ölçüler hesaplanmıştır. Yıllık toplam 255 kıyye baklagilden 195 kuruş hasılat elde edilmiştir. 3843.6 kıyye baklagil düşmektedir.) . Genel toplamda ise 17957. 13 14 Şemseddin Sami.9 1 100 Baklagillerden fasülyenin kıyyesi 14 kuruş. meyva ve sebzelerin de yeterince yetiştirildiği zikredilmektedir.5 8 2 Kile 13643 3843. Kamusu’l Âlam.59 kile tahıl. s. 157.3 17956.3 kile burçaktan da 2145 kuruş hasılat elde edilmiştir.1 13.5 kuruştur. Tablo 38: Tahıllardan Elde Edilen Kazançlar-1844 Hububat Buğday Arpa Burçak Toplam Birim Değeri 13. burçağın kilesi de 2 kuruştur. nohutun kıyyesi 5 kuruş. Bunlara göre yıllık toplam 13643 kile buğdaydan 177205 kuruş. Bu hesaplar hazırlanırken şu usul takip edilmiştir.8 Hasılat/Krş 177205 28945 2145 208295 % 85. Daha önce de belirttiğimiz gibi tahıl ürünleri kile ile ölçülmekte idi. Defterlerde yazılmış olan öşür bedelleri on ile çarpılarak esas hasılat bulunmuş.24 kile tahıl ile 9467. Tahıllardan buğdayın kilesi 13.14 Bu değerlendirmelerden çıkabilecek önemli sonuçlar şunlardır: Mahalle başına 816.70 kayıtlarda.5 kile tahıldan 448. baklanın kıyyesi 0. cehri. arpanın kilesi 8 kuruş.5 kuruş.

6 12. Afyon.2 53. bûyun kıyyesi 12 kuruştur. 1845’te ise 23126 kuruş hasılat elde edilmiştir.8 99. Bunun için bazı tarlaların 1844 ve 1845 yıllarında bariz farklıklar gösterdiğini söyleyebiliriz. Sınai bitkilerden toplam 6510 kıyyeden 9372. haşhaş. Bu alanların dışında olan bahçelerden 1844’te 370 kuruş.9 Bunların dışında bağcılık ve bostancılık ile çok az da olsa çayır. .5 kuruş hasılat elde edilmiştir. 1845’te ise 26903 kuruş. çayırlardan 1844’te 11675 kuruş. bu arazilerden de kazançlar sağlanmıştır. bostanlık alanlarda ise 1844’te 19852. tütün ve cehrinin ölçüsü olmayıp bedelen hasılatı yazılmıştır. Bağcılıkta 1844’te toplam 27980 kuruş. 1845’te de 247.5 kuruş.9 Sınai bitkilerden yetiştirilen kimyonun kıyyesi 1 kuruş.8 99. afyon.3 0. Tablo 40: Sınâi Bitkilerden Elde Edilen Kazançlar-1844 Ürünler Kimyon Bûy Afyon Tütün Haşhaş Cehri Toplam Kıyye 6505 5 6510 Hasılat/Krş 6505 60 1172.71 Tablo 39: Baklagillerden Elde Edilen Kazançlar-1844 Hububat Fasulye Bakla Nohut Toplam Birim Değeri 14 0. 1845’te 173 kuruş. bahçe işleri ile de uğraşılmış.5 kuruş hasılat elde edilmiştir.5 % 68.5 1635 80 9452. Bu ürünlerden bazılarının değerlerinin ve hasılatlarının tam olarak yansıtılmadığı kanaatindeyiz.9 10.4 17.5 5 Kıyye 5 40 210 255 Hasılat/Krş 70 20 105 195 % 35. cehri) ise 1844’te 2887. 1845’te 23812 kuruş ve diğerlerinden (haşhaş.5 kuruş.8 0.

Bununla birlikte bedelen de alınmaktaydı. Bunların bedel olarak karşılığı 216065 kuruş olup bunun sadece 54 kuruşu gayri müslimlere aittir.5 430 1449 2 3 3200.5 11675 1635 1172.5 72 74261.5 Tarlanın Cinsi Bağ Bahçe Bostan Çayır Haşhaş Afyon Cehri Toplam Dönüm 1305 11. Baklagillerden olan nohuttan kıyye başına 5 kuruş.5 kuruş. ileride vergiler bölümünde detaylı olarak anlatılacaktır.bûydan kıyye başına 12 kuruş alınmıştır. bağ ve bahçe alanlarındaki hasılattan alınan öşürler de Temettuat defterlerinde belirtilmiştir.) . baklagiller grubundan nohuttan 21 kıyye. Ürünlerden Alınan Öşürler Sivrihisar’da yetiştirilen tarla ürünlerinden. Sınai bitkilerin içinde yer alan kimyondan kıyye başına 1 kuruş. (Haz. onda bir demek olup ürünlerden elde edilen hasılatın onda biri halk tarafından devlete veriliyordu.5 kıyye öşür alınmıştır.5 4. bakladan 4 kıyye.1. fasülyeden 14 kuruş. Bu durum yetiştirilen mahsule. Devlet için çok önemli bir gelir kaynağı olan öşürün esası mahsulden aynen alınması idi.72 Tablo 41: Tarlalardan Elde Edilen Kazançlar 1844 Hasılat/Krş 27980 370 19852. burçaktan 47. bunların dışında kalan bûydan 0. arpadan 8 kuruş.4 kile. 15 Öşür. arpadan 384.3 kile.5 80 62765 1845 Hasılat/Krş 26903 173 23126 23812 175. Öşür. fasülyeden 0. burçaktan 2 kuruş alınmıştır.5 kıyye. Buğdaydan 1364.15 Sivrihisar’da öşürün aynen alındığı buğdaydan kile başına 13. bakladan 0. tarlanın çeşidine göre değişmektedir.3.03 kile.5 kuruş alınmıştır.

5 181 0.5 201 54 354.5 0.5 4 26.5 7 32.5 493 607.2 50 190 153 91 21 10.5 1086 124.5 0.25 67.5 kuruş. cehriden 8 kuruş. haşhaştan 163.5 4 144 1180 384 2995 21 10.5 Hisar 14 44. bahçeden 37 kuruş.5 7 0.5 14 4 4 0.5 2 27.5 10 3.25 21 19 11.75 0.8 252.5 Hazinedar 13 36.5 5922.25 1618 498.5 Karabaş 15 72.5’u gayri müslimlere.5 2.5 2 90.25 kuruş.25 3 20.25 6 17721 650.38 27 25.5 0.4 99 4 2 6.75 662 1392.25 16.25 0.25 8 20 4 2 6 3 0.25 21 484.73 Tablo 42: Aynen Alınan Öşürler Mahalleler Buğday Kile Guruş 1 Araklı Benli 2 Camiikebir 3 Çopuk 4 Demirci 5 Elmalı 6 Faruklar 7 Gazi Sinan 8 Hacı Eshab 9 Hacı Eskici 10 14.6 203 1 1.25 828.5 27 0.5 kuruşu müslümanlara aittir.5 1 2. bostandan 198525 kuruş.5 347 27 1219.5 223 243 514. Toplamda 6277 kuruş olup 688.75 25.5 Bedelen alınan öşürler tarla gruplarına göre şu şekildedir.25 0.5 10 1.5 3 3 288 107 4 107 4 12 83 12 83 9 72 9 72 Öşrü Öşrü Bakla Öşrü Buy Burçak Kıyye Guruş Kile Kuruş Kıyye Kuruş Kıyye Kuruş Kile Kuruş Kıyye Kuruş Kıyye Kuruş Kimyon Arpa Nohut Fasulye 5 2 2 12 10 5 2 2 12 10 20 4.5 974.75 74 38 1.95 20 Tatlar 9.25 Kethuda 16 49 Kılıç 17 103 Kutbettin 18 20 Müslim 19 Akdoğan Şeyh Baba Yusuf 74.5 kuruş.5 77.5 Yenice 22 Yekün 1364 13.75 1. Bir oranlama toplam bedelen öşürün % 11’i gayri müslimlerden % 89’u müslümanlardan alınmıştır. .75 8 14 11 Hacı Hasan 17 Hacı Veysi 12 38.25 4 2.5 3 3 288 34 4.5 650. afyondan 117.3 287 8.1 124 39 5.8 118 36.5 47 214.8 110 6.25 68 18 7. 5588. Bağdan 2798 kuruş.5 0.25 2 2 16 2 14. çayırdan 1167.4 163 4.8 34 4.

5 25.5 58 7.43) afyon öşrü (5. çayır öşrü (53. kimyon (29.5 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün Müslim Akdoğan Öşürlerin mahalle başına bedel olarak düşen miktarları şu şekildedir: Aynen alınan öşürlerden buğday 805.5 136.5 66 35 166 26 135.75 Diğer Kuruş 1. bakla ve bûy toplam olarak 1.74 Tablo 43: Bedelen Alınan Öşürler Mahalleler Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Eshab Öşrü Bağ 49 494 50 77 123 104 49.25 8 719 1168 117.5 Öşrü Cehri Öşrü Çayır 6 33 57.5 12 10 10 91 243.5 9 8 Öşrü Bahçe Öşrü Bostan 37. Bedelen alınan öşürler ise şu şekilde sıralanabilir: Bağ öşrü (127.75 31 11 32 15 6 15 3 22. Tablo 44: Mahalle Başına Düşen Ayni Öşürler Buğday Kile Guruş Mh.5 Kimyon Kıyye Guruş 29.5 148 123 201 105 94.5 kuruşla en başta gelirken onu sırasıyla arpa (136.23 kuruş). bostan öşürü (90.6 29.1 Burçak Kile Guruş 2.5 81 39. haşhaş öşrü (7.5 5 4.5 28 68.5 116.5 94 70 131 18 172.56 kuruş).5 2798 37 5 123.32 kuruş).25 59 163.5 76 74 14 21 21 51 5 54 18.13 kuruş).5 133 3. diğerleri (nohut. diğerleri (bahçe ve cehri öşrü toplam 2. Başına 62 805.25 108 25 510.5 30 84.5 1985.1 kuruş).5 70 444.04 kuruş).18 kuruş).15 .56 Arpa Kile Guruş 17. fasülye.13 9.15 kuruş) izlemektedir.5 Öşrü Afyon Öşrü Haşhaş 7.

Demirci.5 1 5 297 675 6 46 6 88 56 Sayısı (Adet) 2425 . Kutbettin Kethüda.4. Demirci ve Çopuk mahalleleri olup diğer mahalleler bu ortalamanın altındadır.75 Tablo 45: Mahalle Başına Düşen Bedelen Öşürler(kuruş) Öşrü Bağ Mahalle Başına 127.36 53. Kethüda. Hacı Eskici. Şeyh Baba Yusuf.11 kuruş olup bu ortalamanın üzerinde Yenice. Benli mahalleleri yer almaktadır.33 7.09 5.43 Öşrü Bahçe Öşrü Bostan Öşrü Cehri Öşrü Çayır Öşrü Afyon Öşrü Haşhaş Bu verilerden hareketle ayni öşürlerde mahalle başına düşen ortalama 982.181 1.24 0.68 90. Hayvancılık Sivrihisar’da yetiştirilen hayvanlar ve adetleri şu şekildedir: Hayvan Türü (Baş) 1. Büyük Baş Hayvan a) Sağmal inek b) Kara sığır ineği c) Boz inek d) Kısır inek e) Öküz f) Tosun g) Dana h) Buzağı ı) Sağmal manda i) Erkek manda 410.31 kuruş olup bu ortalamanın üzerinde ise Yenice. 4. Bedeli öşürlerin toplamda mahalle başına düşen bedel 285. Hacı Eskici.

85 sağmal manda. 9 katır. 32. 206 kısır inek. 1 manda düvesi. 408 sağmal inek. 45 kısır manda.5’i müslümanlara (% 74) ait iken 16879’u (%26) da gayri müslimlere aittir.76 j) Manda danası k)Manda düvesi l) Kısır manda m) Katır n) Kısrak o) Kısır kısrak ö) Bargir (Beygir) p) Merkep r) Tay 2. Müslümanların sahip oldukları hayvanlar şunlardır : Büyükbaş hayvanlar : 100 bargir. 3 tay. 5 boz a) inek. 25 kısır kısrak. 56 erkek manda.5 33 201 590 3 61916 3509 128 48 8905 360 23 13475 19705 5533 12405 64516 Hayvanların mahallelere göre dağılımı Tablo 47’teki gibidir. 8 manda danası. . Küçükbaş Hayvan a) Sağmal keçi b) Sağmal tiftik keçisi c) Sağmal siyal kıl keçisi d) Erkek keçi e) Erkek tiftik keçisi f) Erkek siyah kıl keçisi g) Sağmal koyun h) Erkek koyun ı) Oğlak (Tiftik oğlağı dahil) i) Kuzu Toplam : 8 1 45 10 33.5 kısrak. 1 karasığır ineği. 539 merkep. 671 öküz. Bu hayvanlardan 47637.

5 29 201 107 409.77 Tablo 46: Hayvanların Mahallelere Göre Dağılımı Mahalle Adı Bargir Re's İnek Sağmal Re's 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Ashab 67 1 6 6 5 2 9 1 8 1 2 3 6 12 13 8 12 10 6 2 13 29 35 20 3 5 3 37 9 7 17 8 13 24 14 18 5 25 9.5 3 1 3 3 1 2 Oğlak Re's Kısrak Kısır Kısrak Re's 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün .5 2 6 2 1 2 14 3 8 46 6 3 92 207 5 1 10 1 4 1 3 1 6 4 11 5 2 19 9 2 5 5 4 1 Tosun Dana Buzağı Re's Re's Re's 1 1 8 17 34 9 1 Kısır İnek Re's Boz İnek Re's Kara Sığır İneği Re's Katır Re's Keçi Sağmal Erkek Re's 71 338 120 160 318 217 34 49 31 174 85 68 85 26 132 249 210 133 169 53 787 3509 Re's Re's 200 1789 118 266 724 355 43 127 26 376 222 244 199 64 374 591 421 370 301 150 1945 8905 71 323 120 159 298 191 33 32 24 156 85 67 71 26 102 247 207 127 169 53 797 3358 6 33.5 4 33 2 2 3 1 1 4 2 2 3 4 2 6 1 3 2 1 1 2 1.

5 4 2 15 5 1 2 1 1 1 1 2 4 3 1 4 4 6 1 2 1 4 8 2 10 3 Re's Re's Re's Kısır Manda Re's 26 44 23 35 32 24 6 13 7 38 10 18 8 12 31 33 22 26 19 37 10 14 89 8 56 8 1 14 45 116 590 48 23 128 360 175 126 307 175 13 2 14 26 48 23 10 32 54 26 2 3 2 48 4 12 32 19 41 21 9 50 13 47 2 223 675 3 1 1 1 Merkep Re's Siyah Kıl Keçi Re's Erkek Siyah Kıl Keçi Re's Tiftik Keçi Sağmal Re's Tiftik Keçi Erkek Re's Oğlak Öküz Re's Tay Re's Re's 316 482 214 707 1184 664 103 152 31 626 299 323 282 141 605 951 567 842 276 626 111 2903 12405 Re's 25 .78 Tablo 46: Hayvanların Mahallelere Göre Dağılımı Koyun Sağmal Re's 836 484 164 707 1205 635 103 183 54 734 334 323 388 141 667 951 567 863 436 626 111 2963 13475 Erkek Re's 314 1640 160 875 1621 723 75 352 68 1041 527 460 464 161 1177 1318 935 1493 539 825 335 4602 19705 Manda Kuzu Sağmal Erkek Dana Düve Re's 1 4 5 8.5 19 5 1 1 4 1 2 3 3 7 3 5 1 1.

1 katır. 1 kısrak.5 93 7 100 Müslüman Gayri Müslim Toplam 25 8 33 Tablo 48: Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı(Küçükbaş) Mahalleler Keçi Koyun Siyah Kıl Erkek Siyah Tiftik Keçi Keçi Kıl Keçi Sağmal Re's 8959 3446 Tiftik Keçi Erkek Re's 207 153 360 Oğlak Toplam Re's 151 24 175 Yüzde (%) Sağmal Erkek Oğlak Sağmal Erkek Kuzu Müslüman Gayri Müslim Toplam Re's 3027 482 3509 Re's Re's Re's 6833 3249 9948 2072 8905 109 3358 3527 Re's 13278 6427 Re's Re's Re's 91 37 128 45743 16348 62091 74 26 100 48 48 23 23 13475 19705 12405 Gayri müslimlerin sahip oldukları hayvanlar ise şunlardır : a) Büyükbaş hayvanlar : 101 bargir. 23 erkek siyah kıl keçisi. oğlak. 1 kısır inek. 48 sağmal siyah kıl keçisi. 4 sağmal Küçükbaş Hayvanlar : 482 sağmal keçi.79 b) Küçükbaş hayvanlar : 3027 sağmal keçi. 133 oğlak. 37 sağmal tiftik keçisi. 9948 sağmal koyun. 6427 erkek koyun. (3424. 8959 kuzu.5 1 33. 2072 erkek keçi.5 302 5339. 51 merkep. 13278 erkek koyun. 4 öküz. 3527 sağmal manda. 153 erkek tiftik keçisi. 2 sağmal inek. 91 sağmal tiftik. 8 kısır kısrak. Tablo 47: Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı(Büyükbaş) Mahalleler Bargir Re's İnek Sağmal Tosun Dana Buzağı Re's Re's Re's Re's 408 2 410 6 46 6 6 46 6 Kısır İnek İnek Re's 206 1 207 5 1 Re's 5 Re's 1 9 1 10 Re's 32. 6833 erkek keçi. 207 erkek tiftik keçisi.5 Boz Kara Sığır İneği Katır Re's Kısrak Müslüman Gayri Müslim Toplam 100 101 201 Mahalleler Kısır Kısrak Re's Manda Sağmal Erkek Dana Düve Re's Re's Re's Re's 85 4 89 56 8 1 56 8 1 Kısır Manda Re's 45 539 51 45 590 671 4 675 3 3 Merkep Re's Öküz Re's Tay Re's Toplam Yüzde (%) Re's 5037. 3446 kuzu. . b) koyun.

kazanç demektir. Temettuat çoğulu olup hane reislerinin kazançlarının toplamını ifade etmektedir. Mahallelere Göre Temettuat Dağılımı Temettu gelir.5 56532 59481 78714 56284 42307. Temettuat defterlerinde her mahallenin son sayfasında o mahalleye ait hane reislerinin hepsinin kazançlarının toplamı.5 12300 69839 18645 34761 36325 10125. BÖLÜM İKTİSADİ DURUM 5.5 1212603.5 62929 18624.5 19905 25459.80 5.5 .1.5 226354. yekünü alınmıştır. Buna göre Sivrihisar mahallelerinin temettuatları şu şekildedir: Tablo 49: Mahallelerin Temettuât Dağılımı Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Temettuat Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kubbeli Kutbettin Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün 22066 150336 25791 49727 73989.5 62107.

Çopuk.13 1472.5 kuruşu müslümanlara. Daha sonra Benli (1431. Hazinedar (1009 kuruş) gelmektedir.74 kat daha iyidir. % 18’de gayri müslimlere aittir.1 Toplam hesaplamalara dayanarak gayri müslimlerin müslümanlardan daha çok kazandıkları ortaya çıkmaktadır.5 kuruş) ve Eskici (69839 kuruş) gelmektedir.5 kuruş). Kethüda. Mahallelerin temettuat dağılımlarına baktığımızda en fazla kazancın Yenice mahallesinde (226354.5 % 82 18 100 Hane Başına 848. Elmalı. Yenice.7 kuruş). Mahalle başına en az temettuat düşen mahaller ise Faruklar (642 kuruş). Yenice (1057. Kutbettin (1042.Müslim Toplam Temettuat 997580.81 Toplam temettuatın 996562. Mahallelerde kişi başına en fazla temettuat düşen mahalle 7 haneli Hisar mahallesidir (1446. Kılıç. Şeyh Baba Yusuf (642. Daha sonra sırasıyla Benli (150336 kuruş). Karabaş. Durumları müslümanlardan yaklaşık 1.9 kuruş)’dır. Tablo 50: Temettuâtın Etnik Yapıya Dağılımı Etnik Grup Müslim G. Demirci (73989. Hacı Hasan (642.3 kuruş).1 kuruş). Demirci. .5 215023 1212603.8 kuruş). Mahalle başına 55072 kuruş temettuat düşmektedir ki bu ortalamayı geçen mahalleler şunlardır: Benli. Şeyh Baba Yusuf. Kılıç (78714 kuruş). Hacı Eskici. 215023 kuruşu ise gayri müslimlere aittir. Bir başka deyişle % 82’si müslümanlara.5 kuruş) olduğu görülmektedir. Kutbettin.

82 Tablo 51: Mahallelerde Hane Başına Düşen Temettuât Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan 19 75 29 48 36 7 63 73 85 65 54 53 62 98 79 28 214 66 1698 Hane Sayısı 30 105 105 31 66 80 68 31 28 22066 150336 25791 49727 73989.1 665.3 814.1 5.9 753.5 kuruş temettuat gözükmektedir.5 19905 25459.000 kuruşa kadar çıktığı tespit edilmiştir.2 1057.3 798.1 642.5 226354.3 642.7 831.2. s. Köylere Göre Temettuat Dağılımı Sivrihisar’ın sayımının yapıldığı köylerinde toplam 1479422.3 642 909.5 897.5 12300 69839 18645 34761 36325 10125.5 Temettuat Hane Başına Düşen 735.8 926 1042.9 913.5 62929 18624.2 647.8 - 10 Gedik 11 Hacı Eshab 12 Hacı Eskici 13 Hacı Hasan 14 Hacı Veysi 15 Hazinedar 16 Hisar 17 Karabaş 18 Kethuda 19 Kılıç 20 Kubbeli 21 Kutbettin 22 Müslim Akdoğan 23 Orta 24 Şeyh Baba Yusuf 25 Tahtalı 26 Tatlar 27 Yenice 28 Zimmi Akdoğan Yekün Burada bir hususu belirtmekte yarar vardır.17.VRD. 9140. nr.4 924. Köylerin temettuat dağılımı şu şekildedir: 1 BOA. ML. Temettuat defterlerinde yaptığımız araştırmalar sonucunda tespit ettiğimiz bazı yanlışlıkları zikretmek gerekir. Tespit edebildiğimiz en büyük yanlışlık temettuat toplamlarının defterlerin sonlarında yazılmış olan toplamlarla pek azı hariç uygunluk göstermemesidir.5 62107.3 931.5 56532 59481 78714 56284 42307.5 1212603. . Bu farklılığın zaman zaman 10.2 1009 1446.5 1431. TMT.9 724.

5 15668 35204 93099 9701.5 .5 1479422.83 Tablo 52: Köylerdeki Temettuât Dağılımı Köyler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 Ahiler Babadat Balihisar Bayulu Biçer Böğürtlen Çaykoz Demirci Dinek Dümrek Elçik Elinviran Ertan Güğüm Gürsöğüt Halilbağı Hatuncuk Hortu İbik Seydi İğdecik İlyas Paşa İsrail Bağı Kapulu Karaburhan Karacakaya ve Adahisar Karaca Ahmet Sultan Karacaviran Karadat Karkı Karkın Kaymas Kızılcaviran Kocaş Kultan Kurt Şeyh Mülk Memik Ortaklar Sadıkbağı Sarıkavak Tatar Tekeviran Tuğray Yalnızçam Zey Yekün Temettuatı 11982.5 12375 8845 23715 17663 59229.5 77064 41378 8521 17006 21207.5 30667 8706.5 14300 25172.5 16701 37342 92343.5 9869 12328 43135.5 63037 13768.5 38589 15133.5 19384 39594 52085 55774 40548 39379.5 10332 78266.5 6894 9057 55548 36817 25366 109505 16559 10561.

Hayvancılıktan Elde Edilen Gelirler Sivrihisar’da gelir elde edilen hayvanları şu şekilde sıralayabiliriz. b) Küçükbaş hayvanlar : Sağmal ve erkek koyun.6 kuruş düşmektedir. hane başına da 234.8 kuruş.84 Sivrihisar köylerinde bu yıllarda gayri müslimlerin yaşamadığını daha önce belirtmiştik. Hayvancılıktan elde edilen temettuat (kazanç).05 114. 309645 kuruştur. Kaymaz (93099 kuruş). Sayımı yapılan 45 köyden toplanan temettuattan köy başına 32876. Kapulu (92343.5)’dur. En fazla temettuatı olan köyler Hortu (109505 kuruş). Halkın Gelir Kaynakları 5. Ayrıca köylerde hane başına 115. Bu da toplam kazancın yaklaşık % 25’ine tekabül etmekte olup mahalle başına 14074. a) kısrak.3.4 kuruş düşmektedir.86 5. sağmal karasığır ineği. Tablo 53: Köy ve Hane Başına Düşen Temettuât Toplam Temettuat Köy Başına Hane Başına 1479422.5 32876. Hayvanların baş hesabı hasılatı şu şekildedir : Büyükbaş hayvanlar: Sağmal inek.1.05 kuruş temettuat düşmektedir ki yalnızca 19 köy bu ortalamayı geçmektedir.3. sağmal manda . sağmal ve erkek tiftik keçisi. sağmal ve erkek keçi. sağmal ve erkek siyah kıl keçisi.

5 2. Hayvancılıktan toplamda keçi (35090) gelmektedir.5 10 7. en fazla gelir 80050 kuruşla erkek keçiden elde edilmiştir.5 kuruş (% 20) elde etmişlerdir. 40 kuruşla sağmal mandadan elde edilirken en az hasılat 2. Hayvancılıktan elde edilen gelirin etnik bakımdan durumu ise şu şekildedir. gayri müslimlerde ise 428.5 40 75 Burada da görüldüğü gibi en çok hasılat 75 kuruşla kısrak.09 kuruş düşmektedir. Burada da görüldüğü gibi gayri müslimlerin hayvancılıktan kazancı müslümanların kazancının 2 katı kadardır.5 kuruş (%80) olurken gayri müslimler de 62501.85 Tablo 54 : Hayvan Başına Elde Edilen Hasılat Hayvanlar Sağmal İnek Sağmal Keçi Sağmal Koyun Sağmal tiftik keçisi Sağmal Siyah Kıl Keçisi Erkek Koyun Erkek Keçi Erkek Tiftik Keçisi 7. erkek koyun (50622 kuruş) sağmal . Daha sonra sağmal koyun (67651 kuruş). Müslümanlar hayvancılıktan kazanç 247143.4 kuruş düşerken. Müslümanlarda hane başına 210.5 kuruşla erkek koyun ve erkek kıl keçisinden elde edilmiştir.5 Sağmal Manda Kısrak Hasılat (Baş) 25 10 5 10 2.

5 107 410 150 50 325 725 875 500 75 125 75 925 225 175 400 200 325 575 350 450 125 625 237. Re's 71 338 120 160 318 217 34 49 31 174 85 68 85 26 132 249 210 133 169 53 787 3509 Keçi Sağmal Has. Re's Has.80 Tablo 55: Mahallelerdeki Hayvanların Gelirlerinin Dağılımı Mahalle Adı İnek Sağmal Re's Has.5 2500 10013 1 25 Kara Sığır İneği Re'sHas.5 Re's Has. Siyah Kıl ErkekSiyah Keçi Kıl Keçi Tiftik Keçi Sağmal Tiftik Keçi Erkek 314 1640 160 875 1621 723 75 352 68 1041 527 460 464 161 1177 1318 935 1493 539 825 335 4602 19705 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün 1 25 .5 128 1280 360 2833 126 1260 307 2303 1 1 4 1 2 3 40 40 160 40 80 120 13 130 2 20 14 140 Manda Sağmal Re's Has. Kısrak Sağmal Re's Has. Re's Has.5 19 5 40 160 200 340 760 200 26 260 48 345 23 57. 710 3380 1200 1600 3180 2170 340 490 310 1740 850 680 850 260 1320 2490 2100 1330 1690 530 7870 35090 Erkek Re's 200 1789 118 266 724 355 43 127 26 376 222 244 199 64 374 591 421 370 301 150 1945 8905 Has 2000 17890 1180 2660 7240 3550 430 1270 260 3760 2220 2440 1990 640 3740 5910 4210 3700 3010 1500 19450 89050 2 6 33. 836 484 164 707 1205 635 103 183 54 734 334 323 388 141 667 951 567 863 436 626 111 2963 13475 1555 2410 1070 3525 7420 4435 515 905 270 3670 1670 1615 1940 605 3295 4755 2836 4340 2180 3270 555 14815 67651 Re's Koyun Erkek Has.5 150 450 2432 2 3 1 150 225 75 2 6 150 450 3 150 1 2 1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Ashab 6 2 13 29 35 20 3 5 3 37 9 7 17 8 13 24 14 18 5 25 9.5 3 1 75 150 107 225 75 Re's Has. 1 4 5 8. 785 4100 400 2187 4052 1807 188 875 170 2603 1303 1145 1162 403 3008 3627 2237 3633 1499 1958 837 12644 50622 3 7 3 5 1 1.5 14 89 120 280 120 200 40 60 560 3560 48 345 23 57. Re's Has.

5 % 73 27 100 Hasılat 247143.5 62501.5).2. Ziraatten Elde Edilen Gelirler Ziraatten elde edilen gelirler. En az gelir ise bahçe ve cehri korusundan (1425.5 kuruş (% 1. gayri müslimlerin ise 7214. Bu gelirler içinde almaktadır.5 0.80 Tablo 56: Hayvanlardan Elde Edilen Kazacın Etnik Yapıya Dağılımı Etnik Grup Müslüman Gayri Müslim Toplam Toplam Hayvan 47637.5 kuruş hasılat elde edilmiştir.5 kuruş) elde edilmiştir.5 % 74 26 100 Gelir Getiren Hayvan 33914. bahçe çayır ve mezru tarlalardan elde edilen gelirler yer Tablo 57: Ziraatten Elde Edilen Gelirler Türü Bağ Bostan Çayır Mezru Tarla Diğer Toplam Dönüm 1305 430 1449 4510 16.76 4. bağ.5 485593 Yüzde(%) 5.9 84.710.5 309645 % 80 20 100 5.3 100 Bu verilere göre en fazla gelir ekili alanlardan (410331.3. .5 dönüm araziden 486793. Sivrihisar’da 7.54 4.5 1420.5) kazandıkları görülmektedir. Etnik yapıya göre baktığımızda ise müslümanların ziraatten 479579 kuruş (% 98. Nadasa bırakılan araziler bu toplama dahil edilmemiştir.5 7710.5 Hasılat/Kuruş 26903 23126 23812 410331.5 16879 64516. toplam temettuatın % 40’ına tekabül etmektedir.5 kuruş) elde edilmiştir.5 12772 46686.

mağaza. Kira Gelirleri Sivrihisar’da Temettuat defterlerinden anlaşıldığı üzere hane reislerinin sahip oldukları menkul ve gayri menkul varlıklarının kazandırdığı kira gelirleri de önemli bir yer teşkil etmektedir. Bu verilerden hane reislerinin sahip olduğu menkul ve gayri menkullerin neler oldukları. dükkan. Binalardan Alınan Kira Gelirleri Kira geliri getiren binaları şu şekilde sıralamak mümkündür: Değirmen (asiyab). 5. 5.3. han.81 Buradan anlaşılan müslümanların ziraatle çok daha fazla uğraştığı. gayri müslimlerin ise hem yerleşim yerlerinin fiziki yapısından hem de Osmanlı Devleti’nin her yerinde olduğu gibi karakterlerinden dolayı ziraatten çok ticaret ve sanatkarlıkla uğraştıkları görülmektedir. ne kadar kazandıkları ortaya çıkmaktadır.1.3. kahvehane.3.3. vakıf dükkanı. Bu gayri menkullerden elde edilen kira hasılatları şu şekildedir: Tablo 58: Binalardan Alınan Kiralar Cinsi Değirmen Hane Odası Dükkan Hamam Kahvehane Vakıf Dükkan Hane Odası Karhane Kuzatı Mağaza Toplam Kira Hasılatı 5441 780 2088 3000 40 215 360 650 105 12679 Binalardan alınan kiraların toplamı 12679 kuruş olup bu da toplam temettuatın % 1’ine karşılık gelmektedir. hane adası. hamam. En fazla kira getiren gayri menkuller değirmenler (5441 .

Ayrıca değirmenlerin su kaynaklarının bulunduğu köylerde olduğunu ve sahiplerinin mahallelerde oturduklarını da belirtmeyiz. üç aylık. Bu gelirlerin hepsi müslümanlara aittir.3.5 kuruş) ile bostanlardır (2728 kuruş). Bu. Kiralanan tarlalar ekili alanlar (1606. Ayrıca su gücüyle çalışan bu değirmenlerin çalışma durumuna göre aylık.5 1606.5 2728 4392 Ayrıca kendilerinin sahip olduğu tarlalarında kiraya verilerek kazanç elde edilmiştir. Tarlalardan Alınan Kira Gelirleri Tarlalardan alınan kiralar 4392 kuruş olup toplam temettuatın % 0. Tablo 59: Tarlalardan Alınan Kiralar Tarla Cinsi Kiraya Verdiği Tarla Kiraladığı Mezru Tarla Kiraladığı Bostan Toplam Hasılatı 57. Bu su değirmenlerinin bugün için mevcudiyeti maalesef -pirinç üretimindeki gibi.2. Bu tohumluklar buğday (hınta).kalmamıştır.3’üne tekabül etmektedir. arpa (şair). kimyon . Sivrihisar’da su kaynaklarının oldukça çok olduğunu daha önce de belirtmiştik. haşhaş. altı aylık kazanç getirdikleri ve buna göre kazanç vergi verdikleri bilinmektedir.82 kuruş) olmuştur. 5. tarlaların ise niteliği belli olmayıp sadece “kiraya verdiği tarla” şeklinde kaydedilmiştir. Her ne kadar ziraat gelirleri içine girse de kira gelirleri arasında saydığımız bir gelir grubu da hane reislerinin başka hane reislerine vermiş oldukları tohumluklardan elde ettikleri kazançlardır.3.

83 ve bûydur. Bu gelirleri önem sırasına göre şu şekilde sıralayabiliriz: . Bunlar toplam temettuata dahil olup toplam temettuatın %13’üne karşılık gelmektedir.5 13.5 136 85. Tablo 60: Tohumluklardan Elde Edilen Gelirler Mahalleler 1 Araklı 2 Benli 3 Camiikebir 4 Çopuk 5 Demirci 6 Elmalı 7 Faruklar 8 Gazi Sinan 9 Hacı Eshab 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün Başkasına Verdiği Tohumluk-Kuruş Buğday Haşhaş Arpa Kimyon 181 486 182. onu 1768. 1641.5 166.5 823.5 450 Buy 27 27 236. Bu tohumluklardan en fazla kazancı 11151 kuruşla buğday sağlamış olup.5 423 72 18 459 166.5 54 Bu gelirler dışında kalan ve hane reislerinin de diğer meslekleri olarak belirttiğimiz gelirler vardır.5 18 90 1341 2524 63 819 236 364.5 108 81 1468 180 40.5 774 954 54 1641.5 11151 90 126 720 27 697. 954 kuruşla haşhaş ve 54 kuruşla bûy izlemektedir.5 kuruşla kimyon.5 kuruşla arpa.5 268.5 378 1768.5 945 202.

5 14350.84 Tablo 61: Hane Reislerinin Diğer Gelirleri Gelirler Kiracılık Ağnam Ticareti Araba kiracılığı Arabacılık Ahzı ita(Alış veriş) Tekaüt(Emeklilik) Odun Çekiciliği Ticaret Yemenicilik Bağ Sürümü Zaviyedarlık Kitabetlik Sürücülük Duhanfuruzluk(Tütün Biçiciliği) Amelelik Tevlid Toplam Hasılat/Kuruş 26880. üvey annesi. . haneyi paylaşıp vergiye muhatap olan çalışanları da zikretmek gerekir.5 7224 1342 900. kardeşi.5 kuruşla kiracılık ve 25382.5 8775.5 kuruş) arabacılık (8775.5 800 700 315 305 300. Ayrıca hane reisleri ile aynı çatıyı.5 kuruş) ve ahzı ita/alışveriş (67224 kuruş) gelmektedir. üvey oğlu. annesi.5 25382. dayısı.5 300 300 200 10 88086 Bu gelirlerden en çok kazanç sağlayan 26880.5 kuruşla ağnam ticaretidir. babalığı hatta hizmetkarı olabilmekteydi. Bunların yıllık kazançları 49208 kuruş olup genel toplamın ve vergilerin içine dahil edilmiş ancak araştırmamızda detaylı olarak incelenmemiştir.Bu kişiler hane reislerinin oğlu. Daha sonra ise araba kiracılığı (14350. Çünkü hanede geliri olan herkesin vergiye muhatap olduğu görülmektedir.

85

Tablo 62: Hanelerdeki Vergiye Tabi Diğer Yazılı Olanlar Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kutbettin Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün Hanedeki Vergiye Tabi Yazılı Olanlar Temettuatı 1475 4521 1040 1153 1614 1343 1228 1240 1577 609 3123 2332 400 2413,5 2800 4875,5 909 3509 388 12658 49208

5.4. Vergiler 5.4.1. Vergi-yi Mahsusa Bu, vergi mükellefinin bir sene önce ödediği vergi miktarını göstermektedir. Şahsın isminin hemen üstüne “sene-i sabıkada vermiş olduğu vergiyi mahsusa” şeklinde yazılan verginin buraya yazılmasının sebebi, halkın geliri ile ödediği vergi arasında eğer varsa bir hakkaniyetsizliği tespit etmektedir.

86

Tanzimat’ın hemen ardından tahsiline başlanan bu verginin iktisadi güce göre dağılımının sağlanması için 1844 yılında devletin büyük bölümünde temettuat tahrirleri yapılmıştır. Gerçekten de bu tahrirler gerek bölgeler gerekse kişiler arası dağılımının son derece adaletsiz olduğunu ortaya çıkarmıştır.2 Tanzimat idarecileri tarafından örfi vergiler yerine ikame edilen ve “an

cemaatin vergi”, “vergü”, “komşuca alınan vergü”, “vergi-yi mahsusa” gibi muhtelif adlar verilen bu vergi,3 köy muhtar ve kocabaşılarıyla zabtiye askeri tarafından tahsil edilerek muhassıllara teslim ediliyordu. Bu verginin tahsili 1260 yılına (1844) kadar “rûz-ı hızır” ve “rûz-ı kasım” olarak iki taksitte yapılıyordu. Fakat bu iki zaman da vergi tahsilatı için uygun değildi. Bu nedenle bu tarihden sonra verginin çiftçilerden , (eshabı ziraat) ürünün elde edilmesinden sonra, sanayici, tüccar ve esnaftan ise sene içinde, sene başından sonuna kadar, taksitler halinde tevziatı ve tahsilatı kararlaştırılmıştır.4 1844 yılında Sivrihisar’da toplanan vergi-yi mahsusanın toplamı 106828 kuruş olarak defter sonlarındaki toplamların icmalinde gözükmektedir. Ancak daha önce temettuat toplamlarında değindiğimiz yanlış hesaplamalar burada da ortaya çıkmaktadır. Bizim hesaplamamıza göre toplanan vergi-yi mahsusa 105484 kuruştur ki arada 1344 kuruşluk fark vardır. Yapmış olduğumuz değerlendirmelerde hesaplamış olduğumuz vergiyi mahsusa rakamını kullandık. Buna göre mahalle başına 4794,72 kuruş, hane başına 79,85 kuruş düşmektedir. Mahalle ortalamalarının altında Benli, Demirci, Elmalı, Hacı Eskici, Kılıç, Kutbettin ve Yenice mahallelerinin dışında kalan mahalleler kalmaktadır. Müslümanların ödedikleri vergiyi mahsusa toplamın % 74’üne, gayrimüslimlerinki ise % 26’sına tekabül etmektedir.

2

Tevfik Güran, Tanzimat Döneminde Osmanlı Maliyesi Bütçeler ve Hazine Hesapları (1841-1861), Yay, Ankara 1989, s.12. 3 Öztürk, a.g.e., s.174. 4 Süleyman Sudi, Defter-i Muktesid, İstanbul 1307, C.1, s.91-92; Güran, a.g.e., s.145, Kütükoğlu, a.g.m., s.541,542.

87

Mahallelere baktığımızda en çok vergi-yi mahsusayı veren mahalle Yenice (17296 kuruş)’dur. En az vergiyi mahsusa veren mahalle ile Hisar (512 kuruş)’dur. Mahallelerde hane başına en fazla vergi-yi mahsusa 186,68 kuruşla Benli mahallesinde, en az vergi-yi mahsusa ise 40,95 kuruşla Hacı Eshab mahallesinde ödenmiştir.
Tablo 63: Mahallelerin Vergi-yi Mahsusa Dağılımı Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kutbettin Kubbeli Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün Mahalle Başına Hane Başına Vergi-yi Mahsusa 1631 19601 2540 4740 7304 5279 1510 1617 778 5329 1832 3551 1896 512 4286 4384 6296 5322 3752 4770 1258 17296 105484 4799,27 79,85 Hane Başına 54,36 186,68 81,94 71,82 91,3 77,63 48,71 57,75 40,95 71,05 63,17 73,98 52,67 73,14 68,03 60,05 74,07 98,55 70,79 48,67 44,93 80,82 Yüzde (%) 1,55 18,6 2,41 4,5 6,92 5 1,43 1,53 0,73 5,05 1,73 3,37 1,8 0,48 4,06 4,15 5,97 5,04 3,56 4,52 1,2 16,4 100 -

Vergi-yi mahsusanın eksik olarak durumuna baktığmızda müslümanların hane başına 66,87 kuruş, gayri müslimlerin de 184,32 kuruş ödediğini görmekteyiz.

.2.g.g.432..e. a. c.g. a. a. s.72-74. “Öşür”.487. Ziya Karamursal..485.g. 5.10 Ancak bu uygulama verim gücü ve sulama imkanı farklı toprakları aynı oranda vergilendirmek gibi bir adaletsizliği ve devlet için vergi kaybına yol açmıştır. Barkan. Kütükoğlu. s. a.531. 9 Ziya Kazıcı. İstanbul 1977. mali veya iktisadi mülahazalara dayandığı da belirtilmektedir. md.g.15. s..Barkan.g. Kütükoğlu..m. s. a.g. Arazinin yağmur. s.165.88 Kazançları müslümanların yaklaşık 2 katı olan gayri müslimlerin bu vergiyi müslümanların yaklaşık 3 katı kadar ödediğini söyleyebiliriz. İ..g.488. 7 Ö. Grohmann. şayet arazi daha çok insan emeğine dayanan sularla sulanmış ise böyle bir araziden yarım öşür alınması gerekmektedir.. s.s.e. MEB Yay.md.e. s.e.4. a. a. . Mahsullerin onda birinden alınan vergi olarak bilinen öşürün asırdan asıra ve zamandan zamana türlü kalıplara sokularak nisbeti artırılmış ve lafzının anlamına mutabakatı kaldırılmıştır.15.A.6 Bu vergilerin Osmanlı Devleti’nde daha ziyade mahalli örf ve adetlere.32-34. İstanbul 1965. s.L.. s. nehir ve kaynak gibi insan emeğini gerektirmeyen bir su ile sulanıyorsa bunda normal ve tam öşür.9.9 Çoğulu a’şâr olan öşürün Osmanlı Devleti’nde Tanzimat’a kadar toprağın verim gücü ve sulama imkanına göre 1/3 ilâ 1/10 arasında değişmiş.937.A. 8 A.. 11 Sudi. Öşür (Â’şar) Lügat olarak “onda bir” veya “on cüzde bir cüz”5 anlamı taşımakla birlikte terim olarak mutlaka onda bir yerine kullanılmamıştır. Tanzimat’tan 1277 (1861) yılına kadar çeşitli gel gitlerin yani iltizam usulünün bir 5 6 Şemseddin Sami.7 Mefhum olarak daha önceki dinlerde de var olan8 öşrün nisbeti tahsil edilen zirai mahsuldeki insan emeğinin durumuna göre değişmektedir.g. a. Osmanlılar’da Vergi Sistemi.533. a. 12 Barkan. Tanzimat’la birlikte bütün bölgelerde 1/10 oranı geçerli olmuştur. İ. . Güran. s. s. Bayrak Şamil Yay.e. 10 Güran. “Öşür”.m..

zimmiler. Sudi. amelmande (çalışamaz).16 Cizyeye bazen haraç da denmiştir. S. s. .4. Cizye Esasen yetişkin gayri müslim erkeklerden (murahıkîn) alınan baş vergisi olan cizyeye murahık hükmünü haiz olmayanlarla.g. mal. 16 Nedkoff.g. “Osmanlı İmparatorluğunda Cizye” (Çev. Tahıl ürünleri (buğday.m.g.17 13 14 Ürünlerden alınan öşürler için bkz. 17 Nedkoff. Bunlar medeni kanun bakımından müslümanlarla aynı haklara sahiptiler ve ticaret yapabilecek.g. XIII.e. bakla gibi) ve sınai ürünlerden (kimyon.124.3.. a. Romalılar ve Sasaniler devrinde İran’da mevcut olduğu da belirtilmektedir. arpa. s. Belleten. a. a.607. S.15 İslam Devleti’nin yalnızca müslüman olmayan tebası. Ankara 1994. çayırlardan ise bedelen alınmıştır. kendilerine bahşedilen himayeye karşılık eda edecekleri bu verginin mahiyet itibariyle Mısırlılar.m. Şinasi Altındağ).m.605. Nedkoff.11 Öşürün tahsilindeki olumsuzluklar. a.14 İslam’a göre ehli zimmet olanlar kendi dini konumlarından başka İslam ceza kanunun da hükmü altında idiler. ihtiyarlarla ruhban ve papazlar dahil değildi. 15 Nedkoff.607. baklagiller (nohut.65-67. s.13 5. s.32.C.12 Ürünlerden aynen alındığı gibi bedelen de alınabilen öşürün 1844 yılında Sivrihisar’da uygulanışı da aynı istikamette olmuştur. C.. B. fasülye.89 uygulanıp bir uygulanmaması öşürün devlet için vergi kayıplarını artırmada önemli rol oynamıştır. mülk sahibi olabilecek ve kanunen de muteber olan işleri görebileceklerdi.611. Mahiyetine nazaran daha ziyade arazi vergisi şeklinde ise de adam başına taksim edildiği için bir baş vergisi karakteri kazanmış ve bundan dolayı da cizye adı verilmiştir. alaf gibi). devletin ictimâi yapısında ve maliyesinde oluşturduğu tahripler ile Cumhuriyet devrine kadar devam etmiş ve Cumhuriyet’ten sonra 1925’te kaldırılmıştır. bûy gibi) aynen alınırken bağ ve bahçelerden. burçak. s.

Kullanmış olduğumuz Temettuat defterlerinde sadece bir gayri müslim mahalle ile üç müslüman mahallede sakin olan ehli zimminin evrakları kaydedilmiştir.21 Uygulamasına 1271 mali yılından itibaren başlanan bu vergi. Bunlar. Nedkoff. s.. Merkezden defter şeklinde muhassıllara gönderilen cizye listeleri. Müslim Akdoğan. Zimmi Akdoğan. 21 Sudi. gayri müslim nüfus için de askerlik yükümlülüğünü getirmiş ve cizye uygulaması kaldırılmıştır. Bu nedenle cizye kayıtlarına ilişkin bilgileri bu defterden22 aktaracağız.g. Orta.90 Üç derece olarak alınan cizyenin miktarı üst sınıfdan zenginler (a’lâ) için 60. Sudi.627. Bu hesap 1834’ten sonra ortaya çıkmıştı.124-131. Benli.t. MAD..534. a. s. her şahsın ödeyeceği vergiye ilave edilerek tahsil ediliyordu. Bu mahalleler sadece kendilerine ait mahalleler ile müslümanların da yaşadığı mahallelerdir.e.e. Kütükoğlu. Cizye defterine göre gayri müslimler toplam olarak 9 mahallede sakindirler. s.. Ancak gayri müslimlerin askere alınmaları uygun bulunmayarak uygulamada cizyeye yakın olan ve daha önce iane-i askeriye adındaki bedelat-ı askeriye (askerlik bedelleri) adı altında nakdi bir ödeme yükümlülüğü getirilmiştir.g. 18 19 Tozduman.g. 18904. her cemaatin mensup olduğu dini kurum memurları ve esnaf kethüdaları aracılığıyla tahsil edilerek hazineye teslim edilmekteydi. . a. s.m.g. nr.. a. 22 BOA. s.e. a.130-132. Ayrıntılı bilgi için bkz. s.18 Daha önceleri değişen oranlarda tahsil edilmekte idi. Ay. Diğer gayri müslim mahallerine ait defterler yoktur. orta halliler (evsat) için 30.m. Yenice.19 Tanzimat döneminde ilk olarak bu verginin her cemaatin kendi dini reisi aracılığıyla toplanması esası getirilmişti.. a.g..g. 20 Güran. Aynı yıllarda yapılan bir cizye defterinde ise cizye dökümü ayrı ayrı verilmiştir.15.20 1856 tarihli Islahat Fermanı. alt sınıf (ednâ) için 15 kuruştu.14. Tahtalı. Gedik Kılıç. a.

2’si mecnun.91 Ayrıca 1263 (1847) yılında Sivrihisar’da iş icabı sakin olan reaya da cizye defterlerine kaydedilmiştir. Osmanlı vergi literatüründe. Cizye evraklarından orta sınıfın daha çok olduğu gözükmektedir.4. 12’si çalışamaz. Âdet-i Ağnam Resmi Arapça koyun anlamına gelen “ganem”in çoğulu olan “ağnam”. 216’sı edna olmak üzere toplam 561 kişinin evrakı mevcuttur. Bu defterlerde evrakı belirtilmeyenlerin 333’ü dışarıda. edna sınıfı 3240 kuruş vermiştir. Bunun miktarı her sene müdürlere. 1’i firari ve 2’side bilinmemektedir. evsat sınıfı 9030 kuruş. koyun ve keçiden nakden alınan bir vergiyi ifade etmekteydi. 2’si dilenci. Cizye defterine göre mahallelerde sakin gayri müslimden toplam 915’nin kaydı vardır. nazırlara ve mültezimlere verilen fermanlarda gösterilir ve . Bunlardan yabancı reaya dahil 74’ü a’lâ. Toplam olarak 15810 kuruş cizye vergisi alınan gayri müslimlerden a’lâ sınıfı 4440 kuruş.4. 1’i alil. 1’i ama. Tablo 64: Gayri Müslimlerin Cizye Evrakları(1847) * 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Mahalleler Ay Benli Gedik Kılıç Müslim Akdoğan Orta Tahtalı Yenice Zimmi Akdoğan Yabancı Reaya Toplam Kuruş A'la 8 16 7 4 9 15 2 11 2 74 4440 Evsat 51 68 3 10 7 24 47 15 33 13 271 9030 Edna 36 52 2 7 26 37 9 31 16 216 3240 Toplam 95 136 3 19 18 59 99 26 75 31 561 15810 Kuruş 2550 3780 90 750 555 1650 2865 705 2115 750 15810 * 5. 271’i evsat.

g. a.23 Tanzimat’la birlikte bu vergi de. a. Anadolu’da ise 1. s. Toplanan bu meblağ toplam temettuatın % 0.15-16. paralar alınırdı.. . Hilmi Yücelen. nakit olarak koyun başına 5 kuruş olarak alınmaya başlamıştı..e. Güran.g. 1275 (1856) mali yılından itibaren başlayan 2-4 kuruşluk uygulama Rumeli’de işleme alınmış.5’ine tekabül etmekte olup mahallelere göre dağılımı şu şekildedir: 23 24 Karamursal. Türk Mali Tarihine Toplu Bir Bakış. koyunların ve keçilerin sağladığı hasılat üzerinden vergi alınması kararlaştırılmıştır.92 ona göre sayım yapılır.e. hane başına ise yaklaşık 5 kuruş düşmektedir.53. Toplanan a’dât-ı ağnam resimleri (vergileri) 6676 kuruş 1 para olup mahalle başına 330.45 kuruş.24 Sivrihisar Temettuat defterlerinde a’det-i ağnam vergisi dediğimiz bu vergi koyun ve keçi başına 4 para25 olarak alınmıştır. 25 Para ya da pâre. s. Farsça bir kelime olup parça demektir ve kuruşun 1/40’ına eşittir. Tanzimat’ın başlangıcında koyunlardan alınan önemli bir vergi olan “ondalık ağnamın” verginin kaynağını tahrip edici bir etki yapmasından dolayı 1273 (1854) yılında bu uygulamadan vazgeçilmiş. İstanbul 1973.177.5 kuruş – hayvan başına – alınmıştır. s.

5 1 A’det-i ağnam resminin en çok toplandığı mahalle Yenice mahallesi (1130. en az toplandığı mahalle de Hacı Eshab (17.A. .5 kuruş 16 para) mahallesidir.5 60 268 152 248 180 132 257 56 906 4760.R Para 148 412 48 172 264 442 142 64 36 256 52 216 249.5 335.5 60 196. gayri müslimlerden toplanan kısmı ise 537 kuruş 32 para (%8) olmuştur. Bu verginin müslümanlardan toplanan kısmı 6168 kuruş 9 para (%92) iken.5 210.93 Tablo 65: A'dât-ı Ağnam Rusûmu Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kubbeli Kutbettin Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün * Kuruş 86 425.5 20 71.5 212 282 150 249 63.5 358 169.5 kuruşu 6 para) olurken.5 17 226 2042 103 131 37.5 1008 6454 6676 A.

94

SONUÇ İç Anadolu’da Ankara ile Eskişehir arasında yer alan Sivrihisar, tarihte bir çok uygarlığa ve bir çok olaya tanıklık etmiştir. Bizans döneminden itibaren gelişmeye başlayan şehir, Selçuklu ve Osmalılar’ın ilk dönemlerinde uç beyliği gibi görev yapmıştır. Osmanlı ve Karamanoğlu beylikleri arasında sık sık el değiştiren Sivrihisar, Çelebi Mehmed devrinden itibaren Osmanlı Devleti’nde nahiye ve kaza merkezi olmuştur. Osmanlı Devleti’nin ilk eyaletlerinden Hüdâvendigar eyaletine I. Meşrutiyete kadar bağlı olmuş, bu tarihten itibaren idari reformlerla birlikte Ankara eyaletine bağlanmıştır. 1914’te Eskişehir sancağının iki kazasından biri olan Sivrihisar, Cumhuriyet’le birlikte Eskişehir’in en büyük ilçelerinden olmuştur. İlçenin ekonomik açıdan kazandığı durum, Temettuat defterlerinden

anlaşılmaktadır. Esasında Osmanlı Devleti’nde 19. yüzyılda vergi sisteminde değişiklik yaparak maliyeyi düzeltmek üzere hazırlanan bu defterler, Sivrihisar’ın ekonomik hayatı ile birlikte sosyal ve kültürel hayatın ışık tutan bilgiler de vermektedir. Temettuatlara göre Sivrihisar’ın durumu şu şekilde izah edilebilir: Bu defterlere göre 1844 yılında Sivrihisar merkezinde 22 mahalle mevcuttur. Ancak ilgili bölümlerde de açıklandığı üzere bu rakamın eksikliği o yıllardaki başka arşiv kaynaklarından anlaşılmaktadır. Buna 19. yüzyıl ortalarına Sivrihisar’ın mahalle sayısı 28, nüfusu da yaklaşık olarak 8500’dür. Bu nüfusun %74’ü müslüman, %26’sı gayri müslimdir. Kazaya bağlı köylerden defteri olanların nüfusunu defteri olmayanlar için nispet kabul edersek yaklaşık olarak 14000 rakamını buluruz. Kaza ile beraber bu nüfus 22500’e tekabül eden bu rakam bize şehrin o yıllardaki yaklaşık nüfusunu vermektedir. Bu yıllarda köylerde gayri müslim unsur yaşamamaktadır. Şehirde yaşayan gayri müslim halk Ermeni’dir. Osmanlı Devleti’nin her tarafında olduğu gibi ayrı mahallelerde iskan edilmişlerdir.

95

İncelenen dönemde Sivrihisar ahalisinin büyük bir kısmının Anadolu’nun pek çok yerinde olduğu gibi yaygın olarak Mehmet, Ali, Mustafa, İbrahim, Hüseyin, Ahmet, Süleyman, Halil, Ömer, Osman gibi İslamın büyük şahsiyetlerinin adlarını taşıdıkları görülmektedir. Bunun yanında şehirde yaşayan hane reislerinin kullandığı Hacı, Hoca, Molla, Bıçakçı gibi lakaplar, ekonomik ve sosyal göstergeleri ifade eden en önemli göstergelerdir. Şehirde yaşayan gayri müslim unsur olan Ermeniler’in en çok kullandığı adlar ise Karabet, Kefork, Artin’dir. Şehirde sanayi ve ticaret alanında çalışan pek çok esnaf vardır. Bu esnaf grubu şehir nüfusunun % 32,3’ünü oluşturmaktadır. Diğer taraftan şehrin % 19,6’sını ziraatla uğraşanlar, % 9,6’sını görevliler,% 9,3’ünü de mesleği olmayanlar oluşturmaktadır. Esnaf arasında en çok giyim eşyası ve yiyecek üreten ve satanlarla tüccarlar yaygındır. Buna karşılık inşaatla uğraşanlar daha azdır. Sivrihisar’da halkın geçim kaynaklarını, meşgul oldukları mesleklerinden sağladıkları gelirlerin dışında ziraat, ortakçılık, kiracılık ve ağnam ticareti gibi gelirler oluşturmaktadır. Şehirde gelir seviyeleri en yüksek meslek sahipleri ise esnaflar ve tüccarlar olup bunları çiftçiler izlemektedir. Şehirdeki zirai hayat ve hayvancılık, halkın iktisadi yaşamında önemli bir yer tutmaktadır. Sivrihisar’da ziraatla uğraşanların daha çok orta ölçekli tarla işleten hane reisleri olduğu tespit edilmiştir. Mesleği çiftçilik olanların yanı sıra şehirde hemen hemen her hanenin en azından kendisine yetecek kadar bağ, bostan veya bahçeye sahip olup buralarda küçük çaplı ziraat yaptıkları bilinmektedir. Hane sahiplerinin sahip olduğu araziler kendi arasında mezru(ekili) ve gayri mezru(nadas), bağ, bahçe ve bostan olarak ayrılmıştır. Bu arazilerden en büyük dilimler, ekili(%40) ve nadasa(%30) bırakılmış alanlara aittir. Gayri müslimlerin ise ne ekili, ne de nadas alanlara sahibiyeti gözükmemektedir. Bu durum gayri müslimlerin Sivrihisar’da yerleştikleri alanların fiziki olarak tarıma elverişli olmamasından da kaynaklandığı görülmemektedir. Sivrihisar’da yetiştirilen ürünler içinde özellikle hububat ekimi dikkat çekmektedir. Buna göre 1844 yılında şehirde sırasıyla en çok buğday, arpa, kimyon, burçak yetiştirilmiştir. Bunlar dışında bir önceki yıla ait öşürlerden ise tütün ve cehri yetiştirildiği anlaşılmaktadır. Bu yıllarda köylerde ise şehirde yetiştirilen ürünlerin yanı sıra özellikle su kaynaklarının yakınlarında pirinç ve meyva yetiştirildiği köylerle ilgili

96

kayıtlardan anlaşılmaktadır. Zaten su değirmenleri de bu su kaynaklarının olduğu köylerde yapılmıştır. Bu değirmenlere ve yetiştirilen ürünlere sonraki dönemlerde devletin her eyaletine şamil salnamelerdeki kayıtlarda da rastlamamıza karşın günümüzde maalesef değirmenlerin olmadığını ve bazı ürünlerin yetiştirilmediğini tespit etmiş bulunmaktayız. Çiftçiliğin yanında bölgenin tabiat şartları gereği hayvancılık da şehrin ekonomisinde önemli bir yer tutmaktaydı. Mahalle sakinleri tarafından 1844 yılı itibariyle 61916 adet küçükbaş, 2425 adet büyükbaş hayvan yetiştirilmiştir. Bu da şehrin civar bölgelerinde yapılan hayvancılığın önemli bir geçim vasıtası olduğunun tespit edilmesi bakımından önem taşımaktadır. Şehirde yaşayan gayri müslim halk topluluğu Ermeniler’e gelince büyük bir çoğunluğu orta hallidir. Gayri müslimlerin en bariz özelliği ise üçte ikilik kısmının ticaret ve sanatla uğraşmalarıdır. Müslüman ahalinin yaklaşık 1,75 katı kazanç sağlamaktadırlar. Sivrihisar’ın 22 mahallesinde yaşayan hane reisinden 1844 yılında vergi-yi mahsusa, öşür, a’deti ağnam ve gayri müslimlerden alınan cizye olmak üzere dört çeşit tahsil edilen vergiler arasında miktar olarak en fazla yekün tutanı vergi-yi mahsusadır. Halkın ödemekle yükümlü olduğu vergi-yi mahsusa adıyla bilinen an cemaatin vergisinin ise aynı yıllarda Anadolu’nun diğer bölgelerinden alınan vergi-yi mahsusa gibi yüksek olduğu anlaşılmaktadır. 1844 yılında şehir halkı, kazancının % 8,72’sini vergi-yi mahsusa adıyla devlete vergi vermiştir. Diğer yandan aynen ve bedelen alına öşür vergisinin miktarı 1844 yılında 27883,5 kuruşu bulmuştur. Aynen alınan öşürlerin % 82’si sadece buğdaydan alınmıştı. Arpadan alınan öşür, % 13,8’i kimyondan alınan öşür ise % 3’ü bulmuştu. Halkın yetiştirdiği küçükbaş hayvanlardan alınan a’deti ağnam vergisinin ise diğer vergilere nazaran pek yüksek oranlarda alınmadığı anlaşılmaktadır. 1844 yılında toplam 6676 kuruş a’deti anam vergisi ödemiştir.

Bu deftere göre de 1844 yılında muhtemelen 15810 kuruş cizye toplanmış olmalıdır.edna) olarak toplanmış olup en çok evraka sahip grup ise evsat yani orta sınıf olmuştur. çeşme. ticaret ve zanaat sahiplerinin şehrin ekonomisinde önemli bir yer tuttuğu görülmektedir. Büyük bir kısmı Selçuklu ve Osmanlılar’ın parlak devirlerinden kalan ve günümüze kadar gelen bir çok cami ve mescid.97 Gayri müslimlerden alınan baş vergisi olan cizye ise üç sınıf (â’la. Defterlerde cizye miktarının rakam olarak belirtilmemesinin muhtemelen o yıllara ait yapılmış olan cizye defterlerinden kaynaklanmıştır. Bütün bunların şehrin iktisadını yükselttiği ve bunun da neticede sosyal ve kültürel müesseselerin kurulmasını sağladığı unutulmamalıdır. evsat. Tüm bu verilerden hareketle 1844 yılınde Sivrihişsar’da özellikle çiftçilik. Nitekim bu çalışmamızda da yer verdiğimiz ve bu yıllara yakın 1847 tarihli cizye defterinden hem defteri olmayıp karşımıza çıkmayan mahalleler tespit edilmiş. . dokumacılık gibi Osmanlı şehrinin klasik iş kollarının gelişmiş olduğu ve zirai üretimle hayvancılığın şehrin ekonomisinde önemli yer tuttuğu da ifade edilmelidir. faaliyetlerini ticaret ve ziraatin sağladığı imkanlarla sürdürebilmişlerdir. Bunlar içinde dericilik. hem de aşağı yukarı 1844 yılında toplanan miktara yakın cizye vergisinin ödendiği ortaya çıkmaktadır. türbe ve zaviye ile günümüzde varlığı olmasa da en azından Cumhuriyet dönemine intikal eden kütüphane ve su değirmenleri. mektep. medrese.

Kamus-i Türki.VRD. 9121. 9111. Osmanlı. 9172. Nuri(2001). Ankara. 9138. 9117. AHMET ŞERİF (1325). Tarih Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. 9139.4. 9159. 9133. ALİ CEVAD (1313). 9158. 9145. C. Arşiv Belgeleri a) Maliye Nezareti Temettuat Defterleri (MLD. Defteri Muktesid. 9127.TMT) aa)Mahalleler No:9110. Ankara. Kamusu’l Âlam. 9174. REDHOUSE. 9166. 9177. 9122. Defa. Eski Eserler Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi (1313). 9143. 9126. 9112. 9124. İstanbul. Osmanlı Yer Adları Sözlüğü. 6019 c) Maliyeden Müdevver Defterler (MAD) No: 18904. 9115. 9116. b) Kamil Kepeci Tasnifi (K. 9160.1-2. 9153. 6364.98 KAYNAKLAR 1. 9165. Dersaadet. 9131. 15. _________________(1311). 2.Zeki (1971).3. Memalik-i Osmaniye’nin Tarih ve Coğrafya Lügati. W.1216. 13. 9171. ab)Köyler No: 9108. 9135. 9123. Çağrı Yay. A2 Defa. 9157.İstanbul. Ankara. ŞEMSEDDİN SAMİ (1317). 3.. 9140. 9156. Anadolu’da Tanin. C. 9132. Başvuru Eserleri ve Lügatler AKBAYAR.9161 d) Maliye Nezareti Varidatı (ML.VRD) No: 176. . 9155. 9151. İstanbul. 9134. 9148. 9128. 9167. M. 9162. 9136. Defa. İstanbul. 9164. İstanbul. 9175. 9161. 9113. SÜLEYMAN SÛDİ (1307). 9179. 9152. 9141.R. 9130. ___________________________ (1318). 9169. 9125. C. 9109. 9114. 9163. ____________________________ (1327). 9170. 9137.K) No: 2794. İstanbul Tanin Matbaası. 9144. 9173. 9118. (1992). 9154. İstanbul. 9146.I. Turkish and English Lexicon. Dersaadet. 9150. İstanbul C. Tarih Vakfı Yurt Yay. 9119. PAKALIN. 9120. 9168.

Kent Araştırmaları Bibliyografyası. İ.Levent (2001).Ü. İstanbul.B. TTK Yay.İ. “Öşür”.. Yüzyılın Ortalarında Muğla’nın Sosyo Ekonomik Yapısı.99 TÜRKİYE TARİH VAKFI(2001). BARKAN.t. MEB Yay. Türkiyât Mecmuası.. Göç ve Sürgün.. Ankara.l.4. Mahir (1991). 16. C. Yozgat Temettuat defterleri. İstanbul. “Eskişehir”. İst. s.3. Yüzyılda Osmanlı Toplumunda Yönetim. D. AKGÜNLÜ. YURT ANSİKLOPEDİSİ (1982). S.. Hüseyin (2001).I. C.1.2391-2946. AKGÜNDÜZ. s. AKTEPE.. _________ (1964). “Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi”.E. C..S. XIX.E. Cem Yay. İ. Kanunlar. Ahmet. Türkiye’nin İktisadi ve İctimai Tarihi. .. Vehbi Cem (1978).1. A. “Çandarlı”.. Mustafa (1995).9. C. İskan. ÖZTÜRK (2000). İ. Eğitim Sağlık Araştırma Çalışmaları Vakfı Yay. AKDAĞ.485-488.. İ. C. 26 Mayıs 2000. C. Suzan (1991). “Sultan II. Sultan II Mahmut ve Reformları Semineri (Bildiriler). Eskişehir ve Uluları.F. Akçe-Halkbilim Araştırma Merkezi Yay. AŞKIN. Asırda Osmanlı İmparatorluğu’nun Zirai Ekonominin Hukuki ve mali Esasları. Nüfus. Türkiyât Enstitüsü Neşriyatı. Anadolu Yayıncılık AŞ. ALBEK. y. Ömer Lütfi (1943). s.X. İstanbul.. İstanbul. Çetin Börekçi). s. Anadolu’da Tanin (Haz. s. Münir (1993). Yimpaş Holding Yay. ARSLAN. Ömer Lütfi (1951-1953). V.V.1. Süreli Yayınlar Agos Gazetesi. Dorylaion’dan Eskişehir’e. Tarih Araştırma Merkezi.F. s. İstanbul.y.Ü.Ü.E.A. XV ve XVI. Mahmut Döneminde Yapılan Nüfus Tahrirleri”. Yozgat. İstanbul.209-211.A.1-26. 5. Kaknüs Yay. Eskişehir. İstanbul.81-106. Yay.Ü. 4. İstanbul. C. İstanbul. Tarih Vakfı Yay. M. Diğer Eserler Ahmet ŞERİF (1999). BARKAN. Ankara. AYDIN.

y. “1830 Genel Sayımına Göre Ankara Şehir Merkezi Üzerine Bir Araştırma”.E. İ.I. Gülfettin (1999).Ü.. s.. İstanbul ÇAPAR. Halime (1990). ve XVI. İstanbul. İ. Eren Yay. y.409-420.103-109.E. Mehmet (1995). Belleten. Besim (1966). Tanzimat Döneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yapıları. y.S. Yüzyıllarda Sivrihisar Nahiyesi. ________________(1997). DOĞRU. İstanbul. Ankara. Musa (1970).B. “Pessinus”. Cilt 10. İstanbul.Ü.D. Ankara. Yay. “Sivrihisar”. s. İ. _____________ (1991)..B. İstanbul. S. YapıEndüstri Merkezi Yay.T. s. Özer (1980). Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi.63. DARKOT. Osmanlı İmparatorluğu’nda Yaya-Müsellem-Taycı Teşkilatı. ÇADIRCI. C.1457-1458. BSV Yay. Hüdavendigar Livası Sayım Defterleri. “Türkiye’de Muhtarlık Teşkilatının Kurulması Üzerine Bir İnceleme”.E. XV. Ankara....133-136. XXXIV..A.. s. “Osmanlı Şehrindeki Mahallenin İşlevi ve Nitelikleri Üzerine”.t. İstanbul. ÇELİK. İstanbul. EKİNCİKLİ. s.127.y.l.l. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Erzurum Ovası’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu. TTK Yay.Ü.t.A. Ömer (1979) “Anadolu’da Kybele Tapınımı”..y. Osmanlı Araştırmaları. İstanbul.B. XXXIX. İ. s. Ahmet (1997).6.1.3. Ankara. . “Osmanlı Devleti’nin Nüfus ve İskan Politikası” Divan. _____________ (1980). y. İstanbul. Ankara. COŞKUN. Temettuat Defterlerine Göre Mudurnu Kazasının Sosyo-Ekonomik Yapısı 1261 (1844).Ü. Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi. s. S. John (1997). TTK Yay.191-210. Kaya (1996). S. Meteksan Limited Şirketi Yay. TTK.F. BAYRAKTAR. ______________ (1994).l. “Osmanlı Şehrinde Esnaf Örgütlerinin Fiziki Yapıya Etkileri”. ERGENÇ. İstanbul.t.. S. Küre Yay. DEVREKER. C. TTK Yay.69-78. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Çorlu.109-132. s. ÇAKIR. Coşkun (2001). Dergisi. Ankara. Tanzimat Dönemi Osmanlı Maliyesi. C.1-4.S.100 BARKAN (1998). Osmanlı Araştırmaları.C. Silivri ve Ereğli Kazalarının Sosyo Ekonomik Durumu. C.IV.

İ. İstanbul. “Ondokuzuncu Yüzyıl Ortalarında Ödemkiş Kasabasının SosyoEkonomik Özellikleri”. İstanbul. C.1-4. Tarih ve Toplum. İstanbul. s. Nejat (1979). İktisat Fakültesi Mecmuası. s.l. _______________(1983). Yüzyıl Osmanlı Tarım Ekonomisi. Tevfik (1989).D. İ. Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi.15-22. s. s. İstanbul. Ankara.485-488.y. Marmara Türklük Araştırmaları Dergisi. İ.l.Ü. Tanzimat Döneminde Osmanlı Maliyesi: “Bütçeler ve Hazine Hesapları (1841-1861).S. Mehmet (1995). HINZ.331-348. s. TTK. “Hane Deyimi Hakkında”. A. Anadolu (Anatolia).A. s. XVIII.Ü. _________ (1995).28. Yusuf (1997). “1845 Yılında Selanik (Temettuatlara Göre)”.1-82. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun İskan Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi. Walther (1990). GÖKAÇTI. Eren Yayıncılık. Acar Sevim).M. Belleten.t. İ.E. . XXVIII. KARAKAŞ. Nejat (2000).Ali (1997). Mehmet (2000).112.. s. s.T.92. Osmanlı İdaresinde Ermeniler.V.. “Sivrihisar Yöresi Araştırmaları”. GÜRAN. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Hububat Meselesi ve Hububattan Alınan Vergiler. Ekkişehir.168. C.B. Belleten.F.9.C.. C... A. s. Lütfi (1964). (1964). C. Fotoğraflarla Sivrihisar-Justiniapolis. Temettuat Defterlerine Göre Üsküb’ün Sosyal ve Ekonomik Tarihi. “Osmanlılarda Raiyyet Rüsumu”.. “Tanzimat’ın Uygulanması ve Sosyal Tepkiler”. _________ (1998).. A. s.. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Bolu Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu. HALAÇOĞLU. İNALCIK Halil (1964). İstanbul. GENÇ. Yay. XVII.y. Ötüken Yay. Ankara. İstanbul. Yay. C.627İŞCAN. y. GROHMANN. Tarih Dergisi.575-610. Ankara.XXIII.F.Ü. TTK Yay. F. İstanbul.E.41. M. İstanbul C. GÖÇER. Eski Önasya-Akdeniz Medeniyetleri Enstitüsü Dergisi. İstanbul.t. s.32.S.F. s. Ankara. s. “Öşür”.Ü.13-49. İ.F. y.Ü.. MEB Yay. İLTER.101 FURAT. İ. İ. Gültepe Yay.E.. Fügen (1980). “İslam’da Ölçü Sistemleri” (Çev.301-318. İstanbul.XIX. Ankara.B. Hamdi (2001).E. GÖYÜNÇ.Ü.. İstanbul.Ü. İNALCIK (1959). C. 19. Yay.

Truva Yay. s. Ankara. Ahmet (1997). Eskişehir. Osmanlı İmparatorluğunda İlk Nüfus Sayımı 1831. T. Ankara.LIX. Darende Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri(1844). _____________(1995).VIII. C. Eskişehir. Mehmet NEŞRİ (1957). F. s. C.29-32.Ü. Ankara... Osmanlı Mali Tarihi Hakkında Tetkikler.559-652. Bütün Yönleriyle Sivrihisar. Tahsin (1960). Ankara.106.102 KARAL. Osmanlı Sosyal ve İktisadi Tarihi Kaynaklarından Temettu Defterleri (Belleten. Tam-İş Matbaası. İstanbul s. Burak Matbaacılık. C. Ottoman Population (1830-1914). Neşri Tarihi (yay. Ziya (1989). Ankara 1987. KAZICI Ziya (1977). Osmanlılar’da Vergi Sistemi. Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri Bilecik. Şinasi Altındağ). Ankara. Sivrihisar Örf ve Adetleri. Ankara. Rifat (1987). Köymen). A.(1995). s. The Universitiy Of Winconsin Press. Yay. NEDKOFF.A.91-96.15-19. Sivrihisar Tarihi. s. ÖZKAYA. KILIÇARSLAN.513-547. TTK Yay. İstanbul. Reşit Paşa ve Dönemi Semineri. Kemal H. “Osmanlı İmparatorluğunda Cizye” (Çev. ÖZER. ÖZTÜRK Said (1995). Eskişehir. Unat. Kitabevi Yay. İstanbul.F. KOCAŞ. Osmanlı Devleti Tarihi. ÖZALP. KÜTÜKOĞLU. “Osmanlı Maliyesi”. Mübühat S. s. KARAMURSAL. s. İstanbul. (1995). Feza Gazetecilik AŞ Yay.2.R. . Orhan (2001).2. İlbeyi(2000). Yüzyıldaki Durumuna Genel Bakış”.Ağustos 1995. “XIX.C. Bayrak Şamil Yay. TTK Yay. Tarih Boyunca Ermeniler. Kitab-ı Cihannüma.32. Yücel (2001). M. KESKİN... ______________________ (1999). Ankara. Sayı 225’ten ayrı basım). B. Yüzyılda Söğüd’ün Sosyo-Ekonomik Yapısı” Türk Dünyası Tarih Dergisi. Belleten. ÖNSOY. Enver Ziya (1943). KARPAT.E. Cristoff (1944). Bildiriler. M.C. Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü Neşriyatı. TTK Yay. İstanbul.. TTK Yay. Tarihte Eskişehir Sempozyumu (2-4 Kasım 1998). “Tanzimat Döneminde İktisadi Düşüncenin Teşekkülü”. Madison. “Sivrihisar’ın XIX. Sadi (1970)..

100. Ankara. Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu-Karakoyunlu Devletleri.B. Faruk (1955). Arzu (1992).E.Ü. Yaşar YÜCEL (1989). (1961).717-728. Oğuzlar. Selçuklu Tarih ve Türk İslam Medeniyeti. Tanzimat Dönemi Osmanlı Vergi Sistemi.l. “Sivrihisar”. SÜMER. TURAN. Hilmi (1973).S. Boğaziçi Yay. . MEB Yay. s. I. İstanbul.Ü. İstanbul. İstanbul..t. TTK Yay.I ÜZÜMERİ.. SERTOĞLU. Türk İktisat Tarihi. İstanbul. SEVİM. vd.. TTK Yay. Abdüllatif (1990). Osmanlı Tarih Lügati. y. Enderun Yay. XIX.V.. s. Milli Arşiv Şurası Bildirileri. Mihri PEKTAŞ). Mustafa (1998).. Yıl Üniversitesi Rektörlüğü Yay. TABAKOĞLU. TURAN (1971). Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı.151-153. ŞENER. UZUNÇARŞILI.B.t.. Ankara. Türkiye Ansiklopedisi. Azmi (1990).y.. TOZDUMAN.y. y. İstanbul. İstanbul.. C. Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası (Çev. (1998).Hakkı (1961).E. Ankara. Yüzyılda Bir Anadolu Kenti Eskişehir Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu. İstanbul. UZUNÇARŞILI (1969). W. Ankara.M. Türkiye Tarihi. Aydın Güzelhisar’ın Sosyal ve İktisadi Yapısı (1844). Ahmet (2000). Ekrem. Osman (1969). Mithat (1986). İstanbul. YÜCELEN. SERİN. Ankara C. SÜSLÜ. Dergah Yay. TTK Yay. “Osmanlı Arşivinde Bulunan Temettuat Defterleri”.S. İ. İ. Nilüfer Matbaası. (1943).. Türk Mali Tarihine Toplu Bir Bakış ve Maliyeci Şairler Antolojisi. YILMAZ Şeyma.. İ. İşaret Yay. İstanbul. ALİ.103 RAMSAY. Osmanlı Tarihi. Selçuklular Zamanında Türkiye. Ankara.l. İstanbul..

104 EK-1: Sivrihisar İlçe Haritası .

105 EK-2: Temettuat Defteri Baş Sayfa Örneği .