T.C.

OSMANGAZİ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ Tarih Anabilim Dalı

SİVRİHİSAR’IN XIX. YÜZYILDA SOSYO- EKONOMİK DURUMU (TEMETTUAT DEFTERLERİNE GÖRE)

Mehmet Fatih BECERİK YÜKSEK LİSANS TEZİ

Yrd. Doç. Dr. Hasan Hüseyin ADALIOĞLU

ESKİŞEHİR Aralık, 2002

i

YÜKSEK LİSANS TEZ ÖZÜ SİVRİHİSAR’IN XIX. YÜZYILDA SOSYO-EKONOMİK DURUMU (TEMETTUAT DEFTERLERİNE GÖRE) Mehmet Fatih BECERİK Tarih Anabilim Dalı Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Aralık, 2002 Danışman : Yrd. Doç.Dr. Hasan Hüseyin ADALIOĞLU Osmanlı tarihinin en önemli alanlarından biri de Osmanlı şehirlerinin sosyal tarihidir. Şehirlerin sosyal tarihi ülke ve devletlerin sosyal gelişimini, gelir durumunu, demografik yapısını ortaya koyan önemli bir göstergedir. Osmanlı Devleti’nin işleyişini ve sosyal yapısını iyi anlayabilmek için de Osmanlı şehirlerinin sosyo-ekonomik yapıları incelenmelidir. Şehir araştırmacılarının en önemli kaynakları şüphesiz araştırma yapılan devre ait kronikler, resmi ve özel kaynaklardır. Dolayısıyla bu kaynakların araştırmacılarca iyice tetkik edilmesi gerekmektedir. Anadolu şehirlerinin yapıları, tipleri birbirlerine benzer özellikleri taşıdıkları, yapılmış çalışma ve araştırmalardan anlaşılmaktadır. Tipik bir Anadolu şehri olan Sivrihisar, Anadolu’nun bilinen uygarlıklarından Osmanlı’ya ve günümüze uzanan yolda birçok olaya ve döneme tanıklık etmiştir. İncelediğimiz dönemdeki-19. yüzyılda- Sivrihisar’ın sosyo-ekonomik alandaki en önemli kaynakları Temettuat Defterleridir. Tanzimat ile başlatılan mali ve hukuki alanlardaki değişiklikler ile birlikte vergilerin daha düzenli bir şekilde alınması gündeme gelmiş ve bu amaçla da tahrir çalışmaları yapılmıştır. Halkın emlak, arazi ve gelirlerinin tespit edilerek vergi alınması amacıyla oluşturulan Temettuat Defterleri sayesinde 1844 yılında Osmanlı Devleti’nin sosyo-ekonomik yapısı hakkında bilgi edinmek mümkün olabilmektedir. Biz de Sivrihisar’ın 1844 yılında düzenlenen Temettuat Defterlerini kaynak almak suretiyle şehrin sosyo-ekonomik yapısı hakkında değerlendirmelerde bulunmaya çalıştık. Böylelikle 1844 yılında Sivrihisar’da yaşayanların nüfusları, isim, aile, adı, lakapları ve meslekleri; bu mesleklerden elde edilen gelirler, arazileri, yetiştirdikleri ürünler, hayvanlar ile verdikleri vergiler tespit edilmiştir. Bu defterlerin araştırılmasıyla Sivrihisar gibi pek çok Osmanlı şehri ve bölgesinin sosyo-ekonomik yapısına dair birçok konu gün ışığına çıkacaktır.

ii

ABSTRACT THE SOCIO-ECONOMIC CONDIATION OF SIVRIHISAR IN NINETEEN CENTURY(ACCORDING TO TEMETTUAT REGISTERS)

Mehmet Fatih BECERİK History Main Science Branch Osmangazi University, Institute of Social Sciences December , 2002 The Adviser : Yrd. Doç.Dr. Hasan Hüseyin ADALIOĞLU

One of the most important field of Ottoman history is the sociol history of Ottoman cities. Social history of Ottoman cities is an important indicator of country and states which shows their social development income statues and demografic condiations. To understand the management and social structure of the Ottoman State, the socio-economic structure of these cities should be analyzed. Undoubtfully, the most valuable source of city researchers is written source and special sources which belongs to recorded time. So that, these sources should be analyzed by the researchers carefully. These searches give idea us about the structure of the Anatolian cities’ buildings and similarly of them. A typical Anatolian city, Sivrihisar, witnessed very events from known civilization of Anatolia to Ottoman and until nowadays. In the part of the socioeconomic condiation of Sivrihisar in searched time, the most important source of the city is Temettuat Registers. Starting with Tanzimat, the changing in the part legal and financial lead to take the taxes regularly and for the reason analyzing studies were started. By the help of Temettuat Registers which is formed in order to determine the people’s real estates, lands and incomes, it becomes easier to get information about socio-economic structure. Buy using that cities’ Temettuat Registers, that is established in 1844. Thus ,names, family names, nicknames, jobs, incomes thouse jobs, own lands, agriculturel products, cattles and the taxes collected of the Sivrihisar’s people in 1844 were distinguished from the Temettuat Registers. The socio-economic structure of Ottoman cities just like Sivrihisar will be demonstrated by the analyzing of these Temettuat Registers.

... jürimiz tarafından Tarih Anabilim Dalında Yüksek Lisans Tezi olarak kabul edilmiştir./. Doç.. Dr. Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğüne..... . Bu çalışma. Tezin kabul edildiği tarih : ../... yüksek lisans (bilim uzmanlığı)/ doktora/sanatta yeterlik derecesi almaya hak kazanmıştır..../.iii Osmangazi Üniversitesi../...... İmza Başkan Danışman Üye Üye Üye Üye : : : : : : Tez ilgili yasa ve yönetmeliklerin öngördüğü teknik ve bilimsel koşulları yerine getirmiş ve aday.. Tarih : .......... Münevver YILANCI Enstitü Müdürü İmza : ...

Cumhuriyet’ten sonra il olmasıyla Eskişehir’in en önemli ve büyük ilçesi olmuştur. Zaman zaman yaşanan bilgi ve belge sıkıntıları konunun uzmanları ile birlikte bertaraf edilmiştir. . yüzyılına ait önemli bilgileri konu edinen bir tez hazırladık. araştırmaları taramak ve incelemek olmuştur. Osmanlılar döneminde de bu özelliği ile önemli bir yerleşim birimi olmuştu. Cizye Kayıtları ve Temettuat Defterleri gibi önemli kaynakları taramak.iv ÖNSÖZ Eskişehir ile Ankara arasında kilit noktalardan birinde yer alan Sivrihisar. Şeriyye Sicilleri. Sivrihisar’ın Osmanlı idaresinden itibaren yapısını ve tarihini bilmek için Tahrir Defterleri. Anadolu’nun en eski uygarlıklarının yolları üzerinde kurulan Sivrihisar’ın esas kuruluşu Bizanslılar zamanında olmuştur. halen Eskişehir’e bağlı Türk şehir tipini yaşatan önemli bir iç Anadolu yerleşim birimidir. 1914’te bağlı bulunduğu Eskişehir sancağının. yüzyıla gelinceye kadar Sivrihisar’ın kısaca tarihi gelişimi hakkında bilgi verilmiştir. Meşrutiyet’ten sonra Ankara eyaletine bağlanan Sivrihisar. Sivrihisar. Tezin birinci bölümünde 19. tarih boyunca önemli bir yerleşim birimi olmuştur. I. Meşrutiyet’e kadar Hüdavendigar eyaletine. eksik kalan önemli bir halkanın Temettuat kayıtlarının incelenmesini gerektirmiştir. incelemek gereklidir. Osmanlı idari yapısında kuruluş zamanından itibaren I. Bu düşünceden hareketle Temettuat Defterleri’ne dayanmak suretiyle Sivrihisar’ın 19. Temettuat Defterleri esas olmak suretiyle hazırladığımız bu tezin giriş bölümünde Sivrihisar’ın fiziki ve beşeri coğrafyası hakkında kısa bir bilgi verilmiştir. konunun önemli kaynaklarını. Sivrihisar’la ilgili Tahrir kayıtlarının ve kısmen de olsa Şeriyye sicillerinin incelenmesi. Selçuklular devrinde bir uç kenti olan Sivrihisar. Çalışmamızda benimsediğimiz yöntem.

Bu kısımda şehirde yaşayanların meslekleri ve mesleki kazançları gruplar halinde ele alınmış ve bu grupların daha iyi anlaşılabilmesi için sık sık tablolara da yer verilmiştir. aile ve sülale adları ile lakapları tespit edilerek değerlendirmelerde bulunulmuştur. Daha sonra ise hane reislerinden toplanan vergiler hakkında bilgi verilmeye çalışılmış. öşür. yüzyıldan günümüze kadar şehrin nüfusu tespit edilmeye çalışılmıştır.v Tezin ikinci bölümünde ise 19. bu bağlamda vergi-yi mahsusa. Üçüncü bölümde Sivrihisar’ın sosyal yapısına ilişkin bilgiler değerlendirilmiştir. Beşinci bölümde ise Sivrihisar’ın iktisadi durumu ele alınmıştır. Tezin hazırlanmasında her ne kadar en iyisi yapılmaya çalışıldı ise yine de eksikliklerin vaki olacağı muhakkaktır. Burada Sivrihisar’da oturanların ziraat ve hayvancılıkla ilişkileri eldeki verilerle ortaya konulmaya çalışılmış değerlendirilmiştir. Dördüncü bölüm ise Sivrihisar’da zirai hayat ve hayvancılığa ayrılmıştır. cizye ve a’det-i ağnam (koyun ve keçi) vergisi işlenmiştir. Bu eksikliklerin de ileride bu alanda araştırma yapacak araştırmacılarca giderileceğini ummaktayız. yüzyılda yapılan mali ıslahatlar ve Temettuat Defterlerinin genel yapısı üzerinde durulmuştur. Tezin hazırlanması sırasında belgelerdeki zorluklar zamanla defterlere ve belgelere aşina olarak ve uzmanlara danışarak konu ile ilgili eksiklikler ise konuyu açıklayıcı kaynak eserlerden yararlanarak giderilmeye çalışılmıştır. Bundan sonra hane reislerinin isimleri. ve yetiştirilen ürünler ile bunlardan elde edilen gelirler . İlk olarak demografik yapısı incelenerek 16. Tezin sonunda yer alan Ekler kısmında şehrin merkezini ve köylerini gösteren harita ile Temettuat Defterlerinin mahallelere göre dökümü verilmiştir. Ardından şehirdeki sosyal gruplar ile meslekler irdelenerek şehrin sosyal yapısı ortaya çıkarılmaya çalışılmış konunun daha iyi anlaşılması için ok sık sık tablo ve grafiklere yer verilmiştir. Ayrıca toplanan temettuat ve oranları da bu bölümde zikredilmiştir.

okuma ve tetkikinde yardımcı olan değerli meslektaşım Arş. sevgi. Dr. Doç. Sivrihisar alan araştırmamız sırasında yardımcı olan araştırmacı yazar. maddi imkanları ile beni destekleyen değerli dostum Yusuf Özkan’a. arşiv belgelerinin tasnif. Mehmet Fatih BECERİK Aralık 2002 . Doç. avukat yazar Orhan Keskin’e. yine arşiv dairesinde yardımlarını esirgemeyen arşiv personeline özellikle Ayhan Özyurt’a. İl Meclis Üyesi Ahmet Atmaca’ya. fikir ve görüşlerini benimle paylaşan. Hasan Hüseyin Adalıoğlu’na teşekkürlerimi arz ederim.Görevlisi Zekayi Mete’ye. yardımlarını esirgemeyen danışman hocam Yrd. özellikle de tezimin hazırlanmasında çalışmalarımın başından sonuna kadar ilgi. Mehmet Topal’a.vi Tezimizin hazırlanmasında emekleri geçenlere şükranlarımızı sunmak en içten borcumuzdur. Dr. Öncelikle konunun kabulü sonrasında yardımlarını esirgemeyen değerli hocam Yrd.

04. Öğretmenliği Kişisel Bilgiler Doğum Yeri ve Tarihi Yabancı Dil : İstanbul – 30.E. Tarih Bölümü Kağıthane İ.Lisesi.vii ÖZGEÇMİŞ Mehmet Fatih BECERİK Yüksek Lisans Tarih Anabilim Dalı Eğitim Ls. Sosyal Bilimler ve Edebiyat İş/İstihdam 2000.1978 : İngilizce . Lise 1995-1999 1992-1995 Osmangazi Üniversitesi.B.H.2002 M.

............ Muhassıllıkların Kurulması ....................................................5..... xv EKLER LİSTESİ ..........................................................2.................................................................................... i ABSTRACT.................................. iii ÖNSÖZ ..1....3......................................................................................................... 11 2................................................................................. Yüzyılda Mali Islahat Teşebbüsleri ............................................. BÖLÜM ŞEHRİN KISA BİR TARİHÇESİ VE İDARİ YAPISI 1...................................4................................................... 10 2........................................................................................................................2.. xvi GİRİŞ .........................................................1..........1.......................................... Tanzimat Öncesindeki Teşebbüsler ............................................................... Tanzimat Fermanında Mali Islahat ............................................... Hazırlanışı .....................viii İÇİNDEKİLER ÖZ .......2.............. Sivrihisar’ın Tarihçesi................. Mahiyeti ....... 1 SİVRİHİSAR’IN FİZİKİ VE BEŞERİ COĞRAFYASI........... 14 2................. 4 1............................................................. 16 2.................................................................................. Temettuat Defterleri ...... Osmanlılar Döneminde Sivrihisar ............. ii DEĞERLENDİRME KURULU ENSTİTÜ ONAYI ............1261 Temettuat Sayımları .............................................1.................1............ 17 2...........................................1.................. 17 2................................. 19 .............................................................................................2............................... Müşirlik Nizamı .............. BÖLÜM TEMETTUAT DEFTERLERİ 2............ 19............................................................ 8 2....................... vii TABLOLAR LİSTESİ ......... 4 1....................................2..........................................2........... 6 1................................................ Osmanlılar’a Kadar Sivrihisar ................1...... xi KISALTMALAR LİSTESİ .................1..1...................................................................................................................................1............1................. 10 2............ 13 2...................... iv ÖZGEÇMİŞ ...................1.1 1.......2.. Sivrihisar’ın İdari Yapısı .....

.. 25 3.3.............................3...............................................1....3..................3...............................3...................................4.......................................... Mahalleler ve Demografik Yapıları .......................... Lakaplar ....ix 2................................ Meslekleri Belli Olmayanlar ..........3.................................................. 54 3.. ve Demografik Yapıları ................ Dokumacılıkla Uğraşanlar ...3............................. Sanayi ve Ticaret Alanında Uğraşanlar.. 33 3............. 25 3................ Şekli Özellikleri ve Metodu ......4.. Kullanılan Aile ve Şahıs Adları ....... Sivrihisar’ın Mahalleleri........................ 47 3........ Askeri....... 53 3. BÖLÜM ŞEHRİN SOSYAL YAPISI 3......................................... 52 3.......... Ziraatle Uğraşanlar .........................................................1...............................................3.....5.........1.3....1. 51 3.......................... İnşaatla Uğraşanlar ..........2...... Taşımacılıkla/Nakliyecilikle Uğraşanlar .2...........2... Hane Reislerinin Meslekleri . Yiyecek ve İçecek Maddeleri Üretenler ...8............. Şahıs Adları ve Lakaplar .....2................................6.... 44 3.......... Şehrin Tahmini Nüfusu .1.........3..........7............ 57 ........3............. 36 3..............6.....................3..4...... Köyleri ve Nüfusu ................. İşçiler ............ Deri İşi ile Uğraşanlar .....3............ 46 3.................. Dini Görevliler . İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler ................... Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar .................1... 51 3................2......2.. Mahallelerde Kullanılan Aile.......3..3..........3....... 55 3.................. 42 3..3........ 42 3............................ Ticaretle Uğraşanlar .........3.. 50 3...................................................... Köyler........................3..........3....................... 49 3.....3.......... 54 3............. 20 3.......3.... 56 3..................................3.......................3.....4.....1......4.....3....1...........................3...........5..3...........................3........... Görevliler ...2....................1.........2.........................48 3............. Eğitim Alanında Hizmet Verenler ... Madeni Eşya Üretenler .......... 49 3.............................................................. Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar ....2........... 54 3.........................................................................3....... 45 3..........3....... 57 3..3............................................................................

...........................1.................................1....................................................................... Halkın Gelir Kaynakları.......4........................2..2................................................................................................................................................................3. Köylere Göre Temettuat Dağılımı ................. 84 5.......................................... Tarlalardan Alınan Kira Gelirleri ....................... 98 SONUÇ .... 92 5.. 88 5.................. 88 5......... Mahallelere Göre Temettuat Dağılımı ......................1.................................................................................... Hayvancılık ................................. Vergiler ....................... 80 5..... Hayvancılıktan Elde Edilen Gelirler ........................................4..4......3.....................................................3.................... Ziraatten Elde Edilen Gelirler ........... 95 5................................... BÖLÜM İKTİSÂDİ DURUM 5..3............ 65 4..............3....................... Ürünlerden Alınan Öşürler .....3... 87 5............... Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı ..... Şehirde Toprağın Mahallelere Göre Dağılımı ........3......................................... 67 4..... A’det-i Ağnam Resmi ...................................2........ 101 KAYNAKLAR ...........................4............................................................. 111 .... 75 5...... Cizye .... Öşür (A’şar) . Kira Gelirleri ........................................3...............3............. 62 4..........................................3.............1............. Vergiyi Mahsusa ...................... 92 5.........................................................................................1......................................................1.............. 72 4.......................4....................................................................................................................4.................................................................... 82 5.................................... Yetiştirilen Ürünler ....x 4.. 89 5....................................................... 105 EKLER........3........4...............................2..... BÖLÜM ZİRAAT VE HAYVANCILIK 4............ 84 5..........................3... 96 5.... Binalardan Alınan Kira Gelirleri ..2.................

................................................................................ 48 Tablo 16 : Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar........................................................................................................................................................................ 58 Tablo 29 : Gayri Müslimlerin Meslekleri ....................................................................................... 53 Tablo 23 : Taşımacılıkla/Nakliyecilikle Uğraşanlar ................... 56 Tablo 27 : Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar ...................................................47 Tablo 15 : İşçiler ........... 53 Tablo 22 : İnşaatla Uğraşanlar .............................................. 50 Tablo 18 : Dokumacılıkla Uğraşanlar ............................................................................................................................ 55 Tablo 26 : Askeri............................................................. 52 Tablo 21 : Ticaretle Uğraşanlar .................... 36 Tablo 4 : Klasik Dönemde Sivrihisar Nüfusu ............................................... 54 Tablo 24 : Dini Görevliler ................................................................ 57 Tablo 28 : Meslekleri Belli Olmayanlar ....................................................................... 40 Tablo 7 : Sivrihisar Köylerinin Nüfusu ......................................................xi TABLOLAR LİSTESİ Tablo 1 : Sivrihisar’ın Mahalleleri........... 51 Tablo 20 : Madeni Eşya Üretenler ............................................ 59 ....................... 46 Tablo 14 : Ziraatle Uğraşanlar..................................................... 49 Tablo 17 : Deri İşi İle Uğraşanlar ............ 44 Tablo 11 : Müslüman Hane Reislerinin En Çok Kullandıkları Lakaplar ........ 32 Tablo 2 : Sivrihisar’ın Köyleri ............................................. 45 Tablo 13 : Meslek Gruplarının Dağılımı .................................................................... 35 Tablo 3 : Sivrihisar’da Yaşayan Milletlere Göre Hane Sayıları ................................................. 50 Tablo 19 : Yiyecek ve İçecek Maddeler Üretenler ............. 44 Tablo 10 : Gayri Müslim Hane Reislerinin Adları ........ 55 Tablo 25 : Eğitim Alanında Hizmet Verenler ............................................................................................................................................................................................................................................................. İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler ...................... 41 Tablo 8 : Köylerin Belli Başlı Yıllardaki Nüfusu ......................................................................................... 37 Tablo 5 : Sivrihisar Mahalleleri ve Nüfusu ................... 42 Tablo 9 : Mahallelerde Kullanılan Hane Reislerinin Adları ........................................................................................................................................... 39 Tablo 6 : Nüfusun Belli Başlı Tarihlerdeki Durumu ................................................................................................................. 45 Tablo 12 : Gayri Müslim Hane Reislerinin Kullandıkları Lakaplar .. 58 Tablo 30 : Müslümanların Meslekleri ..............

.................................. 83 Tablo 53 : Köy ve Hane Başına Düşen Temettuat.............................................................................. 85 Tablo 55 : Hayvanlardan Elde Edilen Gelirlerin Dağılımı ................................................................................................................... 68 Tablo 37 : Yetiştirilen Sınai Bitkiler........................................................................... 75 Tablo 46 : Hayvanların Mahallelere Göre Dağılımı ..................... 72 Tablo 42 : Aynen Alınan Öşürler .................... 70 Tablo 39 : Baklagillerden Elde Edilen Kazançlar ..................................................................................................... 68 Tablo 36 : Yetiştirilen Baklagiller .......................................................................... 71 Tablo 40 : Sınai Bitkilerden Elde Edilen Kazançlar ..... 80 Tablo 50 : Temettuatın Etnik Yapıya Göre Dağılımı .... 89 Tablo 60 : Tohumluklardan Elde Edilen Gelirler . 63 Tablo 32 : Toprakların Mahallelere Dağılımı ...................... 74 Tablo 45 : Mahalle Başına Düşen Bedelen Öşürler .................... 79 Tablo 49 : Mahallelerin Temettuat Dağılımı ....................... 84 Tablo 54 : Hayvan Başına Elde Edilen Hasılat ........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 86 Tablo 56 : Hayvanlardan Elde Edilen Kazancın Etnik Yapıya Dağılımı ......................................... 77 Tablo 47 : Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı (Büyükbaş) ............................................. 65 Tablo 33 : Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı ...................................... 87 Tablo 57 : Ziraatten Elde Edilen Gelirler ............................. 71 Tablo 41 : Tarlalardan Elde Edilen Kazançları ................................................................................ 92 ..................................................... 90 Tablo 61 : Hane Reislerinin Diğer Gelirleri ................................................................................................................................. 79 Tablo 48 : Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı (Küçükbaş) ...... 82 Tablo 52 : Köylerin Temettuat Dağılımı ..... 81 Tablo 51 : Mahallelerde Hane Başına Düşen Temettuat .............................. 73 Tablo 43 : Bedelen Alınan Öşürler ............................................. 74 Tablo 44 : Mahalle Başına Düşen Ayni Öşürler ................................... 69 Tablo 38 : Tahıllardan Elde Edilen Kazançlar.................................................................... 68 Tablo 35 : Yetiştirilen Tahıl Ürünleri ..................... 87 Tablo 58 : Binalardan Alınan Kiralar ................................................xii Tablo 31 : Ziraatle İlgili Tarlalar ................. 91 Tablo 62 : Hanelerde Vergiye Tabi Diğer Yazılı Olanlar .................. 88 Tablo 59 : Tarlalardan Alınan kiralar .................................................. 66 Tablo 34 : Yetiştirilen Tarla Ürünler ...................................

....... 98 Tablo 65 : A’det-i Ağnam Resminin Dağılımı .....xiii Tablo 63 : Mahallelerin Vergi-yi Mahsusa Dağılımı........................................................................................................................................ 94 Tablo 64 : Gayri Müslimlerin Cizye Evrakları ............. 99 .....

..........................................................................xiv ŞEKİLLER LİSTESİ Şekil 1: Toprağın Tasarrufu .......................66 .64 Şekil 2: Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı................................................

: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi B.e. : Maliyeden Müdevver Defterler MEB : Milli Eğitim Bakanlığı ML.t. : Cilt çev. : Başbakanlık Osmanlı Arşivi Bkz. : Kamil Kepeci M. : ve diğerleri y.K.A.g.S.O.D.md.Ü. : Marmara Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi MAD.VRD. : adı geçen madde a.l.T.İ.Ü.A.C. : adı geçen makale a.VRD. : Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Haz.xv KISALTMALAR LİSTESİ a. : yayınlanmamış yüksek lisans tezi Yay.g.E. : Hazırlayan İ. : Yayınları yay. : İstanbul K.A.F.Ü.g. : Sayı TTK : Türk Tarih Kurumu vd.F. : Maliye Varidatı ML.Ü. : Sayfa S.D.İ. : İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi İ. : Yayınlayan . : İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi İ.t.E. : İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İst.V. : Bakınız BSV. : Numara s.B. : adı geçen eser a.TMT.F.g.F. : adı geçen tez A.y. : İslam Ansiklopedisi İ.Ü. : Anadolu Üniversitesi A.Ü. : Maliye Varidatı Temettuat Defterleri n.m. : Bilim ve Sanat Vakfı C.E. : Çeviren D.F. : Dipnot nr.

..................................................... 126 EK -9 : Mahallelerin Ayrıntılı Dökümü ..................................................................................... 122 EK – 6 : Mahallelerde Hayvanların Dağılımı ............................................xvi EKLER LİSTESİ EK – 1 : Sivrihisar Haritası .......................................................................................................... 111 EK – 2 : Temettuat Defteri Baş Sayfa Örneği ................ 125 EK – 8 : Köylerde Temettuatın Dağılımı.............................................................................................. 113 Ek – 4 : Mahallelerde Mesleklerin Dağılımı ................................. 112 EK – 3 : Mahallelerde Kullanılan İsimler .......................................................................... 123 EK – 7 : Mahallelerde Temettuatın Dağılımı ..................................................... 128 ............................... 118 EK – 5 : Mahallelerde Arazilerin Dağılımı ...

Hristiyanlığı benimsemiş olanlar ise Kybele geleneğinden kurtulamamış her iki inanışın da izini taşıyan mezhepler ortaya çıkmıştır. BÖLÜM ŞEHRİN KISA BİR TARİHÇESİ VE İDARİ YAPISI 1.m. .XXIX. C.Eğitim Sağlık Araştırma Çalışmaları Vakfı Yay. Sivrihisar’ın Tarihçesi 1.. ünlü Kral yolu üzerinde bulunan bir yerleşim yeri olması nedeniyle ilk çağdan beri önemini korumuştur. s. Suzan Albek. s. Halime Doğru.2921. şehrin merkezi durumunda idi. İstanbul 1997. TTK Yay.27. Eskişehir 1991.190.209. Yüzyılda Hristiyanlık yörede kesin olarak yerleşince Kybele kültü yasaklanmış.3 M.Ö. A. s. Roma yolculuğundan sonra Ana Tanrıça’nın ünü imparatorluk sınırlarına yayılmıştı.T. Yapı-Endüstri Merkezi Yay.1-4.7.g. Hristiyanlığın ortaya çıkışından sonra. 204-205 yıllarında Roma’ya taşınan4 Kybele’nin ardından kült merkezi yavaş yavaş önemini kaybetmiştir. md.7 Ayrıca Roma. Ana Tanrıça’yı bünyesinde bulundurduğu için Anadolu halk üzerinde manevi üstünlük kazanmış oldu.. 3 John Devreker. günün erken saatlerinde buralarda törenler düzenlenmiştir. a.3.Ü.2 Çok eski dönemlerde Tanrıça Kybele (Magna Mater)’nin ana kült merkezi olan Pessinus (Ballıhisar). Pessinus’taki 1 2 Şemseddin Sami. ve XVI.Ü. Ankara 1997. Doğru. D. s. Dorylaion’dan Eskişehir’e. “Anadolu’da Kybele Tapınımı”. yeni dini yaymak üzere Anadolu’yu dolaşan havari Saint Paul’ün tüm çabalarına rağmen Kybele kültü Pessinus merkez olmak üzere Sivrihisar ve Eskişehir çevresinde gücünü korumuş oldu. a.. 2583..g.1.e. Yüzyıllarda Sivrihisar Nahiyesi.4 1..D.s.. s.1 Sivrihisar. s. F. a..m.8.g. 5 Devreker. Anadolu yaylasında Ana Tanrıça için tahtlar ve sunaklar yapılmış. A. Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi.1.. Osmanlılar’a Kadar Sivrihisar Adını sivri kayalarından alan Sivrihisar’ın bilinen en eski adı Amuryum’dur. XV. a. s. Daha sonraları IV. C.1.1457. Ankara 1979.e. 4 Ömer Çapar. a. s. “Pessinus”. Kılıçaslan. s.g.1457.5 Buna rağmen Anadolu’da yerli tanrıça ve Pessinus’un idolü (diopetes) olan Kybele’ye6 ibadet devam etmişti. 6 Yurt Ansiklopedisi. s.g. a.g.111.e.C. 7 Çapar.

a. 16 Keskin.büyüdükçe Pessinus gerilemiş.e. 15 Keskin. Kılıçarslan zamanında Bizans sınırında hızla artan Türkmen yerleşmesi sırasında da Türk nüfusuna ev sahipliği yapmış. a.7.M. İst.18. Kılıçarslan. 10 Ramsay.g.14 Selçuklu kültür düzeyinin yüksek olduğu Sivrihisar’ın Türkler ile teması Abbasiler’in hizmeti dönemlerindeki akınlarla olmuştur. s.27. 204 yılında parlak durumunu kaybettikten sonra.e. s. s. s. bölgenin ekonomik merkez olduğu gibi Bizans askeri yolundaki istihkam silsilesinin de bir unsuru olmuştur. s. a. 1071 Malazgirt zaferinden sonra Süleyman Şah komutanlığındaki Türk orduları Sivrihisar’ı zaptetmiş ve şehre siyah kayaları sebebiyle Karahisar adını vermişlerdir.243.e. Buna rağmen Justiniapolis.g.12 Pessinus’u gölgede bırakan Justiniapolis sonradan Seferihisar. 13 İlter. Sifrihisar ve Sivrihisar adlarını almıştır. W. s. s. Justiniapolis’i vermiş fakat yeni şehri Pessinus’un olduğu yere değil.e.9. 14 Doğru.9.. MEB Yay.13 Sivrihisar’da başka yerleşim yerlerinin de Bizans döneminde nüfuslandığı anlaşılmaktadır.e. a. Yüzyılda Bizans imparatoru Justinianus yeniden canlandırmak istemiş. “Sivrihisar Yöresi Araştırmaları”. s. Ramsay. fakat hiçbir zaman tamamıyla boş kalmamıştır.8 Justiniapolis-Sivrihisar’ın o zamanki adı.2850.Ö. M. s.T.g. 25’te Roma egemenliğine geçmiş ve Roma’nın Galatya eyaleti sınırlarına alınmıştı. s.. a. M.18 8 9 Doğru.g. D.8.g. C. s. bugünkü Sivrihisar’ın bulunduğu yere kurmuştur. 11 Fügen İlter. Doğru.m.e.g.8. Anadolu (Anatolia).16 özellikle II. Fotoğraflarla Sivrihisar-Justiniapolis.g.13. a. 12 Nejat İşcan.9 Pessinus. a.1961.XIX. 18 Doğru. 17 Yurt Ansiklopedisi. A.g.C. a.Ö..245.11 yeni kurduğu şehre kendi adını.15 Anadolu Selçukluları yönetiminde uç beyliği olduğu bilinen Sivrihisar. .10 Bu devirde Palia veya Spalia denilen bölgeyi IV. s. a.g.17 yerleşim birimlerinde ibadethaneler yaptırılmıştır.e.Ü.13.g.5 tapınak yıkılmıştır. s. Mihri Pektaş).md.17. Ankara 1980. Eskişehir 2000.e. a. Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası (Çev.F Eski ÖnasyaAkdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü Dergisi.

a. Doğru.20. Murat’ın başa geçmesiyle Ankara ve Sivrihisar yeniden ele geçirilmiştir.2 Osmanlı Devleti ile Karamanoğulları Beyliği.6 Türk tarihinde büyük rol oynayan Oğuz boylarından Kınık.10.e. 23 Tahsin Özalp.. s. Eskişehir 1960.1. Bahadır Han’ın ölmesinin ardından İran-Moğol İlhanlıları’nın fiilen parçalanması üzerine Sivrihisar’ı kendi sınırlarına dahil etmişti. Sivrihisar. Sivrihisar Tarihi. s.1.e.25 Yıldırım Bayezid zamanında Anadolu’da toprak kaybına uğramış olan beyler. s.g.g. buranın tarihi önemini artırmaktadır. Orhan Bey’in vefatından sonra Karamanoğulları’nın eline geçmişti. Yıldırım. Anadolu Selçuklu Devleti’nin yıkılması üzerine kurulan beyliklerden Karamanoğulları Beyliği. a.e.10. a.193.. Ankara savaşında Timur’a 19 20 Mustafa Akdağ. 25 Özalp. sınırda bulunan bir yerleşim yeri olduğu için sık sık el değiştirmiştir. s.g.e. a. . Tam-İş Matbaası. Öte taraftan Ankara’da Ahilerin egemenliğine geçmişti.20. Orhan Bey zamanında Çobanoğlu Timurtaş’tan 1334 yılında satın alındığı bilinen Sivrihisar23.19 Sivrihisar. a. s.61. a.20 Osmanlılar Döneminde Sivrihisar 1.24 Ancak I.. s.10. Türkiye’nin İktisadi ve İctimai Tarihi. Keskin. 21 Doğru. kaynaklarda belirtilen Sivrihisar22 Karamanoğulları’nın saldırıları ile el değiştirmiştir. Cem Yay. doğuda kurulmuş olan ve batıya doğru ilerleyen Timur devletinin hizmetine girerek kaybettikleri yerleri geri alma çabası içine girmişti.e.e.g. 22 Keskin.g. s.g. C.. Eymür ve Avşar boylarının Sivrihisar’a yerleşmesi. s. Osmanlı Devleti’nin kuruluş yıllarındaki olaylarda Beypazarı ile birlikte Karamanoğulları’nın mülkü sayılmıştır.61. Karkın. Anadolu’nun hakimiyeti için uzun yıllar karşı karşıya gelmişlerdi. 24 Doğru. İstanbul 1995..21 Osman Gazi zamanında Osmanlı idaresinde bulunduğu.

TTK Yay.17.Hakkı Uzunçarşılı. Köymen). MEB Yay. “Çandarlı”.10. 31 Keskin. a. 1957. Reşit Unat. Ankara.727.İ.V. İstanbul 1993.30 Bundan sonra Sivrihisar.8.2. a. Kitab-ı Cihannüma Neşri Tarihi (Yay.Y. hâlâ Karamanoğulları’nın elinde idi. Ankara 1969. 29 Özalp. s.27 Fetret Devri (1402-1412) sırasında kardeşleri ile mücadele ederek bu mücadeleyi kazanan Çelebi Mehmet başa geçtiğinde Sivrihisar.g. Sivrihisar da Karamanoğlu beyliğine kalmıştı. D. Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa : Osmanlı Devletinin kuruluş döneminde önemli işler başararak Çandarlı sülalesinin etkin rol oynama sürecini başlatan kişi olmuştur. I. a. hikmet ve mizah aleminin en çok bilinen ve sevilen seçkin siması olan Nasreddin Hoca hakkında yazılan kaynakların ekseriyeti onun Sivrihisar’ın Hortu köyünde doğduğunu 26 İ. C. daha sonra da Bursa’ya akın yapıp şehri kuşatmıştı.e. Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu Devletleri. M. İstanbul 1966.29 Sivrihisar 1415 yılından itibaren kati olarak Osmanlı Devleti’nin toprakları içerisinde yer almıştır.469.209. 30 Besim Darkot. TTK Yay. s... Yücel.e.11. s. s.. a. Türkiye Tarihi. özellikle de Türk dünyasını sarmış. Anadolu’daki vilayetleri eski beylerine vermiş.26 Sivrihisar halkının bu durumdan memnun olmadığı. s.28 Bunu öğrenen Çelebi Mehmet. 32 Münir Aktepe.286. C.g. 27 Mehmet Neşri. kaynaklarda zikredilmektedir. Niğde ve Sivrihisar gibi önemli yerleşim yerlerini terke mecbur kalmıştır. Ankara 1989.e. çünkü zulüm ile yönetildikleri.g. İslam Ansiklopedisi. 28 Akdağ.727.62.A. Zaten Çelebi Mehmet’in taht mücadelesini kazandığını öğrenen Karamanoğlu Mehmet Bey hemen idaresi altındaki Sivrihisar’a gelmiş. s.31 Bunlardan en önemlileri şunlardır: a.m. s.32 b. A. s. s.7 yenilince Timur. C. TTK Yay. Seydişehir. Ali Sevim.g..323. Karaman’a gelmiş ve yapılan mücadele sonunda Karamanoğlu Mehmet’i esir almıştır. Yapılan anlaşma ile Karamanoğlu Beyliği Akşehir. Doğru. . Darkot. Nasreddin Hoca : Ünü dünyayı.e. “Sivrihisar”. Kırşehir.g. s. Osmanlı Devleti’nin içinde siyasi yapısıyla değil kültürel ve sosyal yapısıyla katkıda bulunmuş ve birçok ünlü insan yetiştirmiştir.259. a.

36 Özalp. Osmanlı İmparatorluğunda Yaya-Müsellem-Taycı Teşkilatı.g.e. Eskişehir 1978. 266-286.11. Sivrihisar’ın İdari Yapısı Adını dağlardaki dorukların sivri kayalarından alan Sivrihisar bugüne kadar değişik kültürlerin. Keskin. devletlerin idari birimleri içinde yer almıştır. Selçuklular zamanında uç kenti. . 288-292.Ö. s. Bizans zamanında M. 204 yılına kadar Pessinus’tan küçük olan Justiniapolis (Sivrihisar). a. Keskin. İstanbul 1990. Kadı Celâleddin.g. İmparatorun burayı şehir yapmasıyla büyümüş. s.g.. Şeyh Baba Yusuf. 2850. s.e..35 Bunlardan başka Yunus Emre.. a. Tapu Tahrir 33 34 Keskin. c.62.. 39 Doğru. 18. s. uç beyliği olarak vazife gören Sivrihisar37 Karamanoğulları Beyliği’nin burayı almasıyla özellikle Karamanoğlu Mehmet Bey’in idari üssü idi. Mehmet zamanında sipahiye yazılan yerler bu defterlere geçirilmemiştir..8 belirtmektedirler. 35 Doğru. ardından Fatih zamanında Sivrihisar’da kadılığa atanmıştır. Keskin.e.e.38 Osmanlı Devleti zamanında ise Orhan Bey’in yaptırdığı yaya tahrirlerinde Sivrihisar’ın yayalık ve müsellemlik alanları Sultanönü Sancağına bağlı olduğu halde39 I. Eren Yay..33 Aslında büyük bir âlim olan Nasreddin Hoca meseleleri nüktedan bir dille etrafına anlatan kültür dünyamızın önemli simalarından olmuştur. ticaret yolları üzerine inşa edilerek gelişmesi sağlanmıştır.g.g. a. a.g. Doğru.8386. Fatih’in vefatından sonra II. a.e.. s.. 37 Yurt Ansiklopedisi. 38 Özalp. Seyyid Nurettin gibi büyük Anadolu erenlerinin de Sivrihisar’da yetiştikleri çeşitli kaynaklarda zikredilmektedir. s.e. Bayezid zamanında vezirlik rütbesi geri verilmiştir. 88.g. s. 11-12. md... a. s.g.2.e. s. Hızır Bey : İstanbul’un ilk kadısı ve şehremini olan Hızır Bey’in Sinan Paşa : Hızır Bey’in oğlu olan Sinan Paşa veziriazamlık yapmış. a. s. a.e. s.36 1. AkçeHalkbilim Araştırmaları Merkezi Yay. Eskişehir ve Uluları. Nasreddin Hoca’nın torunlarından olduğu söylenmektedir.34 d. Vehbi Cem Aşkun. a. 60-61. Aziz Mahmut Hüdayi.g. 267.

C. TTK Yay. nr.239-240.. Madison 1985. İst. 44 Ali Cevad. 42 Yusuf Halaçoğlu. Küre Yay.g. s.41 Osmanlı Devleti’nde iskan hareketlerinin etkilendiği yerlerden biri olan Sivrihisar. Osmanlı Tarihi.. Ankara 1961. Sakarya ırmağına kadar Sivrihisar nahiyesi içinde yer almıştır. ve 16.. XVIII. s.1. s. TTK Yay. a. s. s. yüzyıla kadar Hüdâvendigâr eyaletine bağlı bir nahiye (nefs) olarak kalmıştır. 47 Darkot. a.63. Kuzeyde Porsuk çayı engel teşkil etmemiş. 46 Kemal H. Mihalıççık yayalık alanları dışında kalan köyler. A. 45 Yurt Ansiklopedisi. s. Yüzyıldaki Durumuna Genel Bakış”. şehrin sürekli el değiştirmesi ve I.. Karpat. Güneybatıda böyle doğal sınır bulunmamaktadır. s.11. s. günümüzdeki kaza sınırından oldukça geniştir. Sultanönü sancağının Karacaşehir nahiyesinin bittiği yerde Sivrihisar nahiyesi başlamıştır..e. Dersaadet 1313. . 40 Doğru.44 1877 yılında belediyesi kurulan Sivrihisar45 1914’te Eskişehir sancağına Mihalıççık ile bağlanan iki kazadan biri olmuş. XV. Yay. Eskişehir 2001. s.m. “Sivrihisar’ın XIX.437..14. ve XVI. 41 Doğru.14. s. Batıdaki sınır daha esnektir. Bu zaman diliminde eyaletin değişik kaymakamlık ve muhassıllığına bağlı olmuştur.2391. bugünkü Polatlı köyleri arasında yer almaktadır.g. Memâlik-i Osmaniye’nin Tarih ve Coğrafya Lügati.9 defterlerinde Hüdâvendigâr Sancağına bağlı olan Sivrihisar’ın Sultanönü Sancağına dahil edilmemesinin nedeni. Ankara 1997.182. Güney ve güneydoğu sınırı Sakarya ırmağı ile doğal olarak sınırlanmış olmakla beraber bazı köyler.727.105. İncelediğimiz dönemde Bilecik kaymakamlığına. Tanzimat Dönemi Osmanlı Maliyesi. bir süre önce muhassıllık döneminde Eskişehir Muhassıllığına43 bağlı olmuştur.40 15. yüzyılda nahiyede bugün hala isimlerini koruyabilen köyler göz önüne alınarak çizilmeye çalışılan sınır.46 Cumhuriyetle birlikte Eskişehir ilinde kalmış47 ve bugüne kadar Eskişehir’in en büyük ilçelerinden biri olmuştur. Uzunçarşılı. The University of Winconsin Press.md. a.Ü.42 19. 9061. Dolayısıyla geciken organizasyon nedeni ile buraya ayrı bir statü uygulamak zorunlu olmuş ve Hüdâvendigâr sancağına bağlanmıştır. 2001. Yücel Özkaya. 43 Coşkun Çakır. Mehmet zamanında kesin olarak 1415’te Osmanlı sınırlarına alınmış olmasıdır. Edebiyat Fak..7. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun İskan Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi. Tarihte Eskişehir Sempozyumu (2-4 Kasım 1998). s. Ottoman Population (1830-1914). Islahat Fermanından (1856) sonra kabul edilen yeni vilayet kanununa göre yapılan uygulamada Ankara vilayetinin merkez sancağına bağlı bir kaza durumuna getirilmiştir. Yüzyılda.g.. MAD. BOA.

Yüzyılda Mali Islahat Teşebbüsleri 2. Tanzimat Döneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yapıları.g.1 Uzun süredir savaşa dayanan bir ekonomi anlayışından vazgeçerek verimlilik esasına dayanan yeni bir iktisadi anlayışa geçemeyen Osmanlı devlet adamlarının görüşleri. 2 Musa Çadırcı. a. Ankara 1943. Bu değişikliğe paralel olarak da II. Said Öztürk. 3 Akgündüz. S. Neşriyatı. Ankara 1970. Öztürk. Mahmut Döneminde Yapılan Nüfus Tahrirleri”.F.1. C. s. s. s.10 2.C. . s.2 Islahat teşebbüsleri için Tanzimat’ın beklenmediği. Tanzimat Öncesindeki Teşebbüsler Bozulan nizamı eski haline getirme çabalarının bulunduğu ıslahat layihalarının muhtevası. yüzyılda ciddi olarak değişikliğe uğramıştı.1.4 bunun tamamlanamaması üzerine nüfus sayımının yapıldığı5 bilinmektedir.409. ancak köklü bir reform denemesine Tanzimat Fermanı ile birlikte girildiği görülmektedir. T. s. İ. Viyana kuşatmasını takiben Osmanlı devlet erkanı gözlerini muhteşem geçmişten güçlü düşmanlarının örnekliğine çevirmişlerdi. “Sultan II. 19. Çadırcı. BÖLÜM TEMETTUAT DEFTERLERİ 2. Mahmut mümkün olduğunca devleti batı normlarına uydurmaya. C. Tarih Araştırma Merkezi Yay. s.. Sultan II Mahmut Reformları Semineri. Osmanlı’nın Batı’ya açılmasıyla değişime uğramıştır. 5 Enver Ziya Karal.133-136.1. TTK Yay. 1 Ahmet Akgündüz. “Türkiye’de Muhtarlık Teşkilatının Kurulması Üzerine Bir İnceleme”. iltizamla yönetilen bir kısım hazine gelirlerinin doğrudan tahsil edildiği.1. Mahmut’un son dönemlerinde maliyede yenileşme çabalarına girilerek vergi tahsilinde bazı yenilikler yapıldığı. batıya yakınlaştırma gayretine girmiştir. Osmanlı İmparatorluğunda İlk Nüfus Sayımı 1831. II.20.81-84. 3 vergi tahsili ve askerlik durumunun netleşmesi için arazi tahrirleri yapıldığı.19. XXXIV. Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü.Ü. Yozgat 2000.7-10. 19.209.E. Yimpaş Holding Yay. 4 Mahir Aydın. II.e. Belleten. Yozgat Temettuat Defterleri. Ankara 1991. İstanbul 1990.

Mahmut’un ölümü ile duraklamıştır.S.Ü. vergi mükelleflerinin ellerine senelik vergilerinin miktarını gösteren bir senet verilmesi ve iki taksitte ödenecek olan bu verginin mahkeme sicillerine de kaydedilmesi kararlaştırılmıştır. a.. Kütükoğlu. Bkz. İst. s. Değişim ve yenileşme her ne kadar kendi içinden gelen bir zorunluluk olmasa da. a. Osmanlı Devleti Tarihi.e. s.10. s. A. TTK Yay.11. Aydın Güzelhisarı’nin Sosyal ve İktisadi Yapısı (1844).t. İstanbul 2001.B. ticaret ve temettuatına nispetle ve binde hesabıyla verginin tahsili kararlaştırılmıştır. C.1.1.2.l. Tanzimat Dönemi Osmanlı Vergi Sistemi.8 Bunun için Tanzimat-ı Hayriye’ye de numune olmak üzere Hüdâvendigâr ve Gelibolu sancaklarında tahrir denemesi yapılmış. s. 8 Arzu Tozduman..B. 10 Furat.Hamdi Furat.g.y. değişim ve yenileşmenin çok önemli bir simgesi idi.t. s. Tanzimat Fermanı’nda Mali Islahat Tanzimat hareketi aslında batılılaşma hareketinin bütün Osmanlı kurumlarına yansıtılması ve ülke meselelerine bu suretle cevap hareketi idi.e.2.9 fakat bu iki sancaktaki sayım işlemleri 1254 yılı Mart ayına yetiştirilemediğinden gelecek sene yine bu sistemi uygulamak üzere eski sisteme dökülmüştür. 7 Abdüllatif Şener. 11 Şener.g. a.541-542.E. 1992.20. Bu açıdan Tanzimat Fermanı diğer adıyla Gülhane Hattı Hümayunu bir dönüm noktası idi. Bunun için tarımsal gelişmenin gerçekleşmesi yönünde bir dizi politikalar üretilmiş ve uygulanmaya çalışılmıştır... 9 Akgündüz. y. Öztürk. İstanbul 1999. s.10 2. Yay..11 Tanzimat.g. n. Temettuat Defterlerine Göre Üsküb’ün Sosyal ve Ekonomik Tarihi. Özellikle de öncü sektör kabul edilen tarım kesiminin istenen gelişmeyi 6 Bir cemiyet üzerine tarh olunan toptan bir verginin o cemiyet üyeleri arasında kazanç ve servete göre taksim ve tevzi olunmasıdır.E. .S. Mübahat S. Feza Gazetecilik AŞ.9-10.11 Adil vergilemenin gerçekleşmesi için örfi vergilerin kaldırılarak yerine tek bir vergi “an cemaatin”6 vergi konulmuştur. İst. Çünkü geniş münbit topraklara sahip bir tarım ülkesi olan Osmanlı Devleti bu toprakların iyi bir şekilde işlenmesiyle bir hububat ihracatçısı olabilirdi. İ.y. “Osmanlı Maliyesi”.21. Tozduman. İ. Bu verginin mali yılbaşı olan Mart ayında toplanması. arazi. s.194. Ankara 1989.y. a.l. Osmanlı Mali Tarihi Hakkında Tetkikler.1990.t.Ü. s. İşaret Yay.g. Ziya Karamursal. s.7 Sadece barış zamanlarında toplanmak üzere herkesin emlak. yenileşme gereğinin öncüsü ve kalkınmanın motoru olarak Osmanlı tarımı görülmekteydi. Ancak gelecek sene de bu teşebbüs Mehmet Ali Paşa ayaklanması ve II..94.t.11.

XXVIII. Uygulamada Anadolu ve Rumeli’de bulunan her bir kazanın örfi vergi olarak çeşitli isimler altında bir senede vermekte oldukları miktar tespit edilecek..Ankara 1987. “Tanzimat’ın Uygulanması ve Sosyal Tepkiler”.12 sürdürebilmesi için bir dizi mali düzenlemelere girişilmiştir.g. Ülke genelinde uygulanmadan önce Anadolu’da Hüdâvendigar.g. Tanzimat’ın temelini teşkil etmekteydi ve idari alanda yapılan ıslahat. M. Vergi sisteminin en büyük değişikliklerinden biri de çeşitli isimlerle alınan örfi vergilerin kaldırılıp tek bir verginin getirilmesiydi. 13 Halil İnalcık.Reşit Paşa ve Dönemi Semineri.e.. Dolayısıyla oluşturulan ilk kanunlar da tahrir-i emlak ve vergiye ait kanunlardı.24-94. Bunlardan biri de maliyede merkezileşme idi.14 12 Akgündüz. . TTK Yay. Rumeli’de Gelibolu sancaklarında uygulanmaya konulmuş ve bu maksatla tahrire başlanmıştır. a. s.627. Tanzimat dönemi mali reformlara bakıldığında geleneksel vergi sisteminin değişime uğradığı önemli bir dönemdir. hesaplanan miktardan bazı indirimler yapıldıktan sonra bulunan miktar tek bir vergi olarak kaza ahalisinden ilgili kişiler vasıtasıyla tahsil edilecektir. Ankara 1964. mali merkeziyetçiliğin uygulanmasında bir araç olarak görülmekteydi.13 Başta tarım sektörü olmak üzere diğer sektörlerde de yeni bir vergi sistemi uygulanması gündeme gelen yeni düşünce ile güdülen gaye refahın artırılması ve ülkenin mamur. Tanzimat’la kendini bulmuştur. “Tanzimat Döneminde İktisadi Düşüncenin Teşekkülü”.s. Mahmut’un son zamanlarında başlayan bu usul. tesviye ve tahsili için Tanzimat Fermanı’nın muhtevasında önemli yer teşkil etmekteydi.12 Maliyede ıslahat. insanlarında daha rahat ettirilmesi idi. Bu merkeziyetçiliğin önemli bir neticesi iltizam usulüne derhal son verilmesiydi..e. 9293. Verginin adil tarh. 14 Akgündüz. Rıfat Önsoy. Öztürk. s. Çakır.g. s. Belleten.e. s. Aslında II. s. C.112.23. Öztürk.22.Bildiriler. a.. a.

Edirne. vergide getirilmesi düşünülen yenilikler gerçekleştirilememiş. Bununla birlikte daha sonra bu alanın genişletilmesi düşünülüyordu. zira iltizam usulü feshedilerek yerine tesis olunacak usulüne göre vergilerin tahsili için emlak ve nüfusun belirlenmesi gerekiyordu. Bunun yanında verginin belirlenip dağıtım ve diğer işlerin görüşülüp 15 16 Akgündüz.3. Öztürk. Dolayısıyla Tanzimat’ın getirdiği yeni mali düzen önce Anadolu ve Rumeli’de bazı eyaletlerde yani Hüdâvendigâr. . s. papaz gibi) ile birlikte halka Tanzimat’ı tanıtmak idi. Konya. Rumeli.15 3 Kasım 1839’da okunan Tanzimat Fermanı’ndaki vergi prensipleri gereği yani vergide servet esasına göre herkesin devlete vergi ödemesi için her şeyden evvel emlak ve nüfus tahriri yapılması gerekliydi.. Bu sebeple Osmanlı Devletinin bölgelerinin.25. Muhassıllar eyalet yönetimi dışında merkeze bağlı olup çok fazla imtiyaza sahiptirler. Akgündüz. Zaten ilk görevleri gittikleri yerlerde o yerlerin ileri gelenleri (muhtar.16 Tanzimat’ın getirmeye çalıştığı yeni mali sistemin bütün ülkede uygulanması istenmekle birlikte bu mümkün olmamıştır. Muhassıllıkların Kurulması Tanzimat’ın mali açıdan uygulanması amacıyla muhassıllıklar kurulmuştu(1840).g. İşte Temettuat defterleri bu sayımlar sonucu oluşmuştur. s. a.1.13 Ancak tahrir çalışmalarından netice alınamadığından.e. Çünkü çok uzak mesafede bulunan mahaller yetiştirilemeyeceğinden geçici olarak bu bölgeler istisna tutulmuş ve tehir edilmesi yoluna gidilmiştir. Bunları uygulamak üzere tanıtımlar yapacaklardı. Silistre.23.g.. Öztürk.g. Vidin ve Selanik eyaletlerinde uygulamaya konulmuştur. a. eski örfi vergilerin iltizam usulüyle tahsiline devam edilmiştir.24.e. 17 Akgündüz. eyaletlerinin tamamının temettuat defterleri bulunmamaktadır. Biga.e.17 2. Sivas.. Aydın. Ankara. a. imam. s. Öztürk. Muhassıllara vazifelerini bildiren talimat-ı seniyyeler verilmişti.

s. kendilerine bağlı oldukları sancaklara hükmetmesi sağlanarak eski usule dönülmüştür.g.e. Öztürk.47.. 20 Şener. birçok muhassıldan memnun kalınmamıştır.27.e. Tüm bu olumsuz gelişmelerden dolayı vergi tahsili içinde muhassıllık denemesi kısa sürmüş ve bir süre sonra 1842 yılı başında ilga edilmiştir.e. Öztürk. a.g.g. Akgündüz. Furat. s.42-44. .41-42.t.g.22 Valilerin maiyetlerine bir defterdar. a. s.g.. her sancağa birer kaymakam ve kazalara ise halkın içinden seçilen yetenekli ve namuslu birer müdür tayin edilmiştir.14 kararlaştırılması için Muhasıllık Meclisleri (Meclis-i Muhassilîn) oluşturmaları gerekiyordu...1.18 Muhassılların diğer bir görevleri de nüfus ve emlak tahriri yapmaları idi.12. yetersiz görülenlerin yerleri değiştirilmiş ya da muhassıllıklar birleştirilmiştir. Akgündüz.. a. s.e.4..g. Bu düzenlemede valilerin.19 Tüm çabalara rağmen muhassıllar görevlerini istenildiği ölçüde gerçekleştirememiştir.e.20 Muhassılların görevlerini ihmali yanında bunlara istinaden bir gelişme olarak bazı yerlerde halkın gerçek gelirini saklaması.21 2. a. ürünlerin zamanında satılamaması. ulaşımın yeterli olmaması gibi nedenlerden ötürü tebaa mağdur edilmiştir. a. 18 19 Çakır. Müşirlik Nizamı Muhassıllıkların kaldırılmasına rağmen tahrirle ilgili meclislerin. Eyaletlerde yeni bir düzenleme ile Müşirlik Nizamı getirilmiştir. Kendilerine bağlanan umutlar boşa çıkmış. maliye ve mülkiye memurlarının görevleri devam etmiştir.g. s. 22 Çakır.47.e. Hoşnutsuzluk nedeniyle bir kısmı azledilmiş. s. Tanzimat’ın uygulandığı (Dahil-i Tanzimat) yerlerde yapılan bu sayımlar sonucunda Emlak ve Arazi ve Hayvanat Defterleri adıyla bilinen defterler teşekkül etmiştir. Daha önce oluşturulan Meclis-i Muhassilîn’in adı Memleket Meclisleri olarak değiştirilmiştir. s. a.26. 21 Çakır.. a. 1840 (1256) yılı başlarından itibaren muhassıllar yönetmelik gereği yanlarına verilen katiplerle birlikte mal ve emlak sayımına başlamışlardır.

6) Niş.g. 26 Çadırcı.. bunun için de her eyaletin malumat sahibi ileri gelenlerinden biri müslüman diğeri hristiyan (gayrimüslim kastedilmekte) iki kişi İstanbul’a çağrılmıştır. 9) Selanik. Sami. 2) Hüdâvendigâr.e. Batum).15 1842 yılı Mart ayından itibaren yeniden iltizam sistemine dönülmüştü. 10 Mayıs 1845’te memleketin her tarafından vücûh24 ve kocabaşılar25 İstanbul’a gelmiş ve bulundukları eyaletin imarı ve ahalinin refahı ve rahatının temini için görüşlerine müracaat edilmiş.. 7) Silistre. a. Kamusu Türki.e. imam.g.1487. Enderun Yay.t.. Yedi-sekiz ay süre ile şehir ve kasabalarda dolaşan imar meclisi üyeleri.1999. .e. a. İmar Meclisleri bir başkan ve iki üyeden meydana gelmiştir. 10) Elviye-i Selâse (Kars.44. 25 Hristiyan köy muhtarı. s. a.188. s. 3) Bolu. Bu bölgeler: 1) Konya. s.. Bkz. İleri gelen. buralarda tespit ettikleri yolsuzluk ve uygunsuzlukları raporlar halinde İstanbul’a göndermişlerdir.27 İmar Meclisi üyelerinin diğer bir vazifeleri de yapılacak emlak ve temettuat sayımına nezaret etmekti. s. 8) Üsküp. Alınan bu layihalar incelenmiş ve görüşmelerin bir sonucu olarak verginin ıslahı için doğru bir şekilde yeniden emlak ve temettu tahririnin yapılmasına karar verilmiştir. bu konudaki gerekli değişiklikler ve düzenlemeler yapabilmenin 23 24 Şener. 27 Çadırcı. Bkz. İstanbul 1986.17. Bu münasebetle devlet on bölgeye ayrılmıştır.g. Meclis-i Vâlâ’da yapılan bir müzakerede memleket dahilinde genel bir ıslahatın yapılabilmesi için eyaletlerinin meselelerinin bilinmesi gerektiği. önde olan.: Mithat Sertoğlu. s.:Ş. s.g. kendilerinden layihalar istenmiştir. 5) İzmir. Ardahan. a.26 Bu görüşmelerin sonuçlarından biri de emlak ve temettu tahrirleri için ülke çapında denetimini gerçekleştirecek olan geçici İmar Meclisleri kurulmasıdır. Temsilcilerin sundukları layihalar ışığında devleti en çok uğraştıran hususun yolsuzluklar olduğu meydana çıkmış. Osmanlı Tarih Lügatı. Tozduman. 4) Sivas.516.. Dersaadet 1317. Teşkil edilen her bölgeye meclis üyeleri gönderilirken kendilerine yapacakları işlere ilişkin birer de talimat verilmiştir.23 Tanzimat hareketi çerçevesinde yapılan çalışmaların hedefine ulaşmaması üzerine başka çözüm yolları aranmış.

e. s.39.g.t. s. Sayım. her köyün ve mallarının imam ve muhtarları ile reaya bulunan mahallelerin papazları ve kocabaşıları marifetiyle ve ziraat müdür vekilleri nezaretinde yapılacaktı.31 Bu tedbirlere rağmen kazançla tarh edilen vergi arasındaki nispetsizlikler ve uygunsuzluklar devam etmiştir. 32 Tozduman. Uygun olmayan defterler Maliye Nezareti’ne gönderilerek burada asıl numune defterlerde belirtilen hususlara riayet edilmeden tanzim edilen defterlere gerekli açıklamalar yazılarak tekrar mahallesine geri gönderiliyordu. Ardından kaza meclisinde kontrol edilecek sonra da sancak kaymakamına ya da vali ve defterdara teslim edilecekti.5’ten % 55’e kadar vergi tarh edilişine rastlanılmıştır..29 b) Bu sayım için merkezden görevliler gönderilmeyecekti.g.g.e... a. 1261 Temettuat Sayımları 1261 (1845) sayımında ülkenin bütün bölgeleri Tanzimat uygulamalarına dahil edilmemiştir. Öztürk. Akgündüz. a. Öztürk. Daha önceki sayımda sahip olunan menkul ve gayrimenkul malların kıymetleri veriliyordu. Bu sayımı diğerinden ayıran hususlar ise şunlardır : a) Bu sayımda kişinin sahip olduğu menkul ve gayri menkul mallarının 1260 yılı gerçek geliri ile 1261 yılının tahmini geliri verilmiştir. imam varsa kocabaşılar ve papazlar tarafından mühürlenecekti.23. s. Meclis-i Vâlâ’ya geliyor ve burada usul ve kaidesine muvafık olup olmadığına bakılıyordu. .16 ahalinin verebileceği vergi ile ticaret temettuatlarının bilinmesine bağlı olduğu kanaatine varılmıştır. Senelik kazanç üzerinden senelik kazanç üzerinden % 1. 31 Akgündüz.1.30 1261 sayımında taşrada sayım yapılan bölgelerden ilk etap numune olarak bir köyün defteri. Dahil edilen bölgelerde ise hemen sayımlar yapılıyordu.28 2. 30 Akgündüz.39. Öztürk.5.g.40.e.32 28 29 Tozduman. s.14. c) Hazırlanan defterler muhtar. a. a.t. s.g... a.

g. hayvanat ve temettuat sayımları sonucu ortaya çıkan Temettuat defterleri serisidir. s. a.g. Öztürk. Mahiyeti Osmanlı taşrasının anlaşılması yönündeki çalışmalara imkan tanıması açısından 16. Öztürk. s. ceride muhasebecisi ve mümeyyiz-i ûlâ adı verilen görevliler tayin edilmişti. ikincisi de özellikle 19. Akgündüz. 2. yüzyılda imparatorluğun önemli bir kesiminde emlak. . a. yüzyılda yapılan Tahrir defterleri serisi.e. 33 34 Akgündüz.41. yüzyıldaki iki defter serisi vardır. kazançları ve şahsi hayatlarında meydana gelen değişikliklerin her yıl izlenmesi öngörülmüş ve tahsilat döneminden birkaç ay önce başlanılarak bu değişikliklerin tespit edilmesi ve tashih edilmiş halinde defterlerin gönderilmesi kararlaştırılmıştır. Sayımın uzun sürmesi sebebiyle bir yıl geçtiği halde sayım yapılamadığından Temettuat defterleri gelmeyen yerler olmuştur.e. Temettuat Defterleri 2.33 Vergi mükelleflerinin maddi imkanları.41.17 Emlak ve temettu tahriri için Maliye Nezareti Ceride Muhasebesi kalemi teşkil edilmiş.1. ve 19. merkeze geri çağrılmalarından dolayı tahrir yapılmayan bölgeler için ellerinde bulunan tahrir talimatnamesinin bir suretini orada bırakarak tahrir sayımının valiler denetiminde yapılması kararlaştırılmıştır. İmar Meclisi memurları. Bunlardan birincisi 16..2.. arazi.2.34 Çalışmamızın kaynağını ve esas noktasını oluşturan Temettuat defterleri 1845 yılında yapılan bu tahrirlerin sonuçlarını ihtiva etmektedir.

Bildiriler.. 36 Ömer Lütfi Barkan. s.18 Tanzimat’a kadar değişik adlarla ahaliden alınan vergilerin yerine ikame edilen temettu sayımları.m. hükmettiği geniş zaman aralığında ülkedeki devlet imkanlarını tespit etmek istemesi şeklinde sıralanabilir36. a. s. 19 Aralık / Zilkade 1255 (1839) tarihinde çıkarılan bir talimatla muhassıllar nezaretine her yerde halkın ismi. s. TTK. Ankara 1988. “Osmanlı Arşivinde Bulunan Temettuat Defterleri”. Ankara 1995. Temettu vergisinin esası. I.395. 1241) tarihinde II. . 1826(H. Ankara 1998. sultanların nüfus ve arazi hakkında bilgi sahibi olmak istemesi. tüccar ve esnaf ise yıllık gelirlerini belirten defterler tutulması emredilmiştir38. s. Mahmut zamanında ihdas edilen ihtisab resmidir37. arazisi. s. hayvanları. 39 Serin.719. 38 Mustafa Serin. Tanzimat Fermanı’ndan sonra Osmanlı Devleti’nde ağır verginin hafifletilip. böylece de devletin gelirlerinin artırılarak son zamanlarda gittikçe bozulan gelir gider dengesinin tesis edilmesi için köklü değişiklikler yapılması yolunda çalışmalara başlanılmıştır. 35 Kütükoğlu.717. C.IX.14-16. İstanbul 1975. Osmanlı Sosyal ve İktisadi Tarihi Kaynaklarından Temettu Defterleri (Belleten C.35 Bir yerde tahrir yapılmasının en önemli nedenleri.. ahalinin refaha kavuşturulması. s. 37 M. Hüdavendigar Livası Sayım Defterleri. herkesin kazancına ve mal varlığına göre devlete belirli miktarlarda vergi vermeleri ve bunun bir düzene konularak belirlenen usullere göre vergi tahsilidir.I.g.225’ten ayrı basım). Temettu tahririnden esas. Daha önce de belirtildiği gibi 1255 (1839)’ten 1275 (1858)’e kadar temettu vergisi “an cemaatin” tevzi olunan verginin bir kısmını teşkil etmek şartıyla “bileşik vergi” arasında görülmüştür39. 19. şöhreti.. C.2. Ağustos 1995. yüzyıl ortaları Osmanlı sosyal ve iktisadi tarihi için son derece önemli bilgiler içermektedir. TTK Yay. Osmanlı Tarih Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü.Milli Arşiv Şûrası. MEB Yay. bu toprakları iyi tanımak istemesi. Zeki Pakalın.

g.106. Daha önce de belirtildiği üzere bu defterler sayesinde devlet yöneticileri ülkenin mevcut iktisadi imkan ve potansiyeller. Vidin..e.m. Cezayir-i Bahri Sefid. Silistre. s. 41 . Öztürk. a. sanat ve hırfet erbabından Mart ve Eylül aylarında olmak üzere yılda iki taksit halinde alınması kararlaştırılmıştır.g. Rumeli. 43 Akgündüz.g.g.720. Çakır.e. s. Buna göre şehirler civarındaki binalardan tahrir anında konulan değer üzerinden % 4.29.t. içtimai lideri ve demografik yapısı hakkında bilgi sahibi olmaktaydılar42.4’ü kadar arazi vergisi alınacaktır. 40 Serin. Netice itibariyle vergi konusunda yeni bir uygulamanın yapılması. a. Yüzyılda Söğüd’ün Sosyo-Ekonomik Yapısı”.g.K) tasnifi içerisinde rastlanan Temettuat defterleri asıl itibariyle bu yıldan itibaren araştırmacılara 9 katalog halinde –17. İstanbul 1995. 1998 yılına kadar Maliyeden Müdevver Defterler (MAD) ve Kamil Kepeci (K. C. Tozduman.50. a.. Edirne. s. Türk Dünyası Tarih Dergisi. Hüdâvendigâr. liva. 42 Öztürk. S.sunulmuştur43. Niş. Temettu vergisi ise.447 defterden oluşturmaktadır. a. “XIX.. Bu bölgeler şunlardır: Ankara. Tanzimat ülkenin bütününde uygulanmadığından Temettuat defterleri de Tanzimat’ın cari olduğu bölgeleri kapsamaktadır. tüccar ve esnafın yıllık gelirinden % 3 olarak tahsil edilecektir41. Bolu. vilayet. Erzurum.m.. kaza merkezlerinde ve nüfusu iki bini aşan yerlerde ticaret. a. Konya.18.542. Üsküp.. Bu bilgileri bugün bu alanda araştırma yapanlar gün ışığına çıkarmaktadırlar.19 Daha sonraları temettu vergisi hakkında 1323 (1907)’te çıkarılan bir nizamnamede ise temettu vergisinin. arazi ve temettu vergileri getirilmiştir. s. 1277 (1860/61)’de memleket dahilinde kısım kısım başlanan tahrirlerin sonucunda gerçekleşebilmiş ve belirli oranlarda toplanacak olan emlak.29. Selanik. gelir sağlayan binaların yıllık gelirinden ek olarak % 4 oranında emlak vergisi üzerinde bina bulunmayan arsa ve arazilerden kıymetinin % 0. s.52. s. Kütükoğlu. Bu verginin adı daha sonraları “kazanç vergisi”ne çevrilmiştir40. Aydın.

1261 tarihli defterlerde müslümanların yazılması imam.396. Defterlerin büyük bir kısmında hane reisleri kaydedilmeden önce hane numaraları da yazılmıştır.2. 45 . a. Mahalli idareciler tarafından yapılan bu sayımların 1256 yılında yapılan defterlerin sonunda muhassıl. mahalle veya çiftliğin adı yazılmıştır46.g.e. gayri müslimlerin yazılması ise kocabaşı ve papazların sorumluluğunda olup defterlerin sonlarında onların mühürleri bulunmaktadır.2.724-25. müftü.g. s. Öztürk. görevlilerden başlanmış ve gelir getiren malların sayımı yapılmıştır. 44 Akgündüz. Tezimizin kaynağını oluşturan defterlerde mahalleler ve köylerin herbirinin defterlerinin ayrı ayrı olduğu gözükmektedir.. s. kasaba.e. a. kaza adları kaydedildikten sonra tahriri yapılan köy. “Hüdâvendigâr eyaleti dahilinde kâin Bilecik Sancağı kaimmakamlığı mülhakâtından nefs-i Seferihisar kasabasında Hacı Eshab mahallesinde sakin ahalilerin.m. sancak. büyük yerler ile birden fazla mahalleden oluşan köyler ayrı ayrı defterleri kaydedilmiştir45.20 Defterlerin çoğu yeni sayımı (1261) kapsadığından 1261 tarihli sayıma aittir. Bununla birlikte bu alanda araştırma yapanların bazıları araştırma bölgelerindeki mahalle ve köyler için ayrı ayrı defter tutulmadığını belirtmiştir. muhtar vb. 46 Serin..g. muhtarı evvel ve sânilere.. 2.52.. emlak katibi ve meclis azalarının mühürleri bulunmaktadır. s. Kısmen de olsa 1256 tarihli defterlere rastlanmaktadır44. a. Hazırlanışı Temettuat defterlerinde yerleşim birimleri ayrı ayrı belirtilmiş. Temettuat defterlerinin terekküp tarzı şu şekildedir: Defterlerin ilk sayfasında sırasıyla eyalet.”47 Köy ve mahallelerde yazıma genellikle imam.. Kütükoğlu.

Şekli Özellikleri ve Metodu Tahrir çalışmaları devam ederken. Daha çok filan oğlu filan tarzı benimsenmiştir.50 Bazen de baba adı belirtilmeden “mahalle-i mezburede sakin Koca Arap Süleyman”51 gibi toplum içinde 47 48 BOA. Gerek bu örnek defterde gerekse 1261 tarihli tutulan Temettuat defterlerinde şu metod takip edilmiştir. 51 BOA.92121.TMT. çalışmaları hızlandırmak amacıyla vali.nr. sancağı ve kazası a) yazılış tarihi verilmektedir..9143.3. ML.”49 şeklindeki bu ayrıntı mutlaka belirtiliyordu. 49 BOA. 1261 sayımlarında da bir temettuat defteri numunesi ile soru cevap şeklinde layiha gönderilmiştir. s.s.VRD.2.21 2. 50 BOA. .. ML.2.VRD. nr. Mesela “mahalle-i mezburda sakin Köse oğlu Ali Efendi” gibi. Defterlerin kapağına zaman zaman defteri yazan katibin ismi ve defterin Başta tutulan defterin nereye ait olduğu yani eyaleti.9132.VRD. TMT. nr.”48 Köy veya mahalle gayri müslim ise defterin başında “. ML. s. BOA.16..2. b) belirtildikten sonra köy veya mahallesi verilmektedir. isim ve şöhreti yazılmaktadır. s.. Bu ifade yazılırken kişiyi en iyi tanımlayacak ifadeler seçilmiştir.2. Benli mahallesinde mütemekkin ehli zimmînin emlak ve arazi.VRD.nr.2. ML.VRD.. 9146. TMT. “Hüdâvendigâr (kaymakamlığı) defterdir. ML.TMT. defterdar ve imar meclisi memurlarına 1256 sayımında olduğu gibi. s. nr.TMT. Mesela Sivrihisar’ın Hazinedar Mahallesinin temettuat defterinin baş kısmında şu ifadelere yer verilmektedir.9159. Bu genel başlıktan sonra vergi mükellefi kişinin Hane 1 Numro 1 eyaleti dahilinde kâin Bilecik Seferihisar Sancağı kaimmakamlığı Hazinedar mülhakâtından Nefsi kasabasında mahallesinde sakin ahalilerin emlak ve arazi ve temettuatlarını mübeyyin c) şeklinde hane numara.

9110.9117.9146. ML.2 54 BOA.3.VRD. Aşağıda 1261 sayımında Sivrihisar’ın Çopuk mahallesinde Kırımlı oğlu Osman’ın emlak ve arazi ve temettu kayıtlarında her üç vergi birlikte gözükmektedir. BOA.TMT. ML. “Mahallei mezburede sakin Zaimzâde Hasan Bey”52 gibi. s. Mükelleflerin isimlerinin üzerine “sene-i sabıkada” yani geçen senede tahakkuk eden vergi-yi mahsusanın.VRD. .9125.TMT. Kavacıklı Mustafa”55 Gayri müslim ve mükellef olduğu cizye dilimi yani. Vergi mükellefi zaman zaman kardeşi.VRD. nr.9.2.VRD. nr. Mesleklerin yazılmış olması. “Dersiâm Hacı Yakup” gibi54. edna.TMT. s. evsat veya a`lâ olduğu belirtiliyordu. s. nr.22 tanınan lakabıyla yazılıyordu. TMT. ilgili bölgede zanaat dallarının gelişimini ve gelir dağılımında zanaat sahiplerinin yerini tespit açısından önem arz etmektedir. ML.TMT. ML. s.7. “Beypazarlı. 52 53 BOA.9146. aşarın ve âdet-i ağnam vergisinin miktarı eğik bir şekilde kaydedilmektedir. “Oğlu” yerine “zâde” terimi de kullanılıyordu. nr.VRD. s. 55 BOA. 1261 tarihli sayımda kişinin mesleği ekseriyet itibariyle yazılmıştır. 56 BOA.53 Kişinin tanımlamasında mesleği ön plana geçiyorsa mesleği ile birlikte zikrediliyordu. oğlu veya hizmetkarı ile birlikte yazılabiliyordu. ML. nr.56 Sene-i sabıkada vergi-yi mahsusadan bir senede vermiş olduğu Guruş 130 Aşar ve rüsumi olarak vermiş olduğu Hınta Öşrü Bağ Kile Şinik Guruş 3 1 2 Guruş 44 A’dât-ı Ağnam Rusûmu Guruş Para 3 8 46 0 49 8 Kişinin bir mesleği varsa isminin üzerine eğik bir tarzda yazılmaktadır. Bunlar dışında kişi yer ismi ile tanınıyorsa o şekilde yazılıyordu.

f) Hanede.. Hayvanların sağımlık (sağmal). Mükellef hane reislerinin ekseriyeti erkek nüfusu teşkil etmekle birlikte zaman zaman dul kadınlar ve yetim çocukların yazıldıkları kayıtlara da rastlanılmaktadır. dükkan icarı. . a. öşürleri yazılmıştır. Sıra ile önce gayrimenkuller yazılmaktadır. han. bahçesi. g) sonra bu ibarenin altına kişinin varsa mesleğinden elde edilen gelirle. âsiyâb (değirmen). diğer gelirleri toplamı alt alta yazılarak bir vergi mükellefinin genel kazancını ifade eden toplam yazılmaktadır. hamam vb. Bunların müstakil veya ortaklık yoluyla işletilip.48. bu sebeple müslim veya gayri müslim kesim. ayrı ayrı 57 Daha sonra hane sahiplerinin sahip oldukları hayvanlar ayrıntılı olarak ele alınmaktadır. kök boya.g. Şahsın tarlası. tütün tarlası. Kişinin herhangi bir malı yoksa bu durum kaydedilmiş ve vergi tahakkuk ettirilmemiştir. gayrimenkulleri varsa gelirleriyle verilmektedir. mal Son olarak “mecmû’undan bir senede tahminen temettuâtı” denildikten varlıkları. afyon. işletilmediği kişilerin hassaları ve kazançları ile birlikte verilmiştir. cehrilik adıyla hususi bir kısım arazileri. Vergiye tabi mal varlıkları olan bir köy veya miktarı verilmektedir58. Gayrimenkuller bölümünde kişi şehirli ise sahip olduğu dükkan. Öztürk. hububat dışında ekim alanlarının çeşidi (arazilerin pamuk.e. tımar bedeli ve hisse gelirleri de buraya alınmaktardır. öbek öbek yazılmaktadır. kısır (dölsüz) olup olmadıkları da mahalledekiler mükelleflerin tamamı deftere kaydedildikten sonra köy ve mahallelerin toplam temettu’u ve vergi Akgündüz. Ayrıca mahalle ve köylerin yerleşim düzeninde genellikle dini veya etnik farklılıklar dikkate alınmış. dutluk/ böceklik. Kişinin mukataa hasılatı.23 d) İsmin altına şahsın bütün mal varlıkları. hane reisinden başka çalışanlar varsa onların da adları. bağı. Ortak gayrimenkullerin gelirinden öşürler ve diğer ortağın hissesi düşüldükten sonra geri kalanı gelir olarak kaydedilmiştir. s. bu arazilerin dönüm olarak miktarı ve 1260 yılı gerçek geliri ile 1261 yılı tahmini geliri alt alta yazılarak toplanmaktadır.57 e) belirtilmiştir. ekili ve nadasa bırakılan arazisi. Arazilerin ekili veya nadasa bırakıldığı. dutluk/harir bahçesi olup olmadığı) mutlaka belirtilmiştir. pirinç. kazançları.

t. İ. Mehmet Ekincikli. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Bolu Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu.y..y..E. s. XIX. İstanbul 1997.S.Ü.t.S.. C. İstanbul 1996. İ. Darende Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri.y.y. Bunlardan bazıları şunlardır: M.S. İstanbul 1997.Ü. İstanbul 1995. Öztürk.S.B. Levent Akgünlü.y..Ü. Kaya Bayraktar.t. Tarih ve Toplum.B.l. y. İstanbul 2000. Mehmet Karakaş.E.Ü.48-49.E..g.l. s. İlbeyi Özer. tezlerinden faydalandık.Ali Gökaçtı..Ü. İ.e..E. Çalışmamızı hazırlarken şekil. XIX. “1845 yılında Selanik (Temettuattualara Göre). Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Erzurum Ovası’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu.t.S.24 sayıma tabi tutulmuş ve ayrı ayrı defterlere veya aynı mahalle/köyde iseler bir defterin ayrı ayrı kısımlarına yazılmıştır. a.28. V.l.15-22. İ.l. içerik ve kaynak olması bakımından bize fikir veren pek çok temettuat çalışmalarından.B.y.168.B. Temettuat Defterlerine Göre Mudurnu Kazasının Sosyo Ekonomik Yapısı 1261(1844). y. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Çorlu Silivri ve Ereğli Kazalarının Sosyo Ekonomik Durumu. İstanbul 1997. İstanbul 1995. İstanbul 2001. İ.B. Şeyma Yılmaz.59 58 59 Akgündüz. s.S. Ahmet Coşkun. . Yüzyılın Ortalarında Muğla’nın Sosyo Ekonomik Yapısı. y.B.t. biçim.E...t.Ü.E.l. y.l. İ. Yüzyılda Bir Anadolu Kenti Eskişehir Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu. y. y.

s. Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi (1071-1920). 3 Gülfettin Çelik.70. Osman Okyar. İstanbul 1999. s.2 Yerleşim düzeninde müslim ve gayri müslimlerin iç içe yaşamaları tercih olunan bir durum değildi. . Osmanlı Araştırmaları. 2 Ergenç.1. C. aynı mescidde ibadet eden bir cemaatin aileleri ile yerleştikleri şehir kesimi olarak algılanmıştır. a. Dergah Yay. BSV Yay. şehir yaşamında bu zümrelerin bir bütünü ile birlikte ortak yaşam oluşturmalarına engel olmamıştır. İmam. BÖLÜM ŞEHRİN SOSYAL YAPISI 3.103104. “Osmanlı Devleti’nin Nüfus ve İskan Politikası”. a. Şti.1 Osmanlı şehirlerinde yapılan gözlemlerden biri de genellikle müslümanlar ile gayri müslimlerin ayrı mahallelerde yerleşim yerlerinde oturmalarıydı. Ayrıca ibadet yeri ve pazar yeri bütün mahallelerin ortak faaliyeti gerektiğinde açılan ve genişletilen cemaat merkezini teşkil etmektedir.25 3. “Osmanlı Şehrindeki Mahallenin İşlevi ve Nitelikleri Üzerine”.g. Halil İnalcık). sosyal düzenin.4 Osmanlı şehirlerinin temel yerleşme birimi olan mahalleler. 5 Ergenç. 4 Ergenç. Yay. s. Bu düzen.69. Türk İktisat Tarihi. Meteksan Ltd. Köyleri ve Nüfusu 3.70. İstanbul 2000. Ankara 1980.63. s.1.158.m. İstanbul 1994. Ahmet Tabakoğlu.. Divan.. S.3 Bundan başka bazı meslek mensupları da kendi mesleklerinin adlarıyla anılan mahallelerde/köylerde oturmuşlardır. mahallenin yönetici ve temsilcisi olarak kadı tarafından 1 Özer Ergenç.4. Sivrihisar’ın Mahalleleri. kamu düzeninin korunması için alınan bir tedbirden kaynaklandığı bilinmektedir. kendi gelenekleri ve yaşam tarzları ayrı ve farklı cemaatleri içinde barındırmıştır.. Müslim ve gayri müslimler kendilerine ait mahallelerde ikamet olunmaktaydılar. Bu durumun bir sınıf yapılanmasının gereğinden değil.6. s. s. Mahalleler ve Demografik Yapıları Osmanlı şehrinde mahalle.g. “Osmanlı Şehrinde Esnaf Örgütlerinin Fizik Yapıya Etkileri” (Ed.1.5 Osmanlı Devleti’nde en küçük idari birimleri oluşturan mahallelerin başında imamlar bulunmaktaydı.m.

koduyla yayınlanan ve şehir merkezinin mahallelerinin kaydedildiği 9110.60.g. 9146. 9137. Osmanlı Devleti’nin sosyal ve iktisadi tarihini ortaya koyacak çalışmalardır. 9125.26 atanırdı. 9159.e. pazaryeri. meslek sahiplerinin yoğun olduğu yerleşim yerleri oluşturmuşlardır. . medrese ve cami merkezli oluşu ile birlikte tek vücut yerleşmeler halinde idi. s. Sivrihisar’da müslim ve gayri müslimler ayrı yerleşim yerlerinde yaşamışlar. ve XVI. 9171.8 Her bir defterin bir mahalleyi/köyü içerdiği defterlere göre 1844-45 yıllarında Sivrihisar’ın 22 mahallesi gözükmektedir. Uzun bir geçmişe sahip olmayan ancak itinalı bir şekilde artan bu çalışmalarla monografileri eksik. hamam.. 9126. 9132. Bu arada kuruluşundan (1072) bugüne Türk kentlerinin tüm özelliklerini taşıyan Sivrihisar’da XV. yüzyılda görüldüğü üzere kale. 9121. a. a. 94143..g. Araştırmamızın ana kaynağı olan Temettuat defterleri incelendiğinde Osmanlı şehir yapısındaki sistemin Sivrihisar mahalleleri için de geçerli olduğu görülecektir. 9112. 9165. 9160. 9144. 9172 numaralı 22 adet defter ile araştırmamızın doğrudan konusunu teşkil etmeyen ancak bazı durum değerlendirmelerinde yararlandığımız köylerle ilgili 45 adet Temettuat defterinden elde edilmiştir. s. cami cemaatinin seçkin kişisini ifade etmekteydi.VRD. hanlar.7 Çalışmamızın esasını ortaya çıkaran veriler.160. 9155. 9168. Sivrihisar’ın (Seferihisar) Temettuat defterleri katalogunda ML. 9140. 9111. az ya da olmayan şehirlerin durumları ortaya çıkacaktır.TMT. Muhtar ise başlangıçta imama vekalet edebilecek. Ancak bu tarihlerde mahalle sayısının 22’den daha fazla olduğu yine o tarihlerdeki kayıtlı defterlerden anlaşılmaktadır. çarşı-kapan. kervansaray. Keskin. 6 7 Tabakoğlu.e. 9128. 8 Köylerle ilgili defterlerin numaraları bibliyografya kısmında verilmiştir.6 Günümüzde şehirlerin sosyal yaşamı ile ilgili monografileri gibi çalışmalar.

9140. Gazi Sinan. s. ML.4.9160.e. nr.14 9 BOA. Kethüda. 10 . 14 BOA. Hazinedar. Bu arada öncelikle bilinen en eski Osmanlı kayıtlarından itibaren Sivrihisar’ın mahalleleri ve adetlerini belirtmek gerekir.27 Defteri olan mahalleler şunlardır: Araklı. ML. BOA.12. Burada farklı mahalleler gayrimüslim mahalleler olan Ay. Tatlar. TMT. Hacı Ashab. TMT. Orta. nr 9128.VRD. Tapu Tahrir defterlerine göre 1486 ve 1521’de 24 mahalle gözükmektedir.18. 18904. Bunlar Kubbeli 9 ve Gedik’10tir.e. Müslim Akdoğan. Şeyh Baba Yusuf.K. Benli. Kubbeli. s. Kılıç. Hacı Hasan. s. s. Kutbettin.11 Bu mahallelerin isimleri daha sonraki kayıtlarda da ekseriyetle geçmektedir.12 Bu mahalle adlarının yarısı (15 tanesi) temettuat sayımlarındaki kayıtlarda geçen mahalle adları ile aynıdır..6364. MAD. 139-140. 13 Bu mahalleler 1263 yılındaki cizye defterlerinde de geçmektedir. s. Hisar. Çopuk. 1261 (1845) yılına ait nüfus vukuat defterinde farklı olan mahalle sayıları temettu sayımlarına eklendiğinde sayı 28’e çıkmaktadır. 12 Özkaya. s. Hacı Veysi. a. 1850’li yıllara ait şeriyye sicillleri ve sayımlarına göre de 31 mahallesi gözükmektedir. Demirci.VRD. nr.2. ortaklıklardan o yıllarda iki mahallenin daha olduğu gözükmektedir. 13 BOA.g. nr. Camiikebir. Elmalı. nr. Yenice. Dolayısıyla bu kayıtlarla temettu kayıtlarının karşılaştırılarak sorunun ortadan kalkacağını düşünmekteyiz. 11 Doğru.g. Tahtalı ve Zımmi Akdoğan’dır. a. 9110. Ancak az önce de belirttiğimiz gibi bu defterlerde hane reislerinin gayri menkullerin/tarlalarının ortaklaşa kullanılmasından dolayı gösterilen hisselerden. Faruklar.. Karabaş. Burada aklımıza takılan soru şudur: 1830’lu yıllarda farklı. K.12-13. nr. 1845’li yıllarda farklı isimleri taşıyan mahallelerin varlığı nasıl olur? Bizce bu sorun mahalle adlarının şeriyye sicillerinde eksik ya da yanlış okunmasından ileri gelmesi ile açıklanabilir. Hacı Eskici .

Çapaklu. nr. Kayalu. Gazi Sinan.17 1844 yılında Temettuat. Araklu. Elmalı. zikredilmeyen ve defterleri olmayan Veya da sayımı yapılmış ancak ya başka tasnif arasında yer almış. Hafız-ı Cami (camii kebir). Tahrir defterlerine göre 1486 ve 1521 yıllarındaki mahalleler şunlardır: Kılınç. Yenice (Seyyid Mahmud). Ankara 1311. .. Demirci. Ermeniyan. Hacı Hasan. Faruklar.324. Hacı Eskici. Cizye ve Nüfus Vukuat defterlerine göre ise mahallelerin adları şöyledir: Araklı.16 Temettu sayımlarıyla oluşan defterlerde ortaya çıkmayıp da mezkur arşiv belgelerinde olduğu gözüken mahallelerle ilgili bu farklılığın nedenleri şöyle sıralanabilir: a) Gerçekten de adı geçmeyen. K. ya da mahallelerin temettu sayımı yapılmamış ve bundan dolayı da defteri olmamıştır.18904. Elmalı. Hacı Kutbeddin.K. 17 Doğru. Koyuncu. Hacı Minnet. Hacı Veysi.139-140. Ahi Fahreddin. Bu muallak durumun cevabı ilerleyen zamanlarda yapılacak çalışmalarla daha net ortaya çıkacaktır. Ay. 1311 (1894)’e ait Ankara Salnamesinde mahalle sayısı 30’dur. Şimdi de yine tahrir kayıtlarından itibaren adları bilinen mahallelerin kısaca adlarına değinelim. Camiikebir. a. Kethüda. Kazaz Sinan. s. Mescid-i Veledi İhtiyar. Bu defterin tarihi hakkında net bir yargıya varmak doğru olmamakla birlikte tahmini olarak Osmanlı Devleti’ni dış göçlerden etkilendiği bir zaman dilimi olan Kırım Savaşı sonrasına ait gözükmektedir. Çopuk Demirci. b) tasnifi yapılmamış ve bunlardan ötürü ortaya çıkmamıştır. Benli. 15 16 BOA. Akdoğan. ve Gedük Hacı İshak.28 Yine aynı tarihlere yakın tarihli olduğunu düşündüğümüz tarihsiz bir arşiv belgesinde15 29 mahalle gözükmektedir. Hazinedar. Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi.g. Çubuk. Hacı Hasan. 12 Defa. s. Hazinedar. Tatlar.e. Hacı Veysi. Hacı Ashab. Burada farklı olarak diğer defterlerde olmayan Çaklı ve Yeni Reaya adında iki mahalle gözükmektedir. Cami Mahallesi.

Kubbeli.Hacı Eskici. Kubbeli. Müslim Akdoğan.Hanlar. Semercu (Demurcu). s. Faruklar. Tahtalı. Akdoğan. Kepen. Zimmi Akdoğan. Karabaşlı. Cumhuriyet. Orta.e. Camiikebir. Kabak. Hisar. Bu kayıtlardaki mahalle adları şöyledir: Ay. Ay. Hasleddin. Karabaşı.63. Kılıç. Elmalu. Nehasizyam. Tekye mahallesi gözükmektedir. Camiikebir. a. Kutbettin Çapuk. Yenice. s. Demirci. Bu doğrultuda araştırdığımız dönemde mahalle sayısını 28 olarak ele almayı uygun bulduk. s. 20 Keskin. Benli.g. Hacı Veysi.g. Gazi Sinan.12-13. 1852 yılındaki şeriyye sicilleri kayıtlarında gözüken mahallelerin adlarının bir kısmı farklı bir kısmı da aynıdır. Gedik. Gedük. Tatlar. Hacı Hasan. Kılınç. Karabaşlı.. bu kayıtlarda geçen farklı mahalleler zikredilmemiştir. Hilm.18 1311 (1893) yılı Ankara salnamesinde gözüken mahalle adları aynen Temettuat defterlerinde geçtiği gibidir.29 Hisar. Tatlar. Kethüda. Une. Hazinedar. Tahtalı. Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi.13’e indirilmiştir. Tekye. Hacı Eskici. Çapanlu. Şeyh Baba Yusuf.20 Araştırmamızda verilerimiz öncelikle Temettuat defterlerinde yer alan mahallelerle ilgilidir. Camii Kebir. Ancak salnamelerde.324. Müslim Akdoğan. Hacı İshak. Faruklar. Kethüda. Kutbettin. Bunlar. Yenice. . Hızırbey ve Yunus Emre. Kurşunlu. Şeyh. Karabaşlı. Şeyh Yusuf. a.. Yeni Mahalle (Reaya). Zimmi Akdoğan. Orta. Gedik. Araklı. Hacı Ashab. Tabaklar. Yenice.19 Cumhuriyet döneminde ise idari taksimatta mahalle sayısı -bazı mahalleler birleştirilerek. Yenice. Kethuda. Bugün de aynı sayıda olup ve aynı adla anılan mahalleler şunlardır: Demirci. Akdoğan. Hayaklı? (Çapanlı olabilir). Bazı noktalarda yukarı adı geçen arşiv kayıtlarından da faydalanılmıştır. Karacalar. Hacı Hasan.m. Araklu. Elmalı. Burada ikişer adet Une. Hazinedar. 18 19 Özkaya.Elmalı. Kılıç. Tekye. Geduk. Müselleme. Hacı Veysi. Müselleme.

21 b) Sinan. a. Defterlere göre mahalleleri etnik ve dini bakımdan üç kısma ayırmak mümkündür. Müslim Akdoğan.. Hacı Hasan (29 hane) mahalleleridir.e. Şeyh Baba Yusuf. Hacı Hasan. Elmalı. Çopuk (Çubuk). Şey Baba Yusuf. Yenice (diğer adı Seyyid Mahmud). Kılıç (85 hane). Tahtalı. Ancak bilinenlere göre mahalleleri dört grupta incelemek mümkündür: a) Eski Mahalleler : Bu mahalleler eski Türkmen akınları sonucunda iskan Kişi ismi verilen mahalleler : Hacı Ashab. . Gazi Sinan. Bu verilerden hareketle mahallelere ortalama olarak 63 hane düşmektedir. s. En seyrek nüfusa sahip mahalleler ise Hisar (7 hane). Ay. Benli. Hacı Veysi. Bu mahalleyi sırasıyla Benli (105 hane). Hacı Eskici (75 hane) mahalleleri izlemektedir. a) Yalnızca gayri müslimlerin yaşadığı mahalleler: Benli. Araklı. Kutbettin. Hacı Eskici. Sivrihisar’ın en kalabalık mahallesi 214 hane ile Yenice mahallesidir. c) Yalnızca müslümanların yaşadığı mahalleler ki bunlar ise bu iki grup dışında kalan mahallelerdir. Şeyh Baba Yusuf (98 hane). Hisar. Sivrihisar mahallelerinin nasıl isimlendirildiği konusunda bilgi veren yeterli sayıda kaynak yoktur. Kılıç. Gazi Sinan (19 hane). Ay (105 hane). Tatlar. Kılıç. Orta b) Gayri müslimlerle müslümanların birlikte yaşadığı mahalleler : Yenice. Faruklar gibi nüfus bakımından küçük mahalleler de küçük mahalle tipi yerleşim yerleri olmuşlardır. Faruklar. Zimmi Akdoğan. Mahallelerden Yenice. Kılıç gibi nüfus bakımından büyük mahalleler büyük mahalle tipi.57. Ay.g. Demirci (80 hane). Bu mahalleler ile daha önce kurulup da adları 21 Keskin.30 Elimizdeki bu verilere dayanarak ortaya çıkardığımız demografik yapı ile ilgili sonuçları şu şekilde belirtebiliriz. Akdoğan (müslim ve zımmi). Gazi edilen boylardan isimlerini almışlardır. Tahtalı (79 hane).

Hazinedar. Kethüda gibi. d) Gayri Müslim Mahalleleri : Sivrihisar’ın Türkler’in ve Osmanlılar’ın eline geçmesi ile buralarda az da olsa Yahudi ve Rumlar’ın olduğu. ve 16. Ermeniler’in müstakil oldukları mahalleler Benli. Demirci. a. . Gayrı müslim mahallelerinin isimlerinin menşei ise kesin olarak bilinmemektedir. bunun yanında da bazı müslüman mahallelerinde yaşadıkları bilinmektedir. Ay. Camiikebir gibi. Bu kilisenin varlığı bugün için devam etse de içi harap haldedir ve turizme açılmayı beklemektedir23. Daha sonraları buraya gelen Yahudiler’in kurmuş olduğu mahallenin adı Yeni Mahalle (Yeni Reaya) olmuştur ki bu da onların çok fazla geçmişinin olmadığını zaten belli etmektedir. s. 22 Keskin. ve 16 yüzyıllarda Ermeniler’in bir mahalle kuracak nüfusa sahip olduğu bilinmektedir. Yapmış oldukları 1882 tarihli kilisenin büyük ve tek oluşu da ibadet için ortaklaşa bir yerde toplanmaları bir arada yaşamalarının bir göstergesidir. yüzyıllarda Ermenilerin ve Rumlar’ın olduğu. Tahtalı Orta ve Zimmi Akdoğan.22 Bunlarla birlikte bir dini yapıyla adlandırılan mahalleleri de bu grupta işaret edebiliriz. İncelediğimiz dönemdeki kayıtlarda Rumlar ve Yahudiler’e ilişkin bir işaret bulunmamaktadır.g. müslümanlarla yaşadıkları mahalleler Kılıç.e. Gedik.. 15.31 değişen bazı mahalleler buralarda mescid yaptıran ve önemli işlerde bulunanların isimleri ile tanınmaktadır. Ermeniler’in ise bu yıllarda küçüklü büyüklü şekilde şehrin yükseğinde dağların eteğinde müstakil mahalleler kurdukları. Yenice ve Müslim Akdoğan'dır. 15. Meslekle ilgili mahalleler : Belli bir meslek grubunun çoğunlukta olduğu c) veya kurucularının mesleklerine ithafen bu adları alan mahallelerdir.58.

5. s. 26 Mayıs 2000.1.32 Tablo 1: Sivrihisar'ın Mahalleleri-1845 Mahalleler 1 Araklı 2 Ay 3 Benli 4 Camiikebir 5 Çopuk 6 Demirci 7 Elmalı 8 Faruklar 9 Gazi Sinan 10 Gedik 11 Hacı Ashab 12 Hacı Eskici 13 Hacı Hasan 14 Hacı Veysi 15 Hazinedar 16 Hisar 17 Karabaş 18 Kethuda 19 Kılıç 20 Kubbeli 21 Kutbettin 22 Müslim Akdoğan 23 Orta 24 Şeyh Baba Yusuf 25 Tahtalı 26 Tatlar 27 Yenice 28 Zimmi Akdoğan Defter No 9121 * 9132 9173 9110 9128 9140 9125 9162 * 9159 9165 9111 9117 9143 9137 9168 9160 9126 * 9144 9171 * 9112 * 9155 9146 * 23 Agos Gazetesi. .

2. Daha sonra yapılacak olan sayım ve tahrir.5-6. Turan Neşriyat Yurdu Yay.24 13.. Köylerden başka vergi veren yerleşim birimleri de mezraalardır. köy özelliği taşımamakla birlikte bazen oldukça kalabalık nüfusa sahip olabilmekteydiler. Ancak bu köylerin 4-5 haneden 70-80 haneye çıktıkları görülmektedir..26 15. Osman Turan. yüzyılda Anadolu’ya gelen Türkmenler. Kazalarda bulunan köyler idari ve coğrafi sınırlarla çevrili bölgelere taksim olunmuş. yüzyıllardaki Sivrihisar tahrir defterlerinde 143 adet köy ismi tespit edilmiştir. herbirinin başında bir kadı bulunan “kazalar”a ayrılmıştı. Bu göç dalgaları sırasında Batı Anadolu ve İçbatı Anadolu’ya yerleşilmiş ve çok sayıda köyler kurulmuştur.280. Bu köylerin 88 adedinin ismi günümüze kadar kullanılmıştır. s. Mezraalar. Moğol tehlikesinden uzakta olabilmek için Batı Anadolu ve uçlarda Bizans sınırını zorlayarak iskan edebilmek..25 Osmanlı taşra teşkilatı idaresine göre eyalete bağlı sancaklar. 1110 (1690) tarihli bir avarız kaydında ise Sivrihisar’a bağlı 58 köy kaydı geçmektedir.. bu şekilde oluşturulan ve aynı özelliğe sahip bulunan köylerin araya gelmesi ile nahiyeler sınırlandırılmıştır. Bir İçbatı Anadolu ve uç vilayeti olan Eskişehir’de de Türk nüfusunun yerleşmesi büyük çapta gerçekleşmiştir. Osmanlı Devleti döneminde köy kavramının tarifi net olarak belli değilse de “karye” olarak vesika ve defterlerde belirtilmiştir.507. yüzyıldaki kayıtlara bakıldığında Sivrihisar köylerinin sipahi toprağında. ve 16.1. İsimleri değişmeyen köyler Günyüzü nahiyesinde yoğunlaşmıştır. yayalık alanda ve vakıf toprağında kurulduğu görülmektedir. 24 25 Doğru. ve 16. Köyler ve Demografik Yapıları 15. Selçuklular Zamanında Türkiye.27 Bu köy adlarının çoğu tahrir kayıtlarında da geçmektedir. s. Selçuklu Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti. Boğaziçi Yay. .33 3. İstanbul 1969.. Osmanlı İmparatorluğunda. İstanbul 1993. temettu çalışmalarında da çok farklılık arzetmeyecektir. yerleşebilmek için rahat ve güvenli mekanlar aramışlardı. s.

Gğüm. Karaburhan. Dinek. Hortu. 1216. Böğürtlen. ML. s.m. 33 Keskin. nr. ve Beylikova bugün Eskişehir’in ilçeleri. s55. s.151. Kocaş. a. Çaykoz. 28 1261-1262 (1845-1846) yılları bir aşar kaydında ise temettu sayımlarında bulunmayan üç köy adı zikredilmektedir. Karadat. a. 32 Üzümeri.Ortaklar. 28 BOA.31 Kaza olarak ilk kuruluşunda 116 köyü ve Günyüzü adlı bir nahiyesi olan Sivrihisar’ın 1950’deki idari taksimatta Günyüzü ve Kaymaz nahiyesi dahil toplam 87 köyü mevcuttu. Karaca Ahmet Sultan.VRD. Memik. 29 BOA. nr. Biçer.K. Kultan. Kurt Şeyh. Hatuncuk.. Karacakaya ve Adahisar. Bayulu (muhtemelen Babullu). (Güğem). İbikseydi. K.324. Tatar. İlyas Paşa. Tekeviran.11-16. vd. Ballıhisar. Mülk.g. Zey. Babadat. Dümrek ve Nasreddin Hoca (Hortu) beldeleri ile toplam 60 köyü ve 27 yaylası vardır. Karacaviran.Ekik.32 Bugünkü idari teşkilata göre ise Kaymaz. 26 27 Doğru. Demirci. VRD. Her bir köyün ayrı bir defterde zikredildiği köyler şunlardır: Ahiler. 30 Özkaya. Karkın. Kızılcavian.. İlikviran.. . md. Ertan. XV. 31 Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi s. İğdecik. Yalnızçam.e. Dümrek. İsrailbağı. Kapulu. ML. Sarıkavak. Karkı..g.. nr.33 Daha önce Sivrihisar’a bağlı belde olan Günyüzü. Sadıkbağı.g. Ancak Sivrihisar köylerinin bu kadar olmadığı hem daha önceki hem de daha sonraki arşiv kayıtlarından anlaşılmaktadır. BOA. Tuğray. Bu köylerden bazılarının adlarındaki viran kelimesi ören kelimesi ile değişime uğrayarak günümüze gelmiştir.29 1844 yılına ait olan ve konumuzun ana kaynağını teşkil eden Temettuat defterlerine göre 45 adet köy vardır. Kaymaş.7-9. Halilbağı. Polatlı da Ankara’nın bir ilçesi olmuştur. ve XVI.14.56. s. s.34 1255-1259 (1838-1843) yıllarına ait vergi kayıtlarına dahil edilen köylerin adedi 50’dir. 1852 yılındaki sicil kayıtlarında 47 köyü gözükürken30 1311 (1893) yılına ait bir salnamede 90 köyü gözükmektedir. Yüzyıllarda. 2794.Gürsöğüt.176. a.s.

35 Tablo 2: Sivrihisar'ın Köyleri Köyler Ahiler Babadat Ballıhisar Bayulu Biçer Böğürtlen Çaykoz Demirci Dinek Dümrek Elinviran Elçik Ertan Güğüm Gürsöğüt Halilbağı Hatuncuk Hortu İbik Seydi İğdecik İlyas Paşa İsrail Bağı Kapulu Karaburhan Karaca Ahmet Sultan Karacakaya ve Adahisar Karacaviran Karadat Karkı Karkın Kaymas Kızılcaviran Kocaş Koltan Kurt Şeyh Mülk Memik Ortaklar Sadıkbağı Sarıkavak Tatar Tekeviran Tuğray Yalnızçam Zey Defter no 9122 9134 9120 9163 9174 9145 9167 9133 9172 9153 9118 9141 9119 9136 9170 9116 9115 9158 9108 9150 9164 9175 9130 9148 9127 9156 9114 9129 9177 9166 9131 9157 9154 9124 9138 9161 9169 9151 9123 9135 9109 9139 9176 9113 9152 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 .

Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri Bilecik. s. s.. İstanbul 1995. Bu sayımın da temel amacı verginin yeniden tadil ve tesviyesine uygun olarak nüfusu belirlemekti. avarız. temettuat kayıtları ile salnamelerdir. Ancak mahallerle ilgili bölümde belirtildiği gibi defterleri olmayan mahallelerin hane sayısı ile birlikte toplam hane sayısı 1698’e çıkmaktadır. Osmanlı Araştırmaları. C. nüfus.3. 458’i gayri müslimlere aittir. avarız ve cizye kayıtları. “1830 Sayımına Göre Ankara Şehir Merkezi Üzerine Bir Araştırma”.109. cizye. İstanbul 1955. Tablo 3: Sivrihisar'da Yaşayan Milletlere Göre Hane Sayıları Hane Sayıları Müslümanlara Ait Hane Sayısı Gayri Müslimlere Ait Hane Sayısı Toplam Hane Sayısı Mahalleler 1240 458 1698 % 73 27 100 Köyler 1324 0 1324 % 100 0 100 Toplam 2564 458 3022 Nüfus ile ilgili birinci el kaynaklar klasik dönem için tahrir. köylerindeki hane sayısı 1327’dir. Köylerin hane sayısı ile ilgili tüm eksikliklere rağmen defterlerde geçen sayılarda başka kullanabileceğimiz kayıt yoktur.35 34 Musa Çadırcı. % 27’si gayri müslimlere aittir.36 3. Aradaki bu farkın önemli olmasından ötürü araştırmamızda bu sayıyı kullanacağız. Köylerde ise önceleri gayri müslim unsurlar yaşamış olsa da bu yıllarda köylerde gayri müslim unsur yaşamamaktadır. . son yüzyıl için cizye. 35 Sait Öztürk. Tahrir. Bir başka deyişle hanelerden % 73’ü müslümanlara. İleride eğer defteri olmayan köylerle ilgili bilgiler gün ışığına çıkarsa bu eksikliğin telafi edileceğini ümit ediyoruz.35.1. Osmanlı Devleti’nde ilk nüfus sayımı olarak bilinen 1831 tarihli sayımda da erkek nüfus sayılmıştır. Sivrihisar mahallelerindeki hanelerin 1240’ı müslümanlara.1. ve temettuat defterleri ile toprak sayımı için yapılan nüfus sayımlarında hep genel bir ifade ile faal erkek nüfusu verilmekte34 ve bununla da vergi yükümlüleri ile tahsil edilecek vergi yükü belirlenmektedir. Şehrin Tahmini Nüfusu Temettuat defterleri dikkate alındığında Sivrihisar mahallelerindeki hane sayısı 1321. Kitabevi Yay.

saray ve konak müntesiplerinin.136-138.37 1572-78’deki yıllara ait kayıtlarda da 5200 civarında nüfus gözükmektedir. 39 Arslan.Ü. Kaknüs Yay.12-14. büyük beylerin maiyetindekilerin ve bazen medrese talebelerinin kaydedilmemiş olması dikkat çekicidir. Nüfus. Nejat Göyünç “Hane Deyimi Hakkında”.37 Klasik dönem vergi kayıtları ile araştırmamıza kaynak teşkil eden kaynaklardan genel nüfus rakamlarına ulaşmak için ülkemiz sosyal tarihçiliğinin öncüsü kabul edilen Ömer Lütfi Barkan tarafından öne sürülen ve genellikle de kabul gören. Bunun için Osmanlı’nın birçok yerinde olduğu gibi Sivrihisar’da da yapılan bu nüfus tahminlerin tam olarak hesap edilmesi mümkün gözükmemekte. s. 16. yörük gibi askeri vazifeleri olan kimseler kayıtlı oldukları halde Edirne ve Bursa gibi büyük şehirlerde bulunması lazım gelen garnizonların. s. s.39 Sivrihisar’ın 1590 yılı nüzul dağıtımı sırasında 1032 avarız hanesi ile tahminen 5160 nüfusu gözükmektedir.32.38 Klasik dönem kayıtlarında birçok küçük şehirlerde kale muhafızı. 38 Hüseyin Aslan.e. Sivrihisar’ın bilinen en erken tarihli tahrir kayıtlarındaki nüfusu 1486’da 3512. Lütfi Barkan.g.332.X. İstanbul 1979. Ayrıca bu devir şehirlerinde miktarları büyük yekün teşkil etmesi lazım gelen kölelerin de bu sayımlarda kaydedilmemiş olması da göze çarpmaktadır. İ. ancak ortaya çıkan birbirine yakın rakamların farklı oluşunun. s. “Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi”. a. akıncı. Tarih Dergisi..93.F.. her vergi hanesinin 5 kişiden oluştuğu36 görüşünden hareketle Sivrihisar merkez ve köylerine ait nüfus tahminlerini yapmış bulunmaktayız. a.138-139. E. C. Türkiyât Mecmuası. . s. s. İstanbul 2001.e. 37 Doğru. tahmini değerlerden ortaya çıktığını belirtmekte yarar vardır. İstanbul 1953. İskan. 1521’de 3739’dur. Göç ve Sürgün. tımarlı sipahi. yy Osmanlı Toplumunda Yönetim.g.40 Tablo 4: Klasik Dönemde Sivrihisar'ın Nüfusu 1486 3512 1521 3739 1572-78 5200 1590 5160 36 Ö.

s. – 42 1881/82 1893 arasında mahalle ve köylerde toplam 29983 kişi gözükmektedir. 43 Ankara Vilayet Mahsus Salnamesi.45 Yine bu yıllarda Anadolu’yu gezen Anadolu’da Tanin gazetesi yazarı Ahmet Şerif’e göre Sivrihisar’daki nüfus şöyledir: Erkek Müslüman Ermeni Musevi ----------------Toplam 40 Kadın 15. s.515 nüfusu vardır. s. .596 2044 93 Toplam 31. 1260-1261/1844-1845 yıllarını kapsayan temettuat sayımlarında bu tarihlerde mevcut olan 21 müslüman 1 gayri müslim mahallesinde toplam 1321 vergi hanesi bulunmaktadır. İ. Yaklaşık olarak erkek nüfus nisbetinde kadın nüfusunun eklendiğimizde kaza nüfusu 12580 olmaktadır. İstanbul 1327. Anadolu’da Tanin. Yay. 1247/1831 tarihli nüfus sayımında kaza genelinde toplam 6290 erkek nüfusu kaydedilmiştir. a.270.296 1945 93 -----------------------------------18.44 Bu yıllar arasındaki nüfus değişikliğinin göçlerde açıklanması gereklidir.38 Ondokuzuncu yüzyıla gelindiğinde ise nüfus rakamlarında ciddi bir farklılık görülmemiştir.334 17. s.e. Ankara 1313.031 nüfus mevcut olup bu sayının 8018’i müslümanlara. Ankara 1318. 154-155. 12 Defa.g.g.41 Bu sayı müslüman erkek nüfusa aittir. a. 42 Karpat. s. 1313/895 yılına ait Ankara salnamesinde mahallelerde toplam 12. İstanbul 1964. XV-XVII. Defa. 44 Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi.06746 16. İstanbul 1325.. 3821 gayri müslim nüfus gözükmektedir.e. Bunun dışında cizye ve nüfus vukuat defterlerinden isimleri ile hane sayılarını tesbit ettiğimiz 6 mahalle daha ardır ki bunlarla beraber 1698 hane olmaktadır ki bu durumda şehir merkez nüfusu yaklaşık olarak 8500 kadar olduğu söylenebilir. s.Ü. 41 Karal.96.169.132. 4013’ü gayri müslimlere aittir. 1327/907 tarihli salnameye göre ise 7552 müslim. 3993 gayri müslim toplam 11. 13 Defa. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Hububat Meselesi ve Hububattan Alınan Vergiler.43 1318/1900 tarihli salnameye göre ise 5549 müslüman.126-127.892 3989 186 -----------36.733 Lütfi Göçer. s. 46 Ahmet Şerif. 45 Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi 15..

Museviler. Bu yıllarda Osmanlı Devleti’nde ise 1.671 arasında değişen Ermeni nüfusu mevcuttu. Anadolu’da Tanin. Göyünç. Romanya muhacirleri olup kurdukları köyde ziraatle meşgul olmuştur. Burada görülen farklılık Museviler’in oluşudur. s. s. C. Ankara 1999.47 Sivrihisar’da söz ettiğimiz gayri müslim unsurlar Ermeniler olup 1895’te 4013.39 Bu nüfusa köylerin dahil olduğu açıktır.104. Çetin Börekçi). s.48 Tablo 5: Sivrihisar Mahalleleri ve Nüfusu-1845 Hane Sayısı Tahmini Nüfus Defter No Adet Kişi 30 150 9121 105 525 * 105 525 9132 31 155 9173 66 330 9110 80 400 9128 68 340 9140 31 155 9125 28 140 9162 * 19 95 9159 75 375 9165 29 145 9111 48 240 9117 36 180 9143 7 35 9137 63 315 9168 73 365 9160 85 425 9126 65 325 * 54 270 9144 53 265 9171 62 310 * 98 490 9112 79 395 * 28 140 9155 214 1070 9146 66 330 * 1698 8490 Mahalleler 1 Araklı 2 Ay 3 Benli 4 Camiikebir 5 Çopuk 6 Demirci 7 Elmalı 8 Faruklar 9 Gazi Sinan 10 Gedik 11 Hacı Ashab 12 Hacı Eskici 13 Hacı Hasan 14 Hacı Veysi 15 Hazinedar 16 Hisar 17 Karabaş 18 Kethuda 19 Kılıç 20 Kubbeli 21 Kutbettin 22 Müslim Akdoğan 23 Orta 24 Şeyh Baba Yusuf 25 Tahtalı 26 Tatlar 27 Yenice 28 Zimmi Akdoğan Yekün 47 48 Ahmet Şerif.21-22. Osmanlı İdaresinde Ermeniler. 1910’da 3989 nüfusa sahiptir. . Gültepe Yay. (Haz. TTK Yay.234. 1914 yılında bağlı olduğu Eskişehir sancağında toplam 8592 Ermeni mevcuttu. Yıl Üniversitesi Rektörlüğü Yay.161.I. Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı. Ankara 1990. İstanbul 1983. 100..169 ile 1. Azmi Süslü.40-41.

g.g. Tablo 6: Nüfusun Belli Başlı Tarihlerdeki Durumu 1521 3739 20761 1831 12580 1844-45 8500 15150 1907 11515 36635 1927 4352 31498 1950 6615 44281 2000 10547 25758 Merkez Genel Şehir merkezi için kullanılan kaynakları dikkate alarak yapılan çalışmada 16..64-65.. Doğru.e.e. 1521’de sipahi. Buna rağmen defteri olmayan köyler için nüfus verisi ortaya çıkarmak mümkün değildir. geneli 55961. . a.40 Cumhuriyetten sonra 1927 yılında merkezi 4352 olan Sivrihisar’ın 1950’de ise 6615 kişi nüfusu vardı.547. Temettuat sayımlarında ortaya çıkan köy adları.49 Nüfusun azalması köylerin idari taksimatla yeni ilçe olan beldelere dağıtımından dolayı olmuştur. 2000 yılında ise merkezi 10. Yüzyıl başlarında Sivrihisar’ın 143 köyü bulunmaktadır. 1980’de merkezi 9541. vergi haneleri ve toplam nüfus şu şekildedir: 49 50 Keskin.022’dir.50 1260-61/1844-45 temettu sayımlarında defteri olan 45 köyün toplam nüfusu 6635’tir. s. geneli 37 297. a. Ancak bu sayının köylerin gerçek nüfus olmadığı daha öncede açıklandığı gibi açıktır. zaim ve yayalık alanlarda olmak üzere köylerin toplam nüfusu 17. geneli ise 31644 kişi nüfusu olmuştur.113. s. 1990’da merkezi 10490.

41 Tablo 7: Sivrihisar Köylerinin Nüfusu Köyler Ahiler Babadat Ballıhisar Bayulu Biçer Böğürtlen Çaykoz Demirci Dinek Dümrek Elinviran Elçik Ertan Güğüm Gürsöğüt Halilbağı Hatuncuk Hortu İbik Seydi İğdecik İlyas Paşa İsrail Bağı Kapulu Karaburhan Karaca Ahmet Sultan Karacakaya ve Adahisar Karacaviran Karadat Karkı Karkın Kaymas Kızılcaviran Kocaş Koltan Kurt Şeyh Mülk Memik Ortaklar Sadıkbağı Sarıkavak Tatar Tekeviran Tuğray Yalnızçam Zey Yekün Hane Sayısı Tahmini Nüfus Adet Kişi 18 90 50 250 22 110 8 40 15 75 20 100 24 120 32 160 54 270 66 330 25 125 42 210 7 35 9 45 54 270 18 90 41 205 91 455 17 85 21 105 17 85 33 165 94 470 24 120 15 75 26 130 26 130 21 105 13 65 24 120 72 360 14 70 53 265 10 50 19 95 52 260 20 100 9 45 19 95 18 90 18 90 7 35 24 120 22 110 43 215 1327 6635 Defter No 9122 9134 9120 9163 9174 9145 9167 9133 9172 9153 9118 9141 9119 9136 9170 9116 9115 9158 9108 9150 9164 9175 9130 9148 9127 9156 9114 9129 9177 9166 9131 9157 9154 9124 9138 9161 9169 9151 9123 9135 9109 9139 9176 9113 9152 * 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 .

a.g. Bu adlardan günümüzde hâlâ kullanılanları mevcuttur. ilçe yapılan beldelere birçok köyün idari olarak bağlanmasından kaynaklandığıdır.1. . Kişilerin bugünkü anlamda soyadları. Şahıs Adları ve Lakaplar 3.42 1907’deki salnameye göre 25120 olan nüfus. yüzyılda nüfus artışının hızlandığı görülmektedir. s. 1980’de 46420 1990’da 26807. ancak 1980’lere gelindiğinde nüfusta azalma başlamıştır. 2000’de de 15211 olmuştur.e. yüzyıllar arasında nüfusu genel bir değerlendirmeye tabi tuttuğumuzda durağan özelliklere çok daha yakın olmakla birlikte kısmi bir nüfus artışı görülmektedir. 3. Çünkü bu durum Osmanlı Devleti’nin öteden beri süregelen nüfus probleminden kaynaklanmaktadır. 1950’de 37666.64. 1927’de 27144. genellikle aile veya sülale adlarıyla birlikte kaydedilmiştir..51 Tablo 8: Köylerin Belli Başlı Yıllardaki Nüfusu 1521 17022 1844 6635 1907 25120 1927 27144 1950 37666 1980 46420 1990 26807 2000 15211 Sivrihisar’ın 16-20. Sivrihisar’ın 19. Bunun nedeni de 1854 Kırım Savaşı sonunda Kafkaslar’dan gelen dış göçlerin buralara da iskan edilişidir. Bu durum aslında pek çok Osmanlı şehri için geçerlidir. olan aile adları önemli bir veridir. Cumhuriyet döneminde de artış devam etmiş. 2000’li yıllara gelindiğinde bu azalma devam etmiştir. Burada bilinmesi gereken bu azalmanın köylerden şehre göçü ile.2. Mahallelerde Kullanılan Aile.2. Kullanılan Aile ve Şahıs Adları Temettuat defterlerinde vergi mükellefi olarak kaydedilen şahıslar. Kullanılan aile. şahıs adları ile lakaplar bizlerin Sivrihisar kazasında 51 Keskin.

.52 Sivrihisar mahallerindeki hane reislerinin bir prosedür dahilinde deftere kaydedildiği dikkati çekmektedir.398-389. Mehmed. Kullanılan aile adlarının çok farklı olmasına rağmen aralarında daha fazla kullanılanların bir kısmı şunlardır: Süleyman oğlu (14 adet). Çavuş oğlu (6 adet) Köse oğlu (5 adet). Tosun oğlu (5 adet). Mıkırdıç oğlu (4 adet) Yangöz oğlu (4 adet)’dur. “Ondokuzuncu Yüzyıl Ortalarında Ödemiş Kasabasının Sosyo Ekonomik Özellikleri”. Aile adlarından sonra hane reislerinin adları kaydedilmiştir. Türkmen oğlu (5 adet). Hasan. Bu aile adı ilgili şahsın geleneksel bir şekilde tevarüs eden mesleğine işaret edebilirdi. Ali.5. 53 BOA. Dört halifeden ilk üçünün adları Bekir (Ebu Bekir). s. İ. C 41. Kütükoğlu. Tombak oğlu (6 adet) Kuzucu oğlu ( 7 adet). En çok kullanılan adlar Muhammed.1-4.e. Yahya oğlu (5 adet). Ahmed. Sarraç oğlu (5 adet). Aydın oğlu (4 adet).13. Gayri müslimlerde ise en çok kullanılan aile adları Nursuz oğlu (5 adet). Ömer ve Osman bunlara nazaran daha az verilen adlardandır. Çalık oğlu (5 adet). s.s.43 oturanların hem sosyal yapısı hem de mesleki ve ekonomik faaliyetleri hakkında az da olsa fikir sahibi olmamızı sağlamaktadır.9146. Sivrihisar’da müslüman 1173 hane reisinin en fazla kullandığı adları ve adetlerini şu şekilde belirtebiliriz. Bıçakcı oğlu. ML.g.318. Bu prosedüre göre ilgili şahsın eğer varsa önce aile adı yazılmaktaydı. Natır oğlu (5 adet). “bin” veya “nin” (Ali’nin Hüseyin gibi) tabiri kullanılırdı. s. Mustafa. a. Bu durum muhtemelen yazımı yapan katibin tercihinden ya da o şahsın bu şekildeki ifadesinden ileri gelmiştir. Sivrihisar’da islami unsurları taşıyan tipik bir Anadolu şehri olduğundan adlar da İslami şahıs adları daha yoğun olmuştur. İstanbul 1985.VRD. İbrahim gibi dini bakımından değer verilen şahısların adları olmuştur. nr. Bu aile adlarından sonra genellikle “oğlu” kelimesi gelirdi. TMT. s. Demirci oğlu (4 adet). Süleyman. 52 Tevfik Güran. Ekmekçi Ali oğlu53 gibi. Arab oğlu (5 adet). Hüseyi. Bazen bunun yerine”zâde” “veledi”. Akgüzeli oğlu (5 adet). İktisat Fakültesi Mecmuası.Ü. . Köfter oğlu (8 adet).

Aşık. Kullanılan lakaplar kişinin ruh halini veya fiziki yapısını yansıtabilmekteydi. Günyüzülü gibi. Çaykozlu. Ekmekçi. Artin. Arap.Deli. Ayrıca lakaplarında bu defterlerde kayıtlı olması sosyal yapıya ilişkin önemli ipuçlarından biridir. Çoban gibi. Tablo 10: Gayri Müslim Hane Reislerinin Adları Karabet 23 Agop 23 Artin 10 Kirekos 9 Kefork 8 Kirkor 7 Diğer 73 Toplam 148 3. Bunun yanı sıra kişilerin mensup olduğu bölge veya etnik ayrılığı da lakap olarak kullanılmıştı. Sürücü. Agop.2.44 Tablo 9: Mahallelerdeki Kullanılan Hane Reislerinin Adları Ali 124 Hasan 71 Mustafa 118 Osman 56 Mehmet 117 Halil 54 Hüseyin 100 Ömer 47 Ahmet 79 Diğer 278 Süleyman 77 İbrahim 72 Toplam 1173 Sivrihisar’da yaşayan gayri müslim unsurlar olan Ermeniler’in en fazla kullandıkları adlar Karabet. Kalaycı. Babullu. Tekerci. Demirci. Kör. Mihalıçlı. Uzun. Nalbant. Soytarı.2. Lakaplar Aile ve şahıs adlarının yanı sıra hane reislerinin lakaplar da kullandıkları görülmektedir. Kirekos ve Kefork’tur. Lakapların kullanılması hane reislerini diğer hane reislerinden ayıran bir unsur olabilmekte idi. Kasap. . Hane reislerinin mesleklerini belirten lakaplar da mevcuttu. Sağır gibi. Ayaşlı.

Hoca. . Hafız (10 adet). Saraydar. Tablo 11: Müslüman Hane Reislerinin En Çok Kullandıkları Lakapları Hacı 54 Hoca 23 Molla 22 Muhtarı. Fakı.3. Nalbant. Dersiam. Hacı. Milletbaşı ve Kör’dür. Tablo 12: Gayri Müslim Hane Reislerinin Kullandıkları Lakaplar Kabasakal 1 Kocabaş Sâni 1 Kör 1 Milletbaşı Nalbant Saraydar 1 1 1 Uzun 1 Yetim 3 Toplam 10 3. Yetim (27 adet). Bu şekilde dönemin mesleki hayatı ile ekonomik ve sosyal yapısı hakkında bilgiler elde edilmektedir. Hacı (54 adet). Kabasakal. Muhtar-ı Evvel (19 adet).Sâni 16 Muhtarı Evvel Hafız 19 10 Yetim 27 Sivrihisar’da yaşayan gayri müslimlerin çok fazla lakap kullanmadıkları görülmektedir. Uzun. Molla (22 adet). Muhtar-ı Sani gibi. Kocabaş Sani. Derviş. Müslüman hane reisleri tarafından en fazla kullanılan lakaplar Hoca (23 adet). Osmanlı toplumunda genellikle aile adları ile değil de uğraştıkları mesleklerle tanınan gayri müslimlerin Sivrihisar’daki durumu farklıdır. Muhtar-ı Sâni (16 adet). Muhtar-ı Evvel. dini ve ictimai alandaki görevlilerin yaptıkları işlerden dolayı aldıkları lakaplar vardı. Gayri müslimlerin kullandıkları lakaplar Yetim (3 adet). Hafız.45 İdari. Hane Reislerinin Meslekleri Temettuat defterlerinin bize vermiş olduğu en önemli verilerden biri de hane reislerinin meslekleridir. Esseyyid.

Yani şehirde her beş hane reisinden biri ziraatçidir. kendi aralarında şu şekilde gruplandırabiliriz: a) Ziraatle uğraşanlar b) İşçiler c) Sanayi ve ticaret uğraşanlar d) Çeşitli hizmetlerde uğraşanlar e) Meslekleri olmayanlar Tablo 13: Mesleki Grupların Dağılımı Meslek Grubu Ziraat İşçiler Zenaat Grubu Görevliler Çeşitli Hizmetlerde Çalışanlar İşsizler Toplam Sayısı 275 209 522 125 29 162 1321 % 20.8’ini oluşturmaktadır. büyük üretici olarak bilinen ashabı çiftlikat (1 adet) izlemektedir. .2 100 3.1 12.4 2. değirmenci (1 adet) erbabı ağnam (1 adet). Ziraatle uğraşanların toplam sayısı 275 olup genel toplamın % 20.46 Sivrihisar’da yaşayan hane reislerinin mesleklerini.3. Ziraatle Uğraşanlar Ziraatle uğraşan grubun başında erbabı ziraat denilen küçük üreticiler (259 adet) gelmektedir. Daha sonra sırasıyla hayvancılıkla uğraşan ashabı ağnam (13 adet).5 9.1.8 15.8 39.

Bu gruba dahil olan mesleklerin başında ameleler (117 adet) gelmektedir. İşçiler Sivrihisar’da işçi olarak çalışanların sayısı 209 olup. Sığırtmaç (1 adet).47 Tablo 14: Ziraatle Uğraşanlar Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Ashab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kutbettin Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Tatlar Yenice Yekün Ashabı Ashabı Erbabı Erbabı Ağnam Çiftlikat Değirmenci Ağnam Ziraat Yekün 1 8 9 1 5 13 25 9 2 2 20 3 3 8 7 8 8 6 21 1 1 4 19 1 87 259 6 13 25 11 3 2 21 3 3 8 7 13 8 6 21 9 19 1 87 275 2 1 1 5 3 13 1 1 1 3. Bunu sırasıyla çoban (59 adet). Tablakar (1 adet). . Seyis (1 adet). Diğerleri ise şunlardır: Tellak (2 adet). genel toplamın % 15. hizmetkarlar (25 adet) izlemektedir.3.8’ini oluşturmaktadır.2.

3. Sanayi ve Ticaret Alanında Uğraşanlar Sivrihisar’da sanayi ve ticaret alanında uğraşanlar 522 adet olup genel toplamın % 39.5’ine tekabül eder ki meslek grupları içinde sayıca en önde olan gruptur.48 Tablo 15: İşçiler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 2 Elmalı 1 Ari 2 3 4 5 6 7 8 Hidmetkar Amele Çoban Hidmetkar Sayis Sığırtmaç Tablakar Tellak Yekün 5 2 1 10 4 1 8 7 2 1 7 1 3 2 4 1 1 1 3 1 3 4 1 2 1 5 1 1 3 2 2 4 1 2 3 9 1 10 4 2 3 2 1 1 2 5 1 18 3 6 1 1 1 1 1 8 18 5 11 8 5 6 4 1 9 4 7 5 7 15 15 8 8 1 26 4 5 15 117 20 59 23 1 1 35 209 3.3. Bu grup kendi içinde şu şekilde kategorize edilebilir: a) Giyim eşyası üreten ve satanlar b) Deri işi ile uğraşanlar c) Dokumacılıkla uğraşanlar d) Yiyecek ve içecek maddeleri üretenler e) Madeni eşya üretenler f) Ticaretle uğraşanlar g) İnşaatla uğraşanlar h) Taşımacılıkla Nakliyecilikle Uğraşanlar Bunları kısaca açıklayalım. (94 adet) (77 adet) (12 adet) (69 adet) (53 adet) (144 adet) (24 adet) (47 adet) Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .

Daha sonra ise çorapçı (4 adet). papuççu şakirdi (1 adet) gelmektedir. keçeci kalfası (5 adet) gelmektedir.49 3. 5 kalfa) ve 47 adetle yemeniciler (30 usta. debbağ kalfası (16 adet) ve keçe üreten keçeci (21 adet). Bunları sırasıyla binek hayvanlarına eğer takımı yapan saraç (5 adet). 12 şakirt) gelmektedir ki bu sayılar.1. buradaki hayvancılığın da önemli bir göstergesidir. Tablo 16: Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf 1 1 3 1 1 5 2 Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Elmalı Çopuk 1 Çorapçı 2 Papuççu 3 Pabuççu Şakirdi 4 Terzi 5 Terzi Kalfası 6 Yemenici 7 Yemenici Kalfası 8 Yemenici Şakirdi Yekün 1 1 1 1 8 2 3 1 1 1 1 2 1 8 1 1 2 1 1 2 1 1 3 1 2 2 3 1 1 3 2 5 3 3 1 10 1 5 5 9 4 1 1 5 5 7 5 7 7 3 1 3 1 2 1 1 1 1 2 37 5 2 30 3 15 1 2 10 96 3.3.2.3. semer üreten semerciler (2 adet) takip etmektedir. 15 kalfa. Tatlar Yenice Yekün 4 2 2 1 Araklı Benli Kılıç . Giyim Eşyası Üreten ve Satanlar Bu grubun başında 42 adetle terziler (37 usta.3. papuççu (3 adet). Deri İşi İle Uğraşanlar Bu grubun başında deri tabaklayan debbağ (28 adet). mesleklerin ne kadar yaygın olduğunu göstermektedir. Deri işi ile uğraşan mesleklerin yoğun oluşu.3.

Tablo 18: Dokumacılıkla Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Hasan Hacı Ashab Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 2 3 4 Bezzaz Boyacı Mutaf Tiftikçi Yekün 1 1 1 1 1 2 1 1 3 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 1 12 Yekün 3 5 1 3 Elmalı Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç Yekün 2 Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . iplik boyayan boyacılar (5 adet).3. Dokumacılıkla Uğraşanlar Bu gruba ise bezzaz (3 adet).3.50 Tablo 17: Deri İşi İle Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 3 1 4 Elmalı 1 Debbağ 2 Debbağ Kalfası 3 Keçeci 4 Keçeci kalfası 5 Sarraç 6 Semerci 5 2 1 2 1 5 6 3 1 1 1 1 2 5 2 2 1 2 1 1 1 1 1 1 1 3 2 1 1 2 5 4 2 2 2 3 2 1 1 5 2 1 1 28 16 21 5 5 1 1 1 11 2 3 2 3 3 8 2 1 10 3 5 Yekün 77 3.3. tiftik dokuyan tiftikçiler (3 adet) ve mutaf (1 adet) girmektedir.

kafesçi (1 adet). Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . koku. nalbant şakirdi (1 adet) izlemektedir. Bunları sırasıyla bakırcı (1 adet).3. etmekçi kalfası (6 adet). dünbükçü (1 adet).5. kalaycı (6 adet). kasap kalfası (4 adet) ve manav (1 adet) takip etmektedir.4 Yiyecek ve İçecek Maddeleri Üretenler Yiyecek ve içecek üretenlerin başında bakkallar (25 adet) ve baharat. ihtisap kantarcısı (1 adet). kasap (8 adet). Tablo 19: Yiyecek ve İçecek Maddeleri Üretenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 2 1 1 1 3 6 7 8 1 4 2 1 Elmalı 1 Attar 2 Bakkal 3 Etmekçi 4 Etmekçi 5 6 7 8 9 1 1 1 2 1 1 2 3 1 1 1 1 1 1 1 1 4 2 1 1 1 1 4 1 2 2 10 25 7 Kalfası Kahveci Kasap Kasap Çırağı Kasap Kalfası Manav Yekün 1 2 1 2 1 1 1 3 3 1 1 1 1 1 1 1 4 3 4 3 2 1 6 1 2 2 3 1 11 5 4 1 4 10 69 3. kasap çırağı (1 adet). Madeni Eşya Üretenler Bu grubun başında ise demir işleri ile uğraşan demirci (23 adet). kahve üreten kahveci (7 adet). iplik satan attarlar (10 adet) gelmektedir. iğne. demirci kalfası (8 adet) gelmektedir.3. kalaycı kalfası (1 adet). Daha sonra sırasıyla ekmek üreten etmekçiler (7 adet).51 3.3.3. kuyumcu (2 adet).

Çağrı Yay.6. tütün satan duhancı (10 adet).717. Mahalle arasında bohça ile eşya satan boğçacıların hepsi.3. boğçacı (41 adet). çerçilerin hepsi ve tüccarların çoğunluğu gayri müslimlerden oluşmaktadırlar. çerçi54 (20 adet). 54 Çerçi. Redhouse. mum satan mumcu (1 adet)’dur.52 Tablo 20: Madeni Eşya Üretenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 1 2 Elmalı 1 Bakırcı 2 Demirci 3 Demirci 1 1 1 1 1 7 1 1 1 1 1 2 3 1 5 1 2 1 2 1 23 8 1 1 1 6 1 2 8 1 kalfası 4 Dünbükçü 5 İhtisap 6 7 8 9 10 Kantarcısı Kafesçi Kalaycı Kalaycı Kalfası Kuyumcu Nalbant Şakirdi Yekün 1 1 3 1 2 3 2 1 1 5 1 1 2 8 1 1 5 1 10 1 8 3 3 2 1 11 Nalbant 53 3.3. İstanbul 1992. Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . tüccar (34 adet). Bu grupta dikkati çeken husus ziraatle meslek olarak uğraşmayan gayri müslimlerin özellikle bu alanda gayret göstermeleridir. Turkish and English Lexicon. mahalle aralarında ufak tefek eşya satan kişi. s. Ticaretle Uğraşanlar Bu grupta yer alanlar eski eşya alıp satan eskici (38 adet).

dülger şakirdi (1 adet) ile inşaatta çalışan bina yapıcıları (8 adet) ve çilingir (1 adet)’dir.3.7. Tablo 22: İnşaatla Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 3 4 Elmalı Yekün 1 10 4 1 8 24 Yekün Araklı Araklı Tatlar 1 1 Hisar Benli Kılıç 1 Çilingir 2 Dülger 3 Dülger Kalfası 4 Dülger şakirdi 5 Yapıcı Yekün 1 1 1 2 2 3 1 1 1 1 1 1 2 1 1 5 1 1 1 2 1 3 1 1 1 1 Tatlar Hisar Benli Kılıç .53 Tablo 21: Ticaretle Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 2 3 1 1 7 Elmalı 1 2 3 4 5 6 Boğçacı Çerçi Duhancı Eskici Mumcu Tüccar Yekün 35 15 5 9 5 3 2 2 2 2 1 1 4 1 1 2 2 3 2 1 1 1 2 1 1 2 1 5 2 2 8 1 2 1 1 8 11 2 6 1 1 1 1 1 5 3 2 1 1 2 4 2 9 46 20 10 38 1 34 64 5 5 4 2 14 149 3. İnşaatla Uğraşanlar Bu gruptakiler ise kereste işi ile uğraşan dülger(10 adet).3. dülger kalfası (4 adet).

tekkelerde görev yapan tekyeneşin (3 adet).4. zaviyedar (1 adet).8. dini ve sosyal yapılarda hisseleri bulunan mütevelliler (5 adet)’dir.54 3. müezzin (3 adet). Bunlar: a) Dini görevliler (66 adet) b) Eğitim alanında hizmet verenler (10 adet) c) Askeri. araba kiracıları (2 adet). Görevliler Bu gruptakileri üçe ayırmak mümkündür. Dini Görevliler Bu görevlilerin başında mahalle.4.3.1. meşayıhı izam (1 adet). Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . sürücü (1 adet) yer almaktadır.3.3. hafız (2 adet). Taşımacılıkta/Nakliyecilikle Uğraşanlar Bu grupta ise binek hayvanlarını kullanarak nakliye işi ile uğraşan kiracılar (43 adet). Tablo 23: Taşımacılıkla/Nakliyecilikle Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Hasan Hacı Ashab Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 2 5 5 Elmalı 1 Araba Kiracısı 2 Arabacı 3 Kiracı 4 Sürücü 1 1 4 4 2 3 1 2 3 1 3 1 2 1 3 1 1 5 4 2 1 3 1 2 1 3 1 5 4 1 1 1 4 5 3 3 1 43 1 47 Yekün 3.3. cami katibi (3 adet). köy ve yaylalarda görev yapan imamlar (47 adet) gelmektedir. Diğerleri ise kayyum (1 adet). 3. idari ve içtimai alanda hizmet verenler (49 adet) Bunları kısa kısa açıklayalım. arabacı (1 adet).

Eğitim Alanında Hizmet Verenler Bu grupta mahallelerde insanların eğitimi ile uğraşan müderris (7 adet) mektep hocaları (2 adet) ve dersiâm (1 adet) bulunmaktadır.55 Tablo 24: Dini Görevliler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk 1 Kayyum 2 Meşayıhı İzam 3 Zaviyedar 4 Hafız 5 Cami Hatibi 6 Müezzin 7 Tekyeneşin 8 Mütevelli 9 İmam Yekün 1 1 1 4 4 1 5 7 6 8 1 1 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 3 2 2 2 3 3 4 4 1 1 1 2 1 2 2 4 1 4 5 2 3 1 1 3 9 3 3 3 4 3. Tablo 25: Eğitim Alanında Hizmet Verenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk 1 Dersiam 2 Mektep 1 1 1 2 2 1 1 2 Hocası 3 Müderris Yekün 1 1 2 2 1 1 1 Yenice Yekün 1 2 7 10 Elmalı Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç Yenice Yekün 1 1 1 2 3 3 3 5 47 66 Elmalı Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .3.4.2.

yeniçeri zabitlerinden muhzır (1 adet). bekçi (5 adet). didebân ihtisabı (1 adet). kocabaşı sâni (1 adet). askeri müstahdem (4 adet). kaza müdürü (1 adet). değirmen askeri olan asiyabı yeniçeri (1 adet). Askeri. ziraat müdürü (1 adet)’dür. İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Camiikebir Hacı Eskici Hacı hasan Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 2 1 1 1 1 1 1 9 Elmalı 1 Asiyabı Yeniçeri 2 Askeri Müstahdem 3 Askeri Sipahi 4 Bekçi 5 Dideban İhtisabı 6 Kaza Müdürü 7 Kethuda 8 Kocabaşı sani 9 Mecnun 10 Milletbaşı 11 Muhtarı Evvel 12 Muhtarı Sani 13 Muhzır 14 Müdür Katibi 15 Odabaşı 16 Sai 17 Tımarlı Süvari 18 Zaptiye 19 Ziraat Müdürü Yekün 1 1 1 1 1 1 1 1 4 1 5 1 1 3 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 20 19 1 1 1 1 1 10 1 51 1 1 1 1 1 2 3 2 2 4 1 2 2 2 2 2 3 3 2 5 1 2 2 3 5 3. Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . kethüda (3 adet). tımarlı süvari (1 adet).3. muhtar-ı sâni (19 adet).3. müdür katibi (1 adet). Tablo 26: Askeri. askeri sipahi (1 adet). İdari ve Sosyal Alanda Hizmet Verenler Bu grubun başında toplamda ve yüzde hesaplarında başka meslekleri de olduğundan dolayı dahil etmediğimiz (muhtar 1 adet) muhtar-ı evvel (20 adet).56 3. Bunların dışındakiler ise emniyet görevlileri zaptiyeler (10 adet). milletbaşı (1 adet) gelmektedir.5.4.Az önce de belirttiğimiz gibi özellikle sayımlarda yardımcı olan bu idari yetkililerin başka meslekleri de vardır.3. odabaşı (1 adet). haber piyadesi olan sâ’i (1 adet).

berber şakirdi (1 adet).6. yazılmayan ve bizim belirsiz (45 adet) diye belirttiğimiz grup vardır. duhanfurüz (tütün parlatıcısı) (1 adet). dul (3 adet).57 Bu gruptakiler ise toplumda farklı hizmetlerde bulunan mesleklere sahip hane reisleridir. duhan (tütün) kıyıcısı (2 adet). duyuru yapan dellalar (2 adet). Bunları sırasıyla yetim (23 adet). hamamcı (1 adet) kahveci tâbii/ çalışanı (3 adet)’dır. ihtiyar (2 adet). Meslekleri Belli Olmayanlar Bu grubun başında 55 kişi ile fakir ve ianeyle geçinenler vardır. Ardından defterlerde meslekleri. kayıp olanlar mefkud (1 adet) izlemektedir. Berber (18 adet). emekli tekaüt (3 adet). talebe (17 adet). seele-dilenci (1 adet).3. berber kalfası (1 adet). Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . Tablo 27: Çeşitli Hizmetlerde Uğraşanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 1 2 Elmalı 1 Berber 2 Berber Kalfası 3 Berber Şakirdi 3 1 1 1 1 4 2 1 2 1 2 18 1 1 4 Dellal 5 Duhan Kıyıcısı 6 Duhanfuruz 7 Hamamcı 8 Kahveci Tabii Yekün 1 1 1 1 2 4 1 2 1 1 1 4 2 2 4 1 4 1 1 2 2 1 1 3 29 3.

boğçacılık(bohçacılık) ve tüccarlıkta yoğunlaşmışlardır. Tablo 29: Gayri Müslimlerin Meslekleri 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Amele Belirsiz Boğçacı Çerçi Dülger Eskici Fakir/ianeyle Hizmetkar Kasap Kalfası Kocabaşı Sani Kuyumcu Milletbaşı Nalbant Odabaşı Pabuççu Terzi Terzi kalfası Tüccar Yapıcı Yetim Yekün Benli 10 35 15 1 5 3 8 1 2 3 1 8 2 9 2 2 107 1 7 1 12 2 2 1 7 1 18 Kılıç Müslim Akdoğan 1 1 6 1 Yenice 2 Yekün 13 1 41 20 1 6 3 10 2 1 2 1 3 1 2 10 2 25 3 3 150 1 3 1 2 1 11 Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç . Ayrıca Sivrihisar’daki var olan kuyumcular da gayrimüslim Ermeniler’dir. Gayri müslimlerin ise gerek yaşadığı coğrafyadan gerekse Osmanlı toplumundaki genel yapısından dolayı daha çok zanaat ve ticaret işlerinde özellikle de çerçicilik.58 Tablo 28: Mesleği Belli Olmayanlar Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 8 2 Elmalı 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Alil Belirsiz Firari Mefkud Seele Talebe Tekaüt Fakir/İane Dul İhtiyar Yetim Yekün 1 4 1 4 2 2 3 2 1 1 7 1 1 1 1 1 3 1 3 1 5 1 1 2 1 1 1 3 1 2 1 5 2 1 1 8 1 4 16 10 7 1 2 2 4 7 8 5 1 1 7 1 3 3 3 2 1 11 12 6 11 3 1 2 6 3 2 2 2 1 1 2 2 1 2 3 4 1 1 1 1 6 1 4 4 45 7 1 1 2 17 2 3 15 55 3 2 2 23 32 161 Meslek gruplarını incelediğimizde tarım ve ziraat işlerini müslümanların yaptıkları gözlenmektedir.

59 Tablo 30: Müslümanların Meslekleri Müslim Akdoğan Şeyh Baba Yusuf Hacı Ashab Hacı Hasan Camiikebir Hacı Eskici Gazi Sinan Hacı Veysi Hazinedar Kutbettin Faruklar Kethuda Karabaş Demirci Çopuk Yenice 1 13 2 1 5 13 1 1 1 4 1 10 1 25 5 44 18 1 1 3 5 3 1 1 59 4 28 16 1 2 23 8 1 2 1 8 20 3 1 1 1 1 87 Elmalı 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 Ağnam Taciri 6 Alil 4 Amele 104 Araba Kiracısı 2 Arabacı 1 Ari Hidmetkar 5 Ashabı Ağnam 13 Ashabı çiftlikat 1 Asiyabı Yeniçeri 1 Askeri Müstahdem 4 Askeri Sipahi 1 Attar 10 Bakırcı 1 Bakkal 25 Bekçi 5 Belirsiz 45 Berber 18 Berber Kalfası 1 Berber Şakirdi 1 Bezzaz 3 Boyacı 5 Cami Hatibi 3 Çapul 1 Çilingir 1 Çoban 59 Çorapçı 4 Debbağ 28 Debbağ Kalfası 16 Değirmenci 1 Dellal 2 Demirci 23 Demirci kalfası 8 Dersiam 1 Dideban İhtisabı 1 Duhan Kıyıcısı 2 Duhancı 10 Duhanfuruz 1 Dul 3 Dülger 9 Dülger Kalfası 4 Dülger şakirdi 1 Dünbükçü 1 Erbabı Ağnam 1 Erbabı Ziraat 259 Eskici 32 1 5 4 7 2 7 2 3 4 1 3 1 3 2 5 3 2 1 1 3 1 10 4 1 4 18 3 1 2 3 6 4 104 1 1 1 2 1 1 2 1 5 1 1 1 1 1 1 2 4 3 1 1 4 1 1 2 2 1 3 2 3 1 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 1 1 2 1 2 1 5 3 1 2 1 1 1 7 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 1 1 8 5 5 13 25 9 3 2 1 2 1 2 20 3 2 1 3 2 8 1 7 8 2 8 5 6 1 21 4 1 19 1 4 1 1 1 2 2 1 3 1 1 1 1 1 1 1 2 1 2 3 1 5 1 2 1 2 1 1 2 1 4 1 2 1 1 1 1 5 4 2 4 9 2 2 2 1 3 1 6 1 5 2 1 1 1 1 1 1 7 1 1 1 1 1 1 4 1 2 1 1 1 4 1 3 1 5 2 1 1 1 1 1 4 1 2 2 2 2 1 1 1 2 10 1 3 9 4 1 1 1 259 32 Yekün Araklı Tatlar Hisar Benli Kılıç .

60 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 Etmekçi 7 Etmekçi Kalfası 6 Fakir/İaneyle 44 Firari 7 Haffaf 1 Hafız 2 Hamamcı 1 Hidmetkar 13 İhtisap Kantarcısı 1 İhtiyar 2 İmam 47 Kafesçi 1 Kahveci 7 Kahveci Tabii 3 Kalaycı 6 Kalaycı Kalfası 1 Kasap 8 Kasap Çırağı 1 Kasap Kalfası 2 Kayyum 1 Kaza Müdürü 1 Keçeci 21 Keçeci kalfası 5 Kethuda 3 Kiracı 43 Mahbu 1 Muhzır 1 Manav 1 Mecnun 1 Mefkud 1 Mektep Hocası 2 Meşayıhı İzam 1 Muhtar 1 Muhtarı Evvel 20 Muhtarı Sani 19 Mumcu 1 Mutaf 1 Müderris 7 Müdür Katibi 1 Müezzin 3 Mütevelli 5 Nalbant 5 Nalbant Şakirdi 1 Pabuççu Şakirdi 1 Sai 1 Sarraç 5 Seyis 1 Sebzevatçı 5 Seele 1 Semerci 2 Sığırtmaç 1 Süpürgeci 1 Sürücü 1 Tablakar 1 Talebe 17 1 2 1 1 2 6 2 2 1 1 1 1 1 2 1 1 4 1 3 1 1 3 1 2 1 4 1 1 1 1 1 6 1 1 15 2 1 1 1 2 1 1 1 1 1 1 1 1 7 6 52 7 1 2 1 13 1 2 47 1 7 3 6 1 8 1 2 1 1 21 5 3 43 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 7 1 3 5 5 1 1 1 5 1 5 1 2 1 1 1 1 17 1 1 1 1 4 5 1 1 6 1 1 2 3 4 3 1 1 1 1 2 4 2 1 1 3 3 3 1 1 1 3 1 2 3 1 3 1 1 1 1 2 1 1 2 3 1 1 4 3 1 2 1 3 1 1 1 1 1 1 1 1 1 5 4 1 1 4 3 5 2 1 1 1 1 2 2 3 1 1 1 1 1 2 5 1 1 1 2 1 1 1 1 2 1 2 1 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 1 1 2 3 2 1 1 1 2 1 1 2 1 1 1 2 1 1 1 2 1 1 1 2 1 1 1 .

61 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 Tekaüt Tekyeneşin Tellak Terzi Terzi Kalfası Tiftikçi Tımarlı Süvari Tüccar Yapıcı Yemenici Yemenici Kalfası Yemenici Şakirdi Yetim Zaptiye Zaviyedar Ziraat Müdürü Yekün 3 3 2 27 3 3 1 9 5 30 15 2 20 10 1 1 1205 30 1 1 2 1 3 1 1 2 3 1 1 8 1 1 1 1 3 1 1 2 1 1 1 1 1 1 2 1 1 2 1 1 1 1 1 2 1 1 2 2 3 1 1 3 5 3 3 1 1 2 1 2 1 1 2 1 1 1 3 1 2 2 3 1 2 3 3 2 27 3 3 1 9 5 30 15 1 1 4 2 1 1 2 1 31 66 81 68 32 28 19 74 29 48 36 7 2 20 10 1 1 1 1 63 71 73 54 41 98 28 196 1173 2 1 3 2 3 1 .

Toprağı boş bırakma süresi daha çok bir yıldı. C.2 Toprakların 4150 dönümü mezru yani ekili. ve XVI.L.5 dönüm arazileri bulunmaktadır. s.F.2’sini de nadasa bırakmıştır. İstanbul 1943. 2 Halil İnalcık. .Ü. ekili olmayan. Şehirde Toprağın Mahallelere Göre Dağılımı Sivrihisar’da hane sahiplerinin toplam olarak 11. Bilindiği gibi toprağın azalan verim gücünü yenilemenin en basit yollarından biri de toprağı dinlendirmek yani nadasa bırakmaktır. Yani toprak sahipleri ziraatla ilgili olan topraklarının % 56.1. alan olarak tarif edilmiştir.62 4. Toprağın verim gücünü artırmanın diğer bir şekli ise belirli aralıklarla her yıl toprağa değişik ürünler ekerek. Asırma Osmanlı İmparatorluğu’nda Zirai Ekonominin Hukuki ve Mali Esasları. nadasa bırakılmış tarlalar ise % 30 gibi büyük oranlara karşılık gelmektedir. Ekili olmayan tarlaların nadasa bırakılmış olduğu ve neredeyse ekili tarlalar kadar büyüklük arzettiği gözükmektedir. topraktan daha fazla imkanı sağlayan rotasyon sistemleri idi. Tarih Enstitüsü Neşriyatı. Barkan.140.I.E.582. Belleten. Ankara.92.8. BÖLÜM ZİRAAT VE HAYVANCILIK 4. Kanunlar. Bu sistemler nisbeten yoğun ve tarımın gelişmiş olduğu bölgelerin verimli topraklarında kullanılmıştır. Böylece her yıl toprakların önemli bir bölümü boş bırakılıyordu. rotasyon sistemlerinin uygulanıp uygulanmadığını bilememekle birlikte nadasa bırakılmış toprağın büyüklüğüanlattığımız sebeplerden ötürü-anlaşılmaktadır.8’ini ekmiş % 43. s. 1 Ö. 3430 dönümü ise gayri mezru (ekili olmayan) tarlalardır. XV. Toplam toprak miktarına göre ise ekili alan tarlalar % 40’a. XXIII. Osmanlı işçisi daha çok toprağını iki ya da üç yılda bir dinlendirerek verim gücünü kazandırmaya çalışıyordu. s.3 Sivrihisar’da temettu sayımlarından. Dönüm.1 Bugün dönüm ortalama 1000 m2 olarak kabul edilmektedir. C. “Osmanlılar’da Raiyyet Rüsumu”. Hüdâvendigâr Livası kanunlara göre boyu ve genişliği normal adımlarla 40’ar adım olan bir saha. İ.

İstanbul 1998. Tatlar (39 dönüm) mahallelerinde olduğu görülmektedir. Şeyh Baba Yusuf. . Yine ekili alanlar hane başına 3. en az Hacı Eshab (12 dönüm). Mahalle başına 155. hane başına da 2. Eren Yay. Demirci. ve Tatlar (15 dönüm) mahalleleridir.41 dönüm düşmektedir ki bu da tarımla ilgili toprakların toplam içinde hane başına düşen en büyük kısmını oluşturduğunu bize göstermektedir.Hacı Eskici. Çopuk.59 dönüm arazi düşmektedir. Mahalle başına 205 dönüm ekili alan düşer ki Yenice. s. 3 Tevfik Güran. Kethüda ve Kutbettin mahallelerinin dışında kalan mahalleler bu ortalamanın altında kalmaktadır. Nadasa bırakılan araziler ise en çok Yenice (1372 dönüm) ve Demirci (342 dönümdür) mahallerinde.9. 19.63 Tablo 31: Ziraatle İlgili Tarlalar Mahalleler Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Eshab Mezru Tarla Dönüm 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Gayri Mezru Tarla D. Demirci (488 dönüm). 87 75 189 342 91 15 65 12 139 38 35 65 120 97 184 80 166 50 193 15 1372 3430 107 97 296 448 149 29 65 15 262 60 60 144 130 173 237 80 273 61 276 39 1509 4510 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün Tabloya baktığımızda ekili alanların en çok Yenice (1509 dönüm). en az ise Hacı Eshab (15 dönüm). Çopuk (15 dönüm) mahallelerinde.88-89. Yüzyıl Tarım Ekonomisi.

64

Bu kısım da en son olarak gayri müslimlerin zirai alanlarına değinmek gerekir. Gayri müslimlerin ne ekili ne de nadasa bırakılmış arazileri mevcut değildir. Toplam arazilerin 1305 dönümünde ise bağcılık yapılmaktadır. Genel toplamın % 11,7’sine tekabül etmektedir. Bostan alanları ise hane sahiplerinin kendi ihtiyaçlarını karşılayacak ölçüde domates, hıyar, biber gibi sebzeler yetiştirilen alanlar olup geniş bir ölçekle işlenmemiştir. Bostan tarlaları 430 dönüm olup toplam arazinin % 3,8’i gibi diğer tarlalardan küçük bir yüzdeye sahiptir. Buradan anlaşılan da Osmanlı iktidarının dayanmış olduğu ilkelerden iaşe (provizyonizm) ilkesi gereğince4 mahalle ve köy sakinleri önce kendi ihtiyaçlarını karşılamışlar, daha sonra da pazara götürüp satmışlardır. Kazaların ihtiyacı giderilmedikçe de dışarıya satmamışlar, devlet de zaten böyle bir duruma müsaade etmemiştir.5 Tasarruf edilen toprak birimlerinden çayırlar 1449 dönüm ve % 13 ile üçüncü büyük dilime sahiptir. Daha sonra ise 11,5 dönüm ile bahçe ve 3 dönüm ile cehri, 2 dönüm ile haşhaş tarlaları gelmektedir. Şekil 1 : Toprağın Tasarrufu
Bağ; 1305; 12% G. Mezru; 3430; 32% Bostan; 430; 4% Çayır; 1449; 13% Diğer; 16,5; 0%

Bağ Bostan Çayır Diğer Mezru G. Mezru

Mezru; 4150; 39%

4

Mehmet Genç, Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi, Ötüken Yay, İstanbul 2000, s.6162. 5 Genç, a.g.e, s.61.

65

Tablo 32: Toprakların Mahallelere Dağılımı
Mahalleler Mezru Tarla Dönüm 107 97 296 448 149 29 65 15 262 60 60 144 130 173 237 80 273 61 276 39 1509 4510 Gayri Mezru Tarla D. 87 75 189 342 91 15 65 12 139 38 35 65 120 97 184 80 166 50 193 15 1372 3430 Bağ Dönüm 63 145 28 53 57 62 30 20 13 55 20 61 25 15 44 67 107 57 43 77 28 235 1305 64 430 603 1449 11,5 3 2 43 8 36 6 23 10 1 Bostan Dönüm 21 11 32 52 8 9 11 2 43 25 3 33 8 290 13 5 3 319 9 9 48 8 31 2 9 0,5 Çayır Dönüm. 5 27 26 35 1 3 Bahçe Dönüm Cehri Korusu Dönüm Haşhaş Dönüm

1 2 3 4 5 6 7 8 9

Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Eshab

10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin

Müslim Akdoğan
19

Şeyh Baba Yusuf
20 21 Tatlar 22 Yenice

Yekün

4.2. Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı 11140,5 dönüm arazinin 10911,5 dönümü müslümanlara 229 dönümü ise gayri müslimlere aittir. Bir başka söyleyişle % 97,9’u müslümanlara, % 21,1’de gayri müslimlere aittir.

66

Şekil 2: Toprakların Etnik Yapıya Göre Dağılımı

Gayrimüslimlere ait araziler 2,1%

Müslümanlara ait araziler 97,9%

Toprağın hane başına düşen ortalamasına baktığımızda ortaya çıkan sonuçlar şunlardır: Müslümanlarda hane başına 9,28 dönüm toprak düşerken gayri müslimlerde 1,56 dönüm toprak düşmektedir. Müslümanların sahip olduğu en büyük arazi grubu ekili alanlardır (4510 dönüm). Ardından, nadasa bırakılmış araziler (3430 dönüm), çayırlar (1449 dönüm), ve bağcılık yapılan alanlar (1076 dönüm) gelmektedir. Gayri müslimlerin sahip olduğu araziler ise ziraatle ilgili değil de bağcılık yaptıkları alanlar olup 229 dönümden ibarettir.

Tablo 33: Toprağın Etnik Yapıya Göre Dağılımı
Mezru Tarla Etnik Grup Müslümanlar Gayri Müslimler Toplam % 4510 40,4 3430 30,7 Dönüm 4510 Gayri Mezru Tarla D. 3430 Bağ Dönüm 1076 229 1305 11,6 430 3,8 1449 13 16,5 1,4 Bostan Dönüm 430 Çayır Dönüm. 1449 Diğer Toplam Dönüm 16,5 10911,5 229 11140,5 100 97,9 2,1 100 %

Sınai Bitkiler : Haşhaş. Tarla Ürünleri (Bitkisel Üretim) a.75. burçak. 4. Tahıllar : Hınta (buğday). Yetiştirilen Ürünler Sivrihisar’da yetiştirilen tarım ürünlerini Osmanlı tarım istatikçilerinin yaptığı gibi7 şu şekilde sıralayabiliriz. s. Baklagiller : Fasülye. .67 Osmanlı Devleti’nde Ermeniler’in sanat ve ticaretle.e. Tarih Boyunca Ermeniler. Bağ ve bahçelerde ne yetiştirildiğine ilişkin bilgi ile hayvanlardan elde edilen at. mimari ve kuyumculukla ilgili kabiliyetlerinin var olduğu bilinmektedir.g. Truva Yay.3. mercimek c. darı. Ankara 1970. afyon. s. nohut.6 Sivrihisar’da da bu durum geçerli olup ticaret ve sanatkarlıkla geçimlerini sağladıklarını görmekteyiz. Güran. a. duhan (tütün). şair (arpa).. peynir gibi ürünlerle ilgili bililer kayıtlarda yazılı değildir. Eldeki verilerle yalnızca tarla ürünlerine ait ayrıntıları zikretmek mümkündür. 1. süt. Hem bu özelliklerinden hem de ziraate elverişli arazilerinin olmayışından dolayı zirai üretimleri söz konusu değildir. Hayvan ürünleri Bu ürünlerle ilgili bilgileri temettuat sayımlarında şahısların isimlerinin üzerinde bulunan o şahsın verdiği ayni ve bedeli öşürlerinden anlamaktayız. kimnon (kimyon) 2. pirinç b.45.. Sadece bağcılıkla uğraşmışlardır. Bağ ve bahçe ürünleri 3. 6 7 Sadi Kocaş.

Hınz.33 469397..5 kile) ve burçak (470.C. 1 kile=20 İstanbul okkası=25.8 98608.F. Hinz. okka adı verilen eski ağırlık ölçüsü olup baklagil ve sınai ürünlerin ölçümünde kullanılmıştır ve 1282 grama eşittir. Tablo 36: Yetiştirilen Baklagiller-1844 Baklagiller Fasulye Nohut Baklagiller Toplam 8 Kıyye 5 210 40 255 Kilo 6.3 kile).s. a.g. s. Tablo 35: Yetiştirilen Tahıl Ürünleri-1844 Tahıllar Buğday Arpa Burçak Toplam Kile 13643 3843. s.32 327.(Haz. İst.260.E. Bkz. Bkz.5 17957. arpa (3843.m.39 464929.V.8 Kilo 353054.7 100 Kile. Esas olarak İstanbul kilesi baz alındığından biz de bu hesabı kullandık. s.) .. a. Osmanlı Tarih Lügati.02 % 76 21. “İslam’da Ölçü Sistemleri” .43 51. 187.5 470.83 13265. İstanbul 1952. W.656 kg. Tarih Lugati. bakla (40 kıyye).415 269.6 327.49.İstanbul 1986. Kepeci. bir cins hububat ölçüsü olup imparatorluğun muhtelif yerlerinde farklı kıymette olmuştur.M.4 2.5 255 6510 6765 Kıyye9 Kilo10 460717. 30.6 100 Yetiştirilen baklagilleri ise şu şekilde belirtebiliriz: Nohut (210 kıyye). Mithat Sertoğlu.165 8352. s. Kamil Kepeci. Türklük Araştırmaları Dergisi.g.4 15.Ü. 1990.165 % 1.9 82.68 Tablo 34: Yetiştirilen Tarla Ürünleri Ürünler Tahıllar Baklagiller Sınaî Bitkiler Toplam Kile8 17957..258. 10 Kile ve kıyye ölçülerinin kg’ye çevirerek hesapların kolaylaşmasına çalıştık. fasülye (5 kıyye).e.F Yay.. Bunun yanında karşımıza şinik ifadesi çıkmıştır ki bu da kilenin dörtte biridir. Enderun Yay. 9 Kıyye.1 Sivrihisar’da yetiştirilen en önemli tarla ürünü olan tahıllar şunlardır: Buğday (13643).3 17956.

Köylülerin yetiştirdiği ürünler şunlardır: 1. Bitki olarak da kendisinden boya imal edilen bir bitki olmalıdır. burçak. nohut c)Sınai bitkiler : Kimyon. alaf. Birçok su kaynağına sahip havzalarda pirinç yetiştirmek kadar doğal bir üretim olamayacağı açıktır.91 Mahalle kayıtlarında yer almayan ancak doğrudan konumuz olmasa da köylerde yetiştirilen farklı ürünler vardır. tütün ve büydur. darı.69 Yetiştirilen sınai bitkiler ise kimyon.325 Kıyye 6505 Kilo 8345.) Bûy. pirinç. afyon.415 8352. K. (Haz. cehri 11. Tablo 37: Yetiştirilen Sınâi Bitkiler-1844 Bitkiler Kimyon Afyon Haşhaş Tütün Cehri Bûy Toplam 5 6510 6. (Haz. Daha sonraki yıllara ait 11 12 Cehri boya kökü demektir.Sami. Ş. bûy. s. Ancak günümüzde maalesef pirinç üretimi o yıllardakinden daha azdır. b)Baklagiller : Fasülye. arpa. Bahçe Ürünleri : Soğan Bu ürünlerden dikkatimizi en çok çeken pirinçtir. mercimek. haşhaş.) . penbe (pamuk) 2. güzel koku demektir.305.Türki. Tarla Ürünleri a)Tahıllar : Buğday. Yani mahalellerde yetişip yetişmediği ile ilgili kayıtlar bulunmayan ancak köylerin kendi ihtiyaçlarını ve iaşelerini sağlayan ürünler ürettikleri açıktır.12 Bu bitkilerden kimyon ve bûyun ölçüsü verilmiş olup diğerlerinin ise kendilerinden kazanılan hasılatı yazılmakta iktifa edilmiştir. Mahallelerde yetişen ürünler köyler de yetiştirilmekte olup bunların ölçüleri ve hasılatları mahallerden farklı olabilmektedir. Güzel koku çıkarılan bir bitki olsa gerektir.

14 Bu değerlendirmelerden çıkabilecek önemli sonuçlar şunlardır: Mahalle başına 816.5 470. daha sonra da mahalle ve hane başına düşen hasılat ve ölçüler hesaplanmıştır.95 kuruş hasılat. Tablo 38: Tahıllardan Elde Edilen Kazançlar-1844 Hububat Buğday Arpa Burçak Toplam Birim Değeri 13.932. Daha önce de belirttiğimiz gibi tahıl ürünleri kile ile ölçülmekte idi.9 1 100 Baklagillerden fasülyenin kıyyesi 14 kuruş. cehri.2582. (Haz. nohutun kıyyesi 5 kuruş. Kamusu’l Âlam. Yıllık toplam 255 kıyye baklagilden 195 kuruş hasılat elde edilmiştir. 470. Bu hesaplar hazırlanırken şu usul takip edilmiştir.13 Mahallelerde yetiştirilen ürünlerden elde edilen kazançları aynı sıra ile vermeye çalışacağız.5 kile arpadan 28945 kuruş.5 kuruş. Defterlerde yazılmış olan öşür bedelleri on ile çarpılarak esas hasılat bulunmuş. baklanın kıyyesi 0.5 kile tahıldan 448.3 kile burçaktan da 2145 kuruş hasılat elde edilmiştir.5 8 2 Kile 13643 3843. arpanın kilesi 8 kuruş.5 kuruş kazanç elde edilmiştir.3 17956. meyva ve sebzelerin de yeterince yetiştirildiği zikredilmektedir. Yani her mahalleye ortalama 11. Genel toplamda ise 17957.1 13. Tahıllardan buğdayın kilesi 13.59 kile tahıl.) . s. burçağın kilesi de 2 kuruştur. 13 14 Şemseddin Sami.68 kuruş hasılat düşmektedir ki bu veriler bize tahıl üretiminin Sivrihisar’da önemli bir yeri olduğunu göstermektedir.6 kıyye baklagil düşmektedir. 3843. bu sayımlarda olmayan veya az yer alan pamuk. hane başına 13.24 kile tahıl ile 9467. 157.5 kuruştur. Bunlara göre yıllık toplam 13643 kile buğdaydan 177205 kuruş.8 Hasılat/Krş 177205 28945 2145 208295 % 85.70 kayıtlarda.

5 5 Kıyye 5 40 210 255 Hasılat/Krş 70 20 105 195 % 35. bahçe işleri ile de uğraşılmış. Bu ürünlerden bazılarının değerlerinin ve hasılatlarının tam olarak yansıtılmadığı kanaatindeyiz. bûyun kıyyesi 12 kuruştur.71 Tablo 39: Baklagillerden Elde Edilen Kazançlar-1844 Hububat Fasulye Bakla Nohut Toplam Birim Değeri 14 0. 1845’te ise 26903 kuruş.4 17.8 99. Tablo 40: Sınâi Bitkilerden Elde Edilen Kazançlar-1844 Ürünler Kimyon Bûy Afyon Tütün Haşhaş Cehri Toplam Kıyye 6505 5 6510 Hasılat/Krş 6505 60 1172.9 Sınai bitkilerden yetiştirilen kimyonun kıyyesi 1 kuruş. Bağcılıkta 1844’te toplam 27980 kuruş. 1845’te 23812 kuruş ve diğerlerinden (haşhaş. Bu alanların dışında olan bahçelerden 1844’te 370 kuruş.5 % 68.5 1635 80 9452.3 0.6 12. afyon.2 53. 1845’te ise 23126 kuruş hasılat elde edilmiştir.9 Bunların dışında bağcılık ve bostancılık ile çok az da olsa çayır.5 kuruş hasılat elde edilmiştir. 1845’te 173 kuruş.9 10. cehri) ise 1844’te 2887. . Afyon. haşhaş. bostanlık alanlarda ise 1844’te 19852. bu arazilerden de kazançlar sağlanmıştır.5 kuruş. Bunun için bazı tarlaların 1844 ve 1845 yıllarında bariz farklıklar gösterdiğini söyleyebiliriz. 1845’te de 247. Sınai bitkilerden toplam 6510 kıyyeden 9372. çayırlardan 1844’te 11675 kuruş.8 99.5 kuruş.8 0.5 kuruş hasılat elde edilmiştir. tütün ve cehrinin ölçüsü olmayıp bedelen hasılatı yazılmıştır.

baklagiller grubundan nohuttan 21 kıyye. onda bir demek olup ürünlerden elde edilen hasılatın onda biri halk tarafından devlete veriliyordu.5 4.5 kıyye. Bununla birlikte bedelen de alınmaktaydı.5 11675 1635 1172. bakladan 4 kıyye. Öşür.5 Tarlanın Cinsi Bağ Bahçe Bostan Çayır Haşhaş Afyon Cehri Toplam Dönüm 1305 11.bûydan kıyye başına 12 kuruş alınmıştır. burçaktan 2 kuruş alınmıştır.5 kuruş alınmıştır. arpadan 8 kuruş. Sınai bitkilerin içinde yer alan kimyondan kıyye başına 1 kuruş. Baklagillerden olan nohuttan kıyye başına 5 kuruş.5 80 62765 1845 Hasılat/Krş 26903 173 23126 23812 175.15 Sivrihisar’da öşürün aynen alındığı buğdaydan kile başına 13.5 kıyye öşür alınmıştır. arpadan 384.72 Tablo 41: Tarlalardan Elde Edilen Kazançlar 1844 Hasılat/Krş 27980 370 19852. Buğdaydan 1364.) .3. fasülyeden 0. bakladan 0.03 kile. Bu durum yetiştirilen mahsule. bağ ve bahçe alanlarındaki hasılattan alınan öşürler de Temettuat defterlerinde belirtilmiştir.5 430 1449 2 3 3200. Devlet için çok önemli bir gelir kaynağı olan öşürün esası mahsulden aynen alınması idi. (Haz. tarlanın çeşidine göre değişmektedir. ileride vergiler bölümünde detaylı olarak anlatılacaktır. burçaktan 47.1. fasülyeden 14 kuruş.5 72 74261.3 kile. Bunların bedel olarak karşılığı 216065 kuruş olup bunun sadece 54 kuruşu gayri müslimlere aittir.5 kuruş. Ürünlerden Alınan Öşürler Sivrihisar’da yetiştirilen tarla ürünlerinden. bunların dışında kalan bûydan 0.4 kile. 15 Öşür.

5 2 27.5 1 2.25 16.75 662 1392.8 118 36. bostandan 198525 kuruş.3 287 8.5 650.25 0.5 Yenice 22 Yekün 1364 13.1 124 39 5.75 74 38 1.5 3 3 288 107 4 107 4 12 83 12 83 9 72 9 72 Öşrü Öşrü Bakla Öşrü Buy Burçak Kıyye Guruş Kile Kuruş Kıyye Kuruş Kıyye Kuruş Kile Kuruş Kıyye Kuruş Kıyye Kuruş Kimyon Arpa Nohut Fasulye 5 2 2 12 10 5 2 2 12 10 20 4.5 kuruş. çayırdan 1167.4 163 4.5 Karabaş 15 72.25 67.25 0.75 1.25 21 484.6 203 1 1. Bağdan 2798 kuruş.5 7 32.5 77.5 kuruşu müslümanlara aittir.25 21 19 11.5 2 90.8 34 4.4 99 4 2 6.5 0.5 974.5 493 607.5 0.73 Tablo 42: Aynen Alınan Öşürler Mahalleler Buğday Kile Guruş 1 Araklı Benli 2 Camiikebir 3 Çopuk 4 Demirci 5 Elmalı 6 Faruklar 7 Gazi Sinan 8 Hacı Eshab 9 Hacı Eskici 10 14.5 10 1.5 1086 124. bahçeden 37 kuruş.5 27 0.5 7 0.5 Hazinedar 13 36.5 0.25 1618 498.5 223 243 514. haşhaştan 163.5 201 54 354.5 347 27 1219. afyondan 117.25 828.25 3 20. 5588.25 68 18 7.75 0.5 3 3 288 34 4.5 10 3.38 27 25.5 Hisar 14 44.25 2 2 16 2 14.25 8 20 4 2 6 3 0.5 kuruş.25 kuruş.5 181 0.8 110 6.25 4 2.5 Bedelen alınan öşürler tarla gruplarına göre şu şekildedir.25 6 17721 650.5 2. Bir oranlama toplam bedelen öşürün % 11’i gayri müslimlerden % 89’u müslümanlardan alınmıştır.5 5922.5’u gayri müslimlere.5 4 144 1180 384 2995 21 10.25 Kethuda 16 49 Kılıç 17 103 Kutbettin 18 20 Müslim 19 Akdoğan Şeyh Baba Yusuf 74. cehriden 8 kuruş. Toplamda 6277 kuruş olup 688.75 8 14 11 Hacı Hasan 17 Hacı Veysi 12 38.5 14 4 4 0.75 25.95 20 Tatlar 9.5 0. .2 50 190 153 91 21 10.5 47 214.5 4 26.8 252.

1 Burçak Kile Guruş 2.5 30 84.5 Kimyon Kıyye Guruş 29.5 94 70 131 18 172.5 Öşrü Cehri Öşrü Çayır 6 33 57.25 108 25 510.6 29.5 76 74 14 21 21 51 5 54 18.74 Tablo 43: Bedelen Alınan Öşürler Mahalleler Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Eshab Öşrü Bağ 49 494 50 77 123 104 49. diğerleri (bahçe ve cehri öşrü toplam 2.75 31 11 32 15 6 15 3 22.5 133 3.1 kuruş). diğerleri (nohut. Tablo 44: Mahalle Başına Düşen Ayni Öşürler Buğday Kile Guruş Mh.25 59 163.5 70 444.32 kuruş).5 5 4.5 1985.5 9 8 Öşrü Bahçe Öşrü Bostan 37. kimyon (29.5 12 10 10 91 243.5 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün Müslim Akdoğan Öşürlerin mahalle başına bedel olarak düşen miktarları şu şekildedir: Aynen alınan öşürlerden buğday 805.5 25. haşhaş öşrü (7.13 kuruş).75 Diğer Kuruş 1.5 81 39.5 2798 37 5 123.5 66 35 166 26 135.5 28 68.13 9.5 58 7.5 136.5 kuruşla en başta gelirken onu sırasıyla arpa (136.56 kuruş).15 .43) afyon öşrü (5. Bedelen alınan öşürler ise şu şekilde sıralanabilir: Bağ öşrü (127.25 8 719 1168 117.5 116.5 148 123 201 105 94. bakla ve bûy toplam olarak 1. fasülye. çayır öşrü (53.18 kuruş). bostan öşürü (90.04 kuruş).5 Öşrü Afyon Öşrü Haşhaş 7.23 kuruş).56 Arpa Kile Guruş 17.15 kuruş) izlemektedir. Başına 62 805.

68 90.09 5. Hacı Eskici.31 kuruş olup bu ortalamanın üzerinde ise Yenice. Kethüda. Şeyh Baba Yusuf. Hacı Eskici. Kutbettin Kethüda. Bedeli öşürlerin toplamda mahalle başına düşen bedel 285.11 kuruş olup bu ortalamanın üzerinde Yenice. Hayvancılık Sivrihisar’da yetiştirilen hayvanlar ve adetleri şu şekildedir: Hayvan Türü (Baş) 1.33 7. Demirci.36 53. Benli mahalleleri yer almaktadır.43 Öşrü Bahçe Öşrü Bostan Öşrü Cehri Öşrü Çayır Öşrü Afyon Öşrü Haşhaş Bu verilerden hareketle ayni öşürlerde mahalle başına düşen ortalama 982.181 1.4. Büyük Baş Hayvan a) Sağmal inek b) Kara sığır ineği c) Boz inek d) Kısır inek e) Öküz f) Tosun g) Dana h) Buzağı ı) Sağmal manda i) Erkek manda 410.75 Tablo 45: Mahalle Başına Düşen Bedelen Öşürler(kuruş) Öşrü Bağ Mahalle Başına 127. 4.24 0. Demirci ve Çopuk mahalleleri olup diğer mahalleler bu ortalamanın altındadır.5 1 5 297 675 6 46 6 88 56 Sayısı (Adet) 2425 .

Müslümanların sahip oldukları hayvanlar şunlardır : Büyükbaş hayvanlar : 100 bargir. 671 öküz.5 33 201 590 3 61916 3509 128 48 8905 360 23 13475 19705 5533 12405 64516 Hayvanların mahallelere göre dağılımı Tablo 47’teki gibidir. 1 karasığır ineği. Bu hayvanlardan 47637.5 kısrak. 408 sağmal inek. 85 sağmal manda. 3 tay.76 j) Manda danası k)Manda düvesi l) Kısır manda m) Katır n) Kısrak o) Kısır kısrak ö) Bargir (Beygir) p) Merkep r) Tay 2. 9 katır. 1 manda düvesi. 5 boz a) inek. 32. 56 erkek manda.5’i müslümanlara (% 74) ait iken 16879’u (%26) da gayri müslimlere aittir. 206 kısır inek. 45 kısır manda. 539 merkep. Küçükbaş Hayvan a) Sağmal keçi b) Sağmal tiftik keçisi c) Sağmal siyal kıl keçisi d) Erkek keçi e) Erkek tiftik keçisi f) Erkek siyah kıl keçisi g) Sağmal koyun h) Erkek koyun ı) Oğlak (Tiftik oğlağı dahil) i) Kuzu Toplam : 8 1 45 10 33. 25 kısır kısrak. . 8 manda danası.

77 Tablo 46: Hayvanların Mahallelere Göre Dağılımı Mahalle Adı Bargir Re's İnek Sağmal Re's 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Ashab 67 1 6 6 5 2 9 1 8 1 2 3 6 12 13 8 12 10 6 2 13 29 35 20 3 5 3 37 9 7 17 8 13 24 14 18 5 25 9.5 2 6 2 1 2 14 3 8 46 6 3 92 207 5 1 10 1 4 1 3 1 6 4 11 5 2 19 9 2 5 5 4 1 Tosun Dana Buzağı Re's Re's Re's 1 1 8 17 34 9 1 Kısır İnek Re's Boz İnek Re's Kara Sığır İneği Re's Katır Re's Keçi Sağmal Erkek Re's 71 338 120 160 318 217 34 49 31 174 85 68 85 26 132 249 210 133 169 53 787 3509 Re's Re's 200 1789 118 266 724 355 43 127 26 376 222 244 199 64 374 591 421 370 301 150 1945 8905 71 323 120 159 298 191 33 32 24 156 85 67 71 26 102 247 207 127 169 53 797 3358 6 33.5 29 201 107 409.5 4 33 2 2 3 1 1 4 2 2 3 4 2 6 1 3 2 1 1 2 1.5 3 1 3 3 1 2 Oğlak Re's Kısrak Kısır Kısrak Re's 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün .

78 Tablo 46: Hayvanların Mahallelere Göre Dağılımı Koyun Sağmal Re's 836 484 164 707 1205 635 103 183 54 734 334 323 388 141 667 951 567 863 436 626 111 2963 13475 Erkek Re's 314 1640 160 875 1621 723 75 352 68 1041 527 460 464 161 1177 1318 935 1493 539 825 335 4602 19705 Manda Kuzu Sağmal Erkek Dana Düve Re's 1 4 5 8.5 4 2 15 5 1 2 1 1 1 1 2 4 3 1 4 4 6 1 2 1 4 8 2 10 3 Re's Re's Re's Kısır Manda Re's 26 44 23 35 32 24 6 13 7 38 10 18 8 12 31 33 22 26 19 37 10 14 89 8 56 8 1 14 45 116 590 48 23 128 360 175 126 307 175 13 2 14 26 48 23 10 32 54 26 2 3 2 48 4 12 32 19 41 21 9 50 13 47 2 223 675 3 1 1 1 Merkep Re's Siyah Kıl Keçi Re's Erkek Siyah Kıl Keçi Re's Tiftik Keçi Sağmal Re's Tiftik Keçi Erkek Re's Oğlak Öküz Re's Tay Re's Re's 316 482 214 707 1184 664 103 152 31 626 299 323 282 141 605 951 567 842 276 626 111 2903 12405 Re's 25 .5 19 5 1 1 4 1 2 3 3 7 3 5 1 1.

1 kısrak. 133 oğlak. 37 sağmal tiftik keçisi. 4 öküz. 3527 sağmal manda. Tablo 47: Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı(Büyükbaş) Mahalleler Bargir Re's İnek Sağmal Tosun Dana Buzağı Re's Re's Re's Re's 408 2 410 6 46 6 6 46 6 Kısır İnek İnek Re's 206 1 207 5 1 Re's 5 Re's 1 9 1 10 Re's 32. 48 sağmal siyah kıl keçisi.79 b) Küçükbaş hayvanlar : 3027 sağmal keçi. 153 erkek tiftik keçisi. 8 kısır kısrak. 207 erkek tiftik keçisi. 6427 erkek koyun. oğlak. 6833 erkek keçi. 9948 sağmal koyun. 3446 kuzu. 1 katır. 2 sağmal inek. 91 sağmal tiftik.5 302 5339. (3424. 13278 erkek koyun. . 8959 kuzu. 1 kısır inek.5 1 33.5 Boz Kara Sığır İneği Katır Re's Kısrak Müslüman Gayri Müslim Toplam 100 101 201 Mahalleler Kısır Kısrak Re's Manda Sağmal Erkek Dana Düve Re's Re's Re's Re's 85 4 89 56 8 1 56 8 1 Kısır Manda Re's 45 539 51 45 590 671 4 675 3 3 Merkep Re's Öküz Re's Tay Re's Toplam Yüzde (%) Re's 5037.5 93 7 100 Müslüman Gayri Müslim Toplam 25 8 33 Tablo 48: Hayvanların Etnik Yapıya Göre Dağılımı(Küçükbaş) Mahalleler Keçi Koyun Siyah Kıl Erkek Siyah Tiftik Keçi Keçi Kıl Keçi Sağmal Re's 8959 3446 Tiftik Keçi Erkek Re's 207 153 360 Oğlak Toplam Re's 151 24 175 Yüzde (%) Sağmal Erkek Oğlak Sağmal Erkek Kuzu Müslüman Gayri Müslim Toplam Re's 3027 482 3509 Re's Re's Re's 6833 3249 9948 2072 8905 109 3358 3527 Re's 13278 6427 Re's Re's Re's 91 37 128 45743 16348 62091 74 26 100 48 48 23 23 13475 19705 12405 Gayri müslimlerin sahip oldukları hayvanlar ise şunlardır : a) Büyükbaş hayvanlar : 101 bargir. 51 merkep. 2072 erkek keçi. b) koyun. 4 sağmal Küçükbaş Hayvanlar : 482 sağmal keçi. 23 erkek siyah kıl keçisi.

5 12300 69839 18645 34761 36325 10125.5 .5 19905 25459.1.5 1212603. kazanç demektir. Temettuat çoğulu olup hane reislerinin kazançlarının toplamını ifade etmektedir.5 62107.80 5. Mahallelere Göre Temettuat Dağılımı Temettu gelir. BÖLÜM İKTİSADİ DURUM 5.5 56532 59481 78714 56284 42307. Buna göre Sivrihisar mahallelerinin temettuatları şu şekildedir: Tablo 49: Mahallelerin Temettuât Dağılımı Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Temettuat Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kubbeli Kutbettin Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün 22066 150336 25791 49727 73989. yekünü alınmıştır.5 226354.5 62929 18624. Temettuat defterlerinde her mahallenin son sayfasında o mahalleye ait hane reislerinin hepsinin kazançlarının toplamı.

Daha sonra Benli (1431. Elmalı. Kutbettin (1042. Şeyh Baba Yusuf. % 18’de gayri müslimlere aittir. Hacı Hasan (642. Tablo 50: Temettuâtın Etnik Yapıya Dağılımı Etnik Grup Müslim G.5 % 82 18 100 Hane Başına 848. Mahallelerin temettuat dağılımlarına baktığımızda en fazla kazancın Yenice mahallesinde (226354.5 215023 1212603.8 kuruş).9 kuruş)’dır. Yenice (1057.5 kuruş).13 1472. Mahalle başına en az temettuat düşen mahaller ise Faruklar (642 kuruş). Kılıç (78714 kuruş). Kethüda. Çopuk. Kılıç. Hacı Eskici. Bir başka deyişle % 82’si müslümanlara. . Durumları müslümanlardan yaklaşık 1.3 kuruş).1 kuruş).81 Toplam temettuatın 996562. Karabaş.74 kat daha iyidir. Kutbettin. Mahalle başına 55072 kuruş temettuat düşmektedir ki bu ortalamayı geçen mahalleler şunlardır: Benli. Yenice. Mahallelerde kişi başına en fazla temettuat düşen mahalle 7 haneli Hisar mahallesidir (1446.7 kuruş).5 kuruşu müslümanlara. Daha sonra sırasıyla Benli (150336 kuruş).5 kuruş) olduğu görülmektedir. Şeyh Baba Yusuf (642. 215023 kuruşu ise gayri müslimlere aittir.5 kuruş) ve Eskici (69839 kuruş) gelmektedir. Demirci.Müslim Toplam Temettuat 997580. Demirci (73989.1 Toplam hesaplamalara dayanarak gayri müslimlerin müslümanlardan daha çok kazandıkları ortaya çıkmaktadır. Hazinedar (1009 kuruş) gelmektedir.

9140.1 642.82 Tablo 51: Mahallelerde Hane Başına Düşen Temettuât Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan 19 75 29 48 36 7 63 73 85 65 54 53 62 98 79 28 214 66 1698 Hane Sayısı 30 105 105 31 66 80 68 31 28 22066 150336 25791 49727 73989.000 kuruşa kadar çıktığı tespit edilmiştir.2.5 1431.5 Temettuat Hane Başına Düşen 735.9 753.17.5 62107.VRD. Köylere Göre Temettuat Dağılımı Sivrihisar’ın sayımının yapıldığı köylerinde toplam 1479422.5 19905 25459.5 62929 18624.5 1212603.5 12300 69839 18645 34761 36325 10125. TMT. Temettuat defterlerinde yaptığımız araştırmalar sonucunda tespit ettiğimiz bazı yanlışlıkları zikretmek gerekir. Tespit edebildiğimiz en büyük yanlışlık temettuat toplamlarının defterlerin sonlarında yazılmış olan toplamlarla pek azı hariç uygunluk göstermemesidir.8 - 10 Gedik 11 Hacı Eshab 12 Hacı Eskici 13 Hacı Hasan 14 Hacı Veysi 15 Hazinedar 16 Hisar 17 Karabaş 18 Kethuda 19 Kılıç 20 Kubbeli 21 Kutbettin 22 Müslim Akdoğan 23 Orta 24 Şeyh Baba Yusuf 25 Tahtalı 26 Tatlar 27 Yenice 28 Zimmi Akdoğan Yekün Burada bir hususu belirtmekte yarar vardır.5 897.3 931.3 642 909.5 226354.2 1057. nr.2 647.9 724.1 665.3 798.4 924. Bu farklılığın zaman zaman 10.7 831. s.9 913.5 kuruş temettuat gözükmektedir.8 926 1042. Köylerin temettuat dağılımı şu şekildedir: 1 BOA.3 814. ML. .5 56532 59481 78714 56284 42307.2 1009 1446.3 642.1 5.

5 1479422.5 30667 8706.5 12375 8845 23715 17663 59229.5 10332 78266.5 16701 37342 92343.83 Tablo 52: Köylerdeki Temettuât Dağılımı Köyler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 Ahiler Babadat Balihisar Bayulu Biçer Böğürtlen Çaykoz Demirci Dinek Dümrek Elçik Elinviran Ertan Güğüm Gürsöğüt Halilbağı Hatuncuk Hortu İbik Seydi İğdecik İlyas Paşa İsrail Bağı Kapulu Karaburhan Karacakaya ve Adahisar Karaca Ahmet Sultan Karacaviran Karadat Karkı Karkın Kaymas Kızılcaviran Kocaş Kultan Kurt Şeyh Mülk Memik Ortaklar Sadıkbağı Sarıkavak Tatar Tekeviran Tuğray Yalnızçam Zey Yekün Temettuatı 11982.5 77064 41378 8521 17006 21207.5 .5 14300 25172.5 6894 9057 55548 36817 25366 109505 16559 10561.5 9869 12328 43135.5 15668 35204 93099 9701.5 19384 39594 52085 55774 40548 39379.5 63037 13768.5 38589 15133.

5)’dur. a) kısrak. 309645 kuruştur.3.1. hane başına da 234. Halkın Gelir Kaynakları 5. sağmal ve erkek keçi.86 5.5 32876.05 kuruş temettuat düşmektedir ki yalnızca 19 köy bu ortalamayı geçmektedir. sağmal ve erkek siyah kıl keçisi. Hayvancılıktan Elde Edilen Gelirler Sivrihisar’da gelir elde edilen hayvanları şu şekilde sıralayabiliriz. En fazla temettuatı olan köyler Hortu (109505 kuruş). sağmal karasığır ineği. sağmal ve erkek tiftik keçisi. Kaymaz (93099 kuruş).6 kuruş düşmektedir. Kapulu (92343. b) Küçükbaş hayvanlar : Sağmal ve erkek koyun. Hayvancılıktan elde edilen temettuat (kazanç).05 114. Bu da toplam kazancın yaklaşık % 25’ine tekabül etmekte olup mahalle başına 14074.3. Ayrıca köylerde hane başına 115. sağmal manda .84 Sivrihisar köylerinde bu yıllarda gayri müslimlerin yaşamadığını daha önce belirtmiştik. Tablo 53: Köy ve Hane Başına Düşen Temettuât Toplam Temettuat Köy Başına Hane Başına 1479422.4 kuruş düşmektedir.8 kuruş. Hayvanların baş hesabı hasılatı şu şekildedir : Büyükbaş hayvanlar: Sağmal inek. Sayımı yapılan 45 köyden toplanan temettuattan köy başına 32876.

Müslümanlar hayvancılıktan kazanç 247143. 40 kuruşla sağmal mandadan elde edilirken en az hasılat 2. Hayvancılıktan elde edilen gelirin etnik bakımdan durumu ise şu şekildedir.5 2. Müslümanlarda hane başına 210. erkek koyun (50622 kuruş) sağmal .09 kuruş düşmektedir.5 kuruşla erkek koyun ve erkek kıl keçisinden elde edilmiştir. Hayvancılıktan toplamda keçi (35090) gelmektedir. en fazla gelir 80050 kuruşla erkek keçiden elde edilmiştir.5 kuruş (% 20) elde etmişlerdir. gayri müslimlerde ise 428.5 Sağmal Manda Kısrak Hasılat (Baş) 25 10 5 10 2. Burada da görüldüğü gibi gayri müslimlerin hayvancılıktan kazancı müslümanların kazancının 2 katı kadardır.4 kuruş düşerken.5 40 75 Burada da görüldüğü gibi en çok hasılat 75 kuruşla kısrak.5 10 7. Daha sonra sağmal koyun (67651 kuruş).5 kuruş (%80) olurken gayri müslimler de 62501.85 Tablo 54 : Hayvan Başına Elde Edilen Hasılat Hayvanlar Sağmal İnek Sağmal Keçi Sağmal Koyun Sağmal tiftik keçisi Sağmal Siyah Kıl Keçisi Erkek Koyun Erkek Keçi Erkek Tiftik Keçisi 7.

Siyah Kıl ErkekSiyah Keçi Kıl Keçi Tiftik Keçi Sağmal Tiftik Keçi Erkek 314 1640 160 875 1621 723 75 352 68 1041 527 460 464 161 1177 1318 935 1493 539 825 335 4602 19705 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün 1 25 .5 150 450 2432 2 3 1 150 225 75 2 6 150 450 3 150 1 2 1. Re's 71 338 120 160 318 217 34 49 31 174 85 68 85 26 132 249 210 133 169 53 787 3509 Keçi Sağmal Has. 785 4100 400 2187 4052 1807 188 875 170 2603 1303 1145 1162 403 3008 3627 2237 3633 1499 1958 837 12644 50622 3 7 3 5 1 1. Re's Has. Re's Has.5 107 410 150 50 325 725 875 500 75 125 75 925 225 175 400 200 325 575 350 450 125 625 237. 710 3380 1200 1600 3180 2170 340 490 310 1740 850 680 850 260 1320 2490 2100 1330 1690 530 7870 35090 Erkek Re's 200 1789 118 266 724 355 43 127 26 376 222 244 199 64 374 591 421 370 301 150 1945 8905 Has 2000 17890 1180 2660 7240 3550 430 1270 260 3760 2220 2440 1990 640 3740 5910 4210 3700 3010 1500 19450 89050 2 6 33. 836 484 164 707 1205 635 103 183 54 734 334 323 388 141 667 951 567 863 436 626 111 2963 13475 1555 2410 1070 3525 7420 4435 515 905 270 3670 1670 1615 1940 605 3295 4755 2836 4340 2180 3270 555 14815 67651 Re's Koyun Erkek Has. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Araklı Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Hacı Ashab 6 2 13 29 35 20 3 5 3 37 9 7 17 8 13 24 14 18 5 25 9.5 2500 10013 1 25 Kara Sığır İneği Re'sHas.5 Re's Has. Kısrak Sağmal Re's Has. 1 4 5 8.80 Tablo 55: Mahallelerdeki Hayvanların Gelirlerinin Dağılımı Mahalle Adı İnek Sağmal Re's Has.5 19 5 40 160 200 340 760 200 26 260 48 345 23 57.5 14 89 120 280 120 200 40 60 560 3560 48 345 23 57. Re's Has.5 3 1 75 150 107 225 75 Re's Has.5 128 1280 360 2833 126 1260 307 2303 1 1 4 1 2 3 40 40 160 40 80 120 13 130 2 20 14 140 Manda Sağmal Re's Has.

5 % 73 27 100 Hasılat 247143.5 kuruş) elde edilmiştir.54 4.5 dönüm araziden 486793.3 100 Bu verilere göre en fazla gelir ekili alanlardan (410331.5 309645 % 80 20 100 5.5 7710. Ziraatten Elde Edilen Gelirler Ziraatten elde edilen gelirler.5) kazandıkları görülmektedir.5 485593 Yüzde(%) 5. En az gelir ise bahçe ve cehri korusundan (1425.5 kuruş) elde edilmiştir. gayri müslimlerin ise 7214.5 12772 46686.5). Bu gelirler içinde almaktadır.5 62501.5 0. bağ. toplam temettuatın % 40’ına tekabül etmektedir. bahçe çayır ve mezru tarlalardan elde edilen gelirler yer Tablo 57: Ziraatten Elde Edilen Gelirler Türü Bağ Bostan Çayır Mezru Tarla Diğer Toplam Dönüm 1305 430 1449 4510 16.5 Hasılat/Kuruş 26903 23126 23812 410331.710.2.5 % 74 26 100 Gelir Getiren Hayvan 33914.5 kuruş (% 1.5 1420.5 16879 64516. Etnik yapıya göre baktığımızda ise müslümanların ziraatten 479579 kuruş (% 98.3. Sivrihisar’da 7. .80 Tablo 56: Hayvanlardan Elde Edilen Kazacın Etnik Yapıya Dağılımı Etnik Grup Müslüman Gayri Müslim Toplam Toplam Hayvan 47637. Nadasa bırakılan araziler bu toplama dahil edilmemiştir.76 4.9 84.5 kuruş hasılat elde edilmiştir.

han. dükkan. 5. Binalardan Alınan Kira Gelirleri Kira geliri getiren binaları şu şekilde sıralamak mümkündür: Değirmen (asiyab). hamam. vakıf dükkanı. hane adası. En fazla kira getiren gayri menkuller değirmenler (5441 .3.3. ne kadar kazandıkları ortaya çıkmaktadır. mağaza.3.3. kahvehane. Bu verilerden hane reislerinin sahip olduğu menkul ve gayri menkullerin neler oldukları. 5. Kira Gelirleri Sivrihisar’da Temettuat defterlerinden anlaşıldığı üzere hane reislerinin sahip oldukları menkul ve gayri menkul varlıklarının kazandırdığı kira gelirleri de önemli bir yer teşkil etmektedir.81 Buradan anlaşılan müslümanların ziraatle çok daha fazla uğraştığı. gayri müslimlerin ise hem yerleşim yerlerinin fiziki yapısından hem de Osmanlı Devleti’nin her yerinde olduğu gibi karakterlerinden dolayı ziraatten çok ticaret ve sanatkarlıkla uğraştıkları görülmektedir.1. Bu gayri menkullerden elde edilen kira hasılatları şu şekildedir: Tablo 58: Binalardan Alınan Kiralar Cinsi Değirmen Hane Odası Dükkan Hamam Kahvehane Vakıf Dükkan Hane Odası Karhane Kuzatı Mağaza Toplam Kira Hasılatı 5441 780 2088 3000 40 215 360 650 105 12679 Binalardan alınan kiraların toplamı 12679 kuruş olup bu da toplam temettuatın % 1’ine karşılık gelmektedir.

82 kuruş) olmuştur.3. altı aylık kazanç getirdikleri ve buna göre kazanç vergi verdikleri bilinmektedir.kalmamıştır. Tablo 59: Tarlalardan Alınan Kiralar Tarla Cinsi Kiraya Verdiği Tarla Kiraladığı Mezru Tarla Kiraladığı Bostan Toplam Hasılatı 57. Bu gelirlerin hepsi müslümanlara aittir.2. Bu su değirmenlerinin bugün için mevcudiyeti maalesef -pirinç üretimindeki gibi. Bu tohumluklar buğday (hınta). Tarlalardan Alınan Kira Gelirleri Tarlalardan alınan kiralar 4392 kuruş olup toplam temettuatın % 0. tarlaların ise niteliği belli olmayıp sadece “kiraya verdiği tarla” şeklinde kaydedilmiştir. Ayrıca değirmenlerin su kaynaklarının bulunduğu köylerde olduğunu ve sahiplerinin mahallelerde oturduklarını da belirtmeyiz. Bu.5 1606.3’üne tekabül etmektedir. Sivrihisar’da su kaynaklarının oldukça çok olduğunu daha önce de belirtmiştik. arpa (şair).3. Kiralanan tarlalar ekili alanlar (1606. Her ne kadar ziraat gelirleri içine girse de kira gelirleri arasında saydığımız bir gelir grubu da hane reislerinin başka hane reislerine vermiş oldukları tohumluklardan elde ettikleri kazançlardır. 5. kimyon .5 2728 4392 Ayrıca kendilerinin sahip olduğu tarlalarında kiraya verilerek kazanç elde edilmiştir. üç aylık. Ayrıca su gücüyle çalışan bu değirmenlerin çalışma durumuna göre aylık.5 kuruş) ile bostanlardır (2728 kuruş). haşhaş.

Bu gelirleri önem sırasına göre şu şekilde sıralayabiliriz: .5 11151 90 126 720 27 697.5 13.5 kuruşla arpa.5 136 85.5 108 81 1468 180 40.5 823. Bunlar toplam temettuata dahil olup toplam temettuatın %13’üne karşılık gelmektedir.5 54 Bu gelirler dışında kalan ve hane reislerinin de diğer meslekleri olarak belirttiğimiz gelirler vardır.5 18 90 1341 2524 63 819 236 364.5 423 72 18 459 166. Bu tohumluklardan en fazla kazancı 11151 kuruşla buğday sağlamış olup.5 945 202. Tablo 60: Tohumluklardan Elde Edilen Gelirler Mahalleler 1 Araklı 2 Benli 3 Camiikebir 4 Çopuk 5 Demirci 6 Elmalı 7 Faruklar 8 Gazi Sinan 9 Hacı Eshab 10 Hacı Eskici 11 Hacı Hasan 12 Hacı Veysi 13 Hazinedar 14 Hisar 15 Karabaş 16 Kethuda 17 Kılıç 18 Kutbettin 19 Müslim Akdoğan 20 Şeyh Baba Yusuf 21 Tatlar 22 Yenice Yekün Başkasına Verdiği Tohumluk-Kuruş Buğday Haşhaş Arpa Kimyon 181 486 182.5 450 Buy 27 27 236.83 ve bûydur. 954 kuruşla haşhaş ve 54 kuruşla bûy izlemektedir. onu 1768.5 kuruşla kimyon.5 378 1768. 1641.5 268.5 166.5 774 954 54 1641.

5 8775. . üvey annesi. dayısı.5 800 700 315 305 300. annesi.84 Tablo 61: Hane Reislerinin Diğer Gelirleri Gelirler Kiracılık Ağnam Ticareti Araba kiracılığı Arabacılık Ahzı ita(Alış veriş) Tekaüt(Emeklilik) Odun Çekiciliği Ticaret Yemenicilik Bağ Sürümü Zaviyedarlık Kitabetlik Sürücülük Duhanfuruzluk(Tütün Biçiciliği) Amelelik Tevlid Toplam Hasılat/Kuruş 26880. Bunların yıllık kazançları 49208 kuruş olup genel toplamın ve vergilerin içine dahil edilmiş ancak araştırmamızda detaylı olarak incelenmemiştir.5 14350.Bu kişiler hane reislerinin oğlu.5 kuruşla ağnam ticaretidir. Daha sonra ise araba kiracılığı (14350.5 7224 1342 900. Çünkü hanede geliri olan herkesin vergiye muhatap olduğu görülmektedir.5 kuruşla kiracılık ve 25382.5 25382. üvey oğlu. haneyi paylaşıp vergiye muhatap olan çalışanları da zikretmek gerekir.5 300 300 200 10 88086 Bu gelirlerden en çok kazanç sağlayan 26880. Ayrıca hane reisleri ile aynı çatıyı.5 kuruş) arabacılık (8775. kardeşi.5 kuruş) ve ahzı ita/alışveriş (67224 kuruş) gelmektedir. babalığı hatta hizmetkarı olabilmekteydi.

85

Tablo 62: Hanelerdeki Vergiye Tabi Diğer Yazılı Olanlar Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kutbettin Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün Hanedeki Vergiye Tabi Yazılı Olanlar Temettuatı 1475 4521 1040 1153 1614 1343 1228 1240 1577 609 3123 2332 400 2413,5 2800 4875,5 909 3509 388 12658 49208

5.4. Vergiler 5.4.1. Vergi-yi Mahsusa Bu, vergi mükellefinin bir sene önce ödediği vergi miktarını göstermektedir. Şahsın isminin hemen üstüne “sene-i sabıkada vermiş olduğu vergiyi mahsusa” şeklinde yazılan verginin buraya yazılmasının sebebi, halkın geliri ile ödediği vergi arasında eğer varsa bir hakkaniyetsizliği tespit etmektedir.

86

Tanzimat’ın hemen ardından tahsiline başlanan bu verginin iktisadi güce göre dağılımının sağlanması için 1844 yılında devletin büyük bölümünde temettuat tahrirleri yapılmıştır. Gerçekten de bu tahrirler gerek bölgeler gerekse kişiler arası dağılımının son derece adaletsiz olduğunu ortaya çıkarmıştır.2 Tanzimat idarecileri tarafından örfi vergiler yerine ikame edilen ve “an

cemaatin vergi”, “vergü”, “komşuca alınan vergü”, “vergi-yi mahsusa” gibi muhtelif adlar verilen bu vergi,3 köy muhtar ve kocabaşılarıyla zabtiye askeri tarafından tahsil edilerek muhassıllara teslim ediliyordu. Bu verginin tahsili 1260 yılına (1844) kadar “rûz-ı hızır” ve “rûz-ı kasım” olarak iki taksitte yapılıyordu. Fakat bu iki zaman da vergi tahsilatı için uygun değildi. Bu nedenle bu tarihden sonra verginin çiftçilerden , (eshabı ziraat) ürünün elde edilmesinden sonra, sanayici, tüccar ve esnaftan ise sene içinde, sene başından sonuna kadar, taksitler halinde tevziatı ve tahsilatı kararlaştırılmıştır.4 1844 yılında Sivrihisar’da toplanan vergi-yi mahsusanın toplamı 106828 kuruş olarak defter sonlarındaki toplamların icmalinde gözükmektedir. Ancak daha önce temettuat toplamlarında değindiğimiz yanlış hesaplamalar burada da ortaya çıkmaktadır. Bizim hesaplamamıza göre toplanan vergi-yi mahsusa 105484 kuruştur ki arada 1344 kuruşluk fark vardır. Yapmış olduğumuz değerlendirmelerde hesaplamış olduğumuz vergiyi mahsusa rakamını kullandık. Buna göre mahalle başına 4794,72 kuruş, hane başına 79,85 kuruş düşmektedir. Mahalle ortalamalarının altında Benli, Demirci, Elmalı, Hacı Eskici, Kılıç, Kutbettin ve Yenice mahallelerinin dışında kalan mahalleler kalmaktadır. Müslümanların ödedikleri vergiyi mahsusa toplamın % 74’üne, gayrimüslimlerinki ise % 26’sına tekabül etmektedir.

2

Tevfik Güran, Tanzimat Döneminde Osmanlı Maliyesi Bütçeler ve Hazine Hesapları (1841-1861), Yay, Ankara 1989, s.12. 3 Öztürk, a.g.e., s.174. 4 Süleyman Sudi, Defter-i Muktesid, İstanbul 1307, C.1, s.91-92; Güran, a.g.e., s.145, Kütükoğlu, a.g.m., s.541,542.

87

Mahallelere baktığımızda en çok vergi-yi mahsusayı veren mahalle Yenice (17296 kuruş)’dur. En az vergiyi mahsusa veren mahalle ile Hisar (512 kuruş)’dur. Mahallelerde hane başına en fazla vergi-yi mahsusa 186,68 kuruşla Benli mahallesinde, en az vergi-yi mahsusa ise 40,95 kuruşla Hacı Eshab mahallesinde ödenmiştir.
Tablo 63: Mahallelerin Vergi-yi Mahsusa Dağılımı Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kutbettin Kubbeli Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün Mahalle Başına Hane Başına Vergi-yi Mahsusa 1631 19601 2540 4740 7304 5279 1510 1617 778 5329 1832 3551 1896 512 4286 4384 6296 5322 3752 4770 1258 17296 105484 4799,27 79,85 Hane Başına 54,36 186,68 81,94 71,82 91,3 77,63 48,71 57,75 40,95 71,05 63,17 73,98 52,67 73,14 68,03 60,05 74,07 98,55 70,79 48,67 44,93 80,82 Yüzde (%) 1,55 18,6 2,41 4,5 6,92 5 1,43 1,53 0,73 5,05 1,73 3,37 1,8 0,48 4,06 4,15 5,97 5,04 3,56 4,52 1,2 16,4 100 -

Vergi-yi mahsusanın eksik olarak durumuna baktığmızda müslümanların hane başına 66,87 kuruş, gayri müslimlerin de 184,32 kuruş ödediğini görmekteyiz.

Barkan. İstanbul 1977.g.. a.6 Bu vergilerin Osmanlı Devleti’nde daha ziyade mahalli örf ve adetlere. a. 9 Ziya Kazıcı. s. 10 Güran.88 Kazançları müslümanların yaklaşık 2 katı olan gayri müslimlerin bu vergiyi müslümanların yaklaşık 3 katı kadar ödediğini söyleyebiliriz. Kütükoğlu. “Öşür”. Osmanlılar’da Vergi Sistemi.937. s.Barkan. Bayrak Şamil Yay.e. İstanbul 1965.A.s. a. a.e.32-34. Güran.488..72-74. İ.g.9.md.g. s.10 Ancak bu uygulama verim gücü ve sulama imkanı farklı toprakları aynı oranda vergilendirmek gibi bir adaletsizliği ve devlet için vergi kaybına yol açmıştır.g. s.531.A.. a. s.L. Ziya Karamursal. s. 7 Ö... Tanzimat’tan 1277 (1861) yılına kadar çeşitli gel gitlerin yani iltizam usulünün bir 5 6 Şemseddin Sami.e. . s. s. Tanzimat’la birlikte bütün bölgelerde 1/10 oranı geçerli olmuştur.m.g.. s.432. Grohmann..2.g. 8 A. 5. a.g. 12 Barkan.. Öşür (Â’şar) Lügat olarak “onda bir” veya “on cüzde bir cüz”5 anlamı taşımakla birlikte terim olarak mutlaka onda bir yerine kullanılmamıştır.4. şayet arazi daha çok insan emeğine dayanan sularla sulanmış ise böyle bir araziden yarım öşür alınması gerekmektedir. MEB Yay..533.15. mali veya iktisadi mülahazalara dayandığı da belirtilmektedir. s.. c.9 Çoğulu a’şâr olan öşürün Osmanlı Devleti’nde Tanzimat’a kadar toprağın verim gücü ve sulama imkanına göre 1/3 ilâ 1/10 arasında değişmiş.m.g. Mahsullerin onda birinden alınan vergi olarak bilinen öşürün asırdan asıra ve zamandan zamana türlü kalıplara sokularak nisbeti artırılmış ve lafzının anlamına mutabakatı kaldırılmıştır.e. İ. a. s. 11 Sudi. . md.7 Mefhum olarak daha önceki dinlerde de var olan8 öşrün nisbeti tahsil edilen zirai mahsuldeki insan emeğinin durumuna göre değişmektedir. Arazinin yağmur.g. “Öşür”. nehir ve kaynak gibi insan emeğini gerektirmeyen bir su ile sulanıyorsa bunda normal ve tam öşür.487. a.15.485. a. Kütükoğlu.165.e.

fasülye. Cizye Esasen yetişkin gayri müslim erkeklerden (murahıkîn) alınan baş vergisi olan cizyeye murahık hükmünü haiz olmayanlarla.g.m. . baklagiller (nohut.g. 17 Nedkoff. bûy gibi) aynen alınırken bağ ve bahçelerden.607. s. arpa. S. a.607. Romalılar ve Sasaniler devrinde İran’da mevcut olduğu da belirtilmektedir. burçak. amelmande (çalışamaz).13 5. Şinasi Altındağ). devletin ictimâi yapısında ve maliyesinde oluşturduğu tahripler ile Cumhuriyet devrine kadar devam etmiş ve Cumhuriyet’ten sonra 1925’te kaldırılmıştır. mülk sahibi olabilecek ve kanunen de muteber olan işleri görebileceklerdi. a. s. mal. “Osmanlı İmparatorluğunda Cizye” (Çev.m.g. ihtiyarlarla ruhban ve papazlar dahil değildi.3.C. 16 Nedkoff. çayırlardan ise bedelen alınmıştır. B. a.65-67. zimmiler.e. s.m. alaf gibi).. bakla gibi) ve sınai ürünlerden (kimyon.32.605. kendilerine bahşedilen himayeye karşılık eda edecekleri bu verginin mahiyet itibariyle Mısırlılar. a.15 İslam Devleti’nin yalnızca müslüman olmayan tebası. Tahıl ürünleri (buğday.124. Mahiyetine nazaran daha ziyade arazi vergisi şeklinde ise de adam başına taksim edildiği için bir baş vergisi karakteri kazanmış ve bundan dolayı da cizye adı verilmiştir.611.89 uygulanıp bir uygulanmaması öşürün devlet için vergi kayıplarını artırmada önemli rol oynamıştır. s. Bunlar medeni kanun bakımından müslümanlarla aynı haklara sahiptiler ve ticaret yapabilecek. S.12 Ürünlerden aynen alındığı gibi bedelen de alınabilen öşürün 1844 yılında Sivrihisar’da uygulanışı da aynı istikamette olmuştur.17 13 14 Ürünlerden alınan öşürler için bkz.16 Cizyeye bazen haraç da denmiştir. XIII. s.g. Belleten. Sudi.4.11 Öşürün tahsilindeki olumsuzluklar. C. Ankara 1994.14 İslam’a göre ehli zimmet olanlar kendi dini konumlarından başka İslam ceza kanunun da hükmü altında idiler. 15 Nedkoff. Nedkoff..

g.627. s. Kullanmış olduğumuz Temettuat defterlerinde sadece bir gayri müslim mahalle ile üç müslüman mahallede sakin olan ehli zimminin evrakları kaydedilmiştir.19 Tanzimat döneminde ilk olarak bu verginin her cemaatin kendi dini reisi aracılığıyla toplanması esası getirilmişti. orta halliler (evsat) için 30.g.534. gayri müslim nüfus için de askerlik yükümlülüğünü getirmiş ve cizye uygulaması kaldırılmıştır. Ancak gayri müslimlerin askere alınmaları uygun bulunmayarak uygulamada cizyeye yakın olan ve daha önce iane-i askeriye adındaki bedelat-ı askeriye (askerlik bedelleri) adı altında nakdi bir ödeme yükümlülüğü getirilmiştir. 18904.. Bunlar.g.t. s. s. Aynı yıllarda yapılan bir cizye defterinde ise cizye dökümü ayrı ayrı verilmiştir.. a. Bu mahalleler sadece kendilerine ait mahalleler ile müslümanların da yaşadığı mahallelerdir.20 1856 tarihli Islahat Fermanı. 20 Güran. Ayrıntılı bilgi için bkz. her şahsın ödeyeceği vergiye ilave edilerek tahsil ediliyordu.90 Üç derece olarak alınan cizyenin miktarı üst sınıfdan zenginler (a’lâ) için 60. Tahtalı. MAD. a. Cizye defterine göre gayri müslimler toplam olarak 9 mahallede sakindirler.15.. Bu hesap 1834’ten sonra ortaya çıkmıştı. Müslim Akdoğan.m. Gedik Kılıç. her cemaatin mensup olduğu dini kurum memurları ve esnaf kethüdaları aracılığıyla tahsil edilerek hazineye teslim edilmekteydi. 21 Sudi. Orta. . s.e..124-131. Benli. Nedkoff. nr.21 Uygulamasına 1271 mali yılından itibaren başlanan bu vergi.. 18 19 Tozduman.18 Daha önceleri değişen oranlarda tahsil edilmekte idi. a. alt sınıf (ednâ) için 15 kuruştu.. Zimmi Akdoğan. a. a. Ay. Kütükoğlu. Sudi. Merkezden defter şeklinde muhassıllara gönderilen cizye listeleri. s. Bu nedenle cizye kayıtlarına ilişkin bilgileri bu defterden22 aktaracağız.e.130-132. Diğer gayri müslim mahallerine ait defterler yoktur. 22 BOA.g.e. s.g. a.g.m. Yenice.14.

edna sınıfı 3240 kuruş vermiştir. Bunun miktarı her sene müdürlere. Âdet-i Ağnam Resmi Arapça koyun anlamına gelen “ganem”in çoğulu olan “ağnam”. evsat sınıfı 9030 kuruş.91 Ayrıca 1263 (1847) yılında Sivrihisar’da iş icabı sakin olan reaya da cizye defterlerine kaydedilmiştir. 271’i evsat. Cizye evraklarından orta sınıfın daha çok olduğu gözükmektedir. 12’si çalışamaz. koyun ve keçiden nakden alınan bir vergiyi ifade etmekteydi. 1’i ama. Toplam olarak 15810 kuruş cizye vergisi alınan gayri müslimlerden a’lâ sınıfı 4440 kuruş.4. Tablo 64: Gayri Müslimlerin Cizye Evrakları(1847) * 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Mahalleler Ay Benli Gedik Kılıç Müslim Akdoğan Orta Tahtalı Yenice Zimmi Akdoğan Yabancı Reaya Toplam Kuruş A'la 8 16 7 4 9 15 2 11 2 74 4440 Evsat 51 68 3 10 7 24 47 15 33 13 271 9030 Edna 36 52 2 7 26 37 9 31 16 216 3240 Toplam 95 136 3 19 18 59 99 26 75 31 561 15810 Kuruş 2550 3780 90 750 555 1650 2865 705 2115 750 15810 * 5. 1’i firari ve 2’side bilinmemektedir. Cizye defterine göre mahallelerde sakin gayri müslimden toplam 915’nin kaydı vardır. 1’i alil. 2’si mecnun. nazırlara ve mültezimlere verilen fermanlarda gösterilir ve . 216’sı edna olmak üzere toplam 561 kişinin evrakı mevcuttur. Bu defterlerde evrakı belirtilmeyenlerin 333’ü dışarıda. Osmanlı vergi literatüründe. Bunlardan yabancı reaya dahil 74’ü a’lâ.4. 2’si dilenci.

g. 25 Para ya da pâre. koyunların ve keçilerin sağladığı hasılat üzerinden vergi alınması kararlaştırılmıştır.92 ona göre sayım yapılır. Güran.53.15-16. s.177. . 1275 (1856) mali yılından itibaren başlayan 2-4 kuruşluk uygulama Rumeli’de işleme alınmış. s. s. Anadolu’da ise 1.45 kuruş. Tanzimat’ın başlangıcında koyunlardan alınan önemli bir vergi olan “ondalık ağnamın” verginin kaynağını tahrip edici bir etki yapmasından dolayı 1273 (1854) yılında bu uygulamadan vazgeçilmiş.g.5 kuruş – hayvan başına – alınmıştır. Toplanan a’dât-ı ağnam resimleri (vergileri) 6676 kuruş 1 para olup mahalle başına 330. Türk Mali Tarihine Toplu Bir Bakış.e.. nakit olarak koyun başına 5 kuruş olarak alınmaya başlamıştı..e. a. a.5’ine tekabül etmekte olup mahallelere göre dağılımı şu şekildedir: 23 24 Karamursal.23 Tanzimat’la birlikte bu vergi de. hane başına ise yaklaşık 5 kuruş düşmektedir. Farsça bir kelime olup parça demektir ve kuruşun 1/40’ına eşittir.24 Sivrihisar Temettuat defterlerinde a’det-i ağnam vergisi dediğimiz bu vergi koyun ve keçi başına 4 para25 olarak alınmıştır. Toplanan bu meblağ toplam temettuatın % 0. paralar alınırdı. Hilmi Yücelen. İstanbul 1973.

5 kuruşu 6 para) olurken.5 60 196. en az toplandığı mahalle de Hacı Eshab (17. gayri müslimlerden toplanan kısmı ise 537 kuruş 32 para (%8) olmuştur.5 335.R Para 148 412 48 172 264 442 142 64 36 256 52 216 249.5 212 282 150 249 63.5 20 71.5 1008 6454 6676 A. Bu verginin müslümanlardan toplanan kısmı 6168 kuruş 9 para (%92) iken.5 210.5 kuruş 16 para) mahallesidir.5 60 268 152 248 180 132 257 56 906 4760.5 358 169.A. .5 17 226 2042 103 131 37.93 Tablo 65: A'dât-ı Ağnam Rusûmu Mahalleler 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Araklı Ay Benli Camiikebir Çopuk Demirci Elmalı Faruklar Gazi Sinan Gedik Hacı Eshab Hacı Eskici Hacı Hasan Hacı Veysi Hazinedar Hisar Karabaş Kethuda Kılıç Kubbeli Kutbettin Müslim Akdoğan Orta Şeyh Baba Yusuf Tahtalı Tatlar Yenice Zimmi Akdoğan Yekün * Kuruş 86 425.5 1 A’det-i ağnam resminin en çok toplandığı mahalle Yenice mahallesi (1130.

94

SONUÇ İç Anadolu’da Ankara ile Eskişehir arasında yer alan Sivrihisar, tarihte bir çok uygarlığa ve bir çok olaya tanıklık etmiştir. Bizans döneminden itibaren gelişmeye başlayan şehir, Selçuklu ve Osmalılar’ın ilk dönemlerinde uç beyliği gibi görev yapmıştır. Osmanlı ve Karamanoğlu beylikleri arasında sık sık el değiştiren Sivrihisar, Çelebi Mehmed devrinden itibaren Osmanlı Devleti’nde nahiye ve kaza merkezi olmuştur. Osmanlı Devleti’nin ilk eyaletlerinden Hüdâvendigar eyaletine I. Meşrutiyete kadar bağlı olmuş, bu tarihten itibaren idari reformlerla birlikte Ankara eyaletine bağlanmıştır. 1914’te Eskişehir sancağının iki kazasından biri olan Sivrihisar, Cumhuriyet’le birlikte Eskişehir’in en büyük ilçelerinden olmuştur. İlçenin ekonomik açıdan kazandığı durum, Temettuat defterlerinden

anlaşılmaktadır. Esasında Osmanlı Devleti’nde 19. yüzyılda vergi sisteminde değişiklik yaparak maliyeyi düzeltmek üzere hazırlanan bu defterler, Sivrihisar’ın ekonomik hayatı ile birlikte sosyal ve kültürel hayatın ışık tutan bilgiler de vermektedir. Temettuatlara göre Sivrihisar’ın durumu şu şekilde izah edilebilir: Bu defterlere göre 1844 yılında Sivrihisar merkezinde 22 mahalle mevcuttur. Ancak ilgili bölümlerde de açıklandığı üzere bu rakamın eksikliği o yıllardaki başka arşiv kaynaklarından anlaşılmaktadır. Buna 19. yüzyıl ortalarına Sivrihisar’ın mahalle sayısı 28, nüfusu da yaklaşık olarak 8500’dür. Bu nüfusun %74’ü müslüman, %26’sı gayri müslimdir. Kazaya bağlı köylerden defteri olanların nüfusunu defteri olmayanlar için nispet kabul edersek yaklaşık olarak 14000 rakamını buluruz. Kaza ile beraber bu nüfus 22500’e tekabül eden bu rakam bize şehrin o yıllardaki yaklaşık nüfusunu vermektedir. Bu yıllarda köylerde gayri müslim unsur yaşamamaktadır. Şehirde yaşayan gayri müslim halk Ermeni’dir. Osmanlı Devleti’nin her tarafında olduğu gibi ayrı mahallelerde iskan edilmişlerdir.

95

İncelenen dönemde Sivrihisar ahalisinin büyük bir kısmının Anadolu’nun pek çok yerinde olduğu gibi yaygın olarak Mehmet, Ali, Mustafa, İbrahim, Hüseyin, Ahmet, Süleyman, Halil, Ömer, Osman gibi İslamın büyük şahsiyetlerinin adlarını taşıdıkları görülmektedir. Bunun yanında şehirde yaşayan hane reislerinin kullandığı Hacı, Hoca, Molla, Bıçakçı gibi lakaplar, ekonomik ve sosyal göstergeleri ifade eden en önemli göstergelerdir. Şehirde yaşayan gayri müslim unsur olan Ermeniler’in en çok kullandığı adlar ise Karabet, Kefork, Artin’dir. Şehirde sanayi ve ticaret alanında çalışan pek çok esnaf vardır. Bu esnaf grubu şehir nüfusunun % 32,3’ünü oluşturmaktadır. Diğer taraftan şehrin % 19,6’sını ziraatla uğraşanlar, % 9,6’sını görevliler,% 9,3’ünü de mesleği olmayanlar oluşturmaktadır. Esnaf arasında en çok giyim eşyası ve yiyecek üreten ve satanlarla tüccarlar yaygındır. Buna karşılık inşaatla uğraşanlar daha azdır. Sivrihisar’da halkın geçim kaynaklarını, meşgul oldukları mesleklerinden sağladıkları gelirlerin dışında ziraat, ortakçılık, kiracılık ve ağnam ticareti gibi gelirler oluşturmaktadır. Şehirde gelir seviyeleri en yüksek meslek sahipleri ise esnaflar ve tüccarlar olup bunları çiftçiler izlemektedir. Şehirdeki zirai hayat ve hayvancılık, halkın iktisadi yaşamında önemli bir yer tutmaktadır. Sivrihisar’da ziraatla uğraşanların daha çok orta ölçekli tarla işleten hane reisleri olduğu tespit edilmiştir. Mesleği çiftçilik olanların yanı sıra şehirde hemen hemen her hanenin en azından kendisine yetecek kadar bağ, bostan veya bahçeye sahip olup buralarda küçük çaplı ziraat yaptıkları bilinmektedir. Hane sahiplerinin sahip olduğu araziler kendi arasında mezru(ekili) ve gayri mezru(nadas), bağ, bahçe ve bostan olarak ayrılmıştır. Bu arazilerden en büyük dilimler, ekili(%40) ve nadasa(%30) bırakılmış alanlara aittir. Gayri müslimlerin ise ne ekili, ne de nadas alanlara sahibiyeti gözükmemektedir. Bu durum gayri müslimlerin Sivrihisar’da yerleştikleri alanların fiziki olarak tarıma elverişli olmamasından da kaynaklandığı görülmemektedir. Sivrihisar’da yetiştirilen ürünler içinde özellikle hububat ekimi dikkat çekmektedir. Buna göre 1844 yılında şehirde sırasıyla en çok buğday, arpa, kimyon, burçak yetiştirilmiştir. Bunlar dışında bir önceki yıla ait öşürlerden ise tütün ve cehri yetiştirildiği anlaşılmaktadır. Bu yıllarda köylerde ise şehirde yetiştirilen ürünlerin yanı sıra özellikle su kaynaklarının yakınlarında pirinç ve meyva yetiştirildiği köylerle ilgili

96

kayıtlardan anlaşılmaktadır. Zaten su değirmenleri de bu su kaynaklarının olduğu köylerde yapılmıştır. Bu değirmenlere ve yetiştirilen ürünlere sonraki dönemlerde devletin her eyaletine şamil salnamelerdeki kayıtlarda da rastlamamıza karşın günümüzde maalesef değirmenlerin olmadığını ve bazı ürünlerin yetiştirilmediğini tespit etmiş bulunmaktayız. Çiftçiliğin yanında bölgenin tabiat şartları gereği hayvancılık da şehrin ekonomisinde önemli bir yer tutmaktaydı. Mahalle sakinleri tarafından 1844 yılı itibariyle 61916 adet küçükbaş, 2425 adet büyükbaş hayvan yetiştirilmiştir. Bu da şehrin civar bölgelerinde yapılan hayvancılığın önemli bir geçim vasıtası olduğunun tespit edilmesi bakımından önem taşımaktadır. Şehirde yaşayan gayri müslim halk topluluğu Ermeniler’e gelince büyük bir çoğunluğu orta hallidir. Gayri müslimlerin en bariz özelliği ise üçte ikilik kısmının ticaret ve sanatla uğraşmalarıdır. Müslüman ahalinin yaklaşık 1,75 katı kazanç sağlamaktadırlar. Sivrihisar’ın 22 mahallesinde yaşayan hane reisinden 1844 yılında vergi-yi mahsusa, öşür, a’deti ağnam ve gayri müslimlerden alınan cizye olmak üzere dört çeşit tahsil edilen vergiler arasında miktar olarak en fazla yekün tutanı vergi-yi mahsusadır. Halkın ödemekle yükümlü olduğu vergi-yi mahsusa adıyla bilinen an cemaatin vergisinin ise aynı yıllarda Anadolu’nun diğer bölgelerinden alınan vergi-yi mahsusa gibi yüksek olduğu anlaşılmaktadır. 1844 yılında şehir halkı, kazancının % 8,72’sini vergi-yi mahsusa adıyla devlete vergi vermiştir. Diğer yandan aynen ve bedelen alına öşür vergisinin miktarı 1844 yılında 27883,5 kuruşu bulmuştur. Aynen alınan öşürlerin % 82’si sadece buğdaydan alınmıştı. Arpadan alınan öşür, % 13,8’i kimyondan alınan öşür ise % 3’ü bulmuştu. Halkın yetiştirdiği küçükbaş hayvanlardan alınan a’deti ağnam vergisinin ise diğer vergilere nazaran pek yüksek oranlarda alınmadığı anlaşılmaktadır. 1844 yılında toplam 6676 kuruş a’deti anam vergisi ödemiştir.

Bütün bunların şehrin iktisadını yükselttiği ve bunun da neticede sosyal ve kültürel müesseselerin kurulmasını sağladığı unutulmamalıdır. mektep.edna) olarak toplanmış olup en çok evraka sahip grup ise evsat yani orta sınıf olmuştur. . dokumacılık gibi Osmanlı şehrinin klasik iş kollarının gelişmiş olduğu ve zirai üretimle hayvancılığın şehrin ekonomisinde önemli yer tuttuğu da ifade edilmelidir. medrese. Nitekim bu çalışmamızda da yer verdiğimiz ve bu yıllara yakın 1847 tarihli cizye defterinden hem defteri olmayıp karşımıza çıkmayan mahalleler tespit edilmiş. çeşme.97 Gayri müslimlerden alınan baş vergisi olan cizye ise üç sınıf (â’la. evsat. Defterlerde cizye miktarının rakam olarak belirtilmemesinin muhtemelen o yıllara ait yapılmış olan cizye defterlerinden kaynaklanmıştır. türbe ve zaviye ile günümüzde varlığı olmasa da en azından Cumhuriyet dönemine intikal eden kütüphane ve su değirmenleri. Bu deftere göre de 1844 yılında muhtemelen 15810 kuruş cizye toplanmış olmalıdır. Tüm bu verilerden hareketle 1844 yılınde Sivrihişsar’da özellikle çiftçilik. ticaret ve zanaat sahiplerinin şehrin ekonomisinde önemli bir yer tuttuğu görülmektedir. Bunlar içinde dericilik. Büyük bir kısmı Selçuklu ve Osmanlılar’ın parlak devirlerinden kalan ve günümüze kadar gelen bir çok cami ve mescid. faaliyetlerini ticaret ve ziraatin sağladığı imkanlarla sürdürebilmişlerdir. hem de aşağı yukarı 1844 yılında toplanan miktara yakın cizye vergisinin ödendiği ortaya çıkmaktadır.

C. 9163. 9130. 9179. 9158. 9120. _________________(1311). 9111. 9141. İstanbul. 9146. 9136. İstanbul.VRD) No: 176. 9112. Çağrı Yay. ab)Köyler No: 9108. 9145.98 KAYNAKLAR 1. 9135. ŞEMSEDDİN SAMİ (1317). 9132..K) No: 2794. 9113. PAKALIN. 9170. 9167. Eski Eserler Ankara Vilayeti Mahsus Salnamesi (1313). 9152.R. 9115. 9168. Nuri(2001). 9165. İstanbul. AHMET ŞERİF (1325). 9153. Ankara. M. 9143. 9118. 9169. Defteri Muktesid. Dersaadet. 9128. 9174. 9119.9161 d) Maliye Nezareti Varidatı (ML. 9155. b) Kamil Kepeci Tasnifi (K. Kamus-i Türki. 9140. 9172. 9166. 9175. ___________________________ (1318). Dersaadet. (1992). 9148.3. İstanbul C. Ankara. 9116. Turkish and English Lexicon.4. İstanbul.1216.TMT) aa)Mahalleler No:9110.1-2. Defa. 9124. 9162. Osmanlı Yer Adları Sözlüğü. 9156. Tarih Vakfı Yurt Yay. 9138. 9126. 13. 9150. 9117. ____________________________ (1327). 3. Tarih Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. 9177. 9109. Memalik-i Osmaniye’nin Tarih ve Coğrafya Lügati. İstanbul. 9123. C. 15. Defa. 2. Ankara. 6019 c) Maliyeden Müdevver Defterler (MAD) No: 18904. ALİ CEVAD (1313). 9144. 9131. 9164. Anadolu’da Tanin. W. 9154. REDHOUSE. Osmanlı. 9160. 9121. 6364. 9122. 9161.VRD.I. 9125. Kamusu’l Âlam. Başvuru Eserleri ve Lügatler AKBAYAR. . 9171. SÜLEYMAN SÛDİ (1307). İstanbul Tanin Matbaası.Zeki (1971). 9114. Arşiv Belgeleri a) Maliye Nezareti Temettuat Defterleri (MLD. 9157. C. 9133. 9127. A2 Defa. 9151.İstanbul. 9137. 9139. 9159. 9173. 9134.

Yimpaş Holding Yay. ARSLAN. Çetin Börekçi).Levent (2001)..1. Dorylaion’dan Eskişehir’e. C. Ankara. Ömer Lütfi (1943). İstanbul. Kaknüs Yay. _________ (1964). s.485-488. XV ve XVI. İstanbul.Ü. AYDIN. Münir (1993). A.81-106.E. TTK Yay.1-26. Yozgat Temettuat defterleri. Diğer Eserler Ahmet ŞERİF (1999). Yüzyılda Osmanlı Toplumunda Yönetim.3. İst... Kanunlar..S. 5. Mustafa (1995). Asırda Osmanlı İmparatorluğu’nun Zirai Ekonominin Hukuki ve mali Esasları. İstanbul. MEB Yay. Suzan (1991). Yüzyılın Ortalarında Muğla’nın Sosyo Ekonomik Yapısı. İstanbul. İstanbul.l. Mahmut Döneminde Yapılan Nüfus Tahrirleri”.Ü. Göç ve Sürgün. AKTEPE.F. İskan. Anadolu Yayıncılık AŞ. Yozgat. C.. C. Ömer Lütfi (1951-1953). V.X. Türkiye’nin İktisadi ve İctimai Tarihi. Ankara. D. Eskişehir. C. “Öşür”. Türkiyât Mecmuası. YURT ANSİKLOPEDİSİ (1982).4. ÖZTÜRK (2000).. “Eskişehir”.F. Hüseyin (2001). İstanbul.B. s. Türkiyât Enstitüsü Neşriyatı. Tarih Araştırma Merkezi.1. Akçe-Halkbilim Araştırma Merkezi Yay. İ. . Anadolu’da Tanin (Haz. Tarih Vakfı Yay. Kent Araştırmaları Bibliyografyası. Mahir (1991).Ü.2391-2946. M. AŞKIN. BARKAN. İ.9. C.I.. “Çandarlı”. Yay. İ. 16. C.. Sultan II Mahmut ve Reformları Semineri (Bildiriler). y.y. 4. Ahmet. s.Ü.209-211. s.99 TÜRKİYE TARİH VAKFI(2001). AKGÜNDÜZ. İstanbul.1.E. XIX. “Sultan II. AKDAĞ. Eğitim Sağlık Araştırma Çalışmaları Vakfı Yay. “Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi”.. Cem Yay. İstanbul. İ. BARKAN. Vehbi Cem (1978). s. İstanbul.A. S.E. Süreli Yayınlar Agos Gazetesi..A.V. ALBEK. C.t. Nüfus. 26 Mayıs 2000.İ. Eskişehir ve Uluları. s. AKGÜNLÜ.

63.Ü. y. TTK. . İstanbul.E. İ. _____________ (1980). DEVREKER. Ahmet (1997).103-109. Yay. İstanbul.t. “1830 Genel Sayımına Göre Ankara Şehir Merkezi Üzerine Bir Araştırma”.. Gülfettin (1999). EKİNCİKLİ. XXXIX. İstanbul. Musa (1970). Ankara. Dergisi. Cilt 10.A. Osmanlı Araştırmaları. “Osmanlı Şehrindeki Mahallenin İşlevi ve Nitelikleri Üzerine”. ERGENÇ. DARKOT. “Osmanlı Devleti’nin Nüfus ve İskan Politikası” Divan. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Çorlu. s. BAYRAKTAR.69-78. Besim (1966). ÇELİK. BSV Yay.D. Özer (1980). İ. ________________(1997). XXXIV. Yüzyıllarda Sivrihisar Nahiyesi. COŞKUN.. C.I.. Kaya (1996). “Sivrihisar”. s.S. İstanbul. DOĞRU. John (1997). ÇAKIR. İ. Ankara. ______________ (1994). İstanbul. Belleten. Osmanlı Araştırmaları.Ü. s.y.A. s.l. Küre Yay. Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi.1. ÇADIRCI. s. İstanbul.B.. YapıEndüstri Merkezi Yay. Tanzimat Döneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yapıları. S.l. Ankara. “Türkiye’de Muhtarlık Teşkilatının Kurulması Üzerine Bir İnceleme”... Ankara. S.191-210. Mehmet (1995). Ankara. Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi. s.409-420. Ankara.t.E.. TTK Yay. y. s. ve XVI.100 BARKAN (1998). Temettuat Defterlerine Göre Mudurnu Kazasının Sosyo-Ekonomik Yapısı 1261 (1844). Ömer (1979) “Anadolu’da Kybele Tapınımı”.Ü. TTK Yay.t.3. Meteksan Limited Şirketi Yay. Tanzimat Dönemi Osmanlı Maliyesi.. _____________ (1991).127..B.T.109-132. C.l. Halime (1990).B.y.C. İ. S. Osmanlı İmparatorluğu’nda Yaya-Müsellem-Taycı Teşkilatı.S. Hüdavendigar Livası Sayım Defterleri.y. İstanbul.6. y.Ü. C. İstanbul. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Erzurum Ovası’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu.F. TTK Yay. Eren Yay. C. İstanbul. Coşkun (2001). İstanbul ÇAPAR.1457-1458. “Osmanlı Şehrinde Esnaf Örgütlerinin Fiziki Yapıya Etkileri”. XV.IV.. S.133-136. s. Silivri ve Ereğli Kazalarının Sosyo Ekonomik Durumu.E.1-4. “Pessinus”.

A..E. Eski Önasya-Akdeniz Medeniyetleri Enstitüsü Dergisi. İstanbul.32.Ü. “Ondokuzuncu Yüzyıl Ortalarında Ödemkiş Kasabasının SosyoEkonomik Özellikleri”. s. GÜRAN.28. Ekkişehir.92. C.S. F.y. “1845 Yılında Selanik (Temettuatlara Göre)”.C.Ü.Ü. İstanbul. Nejat (1979). C. İstanbul.9. Ankara. İ.301-318. Tarih Dergisi. Fügen (1980).112. Acar Sevim). Mehmet (1995). s.331-348. Gültepe Yay. Yay.t.B. Hamdi (2001). XXVIII. “Hane Deyimi Hakkında”.. y. GÖKAÇTI.E. 19. s. s. s.T.13-49.. Eren Yayıncılık. TTK. s. s. Belleten.168. Yusuf (1997). A. Tanzimat Döneminde Osmanlı Maliyesi: “Bütçeler ve Hazine Hesapları (1841-1861). C.A. s. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun İskan Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi. Walther (1990). s. İstanbul. XVII. C.D. Fotoğraflarla Sivrihisar-Justiniapolis. _________ (1998).Ü. “Osmanlılarda Raiyyet Rüsumu”. Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi. HINZ. Maliye Nezareti Temettuat Defterlerine Göre 1844 Yılında Bolu Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu. İ.t.B.Ali (1997). Anadolu (Anatolia).15-22. Mehmet (2000). İstanbul. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Hububat Meselesi ve Hububattan Alınan Vergiler. Nejat (2000). “Öşür”. M. İNALCIK (1959).485-488.F. Tarih ve Toplum. _______________(1983).V.. İ.575-610.. s.Ü. (1964). İstanbul. Ankara.E. “Tanzimat’ın Uygulanması ve Sosyal Tepkiler”. s. Marmara Türklük Araştırmaları Dergisi.. İstanbul.y. y.. MEB Yay.Ü. İktisat Fakültesi Mecmuası.Ü. “Sivrihisar Yöresi Araştırmaları”.XIX. “İslam’da Ölçü Sistemleri” (Çev. Temettuat Defterlerine Göre Üsküb’ün Sosyal ve Ekonomik Tarihi. KARAKAŞ. Lütfi (1964). İ. İstanbul. Ankara. Ötüken Yay.S.F. Ankara. İstanbul. Yüzyıl Osmanlı Tarım Ekonomisi... GÖÇER. . İstanbul C.l. GENÇ. C. GÖYÜNÇ. İ. C.XXIII..E.l.1-4. İNALCIK Halil (1964). Osmanlı İdaresinde Ermeniler.41. s.627İŞCAN. XVIII. Tevfik (1989). s. A.1-82. Yay. Yay.F. İ.M. İLTER..101 FURAT. TTK Yay.F. _________ (1995). GROHMANN. Ankara. İ. İstanbul. Belleten. HALAÇOĞLU.

TTK Yay. Neşri Tarihi (yay. İstanbul. Ankara. Sayı 225’ten ayrı basım). TTK Yay. _____________(1995). ÖZER.32. C.102 KARAL.. “Osmanlı İmparatorluğunda Cizye” (Çev. T. KOCAŞ. s. ÖZALP.. s. The Universitiy Of Winconsin Press.106. “Sivrihisar’ın XIX. Yüzyıldaki Durumuna Genel Bakış”. B. F. Ziya (1989).C. Enver Ziya (1943). Yüzyılda Söğüd’ün Sosyo-Ekonomik Yapısı” Türk Dünyası Tarih Dergisi. Mübühat S.29-32. Ankara. Cristoff (1944). İstanbul.. Köymen). Eskişehir. TTK Yay. Ankara. TTK Yay. İstanbul. Tam-İş Matbaası. Osmanlı Devleti Tarihi.A. ÖNSOY.2. Burak Matbaacılık. Yücel (2001). Sivrihisar Tarihi. Tarih Boyunca Ermeniler. A. “Tanzimat Döneminde İktisadi Düşüncenin Teşekkülü”. Kemal H. Madison. s.. Belleten. s.15-19.91-96. İstanbul s. Ahmet (1997).Ağustos 1995.2. Kitab-ı Cihannüma. Osmanlı Mali Tarihi Hakkında Tetkikler.. Ankara. KÜTÜKOĞLU. Tahsin (1960).F. NEDKOFF.559-652. Osmanlılar’da Vergi Sistemi.VIII. s. Yay. C. Sivrihisar Örf ve Adetleri.LIX.C. Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri Bilecik. Orhan (2001). (1995). . Ankara.Ü. Eskişehir. Truva Yay. “XIX. Tarihte Eskişehir Sempozyumu (2-4 Kasım 1998). Eskişehir. “Osmanlı Maliyesi”. Bayrak Şamil Yay. KARPAT. Osmanlı Sosyal ve İktisadi Tarihi Kaynaklarından Temettu Defterleri (Belleten.(1995). M. Darende Tanzimat Döneminde Bir Anadolu Şehri(1844). KAZICI Ziya (1977).. KARAMURSAL. KILIÇARSLAN. ÖZKAYA. Bütün Yönleriyle Sivrihisar. M. Mehmet NEŞRİ (1957). Reşit Paşa ve Dönemi Semineri. İstanbul. Bildiriler. Ankara.E. ÖZTÜRK Said (1995). Ottoman Population (1830-1914). Feza Gazetecilik AŞ Yay. Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü Neşriyatı.513-547. Sadi (1970). Rifat (1987). ______________________ (1999). s. Osmanlı İmparatorluğunda İlk Nüfus Sayımı 1831. Şinasi Altındağ). C. İlbeyi(2000). Unat.R. Kitabevi Yay. KESKİN. Ankara 1987. Ankara.

W. MEB Yay. s. I.. Yaşar YÜCEL (1989). SERİN.E. UZUNÇARŞILI (1969). Türk İktisat Tarihi. Türk Mali Tarihine Toplu Bir Bakış ve Maliyeci Şairler Antolojisi. Ahmet (2000). Milli Arşiv Şurası Bildirileri. Ankara. TTK Yay.. Ankara C. UZUNÇARŞILI. (1961).M.l.. İstanbul. “Osmanlı Arşivinde Bulunan Temettuat Defterleri”. Selçuklu Tarih ve Türk İslam Medeniyeti. Ankara. TTK Yay.. SEVİM.Hakkı (1961). SERTOĞLU. TTK Yay. İ. “Sivrihisar”. XIX.y. İstanbul. Azmi (1990). YILMAZ Şeyma. (1943). İstanbul. Arzu (1992).. Yıl Üniversitesi Rektörlüğü Yay.. SÜSLÜ. İstanbul. Nilüfer Matbaası.S. TABAKOĞLU.E. (1998).717-728. İstanbul.S.. YÜCELEN. Hilmi (1973). Türkiye Tarihi. s. vd. Ekrem. Oğuzlar. TOZDUMAN.t. İstanbul.Ü. Ankara. Yüzyılda Bir Anadolu Kenti Eskişehir Kazasının Sosyal ve Ekonomik Durumu. C. İstanbul. Selçuklular Zamanında Türkiye. Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu-Karakoyunlu Devletleri. 100. . Dergah Yay. İ.. Osmanlı Tarihi. İşaret Yay. İstanbul.Ü. Mustafa (1998).t.I ÜZÜMERİ. Mihri PEKTAŞ). TURAN (1971). Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı. Ankara. Enderun Yay. Abdüllatif (1990). y. Aydın Güzelhisar’ın Sosyal ve İktisadi Yapısı (1844). Mithat (1986). SÜMER. Osmanlı Tarih Lügati. Ankara. İstanbul. y. Faruk (1955).. TURAN. Türkiye Ansiklopedisi. Osman (1969). ALİ.151-153. Tanzimat Dönemi Osmanlı Vergi Sistemi. ŞENER. İ..l. İstanbul.B.103 RAMSAY. Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası (Çev.y.B.. Boğaziçi Yay.V.

104 EK-1: Sivrihisar İlçe Haritası .

105 EK-2: Temettuat Defteri Baş Sayfa Örneği .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful