ÖN SÖZ

Toplumsal değerlere aykırı kabul edilen ve söylenildiğinde kötü izlenimler uyandıran kelime ve ifadelerin bu etkiyi en aza indiren kelime ve ifadelerle değişimine “güzel adlandırma” adı verilir. Bütün dillerde görülebilen güzel adlandırma, bir varlığı veya kavramı bilinen yaygın ismiyle söylemek yerine, daha ahlakî ve değer yargılarına uygun bir tarzda ve daha yumuşak bir ifadeyle söylemek için “örtmece kelimeler” de denen farklı kelimelerle dile getirmektir. Batı dillerinde kullanılan “euphemism” terimi, amaçları yönünden açık ve gizli euphemismler diye ikiye ayırt edilir. Bu araştırmamızda euphemism teriminin karşılığı olarak güzel adlandırma terimini tercih ettik. Anlamını göz önüne alarak “örtmece kelime” terimi gizli euphemismler için kullanılabilir. Kullanımı hoş karşılanmayan kelimeler, çeşitli konulardaki toplumsal hassasiyeti gösterir. Güzel adlandırmanın ortaya çıkış sebebini toplumun inancına, ahlâkî yapısına, geleneğine, örf ve âdetlerine bağlamamız mümkündür. Bu değerlere aykırı kabul edilen kelime ve kavramların ifade edilmesi toplum tarafından tepkiyle karşılanır. Toplumun bir parçası olan kişinin bu tepkiyle karşılaşmaması için güzel adlandırma yoluyla oluşmuş kelimeleri kullanması; aynı hareket veya kavramı dinleyenlerin de anlayabileceği farklı bir üslupla dile getirmesi zorunludur. Bu açıdan, bir dili kullanan insanların ahlak anlayışlarını, bazı değer yargılarını veya inançlarını, toplumun tabu saydığı olay, nesne ve kavramları ortaya çıkarmak, toplumsal nezaket ve inceliğini tespit edebilmek için o dilde yer alan güzel adlandırmalardan faydalanmak gerekir. Bu araştırmamızın amacı, özellikle Anadolu ağızlarında kullanılan ortak güzel adlandırmaları ortaya çıkarmak, bu ifade tarzına hangi durumlarda başvurulduğunu belirlemektir. Güzel adlandırmalar, toplumda hangi ahlakî değerlerin ön plana çıktığını, bu değerlere aykırı kabul edilen davranış ve varlıkların neler olduğunu, bu davranış ve varlıkların ifade edildiği kelimelerin yerine ne tür kelimelerin kullanıldığını ve bu kelimelerin nasıl ortaya çıktığını tespit etmemize olanak sağlayacaktır. Güzel adlandırmayla ilgili görülen “edebi kelam, örtmece kelime veya ifade, güzelleme, hüsn-i ta`bîr” gibi terimlerin güzel adlandırmayla benzerliklerini ve

I

farklılıklarını; argo ve güzel adlandırma arasındaki benzerlikleri ve farklılıkları tespit etmek için güzel adlandırmayla ortaya çıkmış kelimeleri belirlemek gerekir. Bunun için başta Derleme Sözlüğü olmak üzere, Türkçe Sözlük ve çeşitli Anadolu ağızlarından derlenmiş metinleri içeren eserleri tarayarak bulabildiğimiz güzel adlandırma örnekleri çalışmamızın malzemesini oluşturmaktadır. Konumuzla ilgili olarak daha önce yapılmış çalışmalarda tespit edilmiş güzel adlandırma örnekleri de sözlüğümüzde yer alan kelimelere dahil edilmiştir. Bir dilde güzel adlandırma ile ortaya çıkmış bütün kelimelerin eksiksiz bir sözlüğünü oluşturmak mümkün değildir. Çünkü bu ifade tarzı devam eden, kalıcı olmayan bir ifade tarzıdır. Her zaman ve mekân içerisinde farklı kişiler, isimlerini anmayı sakıncalı gördükleri varlık veya kavramları farklı şekilde ifade ederek bunlar için yeni kelimeler kullanıyor olabilirler. Ayrıca güzel adlandırma amacıyla da ortaya çıkmış olsa, anlamı iyice yerleşmiş bir kelime artık örtmece kelime olmaktan çıkmış olabilir. Güzel adlandırma her zaman kelime değişikliği şeklinde değil, farklı kelime grupları veya cümle boyutunda da olabilmektedir. Bu gerçekler ve ayrıca hepsini taramanın zorluğu, zaman darlığı gibi sebeplerle Anadolu Ağızlarından derlenmiş metinleri içeren tüm eserleri tarayamadık. Muhtemel eksikliklerin hoş görüleceğini umuyoruz. Güzel adlandırma ve örtmece kelimelerle ilgili kaynakların yetersiz oluşu ve bu konuda pek fazla araştırma yapılmamış olması, Türkçede var olan güzel adlandırmaların tespitinde güçlüklerle karşılaşmamıza sebep olmuştur. Bu araştırmamızın, bundan sonraki çalışmalarda Türkçedeki güzel adlandırmalara sözlüklerde yeterince yer verilmesi ve öneminden dolayı ağız incelemelerinde konunun ele alınması için bir başlangıç olmasını temenni ediyoruz. Çalışmaya katkılarından dolayı değerli hocalarım Yard. Doç. Dr. Ercan ALKAYA’ya, Prof. Dr. Ahmet BURAN’a ve beni Türkçede güzel adlandırma konusu üzerinde çalışmaya teşvik eden, çalışmanın her aşamasında bana yol gösteren danışman hocam Doç. Dr. Ahat ÜSTÜNER’e teşekkürü bir borç bilirim.

Ahmet GECEKUŞU

II

Ç NDEK LER Sayfa No ÖN SÖZ……………………………………………………………………...……. Ç NDEK LER…………………………………………………………………… KISALTMALAR…………………………………………………………………. ÖZET……………………………………………………………………………… GRŞ 1. GÜZEL ADLANDIRMA…………………………………………….…… 2. GÜZEL ADLANDIRMA VE ARGO……………………………………. 3. GÜZEL ADLANDIRMA LE EDEB SANATLAR ARASINDAK LG ……………………………………………………………………………… 1. BÖLÜM 1. 1. GÜZEL ADLANDIRMANIN ORTAYA ÇIKIŞ SEBEPLER …… 1.1.1. Hastalıklarla lgili Güzel Adlandırmalar………………………… 1.1.2. Korkuyla lgili Güzel Adlandırmalar…………………………….. 1.1.3. Ahlâkî Değerle lgili Güzel Adlandırmalar……………………… 1.1.4. nançla lgili Güzel Adlandırmalar………………………………. 1.1.5. Kusurları Gizlemeye Bağlı Güzel Adlandırmalar……………… 2. BÖLÜM 2.1. GÜZEL ADLANDIRMALARIN YAPISAL ÖZELL KLER ……… 2.1.1. Basit Kelimeler…………………………………………………… 2.1.2. Türemiş Kelimeler…………………………………………………. 2.1.3. Birleşik Kelimeler………………………………………………….. 2.1.4. Deyim Halindeki Güzel Adlandırmalar………………………….. 2.2. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ALINTI KEL MELER………….. 54 54 57 59 62 67 21 21 29 33 43 47 18 1 15 I III V VI

3. BÖLÜM 3.1. Güzel Adlandırmaların Anlam Özellikleri……………………………. 71

III

3.1.1. 3.1. Güzel Adlandırmalarda Anlam Genişlemesi……………………… 3. Güzel Adlandırmalarda Anlam Kayması………………………….. 72 73 74 76 78 80 146 IV .2.1. Güzel Adlandırmalarda Anlam Daralması……………………….3. SONUÇ…………………………………………………………………………… KAYNAKLAR…………………………………………………………………… SÖZLÜK…………………………………………………………………………. GÜZEL ADLANDIRILAN KAVRAMLAR D Z N ………………………….

KISALTMALAR KBAYA KA UA KYA ZBK A NYA DA EAK TS DS TAÜ DLT TDK age. s. Alm. S. ng. agm. Baskil ve Ağın Yöresi Ağızları : Kars li Ağızları : Uşak li Ağızları : Kütahya Ve Yöresi Ağızları : Zonguldak-Bartın-Karabük lleri Ağızları : Nevşehir ve Yöresi Ağızları : Diyarbakır Ağzı : Elazığ Ağzına has kelimelerin yapı ve anlam özellikleri : Türkçe Sözlük : Derleme Sözlüğü : Türk Argosu Üzerinde ncelemeler : Divanü Lûgati’t-Türk : Türk Dil Kurumu : Adı geçen eser : Adı geçen makale : Adı geçen tez : Farsça : Fransızca : ngilizce : Almanca : Sayı : Sayfa : Büyük Argo Sözlüğü V . BAS : Keban. agt. F. Fr.

Bütün dillerde konuşmacı. toplum tarafından hoş karşılanmayan her hangi bir kavramı. letişimde söylenmesi toplum tarafından kabul görmeyen ifadelerin. Toplum tarafından söylenmesi sakıncalı görülen kelimelerin yerine farklı kelimeler kullanarak düşüncelerini örtülü bir şekilde ifade eder. Daha resmî ve kibar ortamlarda konuların arz edilebilir hale getirilme işlemine güzel adlandırma denir. Anlam bakımından. bu kelimeleri yapı. güzel adlandırma gayesiyle ortaya çıkan kelimeleri ve bu kelimelerin ortaya çıkış sebeplerini tespit etmektir. varlık ve hareketler için güzel adlandırmaya başvurulduğunu göz önüne alarak.ÖZET Yüksek Lisans Tezi Güzel Adlandırma Ahmet GECEKUŞU Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Güzel adlandırma terimi. güzel adlandırma için kullanılan kelimeler içinde farklı bir anlam verilmiş kelimelerin oranı oldukça fazladır. Türkçenin kelime türetme gücü güzel adlandırmalarda kullanılan türemiş kelimelerde de kendini göstermektedir. Türkçede örtülü ifade yollarını. dinleyenlerin de anlayabileceği daha yumuşak bir ifade veya kelimelerle söylenmesi anlamındadır. Ayrıca kelimelerin hangi kavram. varlığı veya hareketi ifade eden kelime veya ifadeler yerine. Derleme Sözlüğü. çeşitli kültürel sebepleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. Türkçe Sözlük ve Anadolu ağızlarından derlenmiş bir kısım metinlerde yer alan güzel adlandırma yoluyla oluşmuş kelimeleri tespit ederek. köken ve anlam özellikleri bakımından inceledik. Alıntı VI . şte bu çalışmada amaç. toplumumuzun tabu gibi gördüğü şeyleri belirlemeye çalıştık. Güzel adlandırma için birçok alıntı kelime de kullanılmıştır. Yapıları bakımından basit kelimelerin sayısı türemiş ve birleşik kelimelere göre daha azdır. duygu ve düşüncelerini ortama ve kişiliğine uygun olarak serbestçe tercih ettiği kelime ve ifadelerle dile getirir.

hırsızlık) inançla da ilgilidir. Korku bazen ahlâkî değerlerle de ilgili olabilir.05’lik bir oran. kaba olaylar. Hastalıklar içerisinde en fazla “verem” sözcüğü için güzel adlandırma yoluna gidilmiştir. hüsn-i ta`bîr. ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar ve inançla ilgili güzel adlandırmalar olmak üzere dört ana gruba ayrılır. Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar içerisinde daha çok bedensel eksiklikler ve bazı doğal vücut fonksiyonları yer almaktadır. Korkuyla ilgili güzel adlandırmaların oranı % 10. davranışlar. rüşvet. Güzel adlandırmalar. söylenmesi dinen sakıncalı görülen veya hurafelerden dolayı ortaya çıkan korku veya çekince sebebiyle adları söylenmeyen varlık ve kavramlarla ilgilidir. Anahtar kelimeler: Güzel adlandırma. Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar görgü kuralları ve toplumsal incelikle yakından ilgilidir. Söylenmemesi gereken kelime ile bir başka kelime arasındaki benzerlikler birçok güzel adlandırmanın ortaya çıkmasına sebep olmuştur. edeb-i kelâm. korkuyla ilgili güzel adlandırmalar. peri gibi yaratıkların isminin anılmaması korkudan çok inanç kaynaklıdır. Korkuyla ilgili güzel adlandırmalar inançla da yakından ilgilidir. Hortlak. Güzel adlandırmalar içerisinde % 9.kelimelerden yeni kelimeler türetilmiş.96’dır. nesne veya varlıklar toplumun nezâket anlayışının sonucu güzel adlandırmalarla ifade edilmektedir. Birçok güzel adlandırmayı bu iki grupta değerlendirebiliriz. argo. Bu grup içerisinde yer alan bazı kavramlar (zina. Hayâlî yaratıklar veya uğursuz kabul edilen bazı hayvanlarda da güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur. dil – kültür ilişkisi VII . türetilen bu kelimelere yeni anlamlar yüklenmiştir. örtmece kelimeler. Bu gruptaki birleşik kelimelerin oranı basit ve türemiş kelimelere oranla daha fazladır. Olumsuz çağrışımlar uyandıran kelimelerden kaçınıldığı ve bu kelimelere toplum tarafından yasak konulduğu görülmektedir. ğrenç. kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar. çirkin. Tespit ettiğimiz güzel adlandırmalar Tük toplumunun incelik ve nezâketinin aynasıdır.

The word derivation power of Turkish shows its power again in nicely naming. In this issue. In meaning. Also cancepts. The numbers of simple words due to their structure are less than derivative and compound ones. Finding some words which have been produced through nicely naming in texts collected by collecting dictionaries. Also many received words have been used in nicely naming. Turkish dictionary. the speaker atates his feelings and thoughts freely appropiate to the envivanment he is in and his personality. Various cultural reasons of some words that aren’t used by the society during the cammication are studied to find. or motions. we studied on these words cansidering their st vucturc. the aim is to find the obscure statements in Turkish. In All languages. and now meaning have been assigned to newly derivaled words. creatures or motions that is seen unpleasant by society. and thatolian accents. Instead of some words seen incanvenient by the society he expresses his thoughts in an obscure way by using differat words. New words have been derivated from these received ones. root. and meaning. the rate of words that are given different meanings in words used for nicely naming is sa high. VIII . to find some words that are revealed through the aim of nicely naming and to find the reasons of these words to be revealed. creatures. we tried to find taboas in or society.SUMMARY Master Thesis Euphemism Ahmet GECEKUŞU University of Fırat The Institute of Social Secience And Postgraduate Study in Turkish Language and Literature The term of nicely naming doesn’t mean words or statements that states any concepts. but it means using a softer statement or words that can easily understood by the cudience. The process of making subjects presentable in formal and polite envivanment is nicely naming.

the third one is nicely naming including ethical cancepts and the last one is that nicely naming incuding faith.the similarities between the word that shouldn’t beused and the other one have let nicely naming accur. literary utterance. the latter is that nicely naming including fear. slang. Not mentianing the names of same creatures like ghosts and fairies is not related to the fear. the latter is that nicely naming including hiding faults. Nicely naming including ethical concepts is closely related to the rules of good manners and objects or creatures are stated by nicely naming as a result of politeness of society Some concepts in this grup such as adultery.05 of nicelig naming is related to the superstitions in religin br fear and drawback because of the omen. but related to the faith. Nicely naming including fear is much more related to the faith. In disecses the word mostly needs to apply nicely naming is tuberculosis. bribe. There are four veasans of chaosing nicely. For some imaginary creatures or omenous animals agaih nicely naming is appued.It is seen that there is preventation from some words that have negative association and they are prohibited by society. metaphor. In nicely naming includiny tiding faults. % 9.96 in this group the rate of compound word is pretty much than the simple and derivative words. Key Words: Euphemism. actually there are physical lacks and some natural body fuuctions. language and culture relationship IX . The terms in nicely naming that we have found is the mirror of the Turkish society’s politeness. Sometime fear may be related to the ethical concepts. We can take in to account huge runge of nicely naming in these two groups. theft are also related to the faith. The rate of nicely naming related to the fear is % 10.

Toplum içinde uyumlu ve ahenkli bir hayat sürebilmenin bağlı olduğu dilimizi yani konuşmalarımızı da toplumun bu konudaki kurallarına göre biçimlendirmemiz gerekir. Ancak Türkçenin bu alandaki zenginliği konusunda yapılan çalışmaların yeterli olduğunu söylemek mümkün değildir. Euphemismus. “örtmece” terimi için güzel adlandırmaya göndermede bulunmaktadır.Ankara 1999. 163 1 . Cinleri belirtmek için iyi saatte olsunlar demek). 299 ve 199 Berke Vardar. Herhangi bir araştırma yapılmadan bile dikkatli bir bakışla Türkçede “ölüm” veya “ölmek” yerine onlarca farklı ifadenin kullanıldığını görmek mümkündür. Dilbilim terimleri ile ilgili sözlük yazarlarından Mehmet Hengirmen. ruhî inceliklerine ve kibarlıklarına birinci derecede ışık tuttuğu göz önüne alınırsa. Dünyayı sahip olduğumuz kelimelerin ölçüsünde anlamlandırabiliriz ve dağarcığımızda bulunan kelimeler kadarıyla anlayabiliriz. s. Euphemism) Anlamı ve çağrışımı korkulan. Toplumda dilimizle tanınır ve toplumu dilimizin çizdiği sınırlar içerisinde tanırız. s. Euphemisme. Kullanmış olduğumuz kelimeler düşünce ve davranışlarımızın ölçüsüdür. Euphemisme. sevilmeyen.1 Batı dillerinde genellikle “euphemism” terimi ile karşılanan “güzel adlandırma” veya “örtmece” terimini Berke Vardar şöyle tanımlamaktadır: “örtmece (Alm. Bu tür ifadelerin. Fr.GRŞ 1. ng. bu sahadaki araştırmaların ne kadar önemli olduğu kendiliğinden anlaşılır. o dili konuşanların inançlarına. iğrenilen öğeler taşıyan sözcükler yerine. ABC Kitap evi. Eskiden beri bütün dillerde görülen güzel adlandırmalar Türkçede de çokça görülen ifade şekilleridir. stanbul 1988. ng. Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Fr. Euphemismus.”2 Mehmet Hengirmen de güzel adlandırma için şu tanımı yapmıştır: (Alm. Eskilerin edeb-i kelam adını verdikleri “güzel adlandırma” genellikle “örtmece ” ile eş anlamlı sayılmaktadır. ahlâk anlayışlarına. GÜZEL ADLANDIRMA Anlama ve algılamanın en önemli kaynağı dildir. Euphemism) dolaysız bir biçimde söylenmesi uygun görülmeyen bir olguyu örterek dolaylı yoldan anlatma (Örn. bu çağrışımları engelleyecek başkaca 1 2 Mehmet Hengirmen. Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü.

” 3 4 Mehmet Hengirmen. bize daha çok zevk verir. 199 Tahir-ül Mevlevî. mecazî bir söz dizisi ile tasvir edilmesinden ibarettir. s. Eskilerin “edebi kelam” için yaptıkları tanımların da bu tanımlara yakın bir anlam taşıması. bu şekilde ölçülülük de gerekli şartlardandır.4 Süleyman Fehmi de edeb-i kelâm için şu tanımı yapmaktadır: “Anlama etki ve kuvvet vermek yahut değersizlik ve bayağılığını gizlemek gibi bazı yararlarını sağlamak için bir düşüncenin özel bir kelimeyle değil. Mecazî tabirler. uygun görülmek için kendine has kelimelerin temin edemeyeceği bazı fazla yararlar üretmelidir. s. 40 2 . Mecazî tabirler. age.3 Görüldüğü gibi iki terim için yapılan tanım da anlam itibariyle aynıdır. “ fadenin mübtezel ve bayağı ifadelerden münezzeh bulunmasıdır. güzel adlandırmaların eskiden beri kullanılageldiğini ortaya koymaktadır. Verdiği örnekler arasında Mehmet Akif’in fuhşa düşkün biri için söylediği. Halbuki zihin yorgunluğu ne kadar çoğalırsa etki o oranda azalır. tanıma ek olarak şu açıklamaları yapar: “Edeb-i kelâmın makbul şartları açıklık. fakat bu örtü.” diye tanımlayarak. bakışımızın işlemesine engel olmamak için oldukça şeffaf olmalıdır. ölçülülük ve kendine has sözlerle kazanılamayan bazı fazla yararların sağlanmasıdır. anlamın yüzünü bir örtü altına gizleyerek arayıcı bakışlarımızı daha çok çeker..” şeklindeki beyti ile kendisinin hastalıktan dolayı kan tüküren hemşirezâdesi için söylediği. düşüncenin gittikçe daralan ifade şekli olduğundan ölçülülük derecesini aşmadıkça doğal olarak bizi yorar.” beyitleri yer alır. Bundan başka mecazî tabirler. şimdi sağ değil sanırım. “Bir hazanî renk çökmüşken ruh-i gül-gūnuna Güller açtı öksürük her dem leb-i pür-hūnuna. buna “asâlet” ve “mümtaziyet” isimlerinin verildiğini de belirtir. Enderun kitap evi. stanbul 1984. Örneğin verem yerine ince hastalık denmesi. Sosyal etkileşimde dilin kullanım yöntemlerini inceleyen bilim dalı olan sosyodilbilimin konusunu oluşturan bu ifade tarzı Türkçede eskiden beri görülen bir ifade şeklidir. “Bütün kebâire tiryâki bir kopuk tanırım Ne oldu bilmiyorum. Tâhir-ül Mevlevî edeb-i kelâmı.” Yazar.sözcüklerin kullanılması. çünkü edebiyatta fazla bir etki meydana getirmeyen sanatlar zararlı sayılır. Edebiyat Lügatı.

“Harput ağzına has kelimelerin yapı ve anlam özellikleri”. Güzel adlandırma sayesinde toplumun veya bireyin korku. düşünce ve duyguların gizlenmesi bulunmaktadır. Dünü ve Bugünüyle Harput Sempozyumu. ahlâka aykırı kabul edilen veya söylenmesi ayıp sayılan varlık. Dr. Güzel adlandırmanın kelime grubu ve cümle boyutunda görüldüğünü de göz önüne alırsak. toplum tarafından üzücü. 455 . kelimeden büyük güzel adlandırmaları karşılamayacağı için eksik kalmaktadır. güzel adlandırmanın sadece kelimelerden ibaret olmadığı. Güzel adlandırmanın oluşum sebepleri içerisinde korku. kırıcı. (Huriler arzu gözünü açıp baktılar ki Zehra’nın gözünün nuru gelir. s. çirkin. ürkme. iğrenme gibi kötü izlenim ve çağrışımlarının önlenmesi sağlanmaya çalışılır. resmî ortamlarda arzedilebilir hâle getirilme işlemi gerçekleşir. toplumun ahlâkî. ürkme ve iğrenme gibi kötü izlenimler uyandıran ifadelerin bu etkiyi en aza indiren kelimelerle veya ifadelerle dile getirilmesi olayıdır. saygılı davranmak. 273-275 Ahat Üstüner.468 6 5 3 .Süleyman Fehmi’nin verdiği örnekler arasında da Fuzuli’nin “Hūr. sert ve kabul edilmeyen bir ifadenin yerine daha yumuşak bir ifade kullanılmış olur. Dile getirilmek istenen konu veya düşünceler içerisinde yer alan yasaklanmış / hoş görülmeyen kelime ve ifadelerin güzel adlandırma ile herhangi bir dolambaçlı sözle söylenmesi sayesinde. Bir terim olarak “örtmece” ile “güzel adlandırma” terimleri eş anlamlı tutulmuştur. Konuşma esnasında ortama uygun olarak terbiyeli. Elazığ 2004. s. muhtelif kelime grupları şeklinde veya cümle boyutunda olabileceği anlaşılmaktadır. Elazığ 1998. bu tür ifade şekilleri için “örtmece kelime” ifadesinin kullanılması.6 Yukarıdaki tanım ve örneklerden de. kırıcı ve tatsız durumların. ürkme.5 Güzel adlandırma. Hazırlayan: Doç. Ali Yıldırım. kötülük getireceğine inanılan bir varlığın adını söylememek için o varlık veya durum bilinen. Edebiyat. iğrenme yaratan şeylerin. kaba sayılan sözcük veya ifadelerin aynı anlam alanı içerisinde kabullenilebilir sözcük veya ifadelerle değişimi. dinî ve örfî değerlerine aykırı kabul edilen ve söylenildiğinde korku. Güzel adlandırma yoluyla. Ancak “güzel Süleyman Fehmi. yaygın olan isminden farklı kelime veya ifadelerle dile getirilir. dîde-i iştiyâk açıp müterassıd oldu ki nūr-ı dîde-i Zehra gelir.)” beyti dikkat çekmektedir.

cinayet kelimelerinin karşılığı olarak da “ötenazi” kullanılmakta ve bu sözcük intihar ve cinayet kelimelerinin acımasızlığını örtmektedir. anlatılmak istenenden ziyade anlatılan üzerinde çağrışım yaptırır. Salatalık yerine kullanılan “körpe badem” ifadesi bunun bir örneğidir. Nitekim terimin batı dillerindeki karşılığı olan euphemismler. oluşan hayata saldırı “kürtaj” kelimesiyle örtülmeye çalıştırılmıştır. “örtmece kelime” terimiyle eş değer tutulması durumunda. bu anlatım tarzının bütün ürünlerinin ifadesi mümkün olmaz. Bu terim ancak kelimelerle gerçekleştirilen güzel adlandırmaların karşılığı olarak düşünülebilir. ürkme. 1. 7 Süleyman Fehmi. Gizli euphemismler ve 2. Gizli euphemismlere örnek olarak. Güzel adlandırmanın yapılış amacı korku. Açıklık veya kapalılık bakımından ve örtülü ifadenin maksadı bakımından güzel adlandırmaları ikiye ayırmak mümkündür. Zamma. güzel adlandırmanın daha çok estetik kaygılarla yapıldığı öne çıkarılmakta ve bu ifade şekillerine edebî sanatlar arasında yer verilmektedir. Açık euphemismler olmak üzere ikiye ayırt edilmektedir.adlandırma” kavramının. ticarî alanda tüketiciyi ürkütmemek. slamcı kesimin faiz yerine kâr payı demesinde aynı dil oyunu. Gizli euphemizmlere tıp alanında ortaya çıkıp kullanılagelen bir çok terimi dahil edebiliriz.7 Örtmece kelime ve güzel adlandırmada toplum tarafından hoş karşılanmayan kelimelerin dolaylı ifadeleri vardır. anne karnında cinayet. Belki bu ifade tarzına bağlı olarak ortaya çıkan kelimelere “örtmece kelime” demek mümkündür. Eski eserlerde. iğrenme gibi duyguları uyandıran kelimelerin örtülü ifade edilmesiyle birlikte sözleri gizlemeye yönelik de olabilir. Güzel adlandırmayla ortaya çıkan kelime. “örtmece” değil de. 4 . age. dinsel güdüleme amaçlı bir örtmece vardır. Aynı şekilde intihar. fiyat ayarlaması denmesi de aynı biçimde gerçek iletiyi örten ve alıcıyı yanıltmayı amaçlayan dil oyunu örnekleridir. uzaklaştırmamak ya da aldatmak amacıyla kullanılan kelime veya ifadeleri verebiliriz. nsan yaşamına son verme.

bir his ve değer yargısını da içeren anlamlarının olduğu açıktır. Hitler döneminde. yalan. Sosyal alanda yer alan. yalan ve yanlış adlandırmalar bütün dillerde görülmektedir. 8 Hayriye Bilginer. Bu dönemlerde Almanya’da yalan sayılabilecek yüzlerce “gizli euphemizmler” propaganda aracı olarak kullanılagelmekteydi. Yanıltmaya ya da aldatmaya yönelik bir adlandırmayı “güzel” kavramıyla birlikte kullanmak uygun düşmediği düşünülebilir. bu tür ifadeler kandırmaya. Kelimelerin veya söz öbeklerinin sadece dilbilgisel anlamlarının değil aynı zamanda bazı dilbilimcilerin imalı anlam diye adlandırdıkları bir duyguyu ifade eden bir içerme. yapılmakta olan zulümler. fakat güzelleştirilmiş kelimeler arkasına gizlenmeye çalışılmıştır. 443–444 5 . Huzur evlerinin aslında yaşlı insanlarımıza pek huzur verici yerler oldukları söylenemez. Türk Dili Dergisi. fakat “yaşlılar yurdu” demek yerine. Dünya savaşı yılları Almanya’sında rastlanmaktadır. S. “Mesela Bosna savaşı sırasında Boşnaklara uygulanan katliam Sırplar tarafından “etnik temizlik” olarak adlandırılmıştır. “gizli euphemizmler”e batı dillerinde bilhassa II. aldatmaya yönelik olarak da yapılmış olsa.”8 Açık euphemizmlerde gerçek iletiyi örten dil oyunu yoktur. kabalık ve çirkinliklerin etkisini en aza indirmek için dolaylı bir biçimde ifade etmek söz konusudur.Güzel adlandırmada toplum tarafından hoş karşılanmayan kelimelerin yerine örtülü bir ifadenin kullanılmasıyla olumsuzluğun telafi edilmesinden söz edilebilir. s. “huzur evi” demek yöneticiler tarafından tercih edilmektedir. aralarındaki çeşitli çağrışımlardan dolayı okuyan veya dinleyenin asıl maksadı rahatlıkla anlaması esastır. Herhangi bir kavram veya olay bilinen isminden farklı bir isimle anılırken. “Batı dillerinde ve Türkçede güzel adlandırmalar”. “gizli euphemizm” örneğini ise “huzur evi” terimi oluşturmaktadır. Güzel olmayan. Güzel adlandırmalarda maksat anlaşılmamak değildir. Örneğin Reichsaltersheim (=imparatorluk yaşlılar yurdu) anlamını taşıyan mekânlar yaşlı insanların zehirlenerek katledildikleri yerlerdir. Ekim 2001. Ancak. sonuçta kötü ve hoş olmayan bir şeyi güzel ifadelerle dile getirmiş olması dolayısıyla güzel adlandırmalardan ayrı tutmak doğru olmaz. ancak bu ifadeler toplumu yanıltmaya yönelik de olabilir. 598. Açık euphemizmlerde üzüntü.

(Bağıllı *Eğridir – Isparta. C. Dağdan yuvarlanan büyük kar yığını. (Giremez *Araç – Kastamonu) 2.X. büyük oranda toplumun görgü kurallarını bilmeye bağlıdır. köy evi. Değişik yörelerde farklı anlamlarda kullanılan sözcüklerden bazıları şunlardır: Tığ:1. Yayla *Tefenni – Burdur. . Ayrıca aynı dili konuşan toplumlarda herhangi bir yöreye ait olan güzel adlandırmanın başka bir yöreye yabancı.Kayseri) DS. Ceza evi. Yüksek Lisans Tezi. Elazığ. Eğret.”9 şeklindeki tanımlarda yer alan “müphem” sözcüğü. Saman yığını. (Kunduzlu. çığ. Toplum. kulübe. Parasız pulsuz. Baca. Karamanlı *Tefenni. Herhangi bir yörede güzel adlandırma olarak kullanılan bir sözcük başka bir yörede farklı anlamlarda kullanılabilmektedir. “Euphemism”. ( *Merzifon ve köyleri – Amasya) 2. (Hasanlar *Milas – Muğla) 3. s. As a Reflection of Culture on Language. Ovasaray – Çorum.Rize ve çevresi. Şıhlar *Kızılcahamam – Ankara) 4. *Safranbolu – Zonguldak. . Yara.Kastamonu. davranış ve söylemlerimizin sınırlarını belirler. Sığır ve koyunlarda sıcak ve yağlılıktan ileri gelen bir hastalık (.3908 Dam: 1. (Gökdere *Akdağmadeni – Yozgat) 3.1348 Ağrı: 1. Yaylada sütlerin saklandığı yer. (*Emirdağ – Afyon) 5. (Önsen – Maraş) 3. Kozluca *Keçiborlu – Isparta…) 8. s.Afyon. pervasız bir sözün veya uygun olmayan bir gerçeğin yerine konan yumuşak.Uşak. nsanlar güzel söylemeyi gücendirmekten kaçınmak için kullanırlar. Ahır. . ambar. Ağlı *Küre.109 Güzel adlandırma toplumsal yaşayışın ürünüdür.Sivas. Toprak damlı ev. *Yıldızeli – Sivas. *Sütçüler. (Çankırı. Sancaklıboz – Manisa…) 2. . (. *Elbistan – Maraş. s. Tifo. 35 6 . Oldukça kibar bir dilin kullanılmasını gerektiren resmî 9 Ümit Söylemez. “Güzel adlandırmayı anlayabilmek. (Gerede – Bolu. Çepni *Şarkışla – Sivas.I. müphem veya dolambaçlı bir ifadedir (veya ifadenin kullanımıdır). Ankara 1993. *Boğazlıyan – Yozgat) DS. lyas. yani maksadın dinleyen / okuyan tarafından net olarak anlaşılmaması daha çok kültürel farklılık gösteren toplumlar için düşünülebilir. Büğdüz. (*Emirdağ – Afyon. müphem olabileceğini söyleyebiliriz. C. (Ersis *Yusufeli – Artvin) 7. *Eğridir.IV. Güney *Yeşilova.“Euphemism (güzel söyleme veya örtmece). *Mucur – Kırşehir) DS. Hayvan yiyeceğinin saklandığı yer. Bağıllı *Eğridir – Isparta. Güdül *Ayaş. Hacettepe Üniveristesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. . *Iğdır – Kars) 6. ğdecik. Öşek *Boyabat – Sinop.Çorum. s. Kapalı yer. (Ulubey *Senirkent – Isparta.Uşak. çıban gibi hastalıklara verilen ad. *Gölhisar – Burdur…) 4. . C. Oda. Soğuktan ileri gelen bir çeşit hastalık.

Güzel adlandırma ve sebepleri konusunda yabancı dilbilimcilerin tespitleri de yukarıda yer verdiğimiz yerli araştırmacıların tanım ve tespitlerinden pek farklı değildir: Ullmann’a göre güzel adlandırmaya gidilmesinin birinci nedeni. Güzel adlandırmanın ortaya çıkış sebepleri arasında en başta tabu yer almaktadır. 37 Hayriye Bilginer. doğa üstü olaylara karşı duyulan korkularla ilgili görülebilir. 441 7 . Güzel adlandırmaya yol açan ikinci neden olarak Ullmann. Doğan Aksan da Türkçede kullanılan güzel adlandırılmaları aynı sebeplere bağlamaktadır. agm. fakat ahlâka aykırı sayılan kavramları ifade etmek için kullanılan güzel adlandırmada (özellikle cinsellik konusunda) tabunun etkisi daha fazladır. iğrenç durumlarda incelik göstermeyi ele almaktadır.”11 Tabu. üzücü. değerlerinin veya o toplumun bir parçasının aynasıdır. Bu tür kaçınılan bir ifadenin en kibar (belki de en az fark edilir) biçimde söylenmesi yönündeki kibarlık eğilimi güzel söylemenin bir diğer bölümüdür. ölüm.ortamlarda konuşmacılar sıkça kelime dağarcığını iyileştirme diye adlandırılabilecek bu yolu kullanırlar. ayıp sayılan terimlerin dolaylı ifadelerle dile getirilmesidir. korkulan kavramların yerine kullanılan güzel adlandırmaları belirleyen toplumdur. kırıcı.10 Resmi olmayan ortamlarda konuşmalarımızı etkileyen tabuları geri plana iter ve onları ifade etmek için uygun kelime seçme konusunda daha hassas davranırız. ayıp sayılan.. s. eş cinsellik. agt. yasak ilişkiler ve zihinsel rahatsızlıklar ile ilgili kelimeler tabu alanlarının büyük bir bölümünü oluştururlar.. genellikle toplumun değer yargılarına bağlanmaktadır. “öldü” yerine “Hakka yürüdü”. Toplum tarafından hoş 10 11 Ümit Söylemez. Görülüyor ki güzel adlandırmanın ortaya çıkış nedenleri. s. “tuvalete gitmek” yerine “ihtiyaç gidermek” gibi güzel adlandırmalar bu gruba misal gösterilebilir. Tabu kelimeler veya söz öbekleri bir toplumun düşüncelerinin. belirli hastalıklar. Tabu. Üzüntüye sebep olan. Günümüz insanı dahi “cinler” anılacağı zaman “iyi saatte olsunlar” demektedir. insanların doğal ve doğa üstü olaylara karşı olan korkularıdır. Güzel adlandırmaya yol açan bir üçüncü neden ise ahlâka aykırı. tatsız. doğal vücut fonksiyonları. yapılması hoş görülmeyen davranışlara yasak getirmekle birlikte bu davranışların doğrudan ifade edilmesine de yasak getirir. Hemen hemen bütün kültürlerde cinsellik.

s.672 8 . . pisboğaz.çel . s. s. C. utanç duyulacak şeyleri hiç sıkılmadan yapar olmak. böylece bu olumsuz havayı dağıtabilmek için bilinçli olarak yapılır: Boğazsak (boğazlı) : Obur. olumsuz bir hava yaratan varlık. kabiliyetsiz.130 2. *Düzce – Bolu. C. C. Demirkapı *Susurluk – Balıkesir Yenice *Emet – Kütahya. . TS.I. kavram veya olayları ifade eden deyimlerin yerine başka deyimlerin kullanılmasıdır: şişgin olmah C. *Lüleburgaz – Kırklareli) DS. (Uluşiran *Şiran – Gümüşhane) DS.728 Düzmece Kısmık s.I. sahte. Hesinke *Merzifon – Amasya. TS. *Bor – Niğde.X.XXII.4729 Türküsünü çağırmak : Birine hoşlanacağı sözler söylemek.I.II. C. Güzel adlandırma. iktidarsız. (*Bor – Niğde) DS. dalkavukluk yapmak. *Çarşamba -Samsun. C.görülmeyen davranışları yerine getiren ya da söylemleri kullanmaktan sakınmayan bireyler zamanla toplumun bir parçası olmaktan uzaklaşırlar.1224 zayıf. TS. Güzel adlandırma. Lice – Diyarbakır…) DS. olumsuz bir durumu daha hoş sözlerle izah edebilmek. gerçek olmayan. hoş olmayan. Bu açıklamalardan hareketle güzel adlandırmanın özelliklerini şu şekilde sıralayabiliriz: 1. : Kin tutmak. Güzel adlandırma ile anlatılmak istenenlerin dinleyenler tarafından anlaşılması : Uydurma.4014 Ar damarı çatlamak: Utanma hissi kalmamak. (Yayla *Tefenni – Burdur. hile. : Dalavere. s. s.VIII. s.841 : Basur.770 : Cimri. Bazı güzel adlandırma eş anlamlı kelimelerden faydalanılarak yapılır. C. C. yüzsüz olmak. pinti. s. s. TS. C. (*Kemalpaşa – zmir. beceriksiz. gerekir.2843 3. Bu durumda çoğunlukla alıntı kelimelerden faydalanılır: Dirayetsiz Entrika Hemoroyit : Bilgi ve tecrübesi olmayan.II. Sincan *Divriği.I. TS. Karaözü *Gemerek – Sivas.Ordu.

kabızlık. s. TS.1019 Güzel adlandırma. Güzel adlandırma. TS. kelime grubu veya cümle hâlinde olabilir.2975 : Peklik. s. s. Güzel adlandırmaya.I. 9 . C.398 Ayağa çıkmak DS. TS.211 (Yukarıseyit ortamlarda kaba ifadelerden sakınmak için başvurulan bir ifade tarzıdır: 7. TS. s. kısaca cinsel yasakları gerçek isimleri Ayağı dışarı : : Bozuk Orospu ahlâklı.I. : Genel ev. kişinin kendisini veya dinleyicisini utançtan veya diğer duygusal rahatsızlıklardan korumak için başvurulur: Umumhâne nkıbâz Göğüs 5.I.1399 : Meme. C. s.II. olmak. C.C.I. s.397 6.II. cinsel tabu kabul edilen. C. kibar olmayı gerektiren karşıt cinsiyetlerin bulunduğu Def-i hâcet Aleste : Abdest bozma. (*Karaman *Çal – – Konya) Denizli) ile anmamak için yapılabilir: DS.4. Güzel adlandırma kelime. s.IV. C. büyük abdestini yapma. C.600 : Yabancı (Çaltı *Gelendost – Isparta) DS. fahişe.

s. s.” Manas Han’ın mezarı. C. C. C. s.2641). C. s. “Mezar kavramı Türklerde ilk olarak “saray” sözü şeklinde destanlarda ve halk edebiyatlarında görülmektedir. karadam (DS.4128). Ölüm ve ölümü apaçık belirten ifadeler yerine kullanılan güzel adlandırmaların temel sebebini korkuyla beraber inanca da bağlayabiliriz.1841). Bu destanda mezar için.X.1465). “ak-saray. yakasız gömlek (DS. s.4745).2325). kabir(TS. C. kara toprak (TS. “saray kertme ev”. C. karayer (TS. s.3637).X.Korkuyla ilgili güzel adlandırmaların sayısı oldukça fazladır.IX.1557). C. Mezar sözcüğü de ölüm gibi üzücü bir kavramı doğrudan hatırlattığı için bu kavram için güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur. C. s. s.4013) sözcükleri kullanılmaktadır.VII. s.VII.XII. kabristan (TS. Bunların içerisinde sadece “ölüm” ve “ölmek” kavramlarını ifade eden güzel adlandırmalar şunlardır: son nefesini verdi ayrıldı hayata gözlerini kapadı hakka yürüdü bizi bıraktı can verdi irtihal etti vefat etti sonsuzluğa gitti günlerini doldurdu kara toprağa girdi dar-ı bakaya irtihal etti hayatı sona erdi hakkın rahmetine kavuştu rahmetli oldu sizlere ömür hayatını kaybetti toprak oldu gitti yitirdik mevta oldu ahirete göç etti daha iyi bir hayata geçti ömrü vefa etmedi yaşama veda etti son uykuya yattı ebediyete intikal etti yaratıcısının yanına gitti Türkçede ölüm ve ölmek sözcükleri yerine kullanılan güzel adlandırmaların yanında kefen ve mezar sözcükleri için de pek çok güzel adlandırma kullanılmaktadır. C. C. s.XI. tef (DS.II. gök-saray” ifadeleri ile tanıtılmıştır. mezarlık sözcüğü yerine hece taşı (DS.2357). C.II.II. mezar.III. s.1467).1547). lahit (TS. hıdırlık (DS. C.II.III. C. C. s. s. Kefen sözcüğü yerine çadır (DS. s. sin (DS.VIII.1032). 10 . türbelik (DS. melez (DS.3156).

“Mezar Taşı Yazılarında Güzel Adlandırma Kullanımı”.”13 Ölüm kavramının acı ve üzüntü verici durumunu hafifletici bir ifade olan “ecel şerbetini içmek” deyimi güzel adlandırmalar içerisinde en fazla göze çarpan örneklerdendir. Zor kabul edilir bir durumun anlatılmasında zor kabul edilir kelimeler ve ifadeler kullanmak acımıza acı katacaktır. seyrana hacet kalmadı. çtim ecel şerbetini. Gözlerim yollarda seni beklerim. Temmuz 2001. lokmana hacet kalmadı. Bunları kabul etmesek bile yaşamın bir bölümünde bunlarla karşılaşmama şansımız yok gibidir. Bu adlandırmalar mezar taşı yazılarına da yansımıştır. hayatımızın bir parçasıdır. 259 11 . Mezar taşı yazılarında ölümün soğukluğu ve zor kabul edilir oluşu. taş saray yerine “taş balat” ismi kullanılmıştır”. Pamukkale Üniveristesi FenEdebiyat Fakültesi Batı Dilleri ve Edebiyatı Bölümü. Kuşlar son şarkıyı besteler dalda Son yolcu kaybolur hazanlı yolda. s. ölüm kavramını ifade etmede kelimeleri veya ifadeleri kullanırken seçici olmamıza sebep olmuştur. 244 13 Yüksel Ersan. Çok daha kuzeydeki Türk destanlarında ise. Dil. Gelmeyeceğini bildiğim halde. Denizli. Yapıldı çeşm-i sarayım. mimara hacet kalmadı.yani “balkonlu saray” denmektedir. Üzücü olayları dolaylı bir şekilde ifade eden güzel adlandırmalar olumsuz etkiyi hafifletici bir görevle karşımıza çıkar. 21. Yazın.12 Ölümün zor kabul edilir oluşu “ölüm” sözcüğü için birçok güzel adlandırmanın ortaya çıkmasına sebep olmuştur. agm. Yüzyıla Girerken Yazında Dil Kullanımları (I. 12 Yüksel Ersan.. s. Deyişbilim Sempozyumu Bildirileri). Yüksel Ersan’ın Sivas ili “Yukarı Tekke Mezarlığındaki” mezar taşlarından derlemiş olduğu mezar taşı yazılarında kullanılan güzel adlandırma örnekleri şunlardır: “Mekânım dağlar başı oldu. Mezar taşı yazılarında ölümün acısı şerbetle tatlandırılmaya çalışılmıştır. fade edilmek istenmeyen olaylar veya nesneler.

lüzumlu olmak” ve “ölmek” biçiminde açıklanmış bulunmaktaydı. aynı yazıtlarda “ölmek” yerine uçmak eyleminin de kullanıldığına dikkati çekmektedir. Yunus Emre’nin ölüm ve fanilik konularını içeren şiirlerinde bir çok güzel adlandırma örneklerine rastlayabiliriz.Ölümün olumsuz anlamını ortadan kaldırmak mümkün olmasa bile olumlu çağrışımlardan yararlanarak oluşturulan yeni anlamın olumsuz etkiyi hafiflettiğini görebiliriz. bu deyim daha önceki araştırmacılarca “gerek olmak. C. kanatlarını gererek uçan bir kuşun adı olduğunu kanıtlarıyla ortaya koymaktadır. dört yerde kergek bolmak deyimi geçmekte. 44 12 .”14 “uç” sözcüğü DLT’de bir nesnenin tükenmesi anlamındadır. 14 15 Doğan Aksan. “Ölmek” sözcüğü yerine kullanılan bir başka güzel adlandırma örneği ise “kergek bolmak” ifadesidir. Engin Yayın evi.III. Aynı metinlerde “ölmek” kavramıyla ilgili sözcükler ve kergek bolmak üzerinde uzun bir çalışma yayımlayan Osman Nedim Tuna. Mezar taşı yazılarında kullanılan güzel adlandırmalarda ölen kişiye saygı. Türkçenin Sözvarlığı. Bu çalışmayla kergek bolmak (kergek olmak) deyiminin “ölmek” kavramını bir somutlaştırmayla dile getiren deyim aktarmalı (Fr.” 15 “uçmak” sözcüğü günümüzde “aklını yitirmek. Gök dininde (Şamanizm) ölen kimsenin ruhunun kuş ya da böcek olarak uçtuğuna inanıldığını belirten araştırıcı. s. delirmiş) sözcüğü güzel adlandırma kapsamında değerlendirilebilir. 18 Besim Atalay. DLT Tercümesi. s. kergek’in bıldırcın türünden. Ölümün dehşeti. “boyda ne uç bar. (Ulusta çokluk yüzünden tükenme yoktur). Metaphorique) bir anlatım olduğu kanıtlanmıştır. Ankara 1996. korkunçluğu ve ümitsizliğini Yunus Emre’nin ilk şiirlerinde güzel adlandırılmış ifadelerle görebiliriz. delirmek” anlamında da kullanılmaktadır. yakınlarına hürmet ve nezaket anlayışı hâkimdir. Toplumun uygun görmediği davranışları sergileyen ve toplumun söylenmesini yasakladığı veya hoş karşılamadığı sözleri söylemekte pervasız olan kişiler için kullanılan uçmuş (aklını kaçırmış. “Köktürk metinlerinde.

Yunus Emre. Gitmiş gözünün karası Hem işi yoktur durası Kefen bezinin paresi Sünğüğe sarılmış yatar Buradaki “gözünün karası gitmek” ifadesi.“Vardım bunların katına Baktım ecel heybetine Nice yiğit murâdına Ermeyüben ölmüş yatar Yukarıdaki dörtlükte “ölüm” sözcüğü yerine “ecel” şeklinde bir güzel adlandırmaya başvurulmuştur. s. Toker Yayınları.3162) sözcüğü de ölen kişiyi belirtmek için kullanılan bir başka güzel adlandırma örneğidir. Son dizede ölüm sözcüğüyle birlikte kullanılmış olmasına rağmen “yatmak” (TS. ölmek kavramını karşılayan güzel adlandırmadır. Bu şiirlerinde de ölüm kavramını değişik güzel adlandırmalarla ifade etmiştir: 16 Ahmet Kabaklı. Yatmak sözcüğü de ölen kişiyi belirtmektedir.”16 Son dizede “ölüm” sözcüğünü karşılayan “yatmak” sözcüğü Yunus Emre’nin şiirlerinde sıkca kullandığı güzel adlandırma örneklerindendir. s. Atları izi tozulu Önleri tabıl-bazılı l güne hükmü yazılı Şol muhteşem beğler yatar.IV. olgunluk) şiirlerinde ölümü umursamazlık vardır. C. 116-117 13 . Yunus Emre’nin son (ermişlik. stanbul 1971. Vuslat ümidiyle bütün korkularını içinden atmıştır.

s. age. C. Yunus Emre’nin ölüm sözcüğü yerine kullanılan güzel adlandırmaların yanında. Yukarıdaki dizede “yakasız bez” kefen sözcüğü yerine kullanılan güzel adlandırma örneğidir. Şol bir iki arşun bezin ne yeni var ne yakası Kaftan edüben eğnüme sarayım andan varayım “Yakasız gömlek”.854) yerine kullanılan güzel adlandırma örneklerinden birini bizlere vermektedir..XI.4128) yerine kullanılan güzel adlandırmadır.III. kefen (DS. Azrail (DS. Beslediğüm nâzik teni terk etmeye derdim anı Kara toprağa ben anı karayım andan varayım”17 Yukarıdaki dizede “kara toprak” mezar (TS. 116-117 14 . Güzel adlandırmaları toplumun geçmiş yaşantılarına. C.1557) sözcüğü yerine kullanılmış güzel adlandırmadır. ölümü doğrudan hatırlatan mezar ve kefen sözcükleri için de güzel adlandırma yoluna başvurulduğunu görmekteyiz. C. diğer milletlerle ve kültürlerle ilişkilerine kısaca.423) ölmek sözcüğünü karşılamakta ve ölümün acısını az da olsa hafifletmektedir.“Dostdan haber geldi bana durayım andan varayım Kurbanlığa bu canumu vireyim andan varayım “Can vermek” (TS. tarihine. s. milletin kültürüne bağlayabiliriz. 17 Ahmet Kabaklı. s. Canalıcı hod geliser emaneti ver deyiser Ben emaneti ıssına vereyim andan varayım “Can alıcı”. s. s. dinine. adet ve geleneklerine. C.II.I. örf.

Özellikle söz içerisinde argoyu güzel adlandırmalardan rahatlıkla ayırt edebiliriz. rahatlıkla kullanabildiğimiz veya kullanmakta tereddüt Argo. 2. şakacı ve gülünç bir dil olmasına yol açmıştır. Milli Eğitim Basımevi. 139 15 . Argo. s. hayata gülünç bir bakış açısıyla bakar.2. yaşamın her alanında meydana gelen olaylarla birlikte nesnelere karşı da alaylı bir bakış açısıyla yaklaşmıştır. Serseri ve külhanbeylerinin hayata karşı umursamazlıkları argonun sulu. Fakat argo terimlerin güzel adlandırma olarak kullanımında çok fazla seçici olmak ve dikkat etmek gerekmektedir. Güzel adlandırma ve argo fonksiyonları bakımından farklı olmalarına rağmen tabu görüşleri ifade etmede kullanılırlar. Belirgin olan argo ifadeler ve güzel adlandırmaları birbirinden ayırmak çok güç olmayabilir.I. Bu belirsizliği ortadan kaldırmak için argonun genel özelliklerini şöyle sıralayabiliriz: 1. 3. Kelimelerin argo olup olmadığını belirlemek bazen çok güç olabilir. çünkü bunların hepsi 18 Türkçe Sözlük. 4. GÜZEL ADLANDIRMA VE ARGO Argo kelimesi “serseri ve külhanbeylerinin kullandıkları söz”18 anlamındadır. aynı sosyal grupta olan insanlar tarafından kullanılır. Argo ifadeler toplumsal yaşayışa aykırılığı ifade eder. Ölüm gibi acı bir olayı ifade etmede bile alaycı bakış acısını görebiliriz. ettiğimiz sözcüklerin eş anlamlılarıdır. Resmî olmayan ortamlarda kullanılan argo. Argo sözcükler. Argo. ciddi ve resmi hiçbir olayı ifade etmekte kullanılmaz. Olaylarla birlikte özellikle cinsel organlara karşı da sıkılmaz bir tavır ve normalin üstünde bir hayal gücüyle çok faklı adlandırmalar ortaya koymaktadır. ciddî olamayan ortamlarda zenginleşir ve varlığını sürdürür. varlığını bu ortamlarda sürdürür. Argo. 5. Argo. C. stanbul 2002. Bu tanımdan hareketle argo yüksek statüdeki insanların kullanım alanı dışındadır.

134) manasına gelip argo bir ifade olmasına rağmen “çalmak” sözcüğünün suç ifade eden yönünü tamamiyle ortadan kaldırmasa bile bu suçu hafifletmektedir.III. hastalık (TS. s. s. s.IV. “araklamak” sözcüğü “çalmak” (TS. yarasa (DS. Bu tür konuşmalar genellikle alt sınıf ve bazı tabulardan rahatsız olan gruplar içinde olur. Bunun için “işten atıldı” yerine “pasaportunu eline verdiler” sözü daha çok tercih edilir. “küçük oğlan” gibi terimler kullanmak daha uygun olmakta ve doğrudan “penis” denilmesinin iğrençliğini ortadan kaldırmaktadır.I. Argo terimler düzgün ve uygun bir şekilde kullanılmadıkça sadece güzel adlandırmanın kibarlığını zedelemez. çiçek.I. kefen (DS. s. C. 16 . Güzel adlandırma ve argonun ortak yönlerinden biri de söylenmek istenmeyen ifadenin şekilsel özelliklerini içeren sözcüklerle dile getirilmesidir. mezar (TAÜ . Bir şeyi şakacı veya daha hafif bir manada nakletmek bir yere kadar konuşmacıya daha rahat ve özgür bir atmosferde konuşma imkânı sunar.III. derikanat.535).resmî olmayan ifadelerdir ve sosyal statüleri eşit olan insanların kullanabileceği sözlerdir. C.IV. Bazen güzel adlandırmaya benzeyen havadan sudan konuşmalara rastlarız. C. s. Bazen “pasaportunu eline vermek” (TS. “Mektep” kelimesinin normalde okul manasına geldiğini biliriz. s.2269) tabiri “işten atılmak” ifadesine göre daha yumuşak ve şakacı bir tabir olmasından dolayı konuşmacının ve dinleyicinin üzerinde çok fazla olumsuz bir etki yaratmaz. dikkulak. C. Örneğin erkek cinsel organı olan “penis” ifadesi yerine “ufaklık”. C. Altıboğumlu. aynı zamanda sizi dinleyen insanları gücendirebilecek terbiyesizce bir ifade gibi görülebilir. çadır. s. taşlı köy. C. Argoda cinsel organları belirtmek için kullanılan bazı ifadeler “penis” sözcüğüne göre daha az iğrenç ve kaba görülmektedir. akrep (DS.100).1032).230). Erkeğin cinsel organı için kullanılan “penis” çok daha kaba ve iğrenç bir sözcüğün yerini alıp güzel adlandırma şeklinde kullanılabilir. kurt (DS.1434).I. Ama argoda rahatsızlık verici bir kullanımdan kaçınmak için “genel ev” veya “kerhane” kelimesi yerine “mektep” kelimesi tercih edilir. C.

s.1488); eli büyük, ayı (DS, C.V, s.1715); gezgin, uykuda gezen (DS, C.VI, s.2023); kuyruklu, akrep (DS, C.VIII, s.3020); anadan doğma, çırılçıplak (TS, C.I, s.119); avuç açmak, dilenmek (TS, C.I, s.184) gibi ifadeler güzel adlandırma içerisinde şekilsel özellikler gösteren ifadelerden bazılarıdır. Güzel adlandırma gibi argoda da söylenmesi uygun olmayan tabu kavramların şekilsel özellikleriyle karşımıza çıktığı görülür. Servi altı (mezar, gömüt), kaldırım kuşu (kaldırım, sokak, durak gibi yerleri kendisine iş yeri edinen hırsız, yan kesici; sokak fahişesi, müşterisini sokakta bulmayı alışkanlık edinmiş fahişe), içeri düşmek (hapse girmek, ceza evine konulmak) gibi sözler argo olmakla birlikte güzel adlandırma sınırları içerisinde değerlendirilebilecek ifadelerdir. Halkın gündelik hayatında belirli nesne ve hareketlerin dile getirilmesi, duygu ve düşüncelerin belirtilmesi sırasında, bu unsurların dış yapıları, görünümleri argo ifadelerde öne çıkar. Bu ifadelerde kişinin dış görünüşü ile birtakım varlık ve eşyalar arasında kurulan benzerliklerden faydalanılır. Bu benzetmelerde güzel adlandırmalarda temel kaygıyı oluşturan güzellik ve estetik kaygısı yer almaz. Argocu oldukça sade, yalın, doğal bir mantıkla ve çok rahat bir şekilde hiç sakınmadan bu benzetmelerden yararlanır. “Böylece bazı insanların özellikle bazı organlarının veya vücutlarının bazı bölümlerinin dış yapıları, yeryüzündeki bazı bitkilerin meyve veya ürünlerinin görünümlerine dayanan biçimsel özellikleriyle ilişkilendirilmek yoluyla yeni anlamlar kazandırılmış birçok kelime argoya katılmıştır.”19 Ceza evinin güzel adlandırmada en fazla kabul gören karşılığı “içeri” sözcüğüdür. “ceza evi” (TS, C.II, s.1334) için kullanılan güzel adlandırmalar içerisinde bakış açısından kaynaklanan ifade zıtlığı görülmemektedir. Bu sözcüğün argodaki karşılıkları arasında hem “aslan yatağı” (BAS, s.45) hem de “it deliği” (BAS, s.153) karşılığının bulunması, söz konusu olan ifade zıtlığının bir göstergesidir. Güzel adlandırmayı argodan ayırabilmenin en önemli yolu toplumsal hassasiyeti bilmektir. Dinleyiciyi kırmamak, üzmemek, iğrendirmemek; konuşmacıyı toplumdan soyutlamamak için yasak olan kelimenin veya kelime grubunun yerine kullanılan bütün ifadeler güzel adlandırma kapsamındadır.
19

Halil Ersoylu; Türk Argosu Üzerinde ncelemeler, Leyla ile Mecnun Yayıncılık, stanbul 2004, s. 50

17

3. GÜZEL ADLANDIRMA LE EDEBÎ SANATLAR ARASINDAK

LG

Bir nesneyi veya olayı daha farklı bir isimle, farklı sözlerle güzel ifade etmek kaygısıyla yapılan güzel adlandırma, eski eserlerin bir kısmında edebî sanatlar arasında yer alır.20 Güzel adlandırmalarda bazen, varlık veya olayı ifade için başka dillerdeki karşılıkları olan alıntı kelimelerden faydalanılır. Bir kısım güzel adlandırmalarda kullanılan kelimeler, dilde başka bir anlamla yer almaz, sadece yaygın ismi söylenmeyen nesneyi karşılar, ya da o nesnenin adı yerine kullanılırlar. Ancak söylenmeyen kelimenin yerini tutan bu söz veya sözcüklerden bir kısmının cümle içinde yeni bir anlam kazanmaları söz konusudur. Bu tür güzel adlandırmalarda benzetme, kinaye, mecazlı ifade gibi diğer bir takım edebî sanatlardan yararlanılır. Yeni bir anlam kazanmış bu kelimelerde, yeni anlamla kelimenin asıl anlamı arasında bir takım ilgiler, benzerlikler bulunur. Dolayısıyla güzel adlandırmalarda benzetme çeşitlerinden açık istiare, mecaz-ı mürsel ve kinaye gibi söz sanatlarına rastlamak mümkündür. Mecâz-ı mürsel, “Bir sözü benzetme amacı gütmeden gerçek anlamı dışında başka bir anlamda kullanma sanatı” diye tanımlanır. Atasözü ve deyimlerde çok rastlanan bu edebî sanata, deyimler halinde görülen güzel adlandırmalarda da sıkça rastlanmaktadır. Hasan Aktaş’ın bu sanat için verdiği örneklerden biri, anlamı güzel adlandırmayla ortaya çıkmış bir kelimedir: “Gözlerinde aksi bir derin hiçin Kanadın yayılmış çırpınmak için Bu kış yolculuk var diyorsa için Beni de beraber al anneciğim” Necip Fazıl Kısakürek Dörtlüğünde “yolculuk” kelimesi, “ölüm” yerine kullanılarak mecâz-ı mürsel sanatı yapılmıştır.21 Sözlüğümüzde yer alan kelimelerden güzel adlandırma için mecâz-ı mürsel sanatı ile yeni bir anlam kazanmış olan kelimelerden bir kaçı şunlardır: Evraksız: Namussuz, şerefsiz
20 21

Süleyman Fehmi, age. Hasan Aktaş, Edebî Sanatlar, mge Kitap evi, Konya 2002, s. 38 - 41

18

Acı yer: Ölü evi Açık ağız: Geveze Fırlama: Piç Ar damarı yırtılmak: Utanmamak, terbiyesizlik etmek Ahiret uykusu: Ölüm Güzel adlandırma amacıyla oluşturulmuş, yani yeni bir anlam kazandırılmış kelimelerin bir kısmında da edebî sanatlardan kinaye sanatı görülmektedir. Kinaye, benzetme amacı taşımadan hem gerçek, hem de mecâzî anlamla kullanılan bir kelimenin söz içinde daha çok mecâzî anlamıyla yer almasıdır.22 Örtmece kelimelerde söz içinde kelimeye yüklenen asıl anlam yeni anlamdır ki bu anlam kelimenin mecaz anlamıdır. Kelimenin asıl anlamı kaybolmasa bile, kastedilen anlam kesinlikle yerini tuttuğu kelimenin anlamıdır. Güzel adlandırmalardan; “Alkışçı: Dalkavuk Algı: Rüşvet Allanmak: Sarkıntılık etmek Antika: Garip, tuhaf Arkadaş: Eş Atıcı: Asılsız konuşan Eli uzun: Hırsız” gibi kelimeler kinaye sanatına örnek olarak verilebilecek kelimelerin bir kısmıdır. Güzel adlandırmalarda kelimelere yeni bir anlam kazandırılırken, söz konusu nesne, durum veya olayı adlandıran kelimenin gerçek anlamı arasındaki benzerlikten faydalanılır. Dolayısıyla edebî sanat olarak bu ifadelerde daha çok benzetme sanatları bulunur. Bu benzetmeler de benzetmenin gelişmiş şekli olan ve sadece benzeyenle yapılmaktadır. Açık istiare denilen bu edebî sanat klasik şiirimizdeki mazmunlarda da görülür. “Benzeyen unsurun isminin, benzetilen ismin yerini tutacak şekilde kullanılması” denebilecek bu edebî sanatın tanımı, güzel adlandırmaların tanımına da büyük yakınlık gösterir. Sözlüğümüzde yer alan kelimelerden açık istiare sanatı taşıyan sözcüklerden bir kısmı şunlardır:
22

Hasan Aktaş, age., s. 42 - 46

19

işe yaramayan Çiğleşmek: Yersiz. 20 . Çalışmamızın temel amacını oluşturmadığı için. bu bölümde güzel adlandırmalarda en çok kinaye. mecâz-ı mürsel ve açık istiare edebî sanatlarının görüldüğünü tespit ederek bunlara birkaç örnek vermeyi yeterli görüyoruz.Ayaz: Kel Batkın: Müflis Boş: Cahil. kaba davranışlarda bulunmak Bu edebî sanatların dışında bir kısım güzel adlandırmaların bünyesinde diğer benzetme çeşitleri olan edebî sanatları taşıyan güzel adlandırma örneklerini tespit etmek de mümkündür.

ince hastalık (TS. s.VI. ince ağrı (DS. Örneğin “verem” yerine halk arasında birçok örtülü ifade kullanılmaktadır: “adı belirsiz (DS. C. s. gözel hastalık (DS. sütçe (DS. Hastalıklarla lgili Güzel Adlandırmalar Korkuyla lgili Güzel Adlandırmalar Ahlâkî Değerlerle lgili Güzel Adlandırmalar nançla lgili Güzel Adlandırmalar Kusurları Gizlemeye Bağlı Güzel Adlandırmalar ve yapılış sebeplerini şu başlıklar altında 1. Tüberküloz ve cüzzam gibi bazı terimler bulaşıcı hastalık olmalarından dolayı kullanımları kısıtlanmış kelimelerdir. 5.3011). s.1979). GÜZEL ADLANDIRMANIN ORTAYA ÇIKIŞ SEBEPLER Güzel adlandırmanın yapıldığı yerleri inceleyebiliriz: 1. s. 1.66). 4. kel hastalık (DS. tüberküloz (TS. kurudan (DS.1.VI. 1. C. s. akarca (DS. C. BÖLÜM 1. Bu tür kelimeler insanları korku ve üzüntüye sevk edebileceği için bu kelimelerin yerine dolaylı yoldan hastalığı ifade eden kelimeler kullanılmalıdır. 2.VIII.2732).2537). C.I.VIII. C.3726). 21 .I. C. s.139). C. s.2178). s. Güzel adlandırmanın yapısında olan naziklik ya da dolaylı yoldan ifade etme hastalıklar için de kabul görür ve yıpratıcı olmaz. 1.1392). C.2243). C.II.VI. s. C. güzelağrı (DS. Hastalık adının söylenmemesi ya da güzel adlandırmayla ifade edilmesi hastanın düşüncesinin farklı yöne kaymasına sebep olur. HASTALIKLARLA LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Hastalıklarla ilgili güzel adlandırmalar daha çok tedavisi olmayan ya da tedavisi uzun süreli olan hastalıklar için kullanılır. s. 3.VII. gelincik (DS.X.

C. “atipik hücre çoğalması” ifadelerini kullanarak hastalığın daha katlanılabilir olacağı inancındadır. s. C. 92 24 Ümit Söylemez. C. s. C. ayığ (DS.2943). yaşadığı üzüntü sonucu geçen yıl iki gözünü de kaybetti. s. C. Doktora Tezi.X.XI. agt.65). s. Örneğin “frengi” hastalığı “kötü yara (DS.3762).XI. yenirce (DS. Çelmen eşiyle mutlu bir 24 yıl geçirdi. Ankara 2000. yeyilme (DS. s. öpke avrûu (DS. C. Kanser yerine “incitme beni (TS.VIII.II.I. Hastalıklarla. kif (DS. Hatice Çelmen’in yakalandığı amansız hastalığa yenik düşmesine kadar sürdü. s.4246)” şeklinde adlandırılır. Bu mutluluk.4260)” denmesi de kanser hastalığının üzücü durumunu az da olsa hafifletici bir ifade olur.C. Eşini toprağa verdikten sonra kendini evine hapseden Sinan Çelmen.IV. özellikle veremle ilgili güzel adlandırma örneklerine yazılı basınımızda sıkça rastlarız. külleme (DS.VIII. Hastalıklarla ilgili bazı gazetelerde yer alan güzel adlandırmalar şu şekildedir: “Çok sevdiği eşinin ölümünden sonra evine kapanan ve dört yıldır hiç dışarı çıkmayan Siverekli Sinan Çelmen (50) üzüntüden kör oldu. C. s. Güzel adlandırma bu yönüyle korkulu ve üzücü bir durumu hafifletici etkisiyle karşımıza çıkar.3343).3347). Alltagssprache und in den Fachsprachen Der Politik.1394). C. 75 22 .IX. s. Edebe aykırı ve utandırıcı bazı hastalıkları dolaylı yoldan ifade etmeye çabalarız.3030). s. C.417)” sözcükleri “verem” yerine kullanılan güzel adlandırma örnekleridir.2983). Doktorlar kanser kelimesini kullanmak yerine “tümör”.VIII.”23 Yukarıdaki ifadede geçen “amansız hastalık” kanser yerine kullanılan güzel adlandırma örneğidir. s.IX. s.2870). C. Der Internationalen Bezıehungen und Des Gesundhcıtswesens Im Deutschen und Türkıschen. s. “Toprağa vermek” sözünde ise ölüm ve ölmek sözcüklerinden kaçınıldığı için olumsuz etkiyi hafifletici bir durum söz konusudur. örken (DS. C.. adı batası (DS. Güzel adlandırma bazı hastalıklarda kibarlık gerekçesiyle ortaya çıkar. “hücre büyümesi”. Hacettepe Üniveristesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. s. Aynı cümle içerisinde geçen “hastalığa yenik düşmek” “ölmek” sözcüğünü karşılayan örtülü bir ifadedir. şerbetleme (DS.I. s.”24 23 Yüksel Ersan.

207).“Tüberkülozun tarihçesi bir bakıma insanlığın.1473)” gibi adlandırmalar korku ve hurafelerin sebep olduğu örtülü ifadelerdir.IX. C.IV.. C.III. hemoroid. “Cerrahpaşa Tıp Fakültesi’nin “Sürekli Tıp Eğitimi Sempozyumu” çerçevesinde düzenlediği “Çocuk ve Erişkinde Bağışıklama Sempozyumu”nda konuşan uzmanlar çocukların yüzde 90’ının aşılanması halinde hastalıklara karşı tam koruma sağlanacağını vurguladı. Raşitizm hastalığı. Dr. Necla Akkaya. cin çarpmak.X. s. s. s. s.I. Bağışıklama uzmanı Prof. bu oranın sıfır ile yüzde 80 arasında olduğunun yaygın kanı olduğunu belirtti. ağrı tutmak (DS..3303).I. 1882’de Koch’un basili tanımlaması sadece umutsuz ince hastalığın tedavisinde önemli bir adım olmadı. Korkuyla birlikte inancın da sebep olduğu güzel adlandırmalardan biri de “çalınmak” sözcüğüdür. agt. ölmek üzere olan bir hastanın dili peltekleşmek (DS. Çalınmak sözcüğüyle birlikte “değiştirme” sözcüğünde de korku ve inancın güzel adlandırmalardaki etkisini görebiliriz. hepatit. C.”26 “Verem” yerine kullanılan “tüberküloz” (TS. dışarlık (DS. bakteriyoloji ve enfeksiyon hastalıklarında da çığır açtı. C. Özellikle sara hastalığı için bu tür kullanımlar yaygındır.”25 Yukarıdaki paragrafta “verem” yerine “ince hastalık” la birlikte “tüberkülozun” da kullanıldığını görüyoruz. oynatmak (DS. C. C.111).1055) gibi anlamları olan “çalınmak” sözcüğünde korku ve inanca dayalı örtülü ifadelerin en güzel örneklerden birini görebiliriz. s. gürbüz ve sağlam bir çocuğun birden bire zayıflayarak tanınmayacak hale gelmesi (Şeytanın değiştirdiğine 25 26 Yüksel Ersan. Bazı hastalıklarda korku ve hurafelerin sebep olduğu güzel adlandırma olayı görülmektedir.2943) sözcüğü sıklıkla kullanılan tıp terimi olarak güzel adlandırma şeklinde karşımıza çıkmaktadır. Bazı hastalıklar için kullanılan terimsel ifadeler halk arasında yaygınlık göstermektedir. “Sara” yerine kullanılan “al basma (DS. tıbbın tarihçesi gibidir. enfeksiyon” gibi terimler toplum tarafından kabul gören güzel adlandırmalardır.IV. tutalga (DS. bazı çevrelerin Tüberküloz aşısının etkinlik oranını tartıştığını. s. C. 91 23 . Doktorlar arasında kullanılan “tüberküloz. s. s.3998). s. CA. 93 Yüksel Ersan. nme inmek. agt. deli olmak.

DS.751). s. Güzel adlandırmaların sınırlarını belirlemek. s. Örneğin.I.4328) gibi güzel adlandırmalar daha çok tercih edilir ve bu sözcükler “hamile” sözcüğüne göre daha nazik ve kibar bir söyleyiş şekli olarak kabul görür. Tespit ettiğimiz kelime veya deyim halindeki güzel adlandırmalardan hastalıklarla ilgili olan güzel adlandırmalar şunlardır: adı batası adı bellisiz : Köstebek de denilen çıban.66 24 . C. C.751) sözcükleri kullanılır. C. C.XI. bozgun (DS. s. C. s. Deli.4407). s.XII. inanç ve ahlâkî düşünceyle de ilgili olabiliyor. “Hastalığınız nedir?” ya da “Ağrınız var mı?“ gibi cümlelerin yerine “Herhangi bir rahatsızlık hissediyor musunuz?” veya “Rahatsızlığınız nedir?” gibi cümleler kullanırlar. Bu sözcüğün anlamını “cin çarpmak” la ilişkilendirdiğimiz zaman inançla birlikte korkunun etkisini de bu güzel adlandırmanın ortaya çıkış sebepleri arasında görebiliriz.IV. kemik veremi.I. s. Onun yerine kullanılan “bebek beklemek (TS. nsanlar birbirlerini rahatsız etmemek. C.II. hangi sözcüğün veya söz öbeğinin ne tür bir güzel adlandırma olduğuna karar vermek bazen çok güç olabiliyor.1402) sözcüğünün güzel adlandırma olarak kabul görmesinde korkudan çok inancın rolü vardır.) anlamlarına gelen “değiştirme” (DS. C. akıl hastası için kullanılan “çalınmak” sözcüğünün oluşum sebebini bazen hastalıktan çok inanca bağlayabiliriz. C. Doktorlar da bu tür güzel adlandırmaları kullanırlar.65 : Verem. s. C. ağır ayaklı (DS. s. yüklü (DS. DS. üzmemek için “hasta” sözcüğü yerine “rahatsız” veya “kendini iyi hissetmemek” gibi ifadeleri kullanırlar. Bu tür güzel adlandırmalar görgü ve nezaket anlayışımızın sonucudur. Örneğin Türkçede “kusmak” yerine “istifrağ etmek” (TS.3720). sıraca.II. C.I. s.X.II. Türkçede hamile kadın için kullanılan birçok nazik ve kibar ifade tarzı vardır.1425) daha çok tercih edilir. bozguna düşmek (DS. Türkçede “hamile olmak” tercih edilen bir ifade şekli değildir. “ishal” sözcüğü yerine “sürgün (DS. Hastalıklarla ilgili veya bir hastalığın ismini söylememek için kullanılan bir güzel adlandırma aynı zamanda korku. s.280).inanılır.

I. ağır ve bulaşıcı bir hastalık.417 : Boğmaca. DS.276 değiştirme : 1) Raşitizm hastalığı. s. Çiçehden gızılcadan K A.833 : 1) Öldürücü. 3) Daima akan çıban. 2) Sara hastalığı. 4) Akrep.I.65 : Üzerine düştüğü konudan başka bir şey düşünemez olmak.66 : Sara hastalığına yakalanmak. C. DS. s. sıraca. s. C.adını eller alsın ağrı tutmak ağrı akarca : 1) Müzmin yara.220 : Kötürüm. C. TS. DS. sarası olan. C.139 akıl hastalığı aklını bozmak al basma : Delilik. 2) Gürbüz ve sağlam bir çocuğun birden bire zayıflayarak tanınmayacak hale gelmesi. cinnet.I.I. C. cüzzam.I. : Cüzzam hastalığı. Allah seni gurtarsın. s.1402 diyabet dönük dutargalı : Şeker hastalığı. 4) Deri veremi. DS.111 : Tifo.I. s. s.II.I.680.I. C. inme inmiş.68 : 1) Loğusa kadınlarda görülen bir hastalık. delirmek. s. 3) Sonradan görmelerdeki gurur. 3) Yılan.) DS. fistül. (Şeytanın değiştirdiğine inanılır. 5) Bel soğukluğu.I. C. şımarıklık. s. TS. DS. loğusa humması. C. TS. 5) Domuz.I. DS.854 : rinli kabarcıklar dökerek yüzde izler bırakan ateşli. C. DS. C. 2) Bulaşıcı beyin hastalığı (hayvanlarda). C. s. s. Sesin çıhmaz bacadan. C. kahredici.1586 : Saralı. 2) Oğlanlık da denilen ateşli bir çocuk hastalığı. s. C. DS.I.207 alınmış alkın ayığ büyük öksürük can alıcı çiçek : Felçli. s.535 Dedim ucadan. DS. s. s. DS. s. C.213 : Verem. TS. s. şeker.I. C. s.IV. C.XII.4488 25 . C. C.IV.I. TS.III. kibir.421 2) Azrail.109 : 1) Kemik veremi. 3) Öldürücü hastalık. DS. s. DS. s.

s. C.V. C. müfsid. TS.1980 : Kolera hastalığı.VII.VII. C. s. 3) Ağır hasta.VII.VI.VIII. boyun sıracası. DS. fenâ. s.2178 : Karasevda denilen akıl hastalığı. C. 4) Arpacık denilen bir çeşit göz hastalığı.2559 : Üzüntüden olan sinir hastalığı. C. s. s. C.2521 : Hayâlet. s.1394 : Felç.2356 : Kemik veremi. s. C. s.VI. 4) Felç. 3) Yılancık hastalığı.1091 hıcılayık hınam içağrısı ileze ili ince ağrı ince hastalık incitme beni inme issice kabaram : Boğmaca. s. 6) Lenfa düğümü iltihabı.2581 26 . C. 2) Kalp hastalığı. C. DS. 5) Böbrek hastalığı. fâsid. durumu ölüme yakın olan (kimse). s. DS. DS.2243 : 1) Kötü. s. DS. DS. 3) Sancı. C. C. C. C. C.1980 gelincikleme göğertme gözel hastalık gözenti güzelağrı habis : Heyecandan ileri gelen bir çeşit sinir hastalığı.II.1755 gelincik : 1) Verem. 2) Kötülük eden. 3) Anormal hastalıklara veya kanserli urlara verilen isim. s. 2) Genellikle çene altının ve yüzün şişmesiyle beliren hastalık. C. 7) Yüzde olan bir çeşit çıban. cin.VI.VI.II. TS. DS. s.2522 : Verem. DS. bir çeşit delilik. DS. s. C.2180 : Verem hastalığı.1979 9) Bir çeşit mantar.2537 : Akciğer veremi. 2) Bademcik iltihabı.II. DS. ağrı.1400 : Verem.II. s. DS. C.2503 : Veremli. DS. DS. DS. TS. s. TS. C. s. alçak.VII. DS. 8) Süt çocuklarında görülen öldürücü bir çeşit hastalık. kalp hastalığı. C.2362 : Dizanteri ya da kolera hastalığı.VI.engi engin : 1) Nezle. DS. nüzul. s.V.1392 : Kanser hastalığı. C. s. hastalıklı. DS.1753 : 1) Diş nezlesi.VI. s.VII.VII. s. peri.2113 : Verem.VII.VI. C.

DS. s. s.1894 : Kötürüm. C. DS. ağız ve boğaz çevresinde ortaya çıkan. s. C. bronşitli. kötürüm. DS. 2) Difteri. TS. s. s.VIII. 2) Öksürük.4573 : 1) Büyük çıban. s. C.2880 : Kızamık hastalığı.VIII. DS.IX. C. C.VIII.3016 : Frengi hastalığı. kan çıbanı.3344 : 1) Verem hastalığı.3030 : Cüzzam. s. DS.2983 : Romatizma. C. s.2637 : Tifo hastalığı. DS. s. s.2870 : Kolera hastalığı. DS. hastalıklı. DS. s.IX. s. C. DS. C. DS. s. C. s. DS. C.X. pamuğa benzer. C. s.III.VIII.3343 : Rüşvet. C. 2) Bir çeşit çiçek hastalığı.3013 : Dizanteri. iltihaplı bir mantar hastalığı.VIII.karamübarek karabakma karayatalığ kel hastalık kızdırma kızılcık kif kirli paçavra köme kötü yara kuruyel kuruburu kurudan kusah kuşkuyruğu külleme lepra malûl oturag öğkenli öpke avruu örde örken pamukçuk : Şirpençe.IX. aft.IX. C. belsoğukluğu gibi hastalık.1854 : lletli.2252 miskin hastalığı (illeti) : Cüzzam.3347 : Daha çok bebeklerde görülen. DS. TS.3295 : Süreğen öksürüklü.2654 : Verem.XII.VIII. C. C.3486 : Frengi. sakat. C. DS. s. DS. s. dil. s.IX. s. C. s. s. s.VIII. C.III.VIII. s. C. difteri.VIII. C. DS. DS. C.TS. DS. C. DS. TS.VIII.3011 : Verem hastalığı. DS.VIII. DS.III.2956 : Frengi. s. DS.3403 : Katarakt olmak. C. DS.VIII. C.2289 : Zatürree hastalığı. DS. C.2732 : Sıtma. s.III. C.3564 27 .VIII. TS. s.IX.VIII.3315 : Verem. s. s.1993 paryandı perde inmek punta seçime : Kızamık hastalığı.III. DS. s.2862 : 1) Kızamık hastalığı.VIII. C.2651 : Kuşpalazı.3011 : Kolera. C. C.IX.2864 : Frengi hastalığı. hasta. göz görmez olmak.

XII. C. 3) Humma. 2) Zatülcenp. s. s. 3) Zatülcenp.3979 : Sara hastalığı.XI.X. felç.IV. C. C.3931 : Kötürüm. C.XII. s.X. C.4246 : Kanser. DS. C.IV.2943 : Boğmaca. s. DS.X.4199 : 1) Frengi.3675 : Tifo.4768 2) Kabakulak. DS.2474 : Şarbon hastalığı. C. DS. C. 2) Tifo.3619 : 1) Humma.3336 28 . C. s. s. DS. s. DS.XI. 2) Akciğer hastalığı. DS.4053 : Zatürree. s. s. DS.XI.3998 : Felç olmak. s.4078 : 1) Hasta. C.XII. DS.XI.3962 : Kötürüm.IV.s.sedef hastalığı sırtı yarma sökel ter terleme terletme tilkiburnu topaç topak töker tutaklık tutalga tutulmak tüberküloz uzunöksürük üşütme vahıtsız yatağan yatalık yenirce yeyilme yıldırım yumrucak zührevi : Sedefi andıran pulcukların belirmesiyle ortaya çıkan bir deri hastalığı. C. C. s.X. DS. DS. s. DS.XII. s. C. DS. DS. ateşli bir hastalık. C. DS. 2) Yoksul. 4001 : Verem. TS.X.4267 : Veba.X. s. s. TS.4316 : Frengi ve bel soğukluğu gibi cinsi münasebetlerle bulaşan (hastalık). C.XII. 5) Öldürücü grip. C. s. s.3893 : Koltuk altında çıkan kan çıbanı. 4) Sakat. s. C. s.4816 : 1) Humma ve benzeri ateşli hastalık.X. s. TS.X. DS.4775 : Sara hastalığı. C. DS. 2) Tifo. 4) Zatürree.X. s. DS. felç. C. 3) Cüzzam.4801 : nme. s.XI. C. 3) Zatürree. 2) Şirpençe. C.XI. C.4753 : 1) Tifo. DS. DS.X. C.XI. DS.4260 : nme. s. s.3888 : 1) Tifo. C. DS. C.3961 : 1) Bir çeşit çıban.

ahlâkî düşünceyle ilgili tabular ve üzüntüye sebep olan kavramlarla ilgili tabular. teccel. Dil. 50.II. “tanrıya adanmış” anlamları olan “tabu”. Tabu kavramları ifade etmenin yollarından biri de güzel adlandırmadır. bazı duygu ve düşünceleri ifade etmek. albız. Dil Dergisi. “Tabu sözcüğü aslında Polonezce bir sözcük olup “yasak olan” veya “kaçınılan şey” anlamında kullanılmaktaydı. Söylenmesi hoş karşılanmayan veya yasak kabul edilen kavramlar “tabu” olarak görülür. Bu sözcüğün Azrail sözcüğü 27 Işıl nce Özyıldırım. S. s. bazılarını ise gizlemek amacıyla kullanılmaktadır. 1021 29 . Dinî inanışa göre kötü ruhların başı olarak nitelenen varlık olan “şeytan” sözcüğü yerine “iblis. 16 28 Türkçe Sözlük.”27 Tabu sayılan kavramları üç grupta değerlendirmek mümkündür: Korkuyla ilgili tabular. güzel. maviye çalar renk. “tehlikeli” ve “belirsiz” anlamlarında kullanılmaktadır. Korkuyla ilgili tabular beraberinde korkuyla ilgili güzel adlandırmaları getirmektedir. 1.1. mekir nekir. gökçe” ifadeleri içerisinde “gökçe” sözcüğünün anlamı “gökle ilgili. Ullmann ise günümüzde “tabu” sözcüğünün anlamının iki zıt yönde algılandığını vurgulamaktadır. Milli Eğitim Basımevi. Bununla birlikte hayatını kaybeden kişiye saygı duymak veya hayatını kaybeden kişinin yakınlarının üzülmesine sebep olmamak için böyle bir kavramın ifade edilmesinde güzel adlandırma yoluna gidilmektedir. Ölüm kavramını ifade eden güzel adlandırmaların temelinde korku ve inanç yatmaktadır. Bazı kavram ve nesnelerin varlıkları kabul edilse bile söylenmesi hoş karşılanmaz. KORKUYLA LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Korkunun sebep olduğu güzel adlandırmalar genellikle “ölüm” kavramıyla ilgilidir. s. 2. Aralık 1996. Bir yandan “kutsal”. “Türkçe’de örtmece sözlükler üzerine bir araştırma”. can alıcı. “yasak”. C. stanbul 2002. Azrail için kullanılan “alıcı. latif”28 şeklimdedir. elbiz” gibi ifadeler kullanılmaktadır. diğer yandan “esrarengiz”. semavi.

öşek (DS. “Korkudan kaynaklanan güzel adlandırmalar yalnızca dinî konularla sınırlı kalmamakta aynı zamanda korkulan veya uğursuz sayılan bazı hayvanlar için de kullanılmaktadır. şeytan cin gibi varlıkların olduğuna inanmayan kimseler için bu kavramlar korku yaratmaz ve dolayısıyla böyle bir inanca sahip olmayanlar bu tür sözcükleri kullanmaktan kaçınmazlar.2022). s.4036).. s. öldürücü bir böcek türüne “karadul”.1324). Azrail. s. Azrail. uçuk (DS. Üçok’a göre. “mal gelini”. C. Korkunun inanca bağlılığı sadece dinî konularla ilgili değildir. uğursuz sayıldığı için “gelincik” gibi güzel bir adla alınan hayvanın Anadolu ağızlarında “gelin kadın” .2419)” sözcükleri tercih edilmektedir. C. 18 30 .IX.XII. şeytan. s. Ayrıca “cadı. s. C.II. yılanın bazı yörelerde “şerbetli sürüngen” olarak anılması.VI. sayıp (DS. C. “güzelce” gibi adları da vardır. Korkuyla ilgili güzel adlandırmaların temelinde inanç yer alır.2522).XI. C.1963). “mal kadını” gibi adlar verilmesi. C.3559). 29 Işıl nce Özyıldırım. agm. yırtıcı bir kuşa “akbaba” adı verilmesi de örtmece sözcük örnekleridir. C. C.XI. C. s. s.4590).XII.3261). Türkçede “cin” sözcüğü yerine “umacı (DS. Türklerde de böyle bir inanışın eskiden beri var olduğunu bugün Anadolu’nun kuzey bölgelerinde arıya “arı sineği” denilmesinden anlıyoruz. s.IX.”29 Biz bu araştırmamızda uğursuzluk kavramının inançla ilgili olduğunu düşünerek uğursuz sayılan hayvanlar için kullanılan güzel adlandırmaları inançla ilgili güzel adlandırmalar grubuna dahil ettik. hotik (DS.VII.X.yerine kullanılan bir güzel adlandırma oluşunun sebebini korkudan çok toplumun inancına bağlayabiliriz. s. cin gibi sözcüklerin güzel adlandırmaya konu olmasının sebebini inanca bağlayabiliriz. gezer (DS.3356). s. Birçok dilde tabu olan hayvanlardan biri de “arı” dır.4019). hortlak” sözcükleri yerine “ubur (DS.4781)” sözcükleri kullanılmaktadır. mekir nekir (DS. s. C. ili (DS. iblis (TS. geçkin (DS. ürküldüğü. Örneğin. C.VI. Türkçe’ de “baykuş” denilen kuşa Anadolu’da “hayırlı kuş”. s. obur (DS.VII. Aynı şekilde. s. C.

C. C.I.369 : 1) Öldürücü. uzun (DS. s. s.V.854 : Tabut. gısdırgaç”.421 2) Azrail. DS. Akrep için kullanılan güzel adlandırmalar içerisinde “altıboğumlu.1813). s.III. s. C. 2) Öldürücü. 2) Domuz. C.749 el çekmek elbiz engebe esiren : Ölmek. s. kuyruklu.432 : Kefen.V. alıcı Allah emri ansızına uğramak atılıp gitmek can alıcı cansız at çadır : 1) Azrail.XI. kurt için “dağdaki” şeklinde güzel adlandırmalar mevcuttur. s. yerdegezen (DS. kahredici. s. 3) Öldürücü hastalık. s. DS. s.1032 bir avuç toprak olmak : Ölmek.I. dağdagezen. C. s.III. DS. domuz için “adıyaman. C. ferik.I. TS.1704 : Felaket. TS. Sözlüğümüze dahil ettiğimiz kelime ve deyimler arasında korkuyla ilgili olduğunu düşündüğümüz güzel adlandırma örnekleri şunlardır.1782 31 .I. s. DS. C.V. s. C. DS.215 : Deprem.749 dünyaya vedâ etmek : Ölmek. zelzele.223 : Birdenbire ölmek. C.I. C. C. uzunböcü (DS.I.4250)” şeklinde güzel adlandırmalar kullanılmaktadır.I. s. Bunların dışında yengeç için “adı kötü. Bu güzel adlandırmalar insanlara zararı dokunabilecek görünüm itibariyle korkulan hayvanlar için kullanılır. C. C.I.1324 dünyaya gözlerini kapamak(yummak) : Ölmek. C. s.4053). s. TS. gara canavar. s.I. devasız hastalık. düşman. slamiyete göre isminin anılması hoş karşılanmayan “domuz” sözcüğünü inançla ilgili güzel adlandırmalara dahil edebiliriz. C. Yılan gibi akrebin de insanlar için ölüme sebep olabilecek bir hayvan olmasından dolayı örtülü ifadeleri mevcuttur. DS. DS. C. TS. gaban. toprağa kavuşmak.I.XI.V.280 : Birdenbire bayılmak. s. terkili” ifadelerini görebiliriz. s. 2) Şeytan.Uğursuz sayılan hayvanların dışında inançtan kaynaklanmayan bir korku duyulan hayvanlar için kullanılan örtülü ifadeleri bu grup içerisinde değerlendirdik. DS.III. DS.4790). C.1752 : Kuduz köpek. kehten bakan” . Örneğin “yılan” için “evren (DS.XII. TS. hınzır. TS. C. s. ölmek. s. C.185 dağdagezen (dağdaki) : 1) Kurt. C.804 : 1) Sümüklü böcek. DS.

s. C. zararlı hayvanlar. ölüm. ecel. TS.II. TS. C.VII.III. C.2641 : Ölüm. sin. C.II. ölmek.1465 : Ölüm. 3) Tutukevi. C. TS. 2) Ölü. DS. C. umacı. s.II.1813 : Sarı akrep. s. s.1467 : Mezarlık. TS.1074 hayata gözlerini yummak (kapamak) : Ölmek. C. idam etmek. s.2380 salaca sallandırmak sallantı sarıoğlan : 1) Tabut.XII.II. s.V. C.XII. s. domuz vb. C. DS. C.VI. s. C. s.2907 32 . C. s.IX. eceli gelmek. C.VIII. TS. ölmek. C. DS.2642 : Mezar.VIII. TS.IX.VI. C. kara toprak. DS. C.II. s. TS. DS. TS.VIII. DS. DS.1197 hayatıyla ödemek hece taşı hıdırlık irtihâl kabir kabristan karadeve karadam karayazı karayer karayol kuyruklu lahit öcü : Hayatına mal olmak.3020 : Mezar. DS.2427 : Deprem DS.2655 : Akrep.3308 2) Çocukları korkutmak için uydurulmuş hayali yaratık. s.1415 : Mezar. C.2325 : Mezarlık. DS. C. C.VIII. C. DS. C. TS. TS.III.XII.II. C. C.IV.4664 : Asmak.1846 : Ölüm. 2) (kadınlar için) Doğum vakti gelmek.1073 günü yetmek (gelmek) : 1) Vâdesi tamam olmak. C. s. DS.IV.2201. s. s. ölmek.V. s. s. sonu gelmek. DS.4672 kara toprağa aş olmak : Mezara girmek. s. sin. toprak. DS. C.2119 gözü toprağa bakmak: Ölmek üzere olmak.1049 günleri sayılı (olmak ) : Bir kimsenin ölümü yakın (olmak). TS.III.1547 : Ölüm. TS. ölmek.2357 : Dünyadan âhirete göçme. s. C. s. gömülmek.VII. vefat. C. s. s.XII.3308 ruhunu teslim etmek : Can vermek.evran [evren] ferik gidergelmez göcemek : Büyük yılan. s. s. TS. DS.1198 : Mezar taşı. C. s. kabir.II. s. DS. TS.II. C. s.1841 : 1) Kurt. C.4666 : Akrep. s.II.2074 : Ölmek. s. sanduka.4535 : Mezar. s.

s. toprağa karışmak. C.XII. DS.2907 : Ölmek. faiz.XI. s. ölümü yakın olmak. s.IV.3861 : Akrep. korkutan şey. C. C. vücut uzuvları ve yasak ilişkilerle ilgilidir. C.4027 : Cin. s.XI.2907 : Hortlak. s. TS.4026 : Sara. C. DS. TS. 3.IV.IV. Bazı doğal vücut fonksiyonları (kusmak. DS. s. rüşvet gibi kavramların yerine kullanılan örtülü ifadeler de ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalardır. C. DS. C. C. s. peri örneği.4250 1. C. C. C.XI. DS. TS.2907 : Gömülmek. C.4053 : Boğmaca. s.IV.4026 : 1) Cine.XI. gömülmüş olmak.3797 : Kefen. DS. C. s. s.IV. s.3099 : Yılan.XII. DS. TS. DS. s.4790 : Yılan. s. 2) Hastalığa tutulmak. C.4753 : Ölümü yakın görülmek. dedikodu.2907 : Ölmek.4745 : Deprem. AHLÂKÎ DEĞERLE LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Güzel adlandırmalar içerisinde büyük bir orana sahip olan ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar daha çok doğal vücut fonksiyonları. s.X.XI.IV. yaratık. şeytana çarpılmak.XI. TS. s. C. Bunlarla birlikte hırsızlık. meme) dolaylı bir şekilde ifade edilir. cinsellik. DS. s.tabanı genişlemek tef tehlike terkili toprağa bakmak toprağa düşmek toprağa girmek toprak olmak ubur uğrağa gelmek uğrak uğramak umacı uzunböcü uzun uzunöksürük vâdesi gelmek yağlı ip yerdegezen : Ölmek. C.XI. ölmek. C. yalan. cin çarpması. C.XI.4053 : Eceli gelmek. DS. vurulup ölmek. idam sehpası. ömrü sona ermek. Kaba yada iğrenç sayılabilecek sözcüklerin örtülü bir 33 .3036 : Darağacı.4019 : Cin. s. işemek) ve organ adları (kıç. C.4036 :Yılan. DS. TS. peri tarafından çarpılmak. DS. DS. s. 1.X.XII. s.

”30 Edep duygusu güzel adlandırma için zengin bir kaynaktır. s. s. başı dışarı. “ gaita”.4754).I. başdan çıkgın (DS. besmelesiz. sinek (DS. katkılı. “kaka” yerine “büyük aptes”. ayağı bozuk.3976). “tuvalet” terimlerini incelediğimizde kaba olarak kabul edilen ve konuya dikkati çeken “helâ” veya “kenef” sözcükleri yerine “tuvalet”.3880).XII.IV. alakırık” şeklinde ifadeler kullanılmaktadır. ekti.3114). ters ayakkabı (DS. s. güvende (DS. âlufte. emeksiz. s.XII.347). s.1713). hoşu (DS. s. s.2180). “kalça” veya “kıç” yerine “kaba et”. ekti (DS.2240).V.V.biçimde ifade edilmesinde insanların terbiyeli olma çabası yatmaktadır. aspak (DS. s. s. s. sümbül. C. handan. yollu” ifadeleri halk arasında daha çok tercih edilmektedir. ara virdi.519).3564). ayağı garıncalı. s. çalık. kaynaşık. C. C. Toplum tarafından yasaklanmış cinsel ilişki içerisinde olan kadını ifade etmek için güzel adlandırma kullanılmıştır.. “piç” sözcüğünü doğrudan söylemektense o sözcüğü gülünç ya da alaylı bir yolla ifade etmek ahlâkî açıdan daha uygun görülür. eksiklik. C. C. “meme” yerine “göğüs”. s. C.4698). Yasak ilişki sonucu doğan çocuk için ise “piç” kelimesi yerine “evlilik dışı çocuk.2417). malta (DS. C. döl.II. agm. C. “basen”.XII.III. s. C. “abdesthane”. “kerhane” yerine “genelev”. 30 Işıl nce Özyıldırım. bandırmalı (DS. Bu sözcükleri çekinmeden söyleyen kişilerin ahlâkîliği tartışılır. Örneğin “oruspu“ yerine “seçme (DS. ellenmiş dillenmiş (TS.1701). bulduk. Bu sözcükler içerisinde argo sözcüklerle benzerlik gösteren ya da argo kabul edilen sözcükler de güzel adlandırma kapsamındadır.X. s. tensuz (DS. C. C. C. s. C. “Örneğin.2180 TS. “orospu” yerine “hayat kadını”. C. C.I.III. C.II. 19 34 . s.VII. “oo”. “küçük su”. ortaya düşmek (TS. “ayakyolu”. Bu sözcükleri doğrudan ifade etmeme ya da dolaylı bir biçimde söyleme insanların ahlâklı olma çabasını göstermektedir. “kusmak” yerine “istifra etmek”. C. Cinsellik. “çıkarmak” sözcüklerinin kullanılması da aynı çabanın ürünleridir.VI.3071). C.X.1715). “yüznumara”. “wc”.4446). vesikalı (TS. “idrar”. eli beratlı (DS. “kabine”. s. fırlama. ayakçı karısı. koket (TS. “lavabo”. toylun (DS. vücut uzuvları ve tuvalet terimleriyle ilgili olan sözcüklerden doğrudan söz edilmesi toplum tarafından ayıp sayılır. “dışkı”.822).IX. “memişhane” gibi sözcüklerin kullanıldığını görmekteyiz. Aynı şekilde “çiş” yerine “ küçük aptes”. s. piç yerine “gayri meşru çocuk”. s.X.

VIII.4027). kara çalmak (TS.2833).I. oğur (DS. yatak (DS. s. guyruhlu.5).XI.4080). C.II.811). s. oğurlamah.2425). kaydırmak uğrulamak. s.XI.3269). ayyar (TS.1676). ufatmak (DS.281). “dolandırıcı” yerine “alkaçıcı (DS. s. C. uyutmak” sözcükleri “çalmak” sözcüğünün suç unsurunu az da olsa hafifletmektedir. C. s. C.I.I. eli çakır. Dedikodu yerine “indir kaldır. kubur (DS.1436). C. Dedikoduyla ve dedikodu yapan kişilerle ilgili çok sayıda güzel adlandırma mevcuttur. katakulli (TS. s. “yalan” yerine “hikâye. C. can almak (TS. eli uzun (TS. C.II.I. türetmek (DS.XI. yarışık vermek” . aparmak. ıskırtmak. oğru (DS. ucu (DS.3271). defterini dürmek. C. kubuduk (DS. uclamak.2309). ütücü (DS. Aşırmak (izinsiz bir şey almak). alaklamak. s. s.179). C. yemek (DS.XII. s.I. s. avkırmak.421). C.4013). kırmacını almak (DS. s.Ahlâkî açıdan uygun görülmeyen bir konu ise dedikodudur. “yalan söylemek” yerine “atmak (TS. işini bitirmek (TS. uçurmak. C. Dolandırıcılık. s. aktarmak.I. uçurgan (DS.VIII. çalmak kadar zararlı değildir. C. afsunlamak. TS.I.IX. söylenti. işini görmek (TS. s. C. C.I. s. Çalmak yerine kullanılan “abartmak.134).IX.X. C.XI.2989).IX.4591). s. C. C.II. C. C. C.XI. çakıştırıcı.4020).VII. hozancı (DS.IV. s. afartmak. s.II. kıvırmak (TS. çalma ve öldürme gibi suç eylemlerinin isimleri dolaylı olarak söylenilir. öşek. s. C. aburgaşık (DS. C. ozan. s. uz (DS.4782)” şeklinde örtülü ifadeler kullanılmaktadır. s. üç kâğıtçı (TS. mişmişçi. laf atmak (DS. s.4781).3058). araklamak.IX.294 . irdelemeyh.203). uğru (DS.I. s. s.II. ötürük (DS. s. C. götürmek. s. “yalancı” yerine “abacı (DS. tandırlama (DS. C.XI. “Cânî” sözcüğü yerine “sındırıcı (DS. s.3819)”. atıcı (TS. C.175). hava vurmak (DS. Türkçede “cânî” ve “öldürmek” kavramıyla ilgili pek çok güzel adlandırma görülmektedir. “öldürmek” sözcüğü yerine becermek (TS. C. C. menedilmek (DS.XII.4241)” ifadeleri 35 . C.X. C.1546).VIII. C. C. s. C.1436). kıtır atmak (DS.222). C. s.X.VII.4052)”.3007)”. s. s. C. yaygan. C. s.4199)”.35). s.1582).I. Anadolu ağızlarında “hırsız” yerine “arakçı (DS. dedikoducu yerine “ağzı kara. Çünkü her ikisinin de bir şekilde eylemi ifade etmesine rağmen “aşırmak” sözcüğü genellikle şakacı veya güldürücü bir duygu ile kullanılır.VIII.I. C. s. C.3360). s. s. C. s.3610)”.XII. s. s.2988). müzevir” ifadeleri güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır. C. s.2847).

C.I.I. s. C. C. 2) Kötü.118 : Her akşam içki içmeyi âdet ve alışkanlık haline getirmiş olan.30) ifadesinin kullanılması toplum tarafından daha çok tercih edilir. dolandırıcı. DS. çekinmez. dövüşken.65 : 1) Boşboğaz. 5) ftiracı. C. Bunun gibi birçok kelime birden fazla gruba dahil edilebilir. müzevvir. sır tutmaz. saygısız.59 : 1) ftiracı. Bu ifadeler kullanım yerine göre argo ya da güzel adlandırma olabilirler.I.79 : Çalma. s. DS. kara haber vermekten hoşlanan kimse. hastalık. s. Ahlâkî değerle ilgili güzel adlandırma örnekleri: abartmak abdestsiz açıkçı ad çekici ad çekmek ağzı açık ağzı kara : Aşırmak. 3) Kavgacı. inanç.I. övünen. 4) Yalancı. C. C. C.118 ağzı yelli akşamcı aktarma alkaçıcı : Yüksekten atan. geveze. DS. Toplumun büyük bir kesimi tarafından tepkiyle karşılanan birinin ölümü için “Allah’ın rahmetine kavuştu” ifadesi güzel adlandırma olarak kabul görmez ve bu ifadeyi kullanan kişiye de büyük bir tepki gösterilir.65 : Bir kişi ve bir aile için kötü şeyler söylemek. senli-benli. s.kullanılmaktadır. C. s.116 : 1) Ara bozucu.I.222 36 . s.12 : Korkmaz. C. s. Örneğin “faiz” ve “rüşvet” için kullanılan güzel adlandırmaların ahlâkî düşünceyle ilgili olmasının sebebi inanca dayanmaktadır. TS.I. Güzel adlandırmalar toplumdan bağımsız olarak düşünülmemelidir. Bu gibi ifadeler o kişi için güzel bir adlandırma olur. DS.I. s. bedavadan geçinen. C. DS. s. Bu ifadenin yerine “nalları dikti” (BAS. Toplumun büyük bir tepkisine sebep olan “öldürme” eylemi için güzel adlandırma yoluna pek fazla başvurulmamış ve bu eylem istenilmeyen kişilerin ölümü ile sonuçlanınca argo ifadelerden yaralanma yoluna gidilmiştir. 2) Hırsız. dedikoducu. Bu grup içerisinde değerlendirilen bazı güzel adlandırmalar diğer gruplarla (korku. DS.17 : Beleşçi. 2) Yaygaracı. s. s. C.163 : Kaçırıcı. DS.I.I. DS. çalmak. kovcu.I. kusur) ilgili güzel adlandırmalarla ilişkili görülebilir.I. s. DS. DS.

derbeder kadın. DS. s. C. DS. s. düşkün kadın. C. DS. C.I.112 : Bayağı. C. C. TS.559 yola sürüklemek. s. DS. flört. TS. C.I. ayak takımına yakışır tarzda. dalkavuk. s. TS. fitneci. DS.165 : Gizli dost. C. C.294 . TS.119 : Bakire olmayan kız. s.I.I. C. s. s. ahlâkı bozulmak. s.I. C. s. TS.117 : Çırılçıplak. C. C.I. s. C. TS.I. s. habersiz götürmek.I. TS.488 baştan çıkmak (çıkarmak) : Kötü yola sapmak.301 : Temiz olmayan.I. ayartmak. şakşakçı. kabul eden ve doğru diye herkese kabul ettirmeye çalışan kimse. C. TS.I. yaramaz.I. TS. kötü 37 . s. yüzsüz olmak.130 arakçı arayışçı aspak aşırmak aşna fişna atıcı ayağa çıkmak başına çökmek : Hırsız. adice. C. oynaş. kimsenin haberi olmadan alıp götürmek. DS. mübâlağa etmek.III.I. haşarı.397 : Birinin ırzına geçmek. DS. C. DS.alkışçı : Birinin her yaptığını. s. s.168 : Asılsız şeyler uydurup söyleyen. TS. TS. s.1045 1) Gelip geçici aşklar peşinden koşan kimse. serseri. C. C. s.445 : Dedikoducu. s. s.284 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak.224 : ffetsiz.I.347 : Çalmak.306 : Bir şeyi olduğundan fazla göstermek. 2) Haylaz.98 allanmak alûfte âmiyâne anadan doğma anasının kızı aparmak : Sarkıntılık etmek. C. TS. utanç duyulacak şeyleri hiç sıkılmadan yapar olmak. C.I. her söylediğini beğenip öven.266 besmelesiz bire bin katmak cebine indirmek çakıştırıcı çapkın : Çocuklar hakkında “piç” manasında kullanılan bir sövme.I.I. yalancı.I. derbeder. C. s.134 : Dedikoducu.I.175 : Orospu olmak.253 : Çalmak.I.I. TS.349 : ( para için ) Hakkı olmadığı halde kendine mal etmek. aşırmak. s. TS. s. DS. C. s.II.I. s. C. alıp kaçmak.

s.II. s. s. C. C. DS. TS.753 : Hile.1492 : Yüze karşı iyi konuşan fakat arkadan kötü olan kimse. DS. C. TS. C. C. DS.I. s.989 38 . s. s. s.770 TS. s. azma. TS. C.1732 3) Evlilik dışı çocuk. iffetsiz (kadın). s. DS.513 Utanmaz.V. C. dolap. s.609 : çki içmek.I. gayri meşru.I. TS. s. 2) Hizmetçi. s. C. DS. s.1813 : Resmî olarak izin verilmiş fuhuş yeri. s. TS. s. TS. C. s.1716 : Hırsız.791 eğri bakmak(eğri gözle bakmak) : Kin.1768 : Kötü kadın. TS.I. sahte. C. umumhâne. s. C. işret etmek. kanuna uymayan.I. kerhâne.577 : Açık saçık.876 : Namussuz.I. TS.1494 : (Erkek veya kadın) Evlilik dışı ilişki kurmak.803 : Hırsız. s.I.I.705 : Değer ve haysiyetini kaybetmiş. C. TS.III. itibardan düşmüş.çenesi kuvvetli çilesiz dalalet dekolte dem çekmek demagoji dilci dili güllü dost tutmak dost düşkün düzen düzmece : Çok konuşan. C. ahlâksız (Kimse).1796 : Meşru olmayan. geveze.I.V.615 : Laf taşıyarak ara açmaya çalışan kimse. el açmak eli çakır eli uzun ellenmiş dillenmiş emeksiz ergi eteğine eğri evlilik dışı evraksız genel ev : Dilenmek.IV.XII.I. TS. C. C. hiddet veya kötü düşünce ile bakmak. DS.822 : 1) Üvey evlat. çıkma. ikiyüzlü.1217 : Doğru yoldan sapma. piç. s. evlatlık.I. DS.V. C. TS. C. C.I. s.IV. C. DS. s. s. TS. C. DS.I. C.I.706 : Evlilik dışı ilişki kuran erkek veya kadın.I.4495 : Fahişe. s. yolunu şaşırma.769 : Uydurma. şerefsiz (kimse). TS. C.V. s.614 : Halk dalkavukluğu. C.V. C.811 : Kötü şöhretli. TS. söz söylemekten yorulmayan. gerçek olmayan. s. TS. C.

s. s. s. s.VIII. C.2564 : Şaka ve birtakım yalanlarla birini kandırmak ve gülünç duruma düşürerek eğlenmek. DS.2684 : Çalmak. s. çingene. C.II. s.VIII.VIII. s.II. DS. C. C.1471 : Birine iftira etmek.1151 harama uçkur çözmek : Nikâhsız olarak birisiyle cinsi münâsebette bulunmak. zina etmek. kaçırmak. hafif mizaçlı. birinin adını kötüye çıkarmak.VIII.2283 TS.2805 39 .2637 : 1) Karışık. arı olmayan.2272 : Piç. DS. s. C. s. C. oynak kadın. C. TS.1435 : Faiz. DS. s. DS. s. TS. DS. DS. C. DS. s. DS.VIII. C. s. C. TS. boyun eğmek.2164 : Kötü yola düşen kadın.VII.2705 : Dilenci. piç. s.VI.VII.1187 : Irza geçmek. s. DS. DS. hoppa. C. DS. C.II. TS.2719 : Rüşvet.1464 kaçamak kara çalmak kara katkılı kaydırmak kaynaşık kazancı kefelâlesi kıdım kılınmak kınalı : Hoş karşılanmayacak bir şeyi ara sıra gizlice yapma. hileli.1546 : ftira. DS. C.VI.VII. s. s.II. piç. s.2787 : Yaltaklanmak. C.VIII.II. C. 2) Evlilik dışı çocuk. C.1441 kabak çiçeği gibi açılmak : Çekingenlik ve utangaçlıktan sıyrılarak aşırı davranışlarda bulunmak. TS.VII. DS. arsız. keyfince hareket eden.VII.2799 : Ahlâksız. s. s. C.VIII. leke. Havâî ilişmek indir kaldır işi pişirmek işlenti işletmek : Arzu ve hevesine uyan. s. C.2528 : Dedikodu. C. TS. s.VIII. 2540 : Aralarında gizlice anlaşmak. C.2240 : Babası belli olmayan.VIII.2699 : Yosma. C.görüşmek güvende handan haram : Gizlice cinsel ilişkide bulunmak. C.II. DS. s. uçarı.II.2710 : Utanmaz. C. DS.

XII. DS. C. C.1848 : 1) Hazır yiyici. aykırı. C. C. TS. s. TS.3269 : (Kadın için) Fahişe olmak. DS. orta malı olmak. s.III. sarhoş. s. TS. TS. ciddiyetsiz.III. s.III. cahil. terbiyesi kıt. uygunsuz bir iş yapmak. 2) Rüşvet alan kimse. C. s. s. C. C. s. s.III.1946 40 .II.4601 : Yakışıksız bir davranışta bulunmak. C. ahlâk vb. TS.3058 : Kayıtsız. TS.3302 mercimeği fırına vermek : Gizlice aşk ilişkisi kurmak. C. C.III. s. TS. C.2060 : Söz götürüp getiren. saygısız. s.kirlenmek kirtik : (Kadın için) Irzına geçilmek.2054 : Açık saçık. DS.III. uygunsuz işler yapan. C.2180 : kiyüzlülük.II. TS.4618 : Kanun dışı cinsel ilişki kurmak. TS.IX. rüşvet yiyen. TS. kötü yaradılışlı.VIII. s. pervasız. s.1700 : Rüşvet. TS. sokağa düşmek.2883 olmak. C.III. rüşvetçi. C. C.1932 : Namus. C. kazanç karşılığı olarak ) Kötü.III.III. konularda fazla serbest ve hoşgörülü olan (kimse). DS. yakışıksız.XII. s. TS. s. s. DS. TS.IX. C. namusuna zarar gelmek.2049 mürtekip müstehcen müzevir müzmehel nâne yemek naylon oğrulamah ortaya düşmek oynadanlıh oynamak : ( para. yakışıksız. DS.1972 : Bir erkeğin bir kadınla buluşmasını sağlayan.IX. s.III. C. iffet. s. soysuz.IX. rüşvet alan.2091 : Çalmak. bu işi meslek edinmiş kimse. onlarla düşüp kalkmak.3095 : Karaktersiz. umursamaz. TS. sahte.2083 : Düzme.III.1916 : Kaba. s.III. beleşçi. C. DS. TS. C. s. C. saygısız.III. s. ara bozan. s. s.2008 münasebette bulunmak : Cinsi yaklaşımda bulunmak.2070 : çkili. edep veya haya duygularına aykırı. C.1770 kucaktan kucağa dolaşmak (gezmek) : (kadın için) Pek çok kimsenin sevgilisi laf atmak lâubali lüpcü mayası bozuk mektep görmemiş mezhebi geniş muhabbet tellalı : Yalan söylemek.

C. s. asılsız söz. piç. DS. kötü soydan gelen (kimse). DS.3880 41 . s. aptal. s. DS. DS. s. C.3373 : Rüşvetle iş yapılmak.X.IX. C. DS.IV. s. s. DS.3302 : 1) Geveze. s.III.IX. C.3751 : Dalkavuk. DS.IX.X. soysuz.4640 : 1) Sıkılmaz. s.XII.3305 : Birisini kandırıp bir başkasına karşı kışkırtmak.X. C. s. C.X.XII.IX. 2) Yellenmek.3422 perdesi yırtık (sıyrık): Utanmaz.X. karaktersiz.3354 : Sütü bozuk.X.X. C.3839 : kiyüzlü adam. gaz çıkarmak. DS. C.X. aşağılık. C.3709 : Kötü soydan gelmiş kimse.2640 şaşıt şatafatçı şişgin talaşmak tandırlama taşbaşı tava kapağı tensuz : Söz taşıyan. C. DS. geveze. s. utanmaz. DS. s.X. çaşıt. C. DS. yüze gülen.III.3677 : Dedikodu.2282 2)Utanmadan. C. C.III. dırıltı. DS.3787 : Boğuşmak. C. s.IX.2256 : Kendini beğenmiş. C. rüşvet verilmek. C. yüzsüz. TS. s. C. DS.X. kibirli. TS.IX.XII. DS.4721 : Onurlu. TS.3819 : Edepsizce. 2) Sersem. C. C.IX. C. DS. DS.2289 salmağ seçme sölegen söz sav sümbül sütü bozuk : 1) Gebe kadın çocuğunu düşürmek.3341 : Rüşvet. DS. C.IX. 3) Dedikodu.3564 : Çok konuşan. s. söylediklerini yineleyerek alay etmek. C. C. s. s. s. arlanmaz. s. DS.3324 : Birinin yaptıklarını. s. s. DS.3814 : Dedikodu. DS. kavga etmek. C. C. fitne.3327 : Ara bozucu. TS.IX. s.3845 : Kötü (kadın için). s. s.4667 : Kötü yolda kadın. s.3329 : Kötü kadın. s.oynaşmak ozan öğütlemek ökünmek ölçer önlük örünç özü kara para dönmek payalı pek yüzlü : Kadın ve erkek nikahsız yaşamak. C. DS. s. sıkılmadan her şeyi konuşan. s. saygısızca.3685 : Evlilik dışı doğan çocuk. DS.X. C. DS. kibirli.

C. s. C. C. DS.X. C. DS. C. DS.XI.XII. erkek.XII. DS. s.2975 : Kurnazlık. C.IV.XI. C. DS.X. DS. C.4013 : Çeşitli eğlencelere düşkün. DS. s.4129 yakınlık yollu : Cinsel ilişki. s. s. s.4023 : Genel ev.3892 : Kötü yolda kadın. çapkın. DS.3071 yakınlık göstermek : Cinsel birleşmeye yanaşmak. s. s. s.4066 : Borcunu ödememek. C. C.4129 : Kötü yola düşmüş kadın. C. C.4049 : 1) Dile düşmek. çirkin veya zararlı hareketler yapan. s.2959 : Cinsel yaklaşmada bulunmak. DS.X. yoldan çıkmış.4290 42 . s. DS. C. C. s. C.IV.4043 : Kötü davranışlarda bulunan.IV. DS. terbiyesiz. DS.XI. 2) Onurlanmak. DS.4077 : Kendisine fuhuş için resmî makamlarca izin verilmiş kadın. adı kötüye çıkmak.XI.XI. C. C.X. TS.4014 uygunsuz ünlenmek üstüne yatmak vesikalı : Kötü yola sapmış (kadın için). s. aşırmak.IV.4781 : Çalmak. TS.4754 : Kibirli.XI. düzencilik.XI. ahlâk sız. TS. s. C. DS. 2) Beceriksiz. sefih. s. TS. DS. aldığını geri vermemek.terkisalat ters ayakkabı tok türetmek uçarı uçkur çözmek uçurgan uçurmak umumhâne ustalık uygunsuz : 1) Terbiyesiz. s. burnu büyük.XI. kibirlenmek.XI. s. s. s.3946 : Uydurmak.4022 : Hırsız.2989 türküsünü çağırmak : Dalkavukluk yapmak. C.

1. 1. 4. NANÇLA LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Bu gruba giren güzel adlandırmaların bir kısmı ilâhî varlıkların isimleriyle ilgilidir. Bu isimlerin saygı ve hürmet nedeniyle söylenmemesi veya söylenildiğinde inançlarına göre saygı bildiren sözcüklerle birlikte kullanılmaması toplum tarafından hoş karşılanmaz. lahi varlıkların isimleri bazı toplumlarda tabu olarak kabul edilir ve dolaylı bir söylem kullanılır. Bu dolaylı söylem ngilizce’de “Lord” Fransızca’da “Sergneur” ve diğer modern biçimleriyle bulunmaktadır. Bu durum müslümanlarda aynı olmasa da bazı durumlarda ve yerlerde Tanrı’nın isminin söylenmesinden dikkatle kaçınılır. Ayrıca, Tanrı’ nın adını her duyduklarında inançlarını ifade etmek için kendiliğinden birkaç kelime söylerler.31 Türkçe’de Allah’ın isminin doğrudan kullanılması kaçınılan bir durum değildir. Bazen Allah’ın ismiyle birlikte celle ve alâ, celle şânuhû, celle calâlühû şeklinde sözler kullanılır. Bu gibi sözlerin Tanrı veya Allah isimleriyle birlikte kullanılmaması tepkiyle karşılanmaz. Allah ya da Tanrı adı yerine kullanılan bazı sözler güzel adlandırma sayılabilir. “Allah adı yerine, “Rahman”, ”esirgeyici”, ”Rahim”, “bağışlayıcı”, “Reuf”, “şefik”, “merhametli”, “Rab”, “Mevla”, “hüda”, “sahip, efendi”, “Hakteala”, “inkârı mümkün olmayan yüksek varlık”, “Halik-i azam”, “Büyük yaratıcı”, “Cenabı Hak”, “ nkarı mümkün olmayan varlık”, “Halik- i Lemyezel”, “ebedî yaratıcı” gibi güzel adlar kullanılır.”32 Bu grup içerisinde değerlendirilebilecek bir konu da “sara hastalığı” dır. Halk arasındaki bir inanışa göre “cin çarpması” olarak görülen bu hastalığın yerine “ağrı tutmak (DS, C.I, s.111), eser (DS, C.V, s.1780), tutalga (DS, C.X, s.3998), tutalık, uğrak (DS, C.XI, s.4026)” sözcükleri kullanılır. “cin çarpmak” sözcüğü yerine kullanılan “çalınmak (DS, C.III, s.1055), erişmek (DS, C.V, s.1773), erlenmek (DS, C.V, s.1775), uğraklı (DS, C.XII, s.4782), uğramak (DS, C.XI, s.4027)” sözcükleri içerisinde “uğraklı” sözcüğü “sara hastalığı” yerine kullanılan “uğrak” sözcüğü ile ilgili olup cin çarpmak ve sara hastalığını inanç yönünden birbirine bağlamaktadır.
31 32

Ümit Söylemez; agt., s. 32 Işıl nce Özyıldırım; agm., s. 17

43

Cin, peri, hortlak gibi sözcüklerin tabu sayılmasının kaynağında da inanış vardır. nanıştan kaynaklanan bir korkuyla bu gibi kavramların dile getirilmemesi dolayısıyla bu sözcüklerin yerine kullanılan örtülü ifadeleri, korkuyla ilgili güzel adlandırmalar grubuna dahil edebiliriz. Cin, peri gibi varlıkların hayâlî olduğunu düşünen bir insanın bunlara karşı herhangi bir korku duymadan, bunları dolaysız bir biçimde ifade etmesi mümkündür. Halk arasında bazı hayvanların adlarının anılmasının uğursuzluk getireceğine inanılır. Türkçe Sözlükte, “uğursuzluk” sözcüğü “Bazı olaylarda görülen ve insana kötülük getirdiğine inanılan belirti veya bazı nesnelerde var olduğuna inanılan güç, kademsizlik” şeklinde anlamlandırılmıştır.33 Halk arasında ismi anıldığı zaman uğursuzluk getireceğine inanılan “baykuş” ve “yarasa” gibi hayvanların adları yerine pek çok güzel adlandırma kullanılmaktadır. “Yarasa” yerine “akşamcık kuşu, deri kanat, karanlık kuşu, kayış kanat, kelebek, peçeçe, gece kuşu” sözcükleri kullanılmaktadır. Baykuş sözcüğü yerine kullanılan güzel adlandırmalardan bazıları şu şekildedir: “çön kuşu, cönk kuşu, gılınkuş, gonguluk hacı kuşu, hayırlı kuş, hümmatun, hüpbükkuş, ishak, kılın, kuğuruk, kukumav, malkadın, muratçık, ören kuşu, pılavıcık, poğuş, uğu, uğu kuşu, ulukuş, viranguşu, yapalah, devletli” nançla ilgili güzel adlandırmaların bazıları korkuyla da ilgili olabilir. Bu güzel adlandırmalar iki grup içinde de değerlendirilebilir. nanca bağlı olarak oluşmuş güzel adlandırmalar: ahiret uykusu akşamcık kuşu alıcı asık can alıcı : Ölüm. TS, C.I, s.55 : Yarasa. DS, C.I, s.162 : 1) Azrail. 2) Öldürücü, devasız hastalık. DS, C.I, s.215 : 1) Faiz. 2) Çingene. DS, C.I, s.342 : 1) Öldürücü, kahredici. TS, C.I, s.421 2) Azrail. 3) Öldürücü hastalık. DS, C.III, s.854
33

ahireti (öbür dünyayı) boylamak : Ölmek. TS, C.I, s.55

Allah’ın davetine icabet etmek : Ölmek, dünyayı terk etmek. TS, C.I, s.104

Türkçe Sözlük, TDK Yayınları, Ankara 1988, s. 1512

44

çalınmak

: 1) Cin çarpmak. 2) Ölmek üzere olan hastanın dili peltekleşmek. 3) Deli olmak. DS, C.III, s.1055

dağdagezen (dağdaki) : 1) Kurt. 2) Domuz. DS, C.III, s.1324 don değişmek dünyadan göçmek ecel şerbeti içmek erişmek erlenmek erleşikli esürük gara canavar gecekuşu geçinmek gergek bulmak gezer gılınkuş goncolos gökçe hacıkuşu hayırlı kuş hınzır hümmatun hüpbükkuş iblis ili ilişik iliyer ishak karanlıkkuşu : Ölmek. DS, C.IV, s.1559 : Ölmek. TS, C.I, s.748 : Ölmek. TS, C.I, s.776 : Şeytan, cin çarpmak. DS, C.V, s.1773 : Cin çarpmak. DS, C.V, s.1775 : Cin çarpmış. DS, C.V, s.1775 : 1) Cin, peri çarpmış (kimse). 2) Saralı. DS, C.V, s.1787 : Domuz. DS, C.VI, s.1918 : Yarasa. DS, C.VI, s.1958 : Ölmek. DS, C.VI, s.1962 : Ölmek. DS, C.VI, s.2000 : 1) Cin, peri, ölü ruhu v.b. hayâlî şeyler. 2) Geceleri kötü niyetle dolaşan kimse. DS, C.VI, s.2022 : Baykuş. DS, C.VI, s.2042 : Hortlak. DS, C.VI, s.2100 : 1) Melek. 2) Azrail. DS, C.VI, s.2135 : Baykuş. DS, C.VII, s.2248 : Baykuş. DS, C.VII, s.2317 : 1) Domuz. 2) Pis ve katı yürekli, gaddar, hain. TS, C.I, s.1243 : Baykuş. DS, C.VII, s.2450 : Baykuş. DS, C.VII, s.2450 : Şeytan. TS, C.II, s.1324 : Hayâlet, cin, peri. DS, C.VII, s.2522 : Boş inanca göre cin çarpmış kimse. DS, C.VII, s. 2527 : Boş inanca göre cinli, perili, uğursuz yer. DS, C.VII, s.2529 : Baykuş. DS, C.VII, s.2555 : Yarasa. DS, C.VIII, s.2651

45

4782 : Baykuş.3261 : 1) nanışa göre cin. DS. DS. DS. inmeli (kimse).IX.VIII.3113 : 1) Cin.4781 : Çarpılmış. C. C. s.4035 46 .X. DS.3040 : Baykuş.VIII.XII. DS.VIII.2760. s.2798 : Cin.3356 : Peri. s. DS. s. s. s.3856 : Cin. DS. s. DS.4609 2) Nedeni bilinmeyip cinlerin çarptığına inanılan hastalık. DS. s.XII. C. cadılık yapmak.IX. DS. DS.3618 : Şeytan. DS. C. s.XI. C.XII. s. C. s. DS.XI. C.IX. C.2722 : Yarasa. s.X.VIII. s. DS. DS.3269 orak öcü : Cin. 2) Erkek domuz.IX. s. 2) Hortlak.4028 : Baykuş. DS. zararlı hayvanlar. s. C. s. C.3220 : Hortlak. s. DS. DS.IX. s. C. peri. s. cin. C. C. C. DS.3308 ören kuşu öşek sayıp sırsıra teccel uçuk uğraklı uğu uğukuşu ulukuş : Baykuş.4783 : Baykuş.VIII. C.III.X. s.VIII. C.3346 : 1) Dedikodu. s.IX.2726 : 1) Fare. DS. s. s. C.XII. s.IX. DS.VIII. TS. 2) Hortlak. C. s.VIII. s. DS. C. C.2926 : Domuz. DS. C.VIII. DS.kayış kanat keçinmek kehten bakan kelebek kesegen kılın korkut kötü hayvan kukumav küpe binmek malkadın mekir nekir moza muratçık obur oğrak : Yarasa.IX.2992 : Büyücülük. C. C.2201.VIII. s. 2761 : Baykuş. s. C. C.IX. şeytan gibi hayâlî yaratıklar. DS. umacı. s. DS. C.3212 : Baykuş.3308 2) Çocukları korkutmak için uydurulmuş hayali yaratık. DS. C.2701 : Ölmek. peri çarpması.IX.2716 : Domuz. şeytan. DS. C.3285 : 1) Kurt. s. DS.2982 : Baykuş. domuz vb.4590 : Domuz yavrusu. C. DS.3559 : Yarasa.XII. C. s. abartma. C.

korkak.XII. ihmâl. abahan. kabahat. toplum içinde adının anılması yasaklanan bazı doğal vücut fonksiyonları.” (TS. sağır.4817 : Büyü yapmak.XI. hata. s. beceriksiz sözcüğü yerine 47 . sin.II. DS. taksîrât. dilsiz yerine “kazak” şeklinde kullanılan ifadeler insanların bu eksikliklerini hissedip üzülmemesi için ortaya çıkmış güzel adlandırmalardır. 1. s. C.XII. Bu grupta bedensel eksiklikler. s. “kör” sözcüğü yerine kullanılan “görme engelli”. çömez.4105 : Cehennem.XI.viranguşu yağız yer yazıcı yazmak : Baykuş. ayıp. insanların yapısından kaynaklanan davranışsal bozukluklar gibi konulara ait güzel adlandırmalar yer almaktadır. C. C. açık ağızlı. Fakat bu gibi eksiklikleri olan insanlar kendileri için kullanılan “engel“ ve “eksiklik” sözcüklerini kabul etmemekte. Bazı durumlarda güzel adlandırma olarak nitelendirdiğimiz sözcüklerin bedensel eksiklikleri olan insanları rahatsız ettiği görülür. KUSURLARI G ZLEMEYE BAĞLI GÜZEL ADLANDIRMALAR Kusur sözcüğü “eksiklik. Topal sözcüğü yerine “aksak”. DS. s. “sağır” sözcüğü yerine kullanılan “işitme engelli“ gibi ifadeler güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır. Tembel. dilsiz) olan kişilere bu eksikliklerini hissettirmemek için güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur. “kör olmak” yerine “gözü sönmek”.4817 1. gevşeklik gösterme. C. DS. olumsuz. beceriksiz. suç. yersiz davranış. bu eksikliklerini vücudun diğer organlarıyla veya duyularıyla kapattıklarını dile getirmektedirler.”. gevşek davranma. Bedensel eksiklikleri (kör. noksan. sakatlık. geveze gibi sözcükler özellikle toplum içerisinde kullanıldığı zaman insanları rahatsız eder ve onların gücenmesine ve alınmasına sebep olur. “topallamak” yerine “bacağını çekmek” ifadesi daha çok tercih edilir. Tembel sözcüğü yerine “yavaşak. tedbirsizlik. sakatlıklar.4121 : Büyücü. 5. cimri. özür. topal. “sağır ve dilsiz” yerine “ahraz”. DS.1803) anlamlarını karşılamaktadır. s. C.

s. s.I. DS.I.XII. C.97 : Kötürüm. C. C. s. sağır ve dilsiz.I.I. s. TS. bozguna düşmek. C. geveze sözcüğü yerine “yün ağız.I. törlemek. C. cılız. C. tersi bozuk. yürek etmek şeklinde güzel adlandırmalar kullanılmaktadır. âmâ. şivil. DS. değgin. gözleri görmez. C. s. DS.4418 : 1) Bunak. C. s.149 : Korkak. C. C. öğmek. “ishal“ sözcüğü yerine “bozgun. DS. sürgün. DS. DS. DS.23 : 1) Boşboğaz. iyindirik.I. ahmak.85 : Gebe.I. s.40 : Şişman. ağın. abızambak “gibi güzel adlandırmalar kullanılmaktadır. s. öğümek. C.I. s. kaytarmak. DS. C. uyuşuk. 3) illetli. DS. istifrağ etmek. güveleme. Doğal vücut fonksiyonu olan “ kusmak” sözcüğü için de “böhürmek. salak. TS. TS. hantal vücut.I.141 : Korkak. budala. 2) Akılsız. ağzaçık”. seyrek saçlı baş. kıtmır. korkak sözcüğü yerine “kısmık. DS.113 : Aybaşı (kadınlarda). 3) Şaşı.I.I. C. yakı” gibi sözcükler güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır. C. 2) kör. C.XII.187 : Saç çıkmayan baş.409 : 1) Zayıf.365 : Kel. ahmak. 3) Tembel.I.“akbakan.213 : Kör. s. 2) Aptal. C.58 : Kel. budala.133 : Beceriksiz.I. DS. s. avgın“. s. miskin. sık sık gelerek rahatsız eden bir hastalığı olan. C. DS. özağrısı. C. s. kel.204 : 1) Sakat. gelişi güzel konuşan. geveze. s. saçsız. ötürmek. kamaşık. s.I. 2) Bacakları çarpık. s.I. DS.40 : 1) Dilsiz.410 48 . TS. DS. Kusurları gizlemek için kullanılan güzel adlandırma örnekleri: abızambak açık ağız ağbaş ağır ayaklı ağır canlı ( kanlı ) ağır gövde ahraz akbakan akgöz alagöz alazlık alîl aklın âmâ anahalı atakçı ayaz aydaş : Saçma sapan. s.I. 2) Yalancı. s.4407 : Tembel. yüklü.

s.1650 : Cüce. DS. s. C. TS.456 : Zamanında evlenememek. avanak. sinir nöbeti geçiren.I. C.4453 : Obur. s. C. C. yüreksiz. günah. TS. cahilce ve iş bozucu söz söylemek. s. ishal olmak: 49 . 2) Göz yaşı.I. DS.485 : Cimri.V. C. ödlek. zayıf.501 : Çok oturan. C. tamahkâr. C. s.215 : Topallamak.II. geveze.I. bey olmak) : Midesi bozulmak.1689 bayrambeyi olmak (beğ olmak. evde kalmak.II. s. DS. kısa boylu. DS.I. C. s. hasis.I. s. mide bulantısı.215 : Sinirli.1398 : 1) Kadınlarda ay başı. C. iktidarsız. C. tembel. DS. DS. kabiliyetsiz. s. DS. s.I. âdet. TS.V. beceriksiz. TS. s. s.I. s.1660 : Edep ve terbiye bakımından örtülmesi gereken yerler. C.751 : shal olmak. pot kırmak. s. s. DS. C.615 : Bilgi ve tecrübesi olamayan. C.XII. TS.681 : Fakir.II. s.II. DS.779 : Kusmuk.IV.472 : Bilmeden karşısındakini gücendirecek söz söylemek. s.419 : Korkak. s. C. s.III.767 : Açgözlü. aksayarak yürümek. TS. TS. TS. C. DS. C.484 : Çirkin yüzlü. DS. TS. C. C.672 : shal. C.728 : Kel.V.II.I. regl. s.1286 : Sersem. C.I.228 : Kambur. DS.I. C.I. s.I. s. C. TS. C.435 : Suç.IV. s. hayız. DS.II. s.1608 : Çok konuşan.II. pisboğaz. C. s.babalanmak babalı bacağını çekmek bağrı geçmek bahîl bellik boğazsak bozalak bozgun bozguna düşmek böhürmek cam göz cebi cürüm çam devirmek çehre züğürdü çömez dedem akıllı dem dirayetsiz diyare durumsuz ebe ecene edep yeri eğşümük : Öfkelenmek. kabahat. s. bunak. TS. C. TS. DS.751 : Kusmak.749 : shal. C.

VII. s. maskesi düşmek.V. C. TS. C. s. TS. s.2322 : Basur. gülmeyen. s.1020 : 1) Hâmile. asık. s. Da foyasi medana çıhacah. DS.2409 : Yarı deli. DS. DS. C. C. s.VI. DS. C.VI. s.VII. C. DS.II. C. DS. C. s.2470 : Şaşı. C.821 : htiyar. s.940 Bahi her şeyi görmiş.1772 : Çok şiddetli ishal olmak. DS. iri. s.2070 : ri memeli (kadın).1049 : Gusül aptesti alması gerekmek.1963 : Şişmanlamak.VII.1300 : Kekeme. suratsız. s. pinti.VI. TS. mahkûm. s. C. DS.I.1039 : Körlük.I.V.II. DS. TS. cezâ verilmiş olan. C. DA. 2) Aç gözlü (kimse). bili.1224 : Eksik. cüsseli. normal olmayan (akıl için).ekşi eli sıkı erişkin firiklemeğ : Hoşa gitmeyen. C. s. TS. TS. o birahi buni. TS. C. DS.II. C.VII.VI. DS.2464 : Korkak. C.1870 anlaşılmak. s. DS.71 foyası meydana çıkmak : Gizlenen kötülük ortaya çıkmak. C.2176 : Kör olmak. s.II. s. C.1137 : Şişman (kimse). dengesiz ( kimse). DS. C. s. TS.1983 : Uykuda gezen (kimse).2488 50 .II. somurtkan. s. s. cimri. C. C.2167 2) Vücutlu.1298 : Hüküm giymiş olan. DS. DS. C. C. C. gidi çocuh. s.II.2023 : Tembel. kötü vasıflı olduğu geçük gelişmek gezgin gızıl göğüslü gövdeli göz buğu gözü sönmek hamamcı olmak hasıl hazan hemoroyit horasan hoylu hüküm giymek hükümlü ılat ılğın ılkış ırşat (irşat) : htiyar. s. C. s. TS.2422 : Mahkemece cezalandırılmak.VI.801 : Çok tutumlu.VII. s.2299 : 1) Fakir.VII.II. C.II. s. C. s. DS. ihtilam olmak.VII. s.VII. TS.VI. s.2473 : Çirkin.

C. s. s.2847 : Kel hastalığı. C. C. DS.3243 : Uyuşuk. s. TS.IX.VIII.3217 : Hastalık. s. C. s.2710 2) Sünnetsiz adam.3105 : Cimri.3114 : Pinti. C. eksik.II. s.VIII.VIII. s. C.IX. uyuşuk. C.IX.3084 . DS. C. C.VIII.1759 : Kaba. DS.VIII. aptal (kimse). DS. DS. C.VIII. s.4617 51 . C. s. DS. s.3243 : Özürlü. s. kadın yaradılışlı adam.II. C. aptal. sakat kalmak.2848 : Kıyafeti kötü olan kimse. TS.2844 : şe yaramaz.1324 : Sünnetsiz erkek. s. DS. C. lafa boğan.VIII. değersiz. s. DS. lekeli.III.1700 : Çocuksuz aile.VIII. s. DS. s. hımbıl. DS.2987 : ri ve dışarı fırlamış göz.III. DS.VIII. s.2699 : Kusmak.2709 : Cimri. s. TS. C. DS. C. s.1993 : Korkak. patlak göz. DS. tembel. s. s.1678 : (Kadın için) Ay başı halinde olan. s. C.II. sersem. TS.s.2843 : Şaşkın. uyuşuk. DS. elinden bir şey gelmez. s. C.ibiş kabıklı (kabuklu) kalabalık ağızlı kamaşık karnı olmak kaydur kaytarmak kazak kısmık kıssa kıtıpiyos kıtır atmak kıtır kıtmır kıyafet düşkünü kirli körocak kubat lokma göz mahmıt malyemez mantıcı miskin muhannet nedir kalmak nedirli omzu düşük oya : Alık.2667 : Topal.IX. lafazan. sünepe.XII. C. s.VIII. C. C. s. DS.XII.2847 : Cimri. TS. TS. C. C. şapşal.II. s.VIII. C. C. tembel. DS. DS. C. DS. DS.II.2583 : Geveze. s. pinti.1675 : Yalan söylemek. C. çıkarmak. iz bırakmak.II. C.3280 : Dalgacı. DS. s.1864 : Avanak. kötü. mıymıntı.IX. C. TS.1495 : Beceriksiz. C. C.2613 : Gebe olmak.4586 : Beceriksiz.VIII.2709 : 1) Dilsiz.VIII. s. şişman. tembel. TS. DS. cimri. DS.IX.IX. s. biçimsiz.

C. s. s. s.IV. DS.XII.3842 4) Az konuşan.XII. C. s. DS. 2) Etli. dolgun. TS.3321 DS. DS. 3) Tanrı.X. s. s. 2) Herkese çatan.IV.4698 : Yüz çillenmek.XII. DS. s. DS. C. katlanamayan. C. DS.IV. s.X. C. s. C. TS. DS.4010 52 .4741 : 1) Cılız.IX. C.IV.2712 : Akılsız. C. DS. toplu.ozan öğmek öğünsüz ökçesiz özen paçası düşük sıkı sis sislenmek sofra surat düşkünü şaşa şehla tabansız tankuş tat tekdamar tepegöz tığ tombul toplu törlemek tutak tutumsuz tüm : 1) Geveze. C.X. s.X. DS.3751 : Az ve hoşa gidecek şekilde şaşı (göz). 2) Deli.3305 : Kusmak. C.X. s. C.2246 : Cimri. s. bön. DS. TS. C.3325 : Kör. C.4747 2) Korkak. kavgacı. C. s. DS. DS.IX.4621 : Doymak bilmeyen. s.IX.XII. C.3324 : 1) Korkak. şişmanca. aptal. C. C.X. 2) şemek (çocuk ya da hayvan için). C. etine dolgun. DS.XII.XII. DS. sürgün olmak. 2) Kekeme. DS. 2) Sersem. s.IX. C. DS. s.2939 : Saf. DS. s. TS. yüreksiz. DS.4737 : 1) Dilsiz.X. s.2672 : Korkak. pasaklı. DS. s.3984 : Cimri.2899 : Vücutça dolgun. s. ödlek. lekelenmek. C.X. C. C. s. C.X.3605 : Yüzdeki çil.IV. s. dırıltı.3998 : Müsrif. s. DS. s. 3) Dedikodu.III. DS. TS.X. C.3841.3882 : Parasız pulsuz.4698 : Kalça. s. 3) Yaramaz (çocuk için). 2) Bir şeye dayanamayan.IX.3862 : 1) Sakar (kimse). s.3654 : Çirkin.3908 : 1) Şişman. TS.X.3698 : Kör. C.2904 : 1) Bağırsak bozulmak. s. C. C. cesaretsiz.3371 : Giyimine dikkat etmeyen. s. C.

4127 : ri memeli kadın. ( kadın için).XI.4074 : Aybaşı olmak. DS. DS. s. korkulu.XI.4331 53 . C. s.4291 : Geveze.XI. s. C. DS.uçgun uçuhlu üst üstü kirlenmek yaka yakalı yolsuz yünağız : Bunak. DS. DS.4076 : Kadın memesi.XII. C. s.4781 : Aybaşı (kadınlarda).XI. DS. s.4127 : Parasız. s. s. C.XI. C. DS. s.XI. DS. C.4021 : Korkak.XI. C. C.

“yazmak” sözcüğünün “büyücülük yapmak” sözcüğünü örtülü bir şekilde ifade etmesine sebep olmuştur. tabiatın canlılığını yitirmesine benzetilmiştir. 1. Güzel adlandırmalar. Bazı varlık ve nesneler arasındaki benzerliklerden faydalanılarak. 1. farklı bir anlamla isimleri söylenmeyen varlıkların isimleri yerine kullanılabilmektedir. Tokat. Alibeyli *Alaşehir – Manisa. Basit kelimeler içerisinde değerlendirebileceğimiz güzel adlandırmalardan bazıları şu şekildedir: Üst : Aybaşı (kadınlarda). C. s. bu varlık ve kavramların karşılığı olan kelimeler. Bu güzel adlandırmayla söylenmek istenmeyen “büyü yapmak” sözcüğü dolaylı bir anlatımla “yazmak” şeklinde ortaya çıkmıştır. 1. Büyünün bir çeşidi olan “muska yazmak”. BAS T KEL MELER Güzel adlandırmalar içerisinde kök halinde olan kelimeler bu guruba girer. (*Eğridir köyleri – Isparta. GÜZEL ADLANDIRMALARIN YAPISAL ÖZELL KLER 2.XII.XI. (*Antakya – Hatay) DS. toplumun düşünme gücünün ürünüdür. Hazan sözcüğünde de fakir. s. Basit kelimeler bölümünde yer alan kelimeler anlam bakımından daha çok farklı bir anlam verilmiş kelimelerdir. bu hastalığın yüzde bırakmış olduğu izlerle “çiçek” arasındaki şekilsel benzerliktir. Kurşunlu – Çankırı. 54 . *Şavşat – Artvin) (DS. Bozan – Eskişehir. Çiçek hastalığının “çiçek” şeklinde adlandırılmasının sebebi.4074 Yazmak : Büyü yapmak. yoksul olan insanların içinde bulunmuş oldukları durum.4817 Büyü yapmak slâm dini tarafından yasaklanmış olduğu için büyü işiyle ilgilenenlere toplum tarafından hoş bakılmamıştır. C. sonbaharda ağaçlarının yapraklarının dökülmesine. BÖLÜM 2.2.

” DLT.4438 boş : Bilgisiz. “çalmak. C. Keskin – Eskişehir. TS.3269 DLT’de “ogrı” şeklinde ve “hırsız.483 “Uğrı” sözcüğü eğer hırsızlık kelimesi yerine hafifletici bir ifade olarak kullanılıyorsa güzel adlandırmalara dahil edilebilir. Trabzon. U A. mânâsız. rişli – Bayburt * Sarıkamış. C.I. Amasya. gayesiz. yörede bilinmeyen veya kullanılmayan “hırsızlık” kelimesinin karşılığı ise güzel adlandırma sayılamaz. s. hastalık (ilenmelerde): Elinde kolunda babalar çıksın. DS. s.biri gocamın anası. veba. s. . Şabanözü *Polatlı – Ankara. Köşker – Kırşehir. kötü itlere kuşlar gibi uçtuk. demiş garı. s.XII. . C.232 baba : 1) Büyük ve onulmaz çıban. Selim – Kars. s. hırsız.I.XII.232 . (*Bergama. câhil. mirezlile de bole laf ede. Osmaniye – Adana) DS. Zarşat. “Beçkem urup atlaka Uygurdakı tatlaka Ogrı yavvuz ıtlaka Kuşlar kibi uçtımız Atlara beçkem vurarak Uygurdaki Tatlara.ene. demiş. Oğurlamah. biri kendi anam. bir işe yaramayan. s.II. . *Bornova – zmir.gızım senin gaç anan va. Kastamonu. U A.IX. C. hankı anama deyon demiş. dert. gizlice almak” (DS. beyhûde. C.447 2) Cüzzam.4610) anlamındaki sözcük. C.Ogru (uğrı): Hırsız. ana : Kaynana. hırsızlık” anlamında kullanılan uğru kelimesi şu dörtlük içerisinde geçmektedir. s. s.370 55 . TS. faydasız.ananın adı ne demiş.

1019) gibi kelimeleri de sayabiliriz. s. NYA. TS.I. s. zevc.4482 çünkü. TS.I.225 dem ekşi düz döl er : 1) Kadınlarda ay başı. TS. âdet. şart eyliyirem. iyisi başga da anam mar bacım mar. göğüs: meme (TS. erkeğe eşlik eden kadın. s.II.1643 : Piç.II. yersiz ve zamansız söylenen söz veya yapılan davranış. C. s. somurtkan. C.1575 : Koca. pasak: sümük (DS. gülmeyen.3404).IV. s. C. s. TS.dam : 1) Dansta kavalyenin eşi. s.216 gaf guş : Patavatsızlık. C.582 . DS. C. C. 3) Ahır. DS.XII. C. zindan.I.946 : Erkeğin cinsiyet organı.842 Beçara nahırçının arvadı bahdı ki heç buna tenezül eleyen yohdu. pot. s. ceza evi. hayız.314 var. ole horman duyuyom ben de. dörd dene gızım mar. yapmam. yani. s. s. s. C. DS.” K A.IX. s.615 : Hoşa gitmeyen. C.2202 Farklı bir anlam verilerek güzel adlandırma düşüncesiyle kullanılan kelimeler arasında. DS. 56 . 2) Hapishâne.801 : Rakı. C.VI. benim dama tabi bakmamışınızdır. bi daa danam mar. asık. TS.IV. Ahşam geldi eve. s. Erine dedi “men sende galmıyacam. s. 2) Göz yaşı. regl. U A. bi de olum mar.I. C. erim mar.

ahlâksız. 1. (Amasya-Gaziantep-Ankara) (oğrulamak).II. Oğrulamak (oğrılamak) : Çalmak. (Vona. C. Uygunsuz: Kötü yola sapmış (kadın için).IX. Bu sözcük Anadolu ağızlarında adlaşmış sıfat olarak görülmektedir. *Bor –Niğde.1672 “Kısmak” fiilinden türetilen bu sözcük halk arasında “cimri. pinti. C. hasis.IV. s. s. Demirkapı *SusurlukBalıkesir. C. Yenice *Emet-Kütahya.II. pinti. çel. Ordu. 3269 Uygunsuz : Kötü davranışlarda bulunan.XI. çirkin veya zararlı hareketler yapan terbiyesiz.2989 “Uymak” fiilinden türetilmiş “uygun” sözcüğünün olumsuz şekli olarak karşımıza çıkmaktadır. *Lüleburgaz-Kırklareli) DS. yoldan çıkmış. s. 57 .2. Sincan *Divriği.Ordu) DS. Boğazsak (boğazlı): Obur. 2. s. TS. 728 “boğaz” isminden “-sak” yapım ekiyle türetilen “boğazsak” sözcüğü Türkçede “obur. pisboğaz. TÜREM Ş KEL MELER Türkçe kelimelerden türeyip dilde farklı bir anlamda kullanılmayan güzel adlandırmaları bu gurup içerisinde değerlendirebiliriz. (*Bor-Niğde) DS. pisboğaz” anlamlarından başka bir anlamda kullanılmamaktadır. C. Karaözü *Gemerek-Sivas. 4049 Kısmık: Harcamaktan hoşlanmayan cimri. C. TS. Türetilmiş güzel adlandırmaları şu şekilde örneklendirebiliriz. (Yayla *Tefenni-Burdur. s. hasis” sözcüklerini karşılayan sıfat olarak kullanılmaktadır.

Manisa.I. C. sahte” anlamını kazanıp güzel adlandırma şeklinde karşımıza çıkmıştır.I. C. s. TS.770) anlamını kazanmıştır. sahte.I. gerçek olmayan. Erkinis *Yusufeli-Artvin. C. Büyüklenmek : Kendini büyük görmek. yalandan yapılmış.I. C. anlama kabiliyeti az olan. C. s. Anlama kabiliyeti az olan. TS. Anlayışsız : 1. DS.I. katı .4525 “istemek fiilinden “-ci” fiilden isim yapım ekiyle türetilen isteci ismi “dilenci” anlamından başka bir anlamda kullanılmamaktadır. tabiatı veya bir eserdeki güzelliği anlama ve kavrama. C. kalın kafalı gabî. uydurulmuş.126) anlamını kazanmıştır. TS. bu fiile “. *Ermenek. 2. övünerek büyüklük taslamak.413 58 .XII. (*Alaşehir. “Düzme” ismine getirilen “–ce” isimden isim yapım ekiyle oluşturulan “düzmece” sözcüğü “uydurma.I.çel. halden anlamayan. Akçalar.126 “ an” ismine getirilen “ – la” isimden fiil yapım ekiyle “anlamak” fiili. s. TS. *Fethiye ve köyleri *Milas-Muğla) DS. katı (TS.770 Uydurmak anlamında da olan “düzmek” fiiline getirilen “–me” fiilden isim yapım ekiyle kelime. Uluşiran* Siran-Gümüşhane. *Seydişehir-Konya. s.iş” fiilden isim yapım eki getirilerek “ anlayış” kelimesi oluşturulmuştur. s.126) manasına gelip bu sözcüğe getirilen “-sız” olumsuzluk bildiren isimden isim yapım ekiyle kelime. C. taklit (TS. idrak.412 “Büyük” ismine getirilen isimden fiil yapım ekiyle oluşturulan “büyüklenmek sözcüğü “böbürlenmek” manasından başka bir manada kullanılmamaktadır. s. C.I. C. kalın kafalı.2554 .VII. gabî. Düzmece : Uydurma. s. gerçek olmayan sahte.steci (isteyici): Dilenci. s. *Mut ve köyleri. Hâlden anlamayan. feraset. intikal (TS. Anlayış sözcüğü akıl erdirme. Trabzon ilçe ve köyleri. gerçek olmayan. s.

C. Bozan-Eskişehir. s. Yeniköy-Balıkesir. 59 . (*Ağın. (Honaz-Denizli.VIII. (*Karaman-Konya) DS. Bu grupta olan güzel adlandırmaları şu şekilde örneklendirebiliriz: Bahtabakan : Bukalemun: “Bahta bakan benim talihimi kara gösteriyor.zmir. *Erciş-Van. Karayer (karayol) 1. ağzı gevşek sözcükleri yerine kullanılan “yünağız” ifadesi yün ve ağız sözcükleri ile birleşik yapı oluşturmaktadır. * skilip-Çorum. Amasya. (Beylerli-Denizli.XI. çenesi düşük. Mezar. Uzunöksürük : Boğmaca.4053 Boğmaca hastalığının en belirgin özelliklerinden biri olan öksürük ve bu öksürüğün uzun bir şekilde nöbetleşe devam etmesi bu kelimelerin birleşik bir yapı oluşturarak boğmaca hastalığını dolaylı bir biçimde ifade etme imkânını bizlere sunmuştur.” (Bu hayvanın üzerine bir kimseye ait bir şeyi örtüp. Cehennemin dibi ( lençlerde kullanılır). s. Hafik.2655. (Hacıhamzalı *Tarsus.Gaziantep. boşboğaz.çel) DS.XI.4035 nançla ilgili güzel adlandırmalar içerisinde yer alan bu kelime “ulu” ve “kuş” sözcükleriyle birleşik bir yapı oluşturmuş ve uğursuzluk getireceğine inanılan “baykuş” sözcüğünü dolaylı bir biçimde dile getirmiştir. *Alaşehir-Manisa.II. Koyulhisar-Sivas. s. s. gömüt. Tokat. C. Sakarya) DS. Hacıilyas. B RLEŞ K KEL MELER Güzel adlandırmalar içerisinde büyük bir orana sahip birleşik yapılı güzel adlandırmalar daha çok kalıplaşmış ifadelerle kendini gösterir.2. 2. Niğde. Tavşanlı*. C. beyazlaşmışsa iyi olduğuna inanılır). *Şavşat-Artvin. C. Yünağız: Geveze. *Bozdoğan–Aydın. Geveze. *Kilis. *Ermenek. C. eğer hayvan karardıysa bahtının kötü. biraz bekledikten sonra açılır. lafazan.Çayağzı.XI.488 Ulukuş : Baykuş. s.4331. Tepeköy*.Konya).Elazığ) DS. 3. 1. (Çanakkale) DS. Torbalı.

sıkıntılarını. DS. hırçın. s. uğursuz adam.I. DS. DS. saçsız. : Ayakyolu.85 : Beceriksiz. s. C. C. (Dişli * Bolvadin-Afyon) DS. s. DS.TS. müthiş. (Çankırı) 3.I. DS.I. C.173 : 1) Açgözlü. korkunç. tuvalet. 2) Fesat. iğrenç kabul edilen varlık veya nesneyi doğrudan çağrıştırmasıdır.5 : Kel. yabani.Adıyaman: 1. budala. kaba.67 Yaman: Kötü. herşeyde gözü olan. Güzel adlandırmayla ortaya çıkmış bazı birleşik kelimeler şunlardır: abdesthâne ağbaş akbakan akgözlü alabacak alabaş akgözlü .3121 Korkulan bir hayvan veya üzüntü verici bir hastalık adının yerine ad sözcüğüyle birlikte kullanılan yaman sözcüğü birleşik kelime oluşturup dolaylı bir anlatım sağlamaktadır. Ayı. Adının söylemesinde sakınca görülen şeyler için kullanılır. C. herşeyde gözü olan. korkularını hafifletmeyebilirler. C. helâ. C. C. hırçın.Niğde) 3. fena. s. s. ahmak. dehşet veren. 2) Fesat.I. s. (Gaziantep) 2. Acı anlatan ünlem. TS. s.I. Sık kullanılan güzel adlandırmalar zamanla dolaylı ifade etme özelliğini kaybedip insanların üzüntülerini. s. hoş olmayan. korkulan.I. 2. DS.IV. insan içine girmeyen. (*Pınarbaşı-Kayseri. s. DS. ara bozucu. Derleme sözlüğünde “ adı” sözcüğünün dört farklı anlamı olduğu belirtilmektedir: 1. *Bor. C. C.I.I.150 : Ahlâksız. 4. dönek. Bir çeşit yara. C.141 : 1) Açgözlü.172 : 1) Karısının başkalarıyla ilgisine göz yuman adam.150 60 .65 Hoş karşılanmayan. Bu gibi sözcüklerin doğrudan çağrışım yaptırmasındaki sebep sık kullanılmış olmasıdır. “adı” sözcüğündeki “–ı” eki iyelik eki olarak görülmektedir. 3. Serseri. küçük çocuk. Domuz. s.I. kötü olan varlık veya nesnenin adının da kötü olmasının sebebi üzücü.

Kayış kanat: Yarasa. s. Ayrıca Derleme Sözlüğünde ayrı yazılan farklı tamlama şekillerinden oluşmuş aşağıdaki güzel adlandırmalar da hem anlam hem yapı itibariyle birleşik kelimelere benzemelerinden dolayı bunlara dahil edilebilir. “Kara” sözcüğü korku ve üzüntü ifade eden sözcükler yerine pek çok güzel adlandırma olayında kullanılmış bir sözcüktür. Bununla ilgili bir başka örnek ise akrep sözcüğü yerine kullanılan “ altı boğumlu” ifadesidir. Tavaklı * Ezine. ecel). esmer” anlamı da bulunur. (TS. kara haber (bir ölüm veya felaket haberi). C. Onun için “yağız yer” veya “kara yer” güzel adlandırmaları dolaylı olarak ölüm. karayazı (ölüm) vb. Yağız yer: Cehennem.XI.230 Akrebin alt kısmında bölüm bölüm bir şişkinliğin olması akrep sözcüğü yerine “ altı boğumlu” şeklinde bir güzel adlandırma kullanılmasına sebep olmuştur.Çanakkale) DS. (*Ağın-Elazığ) DS. karadam (mezar).I. s. C.VIII. nançla ilgili güzel adlandırmalar içerisinde değerlendirilen “kayış kanat” sözcüğü “ yarasa” nın perde şeklinde olan deri kanadının ortaya çıkarmış olduğu birleşik yapılı güzel adlandırmadır.2701 Güzel adlandırmanın bir özelliği de söylenmek istenmeyen sözcüklerin belirtmiş oldukları varlık veya nesneleri şekilsel özellikleriyle ifade edebilmesidir. Akkışla.Aydın.Kayseri) DS.Bu tür örnekler çoğaltılabilir. *Pınarbaşı. s. Altı boğumlu: Akrep. *Bünyan. kara toprağa aş olmak (ölmek). sin. C. kan çıbanı). Çepni. Yani yağız sözcüğünün bize hatırlattığı ilk kavram “kara”dır. 61 . *Gemerek-Sivas. karamübarek (şirpençe.4121 Yağız sözcüğünün anlam alanı içerisinde “siyah at” ve “yiğit” olmakla birlikte “kızılla kara arası renk. Beyova-Çankırı. (Çine. *Reyhanlı ve Amik ovası Türkmenleri-Hatay. s. mezar veya cehennem sözcüklerini hatırlatmaktadır. C.IV. (*Bozdoğan. Yani güzel adlandırmalar içinde birleşik kelimelerin sayısı oldukça fazladır.3098) Bizde en fazla çağrışım uyandıran yönü “kara” kavramını karşılama yönüdür. Tekeler-Aydın. Karadeve (ölüm. kara yere gitmek (ölmek).

dünya bakışını. Güzel adlandırmalarda söylenildiğinde olumsuz bir etki yaratacak olan varlık kavram ve durumların karşılığında bu olumsuz etkiyi hafifletebilecek deyimlerin kullanıldığını görüyoruz. adı kötüye çıkmak. Çok görülen bu örneklerden bazıları şu şekildedir: baştan çıkmak (çıkarmak): Kötü yola sapmak. C. gelenek ve göreneklerini yansıtır. fakat “haram” ve “uçkur çözmek” ifadeleri birlikte kullanıldığı ve kalıplaştığı için “harama uçkur çözmek” ifadesi “uçkur çözmek” ifadesindeki “yasak olmayan cinsel ilişki” anlamını zamanla ortadan kaldırmaktadır. TS. DS.XI s. Sözcüklerin yan anlamlarının kullanılması güzel adlandırmaların deyimler şeklinde ortaya çıkmasına sebep olmuştur. s.4066 : 1. Genellikle birden fazla sözcükten oluşan deyimler nadir olarak tek bir sözcükle de karşımıza çıkmaktadır. 1. ayartmak. s. 4. kötü yola sürüklemek.4022 büyüklük taslamak : Kendini üstün görmeye çalışmak. DS. 62 . s. ahlâkı bozulmak. 559 : Kin tutmak. Evlenemeyen kişinin üzücü durumunu doğrudan belirten “evde kalmak” deyimi yerine kullanılan “bağrı geçmek” (DS. C. inançlarını.XI. C. C. C. TS. 2) Onurlanmak. s. C. C.I. s. kibirlenmek.XI. Deyim halindeki güzel adlandırmalar. kelime grubu veya deyimlerin yerine kullanılabilirler.4192 uçkur çözmek : Cinsel yaklaşmada bulunmak.XI.413 Bu kalıplaşmış ifade yasak olmayan bir cinsel yaklaşımı belirtmekte. C.Dile düşmek. bu konuda önemli bilgiler çıkarabiliriz.485) deyimi güzel adlandırma örneğidir. s.226 başına çökmek şişgün olmah ünlenmek : Birinin ırzına geçmek.II. Yalnızca deyimlerine dayanarak bir toplumun bütün kültürünü inceleyebilir. DEY M HAL NDEK GÜZEL ADLANDIRMALAR Kaçınılan söz veya sözcükleri ifade etmede deyimlerden sıkça faydalanırız. DS.4066 yasdıhlı konuşmak : kiyüzlülük etmek.I.II. DS. kelime. (*Bor-Niğde) DS. böbürlenmek.2. Güzel adlandırmalar ve deyimler aynı dili konuşan insanların düşünme biçimini.

bir duygu anlatılırken benzeri bir somut örnek yaratmak üzere onu adeta belli bir olayla sahneye koyma yoluna gidilir. dalkavukluk etmek yerine “el etek öpmek”. kötü vasıflı olduğu anlaşılmak. Oğlanlık da denilen ateşli bir çocuk hastalığı. *Göksun-Maraş. kiyüzlülük etmek yerine “nabza göre şerbet vermek”. deyimlerini kullanarak olumsuz bir olayı veya kavramı dolaylı bir şekilde ifade edebiliriz. idrak edebilme yetisi zayıf olan biri için “kalın kafalı” sözü yerine kullanılan “ben derim bayram haftası.1813) Adı batasıca (adını eller alsın): 1. usanmak. Kuzuculuk.Anlama. C. C. C. (Baklalı.”34 Deyimlerdeki somutlaştırma eğilimi güzel adlandırmaların ortaya çıkmasına katkıda bulunmuştur. Müzmin yara. s. *Elbistan. maskesi düşmek. TS. (Kuzuculuk * Dörtyol-Hatay) 2. *Dörtyol-Hatay) 4. s. Somutlaştırma. Bilgi Yayın evi. Deyimlerdeki somutlaştırma eğilimiyle ortaya çıkmış bazı güzel adlandırmalar şunlardır: eli uzun (TS. C. “Yağmur olsa kimsenin tarlasına yağmaz” ve “Ne kokar ne bulaşır.II.Adana) 3. o anlar mangal tahtası” ifadesi cümle seviyesinde sayılabilecek örtülü ifadedir.II. Türkçede yaltaklanmak yerine kullanılan “kuyruk sallamak” (TS. C. dilenmek yerine “avuç açmak”.940) şeklindeki güzel adlandırmayı “takke düştü. *Pazarcık.I. *Andırın. (Gaziantep. kel göründü” Şeklinde de ifade edebiliriz. s. Eylemlerle kurulmuş deyimler şeklindeki güzel adlandırma örneklerine sıkça rastlarız. Güzel adlandırma sayılabilecek deyimlerde somutlaştırmanın önemli rol oynadığı görülmektedir.811) kuyruk sallamak (TS. nefret etmek yerine “yaka silkmek”. s. s. bencil insanları anlatan örtülü ifadedir. 34 Doğan Aksan.” Sözleri sadece kendini düşünen. Türkçenin Gücü.I. Ankara 2001.811) eli sopalı (TS.1813) deyimi somutlaştırmayla ortaya çıkmış güzel adlandırma örneklerinden biridir.II. s. Yılan. Foyası meydana çıkmak (Gizlenen kötülük ortaya çıkmak. 93 63 . Akrep. anlatımı güç durumların somut kavramlar aracılığıyla örneklendirilerek anlatılmasıdır. “Bir durum bir olay.

TS. s. s. ağzına geleni söylemek. dünyayı terk etmek. TS.(Gaziantep. s. C. delirmek. C. dövüşken. DS. utanç duyulacak şeyleri hiç 64 .96 : Sara hastalığına yakalanmak. 5) ftiracı.I. mübâlağa etmek. açıkgöz. Domuz.65 Adı batsın (batası): Hoşa gitmeyen kötü olan bir varlığın veya bir nesnenin adı anıldığı zaman söylenilen lânetleme sözü.104 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak. *Göksun ve köyleri. (*Afşin.I. C. çıldırmak. s. s.66 Adı batası: Köstebek de denilen çıban. TS.349 : Kendini beğenmiş. s. C. 3) Kavgacı.I. TS. 4) Yalancı. işini bilir. s. s.I. C. hiç bir şey beğenmeyen. s. TS. C. 4) Yalancı. Kelime. s. kemik veremi. s.I. s.I.I.I. kelime grubu ya da söz karşılığı olarak kullanılan güzel adlandırma şeklindeki deyimlerden bazılarını şu şekilde sıralayabiliriz: ağır hastalık ağız dağıtmak ağrı tutmak ağzı kara : Tehlikeli ( öldürücü ) hastalık.I. * Andırın. *Elbistan. C. s. TS. s.55 :Üzerine düştüğü konudan başka bir şey düşünemez olmak.I. Konya ve köyleri. C. çıldırmak. C. sıraca. C.40 : Küfretmek.118 ahiret uykusu aklını bozmak : Ölüm. DS. TS. Antalya) 5. C.I. s. ağız bozmak.I. C.22 Somutlaştırma ve benzetme yoluyla söylenmeyecek sözleri söylenebilir hale getirme deyimlerde de güzel adlandırma yoluyla kendini göstermiştir. C.120 sıkılmadan yapar olmak. C.I. TS.I. kovcu. TS. dedikoducu. TS. C.I.68 aklını yitirmek anadan doğma anasının gözü : Delirmek. * Karaman.119 : Kurnaz. 2) Kötü. s. TS. delirmek.130 bire bin katmak burnu havada : Bir şeyi olduğundan fazla göstermek. ( Akışla *BünyanKayseri) DS. C.402 Allah’ın davetine icabet etmek : Ölmek. *Pazarcık-Maraş) DS. C.111 : 1) Ara bozucu. TS.I. s. DS. kara haber vermekten hoşlanan kimse.I. mütekebbir. yüzsüz olmak.68 aklını kaçırmak (kaybetmek) : Deli gibi olmak.68 : Çırılçıplak.

geveze. TS.423 : Adam öldürmek.C. ( ncirköy-*Fethiye-Muğla).110 : Çok konuşan.I. s. *Fethiye. KBAYA. gafasını kesi ali. : Bir kişi veya aile için kötü şeyler söylemek. 2. s.C. : 1. s. ftiracı.I. TS. 65 . cinayet işlemek. C. söz söylemekten yorulmayan. s.65. böbürlenmek. s.Muğla) DS. C. TS.büyüklük taslamak : Kendini üstün göstermeye çalışmak. C.425 orda canı çıhi.413 can vermek cana kıymak canı çıkmak çenesi kuvvetli ad çekici ad çekmek : Ölmek.I. müzevvir.I. TS.I. Yaygaracı. ruhunu teslim etmek.65.424 : Ölmek. C. s.I. (*Elmalı-Antalya) DS. s. ( ncirköy.

88 102 3.36 198 46.96 162 1. genellikle tek kelime halinde olmayan deyimleri dahil etmezsek üç grupta değerlendirebiliriz.56 690 40.83 116 25.24 374 21.74 174 2.42 36 7.02 15 6.81 12 3.65 54 13.85 57 11.28 19 3. Yapılarına göre güzel adlandırmaları.Güzel adlandırmanın yapıldığı yerleri beş gruba ayırmıştık.72 55 4.05 60 9. ncelediğimiz kelimeler içerisinde bu gruplara dahil olan güzel adlandırmaların oranlarını şematik olarak şu şekildedir: Basit kelimeler Yüzde Adet Türemiş kelimeler Yüzde Adet Birleşik kelimeler Yüzde Adet Yüzde Adet Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar Korku ile ilgili güzel adlandırmalar Hastalıklarla ilgili güzel adlandırmalar Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar nançla ilgili güzel adlandırmalar 7.93 814 0.35 198 1.05 134 13.08 594 66 .44 51 6.68 99 10.87 324 54.28 108 3.

ciddiyetsiz. tuğla ve harçla örülmüş. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ALINTI KEL MELER Güzel adlandırmalar içerisinde alıntı kelimelerin sayısı oldukça fazladır. Mezar sözcüğü alıntı bir kelime olmasına rağmen olumsuz çağrışımlar uyandıran bir sözcüktür. mezar. gelincik. TS. saygısız. 2.1841 Lâhit sözcüğü mezar sözcüğünün tam olarak eşanlamlısı olmasa bile halk arasında mezar sözcüğü yerine kullanılmaktadır. s.III. ince hastalık. örken. kabir. ciddiyetsiz. ârı hastalığı. sanduka. TS. Güzel adlandırma amacıyla kullanılan alıntı kelimeler. ayığ” şeklinde güzel adlandırmalar kullanılmaktadır. bu sözcükler eşanlamlı olsa bile. umursamaz. akarca. kel hastalık. 67 . öpke avrûu. üstü tonoz ve kapakla kapatılmış olan mezar.III. s. ince ağrı. kayıtsız. umursamaz.1848 Arapça bir sözçük olan “ lâubâli” sözcüğü ahlâkî düşünceyle ilgili güzel adlandırma olup “kayıtsız. “Ölüm.2. adı batası. Alıntı kelimeler güzel adlandırma olarak kullanılabileceği gibi söylenmemesi gereken bir söz de olabilir. güzel ağrı. Arapça bir sözcük olan “verem” yerine halk arasında “adı bellisiz. C. “Kusmak” sözcüğü yerine kullanılan “istifrağ etmek” iğrenmeyi hafifletebilecek bir sözcüktür. C. Güzel adlandırmalar içerisinde var olan alıntı kelimeleri şu şekilde örneklendirebiliriz: Lâhit: Kenarları taş. pervasız. onunla aynı anlamı olan yabancı kelimenin söylenmesi ise ince ve güzel ifade sayılmaktadır. güzel hastalık. anlamı herkesçe bilinen yaygın isimleri kaba ve çirkin. söylenmesi. Lâubâli : “Bana ne” diyerek hiçbir şeyi kendine vazife edinmeyen. saygısız. Toplumun düşüncesine göre. anılması hoş olmayan varlık ve kavramların. sütçe. pervasız” sözcüklerini dolaylı olarak ifade etmektedir. söylenmek istenmeyen Türkçe kelimelerin eşanlamlılarıdır. ölme” sözcüklerinin kullanılmasından dolayı ortaya çıkan üzüntüyü “irtihâl” sözcüğü hafifletmektedir.

II. Nâmert : Korkak.Hınzır : Domuz. Ölmek yerine kullanılan “ vefat etmek.1243 nançla ilgili güzel adlandırmalar içerisinde değerlendirilen “hınzır” sözcüğü aynı zamanda “domuz” sözcüğünün insanlar üzerinde yaratabileceği korku. TS. s. mert olmayan. C. C. endişe ve iğrençliği hafifletmektedir. dinî açıdan yasak olan “rüşvet” sözcüğünün kullanılmasını hoş karşılamamakta.2054 Arapça bir sözcük olan “ mürtekip” sözcüğü ahlâkî düşünce ve inançla ilgili güzel adlandırmalardandır. TS.II. rüşvetçi. C.1224 Fransızca bir sözcük olan “hemoroyit” sözcüğü “basur” sözcüğünün kabalığını hafifletmektedir. Müteveffâ : ( nsan için) ölmüş. Hemoroyit : * Basur. mevta olmak.2081 Farsça bir sözcük olan “nâmert” sözcüğü sıkça kullanılan ahlâkî düşünceyle ilgili güzel adlandırmalardandır. alçak.113 Arapça bir sözcük olan “âmâ” sözcüğü insanların kusurlarını gizlemek için ortaya çıkmış güzel adlandırmadır. karaktersiz. TS.2068 Sıkça rastladığımız bir sözcük olan “müteveffa” Arapça kökenli bir sözcük olup ölmüş olan insanların yakınlarını daha fazla üzmemek ya da üzüntülerini hafifletmek için kullanılan alıntı bir sözcüktür. Âmâ : Kör. kazanç karşılığı olarak) Kötü. C. TS.I. s. Mürtekip : (Para. 68 .III.III. insaniyetsiz. uygunsuz işler yapan. C. rüşvet yiyen. rüşvet ve rüşvetle ilgili kavramların ifade edilebilmesi için alıntı kelimelerden yararlanmaktadır. s.III. s. rahmetli olmak” bu güzel adlandırmalardan bazılarıdır. s. TS. Toplum. ölü. C. TS. s. rüşvet alan. Ölüm kavramıyla ilgili Arapça birçok kelime güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır.

Haram: Piç.2283 Dinen yasaklanan bütün şeyleri ifade eden haram sözcüğü “piç” sözcüğünü karşılamak için toplum tarafından anlam yüklenerek oluşturulmuş güzel adlandırmadır. C. ( ğneciler *Mudurnu – Bolu) DS. 69 .VII. Bu güzel adlandırmada söylenmek istenmeyen kelimenin daha genel bir ifade tarzıyla ortaya çıktığını söyleyebiliriz. s.

76 441 25.95 103 3.93 814 6.17 373 54.99 59 10.02 104 4.74 174 4.94 162 7.05 60 5 74 9.22 107 6.05 134 Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar 7.34 198 55 815 45 667 70 .72 70 11.Kökenlerine göre incelediğimiz güzel adlandırmaları şematik olarak şu şekilde gösterebiliriz: Türkçe Alıntı Yüzde Adet Yüzde Adet Yüzde Adet Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar Korku ile ilgili güzel adlandırmalar Hastalıklarla ilgili güzel adlandırmalar nançla ilgili güzel adlandırmalar 29.12 91 13.

anlam genişlemesi ve anlam kayması gibi isimlerle ifade edilir. Anlamdan Anlatıma Türkçemiz. Çok anlamlı bir sözcüğün tek anlamlı hale gelmesi veya geniş anlamlı bir sözcüğün daha sınırlı bir anlamı kapsar duruma gelmesine anlam daralması denir. Bir sözcük nesnenin bir bölümünü gösterirken zamanla güzel adlandırma amacıyla kullanıldığında yeni bir anlam kazanmış olur. Sözcüklerin zaman içerisinde kaybettiği ve kazandığı anlamı tespit etmekle 35 Muhittin Bilgin. GÜZEL ADLANDIRMALARIN ANLAM ÖZELL KLER Bütün dillerde bazı sözcüklerin anlamlarında zamanla değişiklikler meydana gelir. 1. daha önce yansıtmış olduğu kavram alanlarından büyük bir bölümünün farklılaştığı görülür. Güzel adlandırmalardaki anlam olaylarını belirlemek oldukça güçtür. 45-48 71 .84 13. “Sözcüklerin. anlam iyileşmesi diye ikiye ayrılır.08 286 594 Yüzde 55 45 Adet 815 447 3. Anlam kaymaları da.87 46. Kültür Bakanlığı Yayınları. 1.79 308 19. bir benzerlikten yararlanılarak başka bir anlamı verecek şekilde kullanılması esastır. Bir sözcüğün dar bir anlamdan daha geniş bir anlama geçmesine ise anlam genişlemesi denmektedir. anlam daralması. gerçek anlamlarının dışında. s.52 67 8.36 131 198 Türemiş kelimeler Yüzde Adet 29. BÖLÜM 3. Genel olarak anlam olayları dediğimiz sözcüklerdeki bu anlam değişiklikleri. alıntı kelimelerin dışındaki kelimelerin hemen hepsinde. Kelimelerin anlamının güzel adlandırma esnasında değiştiği. gerçek anlamlarından kayarak yeni bir anlam vermek üzere kalıplaşması olayına anlam kayması (anlam değişmesi) adı verilir. anlam kötüleşmesi ve 2.69 440 16. Ankara 2002.”35 Güzel adlandırma ile oluşan kelimelerin büyük bölümünde.30 40.Türkçe Alıntı Basit kelimeler Yüzde Adet 4.56 250 690 Birleşik kelimeler Yüzde Adet 20.

odacılık v. (*Iğdır – Kars) DS. Bu anlam olayının bazen de. Çamoağa *Divriği. 2. TS. Karkıncık *Artova – Tokat.Manisa ve çevresi).Kastamonu. Helâ. oda.birlikte bu sözcüklerin hangi zaman dilimi içinde toplumun ne kadarı tarafından güzel adlandırma olarak kullanıldığını ortaya çıkarmak.III. *Merzifon – Amasya. . 2. Tokat – Eskişehir.Erzurum.1849 Er : 1) Erkek. C. küf.842. el. insanoğlu.II. Maksutlu *Şarkışla. işler yapan kimse. (.IX. güzel adlandırma sayılabilecek sözcüklerin veya ifadelerin bazen daha önceki anlamından sıyrılmasıyla ortaya çıktığı görülmektedir. Güzel adlandırmalardaki anlam olaylarını “anlam daralması. Kum taşı. sümük. anlam genişlemesi ve anlam kayması” olmak üzere üçe ayırabiliriz. ergenlik yaşına gelmiş adam. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ANLAM DARALMASI Anlam daralması bazen çok anlamlı bir sözcüğün bazı anlamlarını kaybetmesi. s. porselen. müstahdem. s. yüz.3404 72 . C.Isparta. 1. s. Keskin. TS.Koca. sıcak ve soğuk su musluklarıyla donatılmış. (. Kir. 3. s. başlı başına bir araştırma konusu olabileceğinden bu bölümde güzel adlandırmalardaki anlam değişikliklerini sınırlı örneklerle gösterebildik.I. bulaşık yıkamaya yarayan tesisat.1764 Hizmetli : Kapıcılık. daha önce bütününü ifade ettiği bir nesnenin zamanla bir bölümünü anlatır duruma gelmesi veya bazı sözcüklerin yan anlamlarından birini yitirmesi ile ortaya çıkarlar. kişi. *Bor – Niğde) DS. Hacıilyas *Koyulhisar – Sivas. ayak yolu. *Yerköy – Yozgat. *Antakya – Hatay. hademe. tuvalet.V. C.1270 Pasak : 1) Salya. pas. C. Anlam daralmasıyla ortaya çıkmış güzel adlandırmaların sayısı çok olmamakla birlikte bu gruptaki sözcüklerin daha çok bazı anlamlarının zamanla ortadan kalkmasıyla oluştuğunu görmekteyiz.b. *Taşköprü . TS. 1. Bazı kelimelerin anlam daralmasıyla ortaya çıkan bir kısım güzel adlandırmalar şunlardır: Lâvabo : 1. 2. C. 3. emaye veya saçtan yapılmış. s. Bu tesisatın bulunduğu yer.

C. basit.1983 : Koca. C. s. 2. *Susurluk – Balıkesir.II. cimri. (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) DS. Sözcüklerin anlam genişlemesinde daha önce var olan anlamının ortadan kalkmadığı görülmektedir.842 : Şişmanlamak. DS. DS. Anlam genişlemesi bu yönüyle anlam kaymasından ayrılmaktadır. (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) 2. 73 . TS. (*Eğridir köyleri – Isparta. açgözlü. TS. adi.1157 3. s. anlam itibariyle bir nesnenin bir bölümünü anlatırken zamanla o nesnenin bütününü anlatır duruma gelmesine anlam genişlemesi denir. Anlam genişlemesiyle oluşmuş güzel adlandırmalardan bazıları şunlardır: Terkisalat Oturak : 1.VI. TS. *Akyazı çevresi – Sakarya. DS. (Maksutlu *Şarkışla – Sivas) 2. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ANLAM GEN ŞLEMES Anlam olaylarının bir başka türü olan anlam genişlemesi. Bu olayda bütünün bir barçasını anlatan bazı sözcüklerin zaman içerisinde bütünü ifade edecek bir anlam kazandığını görmekteyiz.Burdur.I. Güzel adlandırmalardaki anlam daralmasında sözcüğün zamanla karşıladığı nesne veya kavramın bir parçasını karşılar duruma geldiğini görmekteyiz. Bir sözcüğün. eş. C.II. ayakyolu. Lazımlık. s. s. C. zevc. Güzel adlandırmalar içerisinde anlam genişlemesiyle ortaya çıkmış sözcüklerin sayısı oldukça azdır. *Düzce – Bolu. C. Beceriksiz.I. anlam daralmasının aksine bazı sözcüklerin anlamında zaman içerisinde meydana gelen genelleşmeyi ifade eder. C. alçak. s.3892 : 1. eş.2085 : Meme. 1.abdal bayağı er gelişmek gişi göğüs harem : Tamahkâr. s.I. C. karı.16 : Aşağılık.1019 : Zevce. uyuşuk.VI.274 : Koca. Terbiyesiz. . s.X. Hela. s. C. TS. *Alayunt – Kütahya.

C. C. “Türkçedeki üzmek eylemi Köktürk yazıtlarında kırmak.Kastamonu -Çankırı. Anadolu ağızlarında sıkça rastladığımız güzel adlandırmalarda anlam kayması olayı genellikle belirli bir yöreye ait olarak gelişmektedir. elleri ve dirsekleriyle beraber kolları yıkama. *Susurluk – Balıkesir. bir insana dert olacak bir davranışı.III. *Merzifon – Amasya…) DS.I. Helâ.3295-3296 Abdest : 1. koparmaya. Her Yönüyle Dil.3892 : 1. C. *Akyazı çevresi – Sakarya. bir nesneyi kırmaya. ayakyolu. 215 74 . bir kimseye dert. “üzülmek” sözcüğü “inme inmek” (DS. 1. Bugün Türkiye Türkçesi yazı dilinde yalnız. C. s. *Ladik – Samsun. 36 Bugün “üzmek” fiilinden türetilen “üzgün” sözcüğü hasta (DS. C. s. Terbiyesiz. başın dörtte birini meshetme ve topuklarıyla birlikte ayakları yıkama. kesmek.Burdur.X. yüzü. s.” kullanılmaktadır. Bu anlam olayı içerisinde değerlendirilebilecek bazı güzel adlandırmaların benzetme ya da somutlaştırma yoluyla ortaya çıktığı görülmektedir. (*Eğridir köyleri – Isparta. bu anlamın yüzyıllar boyunca geçerli olduğu göze çarpmaktadır.. (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) 2. Namaz gibi ibadetlerden önce. C.4799). s. anlamında görülmekte. üzüntü vermeyi anlatması bu türden bir gelişmenin tanığıdır. (Maksutlu *Şarkışla – Sivas) 2. *Alayunt – Kütahya. uyuşuk. (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) DS. gaita. .IX. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ANLAM KAYMASI Anlam kayması.Kastamonu -Çankırı. 2. . Namazın şartlarından biri.XI. bu somutlaştırma genelleşince anlam değişmesine yol açmıştır. Beceriksiz. bir kelimenin anlamını yitirerek yeni bir kavramı yansıtır hale gelmesi olayıdır.XII. *Ladik – Samsun. C.Sinop. s. .IX. 3. s. *Düzce – Bolu. . *Merzifon – Amasya…) DS. bir tutumu. TDK Yayınları.4 Terkisalat Oturak : 1.Sinop. aşındırmaya benzeterek bir somutlaştırmaya gidilmiş.3295-3296 3. aktarmalı bir anlamla. insan için kullanılması. s. Dışkı. Lazımlık.4086) anlamında 36 Doğan Aksan. Ankara 2000. TS.

C. s.1018 : Aklı az.4686 : Sidik torbası.Bu grupta anlam iyileşmesi ve anlam kötüleşmesi şeklinde anlam değişikliklerine rastlıyoruz. Fakir. C. (*Mersin ve köyleri – çel) DS. (Aliköy *Çaycuma – Zonguldak) DS. (Bayburt *Selim – Kars) DS. Anlam kayması yoluyla ortaya çıkmış güzel adlandırma örneklerinden bazılarını şu şekilde sıralayabiliriz: Çadır Gezgin Hazan Göçmek Seyrek Suluk : Kefen. Anlam kötüleşmesi olayında ise istenmeyen bir durumu ifade etmek için dolaylı bir anlatım yoluna gidilmiştir. (. s.Yozgat) 2.X. (Kars ve köyleri) DS. C.3692 75 .III. C. C. s.VII. s.II.2023 : 1.VI. s.Açgözlü (kimse). (. Çünkü anlamı iyi olan bir sözcüğün söylenmesinde her hangi bir sakınca görülmemekte ve güzel adlandırma yoluna gidilmemektedir. akılsız. TS. s. Güzel adlandırmalarda anlam iyileşmesi olayı söz konusu olamaz.Yozgat) DS. C.2322 : Ölmek.1032 : Uykuda gezen (kimse).XII.

Güzel adlandırma ile gerçekleşen ifadelerdeki incelik. söz konusu nesne veya durumun edebe ve inanca uygun. peri gibi yaratıkların isminin anılmaması korkudan çok inanç kaynaklıdır. çoğu zaman toplumun tepkisinden korkulduğu için söylenmemektedir. olumsuz etkiyi bir nebze ortadan kaldıracak kelimelerle ifade edilmesidir. Söyleniş amaçları ve söylendikleri ortamlar farklı olmakla beraber argo sözcüklerle güzel adlandırmaları kesin şekilde ayırmak oldukça 76 . Özellikle “baykuş” sözcüğü için pek çok güzel adlandırma yoluna başvurulduğunu görmekteyiz.SONUÇ Batı dillerinde “euphemism” adı verilen güzel adlandırma. Korkuyla ilgili güzel adlandırmalar inançla da yakından ilgilidir. Korku bazen ahlâkî değerlerle de ilgili olabilir. Tespit ettiğimiz birçok güzel adlandırmayı bu iki grupta değerlendirmek mümkündür. Olaylar ve kavramların güzel adlandırma ile ifade edilmesi bireyin dile katmış olduğu bir inceliktir. Hayâlî yaratıklar veya uğursuz kabul edilen bazı hayvanlardan bahsedilirken de güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur. Bu gruptaki birleşik kelimelerin oranı basit ve türemiş kelimelere oranla daha fazladır. Güzel adlandırmaların içerisinde korkuyla ilgili güzel adlandırmaların oranı % 10. Hortlak. varlıkları dile getirme şekillerine yön vermektedir. Söylenmemesi gereken söz. toplumsal incelikten kaynaklanmakta ve toplumun bu tutumu bireylerin olayları. insanlar üzerinde olumsuz çağrışımlar uyandıran ve toplum tarafından adeta yasak konulan söz veya kelimelerin yerine. Tespit ettiğimiz güzel adlandırmalar içerisinde % 9.96’dır. söylenmesi dinen sakıncalı görülen veya hurafelerden dolayı ortaya çıkan korku veya çekince sebebiyle söylenmeyen kelimeler yer almaktadır. Uğursuz kabul edilen hayvanların isimlerinde güzel adlandırmaya gidilmesinin temelinde inanç yatmaktadır.05’lik bir orana sahip olan inançla ilgili güzel adlandırmalar bölümünde.

Söylenmemesi gereken kelime ile bir başka kelime arasındaki benzerlikler birçok güzel adlandırmanın ortaya çıkmasına sebep olmuştur. çirkin. farklı bir anlam verilmiş kelimelerin oranı oldukça fazladır.güçtür. Bu grup içerisinde bazı kavramlar (zina. Türkçenin kelime türetme gücü güzel adlandırmalarda da kendini göstermiştir. Tespit ettiğimiz güzel adlandırmalar Tük toplumunun incelik ve nezaketinin aynasıdır. türetilen bu kelimelere yeni anlamlar yüklenmiştir. 77 . Birçok alıntı kelime ile de birleşik kelime oluşturularak varlık ve olayların söylenmek istenmeyen isimlerinin yerini tutacak şekilde kullanılmıştır. Hastalıklar içerisinde en fazla “verem” sözcüğü için güzel adlandırma yoluna gidilmiştir. Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar görgü kuralları ve toplumsal incelikle yakından ilgilidir. Yapılarına göre güzel adlandırmalarda basit kelimelerin sayısı diğerlerine göre (türemiş ve birleşik kelimeler) daha azdır. rüşvet. Türkçede güzel adlandırma için daha çok yeni kelimeler türetilmiş. Güzel adlandırmalar içinde. bu tür ifadeler daha çok toplumun düşünme gücünün ürünü olduğu için. Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar içerisinde daha çok bedensel eksiklikler ve bazı doğal vücut fonksiyonları yer almaktadır. nesne veya varlıklar toplumun nezaket anlayışının sonucu güzel adlandırmalarla ifade edilmiştir. ğrenç. davranışlar. Bazı hastalıklar (hemoroyitbasur gibi) kaba görülen vücut organlarını hatırlattığı için kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırma grubuna dahil edilebilir. Argo olan bir sözcük aynı zamanda güzel adlandırma maksadıyla kullanılabilmektedir. kaba olaylar. Sözlük kısmında ortaya koyduğumuz güzel adlandırmalar Türkçede çok sayıda güzel adlandırmanın varlığını göstermektedir. hırsızlık) aynı zamanda inançla da ilgilidir.

S. Konya 2002 5. TDK Yayınları. Kubbealtı Neşriyat. Eren. Muhittin. Ankara 1996 2. Bilgi Yayınevi. Türk Argosu Üzerinde ncelemeler. Kars li Ağızları. stanbul 1996 8. mge Kitap evi. Ankara 1997 11. Ankara 1988 78 . Deyişbilim Sempozyumu Bildirileri). Doğan. Doğan. Keban. Temmuz 2001 16. Yüksel. Mehmet Emin. Edebî Sanatlar. Hayriye. Ersan. Atalay. Bilgin. Nihad Sâmi. Gülensoy. Diyarbakır Ağzı. Dil. Aksan. Pamukkale Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Batı Dilleri ve Edebiyatı Bölümü. Ercilasun. TDK Yayınları. Halil. Ankara 1997 14. TDK Yayınları. Ankara 1993 12. Erten. Yapı Kredi Yayınları. Türkçenin Gücü. stanbul 2002 6. Ankara 1999 7. Hacettepe Ünviversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Büyük Argo Sözlüğü. Münir. Kültür Bakanlığı Yayınları. Ahmet Bican. Bilginer. Hulki. Ankara 1994 18. Tuncer. Aktunç. TDK Yayınları. “Batı dillerinde ve Türkçede güzel adlandırmalar”. TDK Yayınları. “Mezar Taşı YazılarındaGüzel Adlandırma Kullanımı”. Ankara 2000 15. Engin Yayınevi. Ankara 2002 9. Türk Dili Dergisi. Ersoylu. Derleme Sözlüğü. Baskil ve Ağın Yöresi Ağızları. Kütahya Ve Yöresi Ağızları. TDK Yayınları. Yüzyıla Girerken Yazında Dil Kullanımları (I. Buran. Türkçenin Sözvarlığı. Hasan. Yüksel. Aksan. Anlamdan Anlatıma Türkçemiz. der Internatıonalen Bezıehungen und des Gesundheıtswesens ım Deutschen und Türkıschen. TDK Yayınları. Ersan. Doktora Tezi.KAYNAKLAR 1. Türkçenin Sırları. Besim. Banarlı. Ankara 2002 13. Ankara 2000 4. Aktaş. Doğan. Ahmet. Aksan. Euphemısmus ın der Alltagssprache und ın den Fachsprachen der Politik. stanbul 2004 17. DLT Tercümesi. 598. TDK Yayınları. Her Yönüyle Dil. Leyla ve Mecnun Yayınları. 21. Yazın. Ekim 2001 10. Zonguldak – Bartın – Karabük lleri Ağızları. Ankara 2000 3.

Ankara 2002 20. Türkçe Sözlük. S.19. Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü. stanbul 1984 29. Nevşehir ve Yöresi Ağızları. Hazırlayan: Doç. Gülsevin. TDK Yayınları. Euphemism. Dünü ve Bugünüyle Harput Sempozyumu. Elazığ 1998 30. Mehmet. Enderun kitap evi. as a Reflectıon of Culture on Language. Toker Yayınları. Kabaklı. MEB Yayınları. “ Türkçede örtmece sözcükler üzerine bir araştırma”. Ankara 1999 21. Hecettepe Üniviversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Vardar. Engin Yayınları. Yunus Emre. Elazığ 2004 26. Ankara 1988 27. stanbul 1971 22. Edebiyat Lügatı. Edebiyat. Ümit. Hengirmen. Yüksek Lisans Tezi. Dr. Berker. Işıl nce. 1996 24. Tahir-ül Mevlevî. Ankara 1993 25. TDK Yayınları. Uşak ili Ağızları. Gürer. Süleyman Fehmi. Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Özyıldırım. Söylemez. Ahat. TDK Yayınları. Türkçe Sözlük. Dil Dergisi. Üstüner. Ankara 1994 23. 50. Ahmet. stanbul 2002 28. ABC Kitap evi. stanbul 1988 79 . Ali Yıldırım. Aralık. “Harput ağzına has kelimelerin yapı ve anlam özellikleri”. Korkmaz. Zeynep.

C. C.I.39 : Zakkum ağacı. s.I. C. Ben sennen atın ne olduğunu soririm. C. DS. DS.I. s.8 abartmak abdal abdallanmak abdest abdest bozmak abdesthâne abdestsiz abırsız abızambak : Aşırmak. 2) Bir şeyi birisine zorla vermek.I. s.” çocuh dir. DS. çalmak.45 : Duyduğu sözü. C. hayasız. helâ. TS.178 abiriz (abrez) ablalık abuk aburgaşık abuş acar acı ağaç acığaz : Abteshâne.SÖZLÜK aba atmak abacı abamak : Kendisini kurtarmak için suçu başkasına yüklemek. s.I.I. “abı zambah gonuşma. gelişi güzel konuşan.I.I.22 : Saçma sapan. açgözlü. s. C.I. C. s. boşboğaz. çoh Allah heyirli etsin.47 80 .12 : Tamahkâr. çekinmez. s. s. C. DS. analık. gaita. s.I. DS. C. s.5 : 1) Çirkin bir kızı veya kötü bir malı kandırma yolu ile birine yamamak. C.4 : Küçük ya da büyük abdestini yapmak. s.17 : Utanmaz. s. C.32 : Yalancı.I. s. DS. DS.5 : 1) Atıcı.4 : Şişman. s.I. DS. C. s. C.35 : Üvey anne. ayakyolu.23 “padşaım.I. tuvalet. C.I. C. C. gördüğü olayı sabredemeyerek söyleyen. tabii ihtiyacını gidermek. 2) Bedavadan yiyip içen. yalan yanlış söyleyen. etli. DS.6 : Sersem. TS. cimri.I. s. C. semiz.I. C.16 : Dışkı. DS. s.5 : Korkmaz. s. DS. s. C. DS. DS.I. s.I. DS.I.I. DS. senli-benli. DS.5 : Ayakyolu. s.” K A.16 : Dilenmek. TS. saygısız. TS. C.23 : Üvey abla. kötü adam. 3) ftira etmek.

I.I. s. s.65 : Bir kişi ve bir aile için kötü şeyler söylemek. DS. s. DS. C. DS. s. s.70 : Kadınlar âdet gördükten sonra hamama gidip temizlenmek.I. C. TS. 2) Yaygaracı. sersem.I. C.I. DS. 2) Aptal.I.69 : riyarı.I. s. s.I. DS.58 : Beleşçi. s. aşırmak.65 : Verem. irin. sallapati adam. DS. s.66 : Yengeç. C.I. sivilce ve yanığın içindeki sarı su. s. DS.I. C. kahpe. C. para. s.66 : 1) Ayı.59 : (kadın için) Kıyafet ve davranışlarında fazla serbest ve pervasız olmak.58 : 1) Boşboğaz.I. DS. C. C. C.I. s.19 : 1) ftiracı. hata. kemik veremi. s. DS. DS. bedavadan geçinen.69 : Hırsızlık etmek.67 : 1) Müzmin yara.I. DS.69 : Akılsız.71 : Hırsızlık etmek. DS. C. DS.53 : Ölü evi. DS. C. s. geveze. çalmak. 5) Domuz. çalmak. s.I. sıraca. C. s. s.68 : Aptal. 3) Bir çeşit yara.81 : Köpek.65 : Orospu. 3) Yılan.I. s. C. DS.65 : Kusur.54 : Helâ. s.I. C. C.I.I. DS. DS. aşırmak. C.I.I. C. C.66 afacan afal afalak afalsız afartmak afgan afsunlamak ağ açmak ağaca ağacalık ağbaş : Bir şeyin zehir gibi acı olduğunu anlatmakta kullanılır. C.70 : Cerahat.85 81 .65 : Köstebek de denilen çıban.I. DS. 2) Oğlanlık da denilen ateşli bir çocuk hastalığı. şaşkın.acı su acı yer aç çardak açık ağız açıkçı açılıp saçılmak ad çekici ad çekmek addırık adem adı batası adı bellisiz adı kötü adıyaman adını eller alsın : 1) Çıban. beyinsiz. C. 2) Domuz. s. saçsız. s. s. s. C. C.I. DS. s.79 : Kel. C. DS.I.I. müzevvir. s. DS. 3) Tembel. 4) Akrep.79 : Bir iş yapana ücretinden başka verilen şey. DS. 2) Rakı.I. DS. salak. C.I. DS. C. C. DS. s.

I. DS. C. geveze. s.125 : Gübre. 2) Kötü.I. bakıma muhdecin deyo. övünen. s.I. C. s. C. C. ağzına geleni söylemek.I.111 : 1) Boşboğaz. DS. s.131 : Ölüm.XII. s. DS. TS. doğurması yakın. fışkı. hantal vücut. TS. DS.126 : Balgam. C. DS. s.I. 2) Hırsız. DS. ağız bozmak.95 : Küfretmek. C.55 82 . miskin.I. C. TS. s.I. C.I. C. s.I. s.I.4407 : Tembel. s. iğrenç söz. TS. yüklü.116 : Kaba konuşan.96 : Küfür.I. DS. C. C.55 : 1) Dilsiz. DS. C. 4) Yalancı. s.I.I. s. DS. kara haber vermekten hoşlanan kimse. elinden kolay kolay para çıkmayan.133 ahireti (öbür dünyayı) boylamak : Ölmek.40 : Tehlikeli ( öldürücü ) hastalık.97 : Sara hastalığına yakalanmak.40 : Borcunu geç ödeyen. 3) Kavgacı. DS.91 : Yalancı şahitlik yapacak kimseye verilen rüşvet.I. s. s. ben aır hasdalandım. s.111 : Tifo.I.I.118 ağzı yelli aharca ahbun ahırak ahıtmak ahiret uykusu ahraz : Yüksekten atan.129 : Küçük çocuk çiş etmek. s. C. sövmeyi huy edinmiş. 5) ftiracı. uyuşuk.I. ahmak.117 : 1) Ara bozucu. DS.91 : Şişman. sır tutmaz. C. yüklü. C. 2) Akılsız.281 ağırlıklı ağız bağı ağız dağıtmak ağız kokusu ağrı tutmak ağrı ağrıya yatmak ağzı açık ağzı dolu ağzı kara : Gebe.I. C.I. C.40 şole oldu bole oldu.ağı çiçeği ağır ayaklı ağır canlı ( kanlı ) ağır elli ağır gövde ağır hastalık : Zakkum. C. DS. DS. TS. DS. C.118 : Daima akan yara. s. C. s. DS. DS. sağır ve dilsiz. s. s.I. kovcu.I. dedikoducu. dövüşken. s. U A. s. s. DS. s.I. DS. C.I. DS.109 : Tifo hastalığına tutulmak. kötü. s.79 : Gebe. söven. C. C. C.

5) Bel soğukluğu. C.137 : radesiz.I.I. maymun iştahlı.59 “Eğer bu üş dene sözümü yaparsan sen benim ailemsin. K A.I. TS. delirmek.150 : Kararsız.I.I. C. 3) Daima akan çıban. C. DS. DS. tembel kimse. hastalıklı kimse.149 : 1) Açgözlü. kaba adam. budala. s.139 akarcalı akbakan akca hacı akgöz akgözlü akıd akıdık akıl gülü akıl hastalığı akıldak akılgan akıtmak akkaya bülbülü aklını bozmak : 1) Başkasının malına zarar veren kimse. DS. C.190 ak ana akyavaş akak akar akıllı akarca : Üvey ana. s.150 : Çokbilmiş kadın. Yoh yapamazsan” diyir. 2) Bünyece zayıf.I. C. C. s.I.I. C.XII. DS. çok bilmiş. ahmak. C. s. 2) Ağırkanlı. 2) Fesat.4410 : 1) Sinsice hareket eden insan veya hayvan. ikiyüzlü. DS. herşeyde gözü olan. s. oturak.68 83 .I.I.141 : 1) Leylek. s. C. C.I.I.68 aklını kaçırmak (kaybetmek) : Deli gibi olmak. 2) Bulaşıcı beyin hastalığı (hayvanlarda). C. C.I.I.151 : şemek. TS. kelleni kesecem” diyir. s. C. C. sebatsız. “geldim mi senin boynunu.I.aile : Zevce. TS. 2 Beyaz kartal.139 : 1) Kemik veremi. 4) Deri veremi.164 : Çabuk meyleden. C. DS. C. cinnet. s.65 : Lazımlık.139 : Beceriksiz. delirmek. s. s. s. cüzzam. budala. s. DS. C. C. s.150 : Sidik. DS. TAÜ . eş. C.I. duygusuyla hareket eden. DS. sebatsız.I. çıldırmak. dönek. fistül. s. DS. DS.I. sıraca.22 : Delilik. DS. s. dönek. s.I. DS. TS. s.144 : Korkak. DS. DS. s. s. DS.155 :Üzerine düştüğü konudan başka bir şey düşünemez olmak.154 : Muaşeret adabını bilmeyen. s. C. s.150 : Bilgiç. hırçın. s.

köy ihtiyar heyetinin başı.79 : Yarasa.163 : 1) Loğusa kadınlarda görülen bir hastalık. s. dönek. DS. C. C. NYA. titiz. s. DS. ah ellerin suya batırırsın. C. giderler gızın babasının evine. inatçı.181 akmık ak sakal : Atmık. TS. ikiyüzlülük. 2) Bozgun.172 : 1) Karısının başkalarıyla ilgisine göz yuman adam. ara bozucu. s. şüpheli adam veya iş.I. C. yani ahsakgalları toplar.” Babası elçileri yani ahsakgalları toplar. sarhoşluğu ve mahmurluğu devam eden. boşboğaz. C. uğursuz adam.I. muhtar. C. fenâ. TS.aklını yitirmek : Delirmek. C. giderler gızın babasının evine. C. geveze. loğusa humması. 3) Sonradan görmelerdeki gurur. TS. 3) Ters. DS. DS.177 84 . s. C. C. s.78 : Çalma. s. iki taraflı.I. babama elçi gönder. bön bön bakmak. aptal. s. C.285 aksi akşamcı akşamcık kuşu akşamdan kalma aktarma al basma : 1) Huysuz.I.I. şımarıklık. C. sperma. menhûs.I. C. K A.I. DS. 2) Kötü.170 : Aptal.75 Gız diyer ki “madem ki alacahsın.I.174 : Hapishâne. s. C. s. DS. kargaşalık. bin gidelim Benli Dülber.I. muannid. s. s. DS. çıldırmak. DS.68 havız başında oturursun. s. C. TS.I. zıt.I. uğursuz.171 : Ahlâksız. alık alık. nirde gozel gorsen ahlın yitirirsin.162 : Geceki sarhoşluktan henüz kurtulmamış. s.159 : Köy ihtiyarı.I.I.I. C. dönek. DS. s.I. DS.76 : Her akşam içki içmeyi âdet ve alışkanlık haline getirmiş olan. s. kibir.207 ala ağız ala ala bakmak alabacak alabaş alabula alaca alacalık : Ara bozucu. muhâlif. sersem.I. hırçın. ikiyüzlü. s. 2) Ahmak. s. TS.175 : 1) Döneklik. 2) Sara hastalığı.173 : kiyüzlü. s. DS.

I.XII.I. C.88 : Kendini beğenmiş.I. DS. C. C.208 : Aşağılık kimse. DS. DS. DS. s. 2) Öldürücü. C.214 : Hırsızlık.215 : Öldürücü hastalığa yakalanmak.alakırık alaklamak alakuş alaylı alazlama : 1) Kanun dışı evlilikten doğan çocuk. 2) El. C.I. s.191 : Bilgiç kadın.217 : Felçli. C.I. s. C. s. kızartılar. s. s.I.216 : Sözünde durmayan. ama.208 : Şirret. s. DS. s. işini bilir.207 : Şeytan. ayak ve yüzün kızarıp şişmesiyle meydana gelen hastalık. C. DS. inme inmiş. 3) illetli. C. sık sık gelerek rahatsız eden bir hastalığı olan. C. su yolu.I. ikiyüzlü. s.I. s. C.213 85 . s. kibirli.214 : 1) Azrail. TS. s. 2) kör. C.I. C. C. DS.I.I. s. C. s. piç. s. DS. C. 2) Açıkgöz. edepsiz kadın.210 : Ara bozucu. s.204 : Beddua.I. DS.I. s.I. DS. dolandırıcı. DS. DS. s.I.I. TS.211 : Yalancı.I. C. ganimet.211 : Rüşvet. nâmert.220 : 1) Sakat. s. tabiatı bozuk. C. s. s. s.97 : Kaçırıcı.190 : Çalmak. DS. C. DS. DS. meczup. aşırmak.I. DS. s.I.4415 : Lağım temizleyici. s. yalancı. C.I. C. DS. C. C.I. ahlâkı kötü. s. devasız hastalık. kel. dönek. C. soysuz.I. C.206 alazlık albaba albız alcıkarı alçak alduruk alemşat aleste algı algın algıncılık alguncu alıcı alıcısı tutmak alık alınmış alîl alkaçıcı alkın : Saç çıkmayan baş.191 : Yaygaracı. TS.94 2) Lağım.I. DS. yılancık. palavracı. DS. gözleri görmez.222 : Kötürüm.212 : 1) Aklı alınmış.I. DS. DS. DS.204 : 1) Yüzde ve vücutta çıkan çıbanlar.

TS. TS. s. TS. hiç acımayan. zelzele. s. DS. s. C.alkışçı : Birinin her yaptığını. Allah’ın Evi’ni tavaf ettıhtan sora gettıh Medine’ye. C. C. s.I. kendi halinde (kimse).I.232 : ffetsiz. s.1466 Tam Bayrama on gün kalır kalmaz ihrama girdıh.I. gelin böceği.I.224 : Mayıs böceği. C.I. dünyayı terk etmek. C.230 : Uğursuz adam. DS. DS. s. DA.I. dalkavuk. cana kıyıcı. TS. TS.135 amansız : 1) Aman vermez. DS. ahlâk dışı. C. s. DS. s. saf. s. adice.104 allahlık allanmak allı pullu alnı alnına altıboğumlu altı parmak alûfte alvurcu âmâ : Elinden hiç bir iş gelmez. C.I.I. beyazlar geydıh.225 : Yüzde yüz faizle.I. s.113 Bir gün bi karı koca. s. “garı” demiş “yolda ben bi ama buldum bahar kor” demiş.117 : Ahlâk dışıcılık. C. s.II. NYA. s. TS. s. kabul eden ve doğru diye herkese kabul ettirmeye çalışan kimse. C.I.117 86 . s. C. s. s.I. C. zalim. C. DS. C. DA. şakşakçı. her söylediğini beğenip öven. s. C.81 O herif öyle deyinci herif geri dönmüş. C. TS. budala.98 allah emri Allah’ ın Evi : Deprem. TS.107 Allah’ın davetine icabet etmek : Ölmek. s. Ordaki ziyaretleri. C. öldürücü. DS. s. ikisinin de gözi ama böle gezilermiş.114 2) Halden anlamaz.I.I.I.I. işe yaramaz.237 âmiyâne amoral amoralizm : Bayağı.105 : Sarkıntılık etmek.TS. s. TS. DS.235 : Kör. ayak takımına yakışır tarzda.I.117 : Ahlâka aykırı. C. düşkün kadın.I. C.112 : Hırsız.228 : Akrep.223 : Kâbe.

s. s.227 andız andil andropoz anlayışsız : 1) ffetsiz kadın.119 : Çırılçıplak gezmek. TS. demiş garı. DS. s. geder ambarrıyı alurum.4418 : Öksüz. yuhusuz galmışım.XII. slamlardan gorhiyerim ”Ben yemın etdim ki kimseye demam.253 : Pis. C. anadan nemli. babam geldı ahşam o gadar yorulmuşum. Hep siçenner yiyer tahılımi.123 : Halden anlamayan. Bah bah elbisem de heç. kahpe. C. s. s. TS. hankı anama deyon demiş. TS.I. C.I. DS.I. TS. C.I.I. biri kendi anam. hantal.232 .I. açıkgöz. TS. demiş.126 87 .249 : 1) Ana yerini tutan kadın .261 : Sümüklü. KBAYA. iğrenç.I.I. miskin. kötü. Çır çıplah. C. TS. s. Dedi ki “gedersin şindi sen gamiren.I. U A. s.261 : Erkeklerdeki yaş dönümü. . s.232 anadan doğma ana etinde gezmek : Çırılçıplak. K A. C. elbisen toplar. s. C. s.gızım senin gaç anan va. DS. C. mirezlile de bole laf ede.121 tabi analığım onun teyzası. s. s. çirkin. işini bilir. 2) Terbiyesiz.” Dedi ki “ben sana bi şey ögredürüm. utanmaz arsız. DS.I.ana : Kaynana. s. Yedi gün yedi gece ac susuz yatarsın. Ele bi dağı yedi bu andırlar. C. C. uğursuz. DS. .249 anasının gözü anasının kızı andır : Kurnaz. K A.ene. dışarı tökersin. s. “Onun üçün ne aşım var.120 : Bakire olmayan kız.259 Efendime söyliyem.I.120 : Aybaşı (kadınlarda). üvey ana. Ana etinde geziyerim. C. katı.ananın adı ne demiş. s. tembel. . orospu. U A. s. ne etmegim var.biri gocamın anası. s. DS.106 2) Kaynana. s. C. 3) Genel ev.228 anaforcu anahalı anakız analık : Yolsuz kazanç peşinde koşan kimse. C. DS.I.

320 : Koruyucu. s. helâ.134 küsmek.I.299 : Dedikoducu. DS. aşırmak.I. s. DS. acayip. s. C.I.130 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak. TS. DS. s. bahır ki bulabilmedi. gusülhâne.317 : Yıkanma yeri. ölüm iyisi. s. grip. destek olmak. s.294 . C.134 : Çalmak. DS.I. s. TS. gayrimeşru çocuk. DS.138 : Hırsız.293 : Ara bozan. s. gürültücü. DS. C.I.142 : Karı.290 sıkılmadan yapar olmak.I. C. s. s. DS.I. aptesâne. patırtı. kayırıcı olmak. s. s. C. s. TS.I. C.280 : Birdenbire ölmek. C.132 aralık iyisi arap işi arayışçı arbede arıkçı arıkıran arınak arka olmak arkadaş : Ölmeden önce. DS.I. C.ansız ansızına uğramak antika anzarot apana aparmak : Piç. Bunnar hırhızdılar. C.284 Bu da çoh gezir. C. DS.142 88 . utanç duyulacak şeyleri hiç an damarı yırtılmak : Namus ve iffetini kaybetmek. DS.I. TS.283 : Çalmak. yüzsüz olmak. C. DS.I. geçici olarak iyileşen hasta. arka kapıdan çıkmak : (Hastahane için) Ölmek. DS.280 : Garip. C. s.258 ara hastalığı ara kedisi arakçı araklamak : Nezle. gelir padişaha şikat eliyir ki “munnar menim devemi aparıplar. C. C.I.295 : Hırsız. C. s. TS.317 : Geveze.I.297 : Katır. DS. TS. DS. s.I. s. DS. münâfık. habersiz götürmek. aşırmak. C. s.I. s. TS. C. s. C. DS.TS.I.I.325 aralarından kara kedi geçmek : Herhangi bir sebeple birbirine gücenmek. C. s.I.I. s. C.301 : Gürültülü kavga.” K A. s.I. s. s.128 : Rakı ve benzeri alkollü içkiler.I.I. s.282 : Apteshâne.I. C. DS. C. eş.I. C. C. alıp kaçmak. her zaman rastlanamayacak kadar tuhaf. C.I.272 apsâne : Helâ.

DS. s. utanmaz. aşırmak.168 : Arsız.I. s. yardım istemek. DS. âdi. C. s.I. DS. s.375 : Çalmak.165 : Çabukça yüzgöz olup senli benli konuşan kimse. TS. kimsenin haberi olmadan alıp götürmek.365 : 1) Kayınbaba.364 : Geveze. s.368 : Asılsız şeyler uydurup söyleyen. DS. TS. olduğu gibi görünmeyen kimse. yalancı. bilmeden tahmin ederek söylemek. TS. C.I.340 : 1) Faiz. DS.179 : Meni. C. DS. s. C. yalancık. s.I. s. C.I. s. 2) Hile. C. aylak.I.I.386 : Lazımlık.I.I. s. C. mübâlağacı.367 : Bir cilt hastalığı. DS.I.I.I. s. TS. derbeder kadın. DS.362 : Gizli dost. C. C. C.334 : Kendini gizleyip rol yapan. C.184 89 . s.I. TAÜ . DS. C. s. C. ölmek. 2) Çingene. TS. DS.369 : Birdenbire bayılmak. s. s.I. DS. densiz söz.I. C. DS. s. s. s.168 : Su aygırı. DS.175 : Yersiz. s. DS. C.I. s. C.365 : 1) Âvâre.371 : 1) Yalan söylemek. ağız kavgası etmek. DS. oynaş.I.334 : Kızlığını gayrimeşru kaybeden kız.I.I.347 : Alçak.I. işsiz. 2) çki içmek.176 : Aklını kaybetmek. TS. DS. C. s. C.365 : Kızıl hastalığı. bayağı.369 : Tartışmak. flört. utanmaz.332 : Helâ. C. s. C. apteshâne. kötü kimse. C. DS. yalancı. C.I. s. C. DS. s.I.I.I. değersiz.391 : Dilenmek.I.I.I. 2) Yalancı.I. oturak.I. DS.arpacık arsatan artçardak artık artis asar asık aspak aşağı aşırmak aşret aşna fişne at balığı atah getirmek atak atakçı atalık ateş gömleği ateş pare atıcı atık lakırdı atılıp gitmek atışmak atlatmak atmak Atmık Avanta avkırmak avruz avuç açmak : Taze. C. TS. s. döl.342 : Temiz olmayan. DS. C. s. C. DS. s. DS. s.364 : 1) Bunak.330 : Arsız. C. 2) Üvey baba. C. s. ufak hıyar. C.367 : Bunamak. s.161 : Çalmak.

I.398 : Yüklü. C. C. 3) Terbiyesiz.428 : şine hile karıştıran. C. s.408 : Kel. hilebaz.410 : Verem. DS. s. C.I. C. C.429 : Maymun iştahlı. DS.4435 : Helâ. C.I. ayak yolu. C.200 : Uygunsuz.215 : Üvey baba. s. TS. 3) Şaşı. TS.II. s.I. şuursuz.409 : 1) Zayıf. utanmaz. s. karaktersiz. C. DS.I.406 2) Zakkum.I. s. DS. TS.I.I.403 : Haydut.4431 : Orospu olmak. C.I. TS. s. s.I.422 : Edepsiz. 2) Bacakları çarpık. cılız. DS. fahişe. seyrek saçlı baş. C. C. C. s. TS.XII.I. s.XII. s.I. karaktersiz.I. C. DS. s. s. s.I.I. 5) Aşağılık. s.407 : 1) Deli. 2) Dönek. hileci. yaşlı. s.402 : 1) htiyar. s. DS. s.I.I. s.ayağ yolu ayağ ayağa çıkmak ayağı ağır ayağı ağırlı ayağı dışarı ayak eskisi ayakçı ayan ayarsız ayaz aydaş ayığ ayipleşmek aymaz ayna tutmak aynacı aynasız ayran ağızlı ayran gönüllü ayvat ayyar baba : Aptesâne. C. C. DS. C. hamile. s. TS. şaki.215 : Sinirli. C. geveze. s. DS. DS. C. C.447 2) Cüzzam. C.I.4438 babalanmak babalı babalık : Öfkelenmek. DS.I. hastalık (ilenmelerde): Elinde kolunda babalar çıksın. DS. s.I.I. s. KBAYA. değişken. C. s. DS. göz boyayıp aldatmağa çalışan. 4) Nâmussuz. DS. dert.XII. C.426 : Kalleşlik etmek.175 : Rüşvet.XII. kepaze. s.398 : Bozuk ahlâklı. TS.417 : Zina yapmak.433 : Dolandırıcı.203 : 1) Büyük ve onulmaz çıban. DS. DS. C.4435 : Boşboğaz.398 : Rezil.I. DS. helâ. C. DS. s. C. C.I.398 . veba. s. edepsiz. koca. kötü.I. sinir nöbeti geçiren.215 90 . s. DS. s. C. C.397 : Gebe. s. DS.189 sabaleyin misafir ayah yoluna geder. DS. DS.

DS.456 : Ölüm durumunda. C. C. s. hafif meşrep kadın. C. s. s. C. TS. s. C. büyücülük.II.I. TS. DS. s.512 : Bayağı.485 : Gusülhâne. komada olmak. C. C.219 : Merhametsiz (kimse). s. C. s.496 : Aptes bozmak. s. s. C. s.495 : Mayıs böceği. evde kalmak: Alinin kızının bağrı geçti.I.242 : Orospu. TS.519 Hediği çok yeyip bayram beyi olmuş.II.492 : Beyaz siyah renkli bir yılan. C. bir kimseye ait bir şeyi örtüp. TS.485 : Zamanında evlenememek. s. işi bozulmak. s.530 bayrambeyi olmak (beğ olmak. s. C. C.I. DS. C.241 : Cimri. C. C.220 : Hür. hasis. DS.II. TS. efsun.213 : Falcı. TS.II. s. ilgisini kesmek.4438 : Yaşından büyük davranışları olan çocuklar için söylenir. s. DS.216 bacası tütmez olmak : Yuvası dağılmak. s.584 bardelhana : Genelev.bacağını çekmek bacak çekiştirmek bacaksız : Topallamak. s. malını yemeyen. fakirleşmek. eğer hayvan karardıysa bahtının kötü. (Bu hayvanın üzerine. s. ihtiyar ve sakatların bakıldıkları.I. ishal olmak: 91 . DS.XII.II. C.393 : Asılsız bir haberi yaymak. C.II.487 : Cimri. bey olmak) : Midesi bozulmak. s. kimsesiz. DS.I.I. s. beyazlaşmışsa iyi olduğuna inanılır DS. biraz bekledikten sonra açılır.215 bağı bağını koparmak bağrıbütün bağrı geçmek bahar bahîl bahtabakan : Büyü.II. TS. TS. DS. gözbağı.II. aksayarak yürümek. fakir. C.II. DS. yok olmak. s. C. serbest kalmak.488 bakım evi bakımcı bakla balaban balıklamak balkırmak balon uçurmak balyemez banal bandırmalı : Bakıma muhtaç. C. DS. C.505 : Balgam çıkarmak. DS.I. C. C. adi. kaldıkları yer.I.II.II. DS. DS.II. s. s. DS.II.II.228 : Bukalemun : Bahtabakan benim talihimi kara gösteriyor.

C.554 : Yoldan çıkmış. DS. C. s.XII. C.XII. C. eş. fâhişe. s.4446 : Evli olupta orospuluk yapan kadın. karı. C. hiç bir özelliği olmayan.I. hayvânî. s. s. Kız bu oglani çok begeni. C.I. sıradan. DS. TS. hayvan gibi. C. C.530 basit basra başbaş başdan çıkgın başıdışarı başına çökmek : Bayağı. bardil]: Orospu.bardel [bardal. s.288 : şemek.4453 : Ortadan kaldırmak. DS. C.I. pespaye. s. sütü bozuk. sperma.289 : Kambur. C.566 : Zevce. DS. s.I. çok hoşuna gidi. C. ahlâkı bozulmak. s. C. TS. DS. TS. C.288 : Meni. DS.305 baştan çıkmak (çıkarmak) : Kötü yola sapmak.I.I. C.272 : Aşağılık.XII.I.II. C. C. s. TS.266 O küçeden de her gün padişahın ogli geçimiş.280 : Kısa boylu.I. alçak. C.605 . C. s. C. TS. s. C.567 : Borçlarını ödeyemez hale gelmiş ( kimse ). içkiye düşkün. s. maskara. DS.II.II. C. TS.78 baştankara başyoldaşı batkın bayağı baykara bebek beklemek beberûhî becermek bedelsiz bedmâye behîmî bekrî bel belermek beli açılmak bellik bertaraf etmek : Koma halinde hasta: Ahmet baştan kara yatıyor.274 : 1) Deli. TS. s. adi. sevimsiz erkek. ırzına geçmek. s. C.554 : Pezevenk. DA. s. TS. kötü yolda (kadın).I. kaba. s.4450 . C. s. DS.614 : drarını tutamaz hale gelmek. ayartmak.280 : Öldürmek. 2) Soytarı.II.II. işini bitirmek.I.581 : Hamile olmak.II.II. s. s. basit.559 : Birinin ırzına geçmek. DS.I. sarhoş.I.251 : Kanser hastalığı.I. C. DS.II. s.282 : Soysuz. s.II.559 yola sürüklemek. s. kötü 92 .281 : Bedeli olmayan. C. DS. TS. s. TS.285 : Çok içki içen. s.II. DS. defetmek. s. s. müflis. s. TS. s.I. TS. bedeli ödenmeden yapılan. C. TS. DS. Fakat baştan çıhartmasının mümkün olamıyacagına inani. TS.284 : Hayvanca. C.

C. TS. s. C.653 : Başıboş. DS.II. s.777 : Eşek kengeri.675 : Bir şeyi olduğundan fazla göstermek. pisboğaz.355 : Boğazı koyu renkli bir çeşit tarla faresi. DS.II. salatalık. s. mânâsız. s.I. DS. TS. TS. s. DS.II. DS. s.I. DS. kabadayı. DS. DS. C.749 : shal. C. DS. DS. C. külhanbeyi.746 : ( kadın ) Kocasını başka bir erkekle aldatmak.670 : Kadınların cinsiyet organı.742 : Bilgisiz.745 : Gebe.II. C.751 : shal olmak. C. s.besmelesiz bezirgân bezzeke bıçkın bıstık bıtık bızık bire bin katmak bitirim boğazı kara boğazsak bostan boş boyanmak boylu boynuzlamak bozalak bozgun bozguna düşmek böcük böcekçi böhürmek bölme buç buğdaycık otu bujma : Çocuklar hakkında “piç” manasında kullanılan bir sövme.317 : Sümüklü böcek.II. s.II. DS.II. C. C.768 : Kıç. toprağa kavuşmak. makat. s. s. C. C. bir işe yaramayan. faydasız. DS.II. beyhûde. C.II.755 : Kusmak. DS.728 : Hıyar.II.185 böğürtlen çıkarmak : Kusmak. C. haylaz.370 : Zıkkımlanmak.25 93 .I. s.767 : Evlerde yıkanmak için ayrılan yer. s.I. s.II. C. DS.306 : Yahudilere verilen ad.II. TS. C. banyo. s. DS. DS.I. TS. C. C. s.I. s. C. s. mübâlağa etmek. s. s. s. TAÜ . s. DS.319 : Fare yavrusu.II. DS.783 bir avuç toprak olmak : Ölmek. C. TS. çapkın. C. C. C.671 : Sidik.I. C.I.II.780 : Sümük.751 : Kötü kadın.4463 . s. TS. C.II.II. s. TS. s. gayesiz. DS. s. tuttuğunu koparan. tecrübeli. C.377 : Kel. C.727 : Obur.757 : Pezevenk. C. s. s.349 : Yaman. s.II. s. DS.II.II. câhil.XII. C.

TS. s. bulunan çocuk. s. C.397 : Enemek. hiç bir şey beğenmeyen.397 Dokdora gitduk! “Tasiyon olmuş gozun gormez” dedi. câize cam göz : Bahşiş.III. C.I. C. kahredici. cinayet işlemek. bu şekile can verdi. C. TS. 3) Öldürücü hastalık. C. KBAYA. C. C.413 büyüklük taslamak : Kendinî üstün göstermeye çalışmak. s. s.I. bulanık ( göz ). s.419 olmak. C.402 : Öpme. ölmek üzere 94 .421 2) Azrail. C. TS. s.I. TS. C. s. C. dumanlı gören. TS. mütekebbir.417 : Açgözlü.854 : Öldürmek. s.403 : Dışkı. tamahkâr.II.5 : Boğmaca.I.I. öpücük. C.421 ölmek. TS. TS. DS. gaita. C. TS. iğdiş etmek.111 bulutlu burmak burnu havada bûse büyük abdest büyük öksürük : yi görmeyen.I.787 : ( Göz için ) yi görmemek. C.423 şu zuvahlarda ingıliya ingıliya can verdi. TS.421 : Ölüm korkusu. DS. C. TS.I.II.I. telef etmek. s.401 : Kendini beğenmiş. s. TS. mağrur. K A. C. DS. s. DS. s. s. s. s. öpüş.I.I. böbürlenmek. s. TS.424 can borcu (olmak) (ödemek) : Uğruna seve seve vereceği bir “can”ı olmak. TS. C. Şinci bu da bulud gelen goriya. C. TS. C. s. dumanlı görmek.bulaşma bulduk bulutlanmak : Tezek.I. s. TS.I.833 TS.I. s. s. s. C.421 can alıcı can almak : 1) Öldürücü. ölüm halinde olmak.278 cana kıymak : Adam öldürmek.423 : Ölmek. ihsan. TS. can (ı) boğazına gelmek : Ölecek hale gelmek.I.I.421 can çekişmek can korkusu can vermek : Ölmek üzere bulunmak. s. ZBK A. yaşla dolmak.I.I.786 : Piç. s.II.86 Allah taala bunun duasını gabıl eledi. C. s. helak etmek.

DS. günah. C. hırsız.433 cebi delik cebîn cebine indirmek ceza evi cinleri tutmak cürüm çadır çakışma çakıştırıcı çalak çalık çalım çalınmak : Züğürt.1049 : Anası babası belli olmayan.III.462 : Suç. ödlek. çalar beni.I. Elimi bele arhasına goydum. ölü. C.I.236 2) Ölmek üzere olan hastanın dili peltekleşmek. C. 3) Deli olmak. s. s. C.435 : ( para için ) Hakkı olmadığı halde kendine mal etmek. C. DS.I. C. TS. yara hk. TS.I.110 : Canını. s. TS. s. s. pot kırmak. delirmek. fitneci.III. TS.432 : Tabut. s.425 orda canı çıhi.III. Arhasına goyanda bir bele baş yohari yüzüme bahdi. s. s. s. s.432 : Eli uzun. odalık. hayatını kaybetmiş.I. 2) Zevce muameleleri yapılmak üzere alınan esir kız. s.1054 : Gösterişli tavır. TS.472 : Kefen.I. TS.1032 : Üremek. DS. C. diyeler ki cinin de gövdesi sağug olurmiş. TS. s. s. eda. kurum.860 : 1) Eskiden parayla satılıp alınan hizmetçi kız. C. kadın. C. C.I. Geldi yanıma ki çıhdi.” K A.1055 çam devirmek : Bilmeden karşısındakini gücendirecek söz söylemek.III. s. C.445 : Hapishâne.445 : Korkak. DS.480 : 1) Cin çarpmak.). eli boş. KBAYA. yayılmak (hastalık.III.I. C. cahilce ve iş bozucu söz söylemek. C.I. ruhunu teslim etmek. halayık. s. s. DS. TS. C.1045 : Dedikoducu. TS. gafasını kesi ali. DS. C. TS.III. kabahat. TS. C. TS. yüreksiz.I. canı olmayan. C. parasız. s.I. C.484 95 .I. s. s.452 : Çıldırmak.III.canı çıkmak cansız cansız at carbazan (carbıcı) câriye : Ölmek. s. Dedim ki “sıhmiyim ki beni vurur. s.1045 : Deli. DS. caka. C.

C.I.III. geveze.501 : Homoseksüel erkek. C. s. C. DS. s. ağır ve bulaşıcı bir hastalık. TS. çopur ( kimse ). yersiz ve kaba davranışlarda bulunmak. s. s.539 çiğleşmek çilesiz çok bilmiş çödürük çökel çökeşmek çömez çön kuşu cönk kuşu : Olgun bir kimseye yakışmayan.1276 : Ölüm.1282 : Çok oturan.III. TS.III. derbeder. C.I. C. DS.1281 : Cinsi münasebette bulunmak. DS.1286 : Baykuş.I.I. s.488 : Yüznumara. haşarı. s. s. s.I. C. C.III.I. serseri. TS. s.III. C.çapkın çarak çatık : 1) Gelip geçici aşklar peşinden koşan kimse. C. yüzü gülmez. utanç duyulacak şeyleri hiç çehre züğürdü çelebi çenesi kuvvetli çeşme çevirmek çiçek : Çirkin yüzlü. yakışıksız olmak. C. yokluk.276 : Çiçek hastalığından dolayı yüzü bozulmuş.334 : Sidik. C. TS.1217 : Her hususta haklı çıkmasını bilen kimse.535 çiğ kaçmak (düşmek) : Yersiz.1288 : Baykuş. TS. DS. C.496 sıkılmadan yapar olmak.III. C. ukalâ. C.III.513 : Yüznumara.III. s. TS. s. yaramaz.1080 : Asık suratlı. s. DS.1288 K A.III. s. s. C. kurnaz. s. Çiçehden gızılcadan çiçek bozuğu TS. s. Allah seni gurtarsın. C. DS.I. C. DS. C.III.I. s.I. : rinli kabarcıklar dökerek yüzde izler bırakan ateşli.1118 : Çok konuşan. TS. DS. C. TS. s. ahlâksız (Kimse). tembel. yüzsüz olmak. s. DS. söz söylemekten yorulmayan.I.130 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak. DS.540 : Utanmaz.1148 : Hayvanları çiftleştirmek EAK. TS. 96 . C.535 Dedim ucadan. Sesin çıhmaz bacadan. s. 2) Haylaz. s.

C. C. bunak.1295 : Gelincik. 3) Ahır. s. s. C. s. yani “ada çayı” dedimiz çay. TS. TS.558 : Şeytan. DS.1402 97 . s.III. erkeğe eşlik eden kadın.I. C. s. “dağ lelesi” “kekik” vadır. U A. yuvarlak yuvarlak gırmızı olur.XII. s.IV.600 : (ölüyü) Mezara koymak. DS. TS.577 : 1) Dansta kavalyenin eşi. benim dama tabi bakmamışınızdır. s. DS. yolunu şaşırma.601 : shal. orospu. C. DS. s. DS. C. “dav ılfırı”.1350 : Mezar. TS. (Şeytanın değiştirdiğine inanılır. sarı.1350 : Utanmaz. U A. “dağ gülü” vardır. yapmam. s. cibilliyetsiz. DS. s.601 : Ölmek. C. namussuz kadın. TS.I. azma.III. avanak. s. C.225 damarı bozuk damarı kırık daşlı köy daylı dedem akıllı def-i hâcet defnetmek defteri dürülmek değgin değiştirme : Soysuz.4482 çünkü.IV. yani. gömmek.1398 : Abdest bozma.III. öldürmek.1377 : Şeytan.III. s. C. “çay otu” var. DS.I.I. s. C.1401 : 1) Raşitizm hastalığı. s.IV. C. 2) Gürbüz ve sağlam bir çocuğun birden bire zayıflayarak tanınmayacak hale gelmesi.582 . s.1389 : Sersem.296 dağdagezen (dağdaki) : 1) Kurt. “uflar” sarı olmuyo mu? “lele” ye gırmızı derler. toprağa vermek.1324 dalalet dam : Doğru yoldan sapma. C. DS. s. ole horman duyuyom ben de.IV. C.I. TS.I. çıkma. s. s. C. s.) DS.1291 : Hırsız. C. DS. C. zindan. s.IV. 2) Domuz. arlanmaz. bi daa danam mar. 2) Hapishâne. DS.I. DS.IV. ceza evi. büyük abdestini yapma.1325 dağlarda şey var. C. C.çöplenmek çör çöş dağgülü : Kendine menfaat sağlamak. mezarlık. “dav ılfırı” deriz biz.

2) Göz yaşı. TS.IV. deişTirme oluverise. regl. s. bunu da gördük. DS. s.IV. bildiğinden şaşmayan. s. C. C.1491 : Laf taşıyarak ara açmaya çalışan kimse. TS. TS. hiç yüzü bell olmacak bi çocuk buluyon yanında. C. DS. s.I.1494 : Ölmek: Her şeyi dünyada bıraktı. DS. DS. DS. vercam derke çocu.1488 : Sarmaşık çiçeği. çocunu ver.1473 : natçı. kırk gün sona öldü çocuk. s. TS. s.615 : çki içmek.1473 : Akıl ve ruh hastalıklarından birine yakalanmak. s. çocu enna benna böle yani çeşiTli. s.619 : Yarasa.IV. C. ikiyüzlü. hayız. s. DS.IV.IV.IV. gece yarsı gelmişle böle. eğerkini bunu işe dip de. bobası gılıında gelmiş. s. TS. C.1443 : Aptes bozmak. âdet.1501 98 . dindirdi gitti. DS. C. C.1434 : Baykuş. çocunu var dedii zaman. mafolur.I.IV. s.614 : Halk dalkavukluğu. s. s. C.I. çocuk. C.IV. s. C.141 dekolte dem dem çekmek demagoji demlenmek derikanat devletli dışarı çıhmah dışarılık olmak dışarlık dik başlı dikkulak dilberdudağı dilci dili güllü dindirmek : Açık saçık. C. DS. DS.I. C.615 : çki içmek. C.I. ben de bobası zan (nedip). annesi. veyahuT da değiştirmi gibi olur. s.1473 : Sara hastalığı.IV.IV. dutup o gelene çocu vereversen o zaman deişTiriliyo. s. C. ölüyo. C.I. işe. ama nasıl gelmişle böle.annesi gan ter içinde kalır. yaşameyo. s. KYA.650 : Kurt. ama nasıl ağırlıınnan geldi “çocu ve! çocu ve!” dedi. çocuK. DS.609 : 1) Kadınlarda aybaşı. C. işret etmek. yani çocuk deişTirme oldu.1492 : Yüze karşı iyi konuşan fakat arkadan kötü olan kimse. kendinî beğenmiş. TS.

DS. DS. s. s.1551 esgiden hemen bole düün oldu mu. TS. s.1517 : Sırıtmak. birisi tatli. zayıf. yeniyo.681 : Şeytan.IV. s.706 : Evlilik dışı ilişki kuran erkek veya kadın. şeker. C.I. C. C.I. TAÜ .dirayetsiz diribaş diş ağartmak diyabet diyare dizban (dizman) doğânah dombey : Bilgi ve tecrübesi olamayan. DS.1575 : Kusmak EAK : Gusülhâne.IV. s. birisi yemek getirdi..1530. dölyatağı. TS. kurnaz. öküz vuruşdurmak. C. allah gali. s. C. DS.1536 : Manda. s. DA. C. s.IV. beceriksiz. C. s. yanına elle yaTdı mı. buynuzları baTdı mı. iktidarsız. denek oynamak. C. DS. s.IV.I. s. DS. DS.1532 : Rahim. TS. C. govuladı. kabiliyetsiz. Birisi kadeyif.1520 : Şeker hastalığı. ben esgere gidince. C. DS.1591 : Somurtmak. U A. De i heralda bunarın dostudur. s.I. : shal. çevik. özellikle esrar sarhoşu. dombey vuruşdurmak.680. şuraya iniveridik.IV.IV.253 dombey göle yaTdı mı. garşılıklı vuruşduruladı. s. s.1584 : Cüzzam hastalığı. C. KYA. C.1586 : Dilenci. DS. yeniyo govuladı.I. TS.I.70 döl döndermek döner dönük döşürücü dudak sarkıtmak dumanlı : Piç. TS. TS. s. C. s.IV. C.726 : çki sarhoşu. s. C.IV. DS.705 Bu üç sefer herifler kapıyi çali.108 99 . s. herkes bire dombey besledi. C.IV.672 : Açıkgöz. uyuşturucu.I.148 don değişmek dost tutmak dost : Ölmek. s.1559 : (Erkek veya kadın) Evlilik dışı ilişki kurmak. s.

TS.1612 : Eşek. hizmetçi.I.1608 : Çok sarhoş. C.26 : Sara. s. TS. s. C.I. DS. s. DS.IV. C.IV. DS. DS. DS. C. s. C.1660 : Fitne. TS.IV.1643 : Hile.IV. s.IV.1650 : Ölmek.4488 : Uşak. TS. s.785 : Hizmetçilik yapmak.770 : Çok konuşan.V. dönek. C. C. C. s. DS. aşırı ölçüde içkili. büyü. sarası olan. C.1667 : Sihir. yanaşma. TS.I. s. s.1638 : Değer ve haysiyetini kaybetmiş.I.1607 : Fakir.769 : Uydurma. C. TS.V. itibardan düşmüş. C. C. urufu şad olsun. DS.322 dünyaya gözlerini kapamak(yummak) : Ölmek. dolap.1611 : Saralı.I. DS. DS. C. C. s. s. C. s. C.1627 : Ölmek.duraksız durucak durumsuz dut dutalga dutargalı dutma düldül dünyadan göçmek dünyadan gitmek : Sebatsız.753 : Rakı.1660 : Edep ve terbiye bakımından örtülmesi gereken yerler.749 düş azmak düşkün düz düzen düzmece ebe ecel şerbeti içmek ecene ecevit edep yeri efe efsûn eğleşmek : htilam olmak.V. C. kısa boylu. sahte. C. s. şindi bütün düvellere garşı cihangiridi. K A. s. TS.781 2) Çoban köpeği. s. geveze.749 dünyaya vedâ etmek : Ölmek. TS.I.I.776 : Cüce. s. C. C.V.I.IV. s. s. C. DS.V. s.779 : 1) Kabadayı.IV.1680 100 . DS. s.I.I.748 : Ölmek. s. TAÜ . s. Atatürh irehmetdih dünyadan getmeseydi.XII. TS. s. s. TS. s. C. C. DS.IV. gerçek olmayan. s. DS. DS. C.1604 : Sidik: Durucağını dutamaz oldu.

V. bir bi şey soyğuna gelmişsem. C. hiddet veya kötü düşünce ile bakmak. mide bulantısı. C. C. DS. yolsuz birleşmelere aracılık eden (kimse).1702 : 1) Sümüklü böcek.I. TS. başıboş. C. DS. kapatma. savuşmak. K A. s. s. C. C. C.V. 2) Başkasının sözüne inanan (kimse).803 : Cimrilik. gururlu. TS. C. s. C. s. s.V.V.V. s. s.I.791 eğşümük ekâbir ekdi ekebir [ekemen] ekmek ekşi ekti el çekmek el açmak el bebek gül bebek el darlığı el koymak elöpen elağız elbiz : Kusmuk.I. C.805 : Kertenkele.804 : Dilenmek. s.228 eğri bakmak (eğri gözle bakmak) : Kin. DS.591 : Gaspetmek. TS.I. piç. asık. DS. şımarık.I. gülmeyen. 3) Serseri.1726 : 1) Dedikoducu. yalan söyleyen. atlatmak. DS.1689 : Kendini beğenmiş kimseler. doğruluktan uzak. C. s.795 : 1) Yetim çocuk. 4) ikiyüzlü.eğri : Söz ve hareketlerinde doğru ve kararlı olmayan.I. s. C. TS. TS. s.1692 : Birini bırakıp kaçmak. öksüz. TS. s. C. yüze gülücü. 2) Şeytan. s. ya bi şeye seni vuracağum. Eger ben ergisem. C. somurtkan.I. güvenilmez. DS.V. s. ya bir hırsızluğa geldin.803 : Nazlı. TS. DS.I. TS. C. 2) Pezevenk.791 Dedi ki “pekey” dedi “san doğru söyleduğen eger bi yerden isbat oldusa ki sen ya bi egri adamsın.yahut vurğuna gelmişsem ganım gatlim ükümete helal olsun. s. s.801 : 1) Metres.1701 : Ölmek. C.1691 : Kibirli.” Dedim “her ne edürsen et. 2) Yanaşma.I.797 : Hoşa gitmeyen. düşman. s. s.V. TS.I.1704 101 . TS. C.

DS. kendinî beğenme.V. C. edepsiz. U A. C. pinti. 2) Ahlâk bakımından düşük kadın. cimri. s. 3) Ağır hasta.elem eli bayraklı eli beratlı : Istırap. s. s. s. C. C.819 : Şirret.811 Dördünciye el uzadanda dedi dur.358 eli yüzü yünmüş elkalem ellenmiş dillenmiş emeksiz emirsultan enâniyet engebe engi engin : Arsız.V. DS.821 : Yalancı. hilekâr. DS. 4) Felç.1764 102 . C.I. s. DS.1715 eli büyük eli çakır eli sıkı eli sinan eli sopalı eli uzun : Ayı. s. s.V. bencillik. C.1713 : Kötü şöhretli.1755 entrika eptespozan : Dalavere. DS. s. C. keder. C. s. Eli uzunnuh eleme. DS. hodbinlik. TS. C. şerit. s. TS.1752 : 1) Nezle. kavgacı. durumu ölüme yakın olan (kimse). DS. DS. TS. evlatlık. s. C.V. s. TS.1736 : Benlik.V. Sen iki daş isdemişdin. 3) Sancı.1718 : Zorba.I.811 : Hırsız.I. s.1716 : Çok tutumlu.1715 : Hırsız. C. C. 2) Genellikle çene altının ve yüzün şişmesiyle beliren hastalık. C. ‘yırtık’ kişi. s. acı. s. s. ağrı. TS. 2) Hizmetçi. dert.841 : Tenya.V. C. C.XII. s.I. TS.833 : Felaket.810 : 1) Halkın kötü gördüğü ve suç saydığı işlerde çok becerikli (insan).I. tasa.V. DS. C. DS. 2) Bademcik iltihabı. egoistlik. s.4495 : Yeşil soğan.V. Men sana üş deve ükü verirem. iffetsiz (kadın). C. C. s.1732 3) Evlilik dışı çocuk.I. TS. üzüntü.V. tembel. s. C. kaygı. C. s.V. K A.198 : Beceriksiz.1753 : 1) Diş nezlesi. s. gurur.822 : 1) Üvey evlat.I. hile. piç. TS. DS. DS.V.I.

DS. s.1779 : 1) Sara. cin çarpmak. C.1775 : Açık saçık. s. dörd dene gızım mar. C. C. C.V. C. DS. cinsiyetle. s.1786 : Sarhoş.V. DS. 2) Sarhoş. 2) Delilik. C. s.V. s. s.V. DS. bi de olum mar. C.V. DS. C.” K A. DS. DS. s. 2) Kenelerin yaptığı bir çeşit koyun. DS.314 var.XII.V. s.V.V.V.1796 103 .4498 : 1) Cin. DS. s.1773 : ki kişi arasında söz geritip götürmek.1782 : Kulunç hastalığı.V.1780 : 1) Delişmen.V. 2) Saralı.I. C. C. müstehcen.V. DS. iyisi başga da anam mar bacım mar. s.V.I. C. peri çarpmış (kimse). DS. edep dışı. DS.1774 : Cin çarpmak.V.1784 : 1) Kene. s. DS. zevc. C. s. s. DS. C.V. DS. C. 3) Saralı olan (kimse). erim mar. keçi ve davar hastalığı. propilozmos. s. C.849 : Deli. surat asarak küfretmek.1775 : Cin çarpmış. s. NYA. s. DS. C. C.V. aptal. TS.216 ergi erişkin erişmek eriştirmek erkit erlenmek erleşikli erotik esemeli eser eserli esiren eskihasır eski : Fahişe. C.1785 : Sersem. s.1787 : Surat asmak. s. s. DS.1785 : Ağzı bozuk. s. C. DS.1791 : Kötü kadın.V. şart eyliyirem.V.er : Koca.1784 eskilik esma çalgını esneksiz esrük esürük eşgimek eteğine eğri : Kadının ahlâken düşük olması. C. s. Erine dedi “men sende galmıyacam.842 Beçara nahırçının arvadı bahdı ki heç buna tenezül eleyen yohdu. 3) Tavuk biti. s.1773 : Vücut organlarından birinin sakatlık ya da noksanlığı.1768 : htiyar. saygısız. DS. DS.1780 : Kuduz köpek. 4) Gösterişli. Ahşam geldi eve. s.1772 : Şeytan. C. s. TS. şehvetle ilgili. C.V.

V.II. s. kötü vasıflı olduğu fütursuz gaban gaf : Umursamaz.V. DS. aldırmaz. sebatsız. aldanmak. C. kararsız. DS. TS. s. s. gayri meşru.II. DA.890 : Boş ve mânâsız söz. s. TS.71 foyası meydana çıkmak : Gizlenen kötülük ortaya çıkmak. kırmızı renkte. C. DS. s. C. C. TS.V. C.V.II. TS. s. C. DS.940 Bahi her şeyi görmiş.876 : Namussuz. yersiz ve zamansız söylenen söz veya yapılan davranış.II.V. DS.1839 : Sarı akrep.II. TS.946 104 .887 : Ölümlü. C. s.eteklemek etine yarı ev şenliği evdesthâne evlilik dışı evraksız evran [evren] fâhiş fiyat faka basmak fâni fasarya fatmacık ferik fındık biber fırdöndü fırlama fikrisâbit firiklemeğ flört : Dalkavukluk etmek. C.1816 : Helâ.II. TS. DS. C.VI.1813 : Satışta aşırı.1846 : Aksi. C. s. TS. C. maskesi düşmek.895 : Kınkanatlılardan kara benekli. s. TS.1870 : Kadınla erkek arasıdaki hissi yakınlık. s. sonu gelen ve yok olan. s. Da foyasi medana çıhacah. saplantı. s. s.I. C.II. C. TS. C. C.I. DS. kanuna uymayan.1798 : Bir kimsenin karısı. s.V. TS.1884 : Patavatsızlık.925 : Çok şiddetli ishal olmak. DS. gelip geçici. DS.V.918 : nsanın kendisini tesirinden kurtaramadığı değişmez düşünce.II.1813 : Büyük yılan. bezip usanmaz. s. s. gidi çocuh. TS.868 : Şişmanca.II. şerefsiz (kimse). C. C.944 : Yaban domuzu. etine dolgun.V. s. normalin üstündeki fiyat. C. s.II. çekinmez. DS. s.II. o birahi buni.1802 : Meşru olmayan. s. tuvalet.V. inatçı olan çocuk. pot.917 : Piç. s. eşi. TS. C. C. s. kurtçukları yediği için faydalı sayılan bir böcek.886 : Aldatılmak. C. s. C. bili.1853 : Görüş ve düşüncelerini sık sık değiştiren. TS. C. s.934 anlaşılmak.

ganere ganmaz gapgapıcu gapıkızı gara canavar garsoniyer gaydırmak gaytar gaytarmak gecekuşu geçinmek

: Yüznumara. DS, C.VI, s.1911 : Anlayışsız. DS, C.VI, s.1914 : Yağmacı. DS, C.VI, s.1916 : Hizmetçi. DS, C.VI, s.1916 : Domuz. DS, C.VI, s.1918 : Bazı erkeklerin evlilik dışı münasebetler için tuttukları özel ev. TS, C.II, s.956 : Yalan söylemek. DS, C.VI, s.1944 : Hırsız. DS, C.VI, s.1951 : stifra etmek. DS, C.VI, s.1952 : Yarasa. DS, C.VI, s.1958 : Ölmek. DS, C.VI, s.1962 biz esKidan altı gardaşTıh. birısı geçındı. Kemalı tanırsız. kemalın babası geçındı. beş gız sağ. KBAYA, s.136

geçinti geçkin geçük gedâ geder gedik gelinaba gelinana gelincik

: Dilenci. DS, C.VI, s.1963 : Cin, peri. DS, C.VI, s.1963 : htiyar. DS, C.VI, s.1963 : 1) Dilenci. 2) Fakir, yoksul. TS, C.II, s.974 : Merkep. DS, C.VI, s.1966 : Ağzı yamuk (kimse). DS, C.VI, s.1967 : Yenge. DS, C.VI, s.1978. : Üvey anne. DS, C.VI, s.1979 : 1) Verem. 2) Kalp hastalığı. 3) Yılancık hastalığı. 4) Arpacık denilen bir çeşit göz hastalığı. 5) Böbrek hastalığı. 6) Lenfa düğümü iltihabı, boyun sıracası. 7) Yüzde olan bir çeşit çıban. 8) Süt çocuklarında görülen öldürücü bir çeşit hastalık. DS, C.VI, s.1979 9) Bir çeşit mantar. DS, C.VI, s.1980

gelincikleme gelişmek

: Heyecandan ileri gelen bir çeşit sinir hastalığı. DS, C.VI, s.1980 : Şişmanlamak. DS, C.VI, s.1983

105

geliştirmek geme

: 1) Dayak atmak. 2) Azarlamak, paylamak, laf çakıştırmak. DS, C.VI, s.1984 : 1) Fare. 2) Bir çeşit köstebek. 3) Büyük dişli (kimse). 4) Boyu büyümeyen katır. 5) Koyunların üzerinde bulunan bit. DS,C.VI, s.1986

genel ev geniş mezhepli gergek bulmak geş olmak gevik gevilmek gez (gezinti) gezelemek gezenti gezer gezginci gezinmek gıcıklanmak gılınkuş gırık

: Resmî olarak izin verilmiş fuhuş yeri, umumhâne, kerhâne. TS, C.II, s.989 : Toplum tarafından ayıp sayılan, iyi karşılanmayan şeylere göz yuman, ahlâkî değerlere karşı kayıtsız. TS, C.II, s.990 : Ölmek. DS, C.VI, s.2000 : Ölmek. DS, C.VI, s.2007 : Rüşvet. DS, C.VI, s.2011 : Eğilmek, çarpılmak. DS, C.VI, s.2012 : Ayakyolu, yüznumara. DS, C.VI, s.2019 : şemek. DS, C.VI, s.2021 : 1) Sebzelerde en çok baklada bulunan bir çeşit böcek. 2) şsiz, serseri. DS, C.VI, s.2022 : 1) Cin, peri, ölü ruhu v.b. hayâlî şeyler. 2) Geceleri kötü niyetle dolaşan kimse. DS, C.VI, s.2022 : şsiz. DS, C.XII, s.4508 : Yüznumaraya gitmek. DS, C.VI, s.2023 : Cinsi istek uyanmak. TS, C.II, s.1003 : Baykuş. DS, C.VI, s.2042 : Babası belli olmayan çocuk, piç. DS, C.VI, s.2057 sevgili. DS, C.VI, s.2057 bi de aşam olmuş bunun azına ıcıh çorba ahıtmış, koşeye depmiş. gırın biri gelmiş. avrad ınan almış satmış. NYA, s.135

gırık ( gırıg, gırıh ) : Kadının yasaya ve töreye aykırı olarak ilgi kurduğu erkek,

gısdırgaç gızdırma gızıl

: Yengeç. DS, C.VI, s.2062 : Sıtma hastalığı. DS, C.VI, s.2070 : Tembel. DS, C.VI, s.2070

106

gicimik giciyik gidergelmez gişi

: Uyuz hastalığı. DS, C.VI, s.2071 : Ekzama hastalığı. DS, C.VI, s.2073 : Ölüm. DS, C.VI, s.2074 : Koca, eş. DS, C.VI, s.2085 sen bunun mayişını ver. bu gişisını işi gerıda galdığını onu da parasını ver. KBAYA, s.84

gitmek

: Ölmek. TS, C.II, s.1010 dedim ya bizim koden bi ben ölüyüm, seyreyle benim çoluu çocuu gali. e! gecinden versin ya, gec olsa da gidecik gec olmasa da. hemen gidecik biz. vakıtlıykan. U A, s.343

giydirmek gocaoğlan goncolos gongoyu dikmek gonguluk goşu

: Ağır sözler söylemek, hakaret etmek. TS, C.II, s.1013 : Ayı. DS, C.VI, s.2089 : Hortlak. DS, C.VI, s.2100 : Ölmek. DS, C.VI, s.2101 : Baykuş. DS, C.VI, s.2101 : Hayvan. NYA, s.208 hokümet bize heç bi yol vermi. goşu yoh. çoğunun goşusu ( hayvanı ) yoh, yıhıldıdı hayvan a! NYA, s.208

göcemek göçmek

: Ölmek. DS, C.VI, s.2119 : Ölmek. TS, C.II, s.1018 Elesger deye çarnaçar, Herkez ekdiğini biçer, Gelen gonar, gonan göçer, Agıbetin yalan dünya. K A, s.270

göçmek

: Çökmek, yıkılmak, batmak. TS, C.II, s.1018 Bu koyin evleri çok goçdü bu sofular mahallesinin. Z.B.K A, s.176 hade, deprem oldu, evle damla göşTü. deprem oldu, evle damla göşTü. KYA, s.229

göğertme

: Kolera hastalığı. DS, C.VI, s.2113

107

s.1047 gözüne kara toprak dolmak (girmek) : Ölmek. o gösünü soruyo.1020 : 1) Melek.1052 : Kör olmak. DS. C.2135 : Zehirli.2148 : Gücenmek. iri.VI. TS. arlanmaz (kimse). s.2175 : Körlük. cüsseli.2164 : Öldürmek.II.1047 : Utanmaz. s. TS. C.VI.VI. zina etmek. C.2167 2) Vücutlu. TS. s. s. yere gapanıyo. C. TS.2180 : Ölmek. s. s. C. s. s. s. s. C. s. 2) Azrail. C. DS. hırsız. C.1049 108 .I. s. s.II.VI. s.1049 gözü toprağa bakmak: Ölmek üzere olmak.göğüs : Meme. TS. s.2139 : Mezar. KYA. TS.1019 eltisinin memesini soruyo. TS.II. s.2178 : Karasevda denilen akıl hastalığı. C.VI. C. TS.1027 : Gizlice cinsel ilişkide bulunmak. s. TS.2176 : Verem. C.VI.227 göğüslü gökçe gökyeşil gömeç gönül koymak görüşmek götürmek gövdeli göz açıcı göz buğu gözel hastalık gözenti gözleri kapanmak gözlerini kapamak gözsüz gözü dışarıda : ri memeli (kadın).VI. atılyo. C. DS. DS.II.II. üsTüne gurt. DS. DS. Çiynim de bel götüsün. yok etmek.II. C.2184 : Evine ve eşine bağlı olmayıp başka kadınlarla ilişki kuran. DS.VI. yeşil kertenkele. darılmak. el götüsün Mezerimi oğul gazsın Gözüme torpah töhsün.VI.1039 : Yankesici.II. s.II. C. s. s.II. C.1046 : Ölmek. TS. C. C. DS. alınmak. K A. C. DS. C. TS. TS. C.323 gözünü yummak gözü sönmek : Ölmek.1038 : 1) Hâmile.II. C. C. s.II.VI. s. s. DS.1050 Özüm ele el götüsün. El yisin.

2) Kötülük eden.1091 hâcet yeri : Ayakyolu. DS. cimri.2224 : Gündüzleri içki içen kimse. beyhûde. 3) Anormal hastalıklara veya kanserli urlara verilen isim.VI. alçak.VI.2184 : kiyüzlü. C. : Zampara.VI. C. fenâ. s. s.2240 : Kötü yola düşen kadın. C. DS. s. s.1073 günü yetmek (gelmek): 1) Vâdesi tamam olmak. s.2195 : Doğurmak. DS. DS.1083 : Verem hastalığı. C.VI. C. helâ.VI. C. DS. DS. C.2240 : Boş.VI. DS.2202 : Çiş yapmak.2220 : Ölmek. TS.VI. yaltaklık yapan kimse. s. çapkın. C. C. DS. C.VI.VI. eceli gelmek. DS. C.II. TS.1093 109 . s. DS. TS. at. C. C.2201 : Erkeğin cinsiyet organı. s.2202 : Akrep.2209 : En küçük rakı şişesi.VI. s. DS.1074 güveleme güvende güzâf güzelağrı güzellik habis : shal.2201 : Romatizma. C. s. fâsid.VI.1076 günleri sayılı (olmak ): Bir kimsenin ölümü yakın (olmak). DS. s. s. C. s. C. müfsid. 2) (kadınlar için) Doğum vakti gelmek. DS. DS.2243 : Şark çıbanı. s. DS. TS. hıyar.II.VI.VI. C.2211 : Faiz.2214 : Meni.2243 : 1) Kötü. DS. DS. DS. s.2204 : Dedikoducu kadın.VI. s. sonu gelmek. C. mânâsız.VI.II. para canlısı. C.DS.VI. s. s. s.2204 : Hayvanlar için doğurmak EAK.2216 : Salatalık.II. C. s.VI.VI. s.VI.II. s. C. 2) Yüznumara. TS.gözündeki olmak gundahçı gurtulmak guruyel guş guşak açmak guyruğlu guyruhlu guzulamak gücük güççük güdük gül gülbeser güllük gümbürdemek gümüşgöz gündüzcü : Canı istediği şeyi elde edememekten meydana gelen bir çeşit sinir hastalığı. DS. C. C.VI. C. TS. s. C. s. s. s. ölmek.2217 : 1) Beygir.II. C.2221 : Açgözlü.

s. değersiz.VII. s.VII. C. C. s.2285 : Zevce. piç. K A. TS.2248 : Ölmek. TS.2250 : Ciddî ve ağırbaşlı olmayan.2257 : Akılsız.VII. s. C.1116 : Hor görülen.1148 : Rüşvet vermek. TS.1157 Argadaşdar. öksürük. DS. haraza harem : Ciğer hastalığı. C.II. esgi devirde bir padşah varıdı. C. perişan etmek. s. s. DS. s. s. C. s. Bi de bir nahırçı varıdı.II.1137 : Küçük çocuklarda karın ve vücut şişmesiyle beliren bir çeşit çocuk hastalığı. öldürmek. hamama getdi.VII. s.II.2280 : Piç.2272 : Bir içimlik afyon. C. DS.hacıkuşu hadlamak hafif hakîkatsız hakir haklamak halasa halasız hamamcı olmak hambelek handan hap haplamak haram : Baykuş. zavallı. ihtilam olmak. TS. s. yanı arvadı faytona mindi. s. hakkından gelmek.2265 : Babası belli olmayan. DS. TS. C. s. C.1151 ondan sora iki tana harama uçkurunu çozmamış adam bulurlar bi göla veyahut bi süyün içına götururlar işta o taşları bırahırlar.VII.VII.VII. C. hoppa.VI. Bu nahırçının ayilesi de hamama gitmişdi.1099 : Vefâsız.II. DS.VII. galebe çalmak. C.II.314 hasanbalığı hasıl hastânelik olmak : Kertenkele. C. DS.II.II.2283 TS. eş. C. s. C. C. C. DS.135 harama uçkur çözmek : Nikâhsız olarak birisiyle cinsi münâsebette bulunmak.VII.2297 : Şişman (kimse). karı. DS. s.II. hiçe sayılan. TS.2257 : Gusül aptesti alması gerekmek. C. C. KBAYA. s.1117 : Yenmek. s.VII.1171 110 . C. TS. DS. s. DS. Bir gün bunun baş heremisi. C. s. s.1118 : kiyüzlü. s. DS.I. s. TS.2299 : Çok dayak yemek.

s.VII. büyük yenilgi.VII. C.II. ondan sora o hastalandı. KBAYA.VII. s. kargaşa.VII. C. serseri. TS. ölmek. TS.II. DS. TS. C.1197 hayatını kaybetmek : Ölmek.1241 : Mezar taşı. s. C. TS. haylaz. C. âsî. s. TS. C. DS.1203 : 1) Yardakçı (kimse).VII. C. DS. büyük mağlûbiyet. gözumuzu açTıh açalı bi gaç sene onun yanında yaşadıh. C.II. s.2309 : Arzu ve hevesine uyan.2363 111 . şâkî.2357 : Kemik veremi.II.2325 : Basur.2321 2) Haydut.2356 : Mezarlık. s. U A. s. hoppa.289 hazan hezimet hece taşı hemoroyit hengâme hıcılayık hıdırlık hınam hınbıl : 1) Fakir. s. s. ondan sona hayatını gayb etTı.2306 : Yalan söylemek. patırtı. DS. C.VII.VII. C. C. s. C. s.1198 : Baykuş.II. s. husye. harp. haytalar ki. C.2362 : Eşek. haytalar diyorlar. ur.1192 hayata gözlerini yummak (kapamak) : Ölmek. DS. s. oraya o camiyi yapdırmış o günkü hükumetin önderleri.2322 : Bozgun. serkeş.VII. C. s. DS. s. C. DS.haşhaş hatma hava vurmak havâî havuç haya : Aile mezarlığı. TS. DS. C. TS. hafif mizaçlı.II. DS. DS. C. keyfince hareket eden.II.1187 : Hayvanlarda bulunan kurt. o günkü hükumetin luzom etdii zaman vurucu gırıcısı. C.2313 : Erkeklik bezi.VII. C.II. TS. TS.II. C. C. külhanbeyi. s.VII. s. vefâsız. s.103 hayatıyla ödemek hayırlı kuş hayırsız hayta : Hayatına mal olmak.2302 : Başta meydana gelen şiş. kavga. kaynaşma.1226 : Boğmaca.VII. s. DS. 2) Açgözlü (kimse).1206 nihayet. s.2317 : Arayıp sormayan. 2) Savaş. uçarı. DS. şamata.1224 : 1) Gürültü. s. s.VII. s.

DS. DS. TS. s. TS. DS. C. C. 2) Pis ve katı yürekli. 3) Cimri. s.2381 : ltihap. düşmanlık. C.2416 : Kötü kadın.II. işler yapan kimse. normal olmayan (akıl için). s. C. s. C. DS. C. 5) Yoksul.1270 : Boşboğaz.2422 : 1) Yakışıksız. C.VII. C. s.II.VII. s. C.2416 : Dalkavuk.2409 : Yeşil kertenkele. tembel.2368 : 1) Açgözlü. adâvet.VII.1298 : Hüküm giymiş olan.2425 : Yalan söyleyen.2423 : Çok konuşan. C. gaddar. hasis. TS. hademe.VII. C. çirkin. müstahdem. hortlak. s.2409 : Eksik.2425 : Çok sarhoş olmak.VII. geveze. DS. DS. TS.2419 : Yarı deli. DS.2383 : Bekâret zarı. s.II. C. s.VII. s. DS. C.VII.2417 : Cadı.1300 : Baykuş. TS. 4) Cimri. s. C. TS.II.VII. s.1294 : Mahkemece cezalandırılmak.II. 2) Tembel.VII.VII.VII. DS. s. s.2412 : Boğmaca hastalığı. C. C.VII. DS. kimsesiz kişilerin sığındıkları ve bakıldıkları yer. DS. DS.VII. C.1243 : Frengi çıbanı. C.2412 : Sözüne güvenilmeyen.1291 : Yaşlı. C. C. ikiyüzlü DS.II. s. s. DS. 2) Miskin.VII. mahkûm. s.I. s.1262 : Kapıcılık.VII.hınzır hıra hızan hicran himen hizmetli halak ağızlı horasa horasan horozabla horozik hoşamadı hoşamatçı hoşu hotik hoylu hoyrat hozan hozancı hörül olmak husûmet huzûr evi hüküm giymek hükümlü hümmatun hüpbükkuş : 1) Domuz. C. C. kızlık zarı. DS.2436 : Hasımlık. s.VII.2256 : Büyü. C. C. DS. DS. hain.VII. DS. C. s. s. C. 3) Görgüsüz. dengesiz ( kimse). odacılık vb.VII. s.2450 112 . TS. s. cezâ verilmiş olan. sonradan görmüş (kimse). s. s.2450 : Baykuş. s. DS.VII.

1370 : Veremli. C. hımbıl. C. C.II.VII. : Kemik veremi. s.VII.2473 : Çirkin.VII. s. yok etmek.II. s.VII. C. DS. TS. s. DS. C. C. DS.II. C. DS.II. C. s.2492 : Verem. s.2517 : Cin. peri. TS.VII. lânet etmek.1333 : Bir işi örtbas etmek. s.VII. beceriksiz.1316 : Alık. s.2522 ğlemek iki canlı ilancıh ilbiz ilenmek ileze ili 113 . s. zindana atmışsın.2518 : Beddua etmek. DS.2507 : Dizanteri ya da kolera hastalığı.VII. DS. şeytan.VII. TS.II. hastalıklı.2492 : Dövmek. o şeda toplanmışlar böyügları ki “yav sen niya sen bu adamı iftıra içın gaç aydır içarda tutmuşsun. C. ceza evine konulmak.2464 : Korkak.VII. cin. şapşal. gevşek (kimse). C.2470 : Şaşı.1324 : Bir kimseyi ortadan kaldırmak.VII.2511 : Hamile EAK. C. s. C. s. C. TS.138 içeri atmak içeri düşmek içerili içinden okumak idâre etmek idaresiz : Hapsetmek.1324 : Şeytan.241 : Kinci. DS. suratsız. C. s. s.2488 : Çalmak. verem olmak. C.2521 : Hayâlet.2504 : Sessiz bir şekilde küfretmek. DS. dayak atmak. C.II. C. TAÜ .1326 : Hamam.1340 : dâre etmesini bilmeyen. C. C. göz yummak.VII.II.VII. acava dorği mı acava yalan mi?” KBAYA.ılat ılğın ılkış ırşat (irşat) ıskırtmak ıskıtça ıslatmak ibiş iblis icâbına bakmak iç pınar içağrısı içeri : Kekeme. s. s. s. s. TS. C. TS. DS. s. DS.1334 : Hapse girmek.1341 : Eziyet çekerek hastalanmak. s. TS. TS. s. 2503 : Hapishâne. s. TS. s. C. C. s. TS. s.VII.II.II. DS. s.1334 bu safar millat. s. DS. C. DS. DS.II.VII. C.

aniden gebe git.II. s. C. nüzul. DS. DS. burda intiza edele. 2540 : Sümük. Kari ölmiş. TS. DS.1391 : Verem.1399 : Felç.ilinti ilişik ilişmek iliyer iliyertemi ilmece imamevi imiklemek inah inâyet ince ağrı ince hastalık : 1) Açgözlü.II. C.2529 : Sinir hastası olan. kabızlık.250 iplicek irdelemek : 1) Karaciğer ve gırtlakta meydana gelen bir çeşit hastalık. s. DS. DS.II.2542 : Peklik. DA. beddua.VII.2538 : Kanser hastalığı.2536 : Boğmaca hastalığı. s. bu şekilde.1400 : lenme.2546 : Dedikodu yapmak.VII. s. C. s. s. s. s. 2537 : Yardım. C.1408 bi de sövele. 2) Rüşvet. lütuf. s.II. C. yemen çıbanı. cierinden yansın naha inşallah.2537 : Akciğer veremi.2532 : Kadınlara özgü ceza evi. DS. TS. DS. s. DS. C. TS. C. TS.VII. C. ihsan.VII. C. kayırma. C. s.VII. uğursuz yer. DS. DS.VII.VII. s.VII. s. iyilik.2547 114 . dele. s. s.79 incibar incitme beni indir kaldır ingil inkıbâz inkisâr inme intizâr : Bir çeşit çıbancık.VII.. s.VII. DS. perili. C. DS. peri tarafından çarpılmış olan.VII. şerit.2545. s. s.2526 : Boş inanca göre cin çarpmış kimse. C. Adam elinden geleni yapmiş. bilmem ne yani.1394 : Dedikodu.II. DS. TS. C. 2) Tenya. s. C. boş inanca göre cin.2528 : Boş inanca göre cinli. s.1399 : Beddua. gahrolası.II. U A.II.VII. C. C. s. Fakat karıyi bir türli bu hastalıhtan kurtaramamiş. C. DS. TS. len buraya bakma yau. C. DS. 2527 : Irza geçmek. s. C.VII. C.2533 : Boğmak. zang ölümüne gel. C.1392 Üç yaşina kadar bu çocuk anali babali böyimiş. TS.2529 : Kızamık hastalığı. Bi gün bi ince hastalıh karısıni sarmiş. kalp hastalığı. s. s.VII. C.VII.

1425 : Kusmak. s.II. ishal. TS.II.VII. beğenilmeyen.irtihâl irtikâp isbir isdeci (isteci) isdenmek ishak issice istifrağ istifrağ etmek : Dünyadan âhirete göçme. C. çolak. C.VII. C. TS.II. C. ölüm. TS.1441 : Felçli.2554 . s. s. s. C. C. s. s. C.VII.II. C.2559 : Kusma. kay.II. ne demek istediğini hemen kavrayamamak. vefat. s. s. sararma.XII. C. s.II.2568 : Soğuk.1449 : Yaltaklanan kimse.VII. s.4525 : Dilenmek. DS.1425 O misirlerden beş altı tene yeduğunen başladı benim yüregim isdifra etmeğe. TS.II. yok etme. TS. s. s. DS. misiri gabul etmedi. C. C. C.II. K A.1429 : Aralarında gizlice anlaşmak. TS. C.VII. TS. sıtma deye bi hasdalık varımış.2554 : Baykuş. C.II.VII.2568 : Öldürme.VII. C. o zaman karınnarı şişiyomuş. DS. TS. DS. TS. s.1415 : Yalancı. bole istifa etme. s.VII. s. C.VII.1436 : Öldürmek. DS. s.1452 iyi saatlerde olsunlar : Cinlerin ve bundan kinaye olarak kötü adamların isimleri jetonu geç düşmek : Geç anlamak. s. telef etme. DS.VII. C. C.1460 115 . C.2554 : Dilenci. sevimsiz.II. DS.336 istismâr işi pişirmek işini bitirmek işini görmek işlenti işletmek iteli itici itilmek itlâf iycik iyindirik : Menfaatlenme. s.1435 : Birini öldürmek.1436 : Faiz. s. s. C. TS.227 o zaman hasdalık meydana gelmiş. C.1447 : Defolmak. DS. s.II.2574 anıldığında söylenir. C.2555 : Verem. DS. U A. DS.1415 : Rüşvet alma. TS.2564 : Şaka ve birtakım yalanlarla birini kandırmak ve gülünç duruma düşürerek eğlenmek. DS. s. beyazleşme.II. s. TS. s.II. s. C.2573 : Bağırsak bozukluğu hastalığı. Çünkü ac adam. karınnarı şişme. sömürme. C. TS. s.

1496 : Kaldırım.II. huysuz.VIII. sokak fahişesi. s.2581 : Sünnetsiz erkek. s.1495 : Sövmek. aksi. s.II. TAÜ . C. C.1467 : Mezarlık.II.1495 : Geveze. hata. DS. suç. C. s. TS. s.1478 : Ayakyolu. s.1465 : Hoş karşılanmayacak bir şeyi ara sıra gizlice yapma. C. C. s.2578 : Üzüntüden olan sinir hastalığı. cadı. s. TS. küfretmek.1492 : (Çocuk dilinde) pislik. sin.57 116 . TS. DS. TS. s. C. TAÜ .249 : htiyar. helâ. lafazan. bunak.VIII. s.VIII. s.VIII. azıtmak. s. C. TS. C. C. TS.2583 : Mezar. sevimsiz kimse.II. s.II. TS. budala. kalçalar. abdesthâne. TS. s.VIII. C. C.1464 kabak doğramak kabaram kabıklı (kabuklu) kabir kabristan kaçamak kaçırmak kadavra kademhâne kafayı çekmek kaftar kahve parası kaka kakavan kaknem kalabalık ağızlı kalaylamak kaldırım kuşu : Yalan söylemek. C.2577 : Lağım.II.1471 : Tıp öğretiminde üzerinde çalışma yapmak için kullanılan insan veya hayvan ölüsü. C.II. DS.II. s. DS. s. C. s. C.II. C.1478 : çki içmek.1494 : Huysuz. bir çeşit delilik.II. TS. s.2577 : Sağrı butları.II. C. C.II. TS. yankesici .1494 : Kendini beğenmiş.1464 kabak çiçeği gibi açılmak : Çekingenlik ve utangaçlıktan sıyrılarak aşırı davranışlarda bulunmak. C. çirkin. s. s.2593 : Bahşiş. DS.1463 : Kusur.II. TS.kaameti artırmak kab kaba etler kabahat : Aşırı davranmaya başlamak. müşterisini sokakta bulmayı alışkanlık edinmiş fahişe. durak gibi yerleri kendisine iş yeri edinen hırsız. lafa boğan. TS.II. uygunsuz iş veya davranış. TS. s.VIII. TS.1471 : Delirmek.II. TS. s. s. ceset. C. C. sokak. DS. aklını kaybetmek.

2628 kana boyamak (bulamak) : Vurulup kanı akmak. ikindinen mogrıb arasi.II. şarlatan. yaralamak. C. DS.II.96 e.55 : (Bir şeyi) Habersizce almak. Bunla gan yaladı. Cesetden ayırman canı. DS. s. TAÜ .1513 : Beceriksiz. s.II. ölümlere sebep olmak. C. TS. ZBK A. kan dökülmek.II.263 kanına girmek kan içmek kan yalamak : Ölümüne sebep olmak.2618 : Yüznumara. s. uyuşuk. gare serden eyliK verisen eyi sulf olurun deyo. TS. s. hani biz dar vahıt de idıh. s. tembel. s. Kimsa isan deyib de gapısını açmazla ve gonuşmazla. KYA. hile.VIII.II. C. s. öldürmek. s.VIII. kan içinde bırakmak. DA. s. Kahah kan töhahın.2618 : (Bir şey) Habersizce alınmak.1519 117 .II. Seni çekem bir pühsene. C.1519 : Zâlim olmak. s. C.II. çalmak. C.185 kan akmak :Kanlı kavga olmak . çalınmak. TS.VIII. ben çog eyi hatırliyem bele ikindiden sora gec vahıt. s. ölümlere sebep olmak. yalancı. TS. C. DS. kafir deyo kun dedi gare serden eyliK gan dökdüm. DS. s. C. s.1521 : Zâlim olmak. kan dökmek (dökülmek) : Öldürmek. TS. TS.1518 Ahdı Üseyinin ganı. s.134 kantin : Yalan. Paçacı isanla deyi. s.1498 kaltaban kamaşık : Nâmussuz.2613 öldürmek.VIII. C. TAÜ . s. TS. s.kaldırım mühendisi : şsiz güçsüz dolaşan kimseler hakkında alay yollu kullanılır.1520 kanat biçmek kanat kanatlanmak kanatlandırmak : Kibirlenmek. dediler dar vahıtta geldi.55 Benim nenem dedi ya haci sen. vemesseniz sulf olmam deyor arkadeşle dedi. bunla. palavra. Yitleriğiz uluşmaya K A. C. C. dar.

1543 : Birine iftira etmek.II. DS. leke.2637 : Bir kimseye işlemediği bir suçu yükleyen. kabir. s.2651 : ftiracı. C. C.VIII.1546 : Ölüm. s. gömülmek. s.II.II.2645 : Şirpençe.VIII.2654 : Ölüm. lekeli.4535 118 . TS. s. s. şaki.VIII. C. DS.IV. C.1548 : Suçlu.II.VIII. C. C.1548 : ftira. DS.VIII. ecel. C. DS. TS. s.2644 : Hayvanlarda (özellikle sığırlarda ) olan şarbon hastalığı.1547 : Hamam böceği. C. s. C. DS. DS. DS. s.VIII.1557 sizin bi derdinîz va. C. uzaklaştırmak. DS. kan çıbanı.kapınmak kapıyı göstermek kaput (kapot) kara çalmak karadeve kara haber kara heççe karakabarcık karamübarek kara toprak : Dilenmek.225 kara toprağa aş olmak: Mezara girmek.VIII. C. s.VIII. TS. C.1549 : Mezar.2633 : Kovmak. C. DS.II. DS. TS. C. ölmek. s. DS.2642 : Bir ölüm veya felaket haberi.2635 .II. s. s. C. s.2641 : Sıpa. s.2651 : Mezar. TS.2907 kara yere girmek kara yüzlü kara karabacak karabakma karacı karadam karakaçan karalamak karamancı karanlıkkuşu karası elinde karayatalığ karayazı : Ölmek. s. s.II. s.VIII. difteri.1538 : Prezervatif. benim on dana derdim va hankısına yanen. DS. s. kara çalan . TS. TS.VIII. C.VIII. günahkâr. 2637 : Kuşpalazı. TS. TS. s. s. s. s.VIII. C. C. s.1548 : Tifo hastalığı. C. DS. yağmacı. DS. s.VIII.II.XII.II. C. s. C. DS. birinin adını kötüye çıkarmak. C. ah halimim gara tobraklan altına beş gün oldun bön. C.2637 : Sığır. KYA. TS. iftira eden. C. eşek yavrusu. s. haydut. TS. lekelemek. C.2650 : Yarasa. kötü bir şeyi yüklemek.2645 : Kara çalmak. C. s.1552 : Hırsız.II.VIII.

C. s.II. KYA. s. DS.VIII. s. inek. C. s. DS. s. s.1595 Onan sora bu Hurşid Efendi de.2681 : Hile. U A. s. Aptal. C.2702 : Çok süt veren manda. biz şindilik tehir ettirdik o işi başga bi zamana bıragdık. TS. 2) Evlilik dışı çocuk. s. aldatma. C. DS. ile) Ayrılmak.283 karayol kargadüleğ karnı olmak karpuz karşı taraf kartal kaşmer katakulli katkılı kaybetmek : Ölüm.VIII.2669 : Kertenkele. DS.VIII. kara toprak. DS. s.2703 : Yosma.2701 : Ölmek. hileli. s. C. dalavere. piç.2667 : Kalça. s.2702 : Ölmek. ayrı düşmek. Orada Posofda geziyorum.VIII. C. C.VIII. on bir yaşında. C.II. DS. tuzak. Ahmet Bey vurdurmuş.26 : Hasım. oynak kadın.VIII. TAÜ .VIII. C.VIII.karayer : Mezar.1570 : Yaşlı erkek manda.217 bi de televizyon göndercekledi.1582 : 1) Karışık. arkadaşımızı gaybetdik bu arada da. toprak.154 kaydırmak kaydur kayış kanat kayışçı kayıvermek kaykılmak kaymak ağacı kaynaşık : Çalmak. kaçırmak.VIII. kıç. s. C. ayrılmak v.2705 119 . s. yalan. salak (kimse). s. ( kadın veya kızda ) iri meme. DS. C. s. Annemi de gaybetdim. C. düşman. DS. DS. C. Çocuh.II.VIII.VIII. C. K A. DS. C. arı olmayan. s.VIII. s.2658 : Gebe olmak. C.II. DS. C.2684 : (ölüm. Emin Bey de duyuyor ki Erseli vurmuşlar. DS.VIII.2699 : Topal.2699 : Yarasa. sin. TS. DS. C. s.2655 : Ebu Cehil karpuzu. TS. TS.VIII. s. Ben de çocuh. s.b. DS. s. acı hıyar.2701 : Hırsız. s.1547 gara yerler galın olu gaza gaza derin olu urlara gidenner yalan olu.

1629 : Ölmek. s.4545 TS. s.2710 : Davarlarda olan akciğer hastalığı.II. s.kaytarmak kaytaz kazak kazancı keçebaş keçeyi suya atmak keçinmek kefelâlesi kehten bakan kel hastalık kelebek kendine kıymak kenef kepeği tükenmek kesegen kesim evi kesit kestanecik kezenti kıcır kemiği kıdım kılın kılınmak kınalı : Kusmak. s.XII. 3) Savsak. C. göreneksiz veya gıpdi yerine geçiyo yapdırmayan.VIII. DS.1642 : Başıboş. DS. U A. s. kimsesiz. C.VIII. s. C.2709 : Dilenci. s.VIII. kel.II. TS. DS. s. boyun eğmek. s. s. C.II. C. o bideyi veya yeme yapdırmam ilazım. 2) Dolandırıcı. s. C. C. DS. C. çingene. C. s.361 kır serdarı kır : Serseri. intihar etmek.2787 : Baykuş. s.2719 : Domuz. TS. 2761 : Mezbaha.2710 2) Sünnetsiz adam.VIII. hela.VIII. C.VIII.VIII. DS. DS.2805 yoğsa da eşden dosdan beş on milyon bulmam.2732 : Yarasa. C. s.2836 : Saçsız.2799 : Ahlâksız.2780 : Kalça kemiği.2765 : Prostat.1627 : Ayakyolu.II. C.2715 : Ar veya namusu hiçe saymak. s. s. s. 2) Erkek domuz. işsiz güçsüz. DS. s. C. DS. DS. s. DS.2760.VIII. C.2716 : Utanmaz. C.VIII.VIII. C. DS. C. TS. abdesthane. s. s.VIII. arsız. DS. C. DS.2709 : 1) Hırsız. s.VIII. DS. s. C. başıboş dolaşan kimse.1639 : Öksüz. çıkarmak.VIII. DS. DS.2709 : 1) Dilsiz. C. C. C. C. DS.2745 : 1) Fare. DS.2784 : Rüşvet. DS.II. C. s.1610 : Ölmek. s.VIII. DS.VIII.VIII.2726 : Kendini öldürmek. DS. DS. C.VIII.VIII. s. C. C. s. DS.VIII. TS. s.VIII. C.VIII. s.2814 120 .2722 : Verem.VIII.2798 : Yaltaklanmak.

1676 : Kıyafeti kötü olan kimse. C. DS. C. s. değersiz. aptal (kimse). TS.2829 : Sığırların dil ya da kuyruk altında olan. pinti. DS. s. kan alınca geçen bir hastalık. TS. kıran.2844 : şe yaramaz. C. s. s. s. s. C.II. DS. s. TS. çalmak.VIII. K A. DS.cendehleri guyladılar. TS. DS. mahvetmek.1675 : Yalan söylemek.VIII.181 kırılmak kırım kırkıcı kırlangıç kırmacını almak kısma kısmık kıssa kıtıpiyos kıtır atmak kıtır kıtmır kıvırmak kıyafet düşkünü : (Savaş. s. için ) Öldürmek.2847 : Cimri.VIII. Damlara da hele ateş verillerdi. C.Geldik. Geldik ki Allah vere. DS. C. s.2848 : 1) Aşırmak. C.1662 : Buzağı dişi denilen ve bitki köklerini kesen böcek.2850 2) Uydurup söylemek.2847 : Kel hastalığı. kötü. DS.VIII.kırgın kırmak : Toptan ölüme götüren bulaşıcı hastalık.2833 : Menenjit. yok olmak. C. bulaşıcı hastalık vb. s. katliam.VIII. bulaşıcı hastalık v.II. C.2831 : Öldürmek. rehmetlik Habunan Nuro kivra arabalarınan daşıdı.1666 Ertesi günü haber geldi ki valla hepisini gırmışlar. s.2843 : Cimri. s.VIII. s. danaburnu. Heş de biri yoh. C.VIII. s. C.1661 : Toplu olarak öldürme. kökünü kazımak. s. s. C. sonunu almak DS. ordan çekip geliyor babasının koyüne. C.VIII.VIII. s. C.177 gah Benli Dülber bi gayfe bişir.II. DS. sünepe. s. TS.II. gayfey içiyor.VIII. C.VIII. s.2822 : (savaş.1678 121 . alayını gırıyollar. NYA. DS.II.2843 : Şaşkın. TS. DS.b. C.II. den) Çok sayıda insan ölmek. o da gayfe bişiriyor. C.

VIII. C. DS. merhametsiz.1732 : Cin. sopayla dövmek.1714 : Ayakyolu. C. s. s. C. C. s. C.s. s.II.XII. C. TS. s.1713 : Züğürt.II.2891 : Sidik. TAÜ .II.2892 : Hafifmeşrep kadın. C. C.VIII. TS. 2) Bir çeşit çiçek hastalığı.4562 : Ayı.VIII. C.II.2935 122 . s. C. DS.1680 : Sıtma. s.VIII.VIII. s. DS. TS.1700 : Fakir görünen fakat çok para biriktiren kişi.1691 : Soğuk algınlığından ölmek. s. helâ. DS.VIII.VIII.VIII. DS. s. s. DS. namusuna zarar gelmek. DS. TS. s.2869 : Frengi hastalığı. C. DS.2926 : Hayvanlar çiftleşmek. manevi kız. C. s.II.2864 kızılcık hoşafı içirmek : Dayak atmak. C.VIII. C. s. C. C.2862 : Hüsnüyusuf. s.VIII. C. TS. şeytan gibi hayâlî yaratıklar. s.2866 : Albümin hastalığı. s. C. TS. DS.VIII. C. yosma.VIII. s. C. C.2907 : Flört etmek. DS. s. DS. s. TS. s. C.II. C.II. DS. s. s.2867 : Kertenkele.2883 : Kaynana. s.II. DS.VIII.VIII.VIII. DS.1700 : (Kadın için) Ay başı halinde olan.VIII.2868 : Cinsel sapıklık (erkeklerde). DS. esirgemeyen. TS. C.49 kızıllık kızılyel kızlaryoldaşı kızlık kibar hastalığı kif kilo almak kireçlemek kirlenmek kirli kirli çıkı (çıkın) kirli paçavra kirtik kocagelin kocalık kocaoğlan koket kokoz kola konuşmak korkut koşuşmak : Tembellik.2862 : Yılancık hastalığı. arsızlık.kıyıcı kızdırma kızhanım kızılyörük kızılcık : Kıyan. C.1701 : Kolera hastalığı. DS.2880 : Rüşvet.2876 : (Kadın için) Irzına geçilmek.2867 : 1) Kızamık hastalığı.VIII.2870 : Şişmanlamak. DS. s. DS. bir kenarda mutlaka birikmiş parası bulunan kimse. s. gaddar. s.2868 : Üvey kız.VIII. DS. C. C. çinkaranfili.

sinirli (kimse). C.3011 123 . abartılı söz ya da yalan söyleyen. TS.2977 : Yaşayışı cemiyetin ahlâk kurallarına uymayan kadın.1779 : Boğazında ur olan kimse.1770 kötü yola düşmek (sapmak) : Kötü kadın olmak.2989 olmak.VIII.3009 : Akılsız.1763 : (kadın) Kötü yola düşmek. C. C. C. DS.VIII. orospu.2956 : Çabuk öfkelenen.VIII. C.XII.2938 : Sidik torbası.VIII. TS.II.VIII. C. C.VIII. s. yüze gülen. DS. s. C. DS.2991 : Baykuş. DS.101 : Domuz. DS. DS. s. s. DS.3011 : Verem hastalığı.VIII.VIII. DS. onlarla düşüp kalkmak. s. biçimsiz.VIII.VIII.2956 : Kızamık hastalığı. DS. TS.1764 kucaktan kucağa dolaşmak (gezmek) : (kadın için) Pek çok kimsenin sevgilisi kuşkaldıran küçül kuğuruk kukumav kulampara kursaklı kursaksız kuruyel kuruburu kurudan kurukan : Dalkavuk.3009 : Romatizma. s. s.VIII.VIII. DS. DS. DS.2987 : Yalan. s.1759 : Yılancık hastalığı.VIII.II. C.2983 : Kaba. s. s. C.II.2961 : Çocuksuz aile. C. C.II. C. TS. DS. C. şişman. 2) Büyük fare. C. DS. TS. DS.VIII. s.4574 : 1) Züppe. DS.VIII.1763 : Kötü kadın olmak.VIII. bu benim gardaşımın garısı kötü yoldadır.2992 : Oğlancı. C. C.VIII. s. C.2940 : Şişman. C. C. DS. s. s.VIII. s. KBAYA. DS. s. küfürler savuran. s.3025 : Baykuş. s. s. DS. s.3013 : Dizanteri. s.2982 : Frengi. C.3011 : Ölü.II. s.VIII.2988 : Yalan. s. DS. s. DS. s. C. C. C. TS. s. C. s. C.II.kovalamak kovuk kömbel köme köpüklü körocak köstü kötü kadın kötü olmak kötü yolda olmak kötü hayvan kötü yara kubat kubuduk kubur : Söz getirip götürmek.VIII. C. s.

C. yersiz. s. kayıtsız. TS. s. C. DS.3016 : Tutsakevi.3015 : Yeşil kertenkele. yardakçılık etmek. C.3020 : Yaltaklanmak. C. s. sakat. s. s. s. cadılık yapmak. s.II. C.VIII. DS.II. C. DS.1850 124 .II. C.3030 : Ayakyolu.4574 : Küçük hıyar. TS. s. s. C.1839 : Çok fazla konuşan. DS. zehirli bir böcek. s. DS.3040 : Dalkavukluk. C.3017 : şeme ihtiyacı. s. DS. C. saygısız.1817 : Büyücülük. s. C.TS. DS. s.3020 : Kalça. TS. s. DS. DS. TS. umursamaz. ciddiyetsiz. DS.kurum satmak kusah kuşak çözmek kuşak tazelemek kuşça kuşdiri kuşkuyruğu kutes kuyrugli kuyruk sallamak kuyruklu kut kemiği küçük abdest küpe binmek külah sallamak külleme küllük künyesini okumak küt laf atmak laf işitmek lafazan lafı güzâf lahit lâkayt lâubali lavabo lazımlık : Büyüklenmek. C. s.VIII. C.1839 : Mezar.XII.1823 : Frengi hastalığı.III.XII. s.1842 : Kayıtsız. helâ.VIII.II. C.1840 : Manasız. C. C.VIII. s.4573 : Ayak yoluna gitmek. işemek. pervasız.VIII. umursamaz. TS.III.III. s. C.1813 : Akrep. s. gösteriş yapmak.VIII.VIII. sanduka. TS.VIII. s.3015 : 1) Büyük çıban. sarı kuyruklu.1801 : Kolera. s. s. TS.VIII. C. C. C.VIII. çiş. işemek. boş söz. s. tuvalet. geveze.1828 : Kötürüm. s. s. C. C. C. DS.3031 : Ayıplarını ortaya koyarak bir kimseye sövmek.VIII. s. TS. idrar. DS. TS. C.3017 : Akrebe benzer eğri. 2) Difteri.1841 : Aldırış etmeyen.II. s. DS.III. C. ayakyolu.III. C. TS.III. C. C.1848 : Helâ. TS.3052 : Yalan söylemek. gururlanmak. s.1849 : Oturak.3058 : Azarlamak.III. TS.III.VIII. ilgisiz. kabir.IX. DS. DS. paylamak.3014 : Ayakyoluna gitmek.

DS.1946 125 .1894 : Cimri. C.IX. C. boz toprak. DS. DS. s.1854 : ri ve dışarı fırlamış göz. C. C. saygısız.3105 : Aşağılık ve düzenci kimse. C.III. DS.3084 . şeytan. C. C. s. C. DS. s. nutfe. DS. hastalıklı.III. s.XII. C. C. s.IX.IX. TS.1864 : 1) Hazır yiyici. ahmak.1941 : Öldürülmek.4591 : Döl suyu. C. TS. terbiyesi kıt. s. TS. s. C.IX. C. C. s.3135 : Etine dolgun. C. s.III.III.IX. cimri. s. s.IX. DS. hasta. sperma. s.IX. iş yapmayan ev kadını. DS. C. C.XII.3114 : Çoban köpeği.IX. DS. s. s.lepra lokma göz lüpcü macaralı mahmıt malın gözü malkadın malkıran malta malûl malyemez manakadı manav mancınıklı mantıcı mat maya gibi (mayalı) mayası bozuk mayhoş mekir nekir mektep görmemiş melektoprak melez melik memişhana meni menedilmek mere merhûm : Cüzzam. DS. bel suyu. s. cahil.III.IX. DS. s.3116 : Akılsız. TS. s. C.3154 : Kefen.IX.3113 : Hayvan vebası.IX.3140 : 1) Cin.3117 : Deli. C. s. DS. s. aptal. TS. kötü yaradılışlı.3118 : Pinti. patlak göz. TS.IX. DS. 2) Hortlak.3167 : Ölmüş müslüman erkek. s. iffetsiz.1916 : Davranışları serserice olan. C. s. beleşçi.4590 : Kaba. sakat. C. canlı.1932 : Çamuru çok özlü.1948 mercimeği fırına vermek : Gizlice aşk ilişkisi kurmak. C. DS. C. DS.4591 : Fare. s. s. s. bozuk. TS.IX. C. s. DS.1892 : Baykuş. s. s.IX. s. TS. DS.III.IX.3113 : Kötü kadın.IX. s. C. soysuz. DS. DS. C. C. C. DS. C.IX.3114 : lletli. kötürüm.3139 : Karaktersiz. DS. DS.3095 : Çürük.4586 : Maskara. s.3156 : Çok gezen. s. 2) Rüşvet alan kimse. ölü.III.III.XII. C.XII. TS.III.3157 : Ayakyolu helâ.3098 : Avanak. C.IX.

uyuşuk. s. C. C. s.IX.IX. DS. C. rüşvetçi.III. s.IX. C. TS. TS. C. tembel. C. DS. uygunsuz işler yapan. s. s. iffet.3212 : Bir erkeğin bir kadınla buluşmasını sağlayan.2049 mürtekip müstehcen : ( para. kadın yaradılışlı adam.3220 : Girdiği eve sevindirici haber getirdiğine inanılan. C.IX.1993 : Cüzzam hastalığına tutulanların şehir halkı ile temas ettirmemek ve tedavilerini yapmak için yapılmış yer. C. DS. yakışıksız.III.3220 : Baykuş.III. DS. s. KYA. mimlenmiş. elinden bir şey gelmez.III. s. s.III. C. C.3224 münasebette bulunmak : Cinsi yaklaşımda bulunmak.TS.1986 miskin hastalığı (illeti) : Cüzzam. TS.IX. TS.IX.III.2008 : Korkak.2060 126 . sık sık elinden kaza çıkan. s.III.merkep : Eşek.1993 mişmişçi moza muhabbet tellalı muhannet munzur muratçık muştucu : Dedikoducu.3171 : Yetim. C.3173 : Namus. C.IX. rüşvet yiyen. s.IX. C.1993 miskin miskinhâne : Beceriksiz. DS.3204 : Domuz yavrusu. baş belası.III. C. TS. ahlâk vb. konularda fazla serbest ve hoşgörülü olan (kimse). aykırı.III. C. DS.146 mervan mesek metameli mezhebi geniş milcan mimli : Eşek.1948 sona bi tane de gadı oyunu. DS. kelebeğe benzer kahverengi bir böcek.3171 : Uğursuz.2054 : Açık saçık. gadı oyunu çıkarılır. s. yakışıksız. s. s. TS.3217 : Zararlı insan ya da hayvan. mıymıntı. s. geydirilyo. hareketlerinden kuşku duyulan.1972 : Öksüz. C. DS. s.3198 : Kötü olarak bilinen. s. kazanç karşılığı olarak ) Kötü.IX.III. C.IX. C. DS. s. bu işi meslek edinmiş kimse. TS. bir merkebe gine. merkebe bi adam bindirilyor. s. TS. C. s. s. gene onun da golları şöle üsTünden balanıyo. rüşvet alan. TS. DS. s. C. edep veya haya duygularına aykırı.

3242 : 1) Pislik.IX. C. C. incelemek. C. DS. DS. DS. DS. eksik.3261 : Eskiden bir erkeğin nikahsız olarak aldığı kadın.3243 : Özürlü.III.XII.3268 : Havale.3269 oğraş oğru : Savaş. C.III. cariye. s. kirlilik.III.XII.III. C. TS. C.4609 2) Nedeni bilinmeyip cinlerin çarptığına inanılan hastalık. DS.2070 : çkili. C.IX. mundarlık. ara bozan. çekiştirmek. sahte. s. C.2081 : Yakışıksız bir davranışta bulunmak. iz bırakmak. s. DS. C. s.3231 : ( nsan için) Ölmüş. TS.s. TS.IX.III.IX. DS. insaniyetsiz. DS.3268 : 1) nanışa göre cin.IX.IX. DS. s. girdiği evin.IX.2081 : Korkak. uygunsuz bir iş yapmak.III.III. s. C. C. C. s.3234 namazsız nâmert nâne yemek naşal naylon nazlıkara necâset nedir kalmak nedirli nem nene netameli obur odalık oğlanlık olmak oğlanlık oğrak : Aybaşı durumunda bulunan (kadın). karaktersiz. DS. s. s. C. s.IX.4601 : Görüştüğü kimsenin. DS. TS. DS. s.IX. C.3245 : Üvey anne.IX.2147 : Havale geçirmek. s. s. alçak.3269 : Hırsız. C. DS.3241 : Düzme. C. C. C. 2) Dışkı. s. kazurat. kusurunu. peri çarpması. dedikodu konusu yapmak için dikkatle bakmak. s. C. s.3246 : Kel.III.IX. DS. sarhoş.2091 : Gözbebeği. DS.2068 : Söz götürüp getiren. lekeli. C. DS.3243 : rin.4605 : Hortlak. ölü.IX. C. s. eksiğini.IX. s.2083 : 1) Kör. ters. C. mert olmayan. C. s.2104 : Hastalık.s. TS. 2) Şaşı. TS. s. s.3269 127 .XII. C. s.IX. s. DS. TS.müştülemek müteveffa müzevir müzmehel nakış toplamak : Fitlemek. TS. C. sakat kalmak.

DS. s.IX. 3) Kıç.oğrulamak oğulluk oğur oğurlamah okutmak olacak oldacı omzu düşük omzu sopalı ondört yapmak onurlu operasyon orak oranlamak orannama ordubozan ordulu orman gülü ortalık ağrısı ortaya düşmek otlatmak oturak oturag oya oynadanlıh oynama oynamak oynaşmak oynatmak : Çalmak. DS.IX.IX. gelişmeye elverişli olan. kibirli.IX.3302 : Kanun dışı cinsel ilişki kurmak. s.IX. s. DS. C. sözünü. DS. DS.3269 : Üvey oğul.3276 : Üvey. DS.IX.3270 : Hırsız. C. DS. C.3287 : Kaba. C. DS. konuşmasını bilmeyen. DS. s. s.3295. C.IX. kaba saba kimse. C. s. 2) Lazımlık. s. DS. C. s. s. makat.4610 : Surat asmak. DS.XII. s. orta malı olmak.4618 : Küçük çocuklarda olan havale hastalığı.3295 : Dalgacı. s. s.3280 : Bir işi baştan savma yapmak. 4) Kötürüm. tembel.3288 : Hödük.4614 : Varis hastalığı. s.3277 : Uyuşuk. s.III.IX. DS. s.3285 : Bilgiçlik taslamak.3302 : Sara hastalığına tutulmak. yalan söylemek. s.3286 : Gerçek olmayan.4617 : kiyüzlülük.3271 : Çalmak.3294 : 1)Helâ. DS. sersem. s.IX. s. gizlice almak. s. C. DS. C.IX. TAÜ . s. C.XII.3283 : Çalımlı.III. DS. s.3289 : (Kadın için) Fahişe olmak. büyümeye.3284 : Ameliyat.IX. DS. s. DS. DS.22 : Bulaşıcı hastalık. C. s. s. C. DS. C. DS.IX.3302 : Kadın ve erkek nikahsız yaşamak. DS. C. C.XII.IX.2171 : Cin. DS. s. DS. C.IX. s.IX.IX. DS. C. C.3280 : Düşünmeden konuşan.IX. sokağa düşmek. C. C.XII. DS. C.IX. TS. TS.IX.IX.3303 128 . görgüsüz. yalan. C. C. C. C. C.2180 : Aldatmak. C. s. 3296 : Kötürüm. s.IX. C. ayakyolu. s.3276 : Şişman.IX. DS.

s. DS. 2) Bir şeye dayanamayan. s. C. TS. DS.IX.IX.3321 : Yüz şişmesi hastalığı. C. DS.3355 : 1) Dedikodu. zararlı hayvanlar. s. DS.IX. DS. DS. s. DS. DS. C. s. C. s. kızgın. C.ozan ozanlık öcü : 1) Geveze. s.IX. s.III. 2) Korkudan şaşırmış (kimse). DS. s. DS.3324 : 1) Korkak. s. s. umacı. C. 2) Hortlak. 2) Sersem.IX. C. 2) Gevezelik. DS.IX.IX. yaralı. 3) Dedikodu. s. domuz vb. aptal. s. C.3327 : Ara bozucu. s. zavallılık.3356 : Ölmek. C. DS. 2) Öksürük. DS.IX. C.3311 : Dövmek. s. abartma. s.IX.3346 : 1) Verem hastalığı. s. C. C. s.3323 : Birisini kandırıp bir başkasına karşı kışkırtmak.3305 : 1) Kurt. C. kusmak.4621 : Midesi bulanmak. s. C. DS. C. C. C. C.3319 : Doymak bilmeyen.IX. bronşitli.XII.IX. s.IX. DS. C. DS.IX. C. C.3325 : Birinin yaptıklarını.IX.2201. 2) Öfkeli öfkeli ve üsteleyerek konuşmak. DS.3354 : 1) Sarhoş. s. DS.IX.IX. C. 2) Öfkeli.IX.IX. DS.3313 : Süreğen öksürüklü. DS.IX. s.3315 : Kusmak.3344 : Baykuş.3308 2) Çocukları korkutmak için uydurulmuş hayali yaratık.3358 129 .3341 : Verem. s. C. DS.IX. s.3308 ödüllü öfelemek öğkenli öğmek öğümek öğünsüz öğütleme öğütlemek ökçesiz ökünmek ölçer önlük öpke avruu örde ören kuşu örken örülmek örünç ösrük öşek ötmek : 1) Dertli.3343 : Rüşvet. dırıltı. DS.3305 : 1) Düşkünlük.3347 : 1) Kavga etmek.3353 : Rüşvet. C. DS. C. söylediklerini yineleyerek alay etmek. s. DS. DS. fitne. C. katlanamayan.3329 : Kötü kadın.IX.IX. s.IX.IX.

C. C. 2) Perişan. C. pasaklı. ağabey. s.IX.3404 : 1) Baba.III. s.III.2) Kimse görmeden almak. C.III.3371 : Sütü bozuk. s. pasaklı.XII. 2) Bayatlamak. DS. DS. s. s. s. verip veriştirmek. s. C. DS.ötürmek ötürük özağrısı özen özü kara paçalı paçası düşük pahlamak pamukçuk : 1) shal. DS. pas.3405 : Ölmek. 3) Saygıdeğer hanımlara verilen ad.IX.III. C. DS.IX. dil.IX. C. C.4640 : Azarlamak. yırtık. s. C. kazanç. iltihaplı bir mantar hastalığı. DS. C. C.III. DS. TS. C.3417 130 .2269 : 1) Salya. 4) Konuk.2246 : Aptes yapmak.III. DS. TS. pamuğa benzer.2255 papara (paparasını) yemek : Paylanmak.2267 : Kızamık hastalığı. TS.3413 : Kendini beğenmiş. C. s. C. TS. rüşvet verilmek.2278 : Yarasa.3359 : Yalan.IX. kokmak. DS. C. C. C. sümük. s. s. DS. küf.III. C. C.3380 : Daha çok bebeklerde görülen.IX. kibirli. dağınık.3368 : Kör.3418 : 1) Eski püskü. çok azarlanmak.2282 pasaportunu eline vermek : şten çıkarmak.IX. C. 2) Kir. 2) Büyük kardeş. sürgün olmak.2269 pazdamah (pazlamak): Sövmek. s. TS. sürgün.III.IX. aşırmak.IX.3403 : (kız veya kadın için ) Bakışları ile bir erkeğe ümit ve cesaret vermek. C.III.2252 pabucunu eline vermek : Kovmak.IX. TS.III. s.2256 : Vurgun. aft.2243 pamuklanmak : 1) Ekşimek. TS. s. s. s. kovmak. C.IX. kötü soydan gelen (kimse). s. DS.3376 : Giyimine dikkat etmeyen.IX. DS. C. DS. s. s. ağız ve boğaz çevresinde ortaya çıkan. TS.IX. s. s. para dönmek parti paryandı pas vermek pasak paşa patrav olmak payalı paylamak peçeçe pejmürde : Rüşvetle iş yapılmak. TS. DS.3389 TS. C.3360 : shal. DS. s. s.3373 : Üstüne başına bakmayan. s. C.IX. tekdir edilmek. s.

arlanmaz. s. yalan söylemek.3431 : Lazımlık.3436 : Baykuş.IX.2282 2)Utanmadan. DS.123 rahmetli.27 rahmet-i Rahman’a kavuşmak : Ölmek. s. C.III.98 perdesi yırtık (sıyrık): Utanmaz. C.XII.s. TS.4643 : Kabız. kıç. s. s. TS.IX. DS. s. C.III. C. s. s.2289 pirifani ( pir-i fani ) : htiyar. C.3440 : Rakı. çok yaşlı ( kimse ). Portugal) : ( Kadın veya kızda ) Meme. TS. DS. Allah’ın rahmetine rahmete gitmek : Ölmek. DS. TS. TAÜ .245 : Baykuş. DS. C. TS. s. ölmüş kimseleri saygıyla anarken kullanılır.III.2319 : Dövmek. C. C.IX.III. s. s. TS. s.3466 : (Çocuk dilinde) Kaba et.IX. C. 3443 : 1) Hasta olmak.2307 piyaz doğramak poğuç popo postunu taramak pot punta rahim : Bir amaç için iltifatta bulunmak. s. s. C. KBAYA. s.IX. DS. 2) Belaya çatmak. C.3422 : Erkelik organı.3472 : Lazımlık. Üçinci gece ahşam üsti bu adam çoh fena oldi. s. C. göz görmez olmak. s. s.IX. TS. s.III. DS. C. bi sıhatTa bi kelime gonuşi.III. DS. rahmetlik: “Allah’ın rahmetine kavuşmuş” manasında. yüze gülmek. DS.III. TS. Vala ondan sora ahşam beş oldi. C. s. Şişti dere tepe.3473 : Zatürree hastalığı. s.IX. DS. DA.2289 : Falcı.pek yüzlü penis perde inmek perilikari perklik petkin pılavıcık pırna pilavı karmak pipi : 1) Sıkılmaz. bu adam rahmete getti.IX. TS.IX. s.2348 131 . yalandan övmek.III. C. TAÜ . C. yüzsüz.2347 kavuşmak. ki gece de orda yatti. C. utanmaz. C. s. sıkılmadan her şeyi konuşan. C. DS. C.III.IX. s. Bu öli. TS. s. C.2348 portakal (<Fr.III.2306 bi piri fani da makatTa oturmuş.3486 : Döl yatağı.2286 : Katarakt olmak.3452 : (Çocuk dilinde) Erkeklik organı.

rametli oldu. seslenmiyoruh gayrı. s. s. NYA.32 : Asmak.4667 132 . uzatti iki sandyenin arasina. C.164 atmış birde şemsi yastıman bi cümbüş yapdı bene. U A. DS. ahretlik. s. 2) Yellenmek. s. C. DS.XII. TS.3519 : 1) Tabut. s. iki çocunan gaynanam burda galmış dul olmuş. s. onu ben özay gönlüm gibi bole barmaklarımnan çaların. DS.4666 : 1) Gebe kadın çocuğunu düşürmek.XII .XII. 2) Ölü.2380 teslim olmak : Ölmek. s. DS. s.151 ruhunu teslim etmek: Can vermek. ora gibi aletdirik filan olmaz burda koy yirinde tabi. C. C.X.3517 : 1) Çıban ya da yara kabuğu.X. s. teslim oldi. Orda teslim oldi. C. şoförin de omuzina koydi ay dedi.4664 : Boş laf. gevezelik. Hazreti Hüseyin’in imamina. rahmet yadı bi gice. s. C. C.III. C. DS.IV. 3) Tutukevi.4658 oradan zeman geşdi. 2) Köpek pisliği.X. garannıh bir gice. DS.X.3563 : Besleme kız. mefat itmiş sizlere ömür. ölmek. C.bi de horantam mar evelinden gaynatam irametlik seferi billikde gayıb olmuş. Orda valla şoför kaldırdi kendinî.269 rahmet : Yağmur.X.IX. DS.XII. TAÜ . C.4661 : Oturak. Elini koydi hocanın. s.107 ruyalanmak seci sadıç sadır sağsı sakametli sakat sakırğa salaca salata sallandırmak sallantı salmağ : Cinsel düş görmek. s. DS. s. DS.3518 : Hamam böceği. DA. s. s.XII. gaz çıkarmak. DS. idam etmek. s. 2) Sidik.3515 : Uğursuz. yararsız söz. s. lazımlık. NYA.3506 : Şarap. bu koyden idi. C. TS. DS.X.2427 : Deprem DS. s.3511 : 1) Gübre. s. C. C. C. Oruya nasi koydi.

X. C. laubali. C.35 sapha vurmak (sapalamak) : Birini dolandırmak. DS.I. s.X.295 : Sıçan.X.IV. tükürük.3610 : Kanser. DS. s. bayatlamış.X. C. s. C. s.3564 : Kötü yolda kadın. C.3594 : Aklı az.XII. s. DS.4677 : Çok konuşan. C. s. s. s. TS.X. C. s. DS. C. s.X.TS. DS. s. C.4669 : Uğursuz. s. C.salt sanıldak sarıayaklı sarıcaarı sarıoğlan sarmak sayılcı sayıp sazağan sazak seçime seçme seçmelik sedef hastalığı sel senli benli sergen gezen servi altı : Deli. C. C. DS. s.X. DS. s. DS. belsoğukluğu gibi hastalık. TS.3544 : Akrep.4691 133 .X. DS. DS. C. DS. s.4667 : Bedeni titreyen. s. s.4672 : Değnekle. felçli kimse. 2) Ağır cezaya uğramak. DS. geveze. s.X. s.XII. C.X.4686 : Kılkurdu.XII.XII.X. DS.X. DS. DS. s. DS. s. DS. yakınmak. cin. DS.4677 : Sedefi andıran pulcukların belirmesiyle ortaya çıkan bir deri hastalığı. DS.3615 : Bozulmaya başlamış. C.XII. sopayla dövmek. s. yetim.XII. katil. C. s.IV.2507 sesi semadan gelmek : 1) Ölmek. DS.3540 serzenişte bulunmak : Sitem etmek. takaza etmek. DS. s. irin. C. s. s.4690 : Deli. C.XII. DS.XII.XII. DS.4676 : Peri. C. s.3547 : Dilenci. C. s. DS. yara. fare.3544 : Bal yapmayan arı.3559 : Küçük kan çıbanı.3588 : Mezar.4690 : Ölmek.4680 : Teklifsiz. C. C.X.XII. s. s.X.3562 : Frengi.3564 : Gübrelik. C. eşekarısı. DS. C.XII. C. C. DS. akılsız.XII. gömüt. C.XII.4687 : Cimri.3605 : Öldüren. C.2474 : Salya. DS.3592 sevi seyrek seyrik sıkı sındırıcı sınnan sıraca sıracalı sırasını savmak sırımsak : Öksüz. C. C. s. TAÜ .4690 : Pis.

s. C. s.4698 : Zenci. s. C.XII. s. DS. C. DS. C.3684 : Dedikodu.3675 : Çok konuşan.X. DS.3688 : Ayakyoluna gitmek.3677 : Laf. DS.X. s.IV.X. TS. DS.IV. s.X.4698 : Yüzdeki çil. s. s. C. C.X. s. helâ. C. bevletmek. DS.3650 : Cimri. bel suyu.4694 : Kabir. s. C. DS. C.X.3639 : Hayvanı işkence ile öldürmek. s.X.3619 : Tanrı. s.X.X. DS. s.4698 : Yüz çillenmek.X. C. 2) Yüreği kötülükle dolu kadın.IV. s.X.4703 : 1) Humma. DS. s.2608 : 1) Sidik torbası.3702 134 . derisi siyah olan. s.3637 : Odalardaki küçük banyo. DS. s. C. DS. s.X. C. C. DS.XII. s. DS.3618 : Şarbon hastalığı. s. s. C.2568 : Ayakyolu. C. C.sırnak sırsıra sırtı yarma sıtar sızıgan sin sineklik sinirlemek sinek sis sislenmek siyâhî siyek siymen slip soba sofra sokak sorutmak sökel sölegen söylenti söz sav sözebesi sperma su dökmek sueleği suüstüne çıkmak : Sır saklamayan. s.3620 : rinli küçük çıban. DS. er suyu. C. geveze. dedikoducu.3641 : 1) Kötü yolda kadın. s. C. lekelenmek. s.2603 : şemek. 2) Tifo. C. C.3657 : Ölmek. mesane. C.X. meni. dedikodu.4691 : Yarasa.3685 : Geveze.X. 5) Öldürücü grip. s. TS. DS. ateşli bir hastalık. gusülhâne. 2) Kadının dişilik organı. DS. C. DS. s. DS.XII. C. söz. C. C.X. DS.4700 : Don yerine kullanılan parçasız küçük külot.3654 : Ağılı yılan. s. C. DS.2571 : Ev içinde küçük banyo. TS. DS. DS. C. cadı.3653 : Kalça. 3) Zatürree.XII.X.XII.3685 : Erkek üreme hücrelerinin meydana getirdiği sıvı. DS. C. küçük abdest yapmak. gusülhâne.XII.XII.IV. DS. 4) Sakat. TS.X. s.

3760 : Frengi.3756 : Az ve hoşa gidecek şekilde şaşı (göz). DS. C.2672 : Eş.3708 : Evlilik dışı doğan çocuk.3687 : Bir çeşit kertenkele.69 süleymancık sümbül sürgün sütçe sütü bozuk süvari vurdurmak süvari : Kertenkele. DS. s. C. s. DS.X. 2) Sidiktorbası. s. rakı. s. s. yama yama üzerine. s.). DS.X. C.3702 : Verem. bahi ele sükümsüz bi kari çıhti ki dişari.X.X.3787 şakıma şaşa şaşıt şavşat şatafatçı şefşeli şehla şenlik şerbetleme şerbetlik şişgin 135 .IV.X. çaşıt. DS. şu pantoluy dizinde bir gaç dane yama.3698 : Ayakyolu. o zaman süvariymiş guya o süvari denen şe. TS. C.XII. piç.170 Gidi bi kapiya da.X.XII. DA. C. C. TS. kibirli. C. C.sucu sultan suluk surat düşkünü suva sücce sükümsüz : Ak alkollü içkiler (şarap.3751 : Deli. aşağılık. Gidi bi kapiyi çali.3762 : Onurlu. s.3720 : Verem.X. s.IV. s.X.4707 : 1) Vücutta suyu depo ettiği sanılan kesecik. ona da girmi. 3) Gusülhâne. yama yama üzerine. C.X. DS.X. s. s.X. C. C. DS. DS.X.4721 : Deli. süvari deyala buna. soysuz. s. s.X.DS. DS.3736 : Kör.X. C. C. s.X. s. C.3726 : Kötü soydan gelmiş kimse.4715 Efendim. karı. s.3751 : Söz taşıyan.X. C. DS.3754 : Dalkavuk.140 : Çok konuşmak.3762 : Bahşiş. s. C. helâ DS. C.XII. DS. o da buyur edi. C.3692 : Çirkin.3704 : Suratsız. C. s. DS. s. C. karaktersiz. DS. s. DS.X. s. DS.3728 : Pantolona dikilen büyük yama. ZBK A. DS.3709 : shal. C. vb. C. C. DA. s. C.X. yüze gülen. s. DS. DS.X.2640 : Pantolona eskimeden yama yaptırmak. s. s. DS. s.s. DS.

X. DS. C. C. yüreksiz. s. DS. s. DS.3842 4) Az konuşan.3839 : Kabristan.4735 : Boğuşmak. s.X. s.3797 : Korkak. yekden bu adam öğüne çıhdı. s.3819 : Sersemlemek. s. DS. TS.3798 : Abdest bozduktan sonra yapılan temizlik.IV. s. C. TAÜ . DS. s. DS.3788 : shal.3841 : 1) Dilsiz. saygısızca. s. hırpalamak.3821 : Akılsız.X.2712 : Fes.4742 : kiyüzlü adam.X. DS.XII. C.X. C. C. s.99 : Kabristan. DS. s. taaret almaya giderken. C. DS. s.X. DS. DS.3850 taşlı köyü boylamak : Hayatı sona ermek. DS. cesaretsiz.XII. mezarlık. s. s. borç. s. C.3814 : Ahır.3816 : Cehennem.IV. s. C.XII.X.4734 : Alacak.3845 : 1) Babasız çocuk.X. C. C. s. DS.4741 : Kıtlık. C. 3) Tanrı. ölmek. s. s.X. s.şişgün olmah şişmek şivil tabak tabanı genişlemek tabansız taç taharet almak : Kin tutmak. C.2722 Bir gün smail Çavuş ebdes. C. asılsız söz.196 takınak takıntı talamak talaşmak tam tamu tandırlama tankuş olmak tankuş taraş târumar tasarlanmak taşbaşı taşlık taşlı köy taşra tat tatlılık tava kapağı tay : Borç. s. TS. 2) Kekeme. darmadağın. DS. alacak.3818 : Dedikodu. DS.100 : Yüznumara.IV.XII. DS. s.X.X. DS. C. C. s.3808 : Boğmak. DS. DS.4729 : Ölmek.X.X. s. C. C.4737 : Yaltaklanma.3832 : Dağınık. karışık. C.3796 : Ölmek.100 136 . takke. C. DS. C. perişan. s. kavga etmek.X.3837 : Edepsizce. C.3789 : Şap hastalığı.3841. K A. C. mezarlık. C. s.X. TAÜ . C.X.XII. 2) Üvey çocuk. s. ödlek. C. s.X. DS. DS. TS. DS. s.X. s.2767 : Öğünmek. DS. ayakyolu. 2) Deli. s. TAÜ .XII. C.

s. C. ishal. C. C. C. s. C.3862 : Yalanlama. yalan olduğunu söyleme. Z. erkek. DS.X. C.4745 : Deprem. 2) nsan ya da hayvan dışkısı. 2) Yıkılmak. s. s. C.X.XII.113 tekdamar tekzip tellemek temesük tenkurdu tenmek tensuz tepegöz tepelemek ter tereke terkili terkisalat terleme terletme ters ayakkabı ters tersibozuk terslemek : 1) Cılız.3875 : Hamamböceği.XII. 2) Akciğer hastalığı.3882 : Vurup öldürmek. s. DS.K A.XII. C. s. DS.4754 : Pislemek (hayvanlar için). DS. DS.3894 3) Suçlu. C. DS. s.3888 : Sığır. C. DS. C. DS. DS.3895 137 . TS. Ara sıra balıa çıkiya işde. C.X. s. DS. kavgacı. DS.3856 : Kefen.X. Amca tekavid. s.X.X.XII. çökmek. DS. s. DS. 2) Zatülcenp. DS. DS. s. 2) Beceriksiz. C. s. s.2795 : Şeytan.X. C.X.X. C. C. s.IV.4747 2) Korkak. C.3892 : 1) Tifo. DS. DS. s.XII. TS. s. uyruk. yozlaşmak. 3) Humma.2821 : Sigara içmek.XII. s. C.XII.IV. C. s.3880 : 1) Soysuzlaşmak. s.4753 : 1) Terbiyesiz. DS.X.3871 : Faiz.XII. C. C.4753 : 1) Tifo. s.4754 : 1) Gübre. motornan. C.X.B.4751 : Kötü (kadın için).3894 : Sürgün. DS. 3) Çalmak.X. C.IV.2814 Vemedük zatı ilkokulda çıkdı berbecilie vidük. s.TS. C. DS. 2) Herkese çatan. C.3880 : 1) Sakar (kimse). sandalnan. 3) Yaramaz (çocuk için). s. DS. s.4752 : Tifo.X. DS.3890 : Akrep.tebaa teccel tef tehlike tekaüt ( teka üd ) : Bir devletin idaresi altında bulunanların tamamı. DS.X.3893 : Kötü yolda kadın. s. s. s. s. C.X.3861 : Emekli.

s.4768 2) Kabakulak.IV. vurulup ölmek.IV.X. C. DS.128 fahırsın elinde haşlın olmıyo geş goca demiyon topran altına giriyon bu derdin yüzünden. C. C. s. s. şişmanca. s. C.X. TS. C.2912 : Yosma.2907 Atladım girdim baga Başım degdi yapraga Ben seni alacagam Meger girem topraga DA.X. gıl gındap melmekatın içi. C. TS. TS.X. s. s. C. olgunlaşmamış. C.2907 : Sarhoş. DS.IV. s.3925 : Koltuk altında çıkan kan çıbanı. TS. s. C. DS. dolgun. s. s. ölümü yakın olmak. C. C.X.IV.XII. TS. s.4760 : Ayakyolu.2904 : Ölümü yakın görülmek.X. DS. C. gömülmüş olmak.IV. dikbaşlılık. s. aksilik. C. s. C. s.3968 : Genç olduğu için bilgisiz ve beceriksiz olan. s.TS. TS. 2) Tersçe davranış.2864 : Deli gibi. n olacah mut ölümüne geden.IV.2856 : Er bezi.3962 : Vücutça dolgun.terslik testis tevekkel tevkif etmek tığ tırıltı tırtırdamı tilkiburnu tok tombul tomruk topaç topak toplu toprağa bakmak toprağa düşmek toprağa girmek : 1) Ters olma hali.X. TS.IV. C. pislik. s.3946 : 1) Şişman.3902 : Suçluyu tutuklamak.129 toprağa vermek toprak olmak toraman toy toylun : Ölüyü gömmek TS.3931 : Kibirli. helâ. toprağa karışmak.XII.IV. DS. s.3957 : Kötürüm. C. burnu büyük. DS. DS. tecrübesiz. 2) Etli. C.IV. s. s. s. s. s. etine dolgun. C.2907 : Ölmek.2907 : Ölmek. TS.X. DS. s. DS.X. s.3961 : 1) Bir çeşit çıban. C. C. s. toplu. DS. TS. acemi.2873 : Parasız pulsuz.2899 : Tutukevi. NYA.3908 : Dışkı.2907 : Gömülmek.3976 138 . C. DS.IV. C.IV. C. ölmek. kaçık.X. DS.

3998 : 1) Hizmetçi.3995 : Cimri.XI.X. C.4026 türküsünü çağırmak : Dalkavukluk yapmak. C. s. C. C.XI. C.XII.3988 : Tutukevi.X. s. dost. s. s. DS. C.4013 : Uydurmak. çalım. s. bön.X. eşek. DS. duvar vb. C. 2) şemek (çocuk ya da hayvan için). C.XII. DS.4024 : Abartmak. s.X.XI. C.XII.X. göçmek.töker törlemek tulum turma tutak tutaklık tutalga tutma tutulmak tutumsuz tüberküloz tüm tünemek türbelik türetmek ubur uclanmak ucu uçarı uçgun uçkur çözmek uçmak uçuhlu uçuk uçurgan uçurmak ufacık ufaklık ufatmak uğrağa gelmek : Kötürüm. DS. DS. s. DS. C. TS. DS. 4001 : Müsrif.XI. C.4775 : Sara hastalığı. uşak. yıkılmak. DS.X. çapkın.2939 : Verem. DS. s. C. C. işçi. DS. s. C. s. usta hırsız.XII. s. DS. C. C.X. DS. çökmek. sürgün olmak. s. C. aşırmak. C. DS. DS. s. C.4000 : Felç olmak. DS. C.XI.XI.XII. s.4781 : Korkak.IV. sefih. DS.X. s. alıp götürmek. s.2959 : Bunak.s. s. C. TS.X. DS.4781 : Çalmak.4014 139 . s.4019 : Yankesici. DS.4781 : Cin. s.X. C. s. s. C.4781 : Hırsız.4020 : Çeşitli eğlencelere düşkün.4021 : Cinsel yaklaşmada bulunmak.X. s. s. s. C. s.IV. DS. C. korkulu. DS.X. DS. C.3984 : Dik kafalılık. katır vb. TS. DS.2943 : Saf. DS.4019 : Çalmak. C. DS. peri tarafından çarpılmak. C.4011 : Mezarlık.3979 : 1) Bağırsak bozulmak. s.3998 : Sara hastalığı.XI.4023 : At. C. DS. peri.4010 : Ölmek.4024 : Bit. 2) Metres. s.4013 : Hortlak.4782 : Cin.X.IV. DS. s.XI. DS. C.XII .4022 : Yapı. şımarıklık.XI. yalan söylemek. s. C. s. DS.

s. s. dolandırıcı. aşırmak.2975 : Kurnazlık.4043 : Yolsuzluk. C. TS. DS.XI. serseri.XI. TS.4052 : Yılan.XI. s.4782 : 1) Cine. kokmak. C. C. s.2982 : 1) Kız kaçırmak.3007 : çki içmek. s. s. s.2989 : Kötü yola sapmış (kadın için).XII. TS. DS. C. uyuşuk (insan ve hayvan için).4028 : Baykuş. C. C. düzencilik. tembel. 2) Hastalığa tutulmak. DS. yolkesen. C. s. s. C. s.XI.4027 : Baykuş. s. C.XI.XI. başkasının sözüyle davranan. C. korkutan şey.XI. C. cin çarpması.XI.4027 : Hırsız. DS. DS. terbiyesiz. DS.4057 140 . C. yaratık. C. s.uğurlamak.XI.4051 : Kişiliksiz. şeytana çarpılmak.4034 : Baykuş. s. DS. C.XI. C. s. s. C. takılan.XII. inmeli (kimse). s.XI. peri örneği.IV. C. s. s. C.4790 : Eşek. DS.IV. DS.4783 : Bozulmak. DS. ahlâk sız.IV. kavga çıkaran.4784 : Kuma.IV.4036 : Genelev. 2) Geçimsiz. C.XI.4035 : Cin. onun bunun ardına takılan.4053 : Boğmaca.3003 : Yılan. s. C. çürümek. DS. DS.XII. DS.4790 : Hırsız.4048 : Kötü davranışlarda bulunan. 2) Erkek cinsel ilişkide bulunmak.uğrak uğraklı uğramak uğru uğrulamak uğu uğukuşu ulmak uluca ulukuş umacı umumhâne ustalık usulsüzlük uydurmak uygunsuz uygunsuz uysal uyuntu uyutmak uz uzunböcü uzun kulaklı uzun uzunöksürük üç kağıtçı üçlemek : Sara.XI.XI. C. TS. s. hileci.4049 : 1) Aptal.4026 : Çarpılmış. C. DS. C. DS. yoldan çıkmış. s.XI.XII. çirkin veya zararlı hareketler yapan. s. s. s.IV. C.XII.4027 : Çalmak. bön.XI. DS. DS. s. DS. DS. DS. DS. s.4053 : Yalancı. DS. TS.4051 : Çalmak. C. C.XI. düzenbaz. s. C.

C. C.4074 : Fiyatı arttırmak. s.4078 : Dolandırıcı. DS. s.250 üst üste vurmak üstü kirlenmek üstüne yatmak üşencek üşütme ütücü üzeriyüklü üzgün üzülmek vâdesi gelmek : Aybaşı (kadınlarda).XI.4077 : Tembel.XI. vajina vahıtsız var yemez : Döl yatağı yolu. Feryatda galdı. C. DS. s. kibirlenmek. TS. DS. C. K A. TS. C.IV. s. s.4801 : Cimri. C.XII. C.XI. hazne. ( kadın için).4799 : nme inmek.3052 141 .XII.XI. C.XI.IV. C. DS. C. s.ünlenmek üryan : 1) Dile düşmek. s.4080 : Gebe. eklemek. TS. pinti.3036 kütahya yolunda vademiz yetdi azrail canımızı aldı da gitdi eşimi dostumu perişan etdi ağlayın dostlarım bana ağlayın salımın ucuna allar bağlayın adım menderesdi gülbeydi eşim genç yaşda karardı daım güneşim ardımdan meleşir anam kardeşim gelin dostlar gelin bana ağlayın salımın ucuna foçu bağlayın U A. 2) Onurlanmak. s. C. Üryan galdı. s. DS.3022 : Aybaşı olmak.XI. s. O anda iki tene incir yaprağı bir ardına bir önne. s.IV. C. DS.XI. s. s.3037 : 1) Hasta. TS. s. C.4077 : Zatürree. DS. s. aldığını geri vermemek. C. katlamak. C.3018 Hazreti Ademin de üzerinden hülleler alındı. eli sıkı.4085 : Hasta.4066 : Çıplak.4086 : Eceli gelmek. DS. aldatıcı. 2) Yoksul.263 vagina. s.4076 : Borcunu ödememek.IV. s. s. C.IV.XI. DS. adı kötüye çıkmak. ömrü sona ermek. DS. TS.XI. DS.

s. DS.XI. DS. C. s.XI.4129 yanaşma yanlamak yapalah yapıntı yapmak : 1) Kapatma.3099 : Kadın memesi. NYA. DS. s. ortalık karıştıran. üş gunden soğna mefat itdi.XI.4175 : Dedikoducu. C. C. s.XI.XI. kötülükleden. Aşam gırhın ohutduh. DS. s. DS. DS. C.4811 : Sırtlan. sin.XII. C.4160 : Yaltaklanmak. hani bi yakaya urumıcak gibi olur.XI.XI. s. s. s.4171 : Baykuş.XI. s. C.4121 : Darağacı.4812 2) Uşak.4129 : Soymak. NYA.vefât : ( Yalnız insan için ) Ölüm.XI. DS. C.XI. s.4127 : ri memeli kadın.3062 bi yü r arısına dutuldu. DS. DS. DS. hizmetçi.XII. s. C. heç mefası yoh kimsenin.IV.IV. DS. C. C. gırkTan sora o yatak da sökülür. C. s. s. TS. C. DS. C. nebim yallı diller imiş ezelde garannıh bi yire. DS. DS. DS. pislemek.4147 “gel ardıma bin gotürim” dimiş. DS.3071 : Baykuş.4118 : Cehennem.4128 ondan sonı yani her türlü şee.4179 142 .IV.141 yakın gitmek yakınlık yalınlamak yallı : Cinsel ilişkide bulunmak. s.140 vesikalı viranguşu yağ bağlamak yağız yer yağlı ip yaka yakalı yakasız gömlek yakı : Kendisine fuhuş için resmî makamlarca izin verilmiş kadın. C.146 yakınlık göstermek : Cinsel birleşmeye yanaşmak.XI. C. C. s.XI.XI. maluğun delıne.XI. çalmak. bi yallı delıne gotürmüş. yana varıncı. s.4105 : Şişmanlamak. C.4178 : Dışkısını yapmak. şunnadan bunnadan gurtarılmış sayılır gari. DS.4129 : Cinsel ilişki. s. maluh varmış yal lı. C. s.4127 : Kefen. s.4128 : Sürgün. şöyle bi elini saldırmış “samur samur giymissin kuklümüsün ne” dimiş.XI. ishal. s. KYA. s. C. DS.XI. s. TS. C. TS. s. metres. C. s. idam sehpası.

DS. DS. C. s. 2) Tifo. mesela bizim köyümüzde sultan karacamet türbesi va.4246 : Yılan. C. C. C. söz taşıyan. DS. DS. ikiyüzlü. U A. C. şöyle ayni yerde gezen kimi. yaratıcı.XI.XI. C. DS. DS. felç.XI. C. DS.4199 : Oturak. Tanrı. dara elinnen aldı.4817 : Kabakulak.4250 143 . s.4241 : Rüşvet. C. C. s.XI. s. s. C.4241 : 1) Frengi. C. DS.3162 mesela bunun üç yerde oldu söyleniyo.4199 : 1) Humma ve benzeri ateşli hastalık.4180 : Dedikodu etmek. ölmüş olmak. s. C. DS. Geder getmez emen bileğne yapışdı. s. s. ördek. s.XI.XII.3141 : Dalkavukluk etmek. yoktan var eden. s.4180 : Yaltaklanmak. DS.XI. s.4222 : Öldürmek. Çekdi. s. s. C.IV.4817 : Rüşvet vermek.253 yere bakan : Sinsi. DS. s. s.4192 yaygan yazgılı yazıcı yazma yazmak yedirmek yemek yemeklik yenirce yerdegezen : Dedikoducu. s. DS.XII. s. s.4218 : Büyü yapmak. DS. C.4200 : Bir yerde. DS.XI.XII. 4) Zatürree. K A. DS. ismini daşıyan. C. C.4209 : Karayazılı. Halîk. s. mezarlın içerisinde. toprakta gömülü bulunmak.4815 : nme. C. mezarda.4250 Bu ele yatdı ki yere ki. C.XI.XI. DS.XI. TS. DS. DS. C.XI. s.IV. C. s. s. C. 2) Şirpençe. fakat rivayete göre hangisinde yatdı belirsiz.332 yasdıhlı konuşmak : kiyüzlülük etmek.XI.4816 : Dolandırıcı. C. s. 3) Zatülcenp.4186 : Dövmek. DS.yaradan yaramışlık etmek yaranmak yarışık vermek yaslamak yatağan yatak yatalık yatık yatmak : Allah.XI.XI.XI.4216 : Büyücü. DS. TS. s. 3) Cüzzam.XI.XII.

DS.3198 sona bi de bakTık ki taksi böle sallanırkan.XI. s. s.XI.4290 : Parasız. C. C.XI. s. DS. s. hepsi bi şedi. s. s.XI.XI. tuvalet.4260 : Rüşvet.XI.XI.XI. 2) Küçük bir çeşit ev kertenkelesi. s. DS. C. s. hastalığı hızla ilerlemek. hanı yer sarsıntısından. s. odasi ayridi.XI. C.4333 : Yüze gülerek ağızdan söz alan. C.148 yeşillik yeyilme yeyim yıldırım yıllık yol vermek yolbasar yolcu yollu yolsuz yolu doğrultmak yordanlı yortma yumrucak yumurcak yusufçuk yüklü yünağız yürek etmek yüzlekçi yüz numara : Hıyar.XI. DS. TS. DS. C.4331 : Kusmak. C.158 Herkesin evi.4260 : nme. kovcu. DS. C. s.4289 : Kötü yola düşmüş kadın. s. Hepsi bi yüznumaraydi. DS. s. C. DS.XI. DS.4322 : Gebe. s.IV. söz taşıyan. TS. DS. DS. C.4328 : Geveze. DA. C. s. DS. C. DS. DS.4317 : 1) Bir çeşit baykuş.XI.XI.3286 “diyi o senın yüznumarada söladığın şe senın sakalının üzerında.” KBAYA. C. s. DS. s.IV. DS. s. C. helâ. DS.XI.4291 : Deli. felç.yer sarsıntısı : Deprem.4256 : Kanser. C. C. s.XI.4289 : Ölüme yakın. s.XI.XI. s. s. KYA. C.4292 : Haydut. C. DS. DS.4267 : Antepçıbanı.gerideki arabaya vurucam deye ben de fireni basıyon. C. C. C.XI.4298 : Veba. zelzele.4337 : Ayakyolu. s. s. s.XI.XI. s.119 144 .4271 : şten çıkarmak.4316 : yileşmeyen çıban. başladı ileri geri gitme.4297 : Lağım. DS.4291 : Ölümü yaklaşmak. C.

Ama fuhara çoh zelil idi.IV.Beni içeri aldiler. yüznumaraya götürcem şeklinde bi tanesi unun da parasını çalmış. C. aşağılanan.XI. alçak.252 zıfırı bitirmek zılgıt zıpkın zührevi züyüt olmak : Ölmek.4366 : Kaba. K A. s.4345 : Hor. tahıl yoh. DS. C.4835 : şsiz.3336 : Ölmek. biz kimiydi. C. K A. DS. s. TS. hakir.3308 Zamananın birisinde bir fuhara varıdı.4402 145 . s. DS. DS. KYA. aşağılanmış. s. Orıya gapatdiler. C. s. TS. Ayni bu seneler kimi. s. s. C.XI.XI.XII. DS.4375 : Frengi ve bel soğukluğu gibi cinsi münasebetlerle bulaşan (hastalık).228 adamcaza yardımcı olcen. s.166 zal zelîl : Deli. s. onursuz (kimse). C. Bir yüz nümere kimi bir yer vardı. s. Evde un yoh.XI.IV. C.

namazsız 146 . tankuş : alabacak. manav : alıcı. gümüşgöz. cam göz. gocaoğlan : adını eller alsın. açgözlü. zelil : çatık : dalalet : dekolte. papara yemek :müzevir aybaşı olan (kadın) : kirli. paylamak : ince hastalık : kâmeti arttırmak : katakulli :laf işitmek. hızan. kıssa. ferik. ilinti : adıyaman. eli büyük. bayağı : aşağı. banal. sarıoğlan. ahraz. erotik. kursaksız. guyruğlu. çalgını.GÜZEL ADLANDIRILAN KAVRAMLAR D Z N açgözlü ayı akrep aptal akılsız ahlâksız ahmak azrail adice ahlâk dışı ahlâk dışıcılık aybaşı adi alçak asık suratlı azma açık saçık arsız anlayışsız ağzı yamuk azarlamak akciğer veremi azıtmak aldatma azarlanmak arabozucu : abdal. kınalı. gökçe : amiyâne : amoral : amoralizm : anahalı. halasız. çilesiz. müstehcen : eli yüzü yünmüş : ganmaz : gedik : geliştirmek. uysal : afalsız. can alıcı. esma. altıboğumlu. dem : aşağı. mahmıt. hazan. terkili : afal. seyrek. uygunsuz : alabaş.

uzun öksürük : büyüklük taslamak : çön kuşu. kukumav. dedem akıllı. hümmatun. kuğuruk. uçgun : bağı. ala ağız. yapalah bencillik beygir basur beceriksiz beddua etmek boğmak boş söz beleşçi : enâniyet : güllük : hemoroyit : idaresiz. viran guşu. yusufçuk. halak ağızlı : ahırak : akbakan. kaftar. horasa : balkırmak : bölme : büyük öksürük. ören kuşu. mal kadın. horozik. kılın. muratçık. hacı kuşu. poğuç. devletli. allahlık. efsûn. ishak. hayırlı kuş. hıcılayık. ayran ağızlı. terkisalat : ilenmek : imiklemek. hüpbükkuş. intizâr : ansızına uğramak : atah geçirmek : atakçı. açıkçı : acığaz. cönk kuşu. pilavıcık. kakavan : albaba. ulukuş. ağzı açık.ameliyat ahır aybaşı olmak acem büyü yapmak büyücü bedavacı boşboğaz balgam budala beddua birdenbire ölmek bunamak bunak büyü balgam çıkarmak banyo boğmaca böbürlenmek baykuş : operasyon : tam : üstü kirlenmek : toy : yazmak : yazıcı : abacı. gongoluk. akgöz. talamak : lafı güzaf : lüpçü büyücülük yapmak : küpe binmek 147 . inkisâr. inah. gılın kuş. uğu. açık ağız.

avkırmak. miskin hastalığı (illeti) yenirce : boş : cana kıymak : çalınmak. uçurmak. afartmak. alaklamak. kanatlandırmak. gümüş göz. yalınlamak çokbilmiş çalma çırılçıplak çırılçıplak gezmek çingene : akıl gülü. kıvırmak. esürük : geçkin. uyutmak. akılgan. kıtmır.baş belası bilgiçlik taslamak bulaşıcı hastalık bronşit bayatlamak bayatlamış boğuşmak cimri cüzzam cahil cinayet işlemek cin çarpmak cüce cimrilik cin çarpmış cin cadı ceset cin çarpması cehennem çalmak : munzur : oranlamak : ortalık ağrısı : öğkenli : pamuklanmak : sırımsak : talaşmak : abdal. erişmek. balyemez. umacı : hotik. cinsel sapıklık (erkeklerde) : kibar hastalığı kaydırmak. uyutmak. kaftar. hızan. gezer. orak. sıkı. mantıcı. eli sıkı. aşırmak. baba. uğrak : yağız yer : abartmak. tenmek. ili. tutuk. sinnek : kadavra : oğrak. korkut. hoyrat. uçlanmak. bahil. sayıp. malyemez. var yemez : akarca. uğrulamak. lepra. dönük. mekir nekir. erlenmek : ecene : el darlığı : erleşikli. kısmık. uçuk. ilbiz. aparmak. ıskırtmak. oğrulamak. afsunlamak. araklamak. alaylı : aktarmak : anadan doğma : ana etinde gezmek : asık 148 .

dağdagezen. ala ağız. tehlike. aklını yitirmek.çirkin yüzlü çarpılmak çiş yapmak çirkin çolak çalınmak çiş çürük çekiştirmek çil çillenmek çapkın çarpılmış çürümek çıplak dilenmek dışkı domuz dedikoducu dilsiz dönek delilik delirmek dolandırıcı dalkavuk deprem deli defetmek : çehre zügürdü : gevilmek : guşak açmak : ırşat ( irşat). esemeli. ayyar. çalak. eser. cinleri tutmak. şatafatçı : allah emri. duraksız : akıl hastalığı. tat : akar akıllı. yer sarsıntısı : ayarsız. yordanlı. şahvat. surat düşkünü : iteli : kanatlanmak : küçük abdest : maceralı : müştülemek : sis : sislenmek : uçarı : uğraklı : ulmak : üryan : abdallanmak. adını eller alsın. ütücü. kaytoz. kuş kaldıran. avuç açmak. kötü hayvan : ağzı kara. hınzır kehten bakan. kaçırmak : alkaçıcı. şerefli. alık. hoşamatçı. yatak : alkışçı. büyük abdest. çakıştırıcı. kabaram : aklını bozmak. gaban. baykara. alabacak. sallantı. kazak. el açmak. kapınmak : abdest. salt. kaknem. zal : bertaraf etmek 149 . isdenmek. tırıltı. yayvan : ahraz. mimişçi. Elazığ. arayışçı. aklını kaçırmak (kaybetmek). gara canavar. sıracalı. akıdık. çalınmak. necâset : adıyaman. atlatmak. ayarsız. mancınıklı. yapıntı. kesegen. sırnak.

isdeci (isteci). kazancı : sapha vurmak (sapalamak) etmek dalkavukluk etmek : eteklemek. geder. hınbıl.dalkavukluk döl yatağı dilenci dolandırmak : demogoji : doğanah. gedâ. güdük. temesük : ayağı dışarı. iteli. külah sallamak. uzun kulaklı : taşbaşı : ahbun : ak gözlü : alınmış. türküsünü çağırmak. perilikarı 150 . ergi. yaslanmak : iç ağrısı. tandırlama : tekâüt : irdelemek. mervan. öşek söylenti. yaramışlık doğurmak : gurtulmak dedikoducu (kadın): guyruhlu doğurmak (hayvanlar için): guzulamak dengesiz düşmanlık dövmek dizenter dedikodu emekli dedikodu yapmak defolmak düşman dayak atmak difteri dik başlılık edepsiz evde kalmak eşek edepsizce fışkı fesat felçli faiz fahişe fikirleşmek falcı : hoylu : husûmet : ıslatmak. postunu taramak. kuruburu : ndir kaldır. eli bayraklı : bağrı geçmek : büldül. berkep. aymaz. söz sav. sanıldak : asık. öfelemek. geçinti. rahim : döşürücü. kaldırım kuşu : bacası tütmez olmak : bakımcı. yarışık vermek : itilmek : karşı taraf : kızılcık hoşafı içirmek : kuş kuyruğu : terslik : ayarsız. işlenti.

uçurgan. alvurcu.fakir fitne felâket felç frengi çıbanı frengi flört etmek fahişe kadın felç olmak grip geveze gusülhâne genelev gasp etmek gevezelik gübrelik gübre hâmile hırsız hastalıklı hapishâne hırsızlık hile haydut hileci hâmile olmak hayvânî homoseksüel hizmetçi : durumsuz. oğru. tomruk : algıncılık : avanta. kaytaz. ayağı ağırlı. inme. iki canlı. dam. karamancı. seçime. carbazan. içeri. ozan. salata : seçmelik : ters : ağır ayaklı. bahar. gaytar. suluk : bardelhana. soba. kötü yara. zührevi. salaca. ağırlıklı. çenesi kuvvetli. küllenme. düzen. şerbetleme. ceza evi. eli çakır. sazak. kalabalık ağızlı. ebe. göz açıcı. uz : akarcalı : alaca. boylu. hayta. gedâ. ayağı ağır. arıkçı. gövdeli. umumhâne : el koymak : ozanlık. katakulli : ayakçı. yol basar : aynacı : bebek beklemek : behîmî : çelebi : gapı kızı 151 . uğru. kutes. karacı. kantin. hozan. üzülmek : ara hastalığı : arı kıran. yüklü : ağzı açık. yünağız : arınak. çöş. sineklik. atak. hazan : ecevit. lafazan. eli uzun. döner. yerince : konuşmak : ortaya düşmek : tutuşmak. ölçer : engebe : engi. üzeri yüklü. entrika. yatağan : hıra : kif.

hakaret etmek hortlak hayvan hoppa hain hapsetmek hapse girmek hayâlet hâmile olmak hileli hödük hasta hıyar hademe ırzına geçmek ırzına geçilmek iftira etmek irin iftiracı işemek ikiyüzlü inatçı ikiyüzlülük iffetsiz içki içmek ihtiyar ishal olmak işsiz ishal

: giydirmek : goncolas, hotik, mekir nekir, obur, öşek, ubur : goşu : hafif, havâî : hınzır : içeri atmak : içeri düşmek : ili : karnı olmak : katkılı : orman gülü : üzgün : yeşillik : hizmetli : başına çökmek, becermek, ilişmek : kirlenmek : aba atmak, abamak, kara çalmak : acı su, afgan, nem, sıraca : ad çekici, ağzı kara, karacı : akıntı, belermek, gezelemek, kuşak çözmek, kuşak tazelemek, su dökmek, törlemek : akıdık, ala ağız, alabula, alemşat, dili güllü, ekdi, gundahçı, halasa, hoşamadı, tava kapağı, yere bakan : aksi, dik başlı : alacalık, oynadanlık : alûfte, ellenmiş dillenmiş, malın gözü : atmak, dem çekmek, demlenmek, kafayı çekmek, üçlemek : ayan, geçük : bayrambeyi olmak, bozguna düşmek, fikirlemeğ, törlemek : zıpkın : bozgun, güvelemek, iyindirik, ötürmek, özağrısı, sürgün, tersi bozuk, yakı

152

ihtilam olmak ihtiyar işsiz iltihap iftira idam etmek idam sehpası ikiyüzlülük etmek işten çıkarmak kusur kemik veremi kel küfretmek küfür korkak külot kaba adam kör kötürüm kaynana kurnaz küsmek katır kızıl hastalığı kalleşlik etmek karaktersiz komada olmak kanser karı kambur kusmak

: düş azmak, hamamcı olmak : erişkin : gezginci : hicran : kara : sallandırmak : yağlı ip : yasdıhlı konuşmak : yol vermek : adem : adı batası, akarca, hınam, ilahcıh : ağbaş, alazlık, ayaz, bozalak, kır, netameli : ağız dağıtmak, içinden okumak, kalaylamak : ağız kokusu : akgöz, cebin, ılgın, muhannet, ökçesiz, tabansız, uçuhlu : slip : akkaya bülbülü : alîl, âmâ, naşal, özen, şaşa : alkın, küt, malül, topaç, toker : ana, analık, kocagelin : anasının gözü, diribaş : aralarından kara kedi geçmek : arap işi : ateş gömleği : ayna tutmak : aynasız, namert : bacak çekiştirmek : basra, incitmebeni, sınan, yeyilme : baş yoldaşı, ev şenliği, harem, şenlik : bellik : böğürtlen çıkarmak, böhürmek, döndermek, gaytarmak, istiğfar etmek, kaytarmak, öğmek, öğümek, yürek etmek

153

kıç kefen kurt kusmuk kibirli koca kuduz (köpek) kerhâne kolera körlük kör olmak kızlık zarı kekeme kinci kayırma kabızlık kusma kalçalar kibirlenmek kovmak kan çıbanı kalça kendini öldürmek kalça kemiği katliam kızamık kabız kin tutmak kâtil kekeme kıtlık

: buç, oturak, popo : çadır, melez, tef, yakasız gömlek : dağda gezen, dik kulak : eğşümük : ekebir, onurlu, payalı, şişgin, tok : er, gişi : esiren : genelev : göğerten, iç ağrısı, kirli paçavra, kusah : göz buğu : gözü sönmek : himen : ılat : içerili : inâyet : inkîbâz : istifrağ : kaba etler : kanat biçmek, ünlenmek : kapıyı göstermek, papucunu eline vermek, pasaportunu eline vermek : kara mübarek : karpuz, kut kemiği, sofra : kendine kıymak : kıcır kemiği : kırım : kızılcık, köme, paryandı : perklik : şişgin olmah : sındırıcı : tat : tatlılık

154

bardel. portakal. kötü yolda olmak : zılgıt : kulumpara 155 . andız. sinnek. böcük. malta. kötü kadın. yortma : akak. tutma. taşlı köy. kab. yanaşma : göğüs. ayran gönüllü : algın : ara kedisi : bağrı bütün.kaçık kuma kurnazlık kişiliksiz karayazılı lazımlık lağım maymun iştahlı meczup münâfık merhametsiz müflis mezar mezara koymak manda metres meme meni mezar taşı mezarlık mahkum menenjit mıymıntı müsrif namussuz orospu : tevekkel : uluca : ustalık : uyuntu : yazgılı : akıldak. güvende. vesikalı oynaş orospu olmak onursuz oğlancı : aşna fişne : ayağa çıkmak. kabir. servi altı : defnetmek : dombey : Ekti. gömeç. yaka : gül : hece taşı : hıdırlık. sağsı : algın. karadam. taşlık. evraksız : addırık. seçme. lahit. pektin. başı dışarı. başdan çıkgın. önlük. avruz. türbelik : hükümlü : mat : miskin : tutumsuz : ayarsız. bandırmalı. damarı kırık. kara toprak. kabristan. oturak. uygunsuz. kötü yola düşmek (sapmak). kıyıcı : bitkin : daşlı köy.

salaca : fâni : idare etmek : itlâf : menedilmek 156 . ötmek. götürmek. irtihal. rahmete gitmek. Allah’ın davetine icabet etmek. karayazı. arka kapıdan çıkmak. sorutmak. çökel. hayata gözerini yummak (kapamak). sesi semadan gelmek. kan içmek. sevi : aralık iyisi : bûse : can almak. kayıvermek. kesit. göçmek. geş olmak. dünyaya gözlerini kapamak (yummak). kurukan. dünyaya veda etmek. gözleri kapanmak. ecel şerbeti içmek. vefat : ahireti (öbür dünyayı) boylamak. geçinmek. keçinmek. kara deve. toprağa girmek öldürücü öksüz ölüm iyisi öpücük öldürmek : amansız. kırmacını almak ölü ölümlü örtbas etmek öldürme öldürülmek : cansız. dünyadan göçmek. işini görmek. kırmak. defteri dürülmek. Ramet-i Rahmana kavuşmak. gözünü yummak. hayatıyla ödemek. ruhunu teslim etmek. atılıp gitmek. gergek bulmak. patrav olmak. kara yere girmek. gitmek.oturak ölü evi öldürücü hastalık ölüm ölmek : yatık : acı yer : ağır hastalık. el çekmek. haklamak. hadlamak. köpeği tükenmek. bir avuç toprak olmak. alıcı : ahiret uykusu. gümbürdemek. işini bitirmek. can vermek. günü yetmek (gelmek). canı çıkmak. kara yol. gözlerini kapama gözüne kara toprak dolmak. kara toprağa aş omak. müteveffâ. sırasını savmak. gider gelmez. can alıcı : anakız. merhûm. dünyadan gitmek. don değişmek. gonyoyu dikmek. kaykılmak. milcan. teslim olmak. hayatını kaybetmek. kan dökmek (dökülmek). dindirmek. kana boyamak (bulamak) .toprak olmak.

kıdım. ilinti. fırlama. ekdi. paçası düşük : târumâr : yapmak : acı su.özürlü piç palavracı pezevenk pervasız olmak pisboğaz parasız perişan etmek palavra prezervatif prostat patlak göz pasaklı perişan pislemek rakı rüşvet rezil romatizma rüşvet vermek rüşvet alma rüşvetçi rüşvet verilmek saygısız saçma sapan sersem sersemlemek salak suçlu : nedirli : alakırık. katkılı. gevik. örde. esneksiz. kirtik. sümbül :alakuş : baş baş. ekti : açılıp saçılmak : boğazsak : cebi delik : haklamak : kantin : kaput (kapot) : kestanecik : lokma göz : paçalı. yemeklik : ayak eskisi : guruyel : haplamak. emeksiz. besmelesiz. ayağ. gırık. omzu düşük : tankuş olmak : açık ağız : ters saraya yakalanmak: ağrı tutmak 157 . haram. örünç. anzarat. döl. yedirmek : irtikâp : mürtekip : para dönmek : abdestsiz. mektep görmemiş : abızambak : abuk. pırna. sucu : ağacalık. çalık. algı. bulduk. ansız. düz. ağız bağı. böcekçi.

bedmâye. hayta. eserli. toraman : bezzeke. damarı bozuk. esrük. elbiz : bostan. bel. meni : özü kara : al basma. pasak : cürüm : dudak sarkıtmak : dutargalı. müzmehel. kocalık.suratsız söven sidik soysuzlaşma sperma sütü bozuk sara hastalığı sakat kalmak soysuz sakar sakat sarkıntılık etmek saf sümüklü sarhoş sümüklüböcek salatalık sümük suç somurtmak saralı surat asmak somurtkan saplantı sebatsız serseri sıtma savaş sömürme sünnetsiz sığır sıpa : sükümsüz : ağzı dolu : akıd. dışarlık. bızık. ingil. kazak : karabacak. kır serdarı : gızdırma : hengâme. mayası bozuk : tepegöz : alîl. çödürük. durucak. dutalga. ösrük. gülbeser : bujma. tutalık : nedir kalmak : alçak. eserli. sadır : tenmek : akmık. atmık. tereke : karakaçan 158 . oğraş : istismâr : kabıklı (kabuklu). sökel : allanmak : tüm : baykara : bekrî. eser. esürük : okutmak : ekşi : fikrisâbit : fırdöndü : gezenti.

dışarı çıhmah. eli bayraklı : aydaş. kenef. hoyrat. ağır gövde. elbiz. karayatalığ. balıklamak. güllük. toplu : albız. gezinmek. memişhâne. terleme. uyuntu. küllük. aç çardak. kademhâne. el kalem. artçardak. üşencek : ağrı.sünepe sidik torbası sövmek salya sıçan şişman : kıtıpiyos : kavuk. mekir nekir. kola. kanat. ganere. akyavaş. oya. pazdamah : sel : sergen gezen : acar. yüznumara şeytan şirret şaşı şeker hastalığı şımarık şerefsiz şişmanlamak şark çıbanı şaşı şapşal şarap şımarıklık tuvalet tuvalet ihtiyacını gidermek: abdest bozmak. apsâne. hasıl. pahlamak tembel tifo topallamak tezek tabut : açık ağız. su eleği. ayağ yolu. miskin. kanat. gızıl. ter. ağır canlı (kanlı). suluk : künyesini okumak. tombul. gez (gezinti). kubat. etine yarı. def-i hâcet. çarak. iblis. oldacı. ayvat. kilo almak. abrez. korkut. daylı. teccal : alcıkarı. evdesthâne. yatalak : bacağını çekmek : bulaşma : cansız at. dizban. çeşme. naşal. kömbel. hızan. hâcet yeri. çömez. tırtırdamı. yağ bağlamak : güzellik : ılkış : ibiş : seci : tulum : abdesthâne. çör. salaca tifoya yakalanmak : ağrıya yatmak 159 . andır. şehlâ : diyabet : el bebek gül bebek : evraksız : gelişmek. apana. terletme. sökel. kamaşık. lavabo.

isbir : adı kötü : adını eller alsın. tüberküloz : baba. peçece. üç kağıtçı. eli sinan. alabacak. yumrucak : iğlemek : ileze : abacı. aburgaşık. âsar. ak ana. nene : atalık. güzel ağrı.tuvalete gitmek topal tembellik terbiyesiz utanmaz uğursuz ukala uşak uydurma uyuz ur uyuşuk umursamaz uydurmak üvey abla üvey anne üvey baba üvey kız üvey çocuk üvey verem veba verem olmak veremli yalancı yengeç yılan yarasa : su üstüne çıkmak : kaydır : kızıllık : terkisalât : abırsız. âletse. laûbâli : türetmek : ablalık : analık. hozancı. uzunböcü. ağzı kara. sücce. gözel hastalık. kelebek. gelincik. artis. alık. atıcı. ayığ. sütçe. derikanat. sırsıra 160 . kubuduk. yerdegezen : akşamcık kuşu. kurudan. sokak. gecekuşu. karanlık kuşu.. issice. babalık : kızlık : tay : olacak : adı belirsiz. altı parmak. pek yüzlü. kel hastalık. atakçı. ıskıtça. sakâmetli. ağzı yelli. sarı ayaklı : çok bilmiş : dutma. kefelâlesi. kaltaban. andır. arsatan. yanaşma : düzmece : gicimik : hatma : kamaşık : lakayt. kayış kanat. perdesi yırtık : aksi. ince ağrı. gözsüz. gelinana.

karacı : hayta : kantin. arkadaş : amansız : ayipleşmek. toylun : kılınmak. katakulli. otlatmak. ötürük : kaynaşık. koket. kıtır atmak. sökel. kubur.yılancık yetim yaltaklanma yüzsüz olmak yalan söylemek yağmacı yardakçı yalan yosma yaltaklanmak yetim yüzsüz yellenmek yalanlama yankesici yolsuzluk zakkum ağacı zakkum zevce (karı) zalim zina yapmak zıkkımlanmak zorba zampara zavallı züğürt züppe zatürre zenci : alazlama : ekdi : taraş : ar damarı çatlamak : atmak. yatalık : siyâhî yaltaklanan (kimse): iycik 161 . yanlamak : mesek : pek yüzlü : salmağ : tekzip : ucu : usulsüzlük : acı ağaç : ağı çiçeği. orannama. ufatmak : gapgapıcu. görüşmek : boyanmak : eli sopalı : gücük : hakir : kokoz : küçül : punta. üşütme. hava vurmak. kuyruk sallamak. ayan : aile. kabak doğramak. gaydırmak. piyaz doğramak. laf atmak.

ÖZGEÇM Ş Kimlik Bilgileri Adı Soyadı Mesleği ş Adresi Eğitim Durumu lkokul Ortaokul Lise Lisans : Vali Tevfik Gür lköğretim Okulu (Elazığ) : Elazığ Ortaokulu : Sağlık Meslek Lisesi (Elazığ) : Fırat Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü : Ahmet GECEKUŞU : Öğretmen : Cengiz Topel lköğretim Okulu Karakoçan/ELAZIĞ Doğum Tarihi : 05.08.1978 162 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful