ÖN SÖZ

Toplumsal değerlere aykırı kabul edilen ve söylenildiğinde kötü izlenimler uyandıran kelime ve ifadelerin bu etkiyi en aza indiren kelime ve ifadelerle değişimine “güzel adlandırma” adı verilir. Bütün dillerde görülebilen güzel adlandırma, bir varlığı veya kavramı bilinen yaygın ismiyle söylemek yerine, daha ahlakî ve değer yargılarına uygun bir tarzda ve daha yumuşak bir ifadeyle söylemek için “örtmece kelimeler” de denen farklı kelimelerle dile getirmektir. Batı dillerinde kullanılan “euphemism” terimi, amaçları yönünden açık ve gizli euphemismler diye ikiye ayırt edilir. Bu araştırmamızda euphemism teriminin karşılığı olarak güzel adlandırma terimini tercih ettik. Anlamını göz önüne alarak “örtmece kelime” terimi gizli euphemismler için kullanılabilir. Kullanımı hoş karşılanmayan kelimeler, çeşitli konulardaki toplumsal hassasiyeti gösterir. Güzel adlandırmanın ortaya çıkış sebebini toplumun inancına, ahlâkî yapısına, geleneğine, örf ve âdetlerine bağlamamız mümkündür. Bu değerlere aykırı kabul edilen kelime ve kavramların ifade edilmesi toplum tarafından tepkiyle karşılanır. Toplumun bir parçası olan kişinin bu tepkiyle karşılaşmaması için güzel adlandırma yoluyla oluşmuş kelimeleri kullanması; aynı hareket veya kavramı dinleyenlerin de anlayabileceği farklı bir üslupla dile getirmesi zorunludur. Bu açıdan, bir dili kullanan insanların ahlak anlayışlarını, bazı değer yargılarını veya inançlarını, toplumun tabu saydığı olay, nesne ve kavramları ortaya çıkarmak, toplumsal nezaket ve inceliğini tespit edebilmek için o dilde yer alan güzel adlandırmalardan faydalanmak gerekir. Bu araştırmamızın amacı, özellikle Anadolu ağızlarında kullanılan ortak güzel adlandırmaları ortaya çıkarmak, bu ifade tarzına hangi durumlarda başvurulduğunu belirlemektir. Güzel adlandırmalar, toplumda hangi ahlakî değerlerin ön plana çıktığını, bu değerlere aykırı kabul edilen davranış ve varlıkların neler olduğunu, bu davranış ve varlıkların ifade edildiği kelimelerin yerine ne tür kelimelerin kullanıldığını ve bu kelimelerin nasıl ortaya çıktığını tespit etmemize olanak sağlayacaktır. Güzel adlandırmayla ilgili görülen “edebi kelam, örtmece kelime veya ifade, güzelleme, hüsn-i ta`bîr” gibi terimlerin güzel adlandırmayla benzerliklerini ve

I

farklılıklarını; argo ve güzel adlandırma arasındaki benzerlikleri ve farklılıkları tespit etmek için güzel adlandırmayla ortaya çıkmış kelimeleri belirlemek gerekir. Bunun için başta Derleme Sözlüğü olmak üzere, Türkçe Sözlük ve çeşitli Anadolu ağızlarından derlenmiş metinleri içeren eserleri tarayarak bulabildiğimiz güzel adlandırma örnekleri çalışmamızın malzemesini oluşturmaktadır. Konumuzla ilgili olarak daha önce yapılmış çalışmalarda tespit edilmiş güzel adlandırma örnekleri de sözlüğümüzde yer alan kelimelere dahil edilmiştir. Bir dilde güzel adlandırma ile ortaya çıkmış bütün kelimelerin eksiksiz bir sözlüğünü oluşturmak mümkün değildir. Çünkü bu ifade tarzı devam eden, kalıcı olmayan bir ifade tarzıdır. Her zaman ve mekân içerisinde farklı kişiler, isimlerini anmayı sakıncalı gördükleri varlık veya kavramları farklı şekilde ifade ederek bunlar için yeni kelimeler kullanıyor olabilirler. Ayrıca güzel adlandırma amacıyla da ortaya çıkmış olsa, anlamı iyice yerleşmiş bir kelime artık örtmece kelime olmaktan çıkmış olabilir. Güzel adlandırma her zaman kelime değişikliği şeklinde değil, farklı kelime grupları veya cümle boyutunda da olabilmektedir. Bu gerçekler ve ayrıca hepsini taramanın zorluğu, zaman darlığı gibi sebeplerle Anadolu Ağızlarından derlenmiş metinleri içeren tüm eserleri tarayamadık. Muhtemel eksikliklerin hoş görüleceğini umuyoruz. Güzel adlandırma ve örtmece kelimelerle ilgili kaynakların yetersiz oluşu ve bu konuda pek fazla araştırma yapılmamış olması, Türkçede var olan güzel adlandırmaların tespitinde güçlüklerle karşılaşmamıza sebep olmuştur. Bu araştırmamızın, bundan sonraki çalışmalarda Türkçedeki güzel adlandırmalara sözlüklerde yeterince yer verilmesi ve öneminden dolayı ağız incelemelerinde konunun ele alınması için bir başlangıç olmasını temenni ediyoruz. Çalışmaya katkılarından dolayı değerli hocalarım Yard. Doç. Dr. Ercan ALKAYA’ya, Prof. Dr. Ahmet BURAN’a ve beni Türkçede güzel adlandırma konusu üzerinde çalışmaya teşvik eden, çalışmanın her aşamasında bana yol gösteren danışman hocam Doç. Dr. Ahat ÜSTÜNER’e teşekkürü bir borç bilirim.

Ahmet GECEKUŞU

II

Ç NDEK LER Sayfa No ÖN SÖZ……………………………………………………………………...……. Ç NDEK LER…………………………………………………………………… KISALTMALAR…………………………………………………………………. ÖZET……………………………………………………………………………… GRŞ 1. GÜZEL ADLANDIRMA…………………………………………….…… 2. GÜZEL ADLANDIRMA VE ARGO……………………………………. 3. GÜZEL ADLANDIRMA LE EDEB SANATLAR ARASINDAK LG ……………………………………………………………………………… 1. BÖLÜM 1. 1. GÜZEL ADLANDIRMANIN ORTAYA ÇIKIŞ SEBEPLER …… 1.1.1. Hastalıklarla lgili Güzel Adlandırmalar………………………… 1.1.2. Korkuyla lgili Güzel Adlandırmalar…………………………….. 1.1.3. Ahlâkî Değerle lgili Güzel Adlandırmalar……………………… 1.1.4. nançla lgili Güzel Adlandırmalar………………………………. 1.1.5. Kusurları Gizlemeye Bağlı Güzel Adlandırmalar……………… 2. BÖLÜM 2.1. GÜZEL ADLANDIRMALARIN YAPISAL ÖZELL KLER ……… 2.1.1. Basit Kelimeler…………………………………………………… 2.1.2. Türemiş Kelimeler…………………………………………………. 2.1.3. Birleşik Kelimeler………………………………………………….. 2.1.4. Deyim Halindeki Güzel Adlandırmalar………………………….. 2.2. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ALINTI KEL MELER………….. 54 54 57 59 62 67 21 21 29 33 43 47 18 1 15 I III V VI

3. BÖLÜM 3.1. Güzel Adlandırmaların Anlam Özellikleri……………………………. 71

III

2.1. Güzel Adlandırmalarda Anlam Kayması…………………………. Güzel Adlandırmalarda Anlam Daralması………………………. GÜZEL ADLANDIRILAN KAVRAMLAR D Z N ………………………….3.3. 3. SONUÇ…………………………………………………………………………… KAYNAKLAR…………………………………………………………………… SÖZLÜK………………………………………………………………………….1. 72 73 74 76 78 80 146 IV .1. Güzel Adlandırmalarda Anlam Genişlemesi……………………… 3..1.

agm. BAS : Keban. Alm.KISALTMALAR KBAYA KA UA KYA ZBK A NYA DA EAK TS DS TAÜ DLT TDK age. Fr. S. agt. ng. F. s. Baskil ve Ağın Yöresi Ağızları : Kars li Ağızları : Uşak li Ağızları : Kütahya Ve Yöresi Ağızları : Zonguldak-Bartın-Karabük lleri Ağızları : Nevşehir ve Yöresi Ağızları : Diyarbakır Ağzı : Elazığ Ağzına has kelimelerin yapı ve anlam özellikleri : Türkçe Sözlük : Derleme Sözlüğü : Türk Argosu Üzerinde ncelemeler : Divanü Lûgati’t-Türk : Türk Dil Kurumu : Adı geçen eser : Adı geçen makale : Adı geçen tez : Farsça : Fransızca : ngilizce : Almanca : Sayı : Sayfa : Büyük Argo Sözlüğü V .

Derleme Sözlüğü. letişimde söylenmesi toplum tarafından kabul görmeyen ifadelerin. Yapıları bakımından basit kelimelerin sayısı türemiş ve birleşik kelimelere göre daha azdır. toplum tarafından hoş karşılanmayan her hangi bir kavramı. varlık ve hareketler için güzel adlandırmaya başvurulduğunu göz önüne alarak. köken ve anlam özellikleri bakımından inceledik. varlığı veya hareketi ifade eden kelime veya ifadeler yerine. Güzel adlandırma için birçok alıntı kelime de kullanılmıştır. Ayrıca kelimelerin hangi kavram. duygu ve düşüncelerini ortama ve kişiliğine uygun olarak serbestçe tercih ettiği kelime ve ifadelerle dile getirir.ÖZET Yüksek Lisans Tezi Güzel Adlandırma Ahmet GECEKUŞU Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Güzel adlandırma terimi. şte bu çalışmada amaç. Toplum tarafından söylenmesi sakıncalı görülen kelimelerin yerine farklı kelimeler kullanarak düşüncelerini örtülü bir şekilde ifade eder. güzel adlandırma için kullanılan kelimeler içinde farklı bir anlam verilmiş kelimelerin oranı oldukça fazladır. Anlam bakımından. Türkçede örtülü ifade yollarını. Türkçenin kelime türetme gücü güzel adlandırmalarda kullanılan türemiş kelimelerde de kendini göstermektedir. dinleyenlerin de anlayabileceği daha yumuşak bir ifade veya kelimelerle söylenmesi anlamındadır. Daha resmî ve kibar ortamlarda konuların arz edilebilir hale getirilme işlemine güzel adlandırma denir. Alıntı VI . bu kelimeleri yapı. Bütün dillerde konuşmacı. Türkçe Sözlük ve Anadolu ağızlarından derlenmiş bir kısım metinlerde yer alan güzel adlandırma yoluyla oluşmuş kelimeleri tespit ederek. çeşitli kültürel sebepleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. güzel adlandırma gayesiyle ortaya çıkan kelimeleri ve bu kelimelerin ortaya çıkış sebeplerini tespit etmektir. toplumumuzun tabu gibi gördüğü şeyleri belirlemeye çalıştık.

peri gibi yaratıkların isminin anılmaması korkudan çok inanç kaynaklıdır. Hayâlî yaratıklar veya uğursuz kabul edilen bazı hayvanlarda da güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur. Olumsuz çağrışımlar uyandıran kelimelerden kaçınıldığı ve bu kelimelere toplum tarafından yasak konulduğu görülmektedir. hüsn-i ta`bîr. Tespit ettiğimiz güzel adlandırmalar Tük toplumunun incelik ve nezâketinin aynasıdır. edeb-i kelâm. Korku bazen ahlâkî değerlerle de ilgili olabilir. Birçok güzel adlandırmayı bu iki grupta değerlendirebiliriz. Korkuyla ilgili güzel adlandırmaların oranı % 10. kaba olaylar. Hastalıklar içerisinde en fazla “verem” sözcüğü için güzel adlandırma yoluna gidilmiştir. Söylenmemesi gereken kelime ile bir başka kelime arasındaki benzerlikler birçok güzel adlandırmanın ortaya çıkmasına sebep olmuştur.05’lik bir oran. rüşvet. ğrenç. türetilen bu kelimelere yeni anlamlar yüklenmiştir. davranışlar. Bu grup içerisinde yer alan bazı kavramlar (zina. dil – kültür ilişkisi VII .96’dır. nesne veya varlıklar toplumun nezâket anlayışının sonucu güzel adlandırmalarla ifade edilmektedir. Güzel adlandırmalar. Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar görgü kuralları ve toplumsal incelikle yakından ilgilidir. çirkin. Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar içerisinde daha çok bedensel eksiklikler ve bazı doğal vücut fonksiyonları yer almaktadır. argo. örtmece kelimeler. Bu gruptaki birleşik kelimelerin oranı basit ve türemiş kelimelere oranla daha fazladır. Güzel adlandırmalar içerisinde % 9. ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar ve inançla ilgili güzel adlandırmalar olmak üzere dört ana gruba ayrılır. Hortlak. Anahtar kelimeler: Güzel adlandırma. söylenmesi dinen sakıncalı görülen veya hurafelerden dolayı ortaya çıkan korku veya çekince sebebiyle adları söylenmeyen varlık ve kavramlarla ilgilidir. hırsızlık) inançla da ilgilidir.kelimelerden yeni kelimeler türetilmiş. kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar. Korkuyla ilgili güzel adlandırmalar inançla da yakından ilgilidir. korkuyla ilgili güzel adlandırmalar.

we studied on these words cansidering their st vucturc. Also cancepts. or motions. Also many received words have been used in nicely naming. creatures. VIII . Various cultural reasons of some words that aren’t used by the society during the cammication are studied to find. and thatolian accents. to find some words that are revealed through the aim of nicely naming and to find the reasons of these words to be revealed. the rate of words that are given different meanings in words used for nicely naming is sa high. root. the speaker atates his feelings and thoughts freely appropiate to the envivanment he is in and his personality. Instead of some words seen incanvenient by the society he expresses his thoughts in an obscure way by using differat words. In meaning. we tried to find taboas in or society. The numbers of simple words due to their structure are less than derivative and compound ones. New words have been derivated from these received ones. The process of making subjects presentable in formal and polite envivanment is nicely naming. but it means using a softer statement or words that can easily understood by the cudience. and meaning. Finding some words which have been produced through nicely naming in texts collected by collecting dictionaries. In All languages. The word derivation power of Turkish shows its power again in nicely naming. In this issue. the aim is to find the obscure statements in Turkish. Turkish dictionary.SUMMARY Master Thesis Euphemism Ahmet GECEKUŞU University of Fırat The Institute of Social Secience And Postgraduate Study in Turkish Language and Literature The term of nicely naming doesn’t mean words or statements that states any concepts. and now meaning have been assigned to newly derivaled words. creatures or motions that is seen unpleasant by society.

96 in this group the rate of compound word is pretty much than the simple and derivative words. Nicely naming including fear is much more related to the faith. theft are also related to the faith. bribe. The rate of nicely naming related to the fear is % 10. but related to the faith. In disecses the word mostly needs to apply nicely naming is tuberculosis. metaphor. the latter is that nicely naming including fear.05 of nicelig naming is related to the superstitions in religin br fear and drawback because of the omen. the third one is nicely naming including ethical cancepts and the last one is that nicely naming incuding faith. Sometime fear may be related to the ethical concepts. language and culture relationship IX .the similarities between the word that shouldn’t beused and the other one have let nicely naming accur. Nicely naming including ethical concepts is closely related to the rules of good manners and objects or creatures are stated by nicely naming as a result of politeness of society Some concepts in this grup such as adultery. actually there are physical lacks and some natural body fuuctions. Not mentianing the names of same creatures like ghosts and fairies is not related to the fear. We can take in to account huge runge of nicely naming in these two groups. the latter is that nicely naming including hiding faults. literary utterance.It is seen that there is preventation from some words that have negative association and they are prohibited by society. Key Words: Euphemism. The terms in nicely naming that we have found is the mirror of the Turkish society’s politeness. For some imaginary creatures or omenous animals agaih nicely naming is appued. There are four veasans of chaosing nicely. % 9. slang. In nicely naming includiny tiding faults.

Bu tür ifadelerin. bu sahadaki araştırmaların ne kadar önemli olduğu kendiliğinden anlaşılır. Eskilerin edeb-i kelam adını verdikleri “güzel adlandırma” genellikle “örtmece ” ile eş anlamlı sayılmaktadır. Euphemismus. ahlâk anlayışlarına. Toplum içinde uyumlu ve ahenkli bir hayat sürebilmenin bağlı olduğu dilimizi yani konuşmalarımızı da toplumun bu konudaki kurallarına göre biçimlendirmemiz gerekir. Toplumda dilimizle tanınır ve toplumu dilimizin çizdiği sınırlar içerisinde tanırız. Eskiden beri bütün dillerde görülen güzel adlandırmalar Türkçede de çokça görülen ifade şekilleridir.1 Batı dillerinde genellikle “euphemism” terimi ile karşılanan “güzel adlandırma” veya “örtmece” terimini Berke Vardar şöyle tanımlamaktadır: “örtmece (Alm. o dili konuşanların inançlarına. ruhî inceliklerine ve kibarlıklarına birinci derecede ışık tuttuğu göz önüne alınırsa. ng. Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü. ABC Kitap evi. Cinleri belirtmek için iyi saatte olsunlar demek). Euphemisme. 163 1 . Dünyayı sahip olduğumuz kelimelerin ölçüsünde anlamlandırabiliriz ve dağarcığımızda bulunan kelimeler kadarıyla anlayabiliriz. stanbul 1988. Fr. Kullanmış olduğumuz kelimeler düşünce ve davranışlarımızın ölçüsüdür. s.Ankara 1999. sevilmeyen. Fr. Euphemism) dolaysız bir biçimde söylenmesi uygun görülmeyen bir olguyu örterek dolaylı yoldan anlatma (Örn. GÜZEL ADLANDIRMA Anlama ve algılamanın en önemli kaynağı dildir. Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. 299 ve 199 Berke Vardar. iğrenilen öğeler taşıyan sözcükler yerine. Euphemisme. s.”2 Mehmet Hengirmen de güzel adlandırma için şu tanımı yapmıştır: (Alm.GRŞ 1. Euphemism) Anlamı ve çağrışımı korkulan. ng. Dilbilim terimleri ile ilgili sözlük yazarlarından Mehmet Hengirmen. Euphemismus. Ancak Türkçenin bu alandaki zenginliği konusunda yapılan çalışmaların yeterli olduğunu söylemek mümkün değildir. bu çağrışımları engelleyecek başkaca 1 2 Mehmet Hengirmen. “örtmece” terimi için güzel adlandırmaya göndermede bulunmaktadır. Herhangi bir araştırma yapılmadan bile dikkatli bir bakışla Türkçede “ölüm” veya “ölmek” yerine onlarca farklı ifadenin kullanıldığını görmek mümkündür.

sözcüklerin kullanılması. düşüncenin gittikçe daralan ifade şekli olduğundan ölçülülük derecesini aşmadıkça doğal olarak bizi yorar. s. çünkü edebiyatta fazla bir etki meydana getirmeyen sanatlar zararlı sayılır. “ fadenin mübtezel ve bayağı ifadelerden münezzeh bulunmasıdır. Tâhir-ül Mevlevî edeb-i kelâmı.3 Görüldüğü gibi iki terim için yapılan tanım da anlam itibariyle aynıdır. şimdi sağ değil sanırım. bakışımızın işlemesine engel olmamak için oldukça şeffaf olmalıdır. “Bütün kebâire tiryâki bir kopuk tanırım Ne oldu bilmiyorum. 199 Tahir-ül Mevlevî. mecazî bir söz dizisi ile tasvir edilmesinden ibarettir. s. Edebiyat Lügatı. Örneğin verem yerine ince hastalık denmesi.” Yazar.. Sosyal etkileşimde dilin kullanım yöntemlerini inceleyen bilim dalı olan sosyodilbilimin konusunu oluşturan bu ifade tarzı Türkçede eskiden beri görülen bir ifade şeklidir.” 3 4 Mehmet Hengirmen. anlamın yüzünü bir örtü altına gizleyerek arayıcı bakışlarımızı daha çok çeker. Bundan başka mecazî tabirler. ölçülülük ve kendine has sözlerle kazanılamayan bazı fazla yararların sağlanmasıdır. Halbuki zihin yorgunluğu ne kadar çoğalırsa etki o oranda azalır. stanbul 1984.” diye tanımlayarak. Mecazî tabirler. tanıma ek olarak şu açıklamaları yapar: “Edeb-i kelâmın makbul şartları açıklık. Eskilerin “edebi kelam” için yaptıkları tanımların da bu tanımlara yakın bir anlam taşıması. bu şekilde ölçülülük de gerekli şartlardandır. güzel adlandırmaların eskiden beri kullanılageldiğini ortaya koymaktadır.4 Süleyman Fehmi de edeb-i kelâm için şu tanımı yapmaktadır: “Anlama etki ve kuvvet vermek yahut değersizlik ve bayağılığını gizlemek gibi bazı yararlarını sağlamak için bir düşüncenin özel bir kelimeyle değil. 40 2 . Enderun kitap evi.” şeklindeki beyti ile kendisinin hastalıktan dolayı kan tüküren hemşirezâdesi için söylediği. “Bir hazanî renk çökmüşken ruh-i gül-gūnuna Güller açtı öksürük her dem leb-i pür-hūnuna. Verdiği örnekler arasında Mehmet Akif’in fuhşa düşkün biri için söylediği. bize daha çok zevk verir. Mecazî tabirler.” beyitleri yer alır. buna “asâlet” ve “mümtaziyet” isimlerinin verildiğini de belirtir. uygun görülmek için kendine has kelimelerin temin edemeyeceği bazı fazla yararlar üretmelidir. fakat bu örtü. age.

Elazığ 1998. Edebiyat. Elazığ 2004.468 6 5 3 . toplumun ahlâkî. ürkme. bu tür ifade şekilleri için “örtmece kelime” ifadesinin kullanılması. kaba sayılan sözcük veya ifadelerin aynı anlam alanı içerisinde kabullenilebilir sözcük veya ifadelerle değişimi. saygılı davranmak. sert ve kabul edilmeyen bir ifadenin yerine daha yumuşak bir ifade kullanılmış olur. kötülük getireceğine inanılan bir varlığın adını söylememek için o varlık veya durum bilinen. s. Konuşma esnasında ortama uygun olarak terbiyeli. Hazırlayan: Doç.Süleyman Fehmi’nin verdiği örnekler arasında da Fuzuli’nin “Hūr. Güzel adlandırmanın oluşum sebepleri içerisinde korku. Ali Yıldırım. kırıcı. toplum tarafından üzücü. 455 . Ancak “güzel Süleyman Fehmi.)” beyti dikkat çekmektedir. iğrenme yaratan şeylerin. (Huriler arzu gözünü açıp baktılar ki Zehra’nın gözünün nuru gelir. Güzel adlandırma yoluyla. ürkme. Dünü ve Bugünüyle Harput Sempozyumu. Bir terim olarak “örtmece” ile “güzel adlandırma” terimleri eş anlamlı tutulmuştur. düşünce ve duyguların gizlenmesi bulunmaktadır. s. ahlâka aykırı kabul edilen veya söylenmesi ayıp sayılan varlık. kelimeden büyük güzel adlandırmaları karşılamayacağı için eksik kalmaktadır.6 Yukarıdaki tanım ve örneklerden de. Güzel adlandırma sayesinde toplumun veya bireyin korku. Dr. Güzel adlandırmanın kelime grubu ve cümle boyutunda görüldüğünü de göz önüne alırsak. iğrenme gibi kötü izlenim ve çağrışımlarının önlenmesi sağlanmaya çalışılır. resmî ortamlarda arzedilebilir hâle getirilme işlemi gerçekleşir. kırıcı ve tatsız durumların. ürkme ve iğrenme gibi kötü izlenimler uyandıran ifadelerin bu etkiyi en aza indiren kelimelerle veya ifadelerle dile getirilmesi olayıdır. yaygın olan isminden farklı kelime veya ifadelerle dile getirilir. 273-275 Ahat Üstüner. güzel adlandırmanın sadece kelimelerden ibaret olmadığı.5 Güzel adlandırma. çirkin. dinî ve örfî değerlerine aykırı kabul edilen ve söylenildiğinde korku. Dile getirilmek istenen konu veya düşünceler içerisinde yer alan yasaklanmış / hoş görülmeyen kelime ve ifadelerin güzel adlandırma ile herhangi bir dolambaçlı sözle söylenmesi sayesinde. dîde-i iştiyâk açıp müterassıd oldu ki nūr-ı dîde-i Zehra gelir. muhtelif kelime grupları şeklinde veya cümle boyutunda olabileceği anlaşılmaktadır. “Harput ağzına has kelimelerin yapı ve anlam özellikleri”.

oluşan hayata saldırı “kürtaj” kelimesiyle örtülmeye çalıştırılmıştır. “örtmece” değil de. Zamma. Belki bu ifade tarzına bağlı olarak ortaya çıkan kelimelere “örtmece kelime” demek mümkündür. ticarî alanda tüketiciyi ürkütmemek.adlandırma” kavramının. iğrenme gibi duyguları uyandıran kelimelerin örtülü ifade edilmesiyle birlikte sözleri gizlemeye yönelik de olabilir. Nitekim terimin batı dillerindeki karşılığı olan euphemismler. ürkme.7 Örtmece kelime ve güzel adlandırmada toplum tarafından hoş karşılanmayan kelimelerin dolaylı ifadeleri vardır. dinsel güdüleme amaçlı bir örtmece vardır. Gizli euphemizmlere tıp alanında ortaya çıkıp kullanılagelen bir çok terimi dahil edebiliriz. Açık euphemismler olmak üzere ikiye ayırt edilmektedir. anlatılmak istenenden ziyade anlatılan üzerinde çağrışım yaptırır. 1. Güzel adlandırmanın yapılış amacı korku. Gizli euphemismlere örnek olarak. age. Açıklık veya kapalılık bakımından ve örtülü ifadenin maksadı bakımından güzel adlandırmaları ikiye ayırmak mümkündür. “örtmece kelime” terimiyle eş değer tutulması durumunda. cinayet kelimelerinin karşılığı olarak da “ötenazi” kullanılmakta ve bu sözcük intihar ve cinayet kelimelerinin acımasızlığını örtmektedir. Bu terim ancak kelimelerle gerçekleştirilen güzel adlandırmaların karşılığı olarak düşünülebilir. fiyat ayarlaması denmesi de aynı biçimde gerçek iletiyi örten ve alıcıyı yanıltmayı amaçlayan dil oyunu örnekleridir. güzel adlandırmanın daha çok estetik kaygılarla yapıldığı öne çıkarılmakta ve bu ifade şekillerine edebî sanatlar arasında yer verilmektedir. Gizli euphemismler ve 2. anne karnında cinayet. Eski eserlerde. Salatalık yerine kullanılan “körpe badem” ifadesi bunun bir örneğidir. 4 . 7 Süleyman Fehmi. slamcı kesimin faiz yerine kâr payı demesinde aynı dil oyunu. Aynı şekilde intihar. uzaklaştırmamak ya da aldatmak amacıyla kullanılan kelime veya ifadeleri verebiliriz. nsan yaşamına son verme. Güzel adlandırmayla ortaya çıkan kelime. bu anlatım tarzının bütün ürünlerinin ifadesi mümkün olmaz.

“gizli euphemizmler”e batı dillerinde bilhassa II.Güzel adlandırmada toplum tarafından hoş karşılanmayan kelimelerin yerine örtülü bir ifadenin kullanılmasıyla olumsuzluğun telafi edilmesinden söz edilebilir. Türk Dili Dergisi. yalan ve yanlış adlandırmalar bütün dillerde görülmektedir. “gizli euphemizm” örneğini ise “huzur evi” terimi oluşturmaktadır. fakat “yaşlılar yurdu” demek yerine. Güzel olmayan. Kelimelerin veya söz öbeklerinin sadece dilbilgisel anlamlarının değil aynı zamanda bazı dilbilimcilerin imalı anlam diye adlandırdıkları bir duyguyu ifade eden bir içerme. sonuçta kötü ve hoş olmayan bir şeyi güzel ifadelerle dile getirmiş olması dolayısıyla güzel adlandırmalardan ayrı tutmak doğru olmaz. Herhangi bir kavram veya olay bilinen isminden farklı bir isimle anılırken. fakat güzelleştirilmiş kelimeler arkasına gizlenmeye çalışılmıştır. 598. s. kabalık ve çirkinliklerin etkisini en aza indirmek için dolaylı bir biçimde ifade etmek söz konusudur. bu tür ifadeler kandırmaya. 8 Hayriye Bilginer. “huzur evi” demek yöneticiler tarafından tercih edilmektedir. “Mesela Bosna savaşı sırasında Boşnaklara uygulanan katliam Sırplar tarafından “etnik temizlik” olarak adlandırılmıştır. Örneğin Reichsaltersheim (=imparatorluk yaşlılar yurdu) anlamını taşıyan mekânlar yaşlı insanların zehirlenerek katledildikleri yerlerdir.”8 Açık euphemizmlerde gerçek iletiyi örten dil oyunu yoktur. 443–444 5 . Yanıltmaya ya da aldatmaya yönelik bir adlandırmayı “güzel” kavramıyla birlikte kullanmak uygun düşmediği düşünülebilir. aralarındaki çeşitli çağrışımlardan dolayı okuyan veya dinleyenin asıl maksadı rahatlıkla anlaması esastır. Dünya savaşı yılları Almanya’sında rastlanmaktadır. Açık euphemizmlerde üzüntü. Sosyal alanda yer alan. bir his ve değer yargısını da içeren anlamlarının olduğu açıktır. S. Huzur evlerinin aslında yaşlı insanlarımıza pek huzur verici yerler oldukları söylenemez. yalan. ancak bu ifadeler toplumu yanıltmaya yönelik de olabilir. Ekim 2001. aldatmaya yönelik olarak da yapılmış olsa. yapılmakta olan zulümler. Hitler döneminde. Güzel adlandırmalarda maksat anlaşılmamak değildir. Ancak. Bu dönemlerde Almanya’da yalan sayılabilecek yüzlerce “gizli euphemizmler” propaganda aracı olarak kullanılagelmekteydi. “Batı dillerinde ve Türkçede güzel adlandırmalar”.

kulübe. Yüksek Lisans Tezi. lyas. müphem veya dolambaçlı bir ifadedir (veya ifadenin kullanımıdır).Kastamonu. Hayvan yiyeceğinin saklandığı yer. s.3908 Dam: 1. (Çankırı. Ayrıca aynı dili konuşan toplumlarda herhangi bir yöreye ait olan güzel adlandırmanın başka bir yöreye yabancı. çıban gibi hastalıklara verilen ad. büyük oranda toplumun görgü kurallarını bilmeye bağlıdır. Kapalı yer. Baca. *Safranbolu – Zonguldak. . Dağdan yuvarlanan büyük kar yığını. Oda. *Mucur – Kırşehir) DS. nsanlar güzel söylemeyi gücendirmekten kaçınmak için kullanırlar. Güney *Yeşilova. Yayla *Tefenni – Burdur. (Kunduzlu. ambar. s. *Iğdır – Kars) 6. Tifo.”9 şeklindeki tanımlarda yer alan “müphem” sözcüğü. Elazığ. Çepni *Şarkışla – Sivas. Ahır. s. C. Karamanlı *Tefenni. davranış ve söylemlerimizin sınırlarını belirler. Ankara 1993.Uşak. *Boğazlıyan – Yozgat) DS. Kozluca *Keçiborlu – Isparta…) 8. (Önsen – Maraş) 3.X.“Euphemism (güzel söyleme veya örtmece). *Gölhisar – Burdur…) 4. C. C. . (Gerede – Bolu. müphem olabileceğini söyleyebiliriz. (Gökdere *Akdağmadeni – Yozgat) 3. As a Reflection of Culture on Language. (Hasanlar *Milas – Muğla) 3. Öşek *Boyabat – Sinop.Uşak. . Parasız pulsuz. *Yıldızeli – Sivas. Toprak damlı ev. Ovasaray – Çorum. (Bağıllı *Eğridir – Isparta.Afyon. Şıhlar *Kızılcahamam – Ankara) 4. çığ. Toplum. Soğuktan ileri gelen bir çeşit hastalık. “Güzel adlandırmayı anlayabilmek.Sivas. Yara. ( *Merzifon ve köyleri – Amasya) 2. . *Elbistan – Maraş.Kayseri) DS. (. Sığır ve koyunlarda sıcak ve yağlılıktan ileri gelen bir hastalık (. Değişik yörelerde farklı anlamlarda kullanılan sözcüklerden bazıları şunlardır: Tığ:1. Hacettepe Üniveristesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Ağlı *Küre. “Euphemism”. Yaylada sütlerin saklandığı yer. Saman yığını. (*Emirdağ – Afyon. yani maksadın dinleyen / okuyan tarafından net olarak anlaşılmaması daha çok kültürel farklılık gösteren toplumlar için düşünülebilir. . .I.IV. (Ulubey *Senirkent – Isparta. Herhangi bir yörede güzel adlandırma olarak kullanılan bir sözcük başka bir yörede farklı anlamlarda kullanılabilmektedir. pervasız bir sözün veya uygun olmayan bir gerçeğin yerine konan yumuşak. (Ersis *Yusufeli – Artvin) 7. s. Sancaklıboz – Manisa…) 2. Güdül *Ayaş. (*Emirdağ – Afyon) 5.109 Güzel adlandırma toplumsal yaşayışın ürünüdür. Ceza evi. köy evi.1348 Ağrı: 1.Çorum. (Giremez *Araç – Kastamonu) 2. *Eğridir. Oldukça kibar bir dilin kullanılmasını gerektiren resmî 9 Ümit Söylemez. Bağıllı *Eğridir – Isparta. *Sütçüler. ğdecik.Rize ve çevresi. Eğret. Büğdüz. 35 6 .

fakat ahlâka aykırı sayılan kavramları ifade etmek için kullanılan güzel adlandırmada (özellikle cinsellik konusunda) tabunun etkisi daha fazladır. ölüm. Güzel adlandırmaya yol açan bir üçüncü neden ise ahlâka aykırı. 37 Hayriye Bilginer. “öldü” yerine “Hakka yürüdü”. insanların doğal ve doğa üstü olaylara karşı olan korkularıdır. Tabu. Hemen hemen bütün kültürlerde cinsellik. belirli hastalıklar..ortamlarda konuşmacılar sıkça kelime dağarcığını iyileştirme diye adlandırılabilecek bu yolu kullanırlar. agm. üzücü.10 Resmi olmayan ortamlarda konuşmalarımızı etkileyen tabuları geri plana iter ve onları ifade etmek için uygun kelime seçme konusunda daha hassas davranırız. değerlerinin veya o toplumun bir parçasının aynasıdır. iğrenç durumlarda incelik göstermeyi ele almaktadır. Güzel adlandırma ve sebepleri konusunda yabancı dilbilimcilerin tespitleri de yukarıda yer verdiğimiz yerli araştırmacıların tanım ve tespitlerinden pek farklı değildir: Ullmann’a göre güzel adlandırmaya gidilmesinin birinci nedeni. Doğan Aksan da Türkçede kullanılan güzel adlandırılmaları aynı sebeplere bağlamaktadır. Güzel adlandırmanın ortaya çıkış sebepleri arasında en başta tabu yer almaktadır. doğa üstü olaylara karşı duyulan korkularla ilgili görülebilir. “tuvalete gitmek” yerine “ihtiyaç gidermek” gibi güzel adlandırmalar bu gruba misal gösterilebilir.”11 Tabu. ayıp sayılan. agt. Tabu kelimeler veya söz öbekleri bir toplumun düşüncelerinin. ayıp sayılan terimlerin dolaylı ifadelerle dile getirilmesidir. yasak ilişkiler ve zihinsel rahatsızlıklar ile ilgili kelimeler tabu alanlarının büyük bir bölümünü oluştururlar. Üzüntüye sebep olan. yapılması hoş görülmeyen davranışlara yasak getirmekle birlikte bu davranışların doğrudan ifade edilmesine de yasak getirir. Toplum tarafından hoş 10 11 Ümit Söylemez. Günümüz insanı dahi “cinler” anılacağı zaman “iyi saatte olsunlar” demektedir. Güzel adlandırmaya yol açan ikinci neden olarak Ullmann. s. korkulan kavramların yerine kullanılan güzel adlandırmaları belirleyen toplumdur. doğal vücut fonksiyonları. Görülüyor ki güzel adlandırmanın ortaya çıkış nedenleri. eş cinsellik. tatsız. s. kırıcı. genellikle toplumun değer yargılarına bağlanmaktadır. 441 7 .. Bu tür kaçınılan bir ifadenin en kibar (belki de en az fark edilir) biçimde söylenmesi yönündeki kibarlık eğilimi güzel söylemenin bir diğer bölümüdür.

X.728 Düzmece Kısmık s. hoş olmayan. *Lüleburgaz – Kırklareli) DS. C. böylece bu olumsuz havayı dağıtabilmek için bilinçli olarak yapılır: Boğazsak (boğazlı) : Obur. : Kin tutmak. gerekir. (*Kemalpaşa – zmir. s. olumsuz bir hava yaratan varlık. Hesinke *Merzifon – Amasya. .I.1224 zayıf.2843 3. Güzel adlandırma. *Düzce – Bolu. gerçek olmayan. *Çarşamba -Samsun. s. utanç duyulacak şeyleri hiç sıkılmadan yapar olmak. Demirkapı *Susurluk – Balıkesir Yenice *Emet – Kütahya. s.I.672 8 .I. TS. sahte.VIII.çel . kavram veya olayları ifade eden deyimlerin yerine başka deyimlerin kullanılmasıdır: şişgin olmah C. TS. C.770 : Cimri. (*Bor – Niğde) DS. C. Güzel adlandırma. C. (Uluşiran *Şiran – Gümüşhane) DS. Bazı güzel adlandırma eş anlamlı kelimelerden faydalanılarak yapılır.II. iktidarsız. beceriksiz. C.II. : Dalavere. Bu açıklamalardan hareketle güzel adlandırmanın özelliklerini şu şekilde sıralayabiliriz: 1. s.XXII.I. TS. C. s. hile. Bu durumda çoğunlukla alıntı kelimelerden faydalanılır: Dirayetsiz Entrika Hemoroyit : Bilgi ve tecrübesi olmayan. TS. TS. s.Ordu. *Bor – Niğde.130 2.4729 Türküsünü çağırmak : Birine hoşlanacağı sözler söylemek. C. (Yayla *Tefenni – Burdur. dalkavukluk yapmak. Karaözü *Gemerek – Sivas. Güzel adlandırma ile anlatılmak istenenlerin dinleyenler tarafından anlaşılması : Uydurma. kabiliyetsiz. yüzsüz olmak. .görülmeyen davranışları yerine getiren ya da söylemleri kullanmaktan sakınmayan bireyler zamanla toplumun bir parçası olmaktan uzaklaşırlar.4014 Ar damarı çatlamak: Utanma hissi kalmamak.841 : Basur. s. Sincan *Divriği. s. pinti. C. pisboğaz. Lice – Diyarbakır…) DS. olumsuz bir durumu daha hoş sözlerle izah edebilmek.

211 (Yukarıseyit ortamlarda kaba ifadelerden sakınmak için başvurulan bir ifade tarzıdır: 7.IV.2975 : Peklik.I. C. C. (*Karaman *Çal – – Konya) Denizli) ile anmamak için yapılabilir: DS. Güzel adlandırma kelime. fahişe. C.1399 : Meme. 9 . TS. C. : Genel ev.C. C. C. s. kibar olmayı gerektiren karşıt cinsiyetlerin bulunduğu Def-i hâcet Aleste : Abdest bozma.I. s. kabızlık. Güzel adlandırmaya. kısaca cinsel yasakları gerçek isimleri Ayağı dışarı : : Bozuk Orospu ahlâklı. Güzel adlandırma. s.4. TS. s. cinsel tabu kabul edilen. TS.II. büyük abdestini yapma.397 6. s. TS. s.1019 Güzel adlandırma.600 : Yabancı (Çaltı *Gelendost – Isparta) DS.398 Ayağa çıkmak DS.I. kişinin kendisini veya dinleyicisini utançtan veya diğer duygusal rahatsızlıklardan korumak için başvurulur: Umumhâne nkıbâz Göğüs 5. s. kelime grubu veya cümle hâlinde olabilir. olmak.I.II.

“ak-saray. C. kara toprak (TS. s. s.1032). s. Mezar sözcüğü de ölüm gibi üzücü bir kavramı doğrudan hatırlattığı için bu kavram için güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur.III. C.1467). kabristan (TS.X. türbelik (DS.Korkuyla ilgili güzel adlandırmaların sayısı oldukça fazladır. Ölüm ve ölümü apaçık belirten ifadeler yerine kullanılan güzel adlandırmaların temel sebebini korkuyla beraber inanca da bağlayabiliriz.II. C.XI. tef (DS. kabir(TS. C. s. Bunların içerisinde sadece “ölüm” ve “ölmek” kavramlarını ifade eden güzel adlandırmalar şunlardır: son nefesini verdi ayrıldı hayata gözlerini kapadı hakka yürüdü bizi bıraktı can verdi irtihal etti vefat etti sonsuzluğa gitti günlerini doldurdu kara toprağa girdi dar-ı bakaya irtihal etti hayatı sona erdi hakkın rahmetine kavuştu rahmetli oldu sizlere ömür hayatını kaybetti toprak oldu gitti yitirdik mevta oldu ahirete göç etti daha iyi bir hayata geçti ömrü vefa etmedi yaşama veda etti son uykuya yattı ebediyete intikal etti yaratıcısının yanına gitti Türkçede ölüm ve ölmek sözcükleri yerine kullanılan güzel adlandırmaların yanında kefen ve mezar sözcükleri için de pek çok güzel adlandırma kullanılmaktadır. s.III. karadam (DS.VIII. lahit (TS. “Mezar kavramı Türklerde ilk olarak “saray” sözü şeklinde destanlarda ve halk edebiyatlarında görülmektedir.1841). mezar. sin (DS. C.VII.1465).1557). C. karayer (TS. s. C. C.4013) sözcükleri kullanılmaktadır.4128). C.4745). C. hıdırlık (DS.3637). 10 .VII.2357). s.XII. s. Kefen sözcüğü yerine çadır (DS. C.II.3156). s.IX. s.2325). s. C. yakasız gömlek (DS. “saray kertme ev”. mezarlık sözcüğü yerine hece taşı (DS.1547). C. Bu destanda mezar için.II. gök-saray” ifadeleri ile tanıtılmıştır.X. s. C. melez (DS.II. s. s.2641).” Manas Han’ın mezarı.

Pamukkale Üniveristesi FenEdebiyat Fakültesi Batı Dilleri ve Edebiyatı Bölümü. Üzücü olayları dolaylı bir şekilde ifade eden güzel adlandırmalar olumsuz etkiyi hafifletici bir görevle karşımıza çıkar.”13 Ölüm kavramının acı ve üzüntü verici durumunu hafifletici bir ifade olan “ecel şerbetini içmek” deyimi güzel adlandırmalar içerisinde en fazla göze çarpan örneklerdendir. ölüm kavramını ifade etmede kelimeleri veya ifadeleri kullanırken seçici olmamıza sebep olmuştur. Yapıldı çeşm-i sarayım. lokmana hacet kalmadı. “Mezar Taşı Yazılarında Güzel Adlandırma Kullanımı”..12 Ölümün zor kabul edilir oluşu “ölüm” sözcüğü için birçok güzel adlandırmanın ortaya çıkmasına sebep olmuştur. s. Gözlerim yollarda seni beklerim. Yüksel Ersan’ın Sivas ili “Yukarı Tekke Mezarlığındaki” mezar taşlarından derlemiş olduğu mezar taşı yazılarında kullanılan güzel adlandırma örnekleri şunlardır: “Mekânım dağlar başı oldu. Bu adlandırmalar mezar taşı yazılarına da yansımıştır. Deyişbilim Sempozyumu Bildirileri). Mezar taşı yazılarında ölümün acısı şerbetle tatlandırılmaya çalışılmıştır. fade edilmek istenmeyen olaylar veya nesneler. Zor kabul edilir bir durumun anlatılmasında zor kabul edilir kelimeler ve ifadeler kullanmak acımıza acı katacaktır. Yüzyıla Girerken Yazında Dil Kullanımları (I. s. 259 11 . çtim ecel şerbetini. Denizli. Kuşlar son şarkıyı besteler dalda Son yolcu kaybolur hazanlı yolda. Yazın. Temmuz 2001. Gelmeyeceğini bildiğim halde. 244 13 Yüksel Ersan. Çok daha kuzeydeki Türk destanlarında ise. seyrana hacet kalmadı. 12 Yüksel Ersan. agm. Mezar taşı yazılarında ölümün soğukluğu ve zor kabul edilir oluşu. taş saray yerine “taş balat” ismi kullanılmıştır”. Bunları kabul etmesek bile yaşamın bir bölümünde bunlarla karşılaşmama şansımız yok gibidir. 21.yani “balkonlu saray” denmektedir. hayatımızın bir parçasıdır. mimara hacet kalmadı. Dil.

dört yerde kergek bolmak deyimi geçmekte. 18 Besim Atalay. “boyda ne uç bar. Mezar taşı yazılarında kullanılan güzel adlandırmalarda ölen kişiye saygı. Yunus Emre’nin ölüm ve fanilik konularını içeren şiirlerinde bir çok güzel adlandırma örneklerine rastlayabiliriz. 14 15 Doğan Aksan.”14 “uç” sözcüğü DLT’de bir nesnenin tükenmesi anlamındadır.III. Ankara 1996.Ölümün olumsuz anlamını ortadan kaldırmak mümkün olmasa bile olumlu çağrışımlardan yararlanarak oluşturulan yeni anlamın olumsuz etkiyi hafiflettiğini görebiliriz. bu deyim daha önceki araştırmacılarca “gerek olmak. Gök dininde (Şamanizm) ölen kimsenin ruhunun kuş ya da böcek olarak uçtuğuna inanıldığını belirten araştırıcı. korkunçluğu ve ümitsizliğini Yunus Emre’nin ilk şiirlerinde güzel adlandırılmış ifadelerle görebiliriz. (Ulusta çokluk yüzünden tükenme yoktur). Ölümün dehşeti. “Köktürk metinlerinde. delirmiş) sözcüğü güzel adlandırma kapsamında değerlendirilebilir. s. kanatlarını gererek uçan bir kuşun adı olduğunu kanıtlarıyla ortaya koymaktadır. yakınlarına hürmet ve nezaket anlayışı hâkimdir. DLT Tercümesi. delirmek” anlamında da kullanılmaktadır. Bu çalışmayla kergek bolmak (kergek olmak) deyiminin “ölmek” kavramını bir somutlaştırmayla dile getiren deyim aktarmalı (Fr. Aynı metinlerde “ölmek” kavramıyla ilgili sözcükler ve kergek bolmak üzerinde uzun bir çalışma yayımlayan Osman Nedim Tuna. C. kergek’in bıldırcın türünden. Engin Yayın evi. lüzumlu olmak” ve “ölmek” biçiminde açıklanmış bulunmaktaydı.” 15 “uçmak” sözcüğü günümüzde “aklını yitirmek. “Ölmek” sözcüğü yerine kullanılan bir başka güzel adlandırma örneği ise “kergek bolmak” ifadesidir. 44 12 . Toplumun uygun görmediği davranışları sergileyen ve toplumun söylenmesini yasakladığı veya hoş karşılamadığı sözleri söylemekte pervasız olan kişiler için kullanılan uçmuş (aklını kaçırmış. aynı yazıtlarda “ölmek” yerine uçmak eyleminin de kullanıldığına dikkati çekmektedir. Türkçenin Sözvarlığı. Metaphorique) bir anlatım olduğu kanıtlanmıştır. s.

C. Atları izi tozulu Önleri tabıl-bazılı l güne hükmü yazılı Şol muhteşem beğler yatar. Gitmiş gözünün karası Hem işi yoktur durası Kefen bezinin paresi Sünğüğe sarılmış yatar Buradaki “gözünün karası gitmek” ifadesi. Toker Yayınları. s. Yunus Emre’nin son (ermişlik. Yunus Emre. ölmek kavramını karşılayan güzel adlandırmadır. Yatmak sözcüğü de ölen kişiyi belirtmektedir. Bu şiirlerinde de ölüm kavramını değişik güzel adlandırmalarla ifade etmiştir: 16 Ahmet Kabaklı. 116-117 13 .3162) sözcüğü de ölen kişiyi belirtmek için kullanılan bir başka güzel adlandırma örneğidir. olgunluk) şiirlerinde ölümü umursamazlık vardır. Son dizede ölüm sözcüğüyle birlikte kullanılmış olmasına rağmen “yatmak” (TS. stanbul 1971. s.”16 Son dizede “ölüm” sözcüğünü karşılayan “yatmak” sözcüğü Yunus Emre’nin şiirlerinde sıkca kullandığı güzel adlandırma örneklerindendir.IV.“Vardım bunların katına Baktım ecel heybetine Nice yiğit murâdına Ermeyüben ölmüş yatar Yukarıdaki dörtlükte “ölüm” sözcüğü yerine “ecel” şeklinde bir güzel adlandırmaya başvurulmuştur. Vuslat ümidiyle bütün korkularını içinden atmıştır.

423) ölmek sözcüğünü karşılamakta ve ölümün acısını az da olsa hafifletmektedir. milletin kültürüne bağlayabiliriz. Beslediğüm nâzik teni terk etmeye derdim anı Kara toprağa ben anı karayım andan varayım”17 Yukarıdaki dizede “kara toprak” mezar (TS. Yukarıdaki dizede “yakasız bez” kefen sözcüğü yerine kullanılan güzel adlandırma örneğidir. 116-117 14 . age. s.“Dostdan haber geldi bana durayım andan varayım Kurbanlığa bu canumu vireyim andan varayım “Can vermek” (TS. C.II. Azrail (DS. C. Güzel adlandırmaları toplumun geçmiş yaşantılarına. tarihine. 17 Ahmet Kabaklı.XI. Yunus Emre’nin ölüm sözcüğü yerine kullanılan güzel adlandırmaların yanında. kefen (DS. Canalıcı hod geliser emaneti ver deyiser Ben emaneti ıssına vereyim andan varayım “Can alıcı”. ölümü doğrudan hatırlatan mezar ve kefen sözcükleri için de güzel adlandırma yoluna başvurulduğunu görmekteyiz. örf. s. s.4128) yerine kullanılan güzel adlandırmadır. diğer milletlerle ve kültürlerle ilişkilerine kısaca.854) yerine kullanılan güzel adlandırma örneklerinden birini bizlere vermektedir. dinine. s.I. Şol bir iki arşun bezin ne yeni var ne yakası Kaftan edüben eğnüme sarayım andan varayım “Yakasız gömlek”.. adet ve geleneklerine. C.1557) sözcüğü yerine kullanılmış güzel adlandırmadır.III. s. C.

varlığını bu ortamlarda sürdürür. Argo.2. stanbul 2002. s. Argo. 139 15 . Bu tanımdan hareketle argo yüksek statüdeki insanların kullanım alanı dışındadır. Argo ifadeler toplumsal yaşayışa aykırılığı ifade eder.I. Milli Eğitim Basımevi. Belirgin olan argo ifadeler ve güzel adlandırmaları birbirinden ayırmak çok güç olmayabilir. Argo. yaşamın her alanında meydana gelen olaylarla birlikte nesnelere karşı da alaylı bir bakış açısıyla yaklaşmıştır. GÜZEL ADLANDIRMA VE ARGO Argo kelimesi “serseri ve külhanbeylerinin kullandıkları söz”18 anlamındadır. aynı sosyal grupta olan insanlar tarafından kullanılır. Argo sözcükler. 2. Serseri ve külhanbeylerinin hayata karşı umursamazlıkları argonun sulu. 3. Ölüm gibi acı bir olayı ifade etmede bile alaycı bakış acısını görebiliriz. Özellikle söz içerisinde argoyu güzel adlandırmalardan rahatlıkla ayırt edebiliriz. 5. Olaylarla birlikte özellikle cinsel organlara karşı da sıkılmaz bir tavır ve normalin üstünde bir hayal gücüyle çok faklı adlandırmalar ortaya koymaktadır. ettiğimiz sözcüklerin eş anlamlılarıdır. hayata gülünç bir bakış açısıyla bakar. rahatlıkla kullanabildiğimiz veya kullanmakta tereddüt Argo. ciddî olamayan ortamlarda zenginleşir ve varlığını sürdürür. Bu belirsizliği ortadan kaldırmak için argonun genel özelliklerini şöyle sıralayabiliriz: 1. şakacı ve gülünç bir dil olmasına yol açmıştır. Resmî olmayan ortamlarda kullanılan argo. çünkü bunların hepsi 18 Türkçe Sözlük. Güzel adlandırma ve argo fonksiyonları bakımından farklı olmalarına rağmen tabu görüşleri ifade etmede kullanılırlar. 4. Fakat argo terimlerin güzel adlandırma olarak kullanımında çok fazla seçici olmak ve dikkat etmek gerekmektedir. Argo. ciddi ve resmi hiçbir olayı ifade etmekte kullanılmaz. C. Kelimelerin argo olup olmadığını belirlemek bazen çok güç olabilir.

C. Ama argoda rahatsızlık verici bir kullanımdan kaçınmak için “genel ev” veya “kerhane” kelimesi yerine “mektep” kelimesi tercih edilir.230). Bazen güzel adlandırmaya benzeyen havadan sudan konuşmalara rastlarız.resmî olmayan ifadelerdir ve sosyal statüleri eşit olan insanların kullanabileceği sözlerdir. akrep (DS.I. Argoda cinsel organları belirtmek için kullanılan bazı ifadeler “penis” sözcüğüne göre daha az iğrenç ve kaba görülmektedir. Bu tür konuşmalar genellikle alt sınıf ve bazı tabulardan rahatsız olan gruplar içinde olur. kefen (DS. Güzel adlandırma ve argonun ortak yönlerinden biri de söylenmek istenmeyen ifadenin şekilsel özelliklerini içeren sözcüklerle dile getirilmesidir. çiçek. mezar (TAÜ . “Mektep” kelimesinin normalde okul manasına geldiğini biliriz.134) manasına gelip argo bir ifade olmasına rağmen “çalmak” sözcüğünün suç ifade eden yönünü tamamiyle ortadan kaldırmasa bile bu suçu hafifletmektedir.100). Örneğin erkek cinsel organı olan “penis” ifadesi yerine “ufaklık”. s.III.1434).1032). çadır. C.III.2269) tabiri “işten atılmak” ifadesine göre daha yumuşak ve şakacı bir tabir olmasından dolayı konuşmacının ve dinleyicinin üzerinde çok fazla olumsuz bir etki yaratmaz. derikanat.I. C. Bunun için “işten atıldı” yerine “pasaportunu eline verdiler” sözü daha çok tercih edilir. Altıboğumlu.I. Bazen “pasaportunu eline vermek” (TS. s. s. C. s. “araklamak” sözcüğü “çalmak” (TS.IV. s. 16 .IV. C. aynı zamanda sizi dinleyen insanları gücendirebilecek terbiyesizce bir ifade gibi görülebilir. “küçük oğlan” gibi terimler kullanmak daha uygun olmakta ve doğrudan “penis” denilmesinin iğrençliğini ortadan kaldırmaktadır. C. dikkulak. hastalık (TS. Erkeğin cinsel organı için kullanılan “penis” çok daha kaba ve iğrenç bir sözcüğün yerini alıp güzel adlandırma şeklinde kullanılabilir. s. s. Argo terimler düzgün ve uygun bir şekilde kullanılmadıkça sadece güzel adlandırmanın kibarlığını zedelemez. yarasa (DS. taşlı köy.535). C. kurt (DS. Bir şeyi şakacı veya daha hafif bir manada nakletmek bir yere kadar konuşmacıya daha rahat ve özgür bir atmosferde konuşma imkânı sunar.

s.1488); eli büyük, ayı (DS, C.V, s.1715); gezgin, uykuda gezen (DS, C.VI, s.2023); kuyruklu, akrep (DS, C.VIII, s.3020); anadan doğma, çırılçıplak (TS, C.I, s.119); avuç açmak, dilenmek (TS, C.I, s.184) gibi ifadeler güzel adlandırma içerisinde şekilsel özellikler gösteren ifadelerden bazılarıdır. Güzel adlandırma gibi argoda da söylenmesi uygun olmayan tabu kavramların şekilsel özellikleriyle karşımıza çıktığı görülür. Servi altı (mezar, gömüt), kaldırım kuşu (kaldırım, sokak, durak gibi yerleri kendisine iş yeri edinen hırsız, yan kesici; sokak fahişesi, müşterisini sokakta bulmayı alışkanlık edinmiş fahişe), içeri düşmek (hapse girmek, ceza evine konulmak) gibi sözler argo olmakla birlikte güzel adlandırma sınırları içerisinde değerlendirilebilecek ifadelerdir. Halkın gündelik hayatında belirli nesne ve hareketlerin dile getirilmesi, duygu ve düşüncelerin belirtilmesi sırasında, bu unsurların dış yapıları, görünümleri argo ifadelerde öne çıkar. Bu ifadelerde kişinin dış görünüşü ile birtakım varlık ve eşyalar arasında kurulan benzerliklerden faydalanılır. Bu benzetmelerde güzel adlandırmalarda temel kaygıyı oluşturan güzellik ve estetik kaygısı yer almaz. Argocu oldukça sade, yalın, doğal bir mantıkla ve çok rahat bir şekilde hiç sakınmadan bu benzetmelerden yararlanır. “Böylece bazı insanların özellikle bazı organlarının veya vücutlarının bazı bölümlerinin dış yapıları, yeryüzündeki bazı bitkilerin meyve veya ürünlerinin görünümlerine dayanan biçimsel özellikleriyle ilişkilendirilmek yoluyla yeni anlamlar kazandırılmış birçok kelime argoya katılmıştır.”19 Ceza evinin güzel adlandırmada en fazla kabul gören karşılığı “içeri” sözcüğüdür. “ceza evi” (TS, C.II, s.1334) için kullanılan güzel adlandırmalar içerisinde bakış açısından kaynaklanan ifade zıtlığı görülmemektedir. Bu sözcüğün argodaki karşılıkları arasında hem “aslan yatağı” (BAS, s.45) hem de “it deliği” (BAS, s.153) karşılığının bulunması, söz konusu olan ifade zıtlığının bir göstergesidir. Güzel adlandırmayı argodan ayırabilmenin en önemli yolu toplumsal hassasiyeti bilmektir. Dinleyiciyi kırmamak, üzmemek, iğrendirmemek; konuşmacıyı toplumdan soyutlamamak için yasak olan kelimenin veya kelime grubunun yerine kullanılan bütün ifadeler güzel adlandırma kapsamındadır.
19

Halil Ersoylu; Türk Argosu Üzerinde ncelemeler, Leyla ile Mecnun Yayıncılık, stanbul 2004, s. 50

17

3. GÜZEL ADLANDIRMA LE EDEBÎ SANATLAR ARASINDAK

LG

Bir nesneyi veya olayı daha farklı bir isimle, farklı sözlerle güzel ifade etmek kaygısıyla yapılan güzel adlandırma, eski eserlerin bir kısmında edebî sanatlar arasında yer alır.20 Güzel adlandırmalarda bazen, varlık veya olayı ifade için başka dillerdeki karşılıkları olan alıntı kelimelerden faydalanılır. Bir kısım güzel adlandırmalarda kullanılan kelimeler, dilde başka bir anlamla yer almaz, sadece yaygın ismi söylenmeyen nesneyi karşılar, ya da o nesnenin adı yerine kullanılırlar. Ancak söylenmeyen kelimenin yerini tutan bu söz veya sözcüklerden bir kısmının cümle içinde yeni bir anlam kazanmaları söz konusudur. Bu tür güzel adlandırmalarda benzetme, kinaye, mecazlı ifade gibi diğer bir takım edebî sanatlardan yararlanılır. Yeni bir anlam kazanmış bu kelimelerde, yeni anlamla kelimenin asıl anlamı arasında bir takım ilgiler, benzerlikler bulunur. Dolayısıyla güzel adlandırmalarda benzetme çeşitlerinden açık istiare, mecaz-ı mürsel ve kinaye gibi söz sanatlarına rastlamak mümkündür. Mecâz-ı mürsel, “Bir sözü benzetme amacı gütmeden gerçek anlamı dışında başka bir anlamda kullanma sanatı” diye tanımlanır. Atasözü ve deyimlerde çok rastlanan bu edebî sanata, deyimler halinde görülen güzel adlandırmalarda da sıkça rastlanmaktadır. Hasan Aktaş’ın bu sanat için verdiği örneklerden biri, anlamı güzel adlandırmayla ortaya çıkmış bir kelimedir: “Gözlerinde aksi bir derin hiçin Kanadın yayılmış çırpınmak için Bu kış yolculuk var diyorsa için Beni de beraber al anneciğim” Necip Fazıl Kısakürek Dörtlüğünde “yolculuk” kelimesi, “ölüm” yerine kullanılarak mecâz-ı mürsel sanatı yapılmıştır.21 Sözlüğümüzde yer alan kelimelerden güzel adlandırma için mecâz-ı mürsel sanatı ile yeni bir anlam kazanmış olan kelimelerden bir kaçı şunlardır: Evraksız: Namussuz, şerefsiz
20 21

Süleyman Fehmi, age. Hasan Aktaş, Edebî Sanatlar, mge Kitap evi, Konya 2002, s. 38 - 41

18

Acı yer: Ölü evi Açık ağız: Geveze Fırlama: Piç Ar damarı yırtılmak: Utanmamak, terbiyesizlik etmek Ahiret uykusu: Ölüm Güzel adlandırma amacıyla oluşturulmuş, yani yeni bir anlam kazandırılmış kelimelerin bir kısmında da edebî sanatlardan kinaye sanatı görülmektedir. Kinaye, benzetme amacı taşımadan hem gerçek, hem de mecâzî anlamla kullanılan bir kelimenin söz içinde daha çok mecâzî anlamıyla yer almasıdır.22 Örtmece kelimelerde söz içinde kelimeye yüklenen asıl anlam yeni anlamdır ki bu anlam kelimenin mecaz anlamıdır. Kelimenin asıl anlamı kaybolmasa bile, kastedilen anlam kesinlikle yerini tuttuğu kelimenin anlamıdır. Güzel adlandırmalardan; “Alkışçı: Dalkavuk Algı: Rüşvet Allanmak: Sarkıntılık etmek Antika: Garip, tuhaf Arkadaş: Eş Atıcı: Asılsız konuşan Eli uzun: Hırsız” gibi kelimeler kinaye sanatına örnek olarak verilebilecek kelimelerin bir kısmıdır. Güzel adlandırmalarda kelimelere yeni bir anlam kazandırılırken, söz konusu nesne, durum veya olayı adlandıran kelimenin gerçek anlamı arasındaki benzerlikten faydalanılır. Dolayısıyla edebî sanat olarak bu ifadelerde daha çok benzetme sanatları bulunur. Bu benzetmeler de benzetmenin gelişmiş şekli olan ve sadece benzeyenle yapılmaktadır. Açık istiare denilen bu edebî sanat klasik şiirimizdeki mazmunlarda da görülür. “Benzeyen unsurun isminin, benzetilen ismin yerini tutacak şekilde kullanılması” denebilecek bu edebî sanatın tanımı, güzel adlandırmaların tanımına da büyük yakınlık gösterir. Sözlüğümüzde yer alan kelimelerden açık istiare sanatı taşıyan sözcüklerden bir kısmı şunlardır:
22

Hasan Aktaş, age., s. 42 - 46

19

Ayaz: Kel Batkın: Müflis Boş: Cahil. 20 . mecâz-ı mürsel ve açık istiare edebî sanatlarının görüldüğünü tespit ederek bunlara birkaç örnek vermeyi yeterli görüyoruz. işe yaramayan Çiğleşmek: Yersiz. Çalışmamızın temel amacını oluşturmadığı için. kaba davranışlarda bulunmak Bu edebî sanatların dışında bir kısım güzel adlandırmaların bünyesinde diğer benzetme çeşitleri olan edebî sanatları taşıyan güzel adlandırma örneklerini tespit etmek de mümkündür. bu bölümde güzel adlandırmalarda en çok kinaye.

tüberküloz (TS.X.VI. güzelağrı (DS. 3. s.2243).3011). 1. s. Güzel adlandırmanın yapısında olan naziklik ya da dolaylı yoldan ifade etme hastalıklar için de kabul görür ve yıpratıcı olmaz.VIII. Tüberküloz ve cüzzam gibi bazı terimler bulaşıcı hastalık olmalarından dolayı kullanımları kısıtlanmış kelimelerdir.VII. C. C. Bu tür kelimeler insanları korku ve üzüntüye sevk edebileceği için bu kelimelerin yerine dolaylı yoldan hastalığı ifade eden kelimeler kullanılmalıdır. kel hastalık (DS.2178). C.1979). C.VI. 1.I. gözel hastalık (DS. C. C. C.3726). s. s. 1. ince hastalık (TS. 21 . 2. C. Hastalık adının söylenmemesi ya da güzel adlandırmayla ifade edilmesi hastanın düşüncesinin farklı yöne kaymasına sebep olur. 4. C. HASTALIKLARLA LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Hastalıklarla ilgili güzel adlandırmalar daha çok tedavisi olmayan ya da tedavisi uzun süreli olan hastalıklar için kullanılır.II.1392).2732). 5.66). s.VI.2537). s. s. s.VIII. s.139). sütçe (DS.I. GÜZEL ADLANDIRMANIN ORTAYA ÇIKIŞ SEBEPLER Güzel adlandırmanın yapıldığı yerleri inceleyebiliriz: 1. ince ağrı (DS.1. Örneğin “verem” yerine halk arasında birçok örtülü ifade kullanılmaktadır: “adı belirsiz (DS. akarca (DS. kurudan (DS. BÖLÜM 1. Hastalıklarla lgili Güzel Adlandırmalar Korkuyla lgili Güzel Adlandırmalar Ahlâkî Değerlerle lgili Güzel Adlandırmalar nançla lgili Güzel Adlandırmalar Kusurları Gizlemeye Bağlı Güzel Adlandırmalar ve yapılış sebeplerini şu başlıklar altında 1. C. s. gelincik (DS.

özellikle veremle ilgili güzel adlandırma örneklerine yazılı basınımızda sıkça rastlarız.II.3030).XI.2870).VIII.417)” sözcükleri “verem” yerine kullanılan güzel adlandırma örnekleridir.. “hücre büyümesi”.IX. şerbetleme (DS.3347). yeyilme (DS. s. s. agt. s. s.IV. s. C. s.I. Aynı cümle içerisinde geçen “hastalığa yenik düşmek” “ölmek” sözcüğünü karşılayan örtülü bir ifadedir. Kanser yerine “incitme beni (TS. 75 22 . s. s. Doktora Tezi. C. Eşini toprağa verdikten sonra kendini evine hapseden Sinan Çelmen. kif (DS. Edebe aykırı ve utandırıcı bazı hastalıkları dolaylı yoldan ifade etmeye çabalarız. Güzel adlandırma bu yönüyle korkulu ve üzücü bir durumu hafifletici etkisiyle karşımıza çıkar. C.I.3762). örken (DS.”24 23 Yüksel Ersan.XI.3343).4246)” şeklinde adlandırılır. C. Hatice Çelmen’in yakalandığı amansız hastalığa yenik düşmesine kadar sürdü. Alltagssprache und in den Fachsprachen Der Politik. öpke avrûu (DS.C.”23 Yukarıdaki ifadede geçen “amansız hastalık” kanser yerine kullanılan güzel adlandırma örneğidir.2943). Hastalıklarla ilgili bazı gazetelerde yer alan güzel adlandırmalar şu şekildedir: “Çok sevdiği eşinin ölümünden sonra evine kapanan ve dört yıldır hiç dışarı çıkmayan Siverekli Sinan Çelmen (50) üzüntüden kör oldu. C. C. Doktorlar kanser kelimesini kullanmak yerine “tümör”. s.65). adı batası (DS.VIII. s. “Toprağa vermek” sözünde ise ölüm ve ölmek sözcüklerinden kaçınıldığı için olumsuz etkiyi hafifletici bir durum söz konusudur. C. s. Ankara 2000. külleme (DS.VIII. 92 24 Ümit Söylemez. Der Internationalen Bezıehungen und Des Gesundhcıtswesens Im Deutschen und Türkıschen. Bu mutluluk. C. Hastalıklarla. Güzel adlandırma bazı hastalıklarda kibarlık gerekçesiyle ortaya çıkar. Örneğin “frengi” hastalığı “kötü yara (DS.1394). s.X.IX. s. Hacettepe Üniveristesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. C. yaşadığı üzüntü sonucu geçen yıl iki gözünü de kaybetti. s.2983). C. Çelmen eşiyle mutlu bir 24 yıl geçirdi. “atipik hücre çoğalması” ifadelerini kullanarak hastalığın daha katlanılabilir olacağı inancındadır. C. yenirce (DS. ayığ (DS.4260)” denmesi de kanser hastalığının üzücü durumunu az da olsa hafifletici bir ifade olur.

Özellikle sara hastalığı için bu tür kullanımlar yaygındır. Necla Akkaya.X..III. CA. bu oranın sıfır ile yüzde 80 arasında olduğunun yaygın kanı olduğunu belirtti. Çalınmak sözcüğüyle birlikte “değiştirme” sözcüğünde de korku ve inancın güzel adlandırmalardaki etkisini görebiliriz.207). C. C. C. bazı çevrelerin Tüberküloz aşısının etkinlik oranını tartıştığını. “Cerrahpaşa Tıp Fakültesi’nin “Sürekli Tıp Eğitimi Sempozyumu” çerçevesinde düzenlediği “Çocuk ve Erişkinde Bağışıklama Sempozyumu”nda konuşan uzmanlar çocukların yüzde 90’ının aşılanması halinde hastalıklara karşı tam koruma sağlanacağını vurguladı. Doktorlar arasında kullanılan “tüberküloz. agt. C. cin çarpmak. Bazı hastalıklarda korku ve hurafelerin sebep olduğu güzel adlandırma olayı görülmektedir. s. s.IX.”26 “Verem” yerine kullanılan “tüberküloz” (TS.I. C. dışarlık (DS. ölmek üzere olan bir hastanın dili peltekleşmek (DS. C.“Tüberkülozun tarihçesi bir bakıma insanlığın. s. “Sara” yerine kullanılan “al basma (DS. gürbüz ve sağlam bir çocuğun birden bire zayıflayarak tanınmayacak hale gelmesi (Şeytanın değiştirdiğine 25 26 Yüksel Ersan. s. hepatit.3998).”25 Yukarıdaki paragrafta “verem” yerine “ince hastalık” la birlikte “tüberkülozun” da kullanıldığını görüyoruz. Raşitizm hastalığı. hemoroid.IV.111). ağrı tutmak (DS.1055) gibi anlamları olan “çalınmak” sözcüğünde korku ve inanca dayalı örtülü ifadelerin en güzel örneklerden birini görebiliriz. s.1473)” gibi adlandırmalar korku ve hurafelerin sebep olduğu örtülü ifadelerdir. Korkuyla birlikte inancın da sebep olduğu güzel adlandırmalardan biri de “çalınmak” sözcüğüdür. s. 93 Yüksel Ersan. s. nme inmek. oynatmak (DS. Bağışıklama uzmanı Prof. tutalga (DS. agt. bakteriyoloji ve enfeksiyon hastalıklarında da çığır açtı.IV. 91 23 . 1882’de Koch’un basili tanımlaması sadece umutsuz ince hastalığın tedavisinde önemli bir adım olmadı. C. Bazı hastalıklar için kullanılan terimsel ifadeler halk arasında yaygınlık göstermektedir.2943) sözcüğü sıklıkla kullanılan tıp terimi olarak güzel adlandırma şeklinde karşımıza çıkmaktadır.I.3303). deli olmak. s. enfeksiyon” gibi terimler toplum tarafından kabul gören güzel adlandırmalardır.. s. tıbbın tarihçesi gibidir. Dr.

bozgun (DS.751) sözcükleri kullanılır.1425) daha çok tercih edilir. Tespit ettiğimiz kelime veya deyim halindeki güzel adlandırmalardan hastalıklarla ilgili olan güzel adlandırmalar şunlardır: adı batası adı bellisiz : Köstebek de denilen çıban.XI. inanç ve ahlâkî düşünceyle de ilgili olabiliyor. Bu sözcüğün anlamını “cin çarpmak” la ilişkilendirdiğimiz zaman inançla birlikte korkunun etkisini de bu güzel adlandırmanın ortaya çıkış sebepleri arasında görebiliriz. s. C. Örneğin Türkçede “kusmak” yerine “istifrağ etmek” (TS. C. C. C.II. C. Örneğin.XII. s. yüklü (DS. DS. C.) anlamlarına gelen “değiştirme” (DS. kemik veremi.280). s.1402) sözcüğünün güzel adlandırma olarak kabul görmesinde korkudan çok inancın rolü vardır. s.IV. s. Türkçede “hamile olmak” tercih edilen bir ifade şekli değildir. C. “Hastalığınız nedir?” ya da “Ağrınız var mı?“ gibi cümlelerin yerine “Herhangi bir rahatsızlık hissediyor musunuz?” veya “Rahatsızlığınız nedir?” gibi cümleler kullanırlar. s. C. Bu tür güzel adlandırmalar görgü ve nezaket anlayışımızın sonucudur. C.II. s. üzmemek için “hasta” sözcüğü yerine “rahatsız” veya “kendini iyi hissetmemek” gibi ifadeleri kullanırlar. s.I. Doktorlar da bu tür güzel adlandırmaları kullanırlar. Hastalıklarla ilgili veya bir hastalığın ismini söylememek için kullanılan bir güzel adlandırma aynı zamanda korku.I. DS.I. Onun yerine kullanılan “bebek beklemek (TS.66 24 .4407). “ishal” sözcüğü yerine “sürgün (DS. s. Güzel adlandırmaların sınırlarını belirlemek. Türkçede hamile kadın için kullanılan birçok nazik ve kibar ifade tarzı vardır.65 : Verem.751). hangi sözcüğün veya söz öbeğinin ne tür bir güzel adlandırma olduğuna karar vermek bazen çok güç olabiliyor. nsanlar birbirlerini rahatsız etmemek.3720). C. sıraca. s.II.X. akıl hastası için kullanılan “çalınmak” sözcüğünün oluşum sebebini bazen hastalıktan çok inanca bağlayabiliriz.4328) gibi güzel adlandırmalar daha çok tercih edilir ve bu sözcükler “hamile” sözcüğüne göre daha nazik ve kibar bir söyleyiş şekli olarak kabul görür. Deli. ağır ayaklı (DS.inanılır. bozguna düşmek (DS.

DS. inme inmiş. s. s.220 : Kötürüm. C.I. s. 5) Bel soğukluğu.I. 3) Sonradan görmelerdeki gurur. DS. s. C.I.535 Dedim ucadan. 2) Oğlanlık da denilen ateşli bir çocuk hastalığı. loğusa humması. s.207 alınmış alkın ayığ büyük öksürük can alıcı çiçek : Felçli. TS. (Şeytanın değiştirdiğine inanılır.276 değiştirme : 1) Raşitizm hastalığı.I. s. s. 4) Deri veremi. s.II. s.III. 2) Sara hastalığı. s.XII. DS. Sesin çıhmaz bacadan. 2) Bulaşıcı beyin hastalığı (hayvanlarda). cinnet.adını eller alsın ağrı tutmak ağrı akarca : 1) Müzmin yara. DS.65 : Üzerine düştüğü konudan başka bir şey düşünemez olmak.833 : 1) Öldürücü. sarası olan. C.417 : Boğmaca. DS. ağır ve bulaşıcı bir hastalık.I. C.I. sıraca. C.68 : 1) Loğusa kadınlarda görülen bir hastalık. TS. TS. delirmek. DS.I. DS.I. 3) Yılan. s. s. 5) Domuz.I. C. C. 4) Akrep. C. C. C. C.139 akıl hastalığı aklını bozmak al basma : Delilik. C. s.4488 25 .I.66 : Sara hastalığına yakalanmak. DS. C. C. s.111 : Tifo.) DS. 3) Öldürücü hastalık.I.421 2) Azrail. s.680. C. DS.I.I. s. C. kahredici. s. s. şeker. 2) Gürbüz ve sağlam bir çocuğun birden bire zayıflayarak tanınmayacak hale gelmesi. DS. s.IV.854 : rinli kabarcıklar dökerek yüzde izler bırakan ateşli. DS. : Cüzzam hastalığı. Allah seni gurtarsın. C. TS. kibir. fistül. 3) Daima akan çıban. C.IV.109 : 1) Kemik veremi. Çiçehden gızılcadan K A. cüzzam.1586 : Saralı.1402 diyabet dönük dutargalı : Şeker hastalığı. DS.213 : Verem. TS. şımarıklık.

C.1755 gelincik : 1) Verem. müfsid. 3) Sancı. fenâ. DS.2243 : 1) Kötü. C. TS.VI.VII. DS.1753 : 1) Diş nezlesi.VII. 5) Böbrek hastalığı. C. C.2522 : Verem.1980 gelincikleme göğertme gözel hastalık gözenti güzelağrı habis : Heyecandan ileri gelen bir çeşit sinir hastalığı.VI. s. s.VII. C.VII. s. s. C. 3) Yılancık hastalığı. DS. alçak. DS.2362 : Dizanteri ya da kolera hastalığı. C. 2) Bademcik iltihabı. kalp hastalığı. 2) Kalp hastalığı. boyun sıracası. C. TS.1091 hıcılayık hınam içağrısı ileze ili ince ağrı ince hastalık incitme beni inme issice kabaram : Boğmaca. DS.2503 : Veremli.II.2113 : Verem. DS.engi engin : 1) Nezle. DS.1400 : Verem. s.VI. bir çeşit delilik. 4) Arpacık denilen bir çeşit göz hastalığı. C.2180 : Verem hastalığı. s. DS. C. fâsid. C.II.VI.2178 : Karasevda denilen akıl hastalığı.V. DS.1979 9) Bir çeşit mantar. TS. s. 6) Lenfa düğümü iltihabı. hastalıklı. durumu ölüme yakın olan (kimse). DS. s.VI. 7) Yüzde olan bir çeşit çıban. C.VII. C. nüzul. s.2537 : Akciğer veremi.1980 : Kolera hastalığı.VI. s.2581 26 . s.VII. s. s.II. DS. DS.1394 : Felç.VI.2521 : Hayâlet. DS.2356 : Kemik veremi. C. 3) Ağır hasta. peri. C. DS. s. C. s. s.VIII. 8) Süt çocuklarında görülen öldürücü bir çeşit hastalık.V. s. 2) Genellikle çene altının ve yüzün şişmesiyle beliren hastalık. s. cin. 4) Felç. s. C.1392 : Kanser hastalığı. ağrı.VII. C. s. 3) Anormal hastalıklara veya kanserli urlara verilen isim. s.II.2559 : Üzüntüden olan sinir hastalığı. 2) Kötülük eden. C. C. DS. DS. DS. C. TS.

s. s.IX. C. DS.XII.IX.1894 : Kötürüm. s. DS. C.3315 : Verem. s.3403 : Katarakt olmak. difteri. C. TS.4573 : 1) Büyük çıban.III.2880 : Kızamık hastalığı. C. C. bronşitli. kan çıbanı. DS.3486 : Frengi. s. s.VIII. C.TS.2864 : Frengi hastalığı.3030 : Cüzzam. iltihaplı bir mantar hastalığı.VIII. DS. s. C. s. s. C. DS.2637 : Tifo hastalığı. s.3011 : Verem hastalığı. C. DS. hastalıklı.2983 : Romatizma. DS. C.VIII.VIII.VIII.1993 paryandı perde inmek punta seçime : Kızamık hastalığı.3343 : Rüşvet. C. C.3011 : Kolera. C. C. DS. hasta.2732 : Sıtma. kötürüm.3347 : Daha çok bebeklerde görülen.1854 : lletli.3564 27 . C. s.VIII. C. C. s.VIII.2870 : Kolera hastalığı. DS. s. C. s. 2) Bir çeşit çiçek hastalığı.IX. DS. DS.VIII. DS. DS.VIII. C. 2) Öksürük. pamuğa benzer. DS.IX. TS. göz görmez olmak. s. sakat. ağız ve boğaz çevresinde ortaya çıkan. s. dil. s. s. C. C.2654 : Verem.VIII.VIII. s.2956 : Frengi. DS.2651 : Kuşpalazı.2289 : Zatürree hastalığı. DS. TS. DS. C.X.III. TS. DS. s. C.3344 : 1) Verem hastalığı.III.IX. C.IX. C. s.VIII. DS. s.VIII. aft. s. C.karamübarek karabakma karayatalığ kel hastalık kızdırma kızılcık kif kirli paçavra köme kötü yara kuruyel kuruburu kurudan kusah kuşkuyruğu külleme lepra malûl oturag öğkenli öpke avruu örde örken pamukçuk : Şirpençe. s. C. belsoğukluğu gibi hastalık. 2) Difteri. s.III. DS. s. DS.2252 miskin hastalığı (illeti) : Cüzzam.3295 : Süreğen öksürüklü. DS. DS. C.VIII. s.III. s.IX. s.3016 : Frengi hastalığı.3013 : Dizanteri. DS.2862 : 1) Kızamık hastalığı.VIII. C.

s. C. DS. ateşli bir hastalık. s.4267 : Veba. DS.3675 : Tifo. C. C. s.X. DS.4316 : Frengi ve bel soğukluğu gibi cinsi münasebetlerle bulaşan (hastalık). DS. TS. C.4753 : 1) Tifo.XI.X. DS. s.3893 : Koltuk altında çıkan kan çıbanı.4801 : nme.XII.3336 28 .XII.XI. TS. 5) Öldürücü grip. 4) Sakat.XI. s.X.XI. DS.sedef hastalığı sırtı yarma sökel ter terleme terletme tilkiburnu topaç topak töker tutaklık tutalga tutulmak tüberküloz uzunöksürük üşütme vahıtsız yatağan yatalık yenirce yeyilme yıldırım yumrucak zührevi : Sedefi andıran pulcukların belirmesiyle ortaya çıkan bir deri hastalığı. DS. s. 2) Zatülcenp. C. C. s. DS. 4001 : Verem. 2) Şirpençe. DS. felç. C. s. s. s.X. TS. s.IV.X. C. s. s.X.X. DS.2943 : Boğmaca. C. C. DS.3961 : 1) Bir çeşit çıban.4078 : 1) Hasta. C. 3) Zatürree. DS. s.3888 : 1) Tifo.X. 3) Zatülcenp. C. s. s. 2) Tifo. C.XII. C. C. DS.4053 : Zatürree.4775 : Sara hastalığı.XI. DS. s. C.4199 : 1) Frengi.XI. s.IV.4246 : Kanser. 2) Tifo.3962 : Kötürüm.X. felç. s. s. C.X. DS. 3) Humma. DS. DS.3998 : Felç olmak. C.2474 : Şarbon hastalığı. DS. 4) Zatürree. s. DS. C. C. DS. s.s.4260 : nme. 2) Akciğer hastalığı.4768 2) Kabakulak. DS. s.4816 : 1) Humma ve benzeri ateşli hastalık.XII. C. C. s. DS.IV. C.3979 : Sara hastalığı.XII.3931 : Kötürüm. 2) Yoksul. C. C.3619 : 1) Humma.XI. 3) Cüzzam.

“yasak”. 2. C. Bununla birlikte hayatını kaybeden kişiye saygı duymak veya hayatını kaybeden kişinin yakınlarının üzülmesine sebep olmamak için böyle bir kavramın ifade edilmesinde güzel adlandırma yoluna gidilmektedir. “Türkçe’de örtmece sözlükler üzerine bir araştırma”. latif”28 şeklimdedir. can alıcı. Dinî inanışa göre kötü ruhların başı olarak nitelenen varlık olan “şeytan” sözcüğü yerine “iblis. gökçe” ifadeleri içerisinde “gökçe” sözcüğünün anlamı “gökle ilgili. semavi. elbiz” gibi ifadeler kullanılmaktadır. stanbul 2002. ahlâkî düşünceyle ilgili tabular ve üzüntüye sebep olan kavramlarla ilgili tabular. Bir yandan “kutsal”. Azrail için kullanılan “alıcı. “tanrıya adanmış” anlamları olan “tabu”.1. Ölüm kavramını ifade eden güzel adlandırmaların temelinde korku ve inanç yatmaktadır.II. S. 1021 29 . Ullmann ise günümüzde “tabu” sözcüğünün anlamının iki zıt yönde algılandığını vurgulamaktadır. Milli Eğitim Basımevi. KORKUYLA LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Korkunun sebep olduğu güzel adlandırmalar genellikle “ölüm” kavramıyla ilgilidir. Bu sözcüğün Azrail sözcüğü 27 Işıl nce Özyıldırım. bazı duygu ve düşünceleri ifade etmek. Korkuyla ilgili tabular beraberinde korkuyla ilgili güzel adlandırmaları getirmektedir. mekir nekir. s. Söylenmesi hoş karşılanmayan veya yasak kabul edilen kavramlar “tabu” olarak görülür. Aralık 1996. Tabu kavramları ifade etmenin yollarından biri de güzel adlandırmadır. Dil. “tehlikeli” ve “belirsiz” anlamlarında kullanılmaktadır. Dil Dergisi. diğer yandan “esrarengiz”. maviye çalar renk. güzel. bazılarını ise gizlemek amacıyla kullanılmaktadır.”27 Tabu sayılan kavramları üç grupta değerlendirmek mümkündür: Korkuyla ilgili tabular. albız. 1. Bazı kavram ve nesnelerin varlıkları kabul edilse bile söylenmesi hoş karşılanmaz. teccel. 16 28 Türkçe Sözlük. “Tabu sözcüğü aslında Polonezce bir sözcük olup “yasak olan” veya “kaçınılan şey” anlamında kullanılmaktaydı. s. 50.

gezer (DS. uçuk (DS. Azrail. öldürücü bir böcek türüne “karadul”. şeytan. C. sayıp (DS.3261). “Korkudan kaynaklanan güzel adlandırmalar yalnızca dinî konularla sınırlı kalmamakta aynı zamanda korkulan veya uğursuz sayılan bazı hayvanlar için de kullanılmaktadır. s. Azrail.XII. 29 Işıl nce Özyıldırım. s.II. C.VII. Örneğin. “güzelce” gibi adları da vardır. s. Türkçe’ de “baykuş” denilen kuşa Anadolu’da “hayırlı kuş”. hotik (DS. Ayrıca “cadı. Türkçede “cin” sözcüğü yerine “umacı (DS.4019). iblis (TS. obur (DS.yerine kullanılan bir güzel adlandırma oluşunun sebebini korkudan çok toplumun inancına bağlayabiliriz. s. C. C. yırtıcı bir kuşa “akbaba” adı verilmesi de örtmece sözcük örnekleridir.VI.4036). s.3559).4590). şeytan cin gibi varlıkların olduğuna inanmayan kimseler için bu kavramlar korku yaratmaz ve dolayısıyla böyle bir inanca sahip olmayanlar bu tür sözcükleri kullanmaktan kaçınmazlar.IX.IX. Korkuyla ilgili güzel adlandırmaların temelinde inanç yer alır. öşek (DS. uğursuz sayıldığı için “gelincik” gibi güzel bir adla alınan hayvanın Anadolu ağızlarında “gelin kadın” . Korkunun inanca bağlılığı sadece dinî konularla ilgili değildir.XI. cin gibi sözcüklerin güzel adlandırmaya konu olmasının sebebini inanca bağlayabiliriz. s.1324). hortlak” sözcükleri yerine “ubur (DS. s.2022). ili (DS.. s. C. Birçok dilde tabu olan hayvanlardan biri de “arı” dır. ürküldüğü. Türklerde de böyle bir inanışın eskiden beri var olduğunu bugün Anadolu’nun kuzey bölgelerinde arıya “arı sineği” denilmesinden anlıyoruz. “mal gelini”. “mal kadını” gibi adlar verilmesi. s. C.1963). s.4781)” sözcükleri kullanılmaktadır. s.VII. s. C. agm.2419)” sözcükleri tercih edilmektedir. yılanın bazı yörelerde “şerbetli sürüngen” olarak anılması.”29 Biz bu araştırmamızda uğursuzluk kavramının inançla ilgili olduğunu düşünerek uğursuz sayılan hayvanlar için kullanılan güzel adlandırmaları inançla ilgili güzel adlandırmalar grubuna dahil ettik.XI. Üçok’a göre.2522). Aynı şekilde. C.3356). C. s.X.XII.VI. C. mekir nekir (DS. 18 30 . C. geçkin (DS. C.

III. Akrep için kullanılan güzel adlandırmalar içerisinde “altıboğumlu. s. s. s.1782 31 .I.804 : 1) Sümüklü böcek.223 : Birdenbire ölmek. C. C.1813). TS. DS. C.I. s.III. s. TS. C.I. slamiyete göre isminin anılması hoş karşılanmayan “domuz” sözcüğünü inançla ilgili güzel adlandırmalara dahil edebiliriz. yerdegezen (DS. Sözlüğümüze dahil ettiğimiz kelime ve deyimler arasında korkuyla ilgili olduğunu düşündüğümüz güzel adlandırma örnekleri şunlardır. s. s. Bunların dışında yengeç için “adı kötü. DS. gısdırgaç”. terkili” ifadelerini görebiliriz.I. DS. TS. s.4250)” şeklinde güzel adlandırmalar kullanılmaktadır. kahredici. s. C. Yılan gibi akrebin de insanlar için ölüme sebep olabilecek bir hayvan olmasından dolayı örtülü ifadeleri mevcuttur. DS.1752 : Kuduz köpek.1324 dünyaya gözlerini kapamak(yummak) : Ölmek. devasız hastalık.432 : Kefen.185 dağdagezen (dağdaki) : 1) Kurt. C. C.421 2) Azrail. C.I. DS.XI. 2) Öldürücü. s. TS.I.215 : Deprem. kuyruklu. C. s.369 : 1) Öldürücü. C. DS. ölmek. C.V.280 : Birdenbire bayılmak. s. s.1704 : Felaket. 2) Domuz. hınzır. TS.I.I. domuz için “adıyaman.I. C.1032 bir avuç toprak olmak : Ölmek.XII. s. TS. C.V. C. gaban. Bu güzel adlandırmalar insanlara zararı dokunabilecek görünüm itibariyle korkulan hayvanlar için kullanılır.854 : Tabut. uzun (DS. düşman. DS.749 dünyaya vedâ etmek : Ölmek.I. 3) Öldürücü hastalık. gara canavar. s.749 el çekmek elbiz engebe esiren : Ölmek. C.4790). DS.Uğursuz sayılan hayvanların dışında inançtan kaynaklanmayan bir korku duyulan hayvanlar için kullanılan örtülü ifadeleri bu grup içerisinde değerlendirdik. kehten bakan” . kurt için “dağdaki” şeklinde güzel adlandırmalar mevcuttur. s.V.XI. s. uzunböcü (DS. s. DS. Örneğin “yılan” için “evren (DS. ferik.4053). C. 2) Şeytan. C. toprağa kavuşmak. s. alıcı Allah emri ansızına uğramak atılıp gitmek can alıcı cansız at çadır : 1) Azrail. C.III. C. DS. C. zelzele. s.V. dağdagezen.

VI. C. s.VIII.1074 hayata gözlerini yummak (kapamak) : Ölmek. s. C. idam etmek.II.IV. DS. eceli gelmek. DS. 2) (kadınlar için) Doğum vakti gelmek. DS. 3) Tutukevi.1465 : Ölüm. C. toprak. s.II. s.1049 günleri sayılı (olmak ) : Bir kimsenin ölümü yakın (olmak).4672 kara toprağa aş olmak : Mezara girmek. C.2074 : Ölmek.1073 günü yetmek (gelmek) : 1) Vâdesi tamam olmak. DS.1841 : 1) Kurt.VII.1813 : Sarı akrep.II. C.XII. sin. DS. s.VII.XII. TS. s. s. umacı. C. C.III.2655 : Akrep. C. DS. C.XII.2907 32 . ölmek. kara toprak. DS. TS.V. C. s.1467 : Mezarlık. s. s. C. s.2641 : Ölüm.II.2325 : Mezarlık. C.II.VIII.1415 : Mezar. s.1198 : Mezar taşı.2357 : Dünyadan âhirete göçme. s. C. zararlı hayvanlar. TS. DS. s. s. DS. TS. TS. ölmek.2427 : Deprem DS. ölüm. C.1197 hayatıyla ödemek hece taşı hıdırlık irtihâl kabir kabristan karadeve karadam karayazı karayer karayol kuyruklu lahit öcü : Hayatına mal olmak. C. s. s. C. DS.3308 ruhunu teslim etmek : Can vermek. C. sonu gelmek. s. vefat.VIII. TS. C. s. C. kabir.2201. DS. TS. C. TS. s.2119 gözü toprağa bakmak: Ölmek üzere olmak.IX. domuz vb. s.VI. s.2380 salaca sallandırmak sallantı sarıoğlan : 1) Tabut.II.V.4666 : Akrep.2642 : Mezar. s.evran [evren] ferik gidergelmez göcemek : Büyük yılan.II. 2) Ölü. C. DS. TS. C.II. s. C. C.II. DS. s. gömülmek.4535 : Mezar. C. DS.3020 : Mezar. C. TS. s.IX.1547 : Ölüm.VIII. TS.IV. TS. TS. C.XII.III. sin. TS. C. C. s. ecel. s. DS. ölmek.4664 : Asmak.III. C. s. sanduka. ölmek.3308 2) Çocukları korkutmak için uydurulmuş hayali yaratık. s.1846 : Ölüm.

IV. 1.IV. idam sehpası.IV. C. C. s. s.XI.4753 : Ölümü yakın görülmek.4026 : 1) Cine. Bunlarla birlikte hırsızlık.IV. işemek) ve organ adları (kıç. vücut uzuvları ve yasak ilişkilerle ilgilidir.XI. ölümü yakın olmak. DS. şeytana çarpılmak. s. TS.IV.4019 : Cin. C. TS. C.XI. s. s. meme) dolaylı bir şekilde ifade edilir. TS.XI.X. DS. s.2907 : Hortlak.4053 : Eceli gelmek. DS. s.XII. dedikodu. AHLÂKÎ DEĞERLE LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Güzel adlandırmalar içerisinde büyük bir orana sahip olan ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar daha çok doğal vücut fonksiyonları. DS. peri tarafından çarpılmak. s.XII. rüşvet gibi kavramların yerine kullanılan örtülü ifadeler de ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalardır. s.3797 : Kefen. C. C. 2) Hastalığa tutulmak. ömrü sona ermek. C. C.4790 : Yılan.4250 1. s.4036 :Yılan. C.4745 : Deprem. C.2907 : Gömülmek.4027 : Cin.XI. 3. s. DS. toprağa karışmak.XI. C. DS.IV.2907 : Ölmek. DS. DS. DS. s. C. faiz.3861 : Akrep. cin çarpması. Bazı doğal vücut fonksiyonları (kusmak.4026 : Sara. s.tabanı genişlemek tef tehlike terkili toprağa bakmak toprağa düşmek toprağa girmek toprak olmak ubur uğrağa gelmek uğrak uğramak umacı uzunböcü uzun uzunöksürük vâdesi gelmek yağlı ip yerdegezen : Ölmek. cinsellik.XI. C. s.2907 : Ölmek. C. yaratık. yalan.X.XI. s. s. s. Kaba yada iğrenç sayılabilecek sözcüklerin örtülü bir 33 . korkutan şey. peri örneği. C. C. TS. vurulup ölmek. DS. ölmek. s. TS.XII. C. DS.3099 : Yılan. gömülmüş olmak. C. DS. C.3036 : Darağacı. TS.4053 : Boğmaca. s. DS.

822). “ gaita”.347). C.2417).3114).XII. vücut uzuvları ve tuvalet terimleriyle ilgili olan sözcüklerden doğrudan söz edilmesi toplum tarafından ayıp sayılır. kaynaşık. katkılı.2240). s. hoşu (DS. s. döl. s.3976). ekti (DS. s.3564). fırlama. ellenmiş dillenmiş (TS. C. s. s. C. C.”30 Edep duygusu güzel adlandırma için zengin bir kaynaktır. C. koket (TS. toylun (DS. ayağı garıncalı. C. 30 Işıl nce Özyıldırım. ters ayakkabı (DS. s. “basen”.IV. C. s.III. C. C. “abdesthane”. başdan çıkgın (DS. Yasak ilişki sonucu doğan çocuk için ise “piç” kelimesi yerine “evlilik dışı çocuk.1715). C.3880). Bu sözcükleri çekinmeden söyleyen kişilerin ahlâkîliği tartışılır. s.4446). “tuvalet” terimlerini incelediğimizde kaba olarak kabul edilen ve konuya dikkati çeken “helâ” veya “kenef” sözcükleri yerine “tuvalet”.V.VII.X. C.4754). Bu sözcükleri doğrudan ifade etmeme ya da dolaylı bir biçimde söyleme insanların ahlâklı olma çabasını göstermektedir. 19 34 . Cinsellik.I. “çıkarmak” sözcüklerinin kullanılması da aynı çabanın ürünleridir. eksiklik. “kalça” veya “kıç” yerine “kaba et”. yollu” ifadeleri halk arasında daha çok tercih edilmektedir. s.X. “kusmak” yerine “istifra etmek”. “kabine”.I. Örneğin “oruspu“ yerine “seçme (DS. malta (DS. ayağı bozuk. “kaka” yerine “büyük aptes”.1713). tensuz (DS.1701). Toplum tarafından yasaklanmış cinsel ilişki içerisinde olan kadını ifade etmek için güzel adlandırma kullanılmıştır. besmelesiz. vesikalı (TS. s. “oo”. “yüznumara”. C.2180). piç yerine “gayri meşru çocuk”.519).XII. alakırık” şeklinde ifadeler kullanılmaktadır. s. agm. C. “memişhane” gibi sözcüklerin kullanıldığını görmekteyiz. Bu sözcükler içerisinde argo sözcüklerle benzerlik gösteren ya da argo kabul edilen sözcükler de güzel adlandırma kapsamındadır. “Örneğin.2180 TS. güvende (DS. s. s. “wc”. “meme” yerine “göğüs”. “lavabo”. “kerhane” yerine “genelev”. s. “dışkı”. s. ayakçı karısı.IX. C. ortaya düşmek (TS. “orospu” yerine “hayat kadını”.V. bulduk. başı dışarı.3071). bandırmalı (DS. “piç” sözcüğünü doğrudan söylemektense o sözcüğü gülünç ya da alaylı bir yolla ifade etmek ahlâkî açıdan daha uygun görülür. sümbül.biçimde ifade edilmesinde insanların terbiyeli olma çabası yatmaktadır.XII. çalık. s. handan. C.. emeksiz. ekti.II. “idrar”. C. “küçük su”. s. “ayakyolu”. sinek (DS. s. Aynı şekilde “çiş” yerine “ küçük aptes”. C.III. aspak (DS.VI.4698). ara virdi. âlufte. C. eli beratlı (DS.X.II.

ayyar (TS.II. s.222). kıvırmak (TS.4199)”. s. uclamak. C. uçurmak. ötürük (DS.IX. C. s.3007)”.179).3360).XII. uğru (DS.VIII. yatak (DS. s. Dedikoduyla ve dedikodu yapan kişilerle ilgili çok sayıda güzel adlandırma mevcuttur. C. C. öşek. s. menedilmek (DS. çalma ve öldürme gibi suç eylemlerinin isimleri dolaylı olarak söylenilir.IX. üç kâğıtçı (TS. kubuduk (DS.VIII.811). ıskırtmak. C. s. s. alaklamak. C. “yalan” yerine “hikâye. C. s. uçurgan (DS. C. yemek (DS.I. söylenti.IX. C. oğru (DS. uz (DS.4782)” şeklinde örtülü ifadeler kullanılmaktadır. “Cânî” sözcüğü yerine “sındırıcı (DS.3271). C. türetmek (DS. kırmacını almak (DS.3610)”. Çalmak yerine kullanılan “abartmak. s. s. can almak (TS. dedikoducu yerine “ağzı kara.X.1676).XI.4020).5). s.XI. C. s.I. C. s. Dedikodu yerine “indir kaldır. Aşırmak (izinsiz bir şey almak). s. C. Türkçede “cânî” ve “öldürmek” kavramıyla ilgili pek çok güzel adlandırma görülmektedir. C. aktarmak.2425).2309).I. s.VIII.4052)”. s.X. C. s. eli uzun (TS.XI. s.294 . ütücü (DS. C.XI.35).134). kaydırmak uğrulamak. C. “dolandırıcı” yerine “alkaçıcı (DS.2989).II. s.3269). s. C. C. aburgaşık (DS.XII.VII.XI. s. C.1436).XII.4591). “yalancı” yerine “abacı (DS. s. s. kara çalmak (TS.I. s. s.421).IX. TS. s.4781). C.I.4013).4241)” ifadeleri 35 .4027). s.II. C.IV. s. defterini dürmek. yaygan. C. laf atmak (DS. hozancı (DS. araklamak. C. s. oğurlamah.3819)”.1436). Dolandırıcılık. C. C. hava vurmak (DS. C. atıcı (TS.203).175).I. C. avkırmak.I. katakulli (TS. s. çakıştırıcı. Anadolu ağızlarında “hırsız” yerine “arakçı (DS.1582).I.281). s. ucu (DS. çalmak kadar zararlı değildir. s. s. “öldürmek” sözcüğü yerine becermek (TS.II. eli çakır. s. mişmişçi.VIII.II. ufatmak (DS.I. s. s. “yalan söylemek” yerine “atmak (TS. götürmek. C.I. tandırlama (DS. ozan.2833).4080). yarışık vermek” . kubur (DS. C.2847). kıtır atmak (DS. s.XI. müzevir” ifadeleri güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır. C. C. afsunlamak. C.I. C. C.Ahlâkî açıdan uygun görülmeyen bir konu ise dedikodudur. işini görmek (TS. s. irdelemeyh. s. guyruhlu.1546). afartmak. oğur (DS. C. Çünkü her ikisinin de bir şekilde eylemi ifade etmesine rağmen “aşırmak” sözcüğü genellikle şakacı veya güldürücü bir duygu ile kullanılır.3058). C. aparmak.VII. C. uyutmak” sözcükleri “çalmak” sözcüğünün suç unsurunu az da olsa hafifletmektedir.2988). işini bitirmek (TS. C.X.

s.222 36 .I. senli-benli. C.I. DS. DS. C. DS. Bu ifadenin yerine “nalları dikti” (BAS.65 : Bir kişi ve bir aile için kötü şeyler söylemek. Bu grup içerisinde değerlendirilen bazı güzel adlandırmalar diğer gruplarla (korku.163 : Kaçırıcı. çekinmez. kara haber vermekten hoşlanan kimse. saygısız. dolandırıcı. 2) Hırsız. s. C. kovcu. Bunun gibi birçok kelime birden fazla gruba dahil edilebilir. s. inanç.I. 3) Kavgacı. Ahlâkî değerle ilgili güzel adlandırma örnekleri: abartmak abdestsiz açıkçı ad çekici ad çekmek ağzı açık ağzı kara : Aşırmak.kullanılmaktadır.I. s. DS.65 : 1) Boşboğaz. C. kusur) ilgili güzel adlandırmalarla ilişkili görülebilir.17 : Beleşçi. Toplumun büyük bir kesimi tarafından tepkiyle karşılanan birinin ölümü için “Allah’ın rahmetine kavuştu” ifadesi güzel adlandırma olarak kabul görmez ve bu ifadeyi kullanan kişiye de büyük bir tepki gösterilir. bedavadan geçinen. Güzel adlandırmalar toplumdan bağımsız olarak düşünülmemelidir. DS. sır tutmaz. s. s. 2) Kötü. 2) Yaygaracı.118 ağzı yelli akşamcı aktarma alkaçıcı : Yüksekten atan. 5) ftiracı. DS. müzevvir. s. DS. C.79 : Çalma. Örneğin “faiz” ve “rüşvet” için kullanılan güzel adlandırmaların ahlâkî düşünceyle ilgili olmasının sebebi inanca dayanmaktadır. s.30) ifadesinin kullanılması toplum tarafından daha çok tercih edilir.I.I. dedikoducu. Toplumun büyük bir tepkisine sebep olan “öldürme” eylemi için güzel adlandırma yoluna pek fazla başvurulmamış ve bu eylem istenilmeyen kişilerin ölümü ile sonuçlanınca argo ifadelerden yaralanma yoluna gidilmiştir. C. geveze. C. dövüşken. çalmak. DS.I. övünen.I.12 : Korkmaz. s. C. s. s. s. C.118 : Her akşam içki içmeyi âdet ve alışkanlık haline getirmiş olan. Bu gibi ifadeler o kişi için güzel bir adlandırma olur. C. hastalık. C.116 : 1) Ara bozucu.I. DS.I. DS.I. Bu ifadeler kullanım yerine göre argo ya da güzel adlandırma olabilirler.59 : 1) ftiracı. TS. 4) Yalancı.

I.I.I.I.266 besmelesiz bire bin katmak cebine indirmek çakıştırıcı çapkın : Çocuklar hakkında “piç” manasında kullanılan bir sövme.I.I. flört. s. düşkün kadın. s. C.168 : Asılsız şeyler uydurup söyleyen. adice. C. derbeder kadın.349 : ( para için ) Hakkı olmadığı halde kendine mal etmek. C.I. habersiz götürmek. oynaş. TS. C.I. DS. derbeder. yalancı.I. C. TS. C.284 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak.347 : Çalmak. TS. s. dalkavuk. s.I. ahlâkı bozulmak. s. C. s. C. DS.I. yaramaz. TS. s. TS. s. s. s. C. DS.I.1045 1) Gelip geçici aşklar peşinden koşan kimse.397 : Birinin ırzına geçmek. C. yüzsüz olmak. ayak takımına yakışır tarzda.I.294 . TS. mübâlağa etmek. TS. s. TS.I. C. TS. C.253 : Çalmak.445 : Dedikoducu. C. DS.130 arakçı arayışçı aspak aşırmak aşna fişna atıcı ayağa çıkmak başına çökmek : Hırsız. s. s. kimsenin haberi olmadan alıp götürmek. serseri. DS.I. s.I. s. DS.II.I. TS. ayartmak.alkışçı : Birinin her yaptığını. DS. C. s.98 allanmak alûfte âmiyâne anadan doğma anasının kızı aparmak : Sarkıntılık etmek.112 : Bayağı. DS. s. C.III. alıp kaçmak. C. s.117 : Çırılçıplak. C. C. şakşakçı. her söylediğini beğenip öven. s.224 : ffetsiz. TS.306 : Bir şeyi olduğundan fazla göstermek.134 : Dedikoducu. 2) Haylaz. s. TS. C. DS. C.165 : Gizli dost. s. s. TS. fitneci.I.119 : Bakire olmayan kız.I. s.I. utanç duyulacak şeyleri hiç sıkılmadan yapar olmak. C. TS. C.I.559 yola sürüklemek. C.488 baştan çıkmak (çıkarmak) : Kötü yola sapmak. haşarı.175 : Orospu olmak. kabul eden ve doğru diye herkese kabul ettirmeye çalışan kimse.301 : Temiz olmayan. aşırmak. kötü 37 .

C.V. s. TS. C. azma.I. C. kanuna uymayan. DS.1494 : (Erkek veya kadın) Evlilik dışı ilişki kurmak.989 38 . TS. C. s. C. C.V.1217 : Doğru yoldan sapma.IV. kerhâne. C. DS. s. piç.769 : Uydurma. sahte. s. s. umumhâne. C.1768 : Kötü kadın. s. C.791 eğri bakmak(eğri gözle bakmak) : Kin. TS.615 : Laf taşıyarak ara açmaya çalışan kimse. itibardan düşmüş. s.I. C.1716 : Hırsız. s.822 : 1) Üvey evlat. gerçek olmayan. C.V.I. TS. DS. DS. s.IV. C. s.II.I. ahlâksız (Kimse). 2) Hizmetçi.753 : Hile. DS. DS. s. C. C. C. TS.1813 : Resmî olarak izin verilmiş fuhuş yeri.V. evlatlık. TS.I. DS. dolap. s. s.803 : Hırsız.I. C. s.609 : çki içmek. DS. söz söylemekten yorulmayan.876 : Namussuz. geveze. DS. C. C. TS. TS. TS. s. TS. s.V. C. hiddet veya kötü düşünce ile bakmak. C.1492 : Yüze karşı iyi konuşan fakat arkadan kötü olan kimse. s.614 : Halk dalkavukluğu. çıkma.705 : Değer ve haysiyetini kaybetmiş. C. C.770 TS. C. işret etmek.I.III. C.577 : Açık saçık. şerefsiz (kimse).706 : Evlilik dışı ilişki kuran erkek veya kadın.1796 : Meşru olmayan. TS.I.1732 3) Evlilik dışı çocuk. s.I. TS.I.4495 : Fahişe. C. yolunu şaşırma.çenesi kuvvetli çilesiz dalalet dekolte dem çekmek demagoji dilci dili güllü dost tutmak dost düşkün düzen düzmece : Çok konuşan. iffetsiz (kadın). el açmak eli çakır eli uzun ellenmiş dillenmiş emeksiz ergi eteğine eğri evlilik dışı evraksız genel ev : Dilenmek. s. s.XII. TS.I. TS. s. s. TS. s. ikiyüzlü.I.513 Utanmaz.I.811 : Kötü şöhretli. gayri meşru. s.I. s.I.

2719 : Rüşvet. C. C. DS.II. birinin adını kötüye çıkarmak. s.VIII.II. s.II. DS. s. zina etmek. C. Havâî ilişmek indir kaldır işi pişirmek işlenti işletmek : Arzu ve hevesine uyan. DS. C. piç.1187 : Irza geçmek.II. C. s. boyun eğmek. C. TS. s. s. DS. C.VIII.VII. C. C. C.VII.VIII. s. C. DS.1546 : ftira.VIII. DS. s.2272 : Piç.2564 : Şaka ve birtakım yalanlarla birini kandırmak ve gülünç duruma düşürerek eğlenmek.1441 kabak çiçeği gibi açılmak : Çekingenlik ve utangaçlıktan sıyrılarak aşırı davranışlarda bulunmak. C. TS.VIII.VIII.VII. leke. C. hafif mizaçlı. kaçırmak. DS. C.2705 : Dilenci. s. DS. hoppa. s. DS. C.1471 : Birine iftira etmek. keyfince hareket eden. s.2684 : Çalmak. s. s. C. C.VII.2710 : Utanmaz.II.1464 kaçamak kara çalmak kara katkılı kaydırmak kaynaşık kazancı kefelâlesi kıdım kılınmak kınalı : Hoş karşılanmayacak bir şeyi ara sıra gizlice yapma. s.VIII. s. DS. TS. DS.2699 : Yosma.2164 : Kötü yola düşen kadın. C.II. DS. arı olmayan. C. s. DS.1435 : Faiz. C. 2) Evlilik dışı çocuk.2528 : Dedikodu.VII. DS.II.görüşmek güvende handan haram : Gizlice cinsel ilişkide bulunmak. DS.2240 : Babası belli olmayan. s.VI.VI.2805 39 . C. TS.VIII. uçarı.2799 : Ahlâksız. s. piç. 2540 : Aralarında gizlice anlaşmak. C. arsız. hileli.1151 harama uçkur çözmek : Nikâhsız olarak birisiyle cinsi münâsebette bulunmak. s.2787 : Yaltaklanmak. s. oynak kadın. TS. s.2283 TS. TS.2637 : 1) Karışık. DS. çingene.VIII. s. C. s.

pervasız. s.III. s. TS. s. TS.2008 münasebette bulunmak : Cinsi yaklaşımda bulunmak. DS. TS. TS. ara bozan.III.III. TS. s. C. TS. C. s. s.III.VIII. rüşvetçi.2070 : çkili. s.XII. sarhoş. C.III. C. C. konularda fazla serbest ve hoşgörülü olan (kimse). iffet.IX. TS. TS. rüşvet yiyen. TS. C. C.3095 : Karaktersiz. TS. beleşçi.1972 : Bir erkeğin bir kadınla buluşmasını sağlayan.1932 : Namus.1946 40 . saygısız. terbiyesi kıt. s. s. sokağa düşmek. s. C.III. TS.III.III.4601 : Yakışıksız bir davranışta bulunmak. DS. s. C. DS. bu işi meslek edinmiş kimse. uygunsuz işler yapan. s.1770 kucaktan kucağa dolaşmak (gezmek) : (kadın için) Pek çok kimsenin sevgilisi laf atmak lâubali lüpcü mayası bozuk mektep görmemiş mezhebi geniş muhabbet tellalı : Yalan söylemek. s.3302 mercimeği fırına vermek : Gizlice aşk ilişkisi kurmak. soysuz. C.4618 : Kanun dışı cinsel ilişki kurmak.kirlenmek kirtik : (Kadın için) Irzına geçilmek. C. cahil. yakışıksız. s. namusuna zarar gelmek. onlarla düşüp kalkmak. 2) Rüşvet alan kimse. C. yakışıksız. C. C.III. C. DS. DS.2060 : Söz götürüp getiren.2083 : Düzme. s. aykırı. uygunsuz bir iş yapmak. C. s. C.1700 : Rüşvet. kötü yaradılışlı.2054 : Açık saçık. s. kazanç karşılığı olarak ) Kötü. s.III.1916 : Kaba. ahlâk vb. DS.2091 : Çalmak.IX.II. C. DS.1848 : 1) Hazır yiyici. orta malı olmak.2883 olmak.III. sahte. s. umursamaz.II. TS. s.3058 : Kayıtsız.IX. C. TS.2180 : kiyüzlülük.2049 mürtekip müstehcen müzevir müzmehel nâne yemek naylon oğrulamah ortaya düşmek oynadanlıh oynamak : ( para. TS. saygısız.3269 : (Kadın için) Fahişe olmak. ciddiyetsiz. s.XII.IX. edep veya haya duygularına aykırı. C. rüşvet alan. C.III. C. TS. s.III.

DS. s. C. gaz çıkarmak. DS.3709 : Kötü soydan gelmiş kimse. C.3302 : 1) Geveze. aşağılık.3677 : Dedikodu. karaktersiz. C. DS. s. C. C.X. C. s.4640 : 1) Sıkılmaz.3814 : Dedikodu. C. DS. s.X. aptal. s. DS. DS.3751 : Dalkavuk. soysuz.X. C.X.IX. C. s.2640 şaşıt şatafatçı şişgin talaşmak tandırlama taşbaşı tava kapağı tensuz : Söz taşıyan.X. söylediklerini yineleyerek alay etmek. s. C. s.3324 : Birinin yaptıklarını. DS.IX.X. s. s.XII. kibirli. TS. s.3845 : Kötü (kadın için). DS.III.3880 41 .3787 : Boğuşmak. 2) Yellenmek.IX. kötü soydan gelen (kimse). TS.X. DS. C.XII. kibirli. yüze gülen. s. DS. s.IX. kavga etmek.3839 : kiyüzlü adam. geveze. DS.3305 : Birisini kandırıp bir başkasına karşı kışkırtmak. s. DS.IX. C. asılsız söz.2289 salmağ seçme sölegen söz sav sümbül sütü bozuk : 1) Gebe kadın çocuğunu düşürmek.3329 : Kötü kadın.IX. C. C. TS. piç. s.2256 : Kendini beğenmiş.IX.IX. 2) Sersem. s. saygısızca. arlanmaz. s. sıkılmadan her şeyi konuşan. C. C. TS. C. DS. dırıltı. C.3685 : Evlilik dışı doğan çocuk. s.X. C. fitne. rüşvet verilmek. s.III. C.X. DS.3354 : Sütü bozuk. DS.3327 : Ara bozucu. DS. s. C. DS. DS.4721 : Onurlu.3373 : Rüşvetle iş yapılmak. utanmaz. s.3819 : Edepsizce. C.X.3422 perdesi yırtık (sıyrık): Utanmaz.3564 : Çok konuşan. C. C. s. s. C.III.IX.XII. DS. s. DS.oynaşmak ozan öğütlemek ökünmek ölçer önlük örünç özü kara para dönmek payalı pek yüzlü : Kadın ve erkek nikahsız yaşamak.4667 : Kötü yolda kadın. s. C.X. C. DS. 3) Dedikodu. DS.IV. DS. s.3341 : Rüşvet. s. yüzsüz.2282 2)Utanmadan. çaşıt.

C.terkisalat ters ayakkabı tok türetmek uçarı uçkur çözmek uçurgan uçurmak umumhâne ustalık uygunsuz : 1) Terbiyesiz. burnu büyük.X.IV. DS. C. C. C.3946 : Uydurmak. TS. DS. TS. 2) Beceriksiz.4781 : Çalmak. sefih. s.2959 : Cinsel yaklaşmada bulunmak. DS. DS. DS.X. C.IV.XI. C. C.X. s. C. çirkin veya zararlı hareketler yapan. C. C. aldığını geri vermemek. DS.XI. DS.X. TS.4043 : Kötü davranışlarda bulunan.3071 yakınlık göstermek : Cinsel birleşmeye yanaşmak.4077 : Kendisine fuhuş için resmî makamlarca izin verilmiş kadın. DS.IV.2975 : Kurnazlık. C. ahlâk sız. s. s. s. s. düzencilik. C. adı kötüye çıkmak. s. terbiyesiz. C.4013 : Çeşitli eğlencelere düşkün. C. s.4066 : Borcunu ödememek. aşırmak.IV. DS. erkek. 2) Onurlanmak. DS. çapkın.4129 yakınlık yollu : Cinsel ilişki. s.4290 42 . C.XII. s.3892 : Kötü yolda kadın. s.4129 : Kötü yola düşmüş kadın. DS.4754 : Kibirli.4049 : 1) Dile düşmek. s.XI. C.XI.XI.XI. s.XII.4022 : Hırsız. s. s.2989 türküsünü çağırmak : Dalkavukluk yapmak. DS. TS.XI. DS. C. DS. C.4014 uygunsuz ünlenmek üstüne yatmak vesikalı : Kötü yola sapmış (kadın için). s. s. s. s.XI. yoldan çıkmış. kibirlenmek.4023 : Genel ev. C.XI. DS.

1. 1. 4. NANÇLA LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Bu gruba giren güzel adlandırmaların bir kısmı ilâhî varlıkların isimleriyle ilgilidir. Bu isimlerin saygı ve hürmet nedeniyle söylenmemesi veya söylenildiğinde inançlarına göre saygı bildiren sözcüklerle birlikte kullanılmaması toplum tarafından hoş karşılanmaz. lahi varlıkların isimleri bazı toplumlarda tabu olarak kabul edilir ve dolaylı bir söylem kullanılır. Bu dolaylı söylem ngilizce’de “Lord” Fransızca’da “Sergneur” ve diğer modern biçimleriyle bulunmaktadır. Bu durum müslümanlarda aynı olmasa da bazı durumlarda ve yerlerde Tanrı’nın isminin söylenmesinden dikkatle kaçınılır. Ayrıca, Tanrı’ nın adını her duyduklarında inançlarını ifade etmek için kendiliğinden birkaç kelime söylerler.31 Türkçe’de Allah’ın isminin doğrudan kullanılması kaçınılan bir durum değildir. Bazen Allah’ın ismiyle birlikte celle ve alâ, celle şânuhû, celle calâlühû şeklinde sözler kullanılır. Bu gibi sözlerin Tanrı veya Allah isimleriyle birlikte kullanılmaması tepkiyle karşılanmaz. Allah ya da Tanrı adı yerine kullanılan bazı sözler güzel adlandırma sayılabilir. “Allah adı yerine, “Rahman”, ”esirgeyici”, ”Rahim”, “bağışlayıcı”, “Reuf”, “şefik”, “merhametli”, “Rab”, “Mevla”, “hüda”, “sahip, efendi”, “Hakteala”, “inkârı mümkün olmayan yüksek varlık”, “Halik-i azam”, “Büyük yaratıcı”, “Cenabı Hak”, “ nkarı mümkün olmayan varlık”, “Halik- i Lemyezel”, “ebedî yaratıcı” gibi güzel adlar kullanılır.”32 Bu grup içerisinde değerlendirilebilecek bir konu da “sara hastalığı” dır. Halk arasındaki bir inanışa göre “cin çarpması” olarak görülen bu hastalığın yerine “ağrı tutmak (DS, C.I, s.111), eser (DS, C.V, s.1780), tutalga (DS, C.X, s.3998), tutalık, uğrak (DS, C.XI, s.4026)” sözcükleri kullanılır. “cin çarpmak” sözcüğü yerine kullanılan “çalınmak (DS, C.III, s.1055), erişmek (DS, C.V, s.1773), erlenmek (DS, C.V, s.1775), uğraklı (DS, C.XII, s.4782), uğramak (DS, C.XI, s.4027)” sözcükleri içerisinde “uğraklı” sözcüğü “sara hastalığı” yerine kullanılan “uğrak” sözcüğü ile ilgili olup cin çarpmak ve sara hastalığını inanç yönünden birbirine bağlamaktadır.
31 32

Ümit Söylemez; agt., s. 32 Işıl nce Özyıldırım; agm., s. 17

43

Cin, peri, hortlak gibi sözcüklerin tabu sayılmasının kaynağında da inanış vardır. nanıştan kaynaklanan bir korkuyla bu gibi kavramların dile getirilmemesi dolayısıyla bu sözcüklerin yerine kullanılan örtülü ifadeleri, korkuyla ilgili güzel adlandırmalar grubuna dahil edebiliriz. Cin, peri gibi varlıkların hayâlî olduğunu düşünen bir insanın bunlara karşı herhangi bir korku duymadan, bunları dolaysız bir biçimde ifade etmesi mümkündür. Halk arasında bazı hayvanların adlarının anılmasının uğursuzluk getireceğine inanılır. Türkçe Sözlükte, “uğursuzluk” sözcüğü “Bazı olaylarda görülen ve insana kötülük getirdiğine inanılan belirti veya bazı nesnelerde var olduğuna inanılan güç, kademsizlik” şeklinde anlamlandırılmıştır.33 Halk arasında ismi anıldığı zaman uğursuzluk getireceğine inanılan “baykuş” ve “yarasa” gibi hayvanların adları yerine pek çok güzel adlandırma kullanılmaktadır. “Yarasa” yerine “akşamcık kuşu, deri kanat, karanlık kuşu, kayış kanat, kelebek, peçeçe, gece kuşu” sözcükleri kullanılmaktadır. Baykuş sözcüğü yerine kullanılan güzel adlandırmalardan bazıları şu şekildedir: “çön kuşu, cönk kuşu, gılınkuş, gonguluk hacı kuşu, hayırlı kuş, hümmatun, hüpbükkuş, ishak, kılın, kuğuruk, kukumav, malkadın, muratçık, ören kuşu, pılavıcık, poğuş, uğu, uğu kuşu, ulukuş, viranguşu, yapalah, devletli” nançla ilgili güzel adlandırmaların bazıları korkuyla da ilgili olabilir. Bu güzel adlandırmalar iki grup içinde de değerlendirilebilir. nanca bağlı olarak oluşmuş güzel adlandırmalar: ahiret uykusu akşamcık kuşu alıcı asık can alıcı : Ölüm. TS, C.I, s.55 : Yarasa. DS, C.I, s.162 : 1) Azrail. 2) Öldürücü, devasız hastalık. DS, C.I, s.215 : 1) Faiz. 2) Çingene. DS, C.I, s.342 : 1) Öldürücü, kahredici. TS, C.I, s.421 2) Azrail. 3) Öldürücü hastalık. DS, C.III, s.854
33

ahireti (öbür dünyayı) boylamak : Ölmek. TS, C.I, s.55

Allah’ın davetine icabet etmek : Ölmek, dünyayı terk etmek. TS, C.I, s.104

Türkçe Sözlük, TDK Yayınları, Ankara 1988, s. 1512

44

çalınmak

: 1) Cin çarpmak. 2) Ölmek üzere olan hastanın dili peltekleşmek. 3) Deli olmak. DS, C.III, s.1055

dağdagezen (dağdaki) : 1) Kurt. 2) Domuz. DS, C.III, s.1324 don değişmek dünyadan göçmek ecel şerbeti içmek erişmek erlenmek erleşikli esürük gara canavar gecekuşu geçinmek gergek bulmak gezer gılınkuş goncolos gökçe hacıkuşu hayırlı kuş hınzır hümmatun hüpbükkuş iblis ili ilişik iliyer ishak karanlıkkuşu : Ölmek. DS, C.IV, s.1559 : Ölmek. TS, C.I, s.748 : Ölmek. TS, C.I, s.776 : Şeytan, cin çarpmak. DS, C.V, s.1773 : Cin çarpmak. DS, C.V, s.1775 : Cin çarpmış. DS, C.V, s.1775 : 1) Cin, peri çarpmış (kimse). 2) Saralı. DS, C.V, s.1787 : Domuz. DS, C.VI, s.1918 : Yarasa. DS, C.VI, s.1958 : Ölmek. DS, C.VI, s.1962 : Ölmek. DS, C.VI, s.2000 : 1) Cin, peri, ölü ruhu v.b. hayâlî şeyler. 2) Geceleri kötü niyetle dolaşan kimse. DS, C.VI, s.2022 : Baykuş. DS, C.VI, s.2042 : Hortlak. DS, C.VI, s.2100 : 1) Melek. 2) Azrail. DS, C.VI, s.2135 : Baykuş. DS, C.VII, s.2248 : Baykuş. DS, C.VII, s.2317 : 1) Domuz. 2) Pis ve katı yürekli, gaddar, hain. TS, C.I, s.1243 : Baykuş. DS, C.VII, s.2450 : Baykuş. DS, C.VII, s.2450 : Şeytan. TS, C.II, s.1324 : Hayâlet, cin, peri. DS, C.VII, s.2522 : Boş inanca göre cin çarpmış kimse. DS, C.VII, s. 2527 : Boş inanca göre cinli, perili, uğursuz yer. DS, C.VII, s.2529 : Baykuş. DS, C.VII, s.2555 : Yarasa. DS, C.VIII, s.2651

45

s. C. DS.VIII. DS. DS. C. şeytan. C. C. C. s.VIII. DS. C.2798 : Cin.3212 : Baykuş. DS. C.4035 46 . TS. DS. s. C.VIII.3618 : Şeytan. DS.VIII. abartma. s. s. DS. C. 2761 : Baykuş.X. s.XI.IX. s. s. C. C.4781 : Çarpılmış.XI.3220 : Hortlak.2992 : Büyücülük.XII. C. s.XII. DS. C. DS. DS.IX. DS.VIII. s. 2) Hortlak. C.IX. DS.2926 : Domuz.2716 : Domuz. C.IX. 2) Erkek domuz.2201. s.IX. cadılık yapmak.3308 2) Çocukları korkutmak için uydurulmuş hayali yaratık. C. DS. C. DS.3356 : Peri.4783 : Baykuş.3856 : Cin. DS.VIII. s.2760. peri. peri çarpması. zararlı hayvanlar. DS. s. s. s. s. DS. C. C.IX.3269 orak öcü : Cin.III. s.4590 : Domuz yavrusu. C.XII. C.VIII. C. DS. DS. C. DS.VIII. şeytan gibi hayâlî yaratıklar.IX.VIII. s. s. C.2722 : Yarasa. domuz vb.VIII. s. DS. C. s. s.IX.X. s. C. DS.kayış kanat keçinmek kehten bakan kelebek kesegen kılın korkut kötü hayvan kukumav küpe binmek malkadın mekir nekir moza muratçık obur oğrak : Yarasa.XII. DS. C. s.3285 : 1) Kurt. inmeli (kimse). s.IX. s. s. s.3346 : 1) Dedikodu. DS. s. s. C.3113 : 1) Cin.XII.3559 : Yarasa.3040 : Baykuş. umacı. s.3308 ören kuşu öşek sayıp sırsıra teccel uçuk uğraklı uğu uğukuşu ulukuş : Baykuş.2726 : 1) Fare. 2) Hortlak.IX. C. C. DS.4782 : Baykuş.4609 2) Nedeni bilinmeyip cinlerin çarptığına inanılan hastalık.2982 : Baykuş. cin.3261 : 1) nanışa göre cin. DS.X.4028 : Baykuş.2701 : Ölmek. C. DS. DS. DS.

sakatlıklar. Topal sözcüğü yerine “aksak”. toplum içinde adının anılması yasaklanan bazı doğal vücut fonksiyonları. DS. insanların yapısından kaynaklanan davranışsal bozukluklar gibi konulara ait güzel adlandırmalar yer almaktadır. bu eksikliklerini vücudun diğer organlarıyla veya duyularıyla kapattıklarını dile getirmektedirler. C.II. topal. KUSURLARI G ZLEMEYE BAĞLI GÜZEL ADLANDIRMALAR Kusur sözcüğü “eksiklik. s. açık ağızlı. “kör” sözcüğü yerine kullanılan “görme engelli”. gevşeklik gösterme. kabahat. Bazı durumlarda güzel adlandırma olarak nitelendirdiğimiz sözcüklerin bedensel eksiklikleri olan insanları rahatsız ettiği görülür. Tembel sözcüğü yerine “yavaşak.XI. Fakat bu gibi eksiklikleri olan insanlar kendileri için kullanılan “engel“ ve “eksiklik” sözcüklerini kabul etmemekte. s.4817 1.XII. özür. s. beceriksiz.4817 : Büyü yapmak. Bedensel eksiklikleri (kör. DS. Tembel.XII. DS. suç. abahan. sağır. Bu grupta bedensel eksiklikler. tedbirsizlik. dilsiz) olan kişilere bu eksikliklerini hissettirmemek için güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur. C. geveze gibi sözcükler özellikle toplum içerisinde kullanıldığı zaman insanları rahatsız eder ve onların gücenmesine ve alınmasına sebep olur. sakatlık.” (TS. 5. olumsuz. “topallamak” yerine “bacağını çekmek” ifadesi daha çok tercih edilir. taksîrât. “sağır ve dilsiz” yerine “ahraz”. yersiz davranış. 1. gevşek davranma. çömez.4121 : Büyücü. cimri. hata. beceriksiz sözcüğü yerine 47 .4105 : Cehennem. korkak. noksan. C. “kör olmak” yerine “gözü sönmek”.1803) anlamlarını karşılamaktadır. DS. s.XI. s. ihmâl. dilsiz yerine “kazak” şeklinde kullanılan ifadeler insanların bu eksikliklerini hissedip üzülmemesi için ortaya çıkmış güzel adlandırmalardır. ayıp. sin.”.viranguşu yağız yer yazıcı yazmak : Baykuş. C. C. “sağır” sözcüğü yerine kullanılan “işitme engelli“ gibi ifadeler güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır.

s. avgın“. bozguna düşmek.I.I. DS. C. sürgün.I.149 : Korkak. geveze sözcüğü yerine “yün ağız. C. C. C.40 : Şişman. sık sık gelerek rahatsız eden bir hastalığı olan. C. yakı” gibi sözcükler güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır. 3) illetli. 3) Şaşı. ağzaçık”. uyuşuk. C. TS. C. C.97 : Kötürüm. miskin. yürek etmek şeklinde güzel adlandırmalar kullanılmaktadır.213 : Kör. C. budala. ahmak. C. tersi bozuk. âmâ.409 : 1) Zayıf. iyindirik.4418 : 1) Bunak.I. s. DS.XII. DS. DS. ötürmek. öğümek. gelişi güzel konuşan. DS. C.I. s. C.“akbakan. s.XII. istifrağ etmek. 2) Aptal. s. ahmak. C. TS. C. salak. s. Doğal vücut fonksiyonu olan “ kusmak” sözcüğü için de “böhürmek. DS. DS.I. s. ağın. yüklü. değgin. C. gözleri görmez. DS.I. DS. kamaşık. DS. DS. törlemek. güveleme.204 : 1) Sakat.I.I. kıtmır. s.85 : Gebe. C.141 : Korkak. abızambak “gibi güzel adlandırmalar kullanılmaktadır. budala.I.I. 2) kör. özağrısı.113 : Aybaşı (kadınlarda).365 : Kel. geveze. s. hantal vücut. 2) Bacakları çarpık. “ishal“ sözcüğü yerine “bozgun. saçsız.58 : Kel.I. seyrek saçlı baş. DS. s.23 : 1) Boşboğaz. Kusurları gizlemek için kullanılan güzel adlandırma örnekleri: abızambak açık ağız ağbaş ağır ayaklı ağır canlı ( kanlı ) ağır gövde ahraz akbakan akgöz alagöz alazlık alîl aklın âmâ anahalı atakçı ayaz aydaş : Saçma sapan. s. s.I. cılız.I.I.187 : Saç çıkmayan baş.4407 : Tembel. 3) Tembel. s.410 48 . s. 2) Akılsız. s. öğmek.I.133 : Beceriksiz. TS. DS. C. 2) Yalancı. şivil. DS. C. s. s. kel. TS. sağır ve dilsiz. korkak sözcüğü yerine “kısmık. kaytarmak. s.40 : 1) Dilsiz.

iktidarsız. TS. s.I.484 : Çirkin yüzlü.767 : Açgözlü. DS.I. günah. TS. C.IV. DS.1689 bayrambeyi olmak (beğ olmak.II. s. s. TS.485 : Cimri. s. bey olmak) : Midesi bozulmak. s. s. s.I. C. C.II. C.II. C.babalanmak babalı bacağını çekmek bağrı geçmek bahîl bellik boğazsak bozalak bozgun bozguna düşmek böhürmek cam göz cebi cürüm çam devirmek çehre züğürdü çömez dedem akıllı dem dirayetsiz diyare durumsuz ebe ecene edep yeri eğşümük : Öfkelenmek.1608 : Çok konuşan. s. tembel. DS.IV. C. TS.1650 : Cüce. beceriksiz. s. s. s. s. s. C. DS.I. C. DS. DS. C.435 : Suç. cahilce ve iş bozucu söz söylemek.751 : Kusmak.1286 : Sersem.I. C.I.215 : Sinirli. DS. pisboğaz. TS. s. TS. aksayarak yürümek.1398 : 1) Kadınlarda ay başı. sinir nöbeti geçiren. DS. DS.II. C. C. s. s. yüreksiz.II.I. s.779 : Kusmuk.228 : Kambur.I. kabiliyetsiz. DS. TS.1660 : Edep ve terbiye bakımından örtülmesi gereken yerler.672 : shal.I. ishal olmak: 49 . DS. C. s. C.V. hasis. s.I.615 : Bilgi ve tecrübesi olamayan.4453 : Obur. s. C. ödlek. evde kalmak. s. C. DS.I. regl. TS. TS.V. mide bulantısı. C. C. kısa boylu. bunak.215 : Topallamak. âdet. 2) Göz yaşı.V. avanak. pot kırmak.472 : Bilmeden karşısındakini gücendirecek söz söylemek. C. C. s. C. C. geveze. TS.456 : Zamanında evlenememek.I.681 : Fakir.II.501 : Çok oturan.728 : Kel. kabahat. C. C.XII. C. zayıf. C. s. s.751 : shal olmak. s. DS. s.III.II. tamahkâr.749 : shal.419 : Korkak. hayız. TS. DS. TS.

s. s. C. s. s. o birahi buni. C. s.VII. asık.VI. TS. Da foyasi medana çıhacah. maskesi düşmek. DS.II. DS. s. dengesiz ( kimse).801 : Çok tutumlu.VII. s.2409 : Yarı deli. C. DS. cimri. DS. DS. ihtilam olmak.II.1870 anlaşılmak. DS.1772 : Çok şiddetli ishal olmak. cüsseli. TS. somurtkan. DS.1224 : Eksik. gidi çocuh.II.1983 : Uykuda gezen (kimse). TS. C. s. C. s. DS. C.VI.2422 : Mahkemece cezalandırılmak. suratsız.1300 : Kekeme.II. C.VII.VII.1049 : Gusül aptesti alması gerekmek. C. s.VII.II.1020 : 1) Hâmile. s.VII. C.2167 2) Vücutlu.ekşi eli sıkı erişkin firiklemeğ : Hoşa gitmeyen. C. mahkûm. pinti.VI.2473 : Çirkin. s. s.71 foyası meydana çıkmak : Gizlenen kötülük ortaya çıkmak. s. DA. C. s. TS.2464 : Korkak. C.2322 : Basur.II.1963 : Şişmanlamak. C. s. C. cezâ verilmiş olan. DS. s. C. DS. C.V. s. C. TS.1039 : Körlük.2488 50 . s. TS. DS. DS. 2) Aç gözlü (kimse).VI.I.1137 : Şişman (kimse). C. C.VII. C.2176 : Kör olmak. C. C. s.VI.940 Bahi her şeyi görmiş. s.VII. DS. s.II.2023 : Tembel. C. s. s.2070 : ri memeli (kadın). bili.I.VI.2299 : 1) Fakir. DS. TS. gülmeyen. s. C. TS.V.821 : htiyar.2470 : Şaşı. TS.1298 : Hüküm giymiş olan. s. normal olmayan (akıl için). s. iri. TS. DS. C.II. C. DS. kötü vasıflı olduğu geçük gelişmek gezgin gızıl göğüslü gövdeli göz buğu gözü sönmek hamamcı olmak hasıl hazan hemoroyit horasan hoylu hüküm giymek hükümlü ılat ılğın ılkış ırşat (irşat) : htiyar.

s. DS. C. s. C. TS. elinden bir şey gelmez.VIII.IX.3243 : Uyuşuk.1993 : Korkak. C. TS. TS.4586 : Beceriksiz.2844 : şe yaramaz. tembel.IX. DS.VIII.2847 : Kel hastalığı. s.VIII. DS. çıkarmak. C.2583 : Geveze. s.ibiş kabıklı (kabuklu) kalabalık ağızlı kamaşık karnı olmak kaydur kaytarmak kazak kısmık kıssa kıtıpiyos kıtır atmak kıtır kıtmır kıyafet düşkünü kirli körocak kubat lokma göz mahmıt malyemez mantıcı miskin muhannet nedir kalmak nedirli omzu düşük oya : Alık. s.1678 : (Kadın için) Ay başı halinde olan. tembel.IX.IX. şişman. TS. C. mıymıntı.II. şapşal.2699 : Kusmak. s.3280 : Dalgacı.4617 51 . s. C. s. TS.3105 : Cimri. DS. C. s. DS.IX.VIII. s. C. DS. TS. kötü. değersiz. aptal (kimse). C. C. s.1864 : Avanak. C.3243 : Özürlü.XII.2709 : Cimri. s. s. DS.2710 2) Sünnetsiz adam. aptal. TS. s. lekeli.2843 : Şaşkın. eksik.2848 : Kıyafeti kötü olan kimse. DS.3217 : Hastalık.VIII. DS. tembel.VIII. C.2667 : Topal. C. C.VIII. sakat kalmak. sersem. C. s.II. DS. C. C. pinti. C.VIII. s. DS. s.IX. DS. DS.XII. s. cimri.II. kadın yaradılışlı adam.1675 : Yalan söylemek. C. C. C. s. s. C. C. s. s. uyuşuk. C.2613 : Gebe olmak. DS.II.1495 : Beceriksiz. lafazan.II. biçimsiz.VIII.VIII. TS.IX. uyuşuk. DS. s. s.VIII.2987 : ri ve dışarı fırlamış göz.VIII. DS. C. patlak göz. DS.3114 : Pinti. DS. DS. sünepe.1759 : Kaba. C. C. lafa boğan.s. C. C. s. s.3084 .II.2847 : Cimri. hımbıl. s.III. DS.1324 : Sünnetsiz erkek. C.2709 : 1) Dilsiz. iz bırakmak. DS. s. s.III.1700 : Çocuksuz aile.VIII. DS.

X.2904 : 1) Bağırsak bozulmak. DS. DS. s.2939 : Saf.3998 : Müsrif. 2) Sersem. sürgün olmak. 3) Yaramaz (çocuk için). C. C.IX.4747 2) Korkak. s. C. DS. s. DS.XII.3305 : Kusmak.XII. TS. C.2899 : Vücutça dolgun. TS. C.X. dırıltı.XII. s. C. s. s.4010 52 . DS.3908 : 1) Şişman. 2) şemek (çocuk ya da hayvan için).X. s. s.IX. DS.X.X. s. s. DS.XII. etine dolgun. C. bön. DS. pasaklı.IV. C. C. lekelenmek. DS.ozan öğmek öğünsüz ökçesiz özen paçası düşük sıkı sis sislenmek sofra surat düşkünü şaşa şehla tabansız tankuş tat tekdamar tepegöz tığ tombul toplu törlemek tutak tutumsuz tüm : 1) Geveze.4698 : Kalça. DS.4741 : 1) Cılız. 2) Etli.X. 2) Bir şeye dayanamayan. DS.3605 : Yüzdeki çil.XII.III. C. DS. dolgun. C. C. s. C.IV.XII. C. s. C. s. s. s.3325 : Kör. yüreksiz.3751 : Az ve hoşa gidecek şekilde şaşı (göz). s. s.4621 : Doymak bilmeyen.IX.2246 : Cimri. C. s. C.3882 : Parasız pulsuz. 2) Herkese çatan. C.3862 : 1) Sakar (kimse).4698 : Yüz çillenmek.X. DS.IX.3841.3324 : 1) Korkak. DS.3984 : Cimri.3321 DS. 3) Tanrı. 2) Deli.3371 : Giyimine dikkat etmeyen. s. kavgacı. aptal.3654 : Çirkin. s. C.IX. TS.2672 : Korkak. DS. s.IV.IV.4737 : 1) Dilsiz.X. toplu.X.2712 : Akılsız. ödlek. C. DS. s. s. s. DS. C.IV. s. C. 2) Kekeme. cesaretsiz. C. şişmanca. katlanamayan.3842 4) Az konuşan. 3) Dedikodu.3698 : Kör. C. TS. C. DS. DS.X. TS. TS. s.X. C. DS. C. C. DS. s. s.

s. DS.uçgun uçuhlu üst üstü kirlenmek yaka yakalı yolsuz yünağız : Bunak.4076 : Kadın memesi.XI. C. DS.XI. C. DS. C. C.4021 : Korkak. C.XI.XI. s.XI.4331 53 . s. s. DS. C. ( kadın için). DS.XII. DS.4074 : Aybaşı olmak. s. DS. DS.4291 : Geveze.4127 : Parasız.4127 : ri memeli kadın.XI. s. C. s.4781 : Aybaşı (kadınlarda).XI. s. korkulu. C.

XII.XI. 54 . bu varlık ve kavramların karşılığı olan kelimeler. s. sonbaharda ağaçlarının yapraklarının dökülmesine. Güzel adlandırmalar. (*Eğridir köyleri – Isparta. farklı bir anlamla isimleri söylenmeyen varlıkların isimleri yerine kullanılabilmektedir. “yazmak” sözcüğünün “büyücülük yapmak” sözcüğünü örtülü bir şekilde ifade etmesine sebep olmuştur. *Şavşat – Artvin) (DS. C. toplumun düşünme gücünün ürünüdür. Bozan – Eskişehir. BAS T KEL MELER Güzel adlandırmalar içerisinde kök halinde olan kelimeler bu guruba girer. yoksul olan insanların içinde bulunmuş oldukları durum. 1. C. tabiatın canlılığını yitirmesine benzetilmiştir. BÖLÜM 2. Alibeyli *Alaşehir – Manisa. 1. Hazan sözcüğünde de fakir.4074 Yazmak : Büyü yapmak. s. Kurşunlu – Çankırı. bu hastalığın yüzde bırakmış olduğu izlerle “çiçek” arasındaki şekilsel benzerliktir. Çiçek hastalığının “çiçek” şeklinde adlandırılmasının sebebi.4817 Büyü yapmak slâm dini tarafından yasaklanmış olduğu için büyü işiyle ilgilenenlere toplum tarafından hoş bakılmamıştır. GÜZEL ADLANDIRMALARIN YAPISAL ÖZELL KLER 2. Büyünün bir çeşidi olan “muska yazmak”.2. Basit kelimeler içerisinde değerlendirebileceğimiz güzel adlandırmalardan bazıları şu şekildedir: Üst : Aybaşı (kadınlarda). Basit kelimeler bölümünde yer alan kelimeler anlam bakımından daha çok farklı bir anlam verilmiş kelimelerdir. Bu güzel adlandırmayla söylenmek istenmeyen “büyü yapmak” sözcüğü dolaylı bir anlatımla “yazmak” şeklinde ortaya çıkmıştır. Bazı varlık ve nesneler arasındaki benzerliklerden faydalanılarak. 1. Tokat. (*Antakya – Hatay) DS.

s.370 55 . C.I. veba. biri kendi anam.ene. s.483 “Uğrı” sözcüğü eğer hırsızlık kelimesi yerine hafifletici bir ifade olarak kullanılıyorsa güzel adlandırmalara dahil edilebilir.3269 DLT’de “ogrı” şeklinde ve “hırsız. .I.ananın adı ne demiş. C. s.XII. hastalık (ilenmelerde): Elinde kolunda babalar çıksın. Amasya. gayesiz. mirezlile de bole laf ede. hankı anama deyon demiş. (*Bergama. U A.biri gocamın anası. . faydasız. U A. demiş. s.232 baba : 1) Büyük ve onulmaz çıban. bir işe yaramayan. s. C. *Bornova – zmir.IX. C. rişli – Bayburt * Sarıkamış. “Beçkem urup atlaka Uygurdakı tatlaka Ogrı yavvuz ıtlaka Kuşlar kibi uçtımız Atlara beçkem vurarak Uygurdaki Tatlara. yörede bilinmeyen veya kullanılmayan “hırsızlık” kelimesinin karşılığı ise güzel adlandırma sayılamaz. . Zarşat. C. Şabanözü *Polatlı – Ankara.Ogru (uğrı): Hırsız. Keskin – Eskişehir. s. hırsız.XII. beyhûde. “çalmak. s.4610) anlamındaki sözcük. mânâsız. s. demiş garı.II.4438 boş : Bilgisiz. gizlice almak” (DS. C.” DLT.447 2) Cüzzam. câhil. dert.232 .gızım senin gaç anan va. hırsızlık” anlamında kullanılan uğru kelimesi şu dörtlük içerisinde geçmektedir. TS. Selim – Kars. TS. Kastamonu. Trabzon. kötü itlere kuşlar gibi uçtuk. Köşker – Kırşehir. DS. Oğurlamah. Osmaniye – Adana) DS. ana : Kaynana.

asık. C. TS. Erine dedi “men sende galmıyacam. C. 2) Hapishâne. s.I. göğüs: meme (TS. C. s.II.4482 çünkü.225 dem ekşi düz döl er : 1) Kadınlarda ay başı. s. yapmam. bi de olum mar. âdet. TS. C. 56 . erkeğe eşlik eden kadın. regl. 3) Ahır. ceza evi.3404). somurtkan. TS. s.I. pot.dam : 1) Dansta kavalyenin eşi. s. C. s.216 gaf guş : Patavatsızlık. benim dama tabi bakmamışınızdır. bi daa danam mar.2202 Farklı bir anlam verilerek güzel adlandırma düşüncesiyle kullanılan kelimeler arasında. C. yersiz ve zamansız söylenen söz veya yapılan davranış. NYA. 2) Göz yaşı.II. zevc.XII. dörd dene gızım mar. şart eyliyirem. TS.314 var.I. s. zindan. DS.I.IX. DS. DS.” K A. s. C.615 : Hoşa gitmeyen. s. C. s.582 . ole horman duyuyom ben de.946 : Erkeğin cinsiyet organı. s. s.VI. pasak: sümük (DS. C.1019) gibi kelimeleri de sayabiliriz. hayız.801 : Rakı.1643 : Piç. TS. iyisi başga da anam mar bacım mar.842 Beçara nahırçının arvadı bahdı ki heç buna tenezül eleyen yohdu. yani. erim mar. s. C. Ahşam geldi eve. gülmeyen. U A.IV.IV. C.1575 : Koca. DS. s.

çirkin veya zararlı hareketler yapan terbiyesiz. Türetilmiş güzel adlandırmaları şu şekilde örneklendirebiliriz. Oğrulamak (oğrılamak) : Çalmak.IV. Bu sözcük Anadolu ağızlarında adlaşmış sıfat olarak görülmektedir. TÜREM Ş KEL MELER Türkçe kelimelerden türeyip dilde farklı bir anlamda kullanılmayan güzel adlandırmaları bu gurup içerisinde değerlendirebiliriz. C. Demirkapı *SusurlukBalıkesir. pinti. 4049 Kısmık: Harcamaktan hoşlanmayan cimri. C. 1. yoldan çıkmış. s. pisboğaz” anlamlarından başka bir anlamda kullanılmamaktadır. (Vona.2989 “Uymak” fiilinden türetilmiş “uygun” sözcüğünün olumsuz şekli olarak karşımıza çıkmaktadır. pisboğaz. 57 . 728 “boğaz” isminden “-sak” yapım ekiyle türetilen “boğazsak” sözcüğü Türkçede “obur. 3269 Uygunsuz : Kötü davranışlarda bulunan. pinti. hasis” sözcüklerini karşılayan sıfat olarak kullanılmaktadır. Ordu.1672 “Kısmak” fiilinden türetilen bu sözcük halk arasında “cimri. 2. s. TS.2. hasis. TS.IX. Sincan *Divriği. ahlâksız. çel.XI.II. C. *Bor –Niğde. s. Yenice *Emet-Kütahya. (Amasya-Gaziantep-Ankara) (oğrulamak). Karaözü *Gemerek-Sivas. *Lüleburgaz-Kırklareli) DS. (*Bor-Niğde) DS. Uygunsuz: Kötü yola sapmış (kadın için). (Yayla *Tefenni-Burdur. s.II. s. Boğazsak (boğazlı): Obur. C. C.Ordu) DS.

taklit (TS. Anlayışsız : 1.I. gerçek olmayan. Erkinis *Yusufeli-Artvin. TS. feraset.VII. s. anlama kabiliyeti az olan. övünerek büyüklük taslamak.770 Uydurmak anlamında da olan “düzmek” fiiline getirilen “–me” fiilden isim yapım ekiyle kelime. Trabzon ilçe ve köyleri.I. C. Anlayış sözcüğü akıl erdirme. Uluşiran* Siran-Gümüşhane. Büyüklenmek : Kendini büyük görmek. C.XII. C. C.I. Anlama kabiliyeti az olan. uydurulmuş. halden anlamayan. s. kalın kafalı gabî. intikal (TS. 2. TS. tabiatı veya bir eserdeki güzelliği anlama ve kavrama.çel. sahte” anlamını kazanıp güzel adlandırma şeklinde karşımıza çıkmıştır.I.steci (isteyici): Dilenci.413 58 . Hâlden anlamayan.I. C. s.I.126) anlamını kazanmıştır. “Düzme” ismine getirilen “–ce” isimden isim yapım ekiyle oluşturulan “düzmece” sözcüğü “uydurma. gabî. C. *Seydişehir-Konya. katı (TS.770) anlamını kazanmıştır. C.I. sahte. kalın kafalı.412 “Büyük” ismine getirilen isimden fiil yapım ekiyle oluşturulan “büyüklenmek sözcüğü “böbürlenmek” manasından başka bir manada kullanılmamaktadır. s.126) manasına gelip bu sözcüğe getirilen “-sız” olumsuzluk bildiren isimden isim yapım ekiyle kelime. s. (*Alaşehir.126 “ an” ismine getirilen “ – la” isimden fiil yapım ekiyle “anlamak” fiili. *Mut ve köyleri. *Fethiye ve köyleri *Milas-Muğla) DS. s.Manisa. s. katı . bu fiile “.4525 “istemek fiilinden “-ci” fiilden isim yapım ekiyle türetilen isteci ismi “dilenci” anlamından başka bir anlamda kullanılmamaktadır. C. gerçek olmayan.2554 . C. DS.iş” fiilden isim yapım eki getirilerek “ anlayış” kelimesi oluşturulmuştur. Düzmece : Uydurma. s. gerçek olmayan sahte. TS. *Ermenek. yalandan yapılmış. Akçalar. TS. idrak. s.

çel) DS. Cehennemin dibi ( lençlerde kullanılır). C. C. (*Karaman-Konya) DS. *Erciş-Van.XI. *Bozdoğan–Aydın.Konya).2. Mezar. Sakarya) DS. *Kilis.Elazığ) DS.II. (Beylerli-Denizli. (Çanakkale) DS. Tavşanlı*. *Şavşat-Artvin. *Alaşehir-Manisa. Tepeköy*. s. B RLEŞ K KEL MELER Güzel adlandırmalar içerisinde büyük bir orana sahip birleşik yapılı güzel adlandırmalar daha çok kalıplaşmış ifadelerle kendini gösterir. C. beyazlaşmışsa iyi olduğuna inanılır). çenesi düşük. ağzı gevşek sözcükleri yerine kullanılan “yünağız” ifadesi yün ve ağız sözcükleri ile birleşik yapı oluşturmaktadır. Amasya.4053 Boğmaca hastalığının en belirgin özelliklerinden biri olan öksürük ve bu öksürüğün uzun bir şekilde nöbetleşe devam etmesi bu kelimelerin birleşik bir yapı oluşturarak boğmaca hastalığını dolaylı bir biçimde ifade etme imkânını bizlere sunmuştur.4035 nançla ilgili güzel adlandırmalar içerisinde yer alan bu kelime “ulu” ve “kuş” sözcükleriyle birleşik bir yapı oluşturmuş ve uğursuzluk getireceğine inanılan “baykuş” sözcüğünü dolaylı bir biçimde dile getirmiştir. Bozan-Eskişehir.zmir. * skilip-Çorum. Hafik.Gaziantep. 3. C. (Hacıhamzalı *Tarsus. Torbalı. C. Tokat. Niğde. Geveze. Yünağız: Geveze. 59 . 2.XI. s.488 Ulukuş : Baykuş. boşboğaz. Uzunöksürük : Boğmaca. lafazan.Çayağzı. eğer hayvan karardıysa bahtının kötü. Hacıilyas. s. Bu grupta olan güzel adlandırmaları şu şekilde örneklendirebiliriz: Bahtabakan : Bukalemun: “Bahta bakan benim talihimi kara gösteriyor. (*Ağın. Koyulhisar-Sivas.XI. s.VIII.4331. biraz bekledikten sonra açılır.” (Bu hayvanın üzerine bir kimseye ait bir şeyi örtüp. gömüt.2655. (Honaz-Denizli. *Ermenek. s. Yeniköy-Balıkesir. 1. Karayer (karayol) 1.

s.150 : Ahlâksız. Domuz. s.I. 2. C. Bir çeşit yara. Bu gibi sözcüklerin doğrudan çağrışım yaptırmasındaki sebep sık kullanılmış olmasıdır. herşeyde gözü olan. Ayı. (Çankırı) 3.150 60 . Serseri. C. C. helâ.173 : 1) Açgözlü. kötü olan varlık veya nesnenin adının da kötü olmasının sebebi üzücü. s. s. budala. Derleme sözlüğünde “ adı” sözcüğünün dört farklı anlamı olduğu belirtilmektedir: 1. sıkıntılarını. DS.I. 4. herşeyde gözü olan. C. dehşet veren.I. C. C. Sık kullanılan güzel adlandırmalar zamanla dolaylı ifade etme özelliğini kaybedip insanların üzüntülerini. Adının söylemesinde sakınca görülen şeyler için kullanılır.Niğde) 3. (*Pınarbaşı-Kayseri. saçsız. s.I.TS. yabani. Acı anlatan ünlem.67 Yaman: Kötü. s.85 : Beceriksiz. C.3121 Korkulan bir hayvan veya üzüntü verici bir hastalık adının yerine ad sözcüğüyle birlikte kullanılan yaman sözcüğü birleşik kelime oluşturup dolaylı bir anlatım sağlamaktadır. ara bozucu. DS.I. C. uğursuz adam. (Gaziantep) 2.I.65 Hoş karşılanmayan. DS. *Bor. s. fena. 3. ahmak.IV. dönek. müthiş. s. hoş olmayan. 2) Fesat. C. küçük çocuk. (Dişli * Bolvadin-Afyon) DS.172 : 1) Karısının başkalarıyla ilgisine göz yuman adam. kaba.Adıyaman: 1.141 : 1) Açgözlü. s. DS. s. tuvalet. DS. korkunç. DS. Güzel adlandırmayla ortaya çıkmış bazı birleşik kelimeler şunlardır: abdesthâne ağbaş akbakan akgözlü alabacak alabaş akgözlü . iğrenç kabul edilen varlık veya nesneyi doğrudan çağrıştırmasıdır. korkularını hafifletmeyebilirler. C.5 : Kel. TS.I. insan içine girmeyen.I. 2) Fesat. “adı” sözcüğündeki “–ı” eki iyelik eki olarak görülmektedir.I. hırçın. : Ayakyolu. DS. hırçın. korkulan.

C. (TS.XI. Onun için “yağız yer” veya “kara yer” güzel adlandırmaları dolaylı olarak ölüm.VIII. “Kara” sözcüğü korku ve üzüntü ifade eden sözcükler yerine pek çok güzel adlandırma olayında kullanılmış bir sözcüktür. esmer” anlamı da bulunur.Kayseri) DS. Yağız yer: Cehennem. kara yere gitmek (ölmek). *Bünyan. karamübarek (şirpençe.IV. s.Çanakkale) DS.I. Altı boğumlu: Akrep. *Reyhanlı ve Amik ovası Türkmenleri-Hatay. kara haber (bir ölüm veya felaket haberi).4121 Yağız sözcüğünün anlam alanı içerisinde “siyah at” ve “yiğit” olmakla birlikte “kızılla kara arası renk. Akkışla.2701 Güzel adlandırmanın bir özelliği de söylenmek istenmeyen sözcüklerin belirtmiş oldukları varlık veya nesneleri şekilsel özellikleriyle ifade edebilmesidir. Karadeve (ölüm. (Çine. Tavaklı * Ezine. karayazı (ölüm) vb.230 Akrebin alt kısmında bölüm bölüm bir şişkinliğin olması akrep sözcüğü yerine “ altı boğumlu” şeklinde bir güzel adlandırma kullanılmasına sebep olmuştur. C. s. Kayış kanat: Yarasa. kara toprağa aş olmak (ölmek). kan çıbanı).Bu tür örnekler çoğaltılabilir. Tekeler-Aydın. *Pınarbaşı.Aydın. ecel).3098) Bizde en fazla çağrışım uyandıran yönü “kara” kavramını karşılama yönüdür. s. Ayrıca Derleme Sözlüğünde ayrı yazılan farklı tamlama şekillerinden oluşmuş aşağıdaki güzel adlandırmalar da hem anlam hem yapı itibariyle birleşik kelimelere benzemelerinden dolayı bunlara dahil edilebilir. C. nançla ilgili güzel adlandırmalar içerisinde değerlendirilen “kayış kanat” sözcüğü “ yarasa” nın perde şeklinde olan deri kanadının ortaya çıkarmış olduğu birleşik yapılı güzel adlandırmadır. *Gemerek-Sivas. sin. (*Bozdoğan. Çepni. Bununla ilgili bir başka örnek ise akrep sözcüğü yerine kullanılan “ altı boğumlu” ifadesidir. 61 . C. Beyova-Çankırı. s. Yani güzel adlandırmalar içinde birleşik kelimelerin sayısı oldukça fazladır. (*Ağın-Elazığ) DS. karadam (mezar). Yani yağız sözcüğünün bize hatırlattığı ilk kavram “kara”dır. mezar veya cehennem sözcüklerini hatırlatmaktadır.

Deyim halindeki güzel adlandırmalar. Evlenemeyen kişinin üzücü durumunu doğrudan belirten “evde kalmak” deyimi yerine kullanılan “bağrı geçmek” (DS. TS. C. 2) Onurlanmak. C. 1.I.4192 uçkur çözmek : Cinsel yaklaşmada bulunmak. Yalnızca deyimlerine dayanarak bir toplumun bütün kültürünü inceleyebilir. inançlarını.XI.I. kibirlenmek.XI.226 başına çökmek şişgün olmah ünlenmek : Birinin ırzına geçmek. C. s. böbürlenmek. Çok görülen bu örneklerden bazıları şu şekildedir: baştan çıkmak (çıkarmak): Kötü yola sapmak.II. Sözcüklerin yan anlamlarının kullanılması güzel adlandırmaların deyimler şeklinde ortaya çıkmasına sebep olmuştur.II.XI. bu konuda önemli bilgiler çıkarabiliriz. DS. ayartmak.413 Bu kalıplaşmış ifade yasak olmayan bir cinsel yaklaşımı belirtmekte.2. kelime grubu veya deyimlerin yerine kullanılabilirler. C. DS. s.Dile düşmek. DEY M HAL NDEK GÜZEL ADLANDIRMALAR Kaçınılan söz veya sözcükleri ifade etmede deyimlerden sıkça faydalanırız. fakat “haram” ve “uçkur çözmek” ifadeleri birlikte kullanıldığı ve kalıplaştığı için “harama uçkur çözmek” ifadesi “uçkur çözmek” ifadesindeki “yasak olmayan cinsel ilişki” anlamını zamanla ortadan kaldırmaktadır. Genellikle birden fazla sözcükten oluşan deyimler nadir olarak tek bir sözcükle de karşımıza çıkmaktadır. DS. adı kötüye çıkmak. gelenek ve göreneklerini yansıtır. Güzel adlandırmalar ve deyimler aynı dili konuşan insanların düşünme biçimini. C. ahlâkı bozulmak.4066 : 1.4022 büyüklük taslamak : Kendini üstün görmeye çalışmak.485) deyimi güzel adlandırma örneğidir.4066 yasdıhlı konuşmak : kiyüzlülük etmek. C. s.XI s. Güzel adlandırmalarda söylenildiğinde olumsuz bir etki yaratacak olan varlık kavram ve durumların karşılığında bu olumsuz etkiyi hafifletebilecek deyimlerin kullanıldığını görüyoruz. DS. 559 : Kin tutmak. s. (*Bor-Niğde) DS. kelime. kötü yola sürüklemek. 4. s. C. s. 62 . TS. dünya bakışını. C.

I. kötü vasıflı olduğu anlaşılmak. usanmak. “Bir durum bir olay. (Kuzuculuk * Dörtyol-Hatay) 2.Adana) 3. bencil insanları anlatan örtülü ifadedir. anlatımı güç durumların somut kavramlar aracılığıyla örneklendirilerek anlatılmasıdır. Ankara 2001. *Elbistan. *Dörtyol-Hatay) 4. kiyüzlülük etmek yerine “nabza göre şerbet vermek”.I. *Andırın. kel göründü” Şeklinde de ifade edebiliriz.1813) Adı batasıca (adını eller alsın): 1.II. Deyimlerdeki somutlaştırma eğilimiyle ortaya çıkmış bazı güzel adlandırmalar şunlardır: eli uzun (TS. Somutlaştırma. Eylemlerle kurulmuş deyimler şeklindeki güzel adlandırma örneklerine sıkça rastlarız.II. 93 63 .1813) deyimi somutlaştırmayla ortaya çıkmış güzel adlandırma örneklerinden biridir.811) eli sopalı (TS. 34 Doğan Aksan. s. bir duygu anlatılırken benzeri bir somut örnek yaratmak üzere onu adeta belli bir olayla sahneye koyma yoluna gidilir. C. Türkçede yaltaklanmak yerine kullanılan “kuyruk sallamak” (TS.811) kuyruk sallamak (TS. s. Yılan. *Pazarcık. dalkavukluk etmek yerine “el etek öpmek”.Anlama. idrak edebilme yetisi zayıf olan biri için “kalın kafalı” sözü yerine kullanılan “ben derim bayram haftası. Bilgi Yayın evi. *Göksun-Maraş. s. Oğlanlık da denilen ateşli bir çocuk hastalığı.940) şeklindeki güzel adlandırmayı “takke düştü. dilenmek yerine “avuç açmak”. C. Müzmin yara. Akrep. C. C. nefret etmek yerine “yaka silkmek”. s. Kuzuculuk.” Sözleri sadece kendini düşünen. (Gaziantep.II. C. deyimlerini kullanarak olumsuz bir olayı veya kavramı dolaylı bir şekilde ifade edebiliriz. o anlar mangal tahtası” ifadesi cümle seviyesinde sayılabilecek örtülü ifadedir. Güzel adlandırma sayılabilecek deyimlerde somutlaştırmanın önemli rol oynadığı görülmektedir. maskesi düşmek. Türkçenin Gücü. Foyası meydana çıkmak (Gizlenen kötülük ortaya çıkmak.”34 Deyimlerdeki somutlaştırma eğilimi güzel adlandırmaların ortaya çıkmasına katkıda bulunmuştur. “Yağmur olsa kimsenin tarlasına yağmaz” ve “Ne kokar ne bulaşır. s. TS. s. (Baklalı.

*Elbistan. C.I. C. *Göksun ve köyleri. (*Afşin. 4) Yalancı.111 : 1) Ara bozucu. C. C. C.I. C.(Gaziantep. utanç duyulacak şeyleri hiç 64 . kovcu. s. sıraca. *Pazarcık-Maraş) DS.55 :Üzerine düştüğü konudan başka bir şey düşünemez olmak. Kelime. 5) ftiracı. Konya ve köyleri. C. TS. s. s.119 : Kurnaz. DS. Domuz. TS.68 : Çırılçıplak. DS. C. açıkgöz. * Andırın.104 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak. delirmek. s. 4) Yalancı. s. C. kelime grubu ya da söz karşılığı olarak kullanılan güzel adlandırma şeklindeki deyimlerden bazılarını şu şekilde sıralayabiliriz: ağır hastalık ağız dağıtmak ağrı tutmak ağzı kara : Tehlikeli ( öldürücü ) hastalık. 3) Kavgacı.I.I.I. mübâlağa etmek. s. s. TS. C. ağzına geleni söylemek. dünyayı terk etmek.40 : Küfretmek. s. TS. s. Antalya) 5. çıldırmak. s. işini bilir. C. ağız bozmak. 2) Kötü. çıldırmak. s. s.120 sıkılmadan yapar olmak.68 aklını yitirmek anadan doğma anasının gözü : Delirmek. s. kara haber vermekten hoşlanan kimse. ( Akışla *BünyanKayseri) DS. dövüşken.66 Adı batası: Köstebek de denilen çıban.I. C. s.402 Allah’ın davetine icabet etmek : Ölmek.22 Somutlaştırma ve benzetme yoluyla söylenmeyecek sözleri söylenebilir hale getirme deyimlerde de güzel adlandırma yoluyla kendini göstermiştir.I. s. DS.I. C. s. C. C.I.I. TS.I. TS. TS.96 : Sara hastalığına yakalanmak. yüzsüz olmak.118 ahiret uykusu aklını bozmak : Ölüm. dedikoducu.I. mütekebbir.I.130 bire bin katmak burnu havada : Bir şeyi olduğundan fazla göstermek. TS.I. C. hiç bir şey beğenmeyen. TS.I.I.I. s. TS. delirmek. C. kemik veremi. TS.68 aklını kaçırmak (kaybetmek) : Deli gibi olmak. * Karaman.349 : Kendini beğenmiş.65 Adı batsın (batası): Hoşa gitmeyen kötü olan bir varlığın veya bir nesnenin adı anıldığı zaman söylenilen lânetleme sözü. TS.

TS. s. gafasını kesi ali. KBAYA.65.425 orda canı çıhi. s.423 : Adam öldürmek.Muğla) DS. ruhunu teslim etmek. *Fethiye. s.C. 2.I. müzevvir.büyüklük taslamak : Kendini üstün göstermeye çalışmak. s. TS.I.424 : Ölmek. (*Elmalı-Antalya) DS. C. TS. ( ncirköy-*Fethiye-Muğla). : 1. s. C.C.I. s.110 : Çok konuşan.65. 65 .I. s. böbürlenmek. C. geveze. söz söylemekten yorulmayan. Yaygaracı. cinayet işlemek. TS.I.I. : Bir kişi veya aile için kötü şeyler söylemek. ftiracı.413 can vermek cana kıymak canı çıkmak çenesi kuvvetli ad çekici ad çekmek : Ölmek. C. ( ncirköy.

93 814 0.88 102 3.72 55 4.68 99 10.36 198 46.74 174 2.87 324 54. Yapılarına göre güzel adlandırmaları.08 594 66 .05 60 9.35 198 1.28 108 3.56 690 40.02 15 6. ncelediğimiz kelimeler içerisinde bu gruplara dahil olan güzel adlandırmaların oranlarını şematik olarak şu şekildedir: Basit kelimeler Yüzde Adet Türemiş kelimeler Yüzde Adet Birleşik kelimeler Yüzde Adet Yüzde Adet Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar Korku ile ilgili güzel adlandırmalar Hastalıklarla ilgili güzel adlandırmalar Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar nançla ilgili güzel adlandırmalar 7.05 134 13.81 12 3.42 36 7.Güzel adlandırmanın yapıldığı yerleri beş gruba ayırmıştık. genellikle tek kelime halinde olmayan deyimleri dahil etmezsek üç grupta değerlendirebiliriz.65 54 13.28 19 3.83 116 25.85 57 11.24 374 21.96 162 1.44 51 6.

söylenmek istenmeyen Türkçe kelimelerin eşanlamlılarıdır. pervasız. umursamaz. adı batası. TS. kel hastalık. akarca. “Kusmak” sözcüğü yerine kullanılan “istifrağ etmek” iğrenmeyi hafifletebilecek bir sözcüktür. Mezar sözcüğü alıntı bir kelime olmasına rağmen olumsuz çağrışımlar uyandıran bir sözcüktür. Lâubâli : “Bana ne” diyerek hiçbir şeyi kendine vazife edinmeyen. sanduka. 67 . “Ölüm. bu sözcükler eşanlamlı olsa bile. s. Güzel adlandırmalar içerisinde var olan alıntı kelimeleri şu şekilde örneklendirebiliriz: Lâhit: Kenarları taş. kabir. saygısız. Alıntı kelimeler güzel adlandırma olarak kullanılabileceği gibi söylenmemesi gereken bir söz de olabilir. saygısız. anlamı herkesçe bilinen yaygın isimleri kaba ve çirkin. ince ağrı. C. Arapça bir sözcük olan “verem” yerine halk arasında “adı bellisiz. söylenmesi. tuğla ve harçla örülmüş. güzel hastalık. ciddiyetsiz. ayığ” şeklinde güzel adlandırmalar kullanılmaktadır. pervasız” sözcüklerini dolaylı olarak ifade etmektedir. öpke avrûu. ölme” sözcüklerinin kullanılmasından dolayı ortaya çıkan üzüntüyü “irtihâl” sözcüğü hafifletmektedir. ince hastalık.1841 Lâhit sözcüğü mezar sözcüğünün tam olarak eşanlamlısı olmasa bile halk arasında mezar sözcüğü yerine kullanılmaktadır. sütçe. C. s. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ALINTI KEL MELER Güzel adlandırmalar içerisinde alıntı kelimelerin sayısı oldukça fazladır. Toplumun düşüncesine göre. üstü tonoz ve kapakla kapatılmış olan mezar. 2.III. ârı hastalığı. Güzel adlandırma amacıyla kullanılan alıntı kelimeler. kayıtsız. güzel ağrı.2. gelincik. mezar. anılması hoş olmayan varlık ve kavramların. onunla aynı anlamı olan yabancı kelimenin söylenmesi ise ince ve güzel ifade sayılmaktadır.1848 Arapça bir sözçük olan “ lâubâli” sözcüğü ahlâkî düşünceyle ilgili güzel adlandırma olup “kayıtsız.III. umursamaz. ciddiyetsiz. örken. TS.

Ölmek yerine kullanılan “ vefat etmek. mevta olmak. alçak.113 Arapça bir sözcük olan “âmâ” sözcüğü insanların kusurlarını gizlemek için ortaya çıkmış güzel adlandırmadır. Nâmert : Korkak.III. 68 . s. ölü. uygunsuz işler yapan. TS. s. TS. TS. C.II. TS. C. kazanç karşılığı olarak) Kötü. Müteveffâ : ( nsan için) ölmüş. C. endişe ve iğrençliği hafifletmektedir. Âmâ : Kör.III.1224 Fransızca bir sözcük olan “hemoroyit” sözcüğü “basur” sözcüğünün kabalığını hafifletmektedir.Hınzır : Domuz. s. rüşvet ve rüşvetle ilgili kavramların ifade edilebilmesi için alıntı kelimelerden yararlanmaktadır.2054 Arapça bir sözcük olan “ mürtekip” sözcüğü ahlâkî düşünce ve inançla ilgili güzel adlandırmalardandır. C.2068 Sıkça rastladığımız bir sözcük olan “müteveffa” Arapça kökenli bir sözcük olup ölmüş olan insanların yakınlarını daha fazla üzmemek ya da üzüntülerini hafifletmek için kullanılan alıntı bir sözcüktür. TS. C.1243 nançla ilgili güzel adlandırmalar içerisinde değerlendirilen “hınzır” sözcüğü aynı zamanda “domuz” sözcüğünün insanlar üzerinde yaratabileceği korku. TS. dinî açıdan yasak olan “rüşvet” sözcüğünün kullanılmasını hoş karşılamamakta. Hemoroyit : * Basur. rahmetli olmak” bu güzel adlandırmalardan bazılarıdır. karaktersiz. C. s. insaniyetsiz. Toplum. rüşvet yiyen. mert olmayan.2081 Farsça bir sözcük olan “nâmert” sözcüğü sıkça kullanılan ahlâkî düşünceyle ilgili güzel adlandırmalardandır. Ölüm kavramıyla ilgili Arapça birçok kelime güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır. rüşvetçi. Mürtekip : (Para. s. rüşvet alan. s.III.II.I.

2283 Dinen yasaklanan bütün şeyleri ifade eden haram sözcüğü “piç” sözcüğünü karşılamak için toplum tarafından anlam yüklenerek oluşturulmuş güzel adlandırmadır. Bu güzel adlandırmada söylenmek istenmeyen kelimenin daha genel bir ifade tarzıyla ortaya çıktığını söyleyebiliriz. s.VII. 69 . ( ğneciler *Mudurnu – Bolu) DS.Haram: Piç. C.

94 162 7.95 103 3.74 174 4.05 60 5 74 9.76 441 25.17 373 54.93 814 6.72 70 11.12 91 13.99 59 10.05 134 Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar 7.Kökenlerine göre incelediğimiz güzel adlandırmaları şematik olarak şu şekilde gösterebiliriz: Türkçe Alıntı Yüzde Adet Yüzde Adet Yüzde Adet Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar Korku ile ilgili güzel adlandırmalar Hastalıklarla ilgili güzel adlandırmalar nançla ilgili güzel adlandırmalar 29.22 107 6.02 104 4.34 198 55 815 45 667 70 .

Ankara 2002. Güzel adlandırmalardaki anlam olaylarını belirlemek oldukça güçtür.36 131 198 Türemiş kelimeler Yüzde Adet 29.56 250 690 Birleşik kelimeler Yüzde Adet 20.52 67 8. Çok anlamlı bir sözcüğün tek anlamlı hale gelmesi veya geniş anlamlı bir sözcüğün daha sınırlı bir anlamı kapsar duruma gelmesine anlam daralması denir. BÖLÜM 3. Kelimelerin anlamının güzel adlandırma esnasında değiştiği.87 46. Bir sözcük nesnenin bir bölümünü gösterirken zamanla güzel adlandırma amacıyla kullanıldığında yeni bir anlam kazanmış olur.84 13.69 440 16. 1.”35 Güzel adlandırma ile oluşan kelimelerin büyük bölümünde. GÜZEL ADLANDIRMALARIN ANLAM ÖZELL KLER Bütün dillerde bazı sözcüklerin anlamlarında zamanla değişiklikler meydana gelir. gerçek anlamlarının dışında. bir benzerlikten yararlanılarak başka bir anlamı verecek şekilde kullanılması esastır. s. 1. Genel olarak anlam olayları dediğimiz sözcüklerdeki bu anlam değişiklikleri. Anlamdan Anlatıma Türkçemiz. Sözcüklerin zaman içerisinde kaybettiği ve kazandığı anlamı tespit etmekle 35 Muhittin Bilgin. anlam genişlemesi ve anlam kayması gibi isimlerle ifade edilir.08 286 594 Yüzde 55 45 Adet 815 447 3.79 308 19. “Sözcüklerin. anlam iyileşmesi diye ikiye ayrılır. 45-48 71 . Anlam kaymaları da.Türkçe Alıntı Basit kelimeler Yüzde Adet 4. alıntı kelimelerin dışındaki kelimelerin hemen hepsinde.30 40. gerçek anlamlarından kayarak yeni bir anlam vermek üzere kalıplaşması olayına anlam kayması (anlam değişmesi) adı verilir. anlam kötüleşmesi ve 2. Bir sözcüğün dar bir anlamdan daha geniş bir anlama geçmesine ise anlam genişlemesi denmektedir. Kültür Bakanlığı Yayınları. anlam daralması. daha önce yansıtmış olduğu kavram alanlarından büyük bir bölümünün farklılaştığı görülür.

oda.Erzurum. güzel adlandırma sayılabilecek sözcüklerin veya ifadelerin bazen daha önceki anlamından sıyrılmasıyla ortaya çıktığı görülmektedir. (*Iğdır – Kars) DS. insanoğlu. C. 1.3404 72 . 2. küf. pas. *Yerköy – Yozgat. Anlam daralmasıyla ortaya çıkmış güzel adlandırmaların sayısı çok olmamakla birlikte bu gruptaki sözcüklerin daha çok bazı anlamlarının zamanla ortadan kalkmasıyla oluştuğunu görmekteyiz. Çamoağa *Divriği. emaye veya saçtan yapılmış. kişi. Kir. 2. daha önce bütününü ifade ettiği bir nesnenin zamanla bir bölümünü anlatır duruma gelmesi veya bazı sözcüklerin yan anlamlarından birini yitirmesi ile ortaya çıkarlar. *Taşköprü . Bazı kelimelerin anlam daralmasıyla ortaya çıkan bir kısım güzel adlandırmalar şunlardır: Lâvabo : 1. Hacıilyas *Koyulhisar – Sivas.Isparta. el.1270 Pasak : 1) Salya. başlı başına bir araştırma konusu olabileceğinden bu bölümde güzel adlandırmalardaki anlam değişikliklerini sınırlı örneklerle gösterebildik. C. Tokat – Eskişehir. Bu tesisatın bulunduğu yer.Manisa ve çevresi). porselen.1849 Er : 1) Erkek. Kum taşı.II.b. 2. *Bor – Niğde) DS.Kastamonu.IX. s. sıcak ve soğuk su musluklarıyla donatılmış. sümük.842. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ANLAM DARALMASI Anlam daralması bazen çok anlamlı bir sözcüğün bazı anlamlarını kaybetmesi. *Merzifon – Amasya. bulaşık yıkamaya yarayan tesisat. müstahdem. anlam genişlemesi ve anlam kayması” olmak üzere üçe ayırabiliriz. TS. Bu anlam olayının bazen de. 3. TS. s. C. ergenlik yaşına gelmiş adam. 1. TS.Koca. (. C. 3.III. tuvalet. C.1764 Hizmetli : Kapıcılık.V. *Antakya – Hatay. Keskin. ayak yolu.birlikte bu sözcüklerin hangi zaman dilimi içinde toplumun ne kadarı tarafından güzel adlandırma olarak kullanıldığını ortaya çıkarmak. hademe. s. Maksutlu *Şarkışla. . işler yapan kimse. Helâ. Karkıncık *Artova – Tokat. odacılık v. s. s. Güzel adlandırmalardaki anlam olaylarını “anlam daralması. yüz.I. (.

16 : Aşağılık. açgözlü. anlam itibariyle bir nesnenin bir bölümünü anlatırken zamanla o nesnenin bütününü anlatır duruma gelmesine anlam genişlemesi denir. adi. (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) DS. Terbiyesiz.274 : Koca. .abdal bayağı er gelişmek gişi göğüs harem : Tamahkâr. C. Sözcüklerin anlam genişlemesinde daha önce var olan anlamının ortadan kalkmadığı görülmektedir. basit. C. 2. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ANLAM GEN ŞLEMES Anlam olaylarının bir başka türü olan anlam genişlemesi. Güzel adlandırmalar içerisinde anlam genişlemesiyle ortaya çıkmış sözcüklerin sayısı oldukça azdır. karı.2085 : Meme. s. Hela. *Akyazı çevresi – Sakarya.X. s. alçak. s. Bu olayda bütünün bir barçasını anlatan bazı sözcüklerin zaman içerisinde bütünü ifade edecek bir anlam kazandığını görmekteyiz. zevc. Anlam genişlemesiyle oluşmuş güzel adlandırmalardan bazıları şunlardır: Terkisalat Oturak : 1. TS. s.I. DS. TS. s. TS. C. C.Burdur. (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) 2. eş. 1. C. C.I. Anlam genişlemesi bu yönüyle anlam kaymasından ayrılmaktadır.I. (Maksutlu *Şarkışla – Sivas) 2. *Susurluk – Balıkesir. DS.1157 3.VI.842 : Şişmanlamak. s. cimri. TS. Beceriksiz. s. C. Bir sözcüğün. DS. (*Eğridir köyleri – Isparta. Güzel adlandırmalardaki anlam daralmasında sözcüğün zamanla karşıladığı nesne veya kavramın bir parçasını karşılar duruma geldiğini görmekteyiz. C.II.1019 : Zevce. *Alayunt – Kütahya. eş.VI. s. Lazımlık. 73 .1983 : Koca. ayakyolu. anlam daralmasının aksine bazı sözcüklerin anlamında zaman içerisinde meydana gelen genelleşmeyi ifade eder. uyuşuk.3892 : 1.II. *Düzce – Bolu.

Sinop. C. . Lazımlık. kesmek.Burdur. koparmaya. insan için kullanılması. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ANLAM KAYMASI Anlam kayması. “Türkçedeki üzmek eylemi Köktürk yazıtlarında kırmak. TS. bir kelimenin anlamını yitirerek yeni bir kavramı yansıtır hale gelmesi olayıdır.XI.” kullanılmaktadır.XII. elleri ve dirsekleriyle beraber kolları yıkama. s. Bugün Türkiye Türkçesi yazı dilinde yalnız. *Alayunt – Kütahya. *Merzifon – Amasya…) DS. C. Namazın şartlarından biri. s. bir kimseye dert.I. C. . s.IX. 2. “üzülmek” sözcüğü “inme inmek” (DS. bir insana dert olacak bir davranışı. gaita. (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) DS. s.3892 : 1. Anadolu ağızlarında sıkça rastladığımız güzel adlandırmalarda anlam kayması olayı genellikle belirli bir yöreye ait olarak gelişmektedir. Dışkı. uyuşuk. *Susurluk – Balıkesir.X. Ankara 2000. bu somutlaştırma genelleşince anlam değişmesine yol açmıştır.III. *Ladik – Samsun. yüzü.4 Terkisalat Oturak : 1. C. s. Beceriksiz. *Akyazı çevresi – Sakarya. Terbiyesiz. s.4799). aktarmalı bir anlamla.3295-3296 Abdest : 1.3295-3296 3. (Maksutlu *Şarkışla – Sivas) 2. bir tutumu. 215 74 . C. . 3.. Bu anlam olayı içerisinde değerlendirilebilecek bazı güzel adlandırmaların benzetme ya da somutlaştırma yoluyla ortaya çıktığı görülmektedir. bu anlamın yüzyıllar boyunca geçerli olduğu göze çarpmaktadır. bir nesneyi kırmaya. TDK Yayınları.Sinop. C. başın dörtte birini meshetme ve topuklarıyla birlikte ayakları yıkama. 36 Bugün “üzmek” fiilinden türetilen “üzgün” sözcüğü hasta (DS. . (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) 2. anlamında görülmekte. *Merzifon – Amasya…) DS. s. 1. *Ladik – Samsun. Her Yönüyle Dil. C. *Düzce – Bolu. (*Eğridir köyleri – Isparta. Helâ.IX. üzüntü vermeyi anlatması bu türden bir gelişmenin tanığıdır. ayakyolu. Namaz gibi ibadetlerden önce. aşındırmaya benzeterek bir somutlaştırmaya gidilmiş.Kastamonu -Çankırı.Kastamonu -Çankırı.4086) anlamında 36 Doğan Aksan.

C.2023 : 1. Anlam kötüleşmesi olayında ise istenmeyen bir durumu ifade etmek için dolaylı bir anlatım yoluna gidilmiştir. s. s. C.4686 : Sidik torbası.1018 : Aklı az. Güzel adlandırmalarda anlam iyileşmesi olayı söz konusu olamaz. TS. C. (Aliköy *Çaycuma – Zonguldak) DS.2322 : Ölmek. C.1032 : Uykuda gezen (kimse). (Kars ve köyleri) DS. s.Yozgat) 2. Fakir.3692 75 . s. s. (.Yozgat) DS.VII.Açgözlü (kimse). Çünkü anlamı iyi olan bir sözcüğün söylenmesinde her hangi bir sakınca görülmemekte ve güzel adlandırma yoluna gidilmemektedir.X.Bu grupta anlam iyileşmesi ve anlam kötüleşmesi şeklinde anlam değişikliklerine rastlıyoruz.XII. C. C.VI. (*Mersin ve köyleri – çel) DS.III. akılsız. s. (Bayburt *Selim – Kars) DS. (.II. Anlam kayması yoluyla ortaya çıkmış güzel adlandırma örneklerinden bazılarını şu şekilde sıralayabiliriz: Çadır Gezgin Hazan Göçmek Seyrek Suluk : Kefen.

insanlar üzerinde olumsuz çağrışımlar uyandıran ve toplum tarafından adeta yasak konulan söz veya kelimelerin yerine. olumsuz etkiyi bir nebze ortadan kaldıracak kelimelerle ifade edilmesidir. çoğu zaman toplumun tepkisinden korkulduğu için söylenmemektedir. söz konusu nesne veya durumun edebe ve inanca uygun. Tespit ettiğimiz birçok güzel adlandırmayı bu iki grupta değerlendirmek mümkündür.05’lik bir orana sahip olan inançla ilgili güzel adlandırmalar bölümünde. söylenmesi dinen sakıncalı görülen veya hurafelerden dolayı ortaya çıkan korku veya çekince sebebiyle söylenmeyen kelimeler yer almaktadır. toplumsal incelikten kaynaklanmakta ve toplumun bu tutumu bireylerin olayları. Hortlak. Güzel adlandırma ile gerçekleşen ifadelerdeki incelik. Hayâlî yaratıklar veya uğursuz kabul edilen bazı hayvanlardan bahsedilirken de güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur. Bu gruptaki birleşik kelimelerin oranı basit ve türemiş kelimelere oranla daha fazladır. Söyleniş amaçları ve söylendikleri ortamlar farklı olmakla beraber argo sözcüklerle güzel adlandırmaları kesin şekilde ayırmak oldukça 76 . Korku bazen ahlâkî değerlerle de ilgili olabilir. varlıkları dile getirme şekillerine yön vermektedir.96’dır. Uğursuz kabul edilen hayvanların isimlerinde güzel adlandırmaya gidilmesinin temelinde inanç yatmaktadır. Güzel adlandırmaların içerisinde korkuyla ilgili güzel adlandırmaların oranı % 10. Özellikle “baykuş” sözcüğü için pek çok güzel adlandırma yoluna başvurulduğunu görmekteyiz. Olaylar ve kavramların güzel adlandırma ile ifade edilmesi bireyin dile katmış olduğu bir inceliktir. peri gibi yaratıkların isminin anılmaması korkudan çok inanç kaynaklıdır.SONUÇ Batı dillerinde “euphemism” adı verilen güzel adlandırma. Tespit ettiğimiz güzel adlandırmalar içerisinde % 9. Korkuyla ilgili güzel adlandırmalar inançla da yakından ilgilidir. Söylenmemesi gereken söz.

rüşvet. Yapılarına göre güzel adlandırmalarda basit kelimelerin sayısı diğerlerine göre (türemiş ve birleşik kelimeler) daha azdır. Hastalıklar içerisinde en fazla “verem” sözcüğü için güzel adlandırma yoluna gidilmiştir. 77 . hırsızlık) aynı zamanda inançla da ilgilidir. Tespit ettiğimiz güzel adlandırmalar Tük toplumunun incelik ve nezaketinin aynasıdır. Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar içerisinde daha çok bedensel eksiklikler ve bazı doğal vücut fonksiyonları yer almaktadır. Türkçede güzel adlandırma için daha çok yeni kelimeler türetilmiş. Bu grup içerisinde bazı kavramlar (zina. bu tür ifadeler daha çok toplumun düşünme gücünün ürünü olduğu için. nesne veya varlıklar toplumun nezaket anlayışının sonucu güzel adlandırmalarla ifade edilmiştir. Argo olan bir sözcük aynı zamanda güzel adlandırma maksadıyla kullanılabilmektedir. Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar görgü kuralları ve toplumsal incelikle yakından ilgilidir. çirkin. türetilen bu kelimelere yeni anlamlar yüklenmiştir. kaba olaylar. Bazı hastalıklar (hemoroyitbasur gibi) kaba görülen vücut organlarını hatırlattığı için kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırma grubuna dahil edilebilir.güçtür. Güzel adlandırmalar içinde. farklı bir anlam verilmiş kelimelerin oranı oldukça fazladır. Söylenmemesi gereken kelime ile bir başka kelime arasındaki benzerlikler birçok güzel adlandırmanın ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Türkçenin kelime türetme gücü güzel adlandırmalarda da kendini göstermiştir. Birçok alıntı kelime ile de birleşik kelime oluşturularak varlık ve olayların söylenmek istenmeyen isimlerinin yerini tutacak şekilde kullanılmıştır. ğrenç. Sözlük kısmında ortaya koyduğumuz güzel adlandırmalar Türkçede çok sayıda güzel adlandırmanın varlığını göstermektedir. davranışlar.

Pamukkale Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Batı Dilleri ve Edebiyatı Bölümü. Ankara 1994 18. Ankara 1993 12. TDK Yayınları. Türk Argosu Üzerinde ncelemeler. Hayriye. Erten. Baskil ve Ağın Yöresi Ağızları. Büyük Argo Sözlüğü. Ankara 1997 11. “Batı dillerinde ve Türkçede güzel adlandırmalar”. Türkçenin Gücü. Aktaş. Bilginer. Konya 2002 5. Ankara 1996 2. Doğan. Banarlı. Temmuz 2001 16. Keban. Ersoylu. Yüzyıla Girerken Yazında Dil Kullanımları (I. DLT Tercümesi. Ankara 2000 4. Hasan. stanbul 2004 17. Kars li Ağızları. TDK Yayınları. Her Yönüyle Dil. Eren. Ankara 2002 13. Türkçenin Sırları. Zonguldak – Bartın – Karabük lleri Ağızları. Deyişbilim Sempozyumu Bildirileri). Anlamdan Anlatıma Türkçemiz. TDK Yayınları. Hulki. Besim. Ankara 2000 15. Doğan. 21. Ahmet. Atalay. Münir. Yapı Kredi Yayınları. Kubbealtı Neşriyat. Derleme Sözlüğü. Engin Yayınevi. Ercilasun. TDK Yayınları. Ersan. Aksan. TDK Yayınları. stanbul 1996 8. Gülensoy. Ankara 2000 3. Leyla ve Mecnun Yayınları. Aksan. Halil. TDK Yayınları. Yüksel. Bilgi Yayınevi. Ekim 2001 10. Tuncer. stanbul 2002 6. Mehmet Emin. Yüksel. Türkçenin Sözvarlığı. Ankara 1988 78 . 598. Doğan. Ankara 2002 9.KAYNAKLAR 1. Muhittin. Ankara 1999 7. Dil. mge Kitap evi. Nihad Sâmi. Ahmet Bican. Aktunç. Hacettepe Ünviversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Kütahya Ve Yöresi Ağızları. Ankara 1997 14. Doktora Tezi. S. Kültür Bakanlığı Yayınları. Aksan. Bilgin. Euphemısmus ın der Alltagssprache und ın den Fachsprachen der Politik. der Internatıonalen Bezıehungen und des Gesundheıtswesens ım Deutschen und Türkıschen. Diyarbakır Ağzı. TDK Yayınları. Yazın. Türk Dili Dergisi. Buran. TDK Yayınları. Edebî Sanatlar. “Mezar Taşı YazılarındaGüzel Adlandırma Kullanımı”. Ersan.

“Harput ağzına has kelimelerin yapı ve anlam özellikleri”. Işıl nce. ABC Kitap evi. S. Hengirmen. Vardar. Ankara 1988 27. Yunus Emre. Ali Yıldırım. Dr. Euphemism. Ümit. Elazığ 2004 26. Üstüner. Ahmet. “ Türkçede örtmece sözcükler üzerine bir araştırma”.19. Hecettepe Üniviversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Dil Dergisi. Ankara 1993 25. Gülsevin. Elazığ 1998 30. Zeynep. Toker Yayınları. Gürer. Berker. Engin Yayınları. Ankara 2002 20. Ankara 1994 23. 1996 24. Edebiyat Lügatı. stanbul 1988 79 . Nevşehir ve Yöresi Ağızları. stanbul 1984 29. Tahir-ül Mevlevî. Mehmet. Özyıldırım. stanbul 1971 22. TDK Yayınları. Türkçe Sözlük. Korkmaz. Edebiyat. 50. Hazırlayan: Doç. Ankara 1999 21. Süleyman Fehmi. as a Reflectıon of Culture on Language. Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Söylemez. Aralık. Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Dünü ve Bugünüyle Harput Sempozyumu. Yüksek Lisans Tezi. Ahat. Enderun kitap evi. Uşak ili Ağızları. MEB Yayınları. TDK Yayınları. stanbul 2002 28. Türkçe Sözlük. TDK Yayınları. Kabaklı.

TS.35 : Üvey anne.I. s.” K A.16 : Dışkı.I. C.I. C. s.I. s.I.32 : Yalancı.4 : Küçük ya da büyük abdestini yapmak.I.47 80 .4 : Şişman. gördüğü olayı sabredemeyerek söyleyen. s.I. s. s. s. s.23 “padşaım. DS.I.5 : Korkmaz. 2) Bedavadan yiyip içen.23 : Üvey abla.I. DS. s. gelişi güzel konuşan. C. C. C. DS. C.I.I. C.178 abiriz (abrez) ablalık abuk aburgaşık abuş acar acı ağaç acığaz : Abteshâne. DS. s. DS. C. s. DS. s. Ben sennen atın ne olduğunu soririm. tuvalet. TS. DS. s. DS. helâ. C. s. DS. DS. DS. s. 3) ftira etmek. DS. tabii ihtiyacını gidermek.SÖZLÜK aba atmak abacı abamak : Kendisini kurtarmak için suçu başkasına yüklemek.12 : Tamahkâr.17 : Utanmaz.8 abartmak abdal abdallanmak abdest abdest bozmak abdesthâne abdestsiz abırsız abızambak : Aşırmak.I.39 : Zakkum ağacı. s. C. saygısız. analık. DS. C.” çocuh dir.I. açgözlü. gaita. TS. boşboğaz.5 : Ayakyolu. DS.I.I. s.22 : Saçma sapan. etli. C. kötü adam. C. cimri.I.16 : Dilenmek. çekinmez. C. çalmak. s.I.5 : 1) Atıcı.6 : Sersem. C.45 : Duyduğu sözü. s. senli-benli. çoh Allah heyirli etsin. DS. ayakyolu.5 : 1) Çirkin bir kızı veya kötü bir malı kandırma yolu ile birine yamamak. 2) Bir şeyi birisine zorla vermek. semiz. C. s.I. yalan yanlış söyleyen. TS. s. C.I. C. DS. “abı zambah gonuşma. C. hayasız. C.I.

65 : Orospu.I. çalmak.81 : Köpek. C.I. s. salak.I.70 : Kadınlar âdet gördükten sonra hamama gidip temizlenmek. C.I. sersem.acı su acı yer aç çardak açık ağız açıkçı açılıp saçılmak ad çekici ad çekmek addırık adem adı batası adı bellisiz adı kötü adıyaman adını eller alsın : 1) Çıban.58 : Beleşçi. DS. s. C. C.66 afacan afal afalak afalsız afartmak afgan afsunlamak ağ açmak ağaca ağacalık ağbaş : Bir şeyin zehir gibi acı olduğunu anlatmakta kullanılır. C. 3) Bir çeşit yara.I. s. 2) Aptal. s. C. C. C. DS.79 : Kel. C. TS. C.70 : Cerahat. DS. C.I. sallapati adam.53 : Ölü evi. C. s. irin.I. DS.65 : Köstebek de denilen çıban. DS. saçsız.I. s.I.I. s.I.19 : 1) ftiracı. s. DS. s. C.I. DS. DS.I. s.71 : Hırsızlık etmek. DS. s. DS.I. s. s.59 : (kadın için) Kıyafet ve davranışlarında fazla serbest ve pervasız olmak. sıraca. s. C. 3) Tembel. 2) Rakı. geveze. hata.I. beyinsiz.69 : Akılsız. DS.I.I. DS. C. 3) Yılan. C.67 : 1) Müzmin yara. s. s.66 : 1) Ayı. DS. sivilce ve yanığın içindeki sarı su.I. aşırmak.I.66 : Yengeç. s. 4) Akrep.I. s. C. DS.68 : Aptal.I. C. C. şaşkın. s.I. kemik veremi. DS.65 : Verem.58 : 1) Boşboğaz.I.I.I. C. C. DS. 5) Domuz.85 81 . 2) Oğlanlık da denilen ateşli bir çocuk hastalığı. s. s. 2) Domuz. DS. C. aşırmak.65 : Bir kişi ve bir aile için kötü şeyler söylemek. bedavadan geçinen. 2) Yaygaracı. para. C.65 : Kusur. DS. DS. kahpe.I. C.54 : Helâ.69 : riyarı.69 : Hırsızlık etmek. s. DS. DS. s. DS. DS. C. müzevvir. s. DS.79 : Bir iş yapana ücretinden başka verilen şey. C. s. s. DS. çalmak.

91 : Yalancı şahitlik yapacak kimseye verilen rüşvet. DS. s. kötü. DS. s. sövmeyi huy edinmiş. s. C.40 şole oldu bole oldu. s. dövüşken.I. s. C. C.I.116 : Kaba konuşan. hantal vücut. DS. C.I. DS.I.I.111 : 1) Boşboğaz. s. s. DS. TS. miskin.I. s. yüklü. C.ağı çiçeği ağır ayaklı ağır canlı ( kanlı ) ağır elli ağır gövde ağır hastalık : Zakkum. DS. s. C.55 82 . DS. 2) Akılsız.I. dedikoducu. s. s.117 : 1) Ara bozucu. kovcu. DS.I. iğrenç söz. U A.126 : Balgam.118 ağzı yelli aharca ahbun ahırak ahıtmak ahiret uykusu ahraz : Yüksekten atan.I. C.55 : 1) Dilsiz.I. s. C. DS.95 : Küfretmek.111 : Tifo. DS.133 ahireti (öbür dünyayı) boylamak : Ölmek. C. 3) Kavgacı. 5) ftiracı. DS.281 ağırlıklı ağız bağı ağız dağıtmak ağız kokusu ağrı tutmak ağrı ağrıya yatmak ağzı açık ağzı dolu ağzı kara : Gebe.I. s. DS.40 : Tehlikeli ( öldürücü ) hastalık. s. TS. DS.I. C.91 : Şişman. övünen. kara haber vermekten hoşlanan kimse.79 : Gebe. DS. C.4407 : Tembel. ahmak.125 : Gübre. s.I. geveze.I. DS. ağız bozmak.XII. 4) Yalancı. s. C.40 : Borcunu geç ödeyen. C. C.131 : Ölüm. uyuşuk. C. C. C. s. ben aır hasdalandım. s. elinden kolay kolay para çıkmayan. s.I. DS. yüklü. s.118 : Daima akan yara. doğurması yakın. DS.109 : Tifo hastalığına tutulmak. C. C. TS.I. bakıma muhdecin deyo.I.I. s. TS. TS. fışkı.I. söven. C.I.129 : Küçük çocuk çiş etmek.96 : Küfür. C. s. C. 2) Kötü. C.I. ağzına geleni söylemek. C.I. sağır ve dilsiz. 2) Hırsız. s. s. DS. sır tutmaz. DS.97 : Sara hastalığına yakalanmak. s.I.

C. C. C. delirmek. “geldim mi senin boynunu.I.68 aklını kaçırmak (kaybetmek) : Deli gibi olmak. DS. TS.I.I. s.I. DS. sebatsız. s. fistül. 2) Fesat. C. 2) Bulaşıcı beyin hastalığı (hayvanlarda).164 : Çabuk meyleden. sıraca. çok bilmiş. duygusuyla hareket eden. DS. s.149 : 1) Açgözlü. hastalıklı kimse. s. C. C.I. TS.I. TAÜ . maymun iştahlı. sebatsız. DS. DS. kelleni kesecem” diyir. 2 Beyaz kartal.I. s. s. K A. budala.I.I. C. s.150 : Çokbilmiş kadın. eş. 5) Bel soğukluğu. 2) Bünyece zayıf. oturak. DS.XII. s.190 ak ana akyavaş akak akar akıllı akarca : Üvey ana. ahmak. C. tembel kimse. dönek.151 : şemek. C. DS. cüzzam.139 : 1) Kemik veremi. C.I. cinnet. s.I. TS.I. s. Yoh yapamazsan” diyir. TS. C. 4) Deri veremi. budala. C. 2) Ağırkanlı.22 : Delilik.59 “Eğer bu üş dene sözümü yaparsan sen benim ailemsin. s. DS. s.68 83 .4410 : 1) Sinsice hareket eden insan veya hayvan.139 : Beceriksiz. s. herşeyde gözü olan.I. hırçın. ikiyüzlü.144 : Korkak. 3) Daima akan çıban.I.I. s. DS. s.65 : Lazımlık. C. s. çıldırmak. DS. C. C.155 :Üzerine düştüğü konudan başka bir şey düşünemez olmak. DS.I. s. C.139 akarcalı akbakan akca hacı akgöz akgözlü akıd akıdık akıl gülü akıl hastalığı akıldak akılgan akıtmak akkaya bülbülü aklını bozmak : 1) Başkasının malına zarar veren kimse. C. delirmek.I. DS. s.137 : radesiz. kaba adam. s. s.150 : Sidik. DS. C.I. DS.141 : 1) Leylek.aile : Zevce. s. s.154 : Muaşeret adabını bilmeyen. C.150 : Bilgiç. DS. DS.I. dönek.150 : Kararsız. C.

75 Gız diyer ki “madem ki alacahsın. fenâ.207 ala ağız ala ala bakmak alabacak alabaş alabula alaca alacalık : Ara bozucu. sersem. s. 3) Sonradan görmelerdeki gurur.79 : Yarasa. C. s. ikiyüzlü.181 akmık ak sakal : Atmık.I.174 : Hapishâne. 2) Ahmak. muhtar.I.I. C. şımarıklık.I. ikiyüzlülük.I. s. s. dönek. DS. uğursuz adam. TS. C.I.159 : Köy ihtiyarı. C. iki taraflı.170 : Aptal. 3) Ters. ah ellerin suya batırırsın. kibir. inatçı. C. zıt.173 : kiyüzlü.171 : Ahlâksız. TS. DS. giderler gızın babasının evine. DS. şüpheli adam veya iş.172 : 1) Karısının başkalarıyla ilgisine göz yuman adam. nirde gozel gorsen ahlın yitirirsin. ara bozucu. K A. C. 2) Bozgun.68 havız başında oturursun. alık alık. 2) Sara hastalığı. s. muhâlif. DS. C. hırçın. C. yani ahsakgalları toplar.175 : 1) Döneklik. s. C.I. s. s. C.I. TS. DS.76 : Her akşam içki içmeyi âdet ve alışkanlık haline getirmiş olan.162 : Geceki sarhoşluktan henüz kurtulmamış. menhûs. loğusa humması.163 : 1) Loğusa kadınlarda görülen bir hastalık. s. dönek. boşboğaz.78 : Çalma. DS. DS. bin gidelim Benli Dülber.I.I. kargaşalık.177 84 . geveze. DS.285 aksi akşamcı akşamcık kuşu akşamdan kalma aktarma al basma : 1) Huysuz. köy ihtiyar heyetinin başı.aklını yitirmek : Delirmek. s. C. C. C.I.” Babası elçileri yani ahsakgalları toplar. s. aptal. sarhoşluğu ve mahmurluğu devam eden. TS. DS. s. s.I. C. C. s. titiz. s. NYA. DS.I. bön bön bakmak. DS. giderler gızın babasının evine. çıldırmak. TS.I. s. muannid. uğursuz. s. sperma. 2) Kötü. s. C.I.I. babama elçi gönder.

C. s. s.I. C. DS. DS. ganimet.97 : Kaçırıcı. s. s. DS.I. meczup. DS. dönek. inme inmiş. C.191 : Yaygaracı. kibirli. C.204 : Beddua.I.I. s. tabiatı bozuk. C.I.191 : Bilgiç kadın. DS. aşırmak.210 : Ara bozucu.I. DS. DS. ama.214 : 1) Azrail. s. yalancı. soysuz. s.I. işini bilir. DS. C.I.94 2) Lağım.I. C.I.204 : 1) Yüzde ve vücutta çıkan çıbanlar.211 : Rüşvet.4415 : Lağım temizleyici. s.I. TS. DS. 2) Öldürücü. DS. s. s. s. C. C. C. DS.I. C. ayak ve yüzün kızarıp şişmesiyle meydana gelen hastalık. 3) illetli.214 : Hırsızlık. C. ahlâkı kötü. s. devasız hastalık. C.alakırık alaklamak alakuş alaylı alazlama : 1) Kanun dışı evlilikten doğan çocuk. su yolu.I. C. 2) kör. DS. sık sık gelerek rahatsız eden bir hastalığı olan. C. DS. edepsiz kadın.I.212 : 1) Aklı alınmış. 2) El. C.215 : Öldürücü hastalığa yakalanmak. ikiyüzlü. DS. C.217 : Felçli. C. dolandırıcı. TS.222 : Kötürüm. s.I. C. yılancık. s. piç. DS. gözleri görmez.I. DS. s. s.207 : Şeytan. palavracı. s. DS. s.206 alazlık albaba albız alcıkarı alçak alduruk alemşat aleste algı algın algıncılık alguncu alıcı alıcısı tutmak alık alınmış alîl alkaçıcı alkın : Saç çıkmayan baş. kızartılar. TS. DS. C. C. kel. 2) Açıkgöz. C. C.220 : 1) Sakat. nâmert.I.190 : Çalmak.211 : Yalancı. s.I. DS.88 : Kendini beğenmiş. DS.I.I. s. DS. s.I. s. C.I. C.I.208 : Aşağılık kimse.I. s. s.XII. DS.213 85 . s.216 : Sözünde durmayan.208 : Şirret.

s. TS. s.1466 Tam Bayrama on gün kalır kalmaz ihrama girdıh.135 amansız : 1) Aman vermez.I. TS.117 : Ahlâk dışıcılık. zalim.104 allahlık allanmak allı pullu alnı alnına altıboğumlu altı parmak alûfte alvurcu âmâ : Elinden hiç bir iş gelmez. C. NYA. dalkavuk. DS. C. adice. TS. s. şakşakçı.I.I. C. s.I. her söylediğini beğenip öven. s. TS.I.237 âmiyâne amoral amoralizm : Bayağı.225 : Yüzde yüz faizle. s.232 : ffetsiz. TS. s. TS.alkışçı : Birinin her yaptığını.I. C. C.230 : Uğursuz adam. DA.107 Allah’ın davetine icabet etmek : Ölmek.I.81 O herif öyle deyinci herif geri dönmüş.235 : Kör. DS. öldürücü. s.I. s.112 : Hırsız. düşkün kadın. Allah’ın Evi’ni tavaf ettıhtan sora gettıh Medine’ye. C. DS. s. C. s. C.I. C.I. C. s.117 86 .105 : Sarkıntılık etmek.113 Bir gün bi karı koca. TS.117 : Ahlâka aykırı. C. DA. C. gelin böceği.I. C.I.228 : Akrep. C. saf.I. Ordaki ziyaretleri.98 allah emri Allah’ ın Evi : Deprem.TS. “garı” demiş “yolda ben bi ama buldum bahar kor” demiş.114 2) Halden anlamaz. dünyayı terk etmek. cana kıyıcı. C. s. DS. TS. ahlâk dışı.II. ayak takımına yakışır tarzda.223 : Kâbe. kabul eden ve doğru diye herkese kabul ettirmeye çalışan kimse. C. DS.224 : Mayıs böceği. zelzele.I. kendi halinde (kimse). budala. s. C. s.I. ikisinin de gözi ama böle gezilermiş. DS.I. s. s. s. DS. TS. s. s.I. s. işe yaramaz. DS. C. beyazlar geydıh. hiç acımayan.

hantal.I. s. işini bilir. Ana etinde geziyerim. s. s. DS.261 : Erkeklerdeki yaş dönümü. s. ne etmegim var. demiş garı. Hep siçenner yiyer tahılımi. C. hankı anama deyon demiş. s. DS. miskin.259 Efendime söyliyem. TS. s. 3) Genel ev. elbisen toplar. kahpe. C.249 anasının gözü anasının kızı andır : Kurnaz.4418 : Öksüz.121 tabi analığım onun teyzası. C. C. DS. s.gızım senin gaç anan va. C. dışarı tökersin. geder ambarrıyı alurum. Bah bah elbisem de heç.I. s. TS. s.227 andız andil andropoz anlayışsız : 1) ffetsiz kadın. KBAYA. çirkin. DS. s. babam geldı ahşam o gadar yorulmuşum.120 : Aybaşı (kadınlarda). Dedi ki “gedersin şindi sen gamiren.261 : Sümüklü. anadan nemli. s. s. C.I. üvey ana.” Dedi ki “ben sana bi şey ögredürüm.ana : Kaynana. . .I. DS. TS.I. s. s.biri gocamın anası. C.120 : Bakire olmayan kız.ananın adı ne demiş. “Onun üçün ne aşım var.I. iğrenç. C.253 : Pis.106 2) Kaynana. s. 2) Terbiyesiz. s. uğursuz. TS. C. mirezlile de bole laf ede. utanmaz arsız. Yedi gün yedi gece ac susuz yatarsın. s. orospu.I. U A. C.249 : 1) Ana yerini tutan kadın .126 87 . yuhusuz galmışım. C. .119 : Çırılçıplak gezmek. açıkgöz.I.I. Çır çıplah. K A. katı.ene.XII.228 anaforcu anahalı anakız analık : Yolsuz kazanç peşinde koşan kimse. s. kötü.232 . TS.I.123 : Halden anlamayan. tembel. Ele bi dağı yedi bu andırlar. biri kendi anam. slamlardan gorhiyerim ”Ben yemın etdim ki kimseye demam. C.I. K A.232 anadan doğma ana etinde gezmek : Çırılçıplak. TS. DS. DS. demiş. U A. C.I.

s.280 : Birdenbire ölmek.I. DS.I. destek olmak. s.I.317 : Yıkanma yeri. Bunnar hırhızdılar.I. ölüm iyisi. TS. TS.130 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak.293 : Ara bozan. C.272 apsâne : Helâ.128 : Rakı ve benzeri alkollü içkiler.I. C. DS. s.I. aptesâne. aşırmak.138 : Hırsız. C. kayırıcı olmak. C. münâfık. s.I. C. utanç duyulacak şeyleri hiç an damarı yırtılmak : Namus ve iffetini kaybetmek. helâ. DS.I. s. DS. s.134 küsmek.I. DS. geçici olarak iyileşen hasta.I. C.I.I.I. s.320 : Koruyucu.I. TS. s. DS.I. TS. C. s. eş. gusülhâne.142 : Karı. s. habersiz götürmek. TS. DS. s. s. C. yüzsüz olmak.280 : Garip.290 sıkılmadan yapar olmak.I. DS.I. patırtı. C. DS. alıp kaçmak. C.I.283 : Çalmak. gayrimeşru çocuk. DS. her zaman rastlanamayacak kadar tuhaf.284 Bu da çoh gezir.132 aralık iyisi arap işi arayışçı arbede arıkçı arıkıran arınak arka olmak arkadaş : Ölmeden önce. s. s. s.317 : Geveze. C. acayip. C. gürültücü.I. C.258 ara hastalığı ara kedisi arakçı araklamak : Nezle. DS.299 : Dedikoducu. C. s. C. DS. DS. s. s. C.297 : Katır. C.ansız ansızına uğramak antika anzarot apana aparmak : Piç. TS.295 : Hırsız. C.TS. s. C.I.142 88 . C. C.I. s. C. C. aşırmak.I. s. bahır ki bulabilmedi.I. TS.” K A. s. gelir padişaha şikat eliyir ki “munnar menim devemi aparıplar. C.I. s. grip. arka kapıdan çıkmak : (Hastahane için) Ölmek. DS. DS.I.294 .282 : Apteshâne. DS.301 : Gürültülü kavga. s. C. s.134 : Çalmak. DS.325 aralarından kara kedi geçmek : Herhangi bir sebeple birbirine gücenmek. s.

s. oturak. C.I. DS.369 : Birdenbire bayılmak.I. C. s. C. DS. DS. DS.I. âdi.365 : 1) Âvâre. C. DS. TS.I. DS. kötü kimse. utanmaz. s. s. s. s.I. C. C. s.334 : Kendini gizleyip rol yapan. flört. ufak hıyar. 2) Yalancı.184 89 . DS. TAÜ . DS. yalancık. oynaş. s. TS.340 : 1) Faiz. TS. C. derbeder kadın.179 : Meni. değersiz.I. olduğu gibi görünmeyen kimse.330 : Arsız. s. 2) Hile.I. DS. s.364 : 1) Bunak.168 : Arsız. s. s. C.I.I.367 : Bir cilt hastalığı.168 : Su aygırı. C.176 : Aklını kaybetmek. apteshâne. yalancı. s.I. DS. s. utanmaz.I. DS. C. C. s. TS. s.I. TS. 2) Üvey baba. s. C. DS. s. C.391 : Dilenmek. s.I.I.369 : Tartışmak.I. C. C.I.I. C.I. s. C. C.I. DS. s. DS.I. C.362 : Gizli dost. DS.I. bilmeden tahmin ederek söylemek.I. s. 2) çki içmek. densiz söz. C.161 : Çalmak.342 : Temiz olmayan.364 : Geveze.I. mübâlağacı.334 : Kızlığını gayrimeşru kaybeden kız.I.365 : 1) Kayınbaba. C.165 : Çabukça yüzgöz olup senli benli konuşan kimse.I.I.I. s. aşırmak. aylak. s. ağız kavgası etmek. DS. 2) Çingene. C. C. C. C.375 : Çalmak.371 : 1) Yalan söylemek. yalancı. s.332 : Helâ.367 : Bunamak.368 : Asılsız şeyler uydurup söyleyen. C. s. DS. TS.386 : Lazımlık. C. işsiz.I. kimsenin haberi olmadan alıp götürmek. TS. döl. ölmek.347 : Alçak. DS. DS. C.arpacık arsatan artçardak artık artis asar asık aspak aşağı aşırmak aşret aşna fişne at balığı atah getirmek atak atakçı atalık ateş gömleği ateş pare atıcı atık lakırdı atılıp gitmek atışmak atlatmak atmak Atmık Avanta avkırmak avruz avuç açmak : Taze.I. bayağı. DS. s.365 : Kızıl hastalığı. C. DS. s. s. s. yardım istemek. DS.175 : Yersiz.

kepaze. TS. TS.200 : Uygunsuz. s.4435 : Boşboğaz. DS.I.428 : şine hile karıştıran. s. C. s. C.215 : Üvey baba. s. DS.203 : 1) Büyük ve onulmaz çıban. TS. 3) Şaşı.403 : Haydut. s.397 : Gebe. C. DS.402 : 1) htiyar.I.422 : Edepsiz.189 sabaleyin misafir ayah yoluna geder. C. s.398 : Rezil. s. DS.I. 2) Dönek.I. s. s. cılız. DS. DS. s. C. C.407 : 1) Deli.398 : Bozuk ahlâklı. s. s.4438 babalanmak babalı babalık : Öfkelenmek.I. DS. C.447 2) Cüzzam. s.4435 : Helâ. s. s.XII. C.I. s. C.I.I. DS. s. 2) Bacakları çarpık. geveze. C.I.406 2) Zakkum. helâ.XII. C. C. DS. DS.I. s.XII. TS.I. s. TS. s.398 . C. DS.I. DS.409 : 1) Zayıf. C.408 : Kel. göz boyayıp aldatmağa çalışan. s. TS.I.426 : Kalleşlik etmek.I. karaktersiz. şuursuz.I. C. dert. hamile. koca. s. kötü. C. hileci.I. 4) Nâmussuz. seyrek saçlı baş. C. DS. s. C. s. utanmaz. 3) Terbiyesiz.398 : Yüklü. DS. DS.I. C.I. ayak yolu. hastalık (ilenmelerde): Elinde kolunda babalar çıksın. s.429 : Maymun iştahlı.XII. DS. edepsiz.I. s. C. s. C.I. veba. C.I.417 : Zina yapmak. C.ayağ yolu ayağ ayağa çıkmak ayağı ağır ayağı ağırlı ayağı dışarı ayak eskisi ayakçı ayan ayarsız ayaz aydaş ayığ ayipleşmek aymaz ayna tutmak aynacı aynasız ayran ağızlı ayran gönüllü ayvat ayyar baba : Aptesâne. DS. C. C. karaktersiz. şaki.I.I. değişken. s. s.433 : Dolandırıcı.215 90 . 5) Aşağılık.215 : Sinirli. DS.175 : Rüşvet.410 : Verem. C. KBAYA. C. C. DS. sinir nöbeti geçiren. fahişe. s.II. DS. hilebaz. yaşlı.4431 : Orospu olmak. TS.I. DS. DS. C.

456 : Ölüm durumunda. DS. C. TS.485 : Zamanında evlenememek. C.495 : Mayıs böceği.II. s.487 : Cimri.4438 : Yaşından büyük davranışları olan çocuklar için söylenir. s.519 Hediği çok yeyip bayram beyi olmuş.213 : Falcı. s.I.485 : Gusülhâne.II. s. s. DS. eğer hayvan karardıysa bahtının kötü. DS. DS. malını yemeyen. komada olmak. s. TS.II. s. işi bozulmak. s. DS. biraz bekledikten sonra açılır. C. ilgisini kesmek.II.393 : Asılsız bir haberi yaymak.XII. C. C.220 : Hür. TS.241 : Cimri. DS. s. fakirleşmek. s.II. s.II. ishal olmak: 91 .II. beyazlaşmışsa iyi olduğuna inanılır DS. aksayarak yürümek. C. C. C. bir kimseye ait bir şeyi örtüp.584 bardelhana : Genelev.II. s. TS. evde kalmak: Alinin kızının bağrı geçti. kimsesiz. DS. C. C. (Bu hayvanın üzerine. C. ihtiyar ve sakatların bakıldıkları.I. C. C. DS.II. adi.512 : Bayağı. DS. TS. s. s. s.530 bayrambeyi olmak (beğ olmak.492 : Beyaz siyah renkli bir yılan.496 : Aptes bozmak. efsun. C.I. s. C. DS. fakir.bacağını çekmek bacak çekiştirmek bacaksız : Topallamak. gözbağı.II.505 : Balgam çıkarmak. s. TS. hafif meşrep kadın.I.I.219 : Merhametsiz (kimse). s.I. C. C. hasis. bey olmak) : Midesi bozulmak. C. büyücülük. kaldıkları yer.II. serbest kalmak. C. DS. TS. DS. C. TS.242 : Orospu. DS.228 : Bukalemun : Bahtabakan benim talihimi kara gösteriyor. s.I.II. C. C.215 bağı bağını koparmak bağrıbütün bağrı geçmek bahar bahîl bahtabakan : Büyü. C. DS.I. s.488 bakım evi bakımcı bakla balaban balıklamak balkırmak balon uçurmak balyemez banal bandırmalı : Bakıma muhtaç. yok olmak. s. s.II.216 bacası tütmez olmak : Yuvası dağılmak. s.II.

II. TS.289 : Kambur. C. DS. s. C. fâhişe.305 baştan çıkmak (çıkarmak) : Kötü yola sapmak. sarhoş. s. C. bardil]: Orospu.II. TS.II.I. s. defetmek.I.251 : Kanser hastalığı. TS. C. C.I. DS. eş.I.XII. kötü yolda (kadın). s. ahlâkı bozulmak.II. çok hoşuna gidi. DS. C.559 yola sürüklemek. TS. C. C. C.I. s. s.I. C. s. s. DS. adi.I. TS. s. s.78 baştankara başyoldaşı batkın bayağı baykara bebek beklemek beberûhî becermek bedelsiz bedmâye behîmî bekrî bel belermek beli açılmak bellik bertaraf etmek : Koma halinde hasta: Ahmet baştan kara yatıyor. hayvânî.bardel [bardal.285 : Çok içki içen.614 : drarını tutamaz hale gelmek.I.282 : Soysuz.567 : Borçlarını ödeyemez hale gelmiş ( kimse ). TS.530 basit basra başbaş başdan çıkgın başıdışarı başına çökmek : Bayağı. s. C. DS. s. C. DS. sperma.I. DS.288 : Meni. DS. DS. TS. TS.II. ayartmak. pespaye. sevimsiz erkek. C. TS. hayvan gibi.II. C.288 : şemek. s. karı. s. müflis. ırzına geçmek.554 : Yoldan çıkmış. C.559 : Birinin ırzına geçmek.280 : Öldürmek. s. s. C. s. C. s.4446 : Evli olupta orospuluk yapan kadın. s.581 : Hamile olmak. alçak. bedeli ödenmeden yapılan.II. sıradan.566 : Zevce. s. C. 2) Soytarı. TS. TS. C.272 : Aşağılık.I.I. s. Kız bu oglani çok begeni. s. s.4450 .I.XII.274 : 1) Deli.280 : Kısa boylu. maskara.4453 : Ortadan kaldırmak. C. s.266 O küçeden de her gün padişahın ogli geçimiş.554 : Pezevenk. DS. C. DS. s. C. DA.I. C. DS. s. TS.II. kötü 92 .XII. içkiye düşkün. TS. kaba. işini bitirmek. hiç bir özelliği olmayan.I.605 . C.II.II. C.281 : Bedeli olmayan. basit. C. sütü bozuk. s. C. TS. DS. s.284 : Hayvanca. Fakat baştan çıhartmasının mümkün olamıyacagına inani.

C.I.4463 .370 : Zıkkımlanmak. C. TS. gayesiz. pisboğaz. DS.I. banyo. DS. mübâlağa etmek. C.II. s.II. DS.377 : Kel. C. s.II.777 : Eşek kengeri. câhil. C.I.757 : Pezevenk. C. TS.II. s. haylaz.780 : Sümük.II. C.besmelesiz bezirgân bezzeke bıçkın bıstık bıtık bızık bire bin katmak bitirim boğazı kara boğazsak bostan boş boyanmak boylu boynuzlamak bozalak bozgun bozguna düşmek böcük böcekçi böhürmek bölme buç buğdaycık otu bujma : Çocuklar hakkında “piç” manasında kullanılan bir sövme.II. s.I.II.783 bir avuç toprak olmak : Ölmek.349 : Yaman. s. s. C.I. külhanbeyi. s. C.751 : Kötü kadın.306 : Yahudilere verilen ad. C.767 : Evlerde yıkanmak için ayrılan yer. DS. s. s. DS. TS. C. TS. C.768 : Kıç. s. C. s. C. DS. çapkın.675 : Bir şeyi olduğundan fazla göstermek.II. toprağa kavuşmak. C. C. s.II. s.671 : Sidik. C. TS. tuttuğunu koparan.II.XII. TS.670 : Kadınların cinsiyet organı. makat. salatalık.II.317 : Sümüklü böcek. C.I. C. DS. bir işe yaramayan. beyhûde.319 : Fare yavrusu.749 : shal.II. DS. s. C. s. s.II.755 : Kusmak.25 93 . s. C. DS.II. s. C.355 : Boğazı koyu renkli bir çeşit tarla faresi.727 : Obur.II. s. TS. DS. DS. tecrübeli. C.II.751 : shal olmak. C. C. C.742 : Bilgisiz.II. DS. TAÜ . DS. DS. DS. mânâsız. s. DS. DS. DS. s. s.I. DS. TS.745 : Gebe. C.185 böğürtlen çıkarmak : Kusmak. C.746 : ( kadın ) Kocasını başka bir erkekle aldatmak. s. s.653 : Başıboş. faydasız. s.II.I. kabadayı.II. s.728 : Hıyar. s. s. s. DS.

hiç bir şey beğenmeyen.423 : Ölmek.I. C.bulaşma bulduk bulutlanmak : Tezek.833 TS. TS. TS. C.I. s.86 Allah taala bunun duasını gabıl eledi. C.402 : Öpme. KBAYA. C. s. C.424 can borcu (olmak) (ödemek) : Uğruna seve seve vereceği bir “can”ı olmak.421 : Ölüm korkusu. bu şekile can verdi. s.I. TS. s.419 olmak. C. bulanık ( göz ). mütekebbir. TS. TS. C. DS. cinayet işlemek. TS.I. s. helak etmek.421 can alıcı can almak : 1) Öldürücü. TS. ölüm halinde olmak.421 can çekişmek can korkusu can vermek : Ölmek üzere bulunmak.I. s. ihsan. C.421 ölmek. TS. TS. C. s.I. öpüş.111 bulutlu burmak burnu havada bûse büyük abdest büyük öksürük : yi görmeyen. C. s.278 cana kıymak : Adam öldürmek. TS. gaita.II. s. iğdiş etmek. s. bulunan çocuk. C. DS.786 : Piç. câize cam göz : Bahşiş. C. TS.5 : Boğmaca. s.III. mağrur. C.I. C. TS. s. s. DS. s.397 : Enemek.421 2) Azrail.I. yaşla dolmak. can (ı) boğazına gelmek : Ölecek hale gelmek. böbürlenmek. C.403 : Dışkı.II.401 : Kendini beğenmiş.I.I.423 şu zuvahlarda ingıliya ingıliya can verdi. s. s. telef etmek. C. kahredici. TS. C. s.I. s.854 : Öldürmek. ölmek üzere 94 . DS. s.417 : Açgözlü.413 büyüklük taslamak : Kendinî üstün göstermeye çalışmak. C.I. 3) Öldürücü hastalık. TS. dumanlı görmek. s.II. Şinci bu da bulud gelen goriya.787 : ( Göz için ) yi görmemek. s. K A.I. TS. tamahkâr.I.I. öpücük. s.I. s. dumanlı gören. TS. ZBK A.397 Dokdora gitduk! “Tasiyon olmuş gozun gormez” dedi. C. C. s. C.I.

480 : 1) Cin çarpmak. s. C. TS. günah. TS. TS. kurum. TS. DS. çalar beni. C. C.I. C. C. TS.1049 : Anası babası belli olmayan.I.III. DS. C.canı çıkmak cansız cansız at carbazan (carbıcı) câriye : Ölmek. yara hk.I. s.484 95 .” K A. eda. diyeler ki cinin de gövdesi sağug olurmiş. Elimi bele arhasına goydum.III. ölü.472 : Kefen. s.I. fitneci.435 : ( para için ) Hakkı olmadığı halde kendine mal etmek. s. s. s. ödlek. C. canı olmayan. kabahat. DS. DS.445 : Hapishâne. yüreksiz. DS.433 cebi delik cebîn cebine indirmek ceza evi cinleri tutmak cürüm çadır çakışma çakıştırıcı çalak çalık çalım çalınmak : Züğürt.452 : Çıldırmak. s.236 2) Ölmek üzere olan hastanın dili peltekleşmek. TS. pot kırmak. s.1055 çam devirmek : Bilmeden karşısındakini gücendirecek söz söylemek. C. C.110 : Canını. C.445 : Korkak. s. C. s. parasız.432 : Eli uzun.I. TS. C. DS.1032 : Üremek.I. yayılmak (hastalık.I. C. s. Arhasına goyanda bir bele baş yohari yüzüme bahdi.I.I.I.1045 : Deli. C. s.III. C. s. s.425 orda canı çıhi. 3) Deli olmak.432 : Tabut. TS. s. odalık. kadın. s. hırsız. s. TS. C.I. caka. gafasını kesi ali. delirmek.462 : Suç.III.III. s. TS. hayatını kaybetmiş. eli boş. DS.1045 : Dedikoducu. s.1054 : Gösterişli tavır.III.I. 2) Zevce muameleleri yapılmak üzere alınan esir kız. ruhunu teslim etmek.). s. Geldi yanıma ki çıhdi. TS. C. KBAYA.860 : 1) Eskiden parayla satılıp alınan hizmetçi kız. TS. C. halayık.III. s. cahilce ve iş bozucu söz söylemek. C. Dedim ki “sıhmiyim ki beni vurur.

yaramaz.I. haşarı. s. : rinli kabarcıklar dökerek yüzde izler bırakan ateşli. s. s. 2) Haylaz. s. derbeder. DS.1276 : Ölüm. s. Allah seni gurtarsın. DS. TS.III.130 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak.I.III.I.1282 : Çok oturan. TS. yüzsüz olmak. s. C. çopur ( kimse ). C. yokluk. TS.III.1288 : Baykuş. C.1148 : Hayvanları çiftleştirmek EAK. TS. yersiz ve kaba davranışlarda bulunmak. yüzü gülmez. ahlâksız (Kimse).I. serseri.513 : Yüznumara. DS.III. C.1217 : Her hususta haklı çıkmasını bilen kimse.535 çiğ kaçmak (düşmek) : Yersiz.539 çiğleşmek çilesiz çok bilmiş çödürük çökel çökeşmek çömez çön kuşu cönk kuşu : Olgun bir kimseye yakışmayan. s. TS. s. tembel. DS. DS. DS. C. s. s. TS. C. utanç duyulacak şeyleri hiç çehre züğürdü çelebi çenesi kuvvetli çeşme çevirmek çiçek : Çirkin yüzlü.1080 : Asık suratlı. C.I.488 : Yüznumara.I. s.III. C. s. C. 96 . kurnaz. s. Sesin çıhmaz bacadan. C.276 : Çiçek hastalığından dolayı yüzü bozulmuş. s. s. geveze. C. DS. DS. s.1286 : Baykuş.I. söz söylemekten yorulmayan. DS. TS. Çiçehden gızılcadan çiçek bozuğu TS. TS. DS.III. ağır ve bulaşıcı bir hastalık.540 : Utanmaz.III.I. ukalâ. C.1288 K A.334 : Sidik. s. C. C.1118 : Çok konuşan.çapkın çarak çatık : 1) Gelip geçici aşklar peşinden koşan kimse. C.III. C.III. C. C.I.III.501 : Homoseksüel erkek. C. s. yakışıksız olmak.535 Dedim ucadan. TS.1281 : Cinsi münasebette bulunmak. s.496 sıkılmadan yapar olmak. s. C. s.I.

avanak. “dav ılfırı” deriz biz. C. TS.IV. yani. s.1401 : 1) Raşitizm hastalığı.1402 97 . s. DS. “dağ lelesi” “kekik” vadır. 2) Domuz. gömmek.558 : Şeytan. azma.582 . yolunu şaşırma.IV. s. çıkma. ceza evi. DS.I. C. s. C.IV. “çay otu” var. s. DS.III. TS. s.296 dağdagezen (dağdaki) : 1) Kurt. yapmam.1350 : Utanmaz. DS. s.1324 dalalet dam : Doğru yoldan sapma.III.600 : (ölüyü) Mezara koymak. “dağ gülü” vardır.IV. U A. s.III.IV. s.I. s. erkeğe eşlik eden kadın. s. C. C. C.4482 çünkü. DS. DS.225 damarı bozuk damarı kırık daşlı köy daylı dedem akıllı def-i hâcet defnetmek defteri dürülmek değgin değiştirme : Soysuz. TS. C. C.1325 dağlarda şey var.I. namussuz kadın. DS. s. C. s. orospu.I.I. bi daa danam mar.III.) DS. öldürmek.XII. C. (Şeytanın değiştirdiğine inanılır.IV. mezarlık. 3) Ahır.I. U A.I. C. C. arlanmaz. C. büyük abdestini yapma.1398 : Abdest bozma. TS. TS. C. “dav ılfırı”. “uflar” sarı olmuyo mu? “lele” ye gırmızı derler.1291 : Hırsız. TS. sarı.1377 : Şeytan.1389 : Sersem. s. s. 2) Hapishâne. DS. benim dama tabi bakmamışınızdır. DS.çöplenmek çör çöş dağgülü : Kendine menfaat sağlamak. s. s. zindan. s. toprağa vermek. bunak. s. C. cibilliyetsiz. 2) Gürbüz ve sağlam bir çocuğun birden bire zayıflayarak tanınmayacak hale gelmesi. C.1295 : Gelincik.601 : shal. yani “ada çayı” dedimiz çay. ole horman duyuyom ben de.577 : 1) Dansta kavalyenin eşi. C. s.1350 : Mezar. C.601 : Ölmek. DS. yuvarlak yuvarlak gırmızı olur. DS.

s. regl.609 : 1) Kadınlarda aybaşı.I. DS. s. hiç yüzü bell olmacak bi çocuk buluyon yanında.1488 : Sarmaşık çiçeği. 2) Göz yaşı. DS. s. bunu da gördük. ama nasıl ağırlıınnan geldi “çocu ve! çocu ve!” dedi. s. DS.annesi gan ter içinde kalır. C.IV. DS.1491 : Laf taşıyarak ara açmaya çalışan kimse.141 dekolte dem dem çekmek demagoji demlenmek derikanat devletli dışarı çıhmah dışarılık olmak dışarlık dik başlı dikkulak dilberdudağı dilci dili güllü dindirmek : Açık saçık. s. TS. C. s.I.614 : Halk dalkavukluğu. s. s. s. dutup o gelene çocu vereversen o zaman deişTiriliyo. s.615 : çki içmek. C. DS.1473 : natçı. TS.615 : çki içmek. çocuk.1492 : Yüze karşı iyi konuşan fakat arkadan kötü olan kimse. ben de bobası zan (nedip). ama nasıl gelmişle böle. dindirdi gitti. C. C. C. DS. C. çocunu var dedii zaman. deişTirme oluverise.1473 : Akıl ve ruh hastalıklarından birine yakalanmak. C. TS.650 : Kurt. s.IV. DS. DS. ölüyo. s. C. yani çocuk deişTirme oldu. eğerkini bunu işe dip de. bildiğinden şaşmayan. C. TS. veyahuT da değiştirmi gibi olur.IV.IV. C.I. TS. C. kendinî beğenmiş.I.IV. âdet.I. s. ikiyüzlü. KYA. s. çocuK.1434 : Baykuş. işret etmek. DS.I.IV. TS. C.IV.619 : Yarasa. işe. bobası gılıında gelmiş. gece yarsı gelmişle böle. s.1501 98 .IV. vercam derke çocu. annesi. kırk gün sona öldü çocuk.IV. DS.1494 : Ölmek: Her şeyi dünyada bıraktı. çocu enna benna böle yani çeşiTli. s. C. çocunu ver. mafolur.1443 : Aptes bozmak. yaşameyo.1473 : Sara hastalığı. C. hayız. s.IV. C.

s. TS.I. s. yeniyo. zayıf. C. s. DS. s. DS.705 Bu üç sefer herifler kapıyi çali. De i heralda bunarın dostudur. DS. U A.672 : Açıkgöz. DS.IV. C.680. TS.726 : çki sarhoşu. s. şuraya iniveridik. s. s.IV. dölyatağı. C. s.dirayetsiz diribaş diş ağartmak diyabet diyare dizban (dizman) doğânah dombey : Bilgi ve tecrübesi olamayan. allah gali. s.I. s. ben esgere gidince. s.253 dombey göle yaTdı mı. birisi tatli. denek oynamak. DA. DS. s. iktidarsız. Birisi kadeyif. beceriksiz. s.IV.1584 : Cüzzam hastalığı. DS. C. buynuzları baTdı mı.1559 : (Erkek veya kadın) Evlilik dışı ilişki kurmak. C. s.1530.. : shal.1532 : Rahim.I. kurnaz. DS. C.IV. C. özellikle esrar sarhoşu.1536 : Manda.1551 esgiden hemen bole düün oldu mu. garşılıklı vuruşduruladı. TS.1586 : Dilenci.I. uyuşturucu.70 döl döndermek döner dönük döşürücü dudak sarkıtmak dumanlı : Piç. govuladı. birisi yemek getirdi. KYA. çevik.706 : Evlilik dışı ilişki kuran erkek veya kadın. DS.IV. C. C. yanına elle yaTdı mı. şeker. s. s. TS.148 don değişmek dost tutmak dost : Ölmek.1517 : Sırıtmak. DS.1591 : Somurtmak. C. öküz vuruşdurmak. TAÜ .108 99 .1575 : Kusmak EAK : Gusülhâne. TS. yeniyo govuladı.I. C. C. TS.1520 : Şeker hastalığı. herkes bire dombey besledi.681 : Şeytan.IV. DS.I. s. dombey vuruşdurmak. C. kabiliyetsiz.I.IV. C. s. s. C. s.IV. C.IV.

s. C. C.1660 : Fitne.1608 : Çok sarhoş.V. geveze. aşırı ölçüde içkili. C.V. kısa boylu. TAÜ . sahte. C.322 dünyaya gözlerini kapamak(yummak) : Ölmek. s. DS. DS. DS.IV. s. s. TS. TS.V. dönek. C. C.I.781 2) Çoban köpeği.IV.776 : Cüce.1660 : Edep ve terbiye bakımından örtülmesi gereken yerler. C. s.749 dünyaya vedâ etmek : Ölmek. TS. K A.1627 : Ölmek. DS. s. hizmetçi.1650 : Ölmek. DS.I.I. s. s. s. DS. C. s. C. DS. TS. s. DS. C. TS. urufu şad olsun. C. s. s. C. s.785 : Hizmetçilik yapmak.26 : Sara.1607 : Fakir. s.IV. DS. TS. C.V. C. s. s.770 : Çok konuşan.XII. yanaşma.duraksız durucak durumsuz dut dutalga dutargalı dutma düldül dünyadan göçmek dünyadan gitmek : Sebatsız. C. s. TS. DS.753 : Rakı.IV. DS.I. sarası olan. C. gerçek olmayan.769 : Uydurma. s.1643 : Hile. C.I.IV.1667 : Sihir. DS. şindi bütün düvellere garşı cihangiridi. DS. C.I. s. C. itibardan düşmüş.I.1612 : Eşek.748 : Ölmek.IV.779 : 1) Kabadayı. s. TS. dolap.749 düş azmak düşkün düz düzen düzmece ebe ecel şerbeti içmek ecene ecevit edep yeri efe efsûn eğleşmek : htilam olmak. s. DS.I.1638 : Değer ve haysiyetini kaybetmiş. s.4488 : Uşak. s. C.I. C. TS. C. s.IV. büyü. TS.1611 : Saralı.1604 : Sidik: Durucağını dutamaz oldu.1680 100 . C. s.V. Atatürh irehmetdih dünyadan getmeseydi.I. C.IV.

2) Pezevenk. TS.V. s.791 eğşümük ekâbir ekdi ekebir [ekemen] ekmek ekşi ekti el çekmek el açmak el bebek gül bebek el darlığı el koymak elöpen elağız elbiz : Kusmuk. 2) Başkasının sözüne inanan (kimse). s.803 : Cimrilik. TS. C. s.V. DS. asık. gülmeyen.1726 : 1) Dedikoducu.V.I. DS. öksüz. C.I. şımarık. başıboş. hiddet veya kötü düşünce ile bakmak. C. C. ya bi şeye seni vuracağum. TS.I. s.V.I.1704 101 .591 : Gaspetmek. s.V.1692 : Birini bırakıp kaçmak. s. DS. DS. ya bir hırsızluğa geldin. s.805 : Kertenkele. 3) Serseri. TS. s. s. Eger ben ergisem.1689 : Kendini beğenmiş kimseler. kapatma. TS. DS. C. doğruluktan uzak. s. 2) Yanaşma.I. s. 2) Şeytan.V. C.797 : Hoşa gitmeyen.804 : Dilenmek.eğri : Söz ve hareketlerinde doğru ve kararlı olmayan. C. düşman. DS.I. s.V. yolsuz birleşmelere aracılık eden (kimse). TS.” Dedim “her ne edürsen et. güvenilmez. K A. C. C. C. TS. TS. C. TS. s.I. C. 4) ikiyüzlü. yalan söyleyen.yahut vurğuna gelmişsem ganım gatlim ükümete helal olsun.I. TS.I.228 eğri bakmak (eğri gözle bakmak) : Kin.803 : Nazlı. DS. atlatmak. mide bulantısı. bir bi şey soyğuna gelmişsem.I. piç. C. gururlu. s.1702 : 1) Sümüklü böcek. savuşmak. C. somurtkan. s. s.1691 : Kibirli. C. s. s. C.795 : 1) Yetim çocuk.791 Dedi ki “pekey” dedi “san doğru söyleduğen eger bi yerden isbat oldusa ki sen ya bi egri adamsın. yüze gülücü.1701 : Ölmek.801 : 1) Metres. C.

C.I. s.1732 3) Evlilik dışı çocuk.811 : Hırsız. pinti. ‘yırtık’ kişi. TS. evlatlık.V. C. Men sana üş deve ükü verirem. s. 2) Genellikle çene altının ve yüzün şişmesiyle beliren hastalık. egoistlik. C. iffetsiz (kadın).V. s. DS. DS. C.I. K A.819 : Şirret. TS. C. C.V. tasa. C.821 : Yalancı. C.I. U A. s. C.198 : Beceriksiz. DS. ağrı.I.I. bencillik. acı.1713 : Kötü şöhretli.841 : Tenya. C. C. TS. C. DS. 2) Ahlâk bakımından düşük kadın.358 eli yüzü yünmüş elkalem ellenmiş dillenmiş emeksiz emirsultan enâniyet engebe engi engin : Arsız. Sen iki daş isdemişdin. durumu ölüme yakın olan (kimse). 4) Felç.I. kaygı.1736 : Benlik. s.811 Dördünciye el uzadanda dedi dur.V.1753 : 1) Diş nezlesi. DS. TS. DS.V. s.V. s. C. cimri. TS.1764 102 . s.1755 entrika eptespozan : Dalavere. hilekâr. DS. kavgacı. C.I. üzüntü. TS. s. piç. DS.1752 : 1) Nezle. gurur.1715 : Hırsız. C. s. DS. s. kendinî beğenme.822 : 1) Üvey evlat. C. TS.V.V.4495 : Yeşil soğan. keder. Eli uzunnuh eleme. hodbinlik. s. s. s. s.elem eli bayraklı eli beratlı : Istırap. edepsiz. DS.V.XII. dert.1718 : Zorba. C.V. tembel.833 : Felaket. 2) Bademcik iltihabı.I. hile. şerit. 3) Sancı. 2) Hizmetçi.1715 eli büyük eli çakır eli sıkı eli sinan eli sopalı eli uzun : Ayı.810 : 1) Halkın kötü gördüğü ve suç saydığı işlerde çok becerikli (insan). s. C. s.1716 : Çok tutumlu. s. TS. s. DS. C. DS. C.V. s. s. 3) Ağır hasta. s.

XII. C. s. şehvetle ilgili. s. C. s. DS.1780 : Kuduz köpek. C. s. 2) Kenelerin yaptığı bir çeşit koyun. zevc. s.V. 3) Saralı olan (kimse).1785 : Sersem. s.1775 : Açık saçık. DS.1785 : Ağzı bozuk. C.V. s. s.1780 : 1) Delişmen. C.1782 : Kulunç hastalığı. s. s.V. DS. edep dışı. DS.V.1779 : 1) Sara. 3) Tavuk biti. TS.V.1768 : htiyar. TS.V.1786 : Sarhoş. s. s. surat asarak küfretmek. DS. aptal. s.1784 : 1) Kene. C.1791 : Kötü kadın.842 Beçara nahırçının arvadı bahdı ki heç buna tenezül eleyen yohdu. 2) Saralı. peri çarpmış (kimse). s. DS. C. C. C. saygısız. s. C.216 ergi erişkin erişmek eriştirmek erkit erlenmek erleşikli erotik esemeli eser eserli esiren eskihasır eski : Fahişe. Erine dedi “men sende galmıyacam. iyisi başga da anam mar bacım mar.I.1773 : Vücut organlarından birinin sakatlık ya da noksanlığı. s. keçi ve davar hastalığı.V.1796 103 .1787 : Surat asmak. s.er : Koca.849 : Deli. DS. C.V. C. DS. s. müstehcen. C. s.1775 : Cin çarpmış. DS. NYA. C. erim mar.314 var. cin çarpmak.4498 : 1) Cin. 2) Sarhoş. s. DS. C.1773 : ki kişi arasında söz geritip götürmek. C.I. C. cinsiyetle. DS.V. DS.1772 : Şeytan. s.” K A. C. C. DS. C. s. DS. şart eyliyirem. s. 4) Gösterişli.1784 eskilik esma çalgını esneksiz esrük esürük eşgimek eteğine eğri : Kadının ahlâken düşük olması. s. C. DS.V. DS. DS.V. 2) Delilik.V.1774 : Cin çarpmak. DS. DS. DS.V.V. bi de olum mar.V.V. Ahşam geldi eve. dörd dene gızım mar.V.V.V. C. propilozmos.

C.V.1884 : Patavatsızlık.1798 : Bir kimsenin karısı. etine dolgun. Da foyasi medana çıhacah. C. C. normalin üstündeki fiyat. TS. s. s. s. DS. DS.895 : Kınkanatlılardan kara benekli. C. C. kararsız. s.1802 : Meşru olmayan.I. eşi. pot.V. s. kanuna uymayan. s. kötü vasıflı olduğu fütursuz gaban gaf : Umursamaz. s.934 anlaşılmak. TS. DS.868 : Şişmanca. s.II.II. C.V.1813 : Büyük yılan. C. TS.V. s.II.886 : Aldatılmak.917 : Piç. s. TS. C. s.V. s. TS. C.1870 : Kadınla erkek arasıdaki hissi yakınlık.1813 : Satışta aşırı. bezip usanmaz. C. C. sebatsız. TS.eteklemek etine yarı ev şenliği evdesthâne evlilik dışı evraksız evran [evren] fâhiş fiyat faka basmak fâni fasarya fatmacık ferik fındık biber fırdöndü fırlama fikrisâbit firiklemeğ flört : Dalkavukluk etmek. s. tuvalet. yersiz ve zamansız söylenen söz veya yapılan davranış. s.71 foyası meydana çıkmak : Gizlenen kötülük ortaya çıkmak. s.II. TS. C. TS.V. DS. DS.1846 : Aksi.890 : Boş ve mânâsız söz. gidi çocuh. s. C.II. C. DS.VI. s. DS. bili. C. DS. s. C. sonu gelen ve yok olan. C. TS. kırmızı renkte.V.1839 : Sarı akrep. DS. TS. TS. DA.II. DS. TS.925 : Çok şiddetli ishal olmak. s. s. C. s. s.918 : nsanın kendisini tesirinden kurtaramadığı değişmez düşünce.940 Bahi her şeyi görmiş.I. aldanmak. s. o birahi buni.887 : Ölümlü. inatçı olan çocuk. çekinmez.II. maskesi düşmek.II. C. TS.946 104 .V. C. C.944 : Yaban domuzu.V.1816 : Helâ.876 : Namussuz. aldırmaz.II. gelip geçici.II. kurtçukları yediği için faydalı sayılan bir böcek. C. C. gayri meşru. saplantı. s.1853 : Görüş ve düşüncelerini sık sık değiştiren. şerefsiz (kimse).II.

ganere ganmaz gapgapıcu gapıkızı gara canavar garsoniyer gaydırmak gaytar gaytarmak gecekuşu geçinmek

: Yüznumara. DS, C.VI, s.1911 : Anlayışsız. DS, C.VI, s.1914 : Yağmacı. DS, C.VI, s.1916 : Hizmetçi. DS, C.VI, s.1916 : Domuz. DS, C.VI, s.1918 : Bazı erkeklerin evlilik dışı münasebetler için tuttukları özel ev. TS, C.II, s.956 : Yalan söylemek. DS, C.VI, s.1944 : Hırsız. DS, C.VI, s.1951 : stifra etmek. DS, C.VI, s.1952 : Yarasa. DS, C.VI, s.1958 : Ölmek. DS, C.VI, s.1962 biz esKidan altı gardaşTıh. birısı geçındı. Kemalı tanırsız. kemalın babası geçındı. beş gız sağ. KBAYA, s.136

geçinti geçkin geçük gedâ geder gedik gelinaba gelinana gelincik

: Dilenci. DS, C.VI, s.1963 : Cin, peri. DS, C.VI, s.1963 : htiyar. DS, C.VI, s.1963 : 1) Dilenci. 2) Fakir, yoksul. TS, C.II, s.974 : Merkep. DS, C.VI, s.1966 : Ağzı yamuk (kimse). DS, C.VI, s.1967 : Yenge. DS, C.VI, s.1978. : Üvey anne. DS, C.VI, s.1979 : 1) Verem. 2) Kalp hastalığı. 3) Yılancık hastalığı. 4) Arpacık denilen bir çeşit göz hastalığı. 5) Böbrek hastalığı. 6) Lenfa düğümü iltihabı, boyun sıracası. 7) Yüzde olan bir çeşit çıban. 8) Süt çocuklarında görülen öldürücü bir çeşit hastalık. DS, C.VI, s.1979 9) Bir çeşit mantar. DS, C.VI, s.1980

gelincikleme gelişmek

: Heyecandan ileri gelen bir çeşit sinir hastalığı. DS, C.VI, s.1980 : Şişmanlamak. DS, C.VI, s.1983

105

geliştirmek geme

: 1) Dayak atmak. 2) Azarlamak, paylamak, laf çakıştırmak. DS, C.VI, s.1984 : 1) Fare. 2) Bir çeşit köstebek. 3) Büyük dişli (kimse). 4) Boyu büyümeyen katır. 5) Koyunların üzerinde bulunan bit. DS,C.VI, s.1986

genel ev geniş mezhepli gergek bulmak geş olmak gevik gevilmek gez (gezinti) gezelemek gezenti gezer gezginci gezinmek gıcıklanmak gılınkuş gırık

: Resmî olarak izin verilmiş fuhuş yeri, umumhâne, kerhâne. TS, C.II, s.989 : Toplum tarafından ayıp sayılan, iyi karşılanmayan şeylere göz yuman, ahlâkî değerlere karşı kayıtsız. TS, C.II, s.990 : Ölmek. DS, C.VI, s.2000 : Ölmek. DS, C.VI, s.2007 : Rüşvet. DS, C.VI, s.2011 : Eğilmek, çarpılmak. DS, C.VI, s.2012 : Ayakyolu, yüznumara. DS, C.VI, s.2019 : şemek. DS, C.VI, s.2021 : 1) Sebzelerde en çok baklada bulunan bir çeşit böcek. 2) şsiz, serseri. DS, C.VI, s.2022 : 1) Cin, peri, ölü ruhu v.b. hayâlî şeyler. 2) Geceleri kötü niyetle dolaşan kimse. DS, C.VI, s.2022 : şsiz. DS, C.XII, s.4508 : Yüznumaraya gitmek. DS, C.VI, s.2023 : Cinsi istek uyanmak. TS, C.II, s.1003 : Baykuş. DS, C.VI, s.2042 : Babası belli olmayan çocuk, piç. DS, C.VI, s.2057 sevgili. DS, C.VI, s.2057 bi de aşam olmuş bunun azına ıcıh çorba ahıtmış, koşeye depmiş. gırın biri gelmiş. avrad ınan almış satmış. NYA, s.135

gırık ( gırıg, gırıh ) : Kadının yasaya ve töreye aykırı olarak ilgi kurduğu erkek,

gısdırgaç gızdırma gızıl

: Yengeç. DS, C.VI, s.2062 : Sıtma hastalığı. DS, C.VI, s.2070 : Tembel. DS, C.VI, s.2070

106

gicimik giciyik gidergelmez gişi

: Uyuz hastalığı. DS, C.VI, s.2071 : Ekzama hastalığı. DS, C.VI, s.2073 : Ölüm. DS, C.VI, s.2074 : Koca, eş. DS, C.VI, s.2085 sen bunun mayişını ver. bu gişisını işi gerıda galdığını onu da parasını ver. KBAYA, s.84

gitmek

: Ölmek. TS, C.II, s.1010 dedim ya bizim koden bi ben ölüyüm, seyreyle benim çoluu çocuu gali. e! gecinden versin ya, gec olsa da gidecik gec olmasa da. hemen gidecik biz. vakıtlıykan. U A, s.343

giydirmek gocaoğlan goncolos gongoyu dikmek gonguluk goşu

: Ağır sözler söylemek, hakaret etmek. TS, C.II, s.1013 : Ayı. DS, C.VI, s.2089 : Hortlak. DS, C.VI, s.2100 : Ölmek. DS, C.VI, s.2101 : Baykuş. DS, C.VI, s.2101 : Hayvan. NYA, s.208 hokümet bize heç bi yol vermi. goşu yoh. çoğunun goşusu ( hayvanı ) yoh, yıhıldıdı hayvan a! NYA, s.208

göcemek göçmek

: Ölmek. DS, C.VI, s.2119 : Ölmek. TS, C.II, s.1018 Elesger deye çarnaçar, Herkez ekdiğini biçer, Gelen gonar, gonan göçer, Agıbetin yalan dünya. K A, s.270

göçmek

: Çökmek, yıkılmak, batmak. TS, C.II, s.1018 Bu koyin evleri çok goçdü bu sofular mahallesinin. Z.B.K A, s.176 hade, deprem oldu, evle damla göşTü. deprem oldu, evle damla göşTü. KYA, s.229

göğertme

: Kolera hastalığı. DS, C.VI, s.2113

107

C. s. iri. C. DS. El yisin.II. C.323 gözünü yummak gözü sönmek : Ölmek. C. C. C. yere gapanıyo.1046 : Ölmek. C. C. TS. Çiynim de bel götüsün. TS.2180 : Ölmek. s. TS. arlanmaz (kimse). üsTüne gurt.1049 gözü toprağa bakmak: Ölmek üzere olmak.2176 : Verem. s. TS. C.1020 : 1) Melek.2178 : Karasevda denilen akıl hastalığı. alınmak.göğüs : Meme. s. s. C. TS.1049 108 .VI.2139 : Mezar. DS.VI. C. 2) Azrail.2175 : Körlük.II. DS.1050 Özüm ele el götüsün. el götüsün Mezerimi oğul gazsın Gözüme torpah töhsün. K A.VI. DS.1038 : 1) Hâmile. C. yeşil kertenkele.1039 : Yankesici. s.II. s. TS. DS. yok etmek.VI.II. TS.227 göğüslü gökçe gökyeşil gömeç gönül koymak görüşmek götürmek gövdeli göz açıcı göz buğu gözel hastalık gözenti gözleri kapanmak gözlerini kapamak gözsüz gözü dışarıda : ri memeli (kadın). TS. atılyo. DS.2164 : Öldürmek. C. C.1027 : Gizlice cinsel ilişkide bulunmak.II.1047 gözüne kara toprak dolmak (girmek) : Ölmek. C. s. s.II. s. C. C.1047 : Utanmaz. KYA.1052 : Kör olmak. TS.I. o gösünü soruyo. s. s.VI. s. s. s. s.2148 : Gücenmek. C.2167 2) Vücutlu.II.VI. s. cüsseli.II. DS. darılmak. s. s.1019 eltisinin memesini soruyo.VI. TS. zina etmek.II.VI. s. C. s.VI. s. DS.II.2184 : Evine ve eşine bağlı olmayıp başka kadınlarla ilişki kuran. TS. TS. s. C. hırsız.2135 : Zehirli. DS.II. C. s. DS. C.VI.

hıyar. s. s. alçak. C. s. C. DS. TS. s. C. s. DS. C. s.2211 : Faiz. at. C. DS. DS. s.2209 : En küçük rakı şişesi.2204 : Hayvanlar için doğurmak EAK.1076 günleri sayılı (olmak ): Bir kimsenin ölümü yakın (olmak). C. TS. s. 2) Kötülük eden.2201 : Romatizma.2216 : Salatalık. DS. s. s.2201 : Erkeğin cinsiyet organı. para canlısı. C.2220 : Ölmek. C.1093 109 . s.II.2202 : Çiş yapmak.VI. DS. s.2202 : Akrep. DS. s. s. fâsid. s.VI. s. ölmek.VI. C.2240 : Boş. C. s. C. s. eceli gelmek. 2) (kadınlar için) Doğum vakti gelmek.2240 : Kötü yola düşen kadın.II. C.2195 : Doğurmak.1074 güveleme güvende güzâf güzelağrı güzellik habis : shal.VI. s.VI.VI. DS. C.II.VI. mânâsız.VI.1083 : Verem hastalığı. C. s. C. s.VI. C. s.VI.1073 günü yetmek (gelmek): 1) Vâdesi tamam olmak.2243 : 1) Kötü.VI.2224 : Gündüzleri içki içen kimse. helâ. C. DS.II.VI. TS. C.VI.VI. C.VI. C. C. DS.II. C. DS. DS. C. cimri. DS. s. C. DS. beyhûde. müfsid. s. yaltaklık yapan kimse.VI.II.gözündeki olmak gundahçı gurtulmak guruyel guş guşak açmak guyruğlu guyruhlu guzulamak gücük güççük güdük gül gülbeser güllük gümbürdemek gümüşgöz gündüzcü : Canı istediği şeyi elde edememekten meydana gelen bir çeşit sinir hastalığı.1091 hâcet yeri : Ayakyolu. 2) Yüznumara.VI. 3) Anormal hastalıklara veya kanserli urlara verilen isim. DS.DS. : Zampara. s. C.2214 : Meni. DS. C.2221 : Açgözlü. TS.VI.2243 : Şark çıbanı. DS. TS.VI. s. DS.2204 : Dedikoducu kadın. fenâ.2184 : kiyüzlü.2217 : 1) Beygir. sonu gelmek. çapkın.VI. DS. TS.

s.2280 : Piç. değersiz.1148 : Rüşvet vermek. C. s. s. C.II. KBAYA. C. esgi devirde bir padşah varıdı. C. öldürmek. DS. s.II. DS.II. C. s. DS. DS. s. TS. s.hacıkuşu hadlamak hafif hakîkatsız hakir haklamak halasa halasız hamamcı olmak hambelek handan hap haplamak haram : Baykuş. TS.II. s. s. s.1171 110 . s. C. s. karı. DS. C.1157 Argadaşdar. C. s.2257 : Gusül aptesti alması gerekmek. galebe çalmak. C.2250 : Ciddî ve ağırbaşlı olmayan. s. C.1137 : Küçük çocuklarda karın ve vücut şişmesiyle beliren bir çeşit çocuk hastalığı. C. DS. C.VII. C. s. C. K A. hakkından gelmek. eş. TS. TS.II. TS. Bir gün bunun baş heremisi.2248 : Ölmek.1116 : Hor görülen.1118 : kiyüzlü. piç. hiçe sayılan.1117 : Yenmek.2257 : Akılsız. perişan etmek. s.1099 : Vefâsız. öksürük. Bu nahırçının ayilesi de hamama gitmişdi. C. s. s.II. haraza harem : Ciğer hastalığı.135 harama uçkur çözmek : Nikâhsız olarak birisiyle cinsi münâsebette bulunmak. TS. yanı arvadı faytona mindi.2272 : Bir içimlik afyon.VII. DS.VII. s.VI. zavallı.II.II.1151 ondan sora iki tana harama uçkurunu çozmamış adam bulurlar bi göla veyahut bi süyün içına götururlar işta o taşları bırahırlar. C. DS. C. TS. s. C. DS. s.314 hasanbalığı hasıl hastânelik olmak : Kertenkele.VII. DS.2265 : Babası belli olmayan.2285 : Zevce.2299 : Çok dayak yemek. Bi de bir nahırçı varıdı.VII.VII.VII.2297 : Şişman (kimse). hoppa. C. C. s. TS.I. DS. hamama getdi.VII.2283 TS.VII.VII. ihtilam olmak.

C.1192 hayata gözlerini yummak (kapamak) : Ölmek. patırtı.VII. o günkü hükumetin luzom etdii zaman vurucu gırıcısı. U A. 2) Açgözlü (kimse). DS. külhanbeyi.1241 : Mezar taşı. hafif mizaçlı.VII. TS. şâkî. DS. haytalar diyorlar. TS. s. gözumuzu açTıh açalı bi gaç sene onun yanında yaşadıh.1197 hayatını kaybetmek : Ölmek.1203 : 1) Yardakçı (kimse). C.1198 : Baykuş.289 hazan hezimet hece taşı hemoroyit hengâme hıcılayık hıdırlık hınam hınbıl : 1) Fakir. C. C.II.II.2356 : Mezarlık. s. uçarı. DS. ölmek. âsî.2313 : Erkeklik bezi. oraya o camiyi yapdırmış o günkü hükumetin önderleri.2302 : Başta meydana gelen şiş.VII.2317 : Arayıp sormayan. s. keyfince hareket eden. s. kaynaşma. s. C. DS.103 hayatıyla ödemek hayırlı kuş hayırsız hayta : Hayatına mal olmak. s.II. ondan sona hayatını gayb etTı. DS. s.II.2322 : Bozgun.2306 : Yalan söylemek.II. C.1226 : Boğmaca.2362 : Eşek.1224 : 1) Gürültü. s. C. DS. TS.VII. TS. C. s. C.VII. s.1187 : Hayvanlarda bulunan kurt. DS.VII. C. TS.II. DS. serkeş. s. DS. husye. s. C. s.VII. C. DS.2363 111 . C. vefâsız.VII. s. C. haylaz. ur. C. TS.haşhaş hatma hava vurmak havâî havuç haya : Aile mezarlığı. s. şamata.VII.1206 nihayet.II. C. serseri. DS. hoppa. kavga. TS. s. C. TS. C. 2) Savaş. harp.VII. ondan sora o hastalandı. s.2357 : Kemik veremi.2309 : Arzu ve hevesine uyan. KBAYA.II. s. DS. s. s. C.2325 : Basur.VII. haytalar ki. s. C. büyük yenilgi. s. C. TS. s.2321 2) Haydut.II.VII. kargaşa. büyük mağlûbiyet.

kızlık zarı. C. s.VII. DS. TS.VII. C.VII. s.2419 : Yarı deli. C.VII. C. düşmanlık. s. tembel.VII. TS. 5) Yoksul. geveze.2381 : ltihap.VII. ikiyüzlü DS.1262 : Kapıcılık. C. C. C.VII. DS.2256 : Büyü. C. hortlak.hınzır hıra hızan hicran himen hizmetli halak ağızlı horasa horasan horozabla horozik hoşamadı hoşamatçı hoşu hotik hoylu hoyrat hozan hozancı hörül olmak husûmet huzûr evi hüküm giymek hükümlü hümmatun hüpbükkuş : 1) Domuz. müstahdem.1243 : Frengi çıbanı. DS. DS. C.I.2412 : Sözüne güvenilmeyen. mahkûm.VII. cezâ verilmiş olan. C.II. C.2412 : Boğmaca hastalığı.VII. C. 2) Miskin. C. s. s.2416 : Kötü kadın. adâvet.2425 : Çok sarhoş olmak.2368 : 1) Açgözlü. normal olmayan (akıl için). DS. çirkin.II. C.2450 112 . s.II.2383 : Bekâret zarı. C. s.1298 : Hüküm giymiş olan.1294 : Mahkemece cezalandırılmak. s.2409 : Eksik. C. sonradan görmüş (kimse).1270 : Boşboğaz.II. DS. DS. DS.VII. TS. DS. 4) Cimri. s.1291 : Yaşlı.2425 : Yalan söyleyen.VII. s. DS. s. s. C.2436 : Hasımlık. DS. gaddar. s. s.2416 : Dalkavuk.VII. s.VII.VII. DS. C. odacılık vb. 2) Pis ve katı yürekli. 3) Görgüsüz. C. DS. s. DS.VII. C.VII. s. s. DS.VII. C. s. dengesiz ( kimse). TS. C. s. s.VII. C. TS.2417 : Cadı. hain. s.VII.2450 : Baykuş.1300 : Baykuş. C. işler yapan kimse. TS. 3) Cimri.2423 : Çok konuşan. TS. hademe.2422 : 1) Yakışıksız. DS. DS.II.2409 : Yeşil kertenkele. s. s. C. DS. C. kimsesiz kişilerin sığındıkları ve bakıldıkları yer. s. s. hasis.II. 2) Tembel.

s. dayak atmak. TS. C.VII.II. s. s. s. TS. C.1324 : Bir kimseyi ortadan kaldırmak. DS. şapşal. C. s.II. şeytan. C.II. zindana atmışsın. DS. s. s. s. s. peri.2488 : Çalmak. TS. C. TS.2511 : Hamile EAK. s. DS.II. C.VII. TS. s.1326 : Hamam.2517 : Cin.1334 bu safar millat. TAÜ .2464 : Korkak. acava dorği mı acava yalan mi?” KBAYA.VII. C.VII. TS. DS. o şeda toplanmışlar böyügları ki “yav sen niya sen bu adamı iftıra içın gaç aydır içarda tutmuşsun. hastalıklı.2492 : Verem.II. s.VII. C. TS.1334 : Hapse girmek. s. hımbıl. s. yok etmek. s. s.ılat ılğın ılkış ırşat (irşat) ıskırtmak ıskıtça ıslatmak ibiş iblis icâbına bakmak iç pınar içağrısı içeri : Kekeme. beceriksiz. DS. DS.VII. TS. C. C. s.VII. C. C. s.1340 : dâre etmesini bilmeyen.II. DS. TS. DS.2522 ğlemek iki canlı ilancıh ilbiz ilenmek ileze ili 113 . C.VII. s. C. DS.VII.VII. s.241 : Kinci.2492 : Dövmek. suratsız. s.2507 : Dizanteri ya da kolera hastalığı. DS.VII.2504 : Sessiz bir şekilde küfretmek.2470 : Şaşı. DS.2473 : Çirkin. C. s.II.138 içeri atmak içeri düşmek içerili içinden okumak idâre etmek idaresiz : Hapsetmek. TS. ceza evine konulmak. C.2518 : Beddua etmek. göz yummak.1341 : Eziyet çekerek hastalanmak. C.1324 : Şeytan.II. s. C.VII. : Kemik veremi.VII. s. DS. C. DS. gevşek (kimse). s.1370 : Veremli. C. 2503 : Hapishâne. lânet etmek. C. DS.II.1333 : Bir işi örtbas etmek. s.VII. C.II. cin. C. verem olmak.1316 : Alık. C.2521 : Hayâlet.

s. DS. bu şekilde.2537 : Akciğer veremi. TS.VII. gahrolası.II. C. U A. s. iyilik. C. DS. s.1399 : Felç.II. Fakat karıyi bir türli bu hastalıhtan kurtaramamiş.VII. C.2533 : Boğmak. boş inanca göre cin. TS. DS. beddua. s. DS.VII. Adam elinden geleni yapmiş.1400 : lenme.2547 114 . DS. TS. DS. C. C.2546 : Dedikodu yapmak. s. C. s.VII. DS.VII.2529 : Kızamık hastalığı. DS.ilinti ilişik ilişmek iliyer iliyertemi ilmece imamevi imiklemek inah inâyet ince ağrı ince hastalık : 1) Açgözlü. C. lütuf. Bi gün bi ince hastalıh karısıni sarmiş. s.VII. DS. TS. TS. DS. C. kabızlık. s.2536 : Boğmaca hastalığı. kalp hastalığı.VII. kayırma. C.1408 bi de sövele.. s. s.79 incibar incitme beni indir kaldır ingil inkıbâz inkisâr inme intizâr : Bir çeşit çıbancık. yemen çıbanı. s. DA. ihsan. zang ölümüne gel.2542 : Peklik. C. şerit. s.VII.VII. cierinden yansın naha inşallah. len buraya bakma yau. burda intiza edele. aniden gebe git.II. s.VII. C. C. s.II. perili. DS. C. 2537 : Yardım. DS. s. C.VII. DS.2529 : Sinir hastası olan. DS. C. 2527 : Irza geçmek. s. C.VII. s. s.VII. Kari ölmiş.II.1399 : Beddua. s. 2540 : Sümük. C.2538 : Kanser hastalığı. s. C.1394 : Dedikodu. s. bilmem ne yani. 2) Rüşvet.VII. C.VII. TS.II. nüzul. C. dele. 2) Tenya. DS. s.2532 : Kadınlara özgü ceza evi.2545.2528 : Boş inanca göre cinli. TS. uğursuz yer.250 iplicek irdelemek : 1) Karaciğer ve gırtlakta meydana gelen bir çeşit hastalık. peri tarafından çarpılmış olan.2526 : Boş inanca göre cin çarpmış kimse.1392 Üç yaşina kadar bu çocuk anali babali böyimiş. s. C.II.1391 : Verem. C. s.

C. DS. TS. sararma. s. TS. s. TS.II. ne demek istediğini hemen kavrayamamak. C.1447 : Defolmak. karınnarı şişme. s. C. s. sıtma deye bi hasdalık varımış. C. TS.VII. C.II. çolak. DS. DS. s. TS.227 o zaman hasdalık meydana gelmiş. TS. s. s. C.II.1435 : Birini öldürmek. s. C. kay. C. s. C. beğenilmeyen.2559 : Kusma. C.1449 : Yaltaklanan kimse. s.1452 iyi saatlerde olsunlar : Cinlerin ve bundan kinaye olarak kötü adamların isimleri jetonu geç düşmek : Geç anlamak.VII.1441 : Felçli. yok etme. C.VII. TS.II. TS. C. C.1436 : Faiz. DS. TS. DS.VII.2574 anıldığında söylenir. TS.2554 : Dilenci.II. DS. Çünkü ac adam. s. s.1425 : Kusmak. vefat.1425 O misirlerden beş altı tene yeduğunen başladı benim yüregim isdifra etmeğe. s.II. TS. C. s. C.VII. s. bole istifa etme.VII.1436 : Öldürmek. DS. TS. s.4525 : Dilenmek. telef etme. s. C.II.II.VII.VII. ölüm. C.2573 : Bağırsak bozukluğu hastalığı. sömürme.1415 : Rüşvet alma. C. misiri gabul etmedi. ishal. K A. C. TS. s. C.1415 : Yalancı. DS.2555 : Verem.II. s. s.2554 . s.VII. DS. U A.II.II.VII.2568 : Öldürme. C.XII.2564 : Şaka ve birtakım yalanlarla birini kandırmak ve gülünç duruma düşürerek eğlenmek. C. DS.2554 : Baykuş. beyazleşme.II.irtihâl irtikâp isbir isdeci (isteci) isdenmek ishak issice istifrağ istifrağ etmek : Dünyadan âhirete göçme.1429 : Aralarında gizlice anlaşmak. C.II.2568 : Soğuk.1460 115 . s.336 istismâr işi pişirmek işini bitirmek işini görmek işlenti işletmek iteli itici itilmek itlâf iycik iyindirik : Menfaatlenme. s. o zaman karınnarı şişiyomuş. s. s. s. C. DS. sevimsiz.

1495 : Geveze. aksi.1492 : (Çocuk dilinde) pislik. s. lafa boğan. s. küfretmek. s. C. çirkin. aklını kaybetmek.II.1464 kabak çiçeği gibi açılmak : Çekingenlik ve utangaçlıktan sıyrılarak aşırı davranışlarda bulunmak. TS.2583 : Mezar. yankesici .57 116 . C.kaameti artırmak kab kaba etler kabahat : Aşırı davranmaya başlamak.II.VIII. C. TAÜ . C. C. s.II. DS. DS. s. ceset.II. sokak. sokak fahişesi. s. s.1471 : Delirmek.VIII. bir çeşit delilik. DS.1463 : Kusur.1494 : Kendini beğenmiş. TS.2593 : Bahşiş.II.II.VIII. C.II. C. C. TS. C. sevimsiz kimse.1494 : Huysuz.1471 : Tıp öğretiminde üzerinde çalışma yapmak için kullanılan insan veya hayvan ölüsü. C. azıtmak. hata. DS.II.2581 : Sünnetsiz erkek. TS. durak gibi yerleri kendisine iş yeri edinen hırsız.II.249 : htiyar.1467 : Mezarlık. cadı. s. lafazan. abdesthâne.1465 : Hoş karşılanmayacak bir şeyi ara sıra gizlice yapma. müşterisini sokakta bulmayı alışkanlık edinmiş fahişe. s.VIII. TS. DS. s.II. C. TS. helâ. C. s. suç.2578 : Üzüntüden olan sinir hastalığı.1478 : Ayakyolu.1495 : Sövmek. s.II. C. TS. bunak. C.II. s. DS. uygunsuz iş veya davranış. TS. TS. TS. C. C. C. s. s.VIII. TS. C. TS. TS.II. s. s. s. TS.2577 : Lağım.II.2577 : Sağrı butları. s. TS. s. huysuz.1478 : çki içmek. C. kalçalar. s. C.1496 : Kaldırım. sin. s. C. TAÜ .1464 kabak doğramak kabaram kabıklı (kabuklu) kabir kabristan kaçamak kaçırmak kadavra kademhâne kafayı çekmek kaftar kahve parası kaka kakavan kaknem kalabalık ağızlı kalaylamak kaldırım kuşu : Yalan söylemek.II. s. budala.VIII.

Seni çekem bir pühsene.II. TS.2618 : (Bir şey) Habersizce alınmak. KYA. s. C. hile. TS. C. s. Cesetden ayırman canı.II. C. s. yaralamak. dar. Kimsa isan deyib de gapısını açmazla ve gonuşmazla. s.VIII. çalmak.II.1521 : Zâlim olmak. ölümlere sebep olmak.2618 : Yüznumara. kan dökülmek. yalancı. s.II.134 kantin : Yalan. C. s.185 kan akmak :Kanlı kavga olmak . C. TAÜ . TS. ikindinen mogrıb arasi.1498 kaltaban kamaşık : Nâmussuz. s. s. dediler dar vahıtta geldi.1519 : Zâlim olmak.263 kanına girmek kan içmek kan yalamak : Ölümüne sebep olmak. DS.1519 117 . çalınmak. şarlatan. s. gare serden eyliK verisen eyi sulf olurun deyo.55 : (Bir şeyi) Habersizce almak. Paçacı isanla deyi. hani biz dar vahıt de idıh. s. TAÜ . C. Bunla gan yaladı. TS. kan içinde bırakmak. ben çog eyi hatırliyem bele ikindiden sora gec vahıt. vemesseniz sulf olmam deyor arkadeşle dedi.VIII. kafir deyo kun dedi gare serden eyliK gan dökdüm. C. ölümlere sebep olmak. s. C. s. DS.2628 kana boyamak (bulamak) : Vurulup kanı akmak. C. TS. Kahah kan töhahın. DA. ZBK A. palavra. DS. s.2613 öldürmek. s. s. C. C.VIII.1518 Ahdı Üseyinin ganı. DS. bunla.VIII. tembel.II. TS.II. Yitleriğiz uluşmaya K A. öldürmek.II. s.1520 kanat biçmek kanat kanatlanmak kanatlandırmak : Kibirlenmek.55 Benim nenem dedi ya haci sen.1513 : Beceriksiz. kan dökmek (dökülmek) : Öldürmek. s. uyuşuk.kaldırım mühendisi : şsiz güçsüz dolaşan kimseler hakkında alay yollu kullanılır.96 e. TS.

VIII. C. C. eşek yavrusu. s.VIII.1548 : ftira. C. s.1557 sizin bi derdinîz va.2633 : Kovmak.4535 118 .XII. s.2651 : ftiracı. C. C. s. birinin adını kötüye çıkarmak.VIII. ecel. s. DS.1548 : Tifo hastalığı. s. C. DS. C. şaki. s. C. TS.II. C. yağmacı. gömülmek. s. DS. DS. TS. kötü bir şeyi yüklemek.VIII. s. C.1538 : Prezervatif. s. C. s. 2637 : Kuşpalazı.II.II. C. s. TS. haydut. leke.VIII. C. günahkâr. s.II. s. s. DS.VIII.VIII.II. KYA. C. TS.VIII. s.1546 : Ölüm. C. C. TS. DS.2651 : Mezar.II.2637 : Bir kimseye işlemediği bir suçu yükleyen. DS. C.2645 : Kara çalmak.2644 : Hayvanlarda (özellikle sığırlarda ) olan şarbon hastalığı.II.VIII.1549 : Mezar.VIII.VIII. kara çalan . DS. DS.1543 : Birine iftira etmek.1548 : Suçlu. C.2641 : Sıpa.VIII. C. DS. s. s. iftira eden. TS.VIII.II.1552 : Hırsız. DS. lekelemek. C. kabir. s. TS. benim on dana derdim va hankısına yanen.2650 : Yarasa. TS. TS. DS.2637 : Sığır. DS. s.1547 : Hamam böceği.2654 : Ölüm. difteri. s.2645 : Şirpençe. s. C. kan çıbanı. TS. ah halimim gara tobraklan altına beş gün oldun bön.II. C.2907 kara yere girmek kara yüzlü kara karabacak karabakma karacı karadam karakaçan karalamak karamancı karanlıkkuşu karası elinde karayatalığ karayazı : Ölmek. s. C. DS. ölmek. lekeli.225 kara toprağa aş olmak: Mezara girmek.VIII. DS.kapınmak kapıyı göstermek kaput (kapot) kara çalmak karadeve kara haber kara heççe karakabarcık karamübarek kara toprak : Dilenmek.2635 . C.II. TS. C.IV. uzaklaştırmak. s. C. s.2642 : Bir ölüm veya felaket haberi. s. s.

karayer : Mezar. s. s. DS. acı hıyar. DS.2699 : Yarasa.II. sin. salak (kimse).2681 : Hile. Orada Posofda geziyorum.VIII. TS. C. C.283 karayol kargadüleğ karnı olmak karpuz karşı taraf kartal kaşmer katakulli katkılı kaybetmek : Ölüm. DS. s. Annemi de gaybetdim. C.2701 : Ölmek. C.VIII. s. s. s. DS. s.b. C. DS.VIII. C.VIII. DS. C. C. U A. hileli.2703 : Yosma.VIII.2702 : Çok süt veren manda.2658 : Gebe olmak. C. C.2699 : Topal.2702 : Ölmek. C. on bir yaşında. C. C. ( kadın veya kızda ) iri meme. düşman. s. arkadaşımızı gaybetdik bu arada da. KYA.2667 : Kalça.VIII.1547 gara yerler galın olu gaza gaza derin olu urlara gidenner yalan olu. toprak.II. DS. s.II. arı olmayan. s. s. piç. s.VIII. Aptal. s. C. Ahmet Bey vurdurmuş. DS.VIII. s.VIII.1570 : Yaşlı erkek manda.1595 Onan sora bu Hurşid Efendi de. s.II. Ben de çocuh.VIII. s. yalan.154 kaydırmak kaydur kayış kanat kayışçı kayıvermek kaykılmak kaymak ağacı kaynaşık : Çalmak. ile) Ayrılmak. aldatma. C. kara toprak. ayrı düşmek. DS. TS. C. C. s.2705 119 . kıç. DS. oynak kadın. DS. s.2655 : Ebu Cehil karpuzu. 2) Evlilik dışı çocuk. TAÜ . DS. kaçırmak.VIII. tuzak.VIII. biz şindilik tehir ettirdik o işi başga bi zamana bıragdık. Çocuh. ayrılmak v.217 bi de televizyon göndercekledi. C.26 : Hasım. inek.2701 : Hırsız. s. s.1582 : 1) Karışık. Emin Bey de duyuyor ki Erseli vurmuşlar. K A. s.VIII. dalavere. s. DS.2684 : (ölüm. DS. TS.VIII. TS.2669 : Kertenkele.

361 kır serdarı kır : Serseri.VIII. 2) Erkek domuz.1629 : Ölmek. U A. C. s. DS. s.1642 : Başıboş. o bideyi veya yeme yapdırmam ilazım. DS.2745 : 1) Fare.VIII. s.II. s. C. C.VIII. s.II. C.VIII.2715 : Ar veya namusu hiçe saymak. göreneksiz veya gıpdi yerine geçiyo yapdırmayan. DS.VIII.VIII. s.2798 : Yaltaklanmak. C.VIII.VIII.2787 : Baykuş. boyun eğmek. s. s. DS.VIII. s. s. intihar etmek. TS. C. 3) Savsak. DS. DS. s.2716 : Utanmaz. DS. s.2765 : Prostat. s. 2) Dolandırıcı. s. işsiz güçsüz.VIII. C. C. C.2732 : Yarasa. s.1639 : Öksüz.2709 : Dilenci.1627 : Ayakyolu. s.VIII.VIII. arsız. başıboş dolaşan kimse. DS.VIII.VIII. C. s. C.2722 : Verem. TS.2836 : Saçsız.2814 120 . C.2805 yoğsa da eşden dosdan beş on milyon bulmam. C. C. hela.2719 : Domuz. C. C. abdesthane. DS.kaytarmak kaytaz kazak kazancı keçebaş keçeyi suya atmak keçinmek kefelâlesi kehten bakan kel hastalık kelebek kendine kıymak kenef kepeği tükenmek kesegen kesim evi kesit kestanecik kezenti kıcır kemiği kıdım kılın kılınmak kınalı : Kusmak. s.VIII. DS.II. DS. C. s.VIII. DS.2726 : Kendini öldürmek.2710 : Davarlarda olan akciğer hastalığı. C. DS.4545 TS. DS. DS. çıkarmak. s. DS. DS. C.VIII. C. 2761 : Mezbaha.VIII. TS.XII. C. C. s. s. kel. DS. s. DS. C.VIII.2709 : 1) Hırsız. C. s.VIII. s.2784 : Rüşvet. s.2780 : Kalça kemiği. DS. s. s. TS. DS.2799 : Ahlâksız.2710 2) Sünnetsiz adam.2709 : 1) Dilsiz.1610 : Ölmek.VIII.II. s.VIII. kimsesiz.II.2760. C. DS. çingene. C. DS. C. C.

DS. NYA. s.kırgın kırmak : Toptan ölüme götüren bulaşıcı hastalık.II.VIII.2847 : Cimri. pinti.2831 : Öldürmek. K A. C.VIII. s. danaburnu. s.1675 : Yalan söylemek.1666 Ertesi günü haber geldi ki valla hepisini gırmışlar. s.1662 : Buzağı dişi denilen ve bitki köklerini kesen böcek. C. C. TS.2848 : 1) Aşırmak.2833 : Menenjit.1678 121 . kökünü kazımak. s. C. Damlara da hele ateş verillerdi. kıran. o da gayfe bişiriyor. C. s. değersiz. sünepe. C. DS. s. s. C.177 gah Benli Dülber bi gayfe bişir.II. için ) Öldürmek. DS. TS. rehmetlik Habunan Nuro kivra arabalarınan daşıdı.2843 : Şaşkın. aptal (kimse).1661 : Toplu olarak öldürme. C. DS. çalmak.VIII. ordan çekip geliyor babasının koyüne. s.II. C.1676 : Kıyafeti kötü olan kimse.II. s. C. TS. TS. C. s.cendehleri guyladılar.Geldik. s. TS. s.VIII. alayını gırıyollar.2847 : Kel hastalığı. yok olmak. s. sonunu almak DS.VIII. s. C. C. DS.VIII.2829 : Sığırların dil ya da kuyruk altında olan. C. DS. mahvetmek.2850 2) Uydurup söylemek.II. Heş de biri yoh.VIII. s. gayfey içiyor.181 kırılmak kırım kırkıcı kırlangıç kırmacını almak kısma kısmık kıssa kıtıpiyos kıtır atmak kıtır kıtmır kıvırmak kıyafet düşkünü : (Savaş.VIII. s.2843 : Cimri. C. bulaşıcı hastalık vb.2822 : (savaş.2844 : şe yaramaz. DS. TS. den) Çok sayıda insan ölmek.II. bulaşıcı hastalık v. DS. kötü. s. katliam.VIII.b. s. C. kan alınca geçen bir hastalık. C. DS.VIII. DS.VIII. Geldik ki Allah vere.

C.2926 : Hayvanlar çiftleşmek.II. DS. manevi kız. C.VIII. s.VIII. s. C. DS. C. s. merhametsiz. s.2883 : Kaynana. DS. çinkaranfili. C. C. s. s. s. DS. TS. DS.VIII.1691 : Soğuk algınlığından ölmek. C. s.VIII.1700 : (Kadın için) Ay başı halinde olan. s. DS. DS. arsızlık.2867 : 1) Kızamık hastalığı. DS.2862 : Hüsnüyusuf.kıyıcı kızdırma kızhanım kızılyörük kızılcık : Kıyan. DS. s.VIII. s. s. s.1700 : Fakir görünen fakat çok para biriktiren kişi.2867 : Kertenkele.XII. s. C. s.II. C.VIII.VIII. 2) Bir çeşit çiçek hastalığı.2866 : Albümin hastalığı.II.2880 : Rüşvet. C.VIII. C. C. s. sopayla dövmek. C. s. s. C. s. DS.VIII.VIII. DS.VIII.2892 : Hafifmeşrep kadın.4562 : Ayı.2864 kızılcık hoşafı içirmek : Dayak atmak. s. C. C.II. yosma.2869 : Frengi hastalığı. TS. C.1680 : Sıtma. s. TS. DS. s. DS.II. DS. C.VIII. s.2876 : (Kadın için) Irzına geçilmek.49 kızıllık kızılyel kızlaryoldaşı kızlık kibar hastalığı kif kilo almak kireçlemek kirlenmek kirli kirli çıkı (çıkın) kirli paçavra kirtik kocagelin kocalık kocaoğlan koket kokoz kola konuşmak korkut koşuşmak : Tembellik. helâ. s.VIII.1714 : Ayakyolu. C.VIII.2907 : Flört etmek. DS. esirgemeyen. C.1701 : Kolera hastalığı. namusuna zarar gelmek.2868 : Cinsel sapıklık (erkeklerde). C.s. TS. gaddar. TS. DS. DS. şeytan gibi hayâlî yaratıklar. C. TS.2870 : Şişmanlamak.1713 : Züğürt.1732 : Cin.VIII.2935 122 .VIII. C.II. s.II. s. C. C. C.2868 : Üvey kız. DS. bir kenarda mutlaka birikmiş parası bulunan kimse.VIII. TS. s. TAÜ . C. TS.2891 : Sidik.VIII.2862 : Yılancık hastalığı. DS.II.

TS.II.3009 : Romatizma. s.3025 : Baykuş. s. KBAYA.VIII.2938 : Sidik torbası. bu benim gardaşımın garısı kötü yoldadır.VIII. DS. C. s. s.1759 : Yılancık hastalığı.2988 : Yalan.3011 123 .VIII. s.4574 : 1) Züppe. s.VIII.2940 : Şişman.3009 : Akılsız. 2) Büyük fare. DS.101 : Domuz. s. s.VIII.VIII. C.3011 : Verem hastalığı. biçimsiz. C. s. DS.VIII. DS.2987 : Yalan. DS. s.VIII.2956 : Çabuk öfkelenen. s.2992 : Oğlancı. C. C. s.VIII. s.1763 : Kötü kadın olmak. s. orospu. TS.VIII. DS. DS. C. DS. s. C.VIII. C.VIII.XII.VIII. C. s. abartılı söz ya da yalan söyleyen. C. sinirli (kimse). DS.II.3013 : Dizanteri. DS. s. C. DS. DS.2983 : Kaba.VIII. C. C. DS. s. TS. C. DS. C. yüze gülen. DS. DS. küfürler savuran. C.VIII. C.VIII. TS. TS. şişman. TS.II. C. s. s. C.2989 olmak. s. C. s. DS. C.II.1770 kötü yola düşmek (sapmak) : Kötü kadın olmak.VIII.II.2956 : Kızamık hastalığı. C. C.VIII.VIII.1763 : (kadın) Kötü yola düşmek.II. C. C. s. DS. s. DS. C. s.2991 : Baykuş. C.VIII.3011 : Ölü. DS. s.2961 : Çocuksuz aile.2982 : Frengi. s. DS.2977 : Yaşayışı cemiyetin ahlâk kurallarına uymayan kadın.1779 : Boğazında ur olan kimse.1764 kucaktan kucağa dolaşmak (gezmek) : (kadın için) Pek çok kimsenin sevgilisi kuşkaldıran küçül kuğuruk kukumav kulampara kursaklı kursaksız kuruyel kuruburu kurudan kurukan : Dalkavuk. onlarla düşüp kalkmak. s.kovalamak kovuk kömbel köme köpüklü körocak köstü kötü kadın kötü olmak kötü yolda olmak kötü hayvan kötü yara kubat kubuduk kubur : Söz getirip götürmek.

C.1842 : Kayıtsız.3020 : Kalça. s.3058 : Azarlamak.kurum satmak kusah kuşak çözmek kuşak tazelemek kuşça kuşdiri kuşkuyruğu kutes kuyrugli kuyruk sallamak kuyruklu kut kemiği küçük abdest küpe binmek külah sallamak külleme küllük künyesini okumak küt laf atmak laf işitmek lafazan lafı güzâf lahit lâkayt lâubali lavabo lazımlık : Büyüklenmek.3020 : Yaltaklanmak. TS. C. TS. C. işemek. s.III.III. s.III. s. s. umursamaz. C. çiş. kayıtsız. TS. s. DS.III. s.1813 : Akrep.VIII.XII. C. s.1841 : Aldırış etmeyen. yersiz. C.III. s. s.VIII. s. TS. ciddiyetsiz. TS. s.IX.VIII.3015 : Yeşil kertenkele. DS. geveze. s. TS. C.1801 : Kolera. helâ.TS.4573 : Ayak yoluna gitmek. zehirli bir böcek.3014 : Ayakyoluna gitmek. s. kabir.VIII. DS.1817 : Büyücülük. gösteriş yapmak. ilgisiz. C.3015 : 1) Büyük çıban. s. saygısız.3016 : Tutsakevi. TS. sanduka. TS. C.III.III. C. DS. DS.3017 : Akrebe benzer eğri. s. DS. C. DS. C.1850 124 . yardakçılık etmek. C. C.VIII. ayakyolu.3031 : Ayıplarını ortaya koyarak bir kimseye sövmek. C.VIII. DS. DS. sarı kuyruklu. 2) Difteri. s.1839 : Çok fazla konuşan. TS. C. sakat.3030 : Ayakyolu.XII.1848 : Helâ. TS. idrar. pervasız. DS. TS. tuvalet.II.VIII.II. DS.VIII. DS. C. C. C. s. paylamak.1840 : Manasız. s. boş söz. gururlanmak. s. umursamaz. C. s. s. C.3052 : Yalan söylemek.VIII. C.II. s.VIII. C. s.4574 : Küçük hıyar.II.III. TS. C. s.3040 : Dalkavukluk.3017 : şeme ihtiyacı. DS. s.1823 : Frengi hastalığı.VIII. işemek. C. C. cadılık yapmak. DS.1839 : Mezar. DS.1828 : Kötürüm.VIII.1849 : Oturak. C. s. s.II. C.

DS.IX. iffetsiz. C.1932 : Çamuru çok özlü.3135 : Etine dolgun. C. C.III. C.IX. DS.III.3114 : lletli. C. s.4591 : Döl suyu. C. C. bel suyu. s. s. C.3117 : Deli.3118 : Pinti. 2) Hortlak.III. s. s.3084 . s.3113 : Kötü kadın. s. C. s. s. DS. C. TS. DS. C.IX. DS.IX. s. s.XII. C. DS.3140 : 1) Cin. C. DS.IX. TS.IX.3156 : Çok gezen.III.3139 : Karaktersiz.IX. DS. TS.3116 : Akılsız. C.III.XII.1946 125 . s. kötü yaradılışlı. DS. DS. TS. s. C.III.IX.IX. s. terbiyesi kıt.IX. TS. s.3113 : Hayvan vebası. C. s. C.4586 : Maskara. 2) Rüşvet alan kimse. DS. C.1892 : Baykuş.IX. DS. s. C.1894 : Cimri. sperma.IX. C. C. C.3095 : Çürük. s. C. cahil. sakat. s. ölü. TS. C. s. s. C. canlı. şeytan. DS.IX.III. DS. s. C.lepra lokma göz lüpcü macaralı mahmıt malın gözü malkadın malkıran malta malûl malyemez manakadı manav mancınıklı mantıcı mat maya gibi (mayalı) mayası bozuk mayhoş mekir nekir mektep görmemiş melektoprak melez melik memişhana meni menedilmek mere merhûm : Cüzzam. DS.1916 : Davranışları serserice olan.3167 : Ölmüş müslüman erkek. C. boz toprak.3157 : Ayakyolu helâ.1948 mercimeği fırına vermek : Gizlice aşk ilişkisi kurmak. ahmak. kötürüm. bozuk. cimri. s.1864 : 1) Hazır yiyici.3098 : Avanak. soysuz. patlak göz.3114 : Çoban köpeği. TS.1854 : ri ve dışarı fırlamış göz. s. C. DS.XII. beleşçi. C. s. TS.IX. s.4590 : Kaba.IX. DS.III. C. DS. DS.3105 : Aşağılık ve düzenci kimse. DS. DS. saygısız. s. C. s. aptal. nutfe.4591 : Fare. TS. DS.IX. s.3154 : Kefen. s. s.XII.IX. hastalıklı. hasta.1941 : Öldürülmek.III. iş yapmayan ev kadını.IX.

III. iffet. C.2054 : Açık saçık.1993 : Cüzzam hastalığına tutulanların şehir halkı ile temas ettirmemek ve tedavilerini yapmak için yapılmış yer. konularda fazla serbest ve hoşgörülü olan (kimse).3224 münasebette bulunmak : Cinsi yaklaşımda bulunmak. KYA. C. s. gene onun da golları şöle üsTünden balanıyo. yakışıksız. C.1972 : Öksüz. uygunsuz işler yapan.1993 mişmişçi moza muhabbet tellalı muhannet munzur muratçık muştucu : Dedikoducu.3217 : Zararlı insan ya da hayvan. C.TS.IX. s.1948 sona bi tane de gadı oyunu. rüşvet alan. mimlenmiş. kelebeğe benzer kahverengi bir böcek. edep veya haya duygularına aykırı.3204 : Domuz yavrusu.III.IX. TS. TS. kazanç karşılığı olarak ) Kötü. s. TS. s. DS. C. DS.2060 126 . TS. DS. C. yakışıksız. TS.146 mervan mesek metameli mezhebi geniş milcan mimli : Eşek.III. TS.IX. C.IX.III. C. baş belası. bu işi meslek edinmiş kimse. uyuşuk.III. sık sık elinden kaza çıkan.2049 mürtekip müstehcen : ( para.3173 : Namus.IX. C. mıymıntı.3212 : Bir erkeğin bir kadınla buluşmasını sağlayan. s. s. C.3220 : Baykuş. DS.1993 miskin miskinhâne : Beceriksiz.1986 miskin hastalığı (illeti) : Cüzzam.3171 : Yetim. geydirilyo. DS.3220 : Girdiği eve sevindirici haber getirdiğine inanılan. DS. C. rüşvetçi. s. s. s. TS. C.III. tembel. DS. s.IX.IX. s.3198 : Kötü olarak bilinen. s. aykırı.III. s. DS. kadın yaradılışlı adam. s.III.IX. DS. s.III. C. s. hareketlerinden kuşku duyulan. s.2008 : Korkak. C. C. s.merkep : Eşek. C. ahlâk vb.III. DS. TS.3171 : Uğursuz. merkebe bi adam bindirilyor. gadı oyunu çıkarılır.IX.IX. TS. C. rüşvet yiyen. C. elinden bir şey gelmez. s. bir merkebe gine. s. C. C. s.

DS.III. C.III.3243 : rin. C. mundarlık.3269 oğraş oğru : Savaş. C. s. s. DS. C.3242 : 1) Pislik.3269 : Hırsız. s. s.IX. kusurunu. DS.IX.müştülemek müteveffa müzevir müzmehel nakış toplamak : Fitlemek. s.3241 : Düzme. C. C. s. uygunsuz bir iş yapmak. s.XII. DS. cariye. C. DS. eksiğini. iz bırakmak. s. C.IX. çekiştirmek. TS.3268 : Havale.XII. C. s. s. 2) Dışkı.XII.3261 : Eskiden bir erkeğin nikahsız olarak aldığı kadın.2083 : 1) Kör.III.3243 : Özürlü. s. TS. mert olmayan. peri çarpması. DS. DS.4609 2) Nedeni bilinmeyip cinlerin çarptığına inanılan hastalık. TS. s. alçak. C. DS. DS. C. TS. C. DS.3234 namazsız nâmert nâne yemek naşal naylon nazlıkara necâset nedir kalmak nedirli nem nene netameli obur odalık oğlanlık olmak oğlanlık oğrak : Aybaşı durumunda bulunan (kadın). C.IX.2104 : Hastalık. s.III. C. s. s.3246 : Kel.s. lekeli.s. C. sarhoş. kirlilik. dedikodu konusu yapmak için dikkatle bakmak. C.3268 : 1) nanışa göre cin. C. C.4601 : Görüştüğü kimsenin. C. kazurat. C.IX. C.2070 : çkili.IX. C. C. s. DS.IX. karaktersiz. DS. TS.IX. DS. insaniyetsiz.III. DS.2081 : Yakışıksız bir davranışta bulunmak.III. ters. sakat kalmak.2147 : Havale geçirmek.3231 : ( nsan için) Ölmüş. s. TS. s.IX. s.2068 : Söz götürüp getiren. DS.3269 127 . s. DS. ara bozan. 2) Şaşı. sahte.IX.IX. s. s. C.IX. eksik. DS.IX.IX. TS. incelemek.4605 : Hortlak.2091 : Gözbebeği. ölü.III.3245 : Üvey anne. TS. s. girdiği evin.III. C.2081 : Korkak.

orta malı olmak.IX. C.4617 : kiyüzlülük. tembel.3289 : (Kadın için) Fahişe olmak.3280 : Bir işi baştan savma yapmak.IX. DS. DS. C. DS. C.XII.IX. DS. DS. DS. DS. s. DS. C. DS. s. DS. s. s. DS. C.22 : Bulaşıcı hastalık. s. s. C. s.IX. C. s.3302 : Sara hastalığına tutulmak. DS. C. s. s. 2) Lazımlık. s. s.3270 : Hırsız.3276 : Şişman. s.XII.IX. C.3302 : Kadın ve erkek nikahsız yaşamak.IX. C.3276 : Üvey. kibirli. DS. C. DS.IX.IX. C. s. DS.3280 : Düşünmeden konuşan.IX.4618 : Küçük çocuklarda olan havale hastalığı.3303 128 .IX. DS. sokağa düşmek.3294 : 1)Helâ. DS. C. DS.3285 : Bilgiçlik taslamak.2180 : Aldatmak.3277 : Uyuşuk. yalan söylemek. C.3295. s. DS. s. 4) Kötürüm.2171 : Cin. 3296 : Kötürüm.3271 : Çalmak.IX. C. büyümeye.IX.3284 : Ameliyat.IX.3288 : Hödük. konuşmasını bilmeyen. C. DS. görgüsüz.IX.3286 : Gerçek olmayan. sözünü. s. DS. C. makat.XII. s.III.IX. s.4610 : Surat asmak.IX. 3) Kıç. s. DS. s. s. s. kaba saba kimse. yalan.IX. s.3295 : Dalgacı.4614 : Varis hastalığı. sersem. C.3269 : Üvey oğul.oğrulamak oğulluk oğur oğurlamah okutmak olacak oldacı omzu düşük omzu sopalı ondört yapmak onurlu operasyon orak oranlamak orannama ordubozan ordulu orman gülü ortalık ağrısı ortaya düşmek otlatmak oturak oturag oya oynadanlıh oynama oynamak oynaşmak oynatmak : Çalmak. TS. DS.3302 : Kanun dışı cinsel ilişki kurmak. C. s.3287 : Kaba.3283 : Çalımlı.III. DS. s. C.IX.IX. TAÜ .XII.IX. DS. TS. s. C. C. C. gizlice almak.IX.IX. s. C. C. C. gelişmeye elverişli olan. ayakyolu. C. C. s. DS.

IX. DS. C. dırıltı.IX. C. zavallılık. s. DS. C.IX.IX.3344 : Baykuş. s. 2) Korkudan şaşırmış (kimse).4621 : Midesi bulanmak. C. C. C. s. DS.2201. s. DS.IX. C. 2) Öfkeli.IX. s. C.3305 : 1) Kurt.ozan ozanlık öcü : 1) Geveze. C. s.IX. domuz vb. DS. s. s. C.3323 : Birisini kandırıp bir başkasına karşı kışkırtmak. C.3355 : 1) Dedikodu.IX.IX. C. s. s.III. DS. C. katlanamayan. DS. s.3346 : 1) Verem hastalığı. s. s. C. s. C. yaralı.3347 : 1) Kavga etmek. C.3329 : Kötü kadın. 2) Gevezelik. DS. DS. DS. 2) Öksürük. 2) Hortlak. s.3325 : Birinin yaptıklarını.IX. DS. söylediklerini yineleyerek alay etmek.3311 : Dövmek. abartma. C. fitne.3321 : Yüz şişmesi hastalığı.IX. s. s.IX. 3) Dedikodu. C. 2) Bir şeye dayanamayan. C. DS.IX. C. TS.IX. DS.3315 : Kusmak. s. s.IX.3308 ödüllü öfelemek öğkenli öğmek öğümek öğünsüz öğütleme öğütlemek ökçesiz ökünmek ölçer önlük öpke avruu örde ören kuşu örken örülmek örünç ösrük öşek ötmek : 1) Dertli. DS. DS. bronşitli.3308 2) Çocukları korkutmak için uydurulmuş hayali yaratık. aptal. kusmak. DS. kızgın. C.3305 : 1) Düşkünlük.IX. DS. s. C. 2) Öfkeli öfkeli ve üsteleyerek konuşmak. DS.3324 : 1) Korkak. DS.3327 : Ara bozucu.3343 : Rüşvet. s. zararlı hayvanlar. 2) Sersem.XII. umacı.3356 : Ölmek. s. C. C. s.3358 129 .3319 : Doymak bilmeyen. DS.IX. DS. s.IX.IX. DS. C. DS. DS.IX. s.3354 : 1) Sarhoş.IX.IX. DS.IX. s.3353 : Rüşvet.IX. C.3341 : Verem.3313 : Süreğen öksürüklü.

s. küf. C. s. rüşvet verilmek. C.IX. 2) Bayatlamak.3389 TS. s. C. pasaklı. ağız ve boğaz çevresinde ortaya çıkan. C. s. C. s. s. DS.3360 : shal. s.IX. sümük. C.III. C. DS.IX.III. s.ötürmek ötürük özağrısı özen özü kara paçalı paçası düşük pahlamak pamukçuk : 1) shal.3417 130 .2255 papara (paparasını) yemek : Paylanmak.3413 : Kendini beğenmiş. C. C. s. aft. iltihaplı bir mantar hastalığı. TS.III. C.IX. s.IX.III. s.2282 pasaportunu eline vermek : şten çıkarmak. C. s. C. ağabey.III. TS. pas. s. C. verip veriştirmek. C. s. pasaklı. C. DS.2252 pabucunu eline vermek : Kovmak.III. yırtık. DS.3405 : Ölmek.2269 : 1) Salya. C. sürgün olmak. C. C. kibirli. tekdir edilmek.III. C. 4) Konuk. kokmak. s.3380 : Daha çok bebeklerde görülen. DS.IX. s.XII.2256 : Vurgun. DS.IX.IX. sürgün.3403 : (kız veya kadın için ) Bakışları ile bir erkeğe ümit ve cesaret vermek.3376 : Giyimine dikkat etmeyen. s. çok azarlanmak.III. TS. s. 2) Kir. pamuğa benzer. C. kötü soydan gelen (kimse). C. C. kazanç. TS.3404 : 1) Baba.3359 : Yalan.III. DS. para dönmek parti paryandı pas vermek pasak paşa patrav olmak payalı paylamak peçeçe pejmürde : Rüşvetle iş yapılmak.2269 pazdamah (pazlamak): Sövmek.3371 : Sütü bozuk. aşırmak.III. DS.IX. dağınık. DS. TS.2243 pamuklanmak : 1) Ekşimek.IX.3418 : 1) Eski püskü. s. s. 3) Saygıdeğer hanımlara verilen ad. DS.2246 : Aptes yapmak.IX. C. s. TS.4640 : Azarlamak.IX. DS. TS. s. s. 2) Perişan. C. TS. dil.IX.3373 : Üstüne başına bakmayan. DS. kovmak. DS.2) Kimse görmeden almak.IX. DS. DS. TS. s.3368 : Kör. 2) Büyük kardeş.2278 : Yarasa. C.2267 : Kızamık hastalığı. s.

s. TS. C. s. s. C.III. TS. C. C.3466 : (Çocuk dilinde) Kaba et.IX. s.4643 : Kabız. C. s. s. s.3486 : Döl yatağı. Şişti dere tepe. TS. C.XII. C. ki gece de orda yatti.2319 : Dövmek. DS. s. s.III.IX. s.2348 131 . s. C.3472 : Lazımlık. DS.2289 pirifani ( pir-i fani ) : htiyar.2282 2)Utanmadan. TAÜ . s. yalandan övmek. C. utanmaz. 2) Belaya çatmak.s. TS. çok yaşlı ( kimse ). TS.2307 piyaz doğramak poğuç popo postunu taramak pot punta rahim : Bir amaç için iltifatta bulunmak. s.IX.III.IX.III. s. C. yüzsüz.123 rahmetli. C.3431 : Lazımlık. KBAYA.3422 : Erkelik organı. TS.IX. C. DS. rahmetlik: “Allah’ın rahmetine kavuşmuş” manasında. C. s.IX. C.3473 : Zatürree hastalığı.IX. C. s. bi sıhatTa bi kelime gonuşi. TS.3436 : Baykuş. TS.2306 bi piri fani da makatTa oturmuş. C. C. C.IX.2347 kavuşmak.27 rahmet-i Rahman’a kavuşmak : Ölmek. DS.III. s. Üçinci gece ahşam üsti bu adam çoh fena oldi. arlanmaz.III. s. TS.pek yüzlü penis perde inmek perilikari perklik petkin pılavıcık pırna pilavı karmak pipi : 1) Sıkılmaz. sıkılmadan her şeyi konuşan.IX. TS. Bu öli. DS. Allah’ın rahmetine rahmete gitmek : Ölmek. C. DS. s. s. göz görmez olmak. 3443 : 1) Hasta olmak. s. DS. DS. DS.III.2286 : Katarakt olmak.245 : Baykuş. s.98 perdesi yırtık (sıyrık): Utanmaz. C. Portugal) : ( Kadın veya kızda ) Meme.2348 portakal (<Fr. ölmüş kimseleri saygıyla anarken kullanılır. bu adam rahmete getti. TAÜ . DS. DA.III. DS. Vala ondan sora ahşam beş oldi.IX.3452 : (Çocuk dilinde) Erkeklik organı.3440 : Rakı. yüze gülmek.III.2289 : Falcı. s.III. kıç. s. yalan söylemek. C.

32 : Asmak.3515 : Uğursuz. C. DA. garannıh bir gice. C.XII. s.X. 2) Sidik. s.3517 : 1) Çıban ya da yara kabuğu. s. C.IV. TAÜ . C.IX. C.X. DS. DS.4658 oradan zeman geşdi. NYA.III. s. 2) Yellenmek. C.2380 teslim olmak : Ölmek. s.4667 132 .107 ruyalanmak seci sadıç sadır sağsı sakametli sakat sakırğa salaca salata sallandırmak sallantı salmağ : Cinsel düş görmek. DS. 3) Tutukevi.3506 : Şarap.X. DS.3518 : Hamam böceği.X. seslenmiyoruh gayrı. s.4661 : Oturak.X. s. s. s. 2) Köpek pisliği. DS.4664 : Boş laf. C. TS.164 atmış birde şemsi yastıman bi cümbüş yapdı bene. s. iki çocunan gaynanam burda galmış dul olmuş. C.4666 : 1) Gebe kadın çocuğunu düşürmek. C. s. DS. bu koyden idi. Orda valla şoför kaldırdi kendinî.3511 : 1) Gübre. DS.XII.151 ruhunu teslim etmek: Can vermek. s. DS.XII. şoförin de omuzina koydi ay dedi.3519 : 1) Tabut. onu ben özay gönlüm gibi bole barmaklarımnan çaların. s. TS. gevezelik. lazımlık. s.3563 : Besleme kız. C. NYA. rahmet yadı bi gice. gaz çıkarmak. DS.2427 : Deprem DS. uzatti iki sandyenin arasina. U A. DS. C. s. C. s. ölmek. Orda teslim oldi. teslim oldi. 2) Ölü. Elini koydi hocanın. Oruya nasi koydi.bi de horantam mar evelinden gaynatam irametlik seferi billikde gayıb olmuş. DS. C.XII .269 rahmet : Yağmur. s. idam etmek. C.X. ora gibi aletdirik filan olmaz burda koy yirinde tabi. yararsız söz. mefat itmiş sizlere ömür. ahretlik.XII. rametli oldu. s. s. Hazreti Hüseyin’in imamina.

s. eşekarısı.X.XII.4667 : Bedeni titreyen.XII.3605 : Öldüren. DS. s.XII. C. C. TS.X. s.salt sanıldak sarıayaklı sarıcaarı sarıoğlan sarmak sayılcı sayıp sazağan sazak seçime seçme seçmelik sedef hastalığı sel senli benli sergen gezen servi altı : Deli.3594 : Aklı az. felçli kimse.4691 133 . gömüt. DS.3564 : Kötü yolda kadın. s. DS. TAÜ . C. s. C.4676 : Peri. C. C. C. DS. s. s.35 sapha vurmak (sapalamak) : Birini dolandırmak. C.3610 : Kanser. 2) Ağır cezaya uğramak.3559 : Küçük kan çıbanı. s. s. DS. C.IV.3588 : Mezar. yetim. C.295 : Sıçan.3544 : Bal yapmayan arı.X.XII. DS.4690 : Deli. DS. s. s.4677 : Sedefi andıran pulcukların belirmesiyle ortaya çıkan bir deri hastalığı. C. s. DS. fare. s. C.X. C. C.I. C.4672 : Değnekle.3540 serzenişte bulunmak : Sitem etmek. DS.XII. C. yara.3564 : Gübrelik. DS.X. C. DS. C. DS. s.4687 : Cimri. s. DS. tükürük. DS. DS.3615 : Bozulmaya başlamış.4690 : Pis. DS. C. C.XII. s. DS.XII. takaza etmek. s.3544 : Akrep.X. s. C. akılsız. belsoğukluğu gibi hastalık.3562 : Frengi. DS. s.4680 : Teklifsiz. s.X.X. irin.4669 : Uğursuz.4690 : Ölmek.2474 : Salya.TS. C.XII. C.4686 : Kılkurdu. bayatlamış. s. yakınmak.X. s. cin. sopayla dövmek. TS.X. s.XII. DS.4677 : Çok konuşan. s.XII. DS. s. s. DS. s.X. C.X. DS.XII. C.X. laubali. s. s. C.XII. s.2507 sesi semadan gelmek : 1) Ölmek. DS.X. DS. C. katil.3592 sevi seyrek seyrik sıkı sındırıcı sınnan sıraca sıracalı sırasını savmak sırımsak : Öksüz. C. s. DS.3547 : Dilenci. DS. geveze. C. DS.IV.XII. C.

DS.sırnak sırsıra sırtı yarma sıtar sızıgan sin sineklik sinirlemek sinek sis sislenmek siyâhî siyek siymen slip soba sofra sokak sorutmak sökel sölegen söylenti söz sav sözebesi sperma su dökmek sueleği suüstüne çıkmak : Sır saklamayan. DS. C.XII.3675 : Çok konuşan. C. cadı. s. C. s. C. DS. s.2568 : Ayakyolu. s.3685 : Erkek üreme hücrelerinin meydana getirdiği sıvı. dedikodu.X. s. C. C. s. C. 2) Yüreği kötülükle dolu kadın.3653 : Kalça. DS. C. geveze. s. gusülhâne. 2) Kadının dişilik organı. s.IV. TS. TS. DS. DS. bel suyu. küçük abdest yapmak. DS.XII. C. DS.3677 : Laf. C. C. DS. s. C. DS. C. s.3650 : Cimri.XII. 2) Tifo. C. DS. s. 4) Sakat.3641 : 1) Kötü yolda kadın.X.4698 : Zenci.3619 : Tanrı. s. 3) Zatürree.2571 : Ev içinde küçük banyo. C.XII.2603 : şemek.X. s. DS.XII. mesane.3702 134 . DS.4694 : Kabir.X.X.X. C.4698 : Yüzdeki çil. s.X. TS.X. meni. C. s.3688 : Ayakyoluna gitmek.X. s. DS. C.4700 : Don yerine kullanılan parçasız küçük külot. DS. DS. helâ.3684 : Dedikodu. DS. DS. DS.X.X. C. söz.IV. ateşli bir hastalık.3685 : Geveze. s.X. bevletmek.X. dedikoducu. s.X. C.X. s. s.IV. C.3654 : Ağılı yılan.4691 : Yarasa.XII. C.IV. C. s. C.2608 : 1) Sidik torbası. 5) Öldürücü grip. s.X. DS. C. s. C. s. C. C.4698 : Yüz çillenmek.3618 : Şarbon hastalığı. er suyu. DS. TS. gusülhâne. s. derisi siyah olan. s. lekelenmek. s. DS. DS.3639 : Hayvanı işkence ile öldürmek.4703 : 1) Humma.X.3620 : rinli küçük çıban.3637 : Odalardaki küçük banyo. s. DS.3657 : Ölmek.XII.

C. vb.3692 : Çirkin.DS. DS. s. süvari deyala buna. s. C. C. C. ZBK A. yama yama üzerine.X.2640 : Pantolona eskimeden yama yaptırmak.3720 : Verem.IV.69 süleymancık sümbül sürgün sütçe sütü bozuk süvari vurdurmak süvari : Kertenkele. DS. piç. DS. 3) Gusülhâne. çaşıt.X. DS. C.X.3787 şakıma şaşa şaşıt şavşat şatafatçı şefşeli şehla şenlik şerbetleme şerbetlik şişgin 135 .4715 Efendim.X. C. C. C. C. C. s. s. s. s.3760 : Frengi. s.X. DS. şu pantoluy dizinde bir gaç dane yama. aşağılık. DS.170 Gidi bi kapiya da. s. s.3728 : Pantolona dikilen büyük yama. DS.sucu sultan suluk surat düşkünü suva sücce sükümsüz : Ak alkollü içkiler (şarap. DS. DS.X. ona da girmi. DA. s. karaktersiz. s.3702 : Verem.4721 : Deli. C.3754 : Dalkavuk.XII. C.X. s. s.3698 : Ayakyolu. s. DS. C.3704 : Suratsız. DS.4707 : 1) Vücutta suyu depo ettiği sanılan kesecik.X. C. o da buyur edi. TS. DS. s.3709 : shal. C. s. DS.3751 : Deli. 2) Sidiktorbası.140 : Çok konuşmak. C.3708 : Evlilik dışı doğan çocuk.X.X. karı. C.X. bahi ele sükümsüz bi kari çıhti ki dişari.3762 : Onurlu.X.X.3687 : Bir çeşit kertenkele. s. s. C. DS.IV. C. DS. kibirli. yama yama üzerine.X.XII.s. soysuz. DS. DS. helâ DS. s. s. TS.X. DA.X.3751 : Söz taşıyan.3756 : Az ve hoşa gidecek şekilde şaşı (göz).3736 : Kör.X. DS. o zaman süvariymiş guya o süvari denen şe.X.3762 : Bahşiş. DS. C. s.2672 : Eş. DS. C. s.).X. yüze gülen. Gidi bi kapiyi çali. rakı. s. s.3726 : Kötü soydan gelmiş kimse. s. s. C. C.XII. C.

X. C. karışık. s.3808 : Boğmak. DS. s.X. C. C. DS. C. C. DS.X. s. C.4735 : Boğuşmak.3819 : Sersemlemek.X.3821 : Akılsız. ödlek. C.3818 : Dedikodu. asılsız söz.X. s. C.196 takınak takıntı talamak talaşmak tam tamu tandırlama tankuş olmak tankuş taraş târumar tasarlanmak taşbaşı taşlık taşlı köy taşra tat tatlılık tava kapağı tay : Borç.3796 : Ölmek. taaret almaya giderken. s.2767 : Öğünmek.3798 : Abdest bozduktan sonra yapılan temizlik. DS. s. DS.4734 : Alacak. C.3789 : Şap hastalığı.3845 : 1) Babasız çocuk.IV. DS.X. ayakyolu. DS. DS.100 136 .X.XII. s. C. DS. mezarlık. s.X. K A. TAÜ .4729 : Ölmek. ölmek. s. s.3850 taşlı köyü boylamak : Hayatı sona ermek.X.X. borç.3841.3839 : Kabristan. s.3788 : shal. TS.X. s. TS.2722 Bir gün smail Çavuş ebdes. DS.100 : Yüznumara. C. s.şişgün olmah şişmek şivil tabak tabanı genişlemek tabansız taç taharet almak : Kin tutmak.IV. C. DS. DS. DS. 2) Kekeme.3832 : Dağınık. TS. C. C. DS.2712 : Fes. darmadağın. perişan. s.X. s. s. DS. DS. yekden bu adam öğüne çıhdı. C. C. hırpalamak. takke. s. s. DS.XII. DS. DS.4742 : kiyüzlü adam.X. DS. s. DS.3797 : Korkak. C. kavga etmek. s.X.99 : Kabristan. s. C.X. s. C. yüreksiz. C. cesaretsiz. C.X. s.IV. s. alacak. C. mezarlık.3814 : Ahır.3841 : 1) Dilsiz. TAÜ . 2) Deli. C. s.XII.X. C.3842 4) Az konuşan. s. s. s. C. C. DS. s.XII. s.X.XII.3816 : Cehennem. DS. TAÜ .4737 : Yaltaklanma. 3) Tanrı.4741 : Kıtlık. DS.3837 : Edepsizce. saygısızca.XII. s. C. 2) Üvey çocuk.

yozlaşmak.IV. C.X. C. DS. s.IV. TS.3894 3) Suçlu. C. DS.XII. Amca tekavid.3856 : Kefen. s. kavgacı. DS. 3) Yaramaz (çocuk için). DS. 3) Çalmak. C. s.4754 : Pislemek (hayvanlar için). çökmek. C.X. C.X. C.TS. TS. s.3880 : 1) Soysuzlaşmak.3861 : Emekli. s. erkek. DS.3882 : Vurup öldürmek.3890 : Akrep.4751 : Kötü (kadın için).X.3895 137 . Z. s. uyruk.XII. DS. s. s.4747 2) Korkak.2814 Vemedük zatı ilkokulda çıkdı berbecilie vidük. DS. C. s. Ara sıra balıa çıkiya işde. s.113 tekdamar tekzip tellemek temesük tenkurdu tenmek tensuz tepegöz tepelemek ter tereke terkili terkisalat terleme terletme ters ayakkabı ters tersibozuk terslemek : 1) Cılız. C. 3) Humma.XII. s. 2) Yıkılmak. s. DS.XII.2795 : Şeytan. DS.4753 : 1) Tifo.X. DS. s. motornan. DS.XII. 2) Beceriksiz.3893 : Kötü yolda kadın. C.IV. C. ishal. yalan olduğunu söyleme. s. DS.3894 : Sürgün.X. s. 2) Akciğer hastalığı. DS.XII.4753 : 1) Terbiyesiz.X. C.4745 : Deprem.XII. s. DS.tebaa teccel tef tehlike tekaüt ( teka üd ) : Bir devletin idaresi altında bulunanların tamamı.X. 2) Zatülcenp.4754 : 1) Gübre.3875 : Hamamböceği. C. s. C.2821 : Sigara içmek. s.3862 : Yalanlama. 2) nsan ya da hayvan dışkısı.X. C.B. 2) Herkese çatan. DS.4752 : Tifo. C.3892 : 1) Tifo.K A. s. DS. C.3871 : Faiz. s. C.X. DS. s. C. s. DS.X. DS. sandalnan.X.X. C. C.X. s. C. s. C.3880 : 1) Sakar (kimse).X. s. DS. C. s.XII.3888 : Sığır. DS. s. C. DS. DS. C.

s. DS. C.XII. TS.X.129 toprağa vermek toprak olmak toraman toy toylun : Ölüyü gömmek TS. DS. C.X.2904 : Ölümü yakın görülmek. s. C. C. etine dolgun. TS. ölmek. C.3931 : Kibirli.4760 : Ayakyolu.3925 : Koltuk altında çıkan kan çıbanı. s. NYA. s. C. olgunlaşmamış.X. s.2907 : Ölmek. s.terslik testis tevekkel tevkif etmek tığ tırıltı tırtırdamı tilkiburnu tok tombul tomruk topaç topak toplu toprağa bakmak toprağa düşmek toprağa girmek : 1) Ters olma hali. dikbaşlılık.IV.IV.IV. toprağa karışmak. DS.X. ölümü yakın olmak. C.2864 : Deli gibi.IV.IV. 2) Tersçe davranış. TS. dolgun. s.IV. s. C. DS. n olacah mut ölümüne geden. C. şişmanca. vurulup ölmek.2899 : Tutukevi.2856 : Er bezi. TS. C. C.3908 : Dışkı. TS.3968 : Genç olduğu için bilgisiz ve beceriksiz olan. TS. DS. C. C. s.3962 : Vücutça dolgun.X.3957 : Kötürüm. tecrübesiz.2907 : Ölmek.TS.3976 138 . helâ. s. TS. s. C. s. burnu büyük. C.IV. pislik.2907 Atladım girdim baga Başım degdi yapraga Ben seni alacagam Meger girem topraga DA.IV.X.3961 : 1) Bir çeşit çıban. acemi. C.X. C. s. C. s.3946 : 1) Şişman. s. C. TS. TS. DS. s. C. s. s. DS. kaçık. DS.IV.2873 : Parasız pulsuz.X.2912 : Yosma. toplu. s. C. s.XII. aksilik.2907 : Gömülmek. C. C. s. s. DS.128 fahırsın elinde haşlın olmıyo geş goca demiyon topran altına giriyon bu derdin yüzünden. DS.2907 : Sarhoş. gıl gındap melmekatın içi. s. DS.X. s.IV.IV.4768 2) Kabakulak. s. DS.3902 : Suçluyu tutuklamak. gömülmüş olmak. 2) Etli.X.

4021 : Cinsel yaklaşmada bulunmak. C.XII. s.2959 : Bunak.X. s. s. C. DS. C. DS. işçi. 4001 : Müsrif.2943 : Saf. s. DS. s. DS. s. DS.XI. C. C. 2) Metres. DS. DS. DS.4020 : Çeşitli eğlencelere düşkün. bön. s. C.X.X. DS. C. s.4781 : Hırsız. s.4024 : Abartmak. s. DS. DS.X.X.XII.XI.XII. DS. C.XI.4023 : At.IV.3979 : 1) Bağırsak bozulmak. yalan söylemek. sürgün olmak. 2) şemek (çocuk ya da hayvan için). C. uşak.X. C.X. C. s. C.3995 : Cimri. dost. eşek. s. C. DS. C. s. duvar vb. DS.4024 : Bit. s. çökmek.4019 : Yankesici. DS. s.4014 139 .4000 : Felç olmak.4781 : Çalmak.XI. peri.4011 : Mezarlık. C. sefih. DS. TS. C. s. DS. korkulu. C.XII . C. aşırmak. peri tarafından çarpılmak. yıkılmak. DS.XII. C. s.X.4775 : Sara hastalığı.X. TS. s.4026 türküsünü çağırmak : Dalkavukluk yapmak. DS. s. C.3988 : Tutukevi. s. C.töker törlemek tulum turma tutak tutaklık tutalga tutma tutulmak tutumsuz tüberküloz tüm tünemek türbelik türetmek ubur uclanmak ucu uçarı uçgun uçkur çözmek uçmak uçuhlu uçuk uçurgan uçurmak ufacık ufaklık ufatmak uğrağa gelmek : Kötürüm.X. TS.X. s.4013 : Uydurmak. s.s.3984 : Dik kafalılık.XI. C.X. C. s. DS.3998 : 1) Hizmetçi. s. s. C. alıp götürmek.3998 : Sara hastalığı. DS.XI. s.4782 : Cin.XI. C. çalım. katır vb. s. göçmek. DS. C.4019 : Çalmak. C. C. s.4781 : Cin. DS. usta hırsız. şımarıklık. C.4010 : Ölmek.IV.4781 : Korkak. DS. DS.XI. s.XII.IV. C.X. DS. C. DS. s. çapkın. DS.4013 : Hortlak.2939 : Verem.4022 : Yapı.XI.

DS.XI. korkutan şey. C.IV. uyuşuk (insan ve hayvan için). C.IV. C. s. DS.4026 : Çarpılmış.4028 : Baykuş. takılan. s. s. DS. s.4043 : Yolsuzluk.XII. DS. s. DS. DS. cin çarpması.XI.4053 : Boğmaca. C. TS. C.2989 : Kötü yola sapmış (kadın için).XI.4051 : Çalmak. yoldan çıkmış. C. s.4048 : Kötü davranışlarda bulunan. TS.uğrak uğraklı uğramak uğru uğrulamak uğu uğukuşu ulmak uluca ulukuş umacı umumhâne ustalık usulsüzlük uydurmak uygunsuz uygunsuz uysal uyuntu uyutmak uz uzunböcü uzun kulaklı uzun uzunöksürük üç kağıtçı üçlemek : Sara. TS. C.4053 : Yalancı. s.XII.XI. 2) Erkek cinsel ilişkide bulunmak. s. DS.XI. s. C. çürümek. s. s. yolkesen.4790 : Eşek.uğurlamak.4027 : Baykuş.XI. C. s.IV. bön.4036 : Genelev.4027 : Hırsız. C. aşırmak. C. s. düzenbaz.XI.3003 : Yılan. DS. s. başkasının sözüyle davranan. DS. DS. DS.4057 140 .4027 : Çalmak. yaratık. C. 2) Hastalığa tutulmak.4783 : Bozulmak. DS. C. inmeli (kimse).4051 : Kişiliksiz. kokmak. ahlâk sız. DS.4784 : Kuma. s.2975 : Kurnazlık. dolandırıcı. şeytana çarpılmak. C.4790 : Hırsız.4052 : Yılan. DS. DS. hileci. serseri.XII. C. kavga çıkaran. DS. düzencilik. s. s. C. C.XI. s. tembel. DS.4035 : Cin. s. C. s.4049 : 1) Aptal.4782 : 1) Cine.3007 : çki içmek. terbiyesiz.XI.2982 : 1) Kız kaçırmak.XI. C. C.XI. s. s.XI. C. DS. C. TS.XI.IV. onun bunun ardına takılan. DS. peri örneği. s.IV.XI. DS. s. 2) Geçimsiz.XI. C. DS. s. s.XII. çirkin veya zararlı hareketler yapan. C. DS.XI.XII. TS. C.XI. s.4034 : Baykuş. C. C.

s. DS. C.IV. s. C. s. C.3036 kütahya yolunda vademiz yetdi azrail canımızı aldı da gitdi eşimi dostumu perişan etdi ağlayın dostlarım bana ağlayın salımın ucuna allar bağlayın adım menderesdi gülbeydi eşim genç yaşda karardı daım güneşim ardımdan meleşir anam kardeşim gelin dostlar gelin bana ağlayın salımın ucuna foçu bağlayın U A.XI.XI. eklemek. katlamak.XI.4077 : Tembel.3022 : Aybaşı olmak. C. aldatıcı. DS. DS.IV. s. DS. s. C. s. adı kötüye çıkmak. DS.XI. C.4077 : Zatürree. C. O anda iki tene incir yaprağı bir ardına bir önne. TS. s.250 üst üste vurmak üstü kirlenmek üstüne yatmak üşencek üşütme ütücü üzeriyüklü üzgün üzülmek vâdesi gelmek : Aybaşı (kadınlarda). C. C. s. DS. TS. s. s. C. ömrü sona ermek. s.XI. pinti. s. DS.IV.XII.IV. C.3018 Hazreti Ademin de üzerinden hülleler alındı. s. C. s. C.3052 141 . DS.XI. C.XI.4066 : Çıplak. Feryatda galdı. ( kadın için). DS.4801 : Cimri. K A.ünlenmek üryan : 1) Dile düşmek. s.IV. aldığını geri vermemek.XII.4074 : Fiyatı arttırmak. Üryan galdı.XI.4080 : Gebe. 2) Yoksul.3037 : 1) Hasta. DS. TS.4799 : nme inmek. C. s. kibirlenmek. hazne.263 vagina. C. s. 2) Onurlanmak.4085 : Hasta.4076 : Borcunu ödememek. vajina vahıtsız var yemez : Döl yatağı yolu. s. TS.4078 : Dolandırıcı.4086 : Eceli gelmek. eli sıkı. DS. TS.XI.

hani bi yakaya urumıcak gibi olur. s. C. s.XI.XII. C. ishal.4105 : Şişmanlamak.XI. DS. DS.141 yakın gitmek yakınlık yalınlamak yallı : Cinsel ilişkide bulunmak. C.4178 : Dışkısını yapmak. DS. s.4147 “gel ardıma bin gotürim” dimiş. Aşam gırhın ohutduh. idam sehpası. TS. C. s. C. C. s. DS.4160 : Yaltaklanmak.IV.XI.4811 : Sırtlan. şöyle bi elini saldırmış “samur samur giymissin kuklümüsün ne” dimiş. sin.vefât : ( Yalnız insan için ) Ölüm. s. C. s. hizmetçi. DS. TS.4128 : Sürgün.4118 : Cehennem. NYA.3099 : Kadın memesi. C. DS. DS. s. C. C. s.146 yakınlık göstermek : Cinsel birleşmeye yanaşmak. C. s.4175 : Dedikoducu.IV. C. C. s. s. s. nebim yallı diller imiş ezelde garannıh bi yire. çalmak. s. DS.XI.XI. maluh varmış yal lı. s.140 vesikalı viranguşu yağ bağlamak yağız yer yağlı ip yaka yakalı yakasız gömlek yakı : Kendisine fuhuş için resmî makamlarca izin verilmiş kadın. yana varıncı.4127 : Kefen.XI.4121 : Darağacı. s.4128 ondan sonı yani her türlü şee.XI. DS. bi yallı delıne gotürmüş. s. C.4127 : ri memeli kadın.3062 bi yü r arısına dutuldu. şunnadan bunnadan gurtarılmış sayılır gari. s. DS. KYA.XI. C. DS. C. DS. s.XII.3071 : Baykuş. DS.XI. C. s. C. DS. s.XI. DS. NYA. DS. gırkTan sora o yatak da sökülür. ortalık karıştıran. DS. C.4179 142 .4129 : Soymak. kötülükleden.XI.XI. C. heç mefası yoh kimsenin.XI.IV.4129 yanaşma yanlamak yapalah yapıntı yapmak : 1) Kapatma.4171 : Baykuş.XI. s. s. maluğun delıne. s. TS. üş gunden soğna mefat itdi. DS.4129 : Cinsel ilişki.XI.XI. pislemek. metres.4812 2) Uşak. C.

ikiyüzlü. fakat rivayete göre hangisinde yatdı belirsiz. s. DS. C.XII.4199 : 1) Humma ve benzeri ateşli hastalık.4180 : Yaltaklanmak.XI.4192 yaygan yazgılı yazıcı yazma yazmak yedirmek yemek yemeklik yenirce yerdegezen : Dedikoducu. DS. DS. toprakta gömülü bulunmak.XII. s.XI. C. 2) Şirpençe. DS.4241 : 1) Frengi.4222 : Öldürmek.332 yasdıhlı konuşmak : kiyüzlülük etmek. C. felç. C.4209 : Karayazılı. DS. DS. s.XI.IV. C.3141 : Dalkavukluk etmek. C.XI. ismini daşıyan. DS. 4) Zatürree.XI. DS. TS. s.XI. C.4186 : Dövmek.XI.4216 : Büyücü. s.4816 : Dolandırıcı. s. dara elinnen aldı.4241 : Rüşvet. C. C.253 yere bakan : Sinsi. C.XI.4200 : Bir yerde.XI. s. C.yaradan yaramışlık etmek yaranmak yarışık vermek yaslamak yatağan yatak yatalık yatık yatmak : Allah. şöyle ayni yerde gezen kimi. s. U A. mezarlın içerisinde. DS. s. s. DS. s. s.4817 : Rüşvet vermek. Geder getmez emen bileğne yapışdı. s.XI. s. C. C.4180 : Dedikodu etmek.3162 mesela bunun üç yerde oldu söyleniyo.XI. DS. s. C. 3) Cüzzam.XII. s. C. 3) Zatülcenp. s.XI. s. 2) Tifo. yoktan var eden. s.4250 Bu ele yatdı ki yere ki. C.IV.4250 143 . DS.XI. ölmüş olmak. DS. DS. ördek. DS. TS. DS. s. s. K A. DS. s. mesela bizim köyümüzde sultan karacamet türbesi va.XI. C. DS. DS. C. C. Halîk. s. mezarda. DS. C. yaratıcı.4199 : Oturak.4218 : Büyü yapmak.4817 : Kabakulak.4815 : nme.XII.4246 : Yılan.XI. C. söz taşıyan. Çekdi.XI. C. s. Tanrı.

XI. DA. C. C. s. C. DS.3286 “diyi o senın yüznumarada söladığın şe senın sakalının üzerında. DS. DS.4256 : Kanser.4328 : Geveze. s. DS. başladı ileri geri gitme. C.4290 : Parasız. DS.XI.148 yeşillik yeyilme yeyim yıldırım yıllık yol vermek yolbasar yolcu yollu yolsuz yolu doğrultmak yordanlı yortma yumrucak yumurcak yusufçuk yüklü yünağız yürek etmek yüzlekçi yüz numara : Hıyar. C. s. s.4291 : Deli.4316 : yileşmeyen çıban. odasi ayridi. DS.XI. DS.XI.4322 : Gebe.4271 : şten çıkarmak. C.XI.IV. C.158 Herkesin evi.XI.4331 : Kusmak. C. hanı yer sarsıntısından. hastalığı hızla ilerlemek. s.XI.4267 : Antepçıbanı. kovcu. DS.4260 : nme. C. s. C.XI. DS.4291 : Ölümü yaklaşmak. s. s. C.XI. DS. C. zelzele. DS. C. C. DS. DS.XI. DS. DS. s. s.XI.XI. 2) Küçük bir çeşit ev kertenkelesi. C.” KBAYA. C.gerideki arabaya vurucam deye ben de fireni basıyon.4337 : Ayakyolu. DS.XI.4317 : 1) Bir çeşit baykuş. C. TS.yer sarsıntısı : Deprem. söz taşıyan.XI. s. C. DS.4333 : Yüze gülerek ağızdan söz alan.XI. KYA.IV. s. felç.4289 : Kötü yola düşmüş kadın. s.4297 : Lağım.119 144 . TS. DS. s. C. DS. s.XI. DS. s. s. s. s. s. hepsi bi şedi. helâ.4260 : Rüşvet.3198 sona bi de bakTık ki taksi böle sallanırkan. s. s. C.4289 : Ölüme yakın. Hepsi bi yüznumaraydi. tuvalet. s. C. s.XI. s.XI.4298 : Veba. C.XI.4292 : Haydut.XI.

s.Beni içeri aldiler. s.XI. C.3308 Zamananın birisinde bir fuhara varıdı.3336 : Ölmek. s.IV. C.IV.XII. DS. aşağılanmış.XI. alçak. onursuz (kimse). C. s.252 zıfırı bitirmek zılgıt zıpkın zührevi züyüt olmak : Ölmek. tahıl yoh. s. C. DS.XI. Evde un yoh.166 zal zelîl : Deli.XI. s. s.4402 145 . C. DS. Bir yüz nümere kimi bir yer vardı. Ama fuhara çoh zelil idi.228 adamcaza yardımcı olcen. s. DS. C. Ayni bu seneler kimi. DS. KYA.4835 : şsiz. K A. TS. yüznumaraya götürcem şeklinde bi tanesi unun da parasını çalmış. TS. C. s.4345 : Hor.4375 : Frengi ve bel soğukluğu gibi cinsi münasebetlerle bulaşan (hastalık). K A. Orıya gapatdiler. biz kimiydi. hakir. aşağılanan.4366 : Kaba. s.

paylamak : ince hastalık : kâmeti arttırmak : katakulli :laf işitmek. mahmıt. gökçe : amiyâne : amoral : amoralizm : anahalı. hızan. uygunsuz : alabaş. hazan. kursaksız. eli büyük. altıboğumlu. uysal : afalsız. zelil : çatık : dalalet : dekolte. gocaoğlan : adını eller alsın. terkili : afal. ferik. sarıoğlan. papara yemek :müzevir aybaşı olan (kadın) : kirli. tankuş : alabacak. kıssa. dem : aşağı. halasız. açgözlü. seyrek. erotik. bayağı : aşağı. guyruğlu. cam göz. can alıcı. kınalı.GÜZEL ADLANDIRILAN KAVRAMLAR D Z N açgözlü ayı akrep aptal akılsız ahlâksız ahmak azrail adice ahlâk dışı ahlâk dışıcılık aybaşı adi alçak asık suratlı azma açık saçık arsız anlayışsız ağzı yamuk azarlamak akciğer veremi azıtmak aldatma azarlanmak arabozucu : abdal. çalgını. müstehcen : eli yüzü yünmüş : ganmaz : gedik : geliştirmek. namazsız 146 . esma. manav : alıcı. gümüşgöz. ahraz. ilinti : adıyaman. banal. çilesiz.

ulukuş. yusufçuk. inah. horasa : balkırmak : bölme : büyük öksürük. efsûn. cönk kuşu. gongoluk. hıcılayık. ağzı açık. uçgun : bağı. gılın kuş. talamak : lafı güzaf : lüpçü büyücülük yapmak : küpe binmek 147 . muratçık. ala ağız. ören kuşu. pilavıcık. ishak. horozik. yapalah bencillik beygir basur beceriksiz beddua etmek boğmak boş söz beleşçi : enâniyet : güllük : hemoroyit : idaresiz. devletli. hümmatun. kuğuruk. poğuç. inkisâr. hüpbükkuş. halak ağızlı : ahırak : akbakan. kaftar. uğu. ayran ağızlı. allahlık. intizâr : ansızına uğramak : atah geçirmek : atakçı. açık ağız. mal kadın. kukumav.ameliyat ahır aybaşı olmak acem büyü yapmak büyücü bedavacı boşboğaz balgam budala beddua birdenbire ölmek bunamak bunak büyü balgam çıkarmak banyo boğmaca böbürlenmek baykuş : operasyon : tam : üstü kirlenmek : toy : yazmak : yazıcı : abacı. hayırlı kuş. dedem akıllı. kılın. terkisalat : ilenmek : imiklemek. hacı kuşu. uzun öksürük : büyüklük taslamak : çön kuşu. kakavan : albaba. viran guşu. akgöz. açıkçı : acığaz.

hızan. sayıp. balyemez. uyutmak. aşırmak. orak. erlenmek : ecene : el darlığı : erleşikli. lepra. gezer. aparmak. kısmık.baş belası bilgiçlik taslamak bulaşıcı hastalık bronşit bayatlamak bayatlamış boğuşmak cimri cüzzam cahil cinayet işlemek cin çarpmak cüce cimrilik cin çarpmış cin cadı ceset cin çarpması cehennem çalmak : munzur : oranlamak : ortalık ağrısı : öğkenli : pamuklanmak : sırımsak : talaşmak : abdal. ıskırtmak. ili. sinnek : kadavra : oğrak. umacı : hotik. araklamak. var yemez : akarca. esürük : geçkin. uyutmak. kanatlandırmak. malyemez. sıkı. uçlanmak. afartmak. kaftar. tenmek. avkırmak. uçurmak. yalınlamak çokbilmiş çalma çırılçıplak çırılçıplak gezmek çingene : akıl gülü. kıtmır. afsunlamak. gümüş göz. erişmek. hoyrat. cinsel sapıklık (erkeklerde) : kibar hastalığı kaydırmak. baba. uğrulamak. uğrak : yağız yer : abartmak. akılgan. oğrulamak. miskin hastalığı (illeti) yenirce : boş : cana kıymak : çalınmak. ilbiz. korkut. mantıcı. alaylı : aktarmak : anadan doğma : ana etinde gezmek : asık 148 . bahil. kıvırmak. tutuk. mekir nekir. alaklamak. dönük. eli sıkı. uçuk.

zal : bertaraf etmek 149 .çirkin yüzlü çarpılmak çiş yapmak çirkin çolak çalınmak çiş çürük çekiştirmek çil çillenmek çapkın çarpılmış çürümek çıplak dilenmek dışkı domuz dedikoducu dilsiz dönek delilik delirmek dolandırıcı dalkavuk deprem deli defetmek : çehre zügürdü : gevilmek : guşak açmak : ırşat ( irşat). kaknem. kötü hayvan : ağzı kara. ala ağız. hoşamatçı. kazak. şahvat. eser. alık. yapıntı. yatak : alkışçı. esemeli. dağdagezen. kaçırmak : alkaçıcı. ayarsız. adını eller alsın. kapınmak : abdest. yayvan : ahraz. salt. el açmak. gara canavar. kaytoz. hınzır kehten bakan. şatafatçı : allah emri. kabaram : aklını bozmak. mancınıklı. ayyar. sıracalı. kesegen. surat düşkünü : iteli : kanatlanmak : küçük abdest : maceralı : müştülemek : sis : sislenmek : uçarı : uğraklı : ulmak : üryan : abdallanmak. çalak. çalınmak. arayışçı. alabacak. sırnak. büyük abdest. baykara. duraksız : akıl hastalığı. tırıltı. yordanlı. Elazığ. tat : akar akıllı. aklını yitirmek. sallantı. cinleri tutmak. akıdık. şerefli. ütücü. yer sarsıntısı : ayarsız. çakıştırıcı. kuş kaldıran. tehlike. isdenmek. necâset : adıyaman. gaban. mimişçi. avuç açmak. aklını kaçırmak (kaybetmek). atlatmak.

işlenti. güdük. isdeci (isteci). türküsünü çağırmak. kaldırım kuşu : bacası tütmez olmak : bakımcı. temesük : ayağı dışarı. postunu taramak. sanıldak : asık. yaslanmak : iç ağrısı. öfelemek. gedâ. hınbıl. iteli. rahim : döşürücü. öşek söylenti. kazancı : sapha vurmak (sapalamak) etmek dalkavukluk etmek : eteklemek. yarışık vermek : itilmek : karşı taraf : kızılcık hoşafı içirmek : kuş kuyruğu : terslik : ayarsız. perilikarı 150 . aymaz. ergi. mervan. külah sallamak. söz sav. geder. berkep. yaramışlık doğurmak : gurtulmak dedikoducu (kadın): guyruhlu doğurmak (hayvanlar için): guzulamak dengesiz düşmanlık dövmek dizenter dedikodu emekli dedikodu yapmak defolmak düşman dayak atmak difteri dik başlılık edepsiz evde kalmak eşek edepsizce fışkı fesat felçli faiz fahişe fikirleşmek falcı : hoylu : husûmet : ıslatmak. eli bayraklı : bağrı geçmek : büldül. geçinti. tandırlama : tekâüt : irdelemek. kuruburu : ndir kaldır. uzun kulaklı : taşbaşı : ahbun : ak gözlü : alınmış.dalkavukluk döl yatağı dilenci dolandırmak : demogoji : doğanah.

kutes. yatağan : hıra : kif. carbazan. gövdeli. suluk : bardelhana. sazak. boylu. eli uzun. kalabalık ağızlı. uçurgan. yerince : konuşmak : ortaya düşmek : tutuşmak. kantin. dam. inme. ceza evi. arıkçı. seçime. uz : akarcalı : alaca. çöş. hazan : ecevit. iki canlı. göz açıcı. lafazan. şerbetleme. hayta. ebe. uğru. oğru. döner. ölçer : engebe : engi. salaca. üzeri yüklü.fakir fitne felâket felç frengi çıbanı frengi flört etmek fahişe kadın felç olmak grip geveze gusülhâne genelev gasp etmek gevezelik gübrelik gübre hâmile hırsız hastalıklı hapishâne hırsızlık hile haydut hileci hâmile olmak hayvânî homoseksüel hizmetçi : durumsuz. düzen. küllenme. karacı. yünağız : arınak. yüklü : ağzı açık. ozan. eli çakır. salata : seçmelik : ters : ağır ayaklı. içeri. kötü yara. sineklik. entrika. tomruk : algıncılık : avanta. gaytar. soba. çenesi kuvvetli. bahar. hozan. üzülmek : ara hastalığı : arı kıran. gedâ. ayağı ağırlı. ayağı ağır. atak. alvurcu. yol basar : aynacı : bebek beklemek : behîmî : çelebi : gapı kızı 151 . ağırlıklı. karamancı. katakulli : ayakçı. umumhâne : el koymak : ozanlık. kaytaz. zührevi.

hakaret etmek hortlak hayvan hoppa hain hapsetmek hapse girmek hayâlet hâmile olmak hileli hödük hasta hıyar hademe ırzına geçmek ırzına geçilmek iftira etmek irin iftiracı işemek ikiyüzlü inatçı ikiyüzlülük iffetsiz içki içmek ihtiyar ishal olmak işsiz ishal

: giydirmek : goncolas, hotik, mekir nekir, obur, öşek, ubur : goşu : hafif, havâî : hınzır : içeri atmak : içeri düşmek : ili : karnı olmak : katkılı : orman gülü : üzgün : yeşillik : hizmetli : başına çökmek, becermek, ilişmek : kirlenmek : aba atmak, abamak, kara çalmak : acı su, afgan, nem, sıraca : ad çekici, ağzı kara, karacı : akıntı, belermek, gezelemek, kuşak çözmek, kuşak tazelemek, su dökmek, törlemek : akıdık, ala ağız, alabula, alemşat, dili güllü, ekdi, gundahçı, halasa, hoşamadı, tava kapağı, yere bakan : aksi, dik başlı : alacalık, oynadanlık : alûfte, ellenmiş dillenmiş, malın gözü : atmak, dem çekmek, demlenmek, kafayı çekmek, üçlemek : ayan, geçük : bayrambeyi olmak, bozguna düşmek, fikirlemeğ, törlemek : zıpkın : bozgun, güvelemek, iyindirik, ötürmek, özağrısı, sürgün, tersi bozuk, yakı

152

ihtilam olmak ihtiyar işsiz iltihap iftira idam etmek idam sehpası ikiyüzlülük etmek işten çıkarmak kusur kemik veremi kel küfretmek küfür korkak külot kaba adam kör kötürüm kaynana kurnaz küsmek katır kızıl hastalığı kalleşlik etmek karaktersiz komada olmak kanser karı kambur kusmak

: düş azmak, hamamcı olmak : erişkin : gezginci : hicran : kara : sallandırmak : yağlı ip : yasdıhlı konuşmak : yol vermek : adem : adı batası, akarca, hınam, ilahcıh : ağbaş, alazlık, ayaz, bozalak, kır, netameli : ağız dağıtmak, içinden okumak, kalaylamak : ağız kokusu : akgöz, cebin, ılgın, muhannet, ökçesiz, tabansız, uçuhlu : slip : akkaya bülbülü : alîl, âmâ, naşal, özen, şaşa : alkın, küt, malül, topaç, toker : ana, analık, kocagelin : anasının gözü, diribaş : aralarından kara kedi geçmek : arap işi : ateş gömleği : ayna tutmak : aynasız, namert : bacak çekiştirmek : basra, incitmebeni, sınan, yeyilme : baş yoldaşı, ev şenliği, harem, şenlik : bellik : böğürtlen çıkarmak, böhürmek, döndermek, gaytarmak, istiğfar etmek, kaytarmak, öğmek, öğümek, yürek etmek

153

kıç kefen kurt kusmuk kibirli koca kuduz (köpek) kerhâne kolera körlük kör olmak kızlık zarı kekeme kinci kayırma kabızlık kusma kalçalar kibirlenmek kovmak kan çıbanı kalça kendini öldürmek kalça kemiği katliam kızamık kabız kin tutmak kâtil kekeme kıtlık

: buç, oturak, popo : çadır, melez, tef, yakasız gömlek : dağda gezen, dik kulak : eğşümük : ekebir, onurlu, payalı, şişgin, tok : er, gişi : esiren : genelev : göğerten, iç ağrısı, kirli paçavra, kusah : göz buğu : gözü sönmek : himen : ılat : içerili : inâyet : inkîbâz : istifrağ : kaba etler : kanat biçmek, ünlenmek : kapıyı göstermek, papucunu eline vermek, pasaportunu eline vermek : kara mübarek : karpuz, kut kemiği, sofra : kendine kıymak : kıcır kemiği : kırım : kızılcık, köme, paryandı : perklik : şişgin olmah : sındırıcı : tat : tatlılık

154

kaçık kuma kurnazlık kişiliksiz karayazılı lazımlık lağım maymun iştahlı meczup münâfık merhametsiz müflis mezar mezara koymak manda metres meme meni mezar taşı mezarlık mahkum menenjit mıymıntı müsrif namussuz orospu : tevekkel : uluca : ustalık : uyuntu : yazgılı : akıldak. önlük. türbelik : hükümlü : mat : miskin : tutumsuz : ayarsız. başdan çıkgın. kıyıcı : bitkin : daşlı köy. yaka : gül : hece taşı : hıdırlık. avruz. damarı kırık. evraksız : addırık. kötü yola düşmek (sapmak). andız. kabir. kara toprak. vesikalı oynaş orospu olmak onursuz oğlancı : aşna fişne : ayağa çıkmak. pektin. lahit. kötü yolda olmak : zılgıt : kulumpara 155 . gömeç. tutma. malta. güvende. taşlık. bardel. ayran gönüllü : algın : ara kedisi : bağrı bütün. taşlı köy. yanaşma : göğüs. uygunsuz. kab. kabristan. bandırmalı. portakal. oturak. sağsı : algın. karadam. başı dışarı. sinnek. yortma : akak. kötü kadın. böcük. servi altı : defnetmek : dombey : Ekti. seçme.

kan içmek. kana boyamak (bulamak) . hayata gözerini yummak (kapamak). Allah’ın davetine icabet etmek. dünyaya veda etmek. salaca : fâni : idare etmek : itlâf : menedilmek 156 . don değişmek.oturak ölü evi öldürücü hastalık ölüm ölmek : yatık : acı yer : ağır hastalık. kara deve. Ramet-i Rahmana kavuşmak. ruhunu teslim etmek. kırmak. can alıcı : anakız. bir avuç toprak olmak. teslim olmak. gergek bulmak. göçmek. kan dökmek (dökülmek). dünyaya gözlerini kapamak (yummak). dünyadan gitmek. sırasını savmak. gözlerini kapama gözüne kara toprak dolmak. keçinmek. günü yetmek (gelmek). el çekmek. gözleri kapanmak. geçinmek. merhûm. can vermek. hayatıyla ödemek. ötmek. atılıp gitmek.toprak olmak. kara yere girmek. sesi semadan gelmek. alıcı : ahiret uykusu. kaykılmak. vefat : ahireti (öbür dünyayı) boylamak. kara yol. sevi : aralık iyisi : bûse : can almak. irtihal. patrav olmak. kara toprağa aş omak. götürmek. müteveffâ. rahmete gitmek. hadlamak. hayatını kaybetmek. geş olmak. işini bitirmek. gider gelmez. karayazı. sorutmak. kurukan. kırmacını almak ölü ölümlü örtbas etmek öldürme öldürülmek : cansız. arka kapıdan çıkmak. toprağa girmek öldürücü öksüz ölüm iyisi öpücük öldürmek : amansız. köpeği tükenmek. gümbürdemek. gonyoyu dikmek. dünyadan göçmek. gözünü yummak. canı çıkmak. kayıvermek. kesit. çökel. ecel şerbeti içmek. haklamak. işini görmek. defteri dürülmek. dindirmek. gitmek. milcan.

paçası düşük : târumâr : yapmak : acı su. bulduk. omzu düşük : tankuş olmak : açık ağız : ters saraya yakalanmak: ağrı tutmak 157 . ekti : açılıp saçılmak : boğazsak : cebi delik : haklamak : kantin : kaput (kapot) : kestanecik : lokma göz : paçalı. pırna. besmelesiz. örünç. ekdi. mektep görmemiş : abızambak : abuk. ağız bağı. ilinti. ayağ. döl. fırlama. gırık. katkılı. ansız. çalık. böcekçi. anzarat.özürlü piç palavracı pezevenk pervasız olmak pisboğaz parasız perişan etmek palavra prezervatif prostat patlak göz pasaklı perişan pislemek rakı rüşvet rezil romatizma rüşvet vermek rüşvet alma rüşvetçi rüşvet verilmek saygısız saçma sapan sersem sersemlemek salak suçlu : nedirli : alakırık. örde. kıdım. emeksiz. gevik. yemeklik : ayak eskisi : guruyel : haplamak. sümbül :alakuş : baş baş. esneksiz. sucu : ağacalık. algı. kirtik. haram. düz. yedirmek : irtikâp : mürtekip : para dönmek : abdestsiz.

bel. eser. ösrük. hayta. tutalık : nedir kalmak : alçak. elbiz : bostan. dutalga. bızık. kocalık. kazak : karabacak. tereke : karakaçan 158 . toraman : bezzeke. müzmehel. eserli. sadır : tenmek : akmık. çödürük. esrük. bedmâye. eserli. ingil. meni : özü kara : al basma. damarı bozuk. sökel : allanmak : tüm : baykara : bekrî. oğraş : istismâr : kabıklı (kabuklu). dışarlık. esürük : okutmak : ekşi : fikrisâbit : fırdöndü : gezenti. mayası bozuk : tepegöz : alîl. pasak : cürüm : dudak sarkıtmak : dutargalı. gülbeser : bujma. atmık. kır serdarı : gızdırma : hengâme.suratsız söven sidik soysuzlaşma sperma sütü bozuk sara hastalığı sakat kalmak soysuz sakar sakat sarkıntılık etmek saf sümüklü sarhoş sümüklüböcek salatalık sümük suç somurtmak saralı surat asmak somurtkan saplantı sebatsız serseri sıtma savaş sömürme sünnetsiz sığır sıpa : sükümsüz : ağzı dolu : akıd. durucak.

hızan. ayvat. artçardak. abrez. ayağ yolu. apana. hoyrat. kenef. aç çardak. dışarı çıhmah. uyuntu. hasıl. pazdamah : sel : sergen gezen : acar. korkut. çör. çömez. elbiz. ağır gövde. dizban. kilo almak. salaca tifoya yakalanmak : ağrıya yatmak 159 . lavabo. yüznumara şeytan şirret şaşı şeker hastalığı şımarık şerefsiz şişmanlamak şark çıbanı şaşı şapşal şarap şımarıklık tuvalet tuvalet ihtiyacını gidermek: abdest bozmak. yatalak : bacağını çekmek : bulaşma : cansız at. kamaşık. mekir nekir. akyavaş. kademhâne. kanat. tombul. toplu : albız. küllük. apsâne. gezinmek. etine yarı. ağır canlı (kanlı). çarak. çeşme. şehlâ : diyabet : el bebek gül bebek : evraksız : gelişmek. üşencek : ağrı. güllük. gızıl. memişhâne.sünepe sidik torbası sövmek salya sıçan şişman : kıtıpiyos : kavuk. oldacı. tırtırdamı. andır. kanat. naşal. pahlamak tembel tifo topallamak tezek tabut : açık ağız. kola. terletme. oya. daylı. suluk : künyesini okumak. def-i hâcet. sökel. teccal : alcıkarı. gez (gezinti). kömbel. evdesthâne. eli bayraklı : aydaş. yağ bağlamak : güzellik : ılkış : ibiş : seci : tulum : abdesthâne. miskin. kubat. hâcet yeri. el kalem. iblis. karayatalığ. balıklamak. ter. ganere. terleme. su eleği.

andır. kurudan. gelincik. üç kağıtçı. gözsüz. kubuduk. ayığ. sarı ayaklı : çok bilmiş : dutma. atıcı. kelebek. sütçe. kefelâlesi. issice. kaltaban.tuvalete gitmek topal tembellik terbiyesiz utanmaz uğursuz ukala uşak uydurma uyuz ur uyuşuk umursamaz uydurmak üvey abla üvey anne üvey baba üvey kız üvey çocuk üvey verem veba verem olmak veremli yalancı yengeç yılan yarasa : su üstüne çıkmak : kaydır : kızıllık : terkisalât : abırsız. kel hastalık. hozancı.. gelinana. ağzı kara. güzel ağrı. aburgaşık. ince ağrı. âletse. eli sinan. karanlık kuşu. gecekuşu. sakâmetli. pek yüzlü. âsar. sokak. perdesi yırtık : aksi. sırsıra 160 . arsatan. alabacak. artis. babalık : kızlık : tay : olacak : adı belirsiz. sücce. ak ana. kayış kanat. alık. peçece. yanaşma : düzmece : gicimik : hatma : kamaşık : lakayt. isbir : adı kötü : adını eller alsın. uzunböcü. tüberküloz : baba. laûbâli : türetmek : ablalık : analık. yumrucak : iğlemek : ileze : abacı. derikanat. nene : atalık. ağzı yelli. yerdegezen : akşamcık kuşu. ıskıtça. gözel hastalık. atakçı. altı parmak.

ufatmak : gapgapıcu. toylun : kılınmak. koket. ötürük : kaynaşık. üşütme. laf atmak. katakulli. yatalık : siyâhî yaltaklanan (kimse): iycik 161 . piyaz doğramak. kabak doğramak. sökel. orannama. karacı : hayta : kantin. arkadaş : amansız : ayipleşmek. otlatmak. kuyruk sallamak.yılancık yetim yaltaklanma yüzsüz olmak yalan söylemek yağmacı yardakçı yalan yosma yaltaklanmak yetim yüzsüz yellenmek yalanlama yankesici yolsuzluk zakkum ağacı zakkum zevce (karı) zalim zina yapmak zıkkımlanmak zorba zampara zavallı züğürt züppe zatürre zenci : alazlama : ekdi : taraş : ar damarı çatlamak : atmak. hava vurmak. kubur. gaydırmak. ayan : aile. görüşmek : boyanmak : eli sopalı : gücük : hakir : kokoz : küçül : punta. yanlamak : mesek : pek yüzlü : salmağ : tekzip : ucu : usulsüzlük : acı ağaç : ağı çiçeği. kıtır atmak.

1978 162 .08.ÖZGEÇM Ş Kimlik Bilgileri Adı Soyadı Mesleği ş Adresi Eğitim Durumu lkokul Ortaokul Lise Lisans : Vali Tevfik Gür lköğretim Okulu (Elazığ) : Elazığ Ortaokulu : Sağlık Meslek Lisesi (Elazığ) : Fırat Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü : Ahmet GECEKUŞU : Öğretmen : Cengiz Topel lköğretim Okulu Karakoçan/ELAZIĞ Doğum Tarihi : 05.