ÖN SÖZ

Toplumsal değerlere aykırı kabul edilen ve söylenildiğinde kötü izlenimler uyandıran kelime ve ifadelerin bu etkiyi en aza indiren kelime ve ifadelerle değişimine “güzel adlandırma” adı verilir. Bütün dillerde görülebilen güzel adlandırma, bir varlığı veya kavramı bilinen yaygın ismiyle söylemek yerine, daha ahlakî ve değer yargılarına uygun bir tarzda ve daha yumuşak bir ifadeyle söylemek için “örtmece kelimeler” de denen farklı kelimelerle dile getirmektir. Batı dillerinde kullanılan “euphemism” terimi, amaçları yönünden açık ve gizli euphemismler diye ikiye ayırt edilir. Bu araştırmamızda euphemism teriminin karşılığı olarak güzel adlandırma terimini tercih ettik. Anlamını göz önüne alarak “örtmece kelime” terimi gizli euphemismler için kullanılabilir. Kullanımı hoş karşılanmayan kelimeler, çeşitli konulardaki toplumsal hassasiyeti gösterir. Güzel adlandırmanın ortaya çıkış sebebini toplumun inancına, ahlâkî yapısına, geleneğine, örf ve âdetlerine bağlamamız mümkündür. Bu değerlere aykırı kabul edilen kelime ve kavramların ifade edilmesi toplum tarafından tepkiyle karşılanır. Toplumun bir parçası olan kişinin bu tepkiyle karşılaşmaması için güzel adlandırma yoluyla oluşmuş kelimeleri kullanması; aynı hareket veya kavramı dinleyenlerin de anlayabileceği farklı bir üslupla dile getirmesi zorunludur. Bu açıdan, bir dili kullanan insanların ahlak anlayışlarını, bazı değer yargılarını veya inançlarını, toplumun tabu saydığı olay, nesne ve kavramları ortaya çıkarmak, toplumsal nezaket ve inceliğini tespit edebilmek için o dilde yer alan güzel adlandırmalardan faydalanmak gerekir. Bu araştırmamızın amacı, özellikle Anadolu ağızlarında kullanılan ortak güzel adlandırmaları ortaya çıkarmak, bu ifade tarzına hangi durumlarda başvurulduğunu belirlemektir. Güzel adlandırmalar, toplumda hangi ahlakî değerlerin ön plana çıktığını, bu değerlere aykırı kabul edilen davranış ve varlıkların neler olduğunu, bu davranış ve varlıkların ifade edildiği kelimelerin yerine ne tür kelimelerin kullanıldığını ve bu kelimelerin nasıl ortaya çıktığını tespit etmemize olanak sağlayacaktır. Güzel adlandırmayla ilgili görülen “edebi kelam, örtmece kelime veya ifade, güzelleme, hüsn-i ta`bîr” gibi terimlerin güzel adlandırmayla benzerliklerini ve

I

farklılıklarını; argo ve güzel adlandırma arasındaki benzerlikleri ve farklılıkları tespit etmek için güzel adlandırmayla ortaya çıkmış kelimeleri belirlemek gerekir. Bunun için başta Derleme Sözlüğü olmak üzere, Türkçe Sözlük ve çeşitli Anadolu ağızlarından derlenmiş metinleri içeren eserleri tarayarak bulabildiğimiz güzel adlandırma örnekleri çalışmamızın malzemesini oluşturmaktadır. Konumuzla ilgili olarak daha önce yapılmış çalışmalarda tespit edilmiş güzel adlandırma örnekleri de sözlüğümüzde yer alan kelimelere dahil edilmiştir. Bir dilde güzel adlandırma ile ortaya çıkmış bütün kelimelerin eksiksiz bir sözlüğünü oluşturmak mümkün değildir. Çünkü bu ifade tarzı devam eden, kalıcı olmayan bir ifade tarzıdır. Her zaman ve mekân içerisinde farklı kişiler, isimlerini anmayı sakıncalı gördükleri varlık veya kavramları farklı şekilde ifade ederek bunlar için yeni kelimeler kullanıyor olabilirler. Ayrıca güzel adlandırma amacıyla da ortaya çıkmış olsa, anlamı iyice yerleşmiş bir kelime artık örtmece kelime olmaktan çıkmış olabilir. Güzel adlandırma her zaman kelime değişikliği şeklinde değil, farklı kelime grupları veya cümle boyutunda da olabilmektedir. Bu gerçekler ve ayrıca hepsini taramanın zorluğu, zaman darlığı gibi sebeplerle Anadolu Ağızlarından derlenmiş metinleri içeren tüm eserleri tarayamadık. Muhtemel eksikliklerin hoş görüleceğini umuyoruz. Güzel adlandırma ve örtmece kelimelerle ilgili kaynakların yetersiz oluşu ve bu konuda pek fazla araştırma yapılmamış olması, Türkçede var olan güzel adlandırmaların tespitinde güçlüklerle karşılaşmamıza sebep olmuştur. Bu araştırmamızın, bundan sonraki çalışmalarda Türkçedeki güzel adlandırmalara sözlüklerde yeterince yer verilmesi ve öneminden dolayı ağız incelemelerinde konunun ele alınması için bir başlangıç olmasını temenni ediyoruz. Çalışmaya katkılarından dolayı değerli hocalarım Yard. Doç. Dr. Ercan ALKAYA’ya, Prof. Dr. Ahmet BURAN’a ve beni Türkçede güzel adlandırma konusu üzerinde çalışmaya teşvik eden, çalışmanın her aşamasında bana yol gösteren danışman hocam Doç. Dr. Ahat ÜSTÜNER’e teşekkürü bir borç bilirim.

Ahmet GECEKUŞU

II

Ç NDEK LER Sayfa No ÖN SÖZ……………………………………………………………………...……. Ç NDEK LER…………………………………………………………………… KISALTMALAR…………………………………………………………………. ÖZET……………………………………………………………………………… GRŞ 1. GÜZEL ADLANDIRMA…………………………………………….…… 2. GÜZEL ADLANDIRMA VE ARGO……………………………………. 3. GÜZEL ADLANDIRMA LE EDEB SANATLAR ARASINDAK LG ……………………………………………………………………………… 1. BÖLÜM 1. 1. GÜZEL ADLANDIRMANIN ORTAYA ÇIKIŞ SEBEPLER …… 1.1.1. Hastalıklarla lgili Güzel Adlandırmalar………………………… 1.1.2. Korkuyla lgili Güzel Adlandırmalar…………………………….. 1.1.3. Ahlâkî Değerle lgili Güzel Adlandırmalar……………………… 1.1.4. nançla lgili Güzel Adlandırmalar………………………………. 1.1.5. Kusurları Gizlemeye Bağlı Güzel Adlandırmalar……………… 2. BÖLÜM 2.1. GÜZEL ADLANDIRMALARIN YAPISAL ÖZELL KLER ……… 2.1.1. Basit Kelimeler…………………………………………………… 2.1.2. Türemiş Kelimeler…………………………………………………. 2.1.3. Birleşik Kelimeler………………………………………………….. 2.1.4. Deyim Halindeki Güzel Adlandırmalar………………………….. 2.2. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ALINTI KEL MELER………….. 54 54 57 59 62 67 21 21 29 33 43 47 18 1 15 I III V VI

3. BÖLÜM 3.1. Güzel Adlandırmaların Anlam Özellikleri……………………………. 71

III

1.1.2.1. 72 73 74 76 78 80 146 IV .3. 3.. GÜZEL ADLANDIRILAN KAVRAMLAR D Z N …………………………. Güzel Adlandırmalarda Anlam Genişlemesi……………………… 3. Güzel Adlandırmalarda Anlam Kayması…………………………. Güzel Adlandırmalarda Anlam Daralması……………………….3. SONUÇ…………………………………………………………………………… KAYNAKLAR…………………………………………………………………… SÖZLÜK………………………………………………………………………….1.

agm. agt. Baskil ve Ağın Yöresi Ağızları : Kars li Ağızları : Uşak li Ağızları : Kütahya Ve Yöresi Ağızları : Zonguldak-Bartın-Karabük lleri Ağızları : Nevşehir ve Yöresi Ağızları : Diyarbakır Ağzı : Elazığ Ağzına has kelimelerin yapı ve anlam özellikleri : Türkçe Sözlük : Derleme Sözlüğü : Türk Argosu Üzerinde ncelemeler : Divanü Lûgati’t-Türk : Türk Dil Kurumu : Adı geçen eser : Adı geçen makale : Adı geçen tez : Farsça : Fransızca : ngilizce : Almanca : Sayı : Sayfa : Büyük Argo Sözlüğü V . F. Fr. BAS : Keban.KISALTMALAR KBAYA KA UA KYA ZBK A NYA DA EAK TS DS TAÜ DLT TDK age. S. ng. Alm. s.

Toplum tarafından söylenmesi sakıncalı görülen kelimelerin yerine farklı kelimeler kullanarak düşüncelerini örtülü bir şekilde ifade eder. Yapıları bakımından basit kelimelerin sayısı türemiş ve birleşik kelimelere göre daha azdır. duygu ve düşüncelerini ortama ve kişiliğine uygun olarak serbestçe tercih ettiği kelime ve ifadelerle dile getirir. letişimde söylenmesi toplum tarafından kabul görmeyen ifadelerin. Bütün dillerde konuşmacı. güzel adlandırma gayesiyle ortaya çıkan kelimeleri ve bu kelimelerin ortaya çıkış sebeplerini tespit etmektir. dinleyenlerin de anlayabileceği daha yumuşak bir ifade veya kelimelerle söylenmesi anlamındadır. Derleme Sözlüğü. varlığı veya hareketi ifade eden kelime veya ifadeler yerine. çeşitli kültürel sebepleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. toplum tarafından hoş karşılanmayan her hangi bir kavramı. Güzel adlandırma için birçok alıntı kelime de kullanılmıştır. Alıntı VI . köken ve anlam özellikleri bakımından inceledik. Anlam bakımından. toplumumuzun tabu gibi gördüğü şeyleri belirlemeye çalıştık. güzel adlandırma için kullanılan kelimeler içinde farklı bir anlam verilmiş kelimelerin oranı oldukça fazladır. Ayrıca kelimelerin hangi kavram.ÖZET Yüksek Lisans Tezi Güzel Adlandırma Ahmet GECEKUŞU Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Güzel adlandırma terimi. şte bu çalışmada amaç. Daha resmî ve kibar ortamlarda konuların arz edilebilir hale getirilme işlemine güzel adlandırma denir. bu kelimeleri yapı. Türkçenin kelime türetme gücü güzel adlandırmalarda kullanılan türemiş kelimelerde de kendini göstermektedir. Türkçe Sözlük ve Anadolu ağızlarından derlenmiş bir kısım metinlerde yer alan güzel adlandırma yoluyla oluşmuş kelimeleri tespit ederek. Türkçede örtülü ifade yollarını. varlık ve hareketler için güzel adlandırmaya başvurulduğunu göz önüne alarak.

ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar ve inançla ilgili güzel adlandırmalar olmak üzere dört ana gruba ayrılır. Güzel adlandırmalar içerisinde % 9. örtmece kelimeler. hüsn-i ta`bîr. türetilen bu kelimelere yeni anlamlar yüklenmiştir. hırsızlık) inançla da ilgilidir. Korkuyla ilgili güzel adlandırmaların oranı % 10. Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar içerisinde daha çok bedensel eksiklikler ve bazı doğal vücut fonksiyonları yer almaktadır. ğrenç. Birçok güzel adlandırmayı bu iki grupta değerlendirebiliriz. argo. kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar. Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar görgü kuralları ve toplumsal incelikle yakından ilgilidir. dil – kültür ilişkisi VII . peri gibi yaratıkların isminin anılmaması korkudan çok inanç kaynaklıdır. Korkuyla ilgili güzel adlandırmalar inançla da yakından ilgilidir.kelimelerden yeni kelimeler türetilmiş. söylenmesi dinen sakıncalı görülen veya hurafelerden dolayı ortaya çıkan korku veya çekince sebebiyle adları söylenmeyen varlık ve kavramlarla ilgilidir. edeb-i kelâm. Anahtar kelimeler: Güzel adlandırma. çirkin. Olumsuz çağrışımlar uyandıran kelimelerden kaçınıldığı ve bu kelimelere toplum tarafından yasak konulduğu görülmektedir. Bu grup içerisinde yer alan bazı kavramlar (zina. Güzel adlandırmalar. Bu gruptaki birleşik kelimelerin oranı basit ve türemiş kelimelere oranla daha fazladır. Hastalıklar içerisinde en fazla “verem” sözcüğü için güzel adlandırma yoluna gidilmiştir.96’dır.05’lik bir oran. korkuyla ilgili güzel adlandırmalar. Hayâlî yaratıklar veya uğursuz kabul edilen bazı hayvanlarda da güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur. davranışlar. Korku bazen ahlâkî değerlerle de ilgili olabilir. rüşvet. kaba olaylar. Hortlak. Söylenmemesi gereken kelime ile bir başka kelime arasındaki benzerlikler birçok güzel adlandırmanın ortaya çıkmasına sebep olmuştur. nesne veya varlıklar toplumun nezâket anlayışının sonucu güzel adlandırmalarla ifade edilmektedir. Tespit ettiğimiz güzel adlandırmalar Tük toplumunun incelik ve nezâketinin aynasıdır.

the speaker atates his feelings and thoughts freely appropiate to the envivanment he is in and his personality. Finding some words which have been produced through nicely naming in texts collected by collecting dictionaries. root. The numbers of simple words due to their structure are less than derivative and compound ones. but it means using a softer statement or words that can easily understood by the cudience. Instead of some words seen incanvenient by the society he expresses his thoughts in an obscure way by using differat words. to find some words that are revealed through the aim of nicely naming and to find the reasons of these words to be revealed. Turkish dictionary. we studied on these words cansidering their st vucturc. and meaning. creatures. the rate of words that are given different meanings in words used for nicely naming is sa high. In this issue. or motions. VIII . Also many received words have been used in nicely naming. and thatolian accents. New words have been derivated from these received ones. The word derivation power of Turkish shows its power again in nicely naming. The process of making subjects presentable in formal and polite envivanment is nicely naming.SUMMARY Master Thesis Euphemism Ahmet GECEKUŞU University of Fırat The Institute of Social Secience And Postgraduate Study in Turkish Language and Literature The term of nicely naming doesn’t mean words or statements that states any concepts. In All languages. we tried to find taboas in or society. Also cancepts. the aim is to find the obscure statements in Turkish. creatures or motions that is seen unpleasant by society. Various cultural reasons of some words that aren’t used by the society during the cammication are studied to find. In meaning. and now meaning have been assigned to newly derivaled words.

theft are also related to the faith. literary utterance. We can take in to account huge runge of nicely naming in these two groups. the third one is nicely naming including ethical cancepts and the last one is that nicely naming incuding faith.96 in this group the rate of compound word is pretty much than the simple and derivative words. There are four veasans of chaosing nicely. language and culture relationship IX . Sometime fear may be related to the ethical concepts. the latter is that nicely naming including hiding faults. The rate of nicely naming related to the fear is % 10.05 of nicelig naming is related to the superstitions in religin br fear and drawback because of the omen. metaphor. The terms in nicely naming that we have found is the mirror of the Turkish society’s politeness. Nicely naming including fear is much more related to the faith. For some imaginary creatures or omenous animals agaih nicely naming is appued. % 9. Key Words: Euphemism. bribe. Not mentianing the names of same creatures like ghosts and fairies is not related to the fear. Nicely naming including ethical concepts is closely related to the rules of good manners and objects or creatures are stated by nicely naming as a result of politeness of society Some concepts in this grup such as adultery. In nicely naming includiny tiding faults. but related to the faith. actually there are physical lacks and some natural body fuuctions. In disecses the word mostly needs to apply nicely naming is tuberculosis. slang.the similarities between the word that shouldn’t beused and the other one have let nicely naming accur.It is seen that there is preventation from some words that have negative association and they are prohibited by society. the latter is that nicely naming including fear.

o dili konuşanların inançlarına. Toplum içinde uyumlu ve ahenkli bir hayat sürebilmenin bağlı olduğu dilimizi yani konuşmalarımızı da toplumun bu konudaki kurallarına göre biçimlendirmemiz gerekir. s. Fr. Euphemisme. s. Fr. Toplumda dilimizle tanınır ve toplumu dilimizin çizdiği sınırlar içerisinde tanırız. Euphemism) Anlamı ve çağrışımı korkulan. Eskilerin edeb-i kelam adını verdikleri “güzel adlandırma” genellikle “örtmece ” ile eş anlamlı sayılmaktadır. Eskiden beri bütün dillerde görülen güzel adlandırmalar Türkçede de çokça görülen ifade şekilleridir. Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü.GRŞ 1. sevilmeyen. ahlâk anlayışlarına. Ancak Türkçenin bu alandaki zenginliği konusunda yapılan çalışmaların yeterli olduğunu söylemek mümkün değildir. Dünyayı sahip olduğumuz kelimelerin ölçüsünde anlamlandırabiliriz ve dağarcığımızda bulunan kelimeler kadarıyla anlayabiliriz. ng. Kullanmış olduğumuz kelimeler düşünce ve davranışlarımızın ölçüsüdür. bu sahadaki araştırmaların ne kadar önemli olduğu kendiliğinden anlaşılır. bu çağrışımları engelleyecek başkaca 1 2 Mehmet Hengirmen. ABC Kitap evi. 163 1 .Ankara 1999. Cinleri belirtmek için iyi saatte olsunlar demek). “örtmece” terimi için güzel adlandırmaya göndermede bulunmaktadır. Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Euphemismus. Bu tür ifadelerin. GÜZEL ADLANDIRMA Anlama ve algılamanın en önemli kaynağı dildir. ruhî inceliklerine ve kibarlıklarına birinci derecede ışık tuttuğu göz önüne alınırsa. iğrenilen öğeler taşıyan sözcükler yerine. Euphemisme. Euphemism) dolaysız bir biçimde söylenmesi uygun görülmeyen bir olguyu örterek dolaylı yoldan anlatma (Örn.1 Batı dillerinde genellikle “euphemism” terimi ile karşılanan “güzel adlandırma” veya “örtmece” terimini Berke Vardar şöyle tanımlamaktadır: “örtmece (Alm. Herhangi bir araştırma yapılmadan bile dikkatli bir bakışla Türkçede “ölüm” veya “ölmek” yerine onlarca farklı ifadenin kullanıldığını görmek mümkündür. stanbul 1988. Dilbilim terimleri ile ilgili sözlük yazarlarından Mehmet Hengirmen. Euphemismus.”2 Mehmet Hengirmen de güzel adlandırma için şu tanımı yapmıştır: (Alm. ng. 299 ve 199 Berke Vardar.

Mecazî tabirler. ölçülülük ve kendine has sözlerle kazanılamayan bazı fazla yararların sağlanmasıdır. Halbuki zihin yorgunluğu ne kadar çoğalırsa etki o oranda azalır.” diye tanımlayarak.4 Süleyman Fehmi de edeb-i kelâm için şu tanımı yapmaktadır: “Anlama etki ve kuvvet vermek yahut değersizlik ve bayağılığını gizlemek gibi bazı yararlarını sağlamak için bir düşüncenin özel bir kelimeyle değil.” Yazar. Örneğin verem yerine ince hastalık denmesi. Eskilerin “edebi kelam” için yaptıkları tanımların da bu tanımlara yakın bir anlam taşıması. Sosyal etkileşimde dilin kullanım yöntemlerini inceleyen bilim dalı olan sosyodilbilimin konusunu oluşturan bu ifade tarzı Türkçede eskiden beri görülen bir ifade şeklidir. Edebiyat Lügatı. uygun görülmek için kendine has kelimelerin temin edemeyeceği bazı fazla yararlar üretmelidir. düşüncenin gittikçe daralan ifade şekli olduğundan ölçülülük derecesini aşmadıkça doğal olarak bizi yorar. Enderun kitap evi. stanbul 1984. Mecazî tabirler. anlamın yüzünü bir örtü altına gizleyerek arayıcı bakışlarımızı daha çok çeker.” beyitleri yer alır. Verdiği örnekler arasında Mehmet Akif’in fuhşa düşkün biri için söylediği. “Bir hazanî renk çökmüşken ruh-i gül-gūnuna Güller açtı öksürük her dem leb-i pür-hūnuna. çünkü edebiyatta fazla bir etki meydana getirmeyen sanatlar zararlı sayılır.. “Bütün kebâire tiryâki bir kopuk tanırım Ne oldu bilmiyorum. şimdi sağ değil sanırım. mecazî bir söz dizisi ile tasvir edilmesinden ibarettir. “ fadenin mübtezel ve bayağı ifadelerden münezzeh bulunmasıdır. s.” 3 4 Mehmet Hengirmen. s. bu şekilde ölçülülük de gerekli şartlardandır. buna “asâlet” ve “mümtaziyet” isimlerinin verildiğini de belirtir. 40 2 . tanıma ek olarak şu açıklamaları yapar: “Edeb-i kelâmın makbul şartları açıklık. bize daha çok zevk verir.sözcüklerin kullanılması.” şeklindeki beyti ile kendisinin hastalıktan dolayı kan tüküren hemşirezâdesi için söylediği. güzel adlandırmaların eskiden beri kullanılageldiğini ortaya koymaktadır. Tâhir-ül Mevlevî edeb-i kelâmı.3 Görüldüğü gibi iki terim için yapılan tanım da anlam itibariyle aynıdır. fakat bu örtü. 199 Tahir-ül Mevlevî. age. bakışımızın işlemesine engel olmamak için oldukça şeffaf olmalıdır. Bundan başka mecazî tabirler.

ürkme ve iğrenme gibi kötü izlenimler uyandıran ifadelerin bu etkiyi en aza indiren kelimelerle veya ifadelerle dile getirilmesi olayıdır.Süleyman Fehmi’nin verdiği örnekler arasında da Fuzuli’nin “Hūr. güzel adlandırmanın sadece kelimelerden ibaret olmadığı. Güzel adlandırma yoluyla. ahlâka aykırı kabul edilen veya söylenmesi ayıp sayılan varlık. Dünü ve Bugünüyle Harput Sempozyumu. dinî ve örfî değerlerine aykırı kabul edilen ve söylenildiğinde korku. dîde-i iştiyâk açıp müterassıd oldu ki nūr-ı dîde-i Zehra gelir. Elazığ 1998. düşünce ve duyguların gizlenmesi bulunmaktadır. Güzel adlandırmanın oluşum sebepleri içerisinde korku. Konuşma esnasında ortama uygun olarak terbiyeli. (Huriler arzu gözünü açıp baktılar ki Zehra’nın gözünün nuru gelir. saygılı davranmak.6 Yukarıdaki tanım ve örneklerden de. 273-275 Ahat Üstüner. s. Ali Yıldırım. sert ve kabul edilmeyen bir ifadenin yerine daha yumuşak bir ifade kullanılmış olur. Bir terim olarak “örtmece” ile “güzel adlandırma” terimleri eş anlamlı tutulmuştur. toplumun ahlâkî. toplum tarafından üzücü.)” beyti dikkat çekmektedir. kırıcı ve tatsız durumların. iğrenme yaratan şeylerin. Elazığ 2004. muhtelif kelime grupları şeklinde veya cümle boyutunda olabileceği anlaşılmaktadır. Edebiyat. Hazırlayan: Doç. Güzel adlandırmanın kelime grubu ve cümle boyutunda görüldüğünü de göz önüne alırsak. Ancak “güzel Süleyman Fehmi. “Harput ağzına has kelimelerin yapı ve anlam özellikleri”. Güzel adlandırma sayesinde toplumun veya bireyin korku. ürkme. yaygın olan isminden farklı kelime veya ifadelerle dile getirilir. iğrenme gibi kötü izlenim ve çağrışımlarının önlenmesi sağlanmaya çalışılır. bu tür ifade şekilleri için “örtmece kelime” ifadesinin kullanılması. kaba sayılan sözcük veya ifadelerin aynı anlam alanı içerisinde kabullenilebilir sözcük veya ifadelerle değişimi. kırıcı. resmî ortamlarda arzedilebilir hâle getirilme işlemi gerçekleşir. çirkin. s. Dr. kötülük getireceğine inanılan bir varlığın adını söylememek için o varlık veya durum bilinen.468 6 5 3 . Dile getirilmek istenen konu veya düşünceler içerisinde yer alan yasaklanmış / hoş görülmeyen kelime ve ifadelerin güzel adlandırma ile herhangi bir dolambaçlı sözle söylenmesi sayesinde. ürkme.5 Güzel adlandırma. kelimeden büyük güzel adlandırmaları karşılamayacağı için eksik kalmaktadır. 455 .

bu anlatım tarzının bütün ürünlerinin ifadesi mümkün olmaz. dinsel güdüleme amaçlı bir örtmece vardır. Güzel adlandırmayla ortaya çıkan kelime. Salatalık yerine kullanılan “körpe badem” ifadesi bunun bir örneğidir. anne karnında cinayet. ürkme. 7 Süleyman Fehmi. Güzel adlandırmanın yapılış amacı korku. Belki bu ifade tarzına bağlı olarak ortaya çıkan kelimelere “örtmece kelime” demek mümkündür. fiyat ayarlaması denmesi de aynı biçimde gerçek iletiyi örten ve alıcıyı yanıltmayı amaçlayan dil oyunu örnekleridir. oluşan hayata saldırı “kürtaj” kelimesiyle örtülmeye çalıştırılmıştır. Açık euphemismler olmak üzere ikiye ayırt edilmektedir. Zamma.7 Örtmece kelime ve güzel adlandırmada toplum tarafından hoş karşılanmayan kelimelerin dolaylı ifadeleri vardır. “örtmece” değil de. 4 . Gizli euphemizmlere tıp alanında ortaya çıkıp kullanılagelen bir çok terimi dahil edebiliriz. uzaklaştırmamak ya da aldatmak amacıyla kullanılan kelime veya ifadeleri verebiliriz. Eski eserlerde. 1. güzel adlandırmanın daha çok estetik kaygılarla yapıldığı öne çıkarılmakta ve bu ifade şekillerine edebî sanatlar arasında yer verilmektedir. Açıklık veya kapalılık bakımından ve örtülü ifadenin maksadı bakımından güzel adlandırmaları ikiye ayırmak mümkündür. Bu terim ancak kelimelerle gerçekleştirilen güzel adlandırmaların karşılığı olarak düşünülebilir. Aynı şekilde intihar. slamcı kesimin faiz yerine kâr payı demesinde aynı dil oyunu. ticarî alanda tüketiciyi ürkütmemek. nsan yaşamına son verme. iğrenme gibi duyguları uyandıran kelimelerin örtülü ifade edilmesiyle birlikte sözleri gizlemeye yönelik de olabilir. Gizli euphemismlere örnek olarak. age. cinayet kelimelerinin karşılığı olarak da “ötenazi” kullanılmakta ve bu sözcük intihar ve cinayet kelimelerinin acımasızlığını örtmektedir. Nitekim terimin batı dillerindeki karşılığı olan euphemismler. anlatılmak istenenden ziyade anlatılan üzerinde çağrışım yaptırır.adlandırma” kavramının. Gizli euphemismler ve 2. “örtmece kelime” terimiyle eş değer tutulması durumunda.

aldatmaya yönelik olarak da yapılmış olsa.Güzel adlandırmada toplum tarafından hoş karşılanmayan kelimelerin yerine örtülü bir ifadenin kullanılmasıyla olumsuzluğun telafi edilmesinden söz edilebilir. Huzur evlerinin aslında yaşlı insanlarımıza pek huzur verici yerler oldukları söylenemez. yapılmakta olan zulümler. 598. Açık euphemizmlerde üzüntü. Ancak. Ekim 2001. kabalık ve çirkinliklerin etkisini en aza indirmek için dolaylı bir biçimde ifade etmek söz konusudur. 8 Hayriye Bilginer. Kelimelerin veya söz öbeklerinin sadece dilbilgisel anlamlarının değil aynı zamanda bazı dilbilimcilerin imalı anlam diye adlandırdıkları bir duyguyu ifade eden bir içerme. Bu dönemlerde Almanya’da yalan sayılabilecek yüzlerce “gizli euphemizmler” propaganda aracı olarak kullanılagelmekteydi. yalan ve yanlış adlandırmalar bütün dillerde görülmektedir. Dünya savaşı yılları Almanya’sında rastlanmaktadır. Güzel adlandırmalarda maksat anlaşılmamak değildir. Örneğin Reichsaltersheim (=imparatorluk yaşlılar yurdu) anlamını taşıyan mekânlar yaşlı insanların zehirlenerek katledildikleri yerlerdir. yalan. “gizli euphemizmler”e batı dillerinde bilhassa II. Türk Dili Dergisi. s. “Mesela Bosna savaşı sırasında Boşnaklara uygulanan katliam Sırplar tarafından “etnik temizlik” olarak adlandırılmıştır. sonuçta kötü ve hoş olmayan bir şeyi güzel ifadelerle dile getirmiş olması dolayısıyla güzel adlandırmalardan ayrı tutmak doğru olmaz. “huzur evi” demek yöneticiler tarafından tercih edilmektedir. Hitler döneminde. Sosyal alanda yer alan. Yanıltmaya ya da aldatmaya yönelik bir adlandırmayı “güzel” kavramıyla birlikte kullanmak uygun düşmediği düşünülebilir. aralarındaki çeşitli çağrışımlardan dolayı okuyan veya dinleyenin asıl maksadı rahatlıkla anlaması esastır. fakat güzelleştirilmiş kelimeler arkasına gizlenmeye çalışılmıştır. “Batı dillerinde ve Türkçede güzel adlandırmalar”. bu tür ifadeler kandırmaya.”8 Açık euphemizmlerde gerçek iletiyi örten dil oyunu yoktur. bir his ve değer yargısını da içeren anlamlarının olduğu açıktır. S. “gizli euphemizm” örneğini ise “huzur evi” terimi oluşturmaktadır. Güzel olmayan. fakat “yaşlılar yurdu” demek yerine. ancak bu ifadeler toplumu yanıltmaya yönelik de olabilir. Herhangi bir kavram veya olay bilinen isminden farklı bir isimle anılırken. 443–444 5 .

(Ersis *Yusufeli – Artvin) 7. ( *Merzifon ve köyleri – Amasya) 2. Ovasaray – Çorum. C.Kayseri) DS. . Eğret. Kapalı yer. kulübe. Baca. *Elbistan – Maraş. Ahır. s. müphem olabileceğini söyleyebiliriz. Ankara 1993. Soğuktan ileri gelen bir çeşit hastalık. “Güzel adlandırmayı anlayabilmek.X. (Gerede – Bolu. Çepni *Şarkışla – Sivas. Yüksek Lisans Tezi. Kozluca *Keçiborlu – Isparta…) 8. (Bağıllı *Eğridir – Isparta. (Kunduzlu. Sığır ve koyunlarda sıcak ve yağlılıktan ileri gelen bir hastalık (.Afyon.IV. Şıhlar *Kızılcahamam – Ankara) 4.3908 Dam: 1. *Safranbolu – Zonguldak. Yaylada sütlerin saklandığı yer. (Giremez *Araç – Kastamonu) 2. ğdecik. Tifo. müphem veya dolambaçlı bir ifadedir (veya ifadenin kullanımıdır). ambar. (.Uşak. Dağdan yuvarlanan büyük kar yığını. *Sütçüler. Toplum. Saman yığını. Oldukça kibar bir dilin kullanılmasını gerektiren resmî 9 Ümit Söylemez. Hacettepe Üniveristesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Öşek *Boyabat – Sinop. s. Elazığ. Parasız pulsuz.109 Güzel adlandırma toplumsal yaşayışın ürünüdür.Çorum. *Iğdır – Kars) 6. büyük oranda toplumun görgü kurallarını bilmeye bağlıdır.Sivas. C. yani maksadın dinleyen / okuyan tarafından net olarak anlaşılmaması daha çok kültürel farklılık gösteren toplumlar için düşünülebilir. Hayvan yiyeceğinin saklandığı yer. . (*Emirdağ – Afyon. (Gökdere *Akdağmadeni – Yozgat) 3. C. *Gölhisar – Burdur…) 4.Rize ve çevresi. Değişik yörelerde farklı anlamlarda kullanılan sözcüklerden bazıları şunlardır: Tığ:1. *Boğazlıyan – Yozgat) DS. davranış ve söylemlerimizin sınırlarını belirler. Yayla *Tefenni – Burdur. çıban gibi hastalıklara verilen ad. Herhangi bir yörede güzel adlandırma olarak kullanılan bir sözcük başka bir yörede farklı anlamlarda kullanılabilmektedir. pervasız bir sözün veya uygun olmayan bir gerçeğin yerine konan yumuşak. Ağlı *Küre. .1348 Ağrı: 1. Güney *Yeşilova. s. *Eğridir.Uşak. Sancaklıboz – Manisa…) 2.”9 şeklindeki tanımlarda yer alan “müphem” sözcüğü. As a Reflection of Culture on Language. s. Güdül *Ayaş. . (Hasanlar *Milas – Muğla) 3.Kastamonu.I. 35 6 . Toprak damlı ev. nsanlar güzel söylemeyi gücendirmekten kaçınmak için kullanırlar. Yara. (*Emirdağ – Afyon) 5. Oda. . Ceza evi. *Mucur – Kırşehir) DS. lyas. köy evi. Büğdüz.“Euphemism (güzel söyleme veya örtmece). *Yıldızeli – Sivas. Bağıllı *Eğridir – Isparta. (Ulubey *Senirkent – Isparta. (Önsen – Maraş) 3. . (Çankırı. “Euphemism”. çığ. Karamanlı *Tefenni. Ayrıca aynı dili konuşan toplumlarda herhangi bir yöreye ait olan güzel adlandırmanın başka bir yöreye yabancı.

insanların doğal ve doğa üstü olaylara karşı olan korkularıdır. Güzel adlandırma ve sebepleri konusunda yabancı dilbilimcilerin tespitleri de yukarıda yer verdiğimiz yerli araştırmacıların tanım ve tespitlerinden pek farklı değildir: Ullmann’a göre güzel adlandırmaya gidilmesinin birinci nedeni. Üzüntüye sebep olan. Güzel adlandırmaya yol açan ikinci neden olarak Ullmann. belirli hastalıklar. yasak ilişkiler ve zihinsel rahatsızlıklar ile ilgili kelimeler tabu alanlarının büyük bir bölümünü oluştururlar. “tuvalete gitmek” yerine “ihtiyaç gidermek” gibi güzel adlandırmalar bu gruba misal gösterilebilir. tatsız. ölüm. ayıp sayılan terimlerin dolaylı ifadelerle dile getirilmesidir. “öldü” yerine “Hakka yürüdü”. agt. yapılması hoş görülmeyen davranışlara yasak getirmekle birlikte bu davranışların doğrudan ifade edilmesine de yasak getirir. Görülüyor ki güzel adlandırmanın ortaya çıkış nedenleri. korkulan kavramların yerine kullanılan güzel adlandırmaları belirleyen toplumdur. doğal vücut fonksiyonları. Bu tür kaçınılan bir ifadenin en kibar (belki de en az fark edilir) biçimde söylenmesi yönündeki kibarlık eğilimi güzel söylemenin bir diğer bölümüdür. Doğan Aksan da Türkçede kullanılan güzel adlandırılmaları aynı sebeplere bağlamaktadır. 441 7 . iğrenç durumlarda incelik göstermeyi ele almaktadır. Hemen hemen bütün kültürlerde cinsellik. Tabu kelimeler veya söz öbekleri bir toplumun düşüncelerinin. değerlerinin veya o toplumun bir parçasının aynasıdır. agm. 37 Hayriye Bilginer.10 Resmi olmayan ortamlarda konuşmalarımızı etkileyen tabuları geri plana iter ve onları ifade etmek için uygun kelime seçme konusunda daha hassas davranırız. Günümüz insanı dahi “cinler” anılacağı zaman “iyi saatte olsunlar” demektedir. Tabu. ayıp sayılan. üzücü. Toplum tarafından hoş 10 11 Ümit Söylemez. s.”11 Tabu. doğa üstü olaylara karşı duyulan korkularla ilgili görülebilir. s.. Güzel adlandırmaya yol açan bir üçüncü neden ise ahlâka aykırı. genellikle toplumun değer yargılarına bağlanmaktadır.ortamlarda konuşmacılar sıkça kelime dağarcığını iyileştirme diye adlandırılabilecek bu yolu kullanırlar. Güzel adlandırmanın ortaya çıkış sebepleri arasında en başta tabu yer almaktadır. fakat ahlâka aykırı sayılan kavramları ifade etmek için kullanılan güzel adlandırmada (özellikle cinsellik konusunda) tabunun etkisi daha fazladır. kırıcı. eş cinsellik..

(Uluşiran *Şiran – Gümüşhane) DS.I.841 : Basur.I. TS.2843 3. gerçek olmayan. s.II. s. iktidarsız. : Kin tutmak. olumsuz bir durumu daha hoş sözlerle izah edebilmek. C.770 : Cimri. s. TS. Karaözü *Gemerek – Sivas.I. yüzsüz olmak. s. kabiliyetsiz.VIII. Güzel adlandırma ile anlatılmak istenenlerin dinleyenler tarafından anlaşılması : Uydurma.672 8 . utanç duyulacak şeyleri hiç sıkılmadan yapar olmak. hile. Lice – Diyarbakır…) DS. TS.Ordu. hoş olmayan. Sincan *Divriği.728 Düzmece Kısmık s. beceriksiz. Demirkapı *Susurluk – Balıkesir Yenice *Emet – Kütahya.görülmeyen davranışları yerine getiren ya da söylemleri kullanmaktan sakınmayan bireyler zamanla toplumun bir parçası olmaktan uzaklaşırlar. C. *Lüleburgaz – Kırklareli) DS. C. (*Kemalpaşa – zmir. : Dalavere. sahte. Bu durumda çoğunlukla alıntı kelimelerden faydalanılır: Dirayetsiz Entrika Hemoroyit : Bilgi ve tecrübesi olmayan. Bu açıklamalardan hareketle güzel adlandırmanın özelliklerini şu şekilde sıralayabiliriz: 1.4014 Ar damarı çatlamak: Utanma hissi kalmamak. s. C. s. (*Bor – Niğde) DS. Güzel adlandırma.XXII. (Yayla *Tefenni – Burdur. pisboğaz.II. olumsuz bir hava yaratan varlık. C. *Düzce – Bolu. TS.4729 Türküsünü çağırmak : Birine hoşlanacağı sözler söylemek. Bazı güzel adlandırma eş anlamlı kelimelerden faydalanılarak yapılır. C.130 2. *Çarşamba -Samsun. s.X. kavram veya olayları ifade eden deyimlerin yerine başka deyimlerin kullanılmasıdır: şişgin olmah C. Güzel adlandırma. . böylece bu olumsuz havayı dağıtabilmek için bilinçli olarak yapılır: Boğazsak (boğazlı) : Obur. Hesinke *Merzifon – Amasya. pinti. C. s. TS.çel . dalkavukluk yapmak. C.1224 zayıf. . gerekir.I. *Bor – Niğde.

TS.398 Ayağa çıkmak DS. s. (*Karaman *Çal – – Konya) Denizli) ile anmamak için yapılabilir: DS. : Genel ev. C. cinsel tabu kabul edilen. kibar olmayı gerektiren karşıt cinsiyetlerin bulunduğu Def-i hâcet Aleste : Abdest bozma. kişinin kendisini veya dinleyicisini utançtan veya diğer duygusal rahatsızlıklardan korumak için başvurulur: Umumhâne nkıbâz Göğüs 5. s. Güzel adlandırma. kabızlık. Güzel adlandırmaya.II.1399 : Meme.C. TS. 9 . TS. s.600 : Yabancı (Çaltı *Gelendost – Isparta) DS.4. C. C. Güzel adlandırma kelime. büyük abdestini yapma. s. olmak.I. fahişe.II. kısaca cinsel yasakları gerçek isimleri Ayağı dışarı : : Bozuk Orospu ahlâklı.211 (Yukarıseyit ortamlarda kaba ifadelerden sakınmak için başvurulan bir ifade tarzıdır: 7. s.I. C.IV.2975 : Peklik.397 6. C. s.I.1019 Güzel adlandırma.I. C. kelime grubu veya cümle hâlinde olabilir. s. TS.

1557).Korkuyla ilgili güzel adlandırmaların sayısı oldukça fazladır. C.XII.III.2357). s. kara toprak (TS.1547). hıdırlık (DS.VII. s.II.” Manas Han’ın mezarı.1467). C. mezarlık sözcüğü yerine hece taşı (DS. C. sin (DS. s.1841).IX. 10 .III. yakasız gömlek (DS.XI. Mezar sözcüğü de ölüm gibi üzücü bir kavramı doğrudan hatırlattığı için bu kavram için güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur.2325). C. s.VIII. s.2641). Bunların içerisinde sadece “ölüm” ve “ölmek” kavramlarını ifade eden güzel adlandırmalar şunlardır: son nefesini verdi ayrıldı hayata gözlerini kapadı hakka yürüdü bizi bıraktı can verdi irtihal etti vefat etti sonsuzluğa gitti günlerini doldurdu kara toprağa girdi dar-ı bakaya irtihal etti hayatı sona erdi hakkın rahmetine kavuştu rahmetli oldu sizlere ömür hayatını kaybetti toprak oldu gitti yitirdik mevta oldu ahirete göç etti daha iyi bir hayata geçti ömrü vefa etmedi yaşama veda etti son uykuya yattı ebediyete intikal etti yaratıcısının yanına gitti Türkçede ölüm ve ölmek sözcükleri yerine kullanılan güzel adlandırmaların yanında kefen ve mezar sözcükleri için de pek çok güzel adlandırma kullanılmaktadır. tef (DS. karadam (DS. gök-saray” ifadeleri ile tanıtılmıştır.X. mezar. s. C. karayer (TS. Bu destanda mezar için. kabristan (TS.4013) sözcükleri kullanılmaktadır. C. C. s.3637). s.4128).1032). melez (DS. C. C. C. türbelik (DS. “saray kertme ev”.3156). C. s. “Mezar kavramı Türklerde ilk olarak “saray” sözü şeklinde destanlarda ve halk edebiyatlarında görülmektedir. C. s.VII. kabir(TS.II. C. s. s. C. “ak-saray.4745).X. s. lahit (TS.II.1465). Kefen sözcüğü yerine çadır (DS. Ölüm ve ölümü apaçık belirten ifadeler yerine kullanılan güzel adlandırmaların temel sebebini korkuyla beraber inanca da bağlayabiliriz.II. s.

seyrana hacet kalmadı. Mezar taşı yazılarında ölümün acısı şerbetle tatlandırılmaya çalışılmıştır. Yazın. Mezar taşı yazılarında ölümün soğukluğu ve zor kabul edilir oluşu. taş saray yerine “taş balat” ismi kullanılmıştır”. Bu adlandırmalar mezar taşı yazılarına da yansımıştır. 21. Bunları kabul etmesek bile yaşamın bir bölümünde bunlarla karşılaşmama şansımız yok gibidir. hayatımızın bir parçasıdır. s. “Mezar Taşı Yazılarında Güzel Adlandırma Kullanımı”. agm. çtim ecel şerbetini.yani “balkonlu saray” denmektedir.. 12 Yüksel Ersan. Çok daha kuzeydeki Türk destanlarında ise. Yüksel Ersan’ın Sivas ili “Yukarı Tekke Mezarlığındaki” mezar taşlarından derlemiş olduğu mezar taşı yazılarında kullanılan güzel adlandırma örnekleri şunlardır: “Mekânım dağlar başı oldu. fade edilmek istenmeyen olaylar veya nesneler. mimara hacet kalmadı. ölüm kavramını ifade etmede kelimeleri veya ifadeleri kullanırken seçici olmamıza sebep olmuştur. 259 11 . 244 13 Yüksel Ersan. lokmana hacet kalmadı. Yüzyıla Girerken Yazında Dil Kullanımları (I. Pamukkale Üniveristesi FenEdebiyat Fakültesi Batı Dilleri ve Edebiyatı Bölümü. Dil. s. Deyişbilim Sempozyumu Bildirileri). Denizli. Yapıldı çeşm-i sarayım. Üzücü olayları dolaylı bir şekilde ifade eden güzel adlandırmalar olumsuz etkiyi hafifletici bir görevle karşımıza çıkar. Kuşlar son şarkıyı besteler dalda Son yolcu kaybolur hazanlı yolda. Gelmeyeceğini bildiğim halde. Gözlerim yollarda seni beklerim.12 Ölümün zor kabul edilir oluşu “ölüm” sözcüğü için birçok güzel adlandırmanın ortaya çıkmasına sebep olmuştur.”13 Ölüm kavramının acı ve üzüntü verici durumunu hafifletici bir ifade olan “ecel şerbetini içmek” deyimi güzel adlandırmalar içerisinde en fazla göze çarpan örneklerdendir. Zor kabul edilir bir durumun anlatılmasında zor kabul edilir kelimeler ve ifadeler kullanmak acımıza acı katacaktır. Temmuz 2001.

14 15 Doğan Aksan. Mezar taşı yazılarında kullanılan güzel adlandırmalarda ölen kişiye saygı. Bu çalışmayla kergek bolmak (kergek olmak) deyiminin “ölmek” kavramını bir somutlaştırmayla dile getiren deyim aktarmalı (Fr. s. Toplumun uygun görmediği davranışları sergileyen ve toplumun söylenmesini yasakladığı veya hoş karşılamadığı sözleri söylemekte pervasız olan kişiler için kullanılan uçmuş (aklını kaçırmış.”14 “uç” sözcüğü DLT’de bir nesnenin tükenmesi anlamındadır. korkunçluğu ve ümitsizliğini Yunus Emre’nin ilk şiirlerinde güzel adlandırılmış ifadelerle görebiliriz. bu deyim daha önceki araştırmacılarca “gerek olmak. kergek’in bıldırcın türünden. C. Ölümün dehşeti. Gök dininde (Şamanizm) ölen kimsenin ruhunun kuş ya da böcek olarak uçtuğuna inanıldığını belirten araştırıcı. dört yerde kergek bolmak deyimi geçmekte.” 15 “uçmak” sözcüğü günümüzde “aklını yitirmek.Ölümün olumsuz anlamını ortadan kaldırmak mümkün olmasa bile olumlu çağrışımlardan yararlanarak oluşturulan yeni anlamın olumsuz etkiyi hafiflettiğini görebiliriz. delirmek” anlamında da kullanılmaktadır. 18 Besim Atalay. “Köktürk metinlerinde. Yunus Emre’nin ölüm ve fanilik konularını içeren şiirlerinde bir çok güzel adlandırma örneklerine rastlayabiliriz. delirmiş) sözcüğü güzel adlandırma kapsamında değerlendirilebilir. lüzumlu olmak” ve “ölmek” biçiminde açıklanmış bulunmaktaydı. “Ölmek” sözcüğü yerine kullanılan bir başka güzel adlandırma örneği ise “kergek bolmak” ifadesidir. Metaphorique) bir anlatım olduğu kanıtlanmıştır. aynı yazıtlarda “ölmek” yerine uçmak eyleminin de kullanıldığına dikkati çekmektedir. Ankara 1996. 44 12 . “boyda ne uç bar. s. Engin Yayın evi. DLT Tercümesi. kanatlarını gererek uçan bir kuşun adı olduğunu kanıtlarıyla ortaya koymaktadır. (Ulusta çokluk yüzünden tükenme yoktur). Aynı metinlerde “ölmek” kavramıyla ilgili sözcükler ve kergek bolmak üzerinde uzun bir çalışma yayımlayan Osman Nedim Tuna. Türkçenin Sözvarlığı.III. yakınlarına hürmet ve nezaket anlayışı hâkimdir.

”16 Son dizede “ölüm” sözcüğünü karşılayan “yatmak” sözcüğü Yunus Emre’nin şiirlerinde sıkca kullandığı güzel adlandırma örneklerindendir.IV. s. Atları izi tozulu Önleri tabıl-bazılı l güne hükmü yazılı Şol muhteşem beğler yatar. olgunluk) şiirlerinde ölümü umursamazlık vardır. Son dizede ölüm sözcüğüyle birlikte kullanılmış olmasına rağmen “yatmak” (TS. Gitmiş gözünün karası Hem işi yoktur durası Kefen bezinin paresi Sünğüğe sarılmış yatar Buradaki “gözünün karası gitmek” ifadesi. stanbul 1971. Yatmak sözcüğü de ölen kişiyi belirtmektedir. Toker Yayınları. Yunus Emre’nin son (ermişlik. Vuslat ümidiyle bütün korkularını içinden atmıştır. C. Bu şiirlerinde de ölüm kavramını değişik güzel adlandırmalarla ifade etmiştir: 16 Ahmet Kabaklı. 116-117 13 .3162) sözcüğü de ölen kişiyi belirtmek için kullanılan bir başka güzel adlandırma örneğidir. s. Yunus Emre.“Vardım bunların katına Baktım ecel heybetine Nice yiğit murâdına Ermeyüben ölmüş yatar Yukarıdaki dörtlükte “ölüm” sözcüğü yerine “ecel” şeklinde bir güzel adlandırmaya başvurulmuştur. ölmek kavramını karşılayan güzel adlandırmadır.

s.. Beslediğüm nâzik teni terk etmeye derdim anı Kara toprağa ben anı karayım andan varayım”17 Yukarıdaki dizede “kara toprak” mezar (TS.854) yerine kullanılan güzel adlandırma örneklerinden birini bizlere vermektedir. milletin kültürüne bağlayabiliriz. s. s. diğer milletlerle ve kültürlerle ilişkilerine kısaca.1557) sözcüğü yerine kullanılmış güzel adlandırmadır.4128) yerine kullanılan güzel adlandırmadır. C. Yunus Emre’nin ölüm sözcüğü yerine kullanılan güzel adlandırmaların yanında. dinine. s. age. Canalıcı hod geliser emaneti ver deyiser Ben emaneti ıssına vereyim andan varayım “Can alıcı”. C. C. kefen (DS. tarihine. adet ve geleneklerine. Azrail (DS. 17 Ahmet Kabaklı. C.“Dostdan haber geldi bana durayım andan varayım Kurbanlığa bu canumu vireyim andan varayım “Can vermek” (TS. ölümü doğrudan hatırlatan mezar ve kefen sözcükleri için de güzel adlandırma yoluna başvurulduğunu görmekteyiz. 116-117 14 . s.II.XI. örf. Güzel adlandırmaları toplumun geçmiş yaşantılarına.423) ölmek sözcüğünü karşılamakta ve ölümün acısını az da olsa hafifletmektedir. Şol bir iki arşun bezin ne yeni var ne yakası Kaftan edüben eğnüme sarayım andan varayım “Yakasız gömlek”. Yukarıdaki dizede “yakasız bez” kefen sözcüğü yerine kullanılan güzel adlandırma örneğidir.I.III.

Serseri ve külhanbeylerinin hayata karşı umursamazlıkları argonun sulu. rahatlıkla kullanabildiğimiz veya kullanmakta tereddüt Argo. Fakat argo terimlerin güzel adlandırma olarak kullanımında çok fazla seçici olmak ve dikkat etmek gerekmektedir. yaşamın her alanında meydana gelen olaylarla birlikte nesnelere karşı da alaylı bir bakış açısıyla yaklaşmıştır. Özellikle söz içerisinde argoyu güzel adlandırmalardan rahatlıkla ayırt edebiliriz. ettiğimiz sözcüklerin eş anlamlılarıdır. C. Güzel adlandırma ve argo fonksiyonları bakımından farklı olmalarına rağmen tabu görüşleri ifade etmede kullanılırlar. 139 15 . Argo sözcükler.I. Argo ifadeler toplumsal yaşayışa aykırılığı ifade eder. Argo. 2. Belirgin olan argo ifadeler ve güzel adlandırmaları birbirinden ayırmak çok güç olmayabilir. Bu belirsizliği ortadan kaldırmak için argonun genel özelliklerini şöyle sıralayabiliriz: 1. Bu tanımdan hareketle argo yüksek statüdeki insanların kullanım alanı dışındadır. Olaylarla birlikte özellikle cinsel organlara karşı da sıkılmaz bir tavır ve normalin üstünde bir hayal gücüyle çok faklı adlandırmalar ortaya koymaktadır. ciddi ve resmi hiçbir olayı ifade etmekte kullanılmaz. aynı sosyal grupta olan insanlar tarafından kullanılır. varlığını bu ortamlarda sürdürür. 4. Kelimelerin argo olup olmadığını belirlemek bazen çok güç olabilir. GÜZEL ADLANDIRMA VE ARGO Argo kelimesi “serseri ve külhanbeylerinin kullandıkları söz”18 anlamındadır. 5. 3. Resmî olmayan ortamlarda kullanılan argo. hayata gülünç bir bakış açısıyla bakar. s.2. Ölüm gibi acı bir olayı ifade etmede bile alaycı bakış acısını görebiliriz. Argo. Milli Eğitim Basımevi. stanbul 2002. çünkü bunların hepsi 18 Türkçe Sözlük. şakacı ve gülünç bir dil olmasına yol açmıştır. Argo. ciddî olamayan ortamlarda zenginleşir ve varlığını sürdürür. Argo.

I. Argo terimler düzgün ve uygun bir şekilde kullanılmadıkça sadece güzel adlandırmanın kibarlığını zedelemez.134) manasına gelip argo bir ifade olmasına rağmen “çalmak” sözcüğünün suç ifade eden yönünü tamamiyle ortadan kaldırmasa bile bu suçu hafifletmektedir. s. s. çiçek.III.I.230). Argoda cinsel organları belirtmek için kullanılan bazı ifadeler “penis” sözcüğüne göre daha az iğrenç ve kaba görülmektedir. kurt (DS. 16 . taşlı köy.IV.resmî olmayan ifadelerdir ve sosyal statüleri eşit olan insanların kullanabileceği sözlerdir. C. hastalık (TS. C. Altıboğumlu. Bazen güzel adlandırmaya benzeyen havadan sudan konuşmalara rastlarız.100). akrep (DS.III.535). çadır. Ama argoda rahatsızlık verici bir kullanımdan kaçınmak için “genel ev” veya “kerhane” kelimesi yerine “mektep” kelimesi tercih edilir. Bunun için “işten atıldı” yerine “pasaportunu eline verdiler” sözü daha çok tercih edilir.2269) tabiri “işten atılmak” ifadesine göre daha yumuşak ve şakacı bir tabir olmasından dolayı konuşmacının ve dinleyicinin üzerinde çok fazla olumsuz bir etki yaratmaz. “küçük oğlan” gibi terimler kullanmak daha uygun olmakta ve doğrudan “penis” denilmesinin iğrençliğini ortadan kaldırmaktadır. s. Bu tür konuşmalar genellikle alt sınıf ve bazı tabulardan rahatsız olan gruplar içinde olur. Bazen “pasaportunu eline vermek” (TS. C.IV. kefen (DS. yarasa (DS.1434). Bir şeyi şakacı veya daha hafif bir manada nakletmek bir yere kadar konuşmacıya daha rahat ve özgür bir atmosferde konuşma imkânı sunar. “Mektep” kelimesinin normalde okul manasına geldiğini biliriz. Erkeğin cinsel organı için kullanılan “penis” çok daha kaba ve iğrenç bir sözcüğün yerini alıp güzel adlandırma şeklinde kullanılabilir. aynı zamanda sizi dinleyen insanları gücendirebilecek terbiyesizce bir ifade gibi görülebilir. C. “araklamak” sözcüğü “çalmak” (TS. s. C. C. dikkulak. derikanat. Güzel adlandırma ve argonun ortak yönlerinden biri de söylenmek istenmeyen ifadenin şekilsel özelliklerini içeren sözcüklerle dile getirilmesidir. s. Örneğin erkek cinsel organı olan “penis” ifadesi yerine “ufaklık”.1032). mezar (TAÜ . C. s. s.I.

s.1488); eli büyük, ayı (DS, C.V, s.1715); gezgin, uykuda gezen (DS, C.VI, s.2023); kuyruklu, akrep (DS, C.VIII, s.3020); anadan doğma, çırılçıplak (TS, C.I, s.119); avuç açmak, dilenmek (TS, C.I, s.184) gibi ifadeler güzel adlandırma içerisinde şekilsel özellikler gösteren ifadelerden bazılarıdır. Güzel adlandırma gibi argoda da söylenmesi uygun olmayan tabu kavramların şekilsel özellikleriyle karşımıza çıktığı görülür. Servi altı (mezar, gömüt), kaldırım kuşu (kaldırım, sokak, durak gibi yerleri kendisine iş yeri edinen hırsız, yan kesici; sokak fahişesi, müşterisini sokakta bulmayı alışkanlık edinmiş fahişe), içeri düşmek (hapse girmek, ceza evine konulmak) gibi sözler argo olmakla birlikte güzel adlandırma sınırları içerisinde değerlendirilebilecek ifadelerdir. Halkın gündelik hayatında belirli nesne ve hareketlerin dile getirilmesi, duygu ve düşüncelerin belirtilmesi sırasında, bu unsurların dış yapıları, görünümleri argo ifadelerde öne çıkar. Bu ifadelerde kişinin dış görünüşü ile birtakım varlık ve eşyalar arasında kurulan benzerliklerden faydalanılır. Bu benzetmelerde güzel adlandırmalarda temel kaygıyı oluşturan güzellik ve estetik kaygısı yer almaz. Argocu oldukça sade, yalın, doğal bir mantıkla ve çok rahat bir şekilde hiç sakınmadan bu benzetmelerden yararlanır. “Böylece bazı insanların özellikle bazı organlarının veya vücutlarının bazı bölümlerinin dış yapıları, yeryüzündeki bazı bitkilerin meyve veya ürünlerinin görünümlerine dayanan biçimsel özellikleriyle ilişkilendirilmek yoluyla yeni anlamlar kazandırılmış birçok kelime argoya katılmıştır.”19 Ceza evinin güzel adlandırmada en fazla kabul gören karşılığı “içeri” sözcüğüdür. “ceza evi” (TS, C.II, s.1334) için kullanılan güzel adlandırmalar içerisinde bakış açısından kaynaklanan ifade zıtlığı görülmemektedir. Bu sözcüğün argodaki karşılıkları arasında hem “aslan yatağı” (BAS, s.45) hem de “it deliği” (BAS, s.153) karşılığının bulunması, söz konusu olan ifade zıtlığının bir göstergesidir. Güzel adlandırmayı argodan ayırabilmenin en önemli yolu toplumsal hassasiyeti bilmektir. Dinleyiciyi kırmamak, üzmemek, iğrendirmemek; konuşmacıyı toplumdan soyutlamamak için yasak olan kelimenin veya kelime grubunun yerine kullanılan bütün ifadeler güzel adlandırma kapsamındadır.
19

Halil Ersoylu; Türk Argosu Üzerinde ncelemeler, Leyla ile Mecnun Yayıncılık, stanbul 2004, s. 50

17

3. GÜZEL ADLANDIRMA LE EDEBÎ SANATLAR ARASINDAK

LG

Bir nesneyi veya olayı daha farklı bir isimle, farklı sözlerle güzel ifade etmek kaygısıyla yapılan güzel adlandırma, eski eserlerin bir kısmında edebî sanatlar arasında yer alır.20 Güzel adlandırmalarda bazen, varlık veya olayı ifade için başka dillerdeki karşılıkları olan alıntı kelimelerden faydalanılır. Bir kısım güzel adlandırmalarda kullanılan kelimeler, dilde başka bir anlamla yer almaz, sadece yaygın ismi söylenmeyen nesneyi karşılar, ya da o nesnenin adı yerine kullanılırlar. Ancak söylenmeyen kelimenin yerini tutan bu söz veya sözcüklerden bir kısmının cümle içinde yeni bir anlam kazanmaları söz konusudur. Bu tür güzel adlandırmalarda benzetme, kinaye, mecazlı ifade gibi diğer bir takım edebî sanatlardan yararlanılır. Yeni bir anlam kazanmış bu kelimelerde, yeni anlamla kelimenin asıl anlamı arasında bir takım ilgiler, benzerlikler bulunur. Dolayısıyla güzel adlandırmalarda benzetme çeşitlerinden açık istiare, mecaz-ı mürsel ve kinaye gibi söz sanatlarına rastlamak mümkündür. Mecâz-ı mürsel, “Bir sözü benzetme amacı gütmeden gerçek anlamı dışında başka bir anlamda kullanma sanatı” diye tanımlanır. Atasözü ve deyimlerde çok rastlanan bu edebî sanata, deyimler halinde görülen güzel adlandırmalarda da sıkça rastlanmaktadır. Hasan Aktaş’ın bu sanat için verdiği örneklerden biri, anlamı güzel adlandırmayla ortaya çıkmış bir kelimedir: “Gözlerinde aksi bir derin hiçin Kanadın yayılmış çırpınmak için Bu kış yolculuk var diyorsa için Beni de beraber al anneciğim” Necip Fazıl Kısakürek Dörtlüğünde “yolculuk” kelimesi, “ölüm” yerine kullanılarak mecâz-ı mürsel sanatı yapılmıştır.21 Sözlüğümüzde yer alan kelimelerden güzel adlandırma için mecâz-ı mürsel sanatı ile yeni bir anlam kazanmış olan kelimelerden bir kaçı şunlardır: Evraksız: Namussuz, şerefsiz
20 21

Süleyman Fehmi, age. Hasan Aktaş, Edebî Sanatlar, mge Kitap evi, Konya 2002, s. 38 - 41

18

Acı yer: Ölü evi Açık ağız: Geveze Fırlama: Piç Ar damarı yırtılmak: Utanmamak, terbiyesizlik etmek Ahiret uykusu: Ölüm Güzel adlandırma amacıyla oluşturulmuş, yani yeni bir anlam kazandırılmış kelimelerin bir kısmında da edebî sanatlardan kinaye sanatı görülmektedir. Kinaye, benzetme amacı taşımadan hem gerçek, hem de mecâzî anlamla kullanılan bir kelimenin söz içinde daha çok mecâzî anlamıyla yer almasıdır.22 Örtmece kelimelerde söz içinde kelimeye yüklenen asıl anlam yeni anlamdır ki bu anlam kelimenin mecaz anlamıdır. Kelimenin asıl anlamı kaybolmasa bile, kastedilen anlam kesinlikle yerini tuttuğu kelimenin anlamıdır. Güzel adlandırmalardan; “Alkışçı: Dalkavuk Algı: Rüşvet Allanmak: Sarkıntılık etmek Antika: Garip, tuhaf Arkadaş: Eş Atıcı: Asılsız konuşan Eli uzun: Hırsız” gibi kelimeler kinaye sanatına örnek olarak verilebilecek kelimelerin bir kısmıdır. Güzel adlandırmalarda kelimelere yeni bir anlam kazandırılırken, söz konusu nesne, durum veya olayı adlandıran kelimenin gerçek anlamı arasındaki benzerlikten faydalanılır. Dolayısıyla edebî sanat olarak bu ifadelerde daha çok benzetme sanatları bulunur. Bu benzetmeler de benzetmenin gelişmiş şekli olan ve sadece benzeyenle yapılmaktadır. Açık istiare denilen bu edebî sanat klasik şiirimizdeki mazmunlarda da görülür. “Benzeyen unsurun isminin, benzetilen ismin yerini tutacak şekilde kullanılması” denebilecek bu edebî sanatın tanımı, güzel adlandırmaların tanımına da büyük yakınlık gösterir. Sözlüğümüzde yer alan kelimelerden açık istiare sanatı taşıyan sözcüklerden bir kısmı şunlardır:
22

Hasan Aktaş, age., s. 42 - 46

19

20 .Ayaz: Kel Batkın: Müflis Boş: Cahil. Çalışmamızın temel amacını oluşturmadığı için. bu bölümde güzel adlandırmalarda en çok kinaye. kaba davranışlarda bulunmak Bu edebî sanatların dışında bir kısım güzel adlandırmaların bünyesinde diğer benzetme çeşitleri olan edebî sanatları taşıyan güzel adlandırma örneklerini tespit etmek de mümkündür. işe yaramayan Çiğleşmek: Yersiz. mecâz-ı mürsel ve açık istiare edebî sanatlarının görüldüğünü tespit ederek bunlara birkaç örnek vermeyi yeterli görüyoruz.

s. C. gelincik (DS.2732). s. C.1392). s. 4.VI.2243).3011). 1.66). C. güzelağrı (DS. C. BÖLÜM 1.3726).1. GÜZEL ADLANDIRMANIN ORTAYA ÇIKIŞ SEBEPLER Güzel adlandırmanın yapıldığı yerleri inceleyebiliriz: 1.VI. 3.VIII.I.2537). Tüberküloz ve cüzzam gibi bazı terimler bulaşıcı hastalık olmalarından dolayı kullanımları kısıtlanmış kelimelerdir. C.VII.2178). Hastalık adının söylenmemesi ya da güzel adlandırmayla ifade edilmesi hastanın düşüncesinin farklı yöne kaymasına sebep olur. kel hastalık (DS. s. 5.1979). s. C.VIII. s. C. C. gözel hastalık (DS. akarca (DS.VI. C. ince ağrı (DS. C. 1. s. 21 . s. kurudan (DS. HASTALIKLARLA LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Hastalıklarla ilgili güzel adlandırmalar daha çok tedavisi olmayan ya da tedavisi uzun süreli olan hastalıklar için kullanılır. ince hastalık (TS. Bu tür kelimeler insanları korku ve üzüntüye sevk edebileceği için bu kelimelerin yerine dolaylı yoldan hastalığı ifade eden kelimeler kullanılmalıdır. Güzel adlandırmanın yapısında olan naziklik ya da dolaylı yoldan ifade etme hastalıklar için de kabul görür ve yıpratıcı olmaz. Örneğin “verem” yerine halk arasında birçok örtülü ifade kullanılmaktadır: “adı belirsiz (DS. tüberküloz (TS.X.II.I. 2. sütçe (DS. 1. Hastalıklarla lgili Güzel Adlandırmalar Korkuyla lgili Güzel Adlandırmalar Ahlâkî Değerlerle lgili Güzel Adlandırmalar nançla lgili Güzel Adlandırmalar Kusurları Gizlemeye Bağlı Güzel Adlandırmalar ve yapılış sebeplerini şu başlıklar altında 1. s.139). s.

I. külleme (DS. şerbetleme (DS. Der Internationalen Bezıehungen und Des Gesundhcıtswesens Im Deutschen und Türkıschen. Doktora Tezi. Hatice Çelmen’in yakalandığı amansız hastalığa yenik düşmesine kadar sürdü.XI.3347). yeyilme (DS. örken (DS.”23 Yukarıdaki ifadede geçen “amansız hastalık” kanser yerine kullanılan güzel adlandırma örneğidir. Kanser yerine “incitme beni (TS. C. ayığ (DS. Ankara 2000. s.65). C. s. yenirce (DS. s.2943). “hücre büyümesi”. agt.”24 23 Yüksel Ersan. adı batası (DS. Alltagssprache und in den Fachsprachen Der Politik.4260)” denmesi de kanser hastalığının üzücü durumunu az da olsa hafifletici bir ifade olur.3030). s.. C. C. Doktorlar kanser kelimesini kullanmak yerine “tümör”. Hacettepe Üniveristesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.IV. C. C.VIII.4246)” şeklinde adlandırılır. s. Çelmen eşiyle mutlu bir 24 yıl geçirdi.C. s.2983). C.3762). Güzel adlandırma bazı hastalıklarda kibarlık gerekçesiyle ortaya çıkar. s.XI. s. Bu mutluluk. C.VIII.IX. Örneğin “frengi” hastalığı “kötü yara (DS. C.417)” sözcükleri “verem” yerine kullanılan güzel adlandırma örnekleridir. Hastalıklarla ilgili bazı gazetelerde yer alan güzel adlandırmalar şu şekildedir: “Çok sevdiği eşinin ölümünden sonra evine kapanan ve dört yıldır hiç dışarı çıkmayan Siverekli Sinan Çelmen (50) üzüntüden kör oldu. “atipik hücre çoğalması” ifadelerini kullanarak hastalığın daha katlanılabilir olacağı inancındadır.II. öpke avrûu (DS.2870). s. yaşadığı üzüntü sonucu geçen yıl iki gözünü de kaybetti. Eşini toprağa verdikten sonra kendini evine hapseden Sinan Çelmen.X. Güzel adlandırma bu yönüyle korkulu ve üzücü bir durumu hafifletici etkisiyle karşımıza çıkar.IX. s. C.3343). “Toprağa vermek” sözünde ise ölüm ve ölmek sözcüklerinden kaçınıldığı için olumsuz etkiyi hafifletici bir durum söz konusudur. s. Hastalıklarla. Edebe aykırı ve utandırıcı bazı hastalıkları dolaylı yoldan ifade etmeye çabalarız. Aynı cümle içerisinde geçen “hastalığa yenik düşmek” “ölmek” sözcüğünü karşılayan örtülü bir ifadedir. 75 22 . s. 92 24 Ümit Söylemez.I. s. kif (DS. C. s.VIII.1394). özellikle veremle ilgili güzel adlandırma örneklerine yazılı basınımızda sıkça rastlarız.

Bazı hastalıklar için kullanılan terimsel ifadeler halk arasında yaygınlık göstermektedir.1055) gibi anlamları olan “çalınmak” sözcüğünde korku ve inanca dayalı örtülü ifadelerin en güzel örneklerden birini görebiliriz. s. C. Bağışıklama uzmanı Prof. nme inmek. deli olmak. Doktorlar arasında kullanılan “tüberküloz. s. C. 93 Yüksel Ersan. C.IV. bakteriyoloji ve enfeksiyon hastalıklarında da çığır açtı.111). s.III. oynatmak (DS.”26 “Verem” yerine kullanılan “tüberküloz” (TS. “Cerrahpaşa Tıp Fakültesi’nin “Sürekli Tıp Eğitimi Sempozyumu” çerçevesinde düzenlediği “Çocuk ve Erişkinde Bağışıklama Sempozyumu”nda konuşan uzmanlar çocukların yüzde 90’ının aşılanması halinde hastalıklara karşı tam koruma sağlanacağını vurguladı. Özellikle sara hastalığı için bu tür kullanımlar yaygındır. 1882’de Koch’un basili tanımlaması sadece umutsuz ince hastalığın tedavisinde önemli bir adım olmadı. agt.1473)” gibi adlandırmalar korku ve hurafelerin sebep olduğu örtülü ifadelerdir.207). bu oranın sıfır ile yüzde 80 arasında olduğunun yaygın kanı olduğunu belirtti.IV. C. s. bazı çevrelerin Tüberküloz aşısının etkinlik oranını tartıştığını. enfeksiyon” gibi terimler toplum tarafından kabul gören güzel adlandırmalardır. ölmek üzere olan bir hastanın dili peltekleşmek (DS. cin çarpmak. 91 23 . s.I. tıbbın tarihçesi gibidir. gürbüz ve sağlam bir çocuğun birden bire zayıflayarak tanınmayacak hale gelmesi (Şeytanın değiştirdiğine 25 26 Yüksel Ersan. hemoroid. Necla Akkaya. s.“Tüberkülozun tarihçesi bir bakıma insanlığın. tutalga (DS. hepatit. Korkuyla birlikte inancın da sebep olduğu güzel adlandırmalardan biri de “çalınmak” sözcüğüdür. C.X. agt.3303). “Sara” yerine kullanılan “al basma (DS.. Raşitizm hastalığı.IX.2943) sözcüğü sıklıkla kullanılan tıp terimi olarak güzel adlandırma şeklinde karşımıza çıkmaktadır. Dr..”25 Yukarıdaki paragrafta “verem” yerine “ince hastalık” la birlikte “tüberkülozun” da kullanıldığını görüyoruz. C. dışarlık (DS.3998). s. C. CA. Bazı hastalıklarda korku ve hurafelerin sebep olduğu güzel adlandırma olayı görülmektedir. s. s. Çalınmak sözcüğüyle birlikte “değiştirme” sözcüğünde de korku ve inancın güzel adlandırmalardaki etkisini görebiliriz. ağrı tutmak (DS.I.

akıl hastası için kullanılan “çalınmak” sözcüğünün oluşum sebebini bazen hastalıktan çok inanca bağlayabiliriz. DS. s.I. “ishal” sözcüğü yerine “sürgün (DS.inanılır.I.1425) daha çok tercih edilir.II. C. s.II. C. s. C.66 24 .XI. kemik veremi.3720). Örneğin.4407). DS.I. Bu sözcüğün anlamını “cin çarpmak” la ilişkilendirdiğimiz zaman inançla birlikte korkunun etkisini de bu güzel adlandırmanın ortaya çıkış sebepleri arasında görebiliriz. “Hastalığınız nedir?” ya da “Ağrınız var mı?“ gibi cümlelerin yerine “Herhangi bir rahatsızlık hissediyor musunuz?” veya “Rahatsızlığınız nedir?” gibi cümleler kullanırlar. C. Onun yerine kullanılan “bebek beklemek (TS. s. C. Bu tür güzel adlandırmalar görgü ve nezaket anlayışımızın sonucudur.4328) gibi güzel adlandırmalar daha çok tercih edilir ve bu sözcükler “hamile” sözcüğüne göre daha nazik ve kibar bir söyleyiş şekli olarak kabul görür.XII. s. Hastalıklarla ilgili veya bir hastalığın ismini söylememek için kullanılan bir güzel adlandırma aynı zamanda korku. C.751) sözcükleri kullanılır. s. s.II. yüklü (DS.1402) sözcüğünün güzel adlandırma olarak kabul görmesinde korkudan çok inancın rolü vardır. Türkçede “hamile olmak” tercih edilen bir ifade şekli değildir. bozgun (DS.X. üzmemek için “hasta” sözcüğü yerine “rahatsız” veya “kendini iyi hissetmemek” gibi ifadeleri kullanırlar. s. C. Güzel adlandırmaların sınırlarını belirlemek. ağır ayaklı (DS.280). Doktorlar da bu tür güzel adlandırmaları kullanırlar. Deli. hangi sözcüğün veya söz öbeğinin ne tür bir güzel adlandırma olduğuna karar vermek bazen çok güç olabiliyor. C.65 : Verem. nsanlar birbirlerini rahatsız etmemek. C. bozguna düşmek (DS. sıraca. Tespit ettiğimiz kelime veya deyim halindeki güzel adlandırmalardan hastalıklarla ilgili olan güzel adlandırmalar şunlardır: adı batası adı bellisiz : Köstebek de denilen çıban. Örneğin Türkçede “kusmak” yerine “istifrağ etmek” (TS. s. s. Türkçede hamile kadın için kullanılan birçok nazik ve kibar ifade tarzı vardır.751).) anlamlarına gelen “değiştirme” (DS. C. inanç ve ahlâkî düşünceyle de ilgili olabiliyor.IV.

fistül. s.65 : Üzerine düştüğü konudan başka bir şey düşünemez olmak.213 : Verem.I. DS. DS.854 : rinli kabarcıklar dökerek yüzde izler bırakan ateşli. s. s. s. sıraca. C. C. s. C. s. (Şeytanın değiştirdiğine inanılır. loğusa humması. TS. DS.XII.IV.adını eller alsın ağrı tutmak ağrı akarca : 1) Müzmin yara. 3) Yılan. TS. DS. C. C. cüzzam. C. sarası olan.417 : Boğmaca. C.I. C. Çiçehden gızılcadan K A. ağır ve bulaşıcı bir hastalık. 3) Öldürücü hastalık. s.I.I.109 : 1) Kemik veremi. DS.66 : Sara hastalığına yakalanmak.220 : Kötürüm. 2) Oğlanlık da denilen ateşli bir çocuk hastalığı.421 2) Azrail. delirmek. TS. C.IV. şımarıklık. TS.I. C. 2) Gürbüz ve sağlam bir çocuğun birden bire zayıflayarak tanınmayacak hale gelmesi. kahredici. C.833 : 1) Öldürücü. 3) Sonradan görmelerdeki gurur. 2) Bulaşıcı beyin hastalığı (hayvanlarda).I.I. DS.I.1586 : Saralı. s. TS.I. C.139 akıl hastalığı aklını bozmak al basma : Delilik. s. s. kibir. cinnet. DS. C. C.276 değiştirme : 1) Raşitizm hastalığı. 5) Domuz. C. Allah seni gurtarsın. s. 4) Deri veremi. DS. C. 4) Akrep. DS.) DS. s.111 : Tifo. s. 3) Daima akan çıban.I.I. s. C. Sesin çıhmaz bacadan. s. DS. 2) Sara hastalığı. C.III. şeker. 5) Bel soğukluğu. s.680.II.207 alınmış alkın ayığ büyük öksürük can alıcı çiçek : Felçli.I. s.4488 25 . s. DS.535 Dedim ucadan.I.68 : 1) Loğusa kadınlarda görülen bir hastalık. s. : Cüzzam hastalığı. DS. inme inmiş.1402 diyabet dönük dutargalı : Şeker hastalığı.

C. s. 2) Genellikle çene altının ve yüzün şişmesiyle beliren hastalık. s. DS.VI. s. durumu ölüme yakın olan (kimse).VII. s.2581 26 . DS. DS. DS. 3) Yılancık hastalığı.2559 : Üzüntüden olan sinir hastalığı.VII.VI.2362 : Dizanteri ya da kolera hastalığı. DS. DS. s. kalp hastalığı. 4) Arpacık denilen bir çeşit göz hastalığı. s.1392 : Kanser hastalığı.VIII. müfsid. C. s. s. DS.VII. s.VII.VII. C. C.1400 : Verem.engi engin : 1) Nezle.V. C.VI.2537 : Akciğer veremi.2113 : Verem.II. cin.1394 : Felç. peri. 6) Lenfa düğümü iltihabı. fenâ.VII. DS.1980 gelincikleme göğertme gözel hastalık gözenti güzelağrı habis : Heyecandan ileri gelen bir çeşit sinir hastalığı.2521 : Hayâlet. C. C.VI.VI. bir çeşit delilik. DS. 2) Bademcik iltihabı.1980 : Kolera hastalığı. hastalıklı. 7) Yüzde olan bir çeşit çıban.VI. C. C. s. s. DS. s. s.1091 hıcılayık hınam içağrısı ileze ili ince ağrı ince hastalık incitme beni inme issice kabaram : Boğmaca. TS.2522 : Verem.II.VI. s.1979 9) Bir çeşit mantar. 3) Ağır hasta. C. C. 3) Sancı. alçak. 5) Böbrek hastalığı. s.2180 : Verem hastalığı. 2) Kalp hastalığı. TS. C.II. DS. s. C.2356 : Kemik veremi. s. DS. s. boyun sıracası. C.2178 : Karasevda denilen akıl hastalığı.V.2243 : 1) Kötü.II. ağrı. 3) Anormal hastalıklara veya kanserli urlara verilen isim. C. DS. 8) Süt çocuklarında görülen öldürücü bir çeşit hastalık. 2) Kötülük eden. C. DS. s.1753 : 1) Diş nezlesi. s. fâsid.2503 : Veremli. DS. C.VII. C. C. TS. 4) Felç. TS. DS. C.1755 gelincik : 1) Verem. C. s. nüzul. DS.

ağız ve boğaz çevresinde ortaya çıkan. sakat.VIII. C. kötürüm. C.IX.VIII. s. C. kan çıbanı.VIII. s. s. C. DS. s. iltihaplı bir mantar hastalığı. DS.VIII. s.VIII.IX.VIII. C. C.2289 : Zatürree hastalığı. DS.3344 : 1) Verem hastalığı.VIII.IX. s. C. DS. difteri.3030 : Cüzzam.TS.2862 : 1) Kızamık hastalığı.IX.VIII. C. DS. C. s. DS. 2) Difteri. DS.3343 : Rüşvet. s.III. DS. C. 2) Öksürük. DS. C.1993 paryandı perde inmek punta seçime : Kızamık hastalığı. C.III. TS. s.VIII. DS. s. s.IX. TS.3315 : Verem. DS. s. s.IX. DS. C.2880 : Kızamık hastalığı.III.III. C.VIII.4573 : 1) Büyük çıban.3486 : Frengi.III. DS. C. s. hasta. s.2870 : Kolera hastalığı. s.3011 : Kolera.2956 : Frengi. s. DS.2252 miskin hastalığı (illeti) : Cüzzam. s. C. C. DS. DS.2864 : Frengi hastalığı.2637 : Tifo hastalığı. belsoğukluğu gibi hastalık.VIII. C. s. s.3564 27 .1854 : lletli.2732 : Sıtma.XII.3016 : Frengi hastalığı.3011 : Verem hastalığı. DS. C.2654 : Verem.2651 : Kuşpalazı.3013 : Dizanteri. hastalıklı. DS.VIII. pamuğa benzer. DS. s. s. C. C. DS. C. bronşitli. dil. s.3403 : Katarakt olmak.VIII. göz görmez olmak. s.3295 : Süreğen öksürüklü. s. 2) Bir çeşit çiçek hastalığı.VIII. C. DS. C. C. DS. C.VIII. s.2983 : Romatizma. C.IX. aft. DS.1894 : Kötürüm. s. TS. s.karamübarek karabakma karayatalığ kel hastalık kızdırma kızılcık kif kirli paçavra köme kötü yara kuruyel kuruburu kurudan kusah kuşkuyruğu külleme lepra malûl oturag öğkenli öpke avruu örde örken pamukçuk : Şirpençe. DS. s. C. TS. C.3347 : Daha çok bebeklerde görülen.X.

DS. C.4078 : 1) Hasta. 5) Öldürücü grip. C. DS. C.X.X. 2) Zatülcenp. felç.4260 : nme. C. C.3675 : Tifo. C.sedef hastalığı sırtı yarma sökel ter terleme terletme tilkiburnu topaç topak töker tutaklık tutalga tutulmak tüberküloz uzunöksürük üşütme vahıtsız yatağan yatalık yenirce yeyilme yıldırım yumrucak zührevi : Sedefi andıran pulcukların belirmesiyle ortaya çıkan bir deri hastalığı. C.4753 : 1) Tifo. s.3979 : Sara hastalığı. DS. 2) Şirpençe. s.4768 2) Kabakulak.XI. DS.XII. C. s. DS. s. DS. DS. 2) Tifo. s. s. C.IV.X. C. C. s. C.3962 : Kötürüm. 3) Cüzzam. C.4199 : 1) Frengi. 3) Humma. 2) Akciğer hastalığı. s. DS. C. DS. C. DS.XII. DS. C. 4) Sakat. s. C. s. C. 4001 : Verem.XI.X.4053 : Zatürree. C.XI.XII.2943 : Boğmaca.s. DS. C. DS. 3) Zatülcenp.XII. s.3336 28 .3931 : Kötürüm.X. 3) Zatürree. s.XI.3961 : 1) Bir çeşit çıban.2474 : Şarbon hastalığı.3888 : 1) Tifo.4267 : Veba. felç. s. 2) Tifo.4801 : nme. s. 4) Zatürree.3998 : Felç olmak.X.IV. DS.4816 : 1) Humma ve benzeri ateşli hastalık. s. s. DS.XI. DS.3619 : 1) Humma. s.X. DS.X. DS. 2) Yoksul. s.X. C. C. s. C.4316 : Frengi ve bel soğukluğu gibi cinsi münasebetlerle bulaşan (hastalık). DS. DS.IV.3893 : Koltuk altında çıkan kan çıbanı.4246 : Kanser. C. s.XI. C.X. s. TS. TS. s.XI. ateşli bir hastalık.4775 : Sara hastalığı.XII. DS. s. DS. s. TS.

s. Korkuyla ilgili tabular beraberinde korkuyla ilgili güzel adlandırmaları getirmektedir. can alıcı. Ullmann ise günümüzde “tabu” sözcüğünün anlamının iki zıt yönde algılandığını vurgulamaktadır. KORKUYLA LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Korkunun sebep olduğu güzel adlandırmalar genellikle “ölüm” kavramıyla ilgilidir. Tabu kavramları ifade etmenin yollarından biri de güzel adlandırmadır. Aralık 1996. Söylenmesi hoş karşılanmayan veya yasak kabul edilen kavramlar “tabu” olarak görülür. S. Bir yandan “kutsal”. Milli Eğitim Basımevi. Ölüm kavramını ifade eden güzel adlandırmaların temelinde korku ve inanç yatmaktadır. bazılarını ise gizlemek amacıyla kullanılmaktadır. “yasak”.1. 1021 29 . “Türkçe’de örtmece sözlükler üzerine bir araştırma”. elbiz” gibi ifadeler kullanılmaktadır. “tanrıya adanmış” anlamları olan “tabu”. Dil Dergisi. Bununla birlikte hayatını kaybeden kişiye saygı duymak veya hayatını kaybeden kişinin yakınlarının üzülmesine sebep olmamak için böyle bir kavramın ifade edilmesinde güzel adlandırma yoluna gidilmektedir. ahlâkî düşünceyle ilgili tabular ve üzüntüye sebep olan kavramlarla ilgili tabular. 2. latif”28 şeklimdedir. maviye çalar renk. Dinî inanışa göre kötü ruhların başı olarak nitelenen varlık olan “şeytan” sözcüğü yerine “iblis. Azrail için kullanılan “alıcı. semavi. 1. albız. diğer yandan “esrarengiz”.”27 Tabu sayılan kavramları üç grupta değerlendirmek mümkündür: Korkuyla ilgili tabular. C. bazı duygu ve düşünceleri ifade etmek. mekir nekir. 16 28 Türkçe Sözlük. “Tabu sözcüğü aslında Polonezce bir sözcük olup “yasak olan” veya “kaçınılan şey” anlamında kullanılmaktaydı.II. s. stanbul 2002. Bazı kavram ve nesnelerin varlıkları kabul edilse bile söylenmesi hoş karşılanmaz. teccel. gökçe” ifadeleri içerisinde “gökçe” sözcüğünün anlamı “gökle ilgili. 50. Dil. Bu sözcüğün Azrail sözcüğü 27 Işıl nce Özyıldırım. güzel. “tehlikeli” ve “belirsiz” anlamlarında kullanılmaktadır.

s. Örneğin. öşek (DS. C. hotik (DS.VII. Birçok dilde tabu olan hayvanlardan biri de “arı” dır. Azrail. şeytan cin gibi varlıkların olduğuna inanmayan kimseler için bu kavramlar korku yaratmaz ve dolayısıyla böyle bir inanca sahip olmayanlar bu tür sözcükleri kullanmaktan kaçınmazlar.2022). C. gezer (DS. ili (DS. C. iblis (TS.VII. “mal gelini”. “güzelce” gibi adları da vardır.3559). uğursuz sayıldığı için “gelincik” gibi güzel bir adla alınan hayvanın Anadolu ağızlarında “gelin kadın” . yılanın bazı yörelerde “şerbetli sürüngen” olarak anılması.3356).XII. s. yırtıcı bir kuşa “akbaba” adı verilmesi de örtmece sözcük örnekleridir.4781)” sözcükleri kullanılmaktadır.4590). C.VI.X. C. 29 Işıl nce Özyıldırım. uçuk (DS. s. agm.1963). obur (DS.”29 Biz bu araştırmamızda uğursuzluk kavramının inançla ilgili olduğunu düşünerek uğursuz sayılan hayvanlar için kullanılan güzel adlandırmaları inançla ilgili güzel adlandırmalar grubuna dahil ettik. s. C. s. C. s. Korkuyla ilgili güzel adlandırmaların temelinde inanç yer alır.2419)” sözcükleri tercih edilmektedir. C. mekir nekir (DS. “Korkudan kaynaklanan güzel adlandırmalar yalnızca dinî konularla sınırlı kalmamakta aynı zamanda korkulan veya uğursuz sayılan bazı hayvanlar için de kullanılmaktadır.yerine kullanılan bir güzel adlandırma oluşunun sebebini korkudan çok toplumun inancına bağlayabiliriz.4036). s. C. C. hortlak” sözcükleri yerine “ubur (DS.1324). s. sayıp (DS. Azrail. 18 30 .3261).VI. cin gibi sözcüklerin güzel adlandırmaya konu olmasının sebebini inanca bağlayabiliriz. “mal kadını” gibi adlar verilmesi. s. şeytan.IX. Üçok’a göre. s.XI. ürküldüğü. Korkunun inanca bağlılığı sadece dinî konularla ilgili değildir. Ayrıca “cadı. Türklerde de böyle bir inanışın eskiden beri var olduğunu bugün Anadolu’nun kuzey bölgelerinde arıya “arı sineği” denilmesinden anlıyoruz. Aynı şekilde. s.XI.II.2522). Türkçede “cin” sözcüğü yerine “umacı (DS. geçkin (DS. s.XII.4019). C.. C.IX. Türkçe’ de “baykuş” denilen kuşa Anadolu’da “hayırlı kuş”. öldürücü bir böcek türüne “karadul”. s.

749 el çekmek elbiz engebe esiren : Ölmek. s.432 : Kefen. s.1782 31 .1752 : Kuduz köpek. DS. alıcı Allah emri ansızına uğramak atılıp gitmek can alıcı cansız at çadır : 1) Azrail.749 dünyaya vedâ etmek : Ölmek. DS. gaban.I. Bu güzel adlandırmalar insanlara zararı dokunabilecek görünüm itibariyle korkulan hayvanlar için kullanılır. Yılan gibi akrebin de insanlar için ölüme sebep olabilecek bir hayvan olmasından dolayı örtülü ifadeleri mevcuttur.III. hınzır. TS. slamiyete göre isminin anılması hoş karşılanmayan “domuz” sözcüğünü inançla ilgili güzel adlandırmalara dahil edebiliriz. 2) Şeytan. C. C. s. kahredici. 3) Öldürücü hastalık. s. DS.369 : 1) Öldürücü. TS. DS.XI. C.1704 : Felaket. gısdırgaç”.I.280 : Birdenbire bayılmak. C. uzunböcü (DS. s. toprağa kavuşmak.XI. C. kuyruklu.421 2) Azrail. C.V. 2) Domuz. s. uzun (DS. Örneğin “yılan” için “evren (DS. dağdagezen.I.4250)” şeklinde güzel adlandırmalar kullanılmaktadır.223 : Birdenbire ölmek.I. zelzele.V. domuz için “adıyaman. s.215 : Deprem. s.I.I.V.1324 dünyaya gözlerini kapamak(yummak) : Ölmek. ölmek.I. C.4790). s. s. s. kurt için “dağdaki” şeklinde güzel adlandırmalar mevcuttur.V. s. C. s. DS. Akrep için kullanılan güzel adlandırmalar içerisinde “altıboğumlu.I. 2) Öldürücü. gara canavar. C.185 dağdagezen (dağdaki) : 1) Kurt. s.III.804 : 1) Sümüklü böcek. C. DS. C. C. terkili” ifadelerini görebiliriz. s. DS. DS. TS. C. s.I.III. C. s.Uğursuz sayılan hayvanların dışında inançtan kaynaklanmayan bir korku duyulan hayvanlar için kullanılan örtülü ifadeleri bu grup içerisinde değerlendirdik. düşman. Sözlüğümüze dahil ettiğimiz kelime ve deyimler arasında korkuyla ilgili olduğunu düşündüğümüz güzel adlandırma örnekleri şunlardır. Bunların dışında yengeç için “adı kötü. s. yerdegezen (DS. C. TS.4053). C.XII. TS.1032 bir avuç toprak olmak : Ölmek.1813).I. TS. kehten bakan” . DS. C. C. DS. C. C. devasız hastalık.854 : Tabut. ferik. s. s.

TS.2119 gözü toprağa bakmak: Ölmek üzere olmak. TS. C.II.IX.VI. toprak.2427 : Deprem DS.2642 : Mezar. s.1073 günü yetmek (gelmek) : 1) Vâdesi tamam olmak. s. C.1074 hayata gözlerini yummak (kapamak) : Ölmek. C.II.III.4672 kara toprağa aş olmak : Mezara girmek.2357 : Dünyadan âhirete göçme.2907 32 . s. domuz vb. C.II. s. s.II. DS. DS. C.II. C. s. kabir.II.1846 : Ölüm.V. C.III. s. DS. DS.VIII.IX. sonu gelmek. gömülmek. s. TS.XII. s.IV. ölmek. C. C.2201.II. DS.1197 hayatıyla ödemek hece taşı hıdırlık irtihâl kabir kabristan karadeve karadam karayazı karayer karayol kuyruklu lahit öcü : Hayatına mal olmak.3308 ruhunu teslim etmek : Can vermek. DS.1415 : Mezar. idam etmek.XII. C. s. ölmek.II.V. C. s.III. kara toprak. C. C. C. s. DS. TS. TS.2325 : Mezarlık.II. umacı. ölmek.1465 : Ölüm. s. DS. C. ölmek. C.evran [evren] ferik gidergelmez göcemek : Büyük yılan.IV. DS. 2) Ölü. s. C.VIII. sanduka. C. C.2380 salaca sallandırmak sallantı sarıoğlan : 1) Tabut.VIII. TS.3308 2) Çocukları korkutmak için uydurulmuş hayali yaratık. C. C. s. eceli gelmek. DS. C.XII. s. s. s. s. 2) (kadınlar için) Doğum vakti gelmek.XII.1547 : Ölüm.1841 : 1) Kurt. s. 3) Tutukevi. DS. DS.2655 : Akrep. s. TS. ölüm. s. C. DS.4666 : Akrep. ecel.VII. zararlı hayvanlar.1198 : Mezar taşı.1049 günleri sayılı (olmak ) : Bir kimsenin ölümü yakın (olmak).1813 : Sarı akrep. sin. C. vefat. C. s. s. TS. s. C.2074 : Ölmek. TS. s. s.VI.4535 : Mezar. C.2641 : Ölüm. C. TS.3020 : Mezar. s.1467 : Mezarlık. C. DS. sin. TS.VIII. TS. TS.VII. s. C. DS.4664 : Asmak. s. TS.

TS. C. korkutan şey.IV.4036 :Yılan.4745 : Deprem.tabanı genişlemek tef tehlike terkili toprağa bakmak toprağa düşmek toprağa girmek toprak olmak ubur uğrağa gelmek uğrak uğramak umacı uzunböcü uzun uzunöksürük vâdesi gelmek yağlı ip yerdegezen : Ölmek.4250 1. C. 1.3099 : Yılan. peri tarafından çarpılmak.2907 : Ölmek. yaratık.2907 : Hortlak. DS. s.3036 : Darağacı. Kaba yada iğrenç sayılabilecek sözcüklerin örtülü bir 33 . s. AHLÂKÎ DEĞERLE LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Güzel adlandırmalar içerisinde büyük bir orana sahip olan ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar daha çok doğal vücut fonksiyonları. C. TS.3797 : Kefen.XI.2907 : Ölmek. DS.X. s.XI. şeytana çarpılmak. ölmek. C.4053 : Eceli gelmek.2907 : Gömülmek. Bunlarla birlikte hırsızlık. s. ömrü sona ermek. yalan.XII. C. DS. C. s. DS. vurulup ölmek. DS. meme) dolaylı bir şekilde ifade edilir.IV. rüşvet gibi kavramların yerine kullanılan örtülü ifadeler de ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalardır.XI.4019 : Cin. C. s. 2) Hastalığa tutulmak.XI.XII. C. C. DS. Bazı doğal vücut fonksiyonları (kusmak. C. toprağa karışmak. DS. s. TS.4053 : Boğmaca. C. vücut uzuvları ve yasak ilişkilerle ilgilidir.XI.XI. s.IV. idam sehpası.IV. gömülmüş olmak. işemek) ve organ adları (kıç. s. ölümü yakın olmak.4027 : Cin.4753 : Ölümü yakın görülmek. s. s. TS.XI. s. faiz. s. C. C.IV. TS. s. dedikodu. DS. TS.3861 : Akrep. DS. peri örneği. C.4026 : 1) Cine. s. C. DS. s.IV. s.4790 : Yılan. DS. C. C. DS.XI. C. cin çarpması. s. s.X.XII. 3. C. cinsellik. DS.4026 : Sara.

II.3564).IX.3114). sinek (DS.XII. s.XII. “kabine”. C. “çıkarmak” sözcüklerinin kullanılması da aynı çabanın ürünleridir. Toplum tarafından yasaklanmış cinsel ilişki içerisinde olan kadını ifade etmek için güzel adlandırma kullanılmıştır. eli beratlı (DS. tensuz (DS. 19 34 . ekti (DS.XII. besmelesiz.519). s. çalık.IV. ters ayakkabı (DS. s. fırlama. ayağı garıncalı. agm. C. eksiklik. başı dışarı. Cinsellik. Aynı şekilde “çiş” yerine “ küçük aptes”. Örneğin “oruspu“ yerine “seçme (DS. alakırık” şeklinde ifadeler kullanılmaktadır. 30 Işıl nce Özyıldırım.X. “ayakyolu”.III. “wc”. C.3976). s.4698). piç yerine “gayri meşru çocuk”. vücut uzuvları ve tuvalet terimleriyle ilgili olan sözcüklerden doğrudan söz edilmesi toplum tarafından ayıp sayılır. âlufte. s. Bu sözcükler içerisinde argo sözcüklerle benzerlik gösteren ya da argo kabul edilen sözcükler de güzel adlandırma kapsamındadır. Bu sözcükleri doğrudan ifade etmeme ya da dolaylı bir biçimde söyleme insanların ahlâklı olma çabasını göstermektedir. Yasak ilişki sonucu doğan çocuk için ise “piç” kelimesi yerine “evlilik dışı çocuk. s.I.. s. C. s. “basen”. “Örneğin.1701). koket (TS. “idrar”. “ gaita”. s. hoşu (DS.4754). C. emeksiz. ara virdi. ekti. ayakçı karısı. başdan çıkgın (DS.3071).1713). s.822). C. toylun (DS. “kusmak” yerine “istifra etmek”. döl. “orospu” yerine “hayat kadını”.1715). “küçük su”. malta (DS. “yüznumara”. C.V. s.VI.2180).2240). sümbül. katkılı. “abdesthane”. C. C.III. s. C. “meme” yerine “göğüs”. güvende (DS.X.4446). C. “piç” sözcüğünü doğrudan söylemektense o sözcüğü gülünç ya da alaylı bir yolla ifade etmek ahlâkî açıdan daha uygun görülür. bulduk. C. “lavabo”.V.biçimde ifade edilmesinde insanların terbiyeli olma çabası yatmaktadır.X. ortaya düşmek (TS. s.II. “memişhane” gibi sözcüklerin kullanıldığını görmekteyiz. C. “kerhane” yerine “genelev”. C. Bu sözcükleri çekinmeden söyleyen kişilerin ahlâkîliği tartışılır. s. s. “oo”. “tuvalet” terimlerini incelediğimizde kaba olarak kabul edilen ve konuya dikkati çeken “helâ” veya “kenef” sözcükleri yerine “tuvalet”. C. C. s. yollu” ifadeleri halk arasında daha çok tercih edilmektedir. kaynaşık. C.3880). “kalça” veya “kıç” yerine “kaba et”. s.I. “kaka” yerine “büyük aptes”. C. ellenmiş dillenmiş (TS.2180 TS.”30 Edep duygusu güzel adlandırma için zengin bir kaynaktır. “dışkı”. aspak (DS. handan. vesikalı (TS. ayağı bozuk. bandırmalı (DS.347).VII. s.2417). s.

s. “yalan söylemek” yerine “atmak (TS.I. kara çalmak (TS. C. s. C. s. oğurlamah. s. s. C.2847).2309).179). s.2988).I. s.4020). s. C. götürmek. katakulli (TS. s.4241)” ifadeleri 35 . atıcı (TS.XII. C. s. C. C. araklamak. ufatmak (DS. s. C.I. s. üç kâğıtçı (TS. C. s. s. C.I. C. Dedikodu yerine “indir kaldır.4027). avkırmak. yemek (DS. C. türetmek (DS.1546). aktarmak. uz (DS. C.175).3271).1582). kubuduk (DS.II.VII.VIII.VIII. C.1436).I.IX. Çalmak yerine kullanılan “abartmak.I. guyruhlu. s.4013). s.II.2425).XI.1676). defterini dürmek. uyutmak” sözcükleri “çalmak” sözcüğünün suç unsurunu az da olsa hafifletmektedir.IV. s. s. işini bitirmek (TS. öşek.134). s. uçurgan (DS.3007)”. uğru (DS. aparmak. tandırlama (DS.I. “öldürmek” sözcüğü yerine becermek (TS. Dolandırıcılık. laf atmak (DS. s. ucu (DS. s.421). C.1436). kıtır atmak (DS.I. irdelemeyh. C.4591).I. “yalancı” yerine “abacı (DS. s. s. C. s.X. yarışık vermek” . “Cânî” sözcüğü yerine “sındırıcı (DS. hozancı (DS.3360). C. C. çakıştırıcı.4781).3610)”.VIII.2833). mişmişçi. C. hava vurmak (DS.XII. afsunlamak.35). C.XI. s. C. C. s. C. “dolandırıcı” yerine “alkaçıcı (DS. Aşırmak (izinsiz bir şey almak). yaygan. s.IX.II.II. C. C.281). s. menedilmek (DS. uclamak.3269). kaydırmak uğrulamak. C.X. kubur (DS. Dedikoduyla ve dedikodu yapan kişilerle ilgili çok sayıda güzel adlandırma mevcuttur. ütücü (DS.4052)”. s. Anadolu ağızlarında “hırsız” yerine “arakçı (DS.XI. C. s. ozan. “yalan” yerine “hikâye.222). ötürük (DS.Ahlâkî açıdan uygun görülmeyen bir konu ise dedikodudur.4199)”.II.XI.VIII. aburgaşık (DS. s.3819)”. Çünkü her ikisinin de bir şekilde eylemi ifade etmesine rağmen “aşırmak” sözcüğü genellikle şakacı veya güldürücü bir duygu ile kullanılır. s. oğur (DS.5). s. s. afartmak. müzevir” ifadeleri güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır. C.4080). TS. Türkçede “cânî” ve “öldürmek” kavramıyla ilgili pek çok güzel adlandırma görülmektedir.I.811). s. işini görmek (TS. eli çakır.I.203). eli uzun (TS. C. C. s.IX. uçurmak. C.XI. dedikoducu yerine “ağzı kara.2989). alaklamak. oğru (DS. C. can almak (TS. s. C. C. s.VII. çalma ve öldürme gibi suç eylemlerinin isimleri dolaylı olarak söylenilir. söylenti.X. C. C.3058).294 . C. C.4782)” şeklinde örtülü ifadeler kullanılmaktadır. kıvırmak (TS. kırmacını almak (DS. çalmak kadar zararlı değildir.XII. ayyar (TS. ıskırtmak.XI.IX. s. yatak (DS.

s. C.I. müzevvir. Bu grup içerisinde değerlendirilen bazı güzel adlandırmalar diğer gruplarla (korku.59 : 1) ftiracı.I. 4) Yalancı. kovcu.17 : Beleşçi.I. C.163 : Kaçırıcı.118 ağzı yelli akşamcı aktarma alkaçıcı : Yüksekten atan. DS. TS.I. 2) Kötü. s. kara haber vermekten hoşlanan kimse. Toplumun büyük bir tepkisine sebep olan “öldürme” eylemi için güzel adlandırma yoluna pek fazla başvurulmamış ve bu eylem istenilmeyen kişilerin ölümü ile sonuçlanınca argo ifadelerden yaralanma yoluna gidilmiştir. s.65 : 1) Boşboğaz.I. Bu gibi ifadeler o kişi için güzel bir adlandırma olur. s. Toplumun büyük bir kesimi tarafından tepkiyle karşılanan birinin ölümü için “Allah’ın rahmetine kavuştu” ifadesi güzel adlandırma olarak kabul görmez ve bu ifadeyi kullanan kişiye de büyük bir tepki gösterilir.222 36 . bedavadan geçinen. C. DS.65 : Bir kişi ve bir aile için kötü şeyler söylemek. 3) Kavgacı. C. s. saygısız.30) ifadesinin kullanılması toplum tarafından daha çok tercih edilir. sır tutmaz. DS. dedikoducu.I. DS. C.118 : Her akşam içki içmeyi âdet ve alışkanlık haline getirmiş olan. s. geveze.kullanılmaktadır. çalmak. senli-benli. C. C. DS. inanç. C. Ahlâkî değerle ilgili güzel adlandırma örnekleri: abartmak abdestsiz açıkçı ad çekici ad çekmek ağzı açık ağzı kara : Aşırmak. 5) ftiracı. s.12 : Korkmaz.I. C.I. Bu ifadeler kullanım yerine göre argo ya da güzel adlandırma olabilirler. Örneğin “faiz” ve “rüşvet” için kullanılan güzel adlandırmaların ahlâkî düşünceyle ilgili olmasının sebebi inanca dayanmaktadır. 2) Hırsız.I. dövüşken. s.116 : 1) Ara bozucu. C.79 : Çalma. s.I. kusur) ilgili güzel adlandırmalarla ilişkili görülebilir. hastalık. Bu ifadenin yerine “nalları dikti” (BAS. çekinmez. 2) Yaygaracı. Güzel adlandırmalar toplumdan bağımsız olarak düşünülmemelidir. Bunun gibi birçok kelime birden fazla gruba dahil edilebilir. dolandırıcı. DS.I. DS. s. övünen. C. DS. s. s. DS. DS.

s.I. s. C.alkışçı : Birinin her yaptığını.98 allanmak alûfte âmiyâne anadan doğma anasının kızı aparmak : Sarkıntılık etmek. s.117 : Çırılçıplak. TS. ahlâkı bozulmak. C.445 : Dedikoducu.I. s.I.165 : Gizli dost. s. s. kabul eden ve doğru diye herkese kabul ettirmeye çalışan kimse. TS. 2) Haylaz.I. şakşakçı.I. s. C.I. s. yalancı. yüzsüz olmak.I. C.I. s.266 besmelesiz bire bin katmak cebine indirmek çakıştırıcı çapkın : Çocuklar hakkında “piç” manasında kullanılan bir sövme. s. DS.175 : Orospu olmak. C. flört. mübâlağa etmek. TS. C.I. s. ayak takımına yakışır tarzda. DS. s.I. TS. DS. TS. TS. derbeder.397 : Birinin ırzına geçmek. utanç duyulacak şeyleri hiç sıkılmadan yapar olmak. dalkavuk.168 : Asılsız şeyler uydurup söyleyen.II.119 : Bakire olmayan kız. s. C.349 : ( para için ) Hakkı olmadığı halde kendine mal etmek. s. aşırmak.306 : Bir şeyi olduğundan fazla göstermek. yaramaz.284 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak. DS. adice. C. s.130 arakçı arayışçı aspak aşırmak aşna fişna atıcı ayağa çıkmak başına çökmek : Hırsız.253 : Çalmak. TS. TS. düşkün kadın. TS. derbeder kadın.I.112 : Bayağı. s.294 . s. C. C. oynaş.I. s.I. C. C.1045 1) Gelip geçici aşklar peşinden koşan kimse. C. kimsenin haberi olmadan alıp götürmek.I. ayartmak. C.559 yola sürüklemek.I. TS. alıp kaçmak.347 : Çalmak.488 baştan çıkmak (çıkarmak) : Kötü yola sapmak. C. C.301 : Temiz olmayan.134 : Dedikoducu. DS. serseri. habersiz götürmek. DS. C. s. haşarı.III. s. TS. C. TS. C. DS. fitneci.I. C. C. s. C.I.I. TS.I.I.I. s. DS. TS. DS. her söylediğini beğenip öven.224 : ffetsiz. s. C. kötü 37 .

609 : çki içmek. C.I. C.803 : Hırsız.615 : Laf taşıyarak ara açmaya çalışan kimse. s. TS. C. C.I. TS. C.I. TS. s. s. evlatlık.1813 : Resmî olarak izin verilmiş fuhuş yeri. C.614 : Halk dalkavukluğu. C. ikiyüzlü. s.XII. C.4495 : Fahişe. itibardan düşmüş. s. DS. el açmak eli çakır eli uzun ellenmiş dillenmiş emeksiz ergi eteğine eğri evlilik dışı evraksız genel ev : Dilenmek.876 : Namussuz. C. s.V. ahlâksız (Kimse).753 : Hile. DS. TS. C. C. C. s.III.II. C. s.I. gerçek olmayan.I.1732 3) Evlilik dışı çocuk. TS. s.IV. TS. DS.çenesi kuvvetli çilesiz dalalet dekolte dem çekmek demagoji dilci dili güllü dost tutmak dost düşkün düzen düzmece : Çok konuşan.706 : Evlilik dışı ilişki kuran erkek veya kadın. şerefsiz (kimse). C. kanuna uymayan. s.769 : Uydurma. C. s. TS. TS.770 TS. yolunu şaşırma. s. s. iffetsiz (kadın).811 : Kötü şöhretli.V.1492 : Yüze karşı iyi konuşan fakat arkadan kötü olan kimse. TS. C.I.822 : 1) Üvey evlat. DS. DS.989 38 .I. s. söz söylemekten yorulmayan.1716 : Hırsız. TS. TS.1768 : Kötü kadın. C. C. TS.IV. s. TS.I. s. s.V.791 eğri bakmak(eğri gözle bakmak) : Kin.705 : Değer ve haysiyetini kaybetmiş. TS.577 : Açık saçık. hiddet veya kötü düşünce ile bakmak. s. sahte. C.1217 : Doğru yoldan sapma. s. s. işret etmek.1494 : (Erkek veya kadın) Evlilik dışı ilişki kurmak.V. gayri meşru. C. s. C. piç. geveze.I. DS. s. DS. C. kerhâne.I. DS. C.I.I.1796 : Meşru olmayan.I.V. çıkma. s. s. DS. TS.513 Utanmaz. C. dolap.I. azma. s. 2) Hizmetçi.I. umumhâne. C.

piç.2805 39 .2710 : Utanmaz.VIII. s. s. C. Havâî ilişmek indir kaldır işi pişirmek işlenti işletmek : Arzu ve hevesine uyan.VIII. C.VIII. C. 2) Evlilik dışı çocuk. s. C. leke. s.2272 : Piç. DS.2240 : Babası belli olmayan.II. s.VII. s. TS.II.VII.VIII. C. s. 2540 : Aralarında gizlice anlaşmak. C.VIII. C.2705 : Dilenci. DS.1464 kaçamak kara çalmak kara katkılı kaydırmak kaynaşık kazancı kefelâlesi kıdım kılınmak kınalı : Hoş karşılanmayacak bir şeyi ara sıra gizlice yapma. C. C. s.2283 TS. TS.2799 : Ahlâksız. C.2528 : Dedikodu. DS.1151 harama uçkur çözmek : Nikâhsız olarak birisiyle cinsi münâsebette bulunmak. DS.VI.2164 : Kötü yola düşen kadın. s. s. s. kaçırmak.görüşmek güvende handan haram : Gizlice cinsel ilişkide bulunmak.2564 : Şaka ve birtakım yalanlarla birini kandırmak ve gülünç duruma düşürerek eğlenmek. hafif mizaçlı. s.2719 : Rüşvet.VIII. DS. keyfince hareket eden. s. DS. C. zina etmek.VIII. s.II. boyun eğmek. DS.II. hileli. TS. uçarı. DS. C. TS.VII. C.1471 : Birine iftira etmek.II.1546 : ftira. DS. DS.2787 : Yaltaklanmak. C. piç. s. C. hoppa. s. arsız. s. çingene.VII.2699 : Yosma. C. s. DS.1441 kabak çiçeği gibi açılmak : Çekingenlik ve utangaçlıktan sıyrılarak aşırı davranışlarda bulunmak. C. oynak kadın.1187 : Irza geçmek. DS. arı olmayan.VIII. TS.VII. s. s. DS. C.II. C. DS. s. s.1435 : Faiz.2637 : 1) Karışık. C. DS. TS. DS.VIII. C.2684 : Çalmak.VI. C. birinin adını kötüye çıkarmak. C. s.II.

1848 : 1) Hazır yiyici. C.IX. soysuz. uygunsuz bir iş yapmak.VIII. s. pervasız. rüşvet yiyen.3269 : (Kadın için) Fahişe olmak. s. C. s. C. kötü yaradılışlı. C. TS. cahil.III. DS. s. C. s. TS.III. C.2070 : çkili. beleşçi. s.III. C. sahte. saygısız. uygunsuz işler yapan. s. TS.1916 : Kaba.II. C. s.IX.III.III. 2) Rüşvet alan kimse. s. TS. saygısız.3302 mercimeği fırına vermek : Gizlice aşk ilişkisi kurmak. TS.1972 : Bir erkeğin bir kadınla buluşmasını sağlayan. C.2060 : Söz götürüp getiren. s. DS. terbiyesi kıt. s.III. C. sokağa düşmek. kazanç karşılığı olarak ) Kötü.1932 : Namus. TS.IX.2083 : Düzme. DS. edep veya haya duygularına aykırı.2091 : Çalmak. s. yakışıksız. TS. s. TS. ciddiyetsiz. TS. orta malı olmak.III.3058 : Kayıtsız. s.III. bu işi meslek edinmiş kimse. C.2008 münasebette bulunmak : Cinsi yaklaşımda bulunmak. C.III. C.XII. DS.1700 : Rüşvet.kirlenmek kirtik : (Kadın için) Irzına geçilmek.3095 : Karaktersiz. ahlâk vb. s. C. yakışıksız. C.III. s.XII. C. s. rüşvet alan. sarhoş. umursamaz.1770 kucaktan kucağa dolaşmak (gezmek) : (kadın için) Pek çok kimsenin sevgilisi laf atmak lâubali lüpcü mayası bozuk mektep görmemiş mezhebi geniş muhabbet tellalı : Yalan söylemek. ara bozan. s. TS. TS. C. s.1946 40 . s. aykırı. C.II.III. TS. iffet.2049 mürtekip müstehcen müzevir müzmehel nâne yemek naylon oğrulamah ortaya düşmek oynadanlıh oynamak : ( para.IX. DS. C. DS. namusuna zarar gelmek.III.2054 : Açık saçık. konularda fazla serbest ve hoşgörülü olan (kimse). rüşvetçi. TS. s.2180 : kiyüzlülük. s. onlarla düşüp kalkmak.2883 olmak. C. C.4601 : Yakışıksız bir davranışta bulunmak. C. DS.III. TS. TS.4618 : Kanun dışı cinsel ilişki kurmak.

C. C. s. çaşıt. s.III.IX. DS. s. C. sıkılmadan her şeyi konuşan.IX. fitne.4667 : Kötü yolda kadın.4721 : Onurlu. C.2289 salmağ seçme sölegen söz sav sümbül sütü bozuk : 1) Gebe kadın çocuğunu düşürmek. s. DS.2282 2)Utanmadan.IX. yüzsüz. 3) Dedikodu. C.2640 şaşıt şatafatçı şişgin talaşmak tandırlama taşbaşı tava kapağı tensuz : Söz taşıyan. C.2256 : Kendini beğenmiş. s.3819 : Edepsizce. s. C.3324 : Birinin yaptıklarını.3373 : Rüşvetle iş yapılmak. DS.X. s. C. 2) Yellenmek. TS.3787 : Boğuşmak.III.IX.IX. s.3845 : Kötü (kadın için).X.IX. s. kötü soydan gelen (kimse). s. s. yüze gülen. DS.3880 41 .XII. DS. kibirli. s. C. C. s.3302 : 1) Geveze. s.X.XII. aptal. DS. s. C. TS. s. DS. asılsız söz.3305 : Birisini kandırıp bir başkasına karşı kışkırtmak. DS.X. utanmaz. karaktersiz. C.X. DS. C. geveze. kibirli. DS. DS. C.3677 : Dedikodu. DS. DS. DS. DS. kavga etmek.3329 : Kötü kadın. DS. s. DS. DS.X.3564 : Çok konuşan. söylediklerini yineleyerek alay etmek.3422 perdesi yırtık (sıyrık): Utanmaz. dırıltı. TS. arlanmaz. s.IX. s.X. TS.IV. s. aşağılık. DS. C.IX.3327 : Ara bozucu. C. DS.3814 : Dedikodu. C. C. s.3354 : Sütü bozuk.3341 : Rüşvet. DS.IX.3839 : kiyüzlü adam. C. s. C.X. C. DS. C.3709 : Kötü soydan gelmiş kimse. s. C. soysuz.X. s.XII.4640 : 1) Sıkılmaz.3685 : Evlilik dışı doğan çocuk. DS. s. saygısızca. C. s. gaz çıkarmak. s. piç. 2) Sersem. rüşvet verilmek. C.X.III.oynaşmak ozan öğütlemek ökünmek ölçer önlük örünç özü kara para dönmek payalı pek yüzlü : Kadın ve erkek nikahsız yaşamak. C.3751 : Dalkavuk. C.X.

DS. TS. C.3892 : Kötü yolda kadın. DS.4023 : Genel ev. 2) Onurlanmak.3071 yakınlık göstermek : Cinsel birleşmeye yanaşmak. C. s. çapkın.XI. s. s. DS.4754 : Kibirli. s. terbiyesiz.4129 yakınlık yollu : Cinsel ilişki. s.2989 türküsünü çağırmak : Dalkavukluk yapmak. s. C. C. s. DS.4022 : Hırsız.4781 : Çalmak. 2) Beceriksiz.XI.4014 uygunsuz ünlenmek üstüne yatmak vesikalı : Kötü yola sapmış (kadın için). çirkin veya zararlı hareketler yapan.X. s.4129 : Kötü yola düşmüş kadın.XI. s. erkek.XI.IV.XI.IV. sefih. ahlâk sız. C. C. C.4290 42 . düzencilik. s. burnu büyük.XI. C. s. s.XI.X. C. s. DS.3946 : Uydurmak. yoldan çıkmış. DS. C. DS. C. DS. DS.4043 : Kötü davranışlarda bulunan. s.2959 : Cinsel yaklaşmada bulunmak. aşırmak. DS. TS. C.4049 : 1) Dile düşmek. DS. DS.IV. C.XII. DS. DS.IV. s. adı kötüye çıkmak. s. C.XI.XI.XII. DS.4013 : Çeşitli eğlencelere düşkün. s. C. aldığını geri vermemek. s. s. C.X.4066 : Borcunu ödememek.4077 : Kendisine fuhuş için resmî makamlarca izin verilmiş kadın.X.2975 : Kurnazlık. C. TS. TS. C. kibirlenmek. C.terkisalat ters ayakkabı tok türetmek uçarı uçkur çözmek uçurgan uçurmak umumhâne ustalık uygunsuz : 1) Terbiyesiz.

1. 1. 4. NANÇLA LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Bu gruba giren güzel adlandırmaların bir kısmı ilâhî varlıkların isimleriyle ilgilidir. Bu isimlerin saygı ve hürmet nedeniyle söylenmemesi veya söylenildiğinde inançlarına göre saygı bildiren sözcüklerle birlikte kullanılmaması toplum tarafından hoş karşılanmaz. lahi varlıkların isimleri bazı toplumlarda tabu olarak kabul edilir ve dolaylı bir söylem kullanılır. Bu dolaylı söylem ngilizce’de “Lord” Fransızca’da “Sergneur” ve diğer modern biçimleriyle bulunmaktadır. Bu durum müslümanlarda aynı olmasa da bazı durumlarda ve yerlerde Tanrı’nın isminin söylenmesinden dikkatle kaçınılır. Ayrıca, Tanrı’ nın adını her duyduklarında inançlarını ifade etmek için kendiliğinden birkaç kelime söylerler.31 Türkçe’de Allah’ın isminin doğrudan kullanılması kaçınılan bir durum değildir. Bazen Allah’ın ismiyle birlikte celle ve alâ, celle şânuhû, celle calâlühû şeklinde sözler kullanılır. Bu gibi sözlerin Tanrı veya Allah isimleriyle birlikte kullanılmaması tepkiyle karşılanmaz. Allah ya da Tanrı adı yerine kullanılan bazı sözler güzel adlandırma sayılabilir. “Allah adı yerine, “Rahman”, ”esirgeyici”, ”Rahim”, “bağışlayıcı”, “Reuf”, “şefik”, “merhametli”, “Rab”, “Mevla”, “hüda”, “sahip, efendi”, “Hakteala”, “inkârı mümkün olmayan yüksek varlık”, “Halik-i azam”, “Büyük yaratıcı”, “Cenabı Hak”, “ nkarı mümkün olmayan varlık”, “Halik- i Lemyezel”, “ebedî yaratıcı” gibi güzel adlar kullanılır.”32 Bu grup içerisinde değerlendirilebilecek bir konu da “sara hastalığı” dır. Halk arasındaki bir inanışa göre “cin çarpması” olarak görülen bu hastalığın yerine “ağrı tutmak (DS, C.I, s.111), eser (DS, C.V, s.1780), tutalga (DS, C.X, s.3998), tutalık, uğrak (DS, C.XI, s.4026)” sözcükleri kullanılır. “cin çarpmak” sözcüğü yerine kullanılan “çalınmak (DS, C.III, s.1055), erişmek (DS, C.V, s.1773), erlenmek (DS, C.V, s.1775), uğraklı (DS, C.XII, s.4782), uğramak (DS, C.XI, s.4027)” sözcükleri içerisinde “uğraklı” sözcüğü “sara hastalığı” yerine kullanılan “uğrak” sözcüğü ile ilgili olup cin çarpmak ve sara hastalığını inanç yönünden birbirine bağlamaktadır.
31 32

Ümit Söylemez; agt., s. 32 Işıl nce Özyıldırım; agm., s. 17

43

Cin, peri, hortlak gibi sözcüklerin tabu sayılmasının kaynağında da inanış vardır. nanıştan kaynaklanan bir korkuyla bu gibi kavramların dile getirilmemesi dolayısıyla bu sözcüklerin yerine kullanılan örtülü ifadeleri, korkuyla ilgili güzel adlandırmalar grubuna dahil edebiliriz. Cin, peri gibi varlıkların hayâlî olduğunu düşünen bir insanın bunlara karşı herhangi bir korku duymadan, bunları dolaysız bir biçimde ifade etmesi mümkündür. Halk arasında bazı hayvanların adlarının anılmasının uğursuzluk getireceğine inanılır. Türkçe Sözlükte, “uğursuzluk” sözcüğü “Bazı olaylarda görülen ve insana kötülük getirdiğine inanılan belirti veya bazı nesnelerde var olduğuna inanılan güç, kademsizlik” şeklinde anlamlandırılmıştır.33 Halk arasında ismi anıldığı zaman uğursuzluk getireceğine inanılan “baykuş” ve “yarasa” gibi hayvanların adları yerine pek çok güzel adlandırma kullanılmaktadır. “Yarasa” yerine “akşamcık kuşu, deri kanat, karanlık kuşu, kayış kanat, kelebek, peçeçe, gece kuşu” sözcükleri kullanılmaktadır. Baykuş sözcüğü yerine kullanılan güzel adlandırmalardan bazıları şu şekildedir: “çön kuşu, cönk kuşu, gılınkuş, gonguluk hacı kuşu, hayırlı kuş, hümmatun, hüpbükkuş, ishak, kılın, kuğuruk, kukumav, malkadın, muratçık, ören kuşu, pılavıcık, poğuş, uğu, uğu kuşu, ulukuş, viranguşu, yapalah, devletli” nançla ilgili güzel adlandırmaların bazıları korkuyla da ilgili olabilir. Bu güzel adlandırmalar iki grup içinde de değerlendirilebilir. nanca bağlı olarak oluşmuş güzel adlandırmalar: ahiret uykusu akşamcık kuşu alıcı asık can alıcı : Ölüm. TS, C.I, s.55 : Yarasa. DS, C.I, s.162 : 1) Azrail. 2) Öldürücü, devasız hastalık. DS, C.I, s.215 : 1) Faiz. 2) Çingene. DS, C.I, s.342 : 1) Öldürücü, kahredici. TS, C.I, s.421 2) Azrail. 3) Öldürücü hastalık. DS, C.III, s.854
33

ahireti (öbür dünyayı) boylamak : Ölmek. TS, C.I, s.55

Allah’ın davetine icabet etmek : Ölmek, dünyayı terk etmek. TS, C.I, s.104

Türkçe Sözlük, TDK Yayınları, Ankara 1988, s. 1512

44

çalınmak

: 1) Cin çarpmak. 2) Ölmek üzere olan hastanın dili peltekleşmek. 3) Deli olmak. DS, C.III, s.1055

dağdagezen (dağdaki) : 1) Kurt. 2) Domuz. DS, C.III, s.1324 don değişmek dünyadan göçmek ecel şerbeti içmek erişmek erlenmek erleşikli esürük gara canavar gecekuşu geçinmek gergek bulmak gezer gılınkuş goncolos gökçe hacıkuşu hayırlı kuş hınzır hümmatun hüpbükkuş iblis ili ilişik iliyer ishak karanlıkkuşu : Ölmek. DS, C.IV, s.1559 : Ölmek. TS, C.I, s.748 : Ölmek. TS, C.I, s.776 : Şeytan, cin çarpmak. DS, C.V, s.1773 : Cin çarpmak. DS, C.V, s.1775 : Cin çarpmış. DS, C.V, s.1775 : 1) Cin, peri çarpmış (kimse). 2) Saralı. DS, C.V, s.1787 : Domuz. DS, C.VI, s.1918 : Yarasa. DS, C.VI, s.1958 : Ölmek. DS, C.VI, s.1962 : Ölmek. DS, C.VI, s.2000 : 1) Cin, peri, ölü ruhu v.b. hayâlî şeyler. 2) Geceleri kötü niyetle dolaşan kimse. DS, C.VI, s.2022 : Baykuş. DS, C.VI, s.2042 : Hortlak. DS, C.VI, s.2100 : 1) Melek. 2) Azrail. DS, C.VI, s.2135 : Baykuş. DS, C.VII, s.2248 : Baykuş. DS, C.VII, s.2317 : 1) Domuz. 2) Pis ve katı yürekli, gaddar, hain. TS, C.I, s.1243 : Baykuş. DS, C.VII, s.2450 : Baykuş. DS, C.VII, s.2450 : Şeytan. TS, C.II, s.1324 : Hayâlet, cin, peri. DS, C.VII, s.2522 : Boş inanca göre cin çarpmış kimse. DS, C.VII, s. 2527 : Boş inanca göre cinli, perili, uğursuz yer. DS, C.VII, s.2529 : Baykuş. DS, C.VII, s.2555 : Yarasa. DS, C.VIII, s.2651

45

s. s. C. s. s. DS.X. DS.2798 : Cin. s.VIII.2992 : Büyücülük. DS.2716 : Domuz.III.3618 : Şeytan. DS.2926 : Domuz. C. s. s. zararlı hayvanlar. C. C. DS.3113 : 1) Cin.VIII. DS. şeytan gibi hayâlî yaratıklar.VIII.3308 2) Çocukları korkutmak için uydurulmuş hayali yaratık.IX. C.3356 : Peri.4028 : Baykuş. inmeli (kimse).XI.2701 : Ölmek.IX. C.4782 : Baykuş. TS.XII.3261 : 1) nanışa göre cin. C. DS. s. DS.2760. DS. C. s. 2) Hortlak. s. peri. C. DS. s.4609 2) Nedeni bilinmeyip cinlerin çarptığına inanılan hastalık.VIII. umacı.XII. 2761 : Baykuş.2726 : 1) Fare. C. DS.3220 : Hortlak.VIII. C. domuz vb. s. s. şeytan. C. s. C.3285 : 1) Kurt. DS. cin. DS. C.2201. s.IX.VIII. s. s.3308 ören kuşu öşek sayıp sırsıra teccel uçuk uğraklı uğu uğukuşu ulukuş : Baykuş. DS. C. DS. abartma. DS.4590 : Domuz yavrusu. DS. C. DS. s.VIII. s.kayış kanat keçinmek kehten bakan kelebek kesegen kılın korkut kötü hayvan kukumav küpe binmek malkadın mekir nekir moza muratçık obur oğrak : Yarasa. cadılık yapmak. s.2982 : Baykuş.VIII.3212 : Baykuş. DS.4781 : Çarpılmış. DS. s.3346 : 1) Dedikodu. 2) Hortlak.VIII. DS. s. C. s. C. C. DS. C.2722 : Yarasa. DS.4783 : Baykuş.XII.IX.X. DS.4035 46 . peri çarpması.IX.IX. C. DS.3269 orak öcü : Cin.XII. DS. 2) Erkek domuz. C. C. s.XII.3040 : Baykuş. C. DS. C. C.3856 : Cin.IX.3559 : Yarasa. DS.IX. C. C.VIII.IX. C. s. C. s. s. s. s. s. s. DS.IX. DS.XI.X. C.

cimri. bu eksikliklerini vücudun diğer organlarıyla veya duyularıyla kapattıklarını dile getirmektedirler. Bazı durumlarda güzel adlandırma olarak nitelendirdiğimiz sözcüklerin bedensel eksiklikleri olan insanları rahatsız ettiği görülür. Bu grupta bedensel eksiklikler.”. DS. geveze gibi sözcükler özellikle toplum içerisinde kullanıldığı zaman insanları rahatsız eder ve onların gücenmesine ve alınmasına sebep olur. abahan. s. Tembel. açık ağızlı. sakatlıklar.4817 : Büyü yapmak. sakatlık. Tembel sözcüğü yerine “yavaşak.” (TS. “kör” sözcüğü yerine kullanılan “görme engelli”. “topallamak” yerine “bacağını çekmek” ifadesi daha çok tercih edilir. topal. olumsuz. 5. s. s. DS. yersiz davranış.4105 : Cehennem. gevşeklik gösterme.XI. suç. çömez.XII. gevşek davranma. Topal sözcüğü yerine “aksak”.1803) anlamlarını karşılamaktadır. ihmâl. hata. noksan. korkak. Fakat bu gibi eksiklikleri olan insanlar kendileri için kullanılan “engel“ ve “eksiklik” sözcüklerini kabul etmemekte.viranguşu yağız yer yazıcı yazmak : Baykuş.XI. DS. C. kabahat. C. C.4121 : Büyücü. toplum içinde adının anılması yasaklanan bazı doğal vücut fonksiyonları.4817 1. “sağır ve dilsiz” yerine “ahraz”. s. sağır. ayıp. “sağır” sözcüğü yerine kullanılan “işitme engelli“ gibi ifadeler güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır. dilsiz) olan kişilere bu eksikliklerini hissettirmemek için güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur. tedbirsizlik. KUSURLARI G ZLEMEYE BAĞLI GÜZEL ADLANDIRMALAR Kusur sözcüğü “eksiklik. s. C. beceriksiz sözcüğü yerine 47 . C. Bedensel eksiklikleri (kör.XII. 1. beceriksiz. özür. sin. “kör olmak” yerine “gözü sönmek”. dilsiz yerine “kazak” şeklinde kullanılan ifadeler insanların bu eksikliklerini hissedip üzülmemesi için ortaya çıkmış güzel adlandırmalardır. insanların yapısından kaynaklanan davranışsal bozukluklar gibi konulara ait güzel adlandırmalar yer almaktadır.II. taksîrât. DS.

40 : Şişman.I.I. bozguna düşmek. s. s. s. miskin. budala. kıtmır. C. s.XII. C. güveleme. öğümek. özağrısı. iyindirik. kamaşık. kaytarmak. C. Kusurları gizlemek için kullanılan güzel adlandırma örnekleri: abızambak açık ağız ağbaş ağır ayaklı ağır canlı ( kanlı ) ağır gövde ahraz akbakan akgöz alagöz alazlık alîl aklın âmâ anahalı atakçı ayaz aydaş : Saçma sapan. DS. DS.410 48 . C. âmâ.I. TS. kel. s.I. DS.I.365 : Kel.I.204 : 1) Sakat. s. C. sağır ve dilsiz. istifrağ etmek. C.149 : Korkak. 3) Tembel.I. uyuşuk. DS. sık sık gelerek rahatsız eden bir hastalığı olan. s.I. 3) illetli. s. “ishal“ sözcüğü yerine “bozgun. hantal vücut. s. ahmak. yakı” gibi sözcükler güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır. C. geveze sözcüğü yerine “yün ağız. ahmak. s. DS. s.I. DS. salak. C. sürgün. Doğal vücut fonksiyonu olan “ kusmak” sözcüğü için de “böhürmek. 2) Aptal.58 : Kel. C.I. 2) Yalancı. DS. budala. C. DS.97 : Kötürüm. s.I.213 : Kör. DS.I.23 : 1) Boşboğaz. C.4407 : Tembel. törlemek. s. 2) Akılsız.I. ötürmek.“akbakan. DS. C. C. gelişi güzel konuşan. DS. ağın. C. C.133 : Beceriksiz. korkak sözcüğü yerine “kısmık. yürek etmek şeklinde güzel adlandırmalar kullanılmaktadır. seyrek saçlı baş. TS. gözleri görmez.I. 2) kör.I. 2) Bacakları çarpık. yüklü. öğmek. s.85 : Gebe. cılız. ağzaçık”.40 : 1) Dilsiz. geveze. abızambak “gibi güzel adlandırmalar kullanılmaktadır. DS. değgin. şivil. C.113 : Aybaşı (kadınlarda).141 : Korkak.I. DS. C. s.4418 : 1) Bunak. s. s. TS. s. tersi bozuk.187 : Saç çıkmayan baş.XII. TS.409 : 1) Zayıf. saçsız. avgın“. C. DS. 3) Şaşı.

TS.II. TS. s. DS. C. sinir nöbeti geçiren. C.I. s.779 : Kusmuk. regl. C. hasis. ödlek.I. tamahkâr.II. C. s. TS.1398 : 1) Kadınlarda ay başı.751 : Kusmak.749 : shal. s. hayız.I. s. C. mide bulantısı. C.228 : Kambur. kabahat. C.babalanmak babalı bacağını çekmek bağrı geçmek bahîl bellik boğazsak bozalak bozgun bozguna düşmek böhürmek cam göz cebi cürüm çam devirmek çehre züğürdü çömez dedem akıllı dem dirayetsiz diyare durumsuz ebe ecene edep yeri eğşümük : Öfkelenmek.V. s. avanak. kabiliyetsiz. C.215 : Topallamak. C. beceriksiz. C. TS.IV. C. DS. s. DS. ishal olmak: 49 .4453 : Obur. C. C. DS.I. TS. C. tembel.I.435 : Suç. geveze. DS.472 : Bilmeden karşısındakini gücendirecek söz söylemek. s. bey olmak) : Midesi bozulmak. TS. s.V. cahilce ve iş bozucu söz söylemek. DS. C.1660 : Edep ve terbiye bakımından örtülmesi gereken yerler.I.672 : shal. s. s. TS.II. TS.419 : Korkak. s. C. s.I.I. aksayarak yürümek.615 : Bilgi ve tecrübesi olamayan. DS.751 : shal olmak. C. DS.767 : Açgözlü.681 : Fakir. C. s.XII. âdet. s. DS. C. pot kırmak.728 : Kel. 2) Göz yaşı. TS. TS. TS. iktidarsız. s. günah.484 : Çirkin yüzlü. TS. zayıf. DS.1286 : Sersem.IV.II.456 : Zamanında evlenememek. pisboğaz. C. kısa boylu.I. s. C. s. DS.III. C.I. s.1608 : Çok konuşan. evde kalmak.215 : Sinirli. s.II.1689 bayrambeyi olmak (beğ olmak. s. C. C. bunak.501 : Çok oturan.I.I. s. s.1650 : Cüce.II.V. s.II.485 : Cimri. s. s. C. C. yüreksiz. DS. DS. DS.

C.I.II. s.2023 : Tembel. DS. maskesi düşmek. C. s.71 foyası meydana çıkmak : Gizlenen kötülük ortaya çıkmak.1020 : 1) Hâmile. suratsız. C.ekşi eli sıkı erişkin firiklemeğ : Hoşa gitmeyen.1298 : Hüküm giymiş olan. s.2167 2) Vücutlu.II. DS. C. iri.2470 : Şaşı.VI. 2) Aç gözlü (kimse). s.2322 : Basur. kötü vasıflı olduğu geçük gelişmek gezgin gızıl göğüslü gövdeli göz buğu gözü sönmek hamamcı olmak hasıl hazan hemoroyit horasan hoylu hüküm giymek hükümlü ılat ılğın ılkış ırşat (irşat) : htiyar.1772 : Çok şiddetli ishal olmak.VII. C.II. TS. DS. dengesiz ( kimse). s. DS. DS. s. TS. DS. TS.V.2422 : Mahkemece cezalandırılmak. bili. DS. s. C. Da foyasi medana çıhacah. s. s. s. s. DS. s. pinti. TS. C. TS. C.I. TS. C. o birahi buni. TS. asık.1300 : Kekeme.1963 : Şişmanlamak.VII. C.1870 anlaşılmak.VII.2070 : ri memeli (kadın). C. DS. s. s.VII. TS. somurtkan. cüsseli.VI. DS.VI. DS.1224 : Eksik. C.II. s. C. DS.VI. s.2464 : Korkak.821 : htiyar. C.VII. s. s. C. C. s. ihtilam olmak. gidi çocuh. s. s. mahkûm.II.1039 : Körlük. C. DS. C. C. normal olmayan (akıl için).VII.VI.2176 : Kör olmak.II.VI. C.2299 : 1) Fakir. C. gülmeyen.2409 : Yarı deli.1983 : Uykuda gezen (kimse). s. DA.801 : Çok tutumlu. cezâ verilmiş olan. C. s.V. C. C.2488 50 . cimri. s. DS. s.VII. s.940 Bahi her şeyi görmiş. TS.2473 : Çirkin.II.II. DS.VII. C. s.1137 : Şişman (kimse).1049 : Gusül aptesti alması gerekmek. DS. TS. C.

s.3217 : Hastalık. DS. s. mıymıntı. C. şişman. s. C. C. DS. DS. sersem. lafazan. TS. s.II. s.2667 : Topal.IX. C. s. DS. DS. C.4617 51 . DS. şapşal. aptal. s.IX. s. TS. patlak göz.VIII.3114 : Pinti.III. C.2844 : şe yaramaz.s.II. TS. aptal (kimse). DS. C. DS. C. TS. C. C.VIII. s.2699 : Kusmak.2709 : 1) Dilsiz. TS. s.II.2710 2) Sünnetsiz adam. s. s.1495 : Beceriksiz.2583 : Geveze.1759 : Kaba.VIII. pinti.1324 : Sünnetsiz erkek.VIII.3243 : Özürlü.2987 : ri ve dışarı fırlamış göz.2848 : Kıyafeti kötü olan kimse.2847 : Kel hastalığı. uyuşuk. s. DS. C. cimri. s. çıkarmak.4586 : Beceriksiz. DS. lafa boğan.1993 : Korkak. C. s. sakat kalmak.3105 : Cimri. C. C. DS.1700 : Çocuksuz aile. C. iz bırakmak. C.VIII.VIII. C. s. tembel. C.3084 .3280 : Dalgacı.1675 : Yalan söylemek. s. DS. tembel. C.ibiş kabıklı (kabuklu) kalabalık ağızlı kamaşık karnı olmak kaydur kaytarmak kazak kısmık kıssa kıtıpiyos kıtır atmak kıtır kıtmır kıyafet düşkünü kirli körocak kubat lokma göz mahmıt malyemez mantıcı miskin muhannet nedir kalmak nedirli omzu düşük oya : Alık. C.IX. kadın yaradılışlı adam. tembel. TS. C. C.IX. lekeli.II. C. biçimsiz.2709 : Cimri. s. s. s.1678 : (Kadın için) Ay başı halinde olan. eksik. s. DS.IX. s. C. hımbıl.VIII. s. C.2843 : Şaşkın.VIII. DS. kötü.2613 : Gebe olmak. s.II.VIII. s. uyuşuk. DS.VIII.VIII.IX.VIII.VIII. sünepe. DS. s. C. C.3243 : Uyuşuk.XII. elinden bir şey gelmez. DS. DS. DS. s. TS. C. s. DS. s.1864 : Avanak.XII.II. DS. TS.III.IX. C. değersiz.2847 : Cimri. DS. C.

s.2904 : 1) Bağırsak bozulmak. C. s.XII. s. 3) Dedikodu.X.4698 : Kalça. pasaklı. C. 2) Herkese çatan. s.X.3305 : Kusmak.XII. s.3605 : Yüzdeki çil.4698 : Yüz çillenmek. C. TS.IX. DS. C.IX.3842 4) Az konuşan. aptal. DS. DS.4741 : 1) Cılız. C.2712 : Akılsız.IV.2939 : Saf. DS.3654 : Çirkin.X. C. DS. DS. s. TS.XII. 2) Bir şeye dayanamayan.2672 : Korkak. DS. s.X.X. s.3321 DS. s.XII. s. kavgacı. C. DS.IX.X. s. 3) Yaramaz (çocuk için). sürgün olmak.3984 : Cimri.X. C. s. C. s. DS. 2) Etli.ozan öğmek öğünsüz ökçesiz özen paçası düşük sıkı sis sislenmek sofra surat düşkünü şaşa şehla tabansız tankuş tat tekdamar tepegöz tığ tombul toplu törlemek tutak tutumsuz tüm : 1) Geveze.IV. 2) Sersem. s. TS. s. DS. lekelenmek.2899 : Vücutça dolgun. 3) Tanrı. s.X. DS.4737 : 1) Dilsiz. C. DS.IV.IV. DS. C. DS. C. s. DS. C.3324 : 1) Korkak. s.XII.3862 : 1) Sakar (kimse).3882 : Parasız pulsuz. C.X.4621 : Doymak bilmeyen. TS. DS. ödlek. C. dırıltı. DS. TS. s. s. C. dolgun. C.IX. s.3325 : Kör. C. C. 2) şemek (çocuk ya da hayvan için).X. s.XII.2246 : Cimri.4010 52 . C. DS. cesaretsiz.X. katlanamayan.3998 : Müsrif.3698 : Kör.3751 : Az ve hoşa gidecek şekilde şaşı (göz). şişmanca. DS.3908 : 1) Şişman. TS. s.3371 : Giyimine dikkat etmeyen. DS. C. etine dolgun.IX. C. DS. s. toplu. 2) Deli.4747 2) Korkak. C.3841. s. s. C. C. bön. C. C. 2) Kekeme. s.IV. yüreksiz. C.III. s.

4331 53 . DS. s. s. DS. C.XI. s.XI. C. korkulu. C. s.uçgun uçuhlu üst üstü kirlenmek yaka yakalı yolsuz yünağız : Bunak. DS.XI.4074 : Aybaşı olmak.XI.XI.4021 : Korkak.XI.XII. s.4291 : Geveze.4127 : ri memeli kadın.4076 : Kadın memesi. DS. DS. s. s. C. DS.XI. C. s. C. DS. DS. C. ( kadın için). C.4781 : Aybaşı (kadınlarda).4127 : Parasız.

Büyünün bir çeşidi olan “muska yazmak”.4074 Yazmak : Büyü yapmak. (*Eğridir köyleri – Isparta. Bu güzel adlandırmayla söylenmek istenmeyen “büyü yapmak” sözcüğü dolaylı bir anlatımla “yazmak” şeklinde ortaya çıkmıştır. sonbaharda ağaçlarının yapraklarının dökülmesine.4817 Büyü yapmak slâm dini tarafından yasaklanmış olduğu için büyü işiyle ilgilenenlere toplum tarafından hoş bakılmamıştır. farklı bir anlamla isimleri söylenmeyen varlıkların isimleri yerine kullanılabilmektedir. tabiatın canlılığını yitirmesine benzetilmiştir. C.2. Çiçek hastalığının “çiçek” şeklinde adlandırılmasının sebebi. Güzel adlandırmalar. BAS T KEL MELER Güzel adlandırmalar içerisinde kök halinde olan kelimeler bu guruba girer. 1. s. *Şavşat – Artvin) (DS. GÜZEL ADLANDIRMALARIN YAPISAL ÖZELL KLER 2. s. 1. bu hastalığın yüzde bırakmış olduğu izlerle “çiçek” arasındaki şekilsel benzerliktir. C. Kurşunlu – Çankırı. Hazan sözcüğünde de fakir. (*Antakya – Hatay) DS. Basit kelimeler içerisinde değerlendirebileceğimiz güzel adlandırmalardan bazıları şu şekildedir: Üst : Aybaşı (kadınlarda). Bozan – Eskişehir. BÖLÜM 2. toplumun düşünme gücünün ürünüdür.XI. Basit kelimeler bölümünde yer alan kelimeler anlam bakımından daha çok farklı bir anlam verilmiş kelimelerdir. 1. 54 .XII. Bazı varlık ve nesneler arasındaki benzerliklerden faydalanılarak. “yazmak” sözcüğünün “büyücülük yapmak” sözcüğünü örtülü bir şekilde ifade etmesine sebep olmuştur. yoksul olan insanların içinde bulunmuş oldukları durum. Alibeyli *Alaşehir – Manisa. Tokat. bu varlık ve kavramların karşılığı olan kelimeler.

Kastamonu. beyhûde. s. kötü itlere kuşlar gibi uçtuk. Keskin – Eskişehir. s.gızım senin gaç anan va. bir işe yaramayan.IX. faydasız.” DLT. DS. U A.232 baba : 1) Büyük ve onulmaz çıban.XII. mânâsız. C.3269 DLT’de “ogrı” şeklinde ve “hırsız. s. Amasya.I. Osmaniye – Adana) DS. s. C.4610) anlamındaki sözcük. hankı anama deyon demiş. *Bornova – zmir. yörede bilinmeyen veya kullanılmayan “hırsızlık” kelimesinin karşılığı ise güzel adlandırma sayılamaz. Köşker – Kırşehir. Selim – Kars. “Beçkem urup atlaka Uygurdakı tatlaka Ogrı yavvuz ıtlaka Kuşlar kibi uçtımız Atlara beçkem vurarak Uygurdaki Tatlara. s. s.447 2) Cüzzam.ene.biri gocamın anası. demiş. hırsız. ana : Kaynana. (*Bergama. gizlice almak” (DS. C. mirezlile de bole laf ede. demiş garı. . U A. câhil. TS. Şabanözü *Polatlı – Ankara. TS. gayesiz. Zarşat.232 .ananın adı ne demiş. C. hastalık (ilenmelerde): Elinde kolunda babalar çıksın. Oğurlamah. .XII. Trabzon. veba. s. .370 55 .I. biri kendi anam.Ogru (uğrı): Hırsız. C.483 “Uğrı” sözcüğü eğer hırsızlık kelimesi yerine hafifletici bir ifade olarak kullanılıyorsa güzel adlandırmalara dahil edilebilir. hırsızlık” anlamında kullanılan uğru kelimesi şu dörtlük içerisinde geçmektedir. s.4438 boş : Bilgisiz. dert. “çalmak.II. C. rişli – Bayburt * Sarıkamış.

s. s. DS. C.I. C. 56 . TS. U A.4482 çünkü.dam : 1) Dansta kavalyenin eşi. bi de olum mar.1575 : Koca. s. regl.IV. yersiz ve zamansız söylenen söz veya yapılan davranış. s. C.314 var.1019) gibi kelimeleri de sayabiliriz.II.I. gülmeyen. bi daa danam mar.3404). Erine dedi “men sende galmıyacam.IV.I. s.582 . zevc. DS. s.1643 : Piç.225 dem ekşi düz döl er : 1) Kadınlarda ay başı. s.615 : Hoşa gitmeyen.842 Beçara nahırçının arvadı bahdı ki heç buna tenezül eleyen yohdu. zindan.946 : Erkeğin cinsiyet organı. 2) Göz yaşı. hayız. ole horman duyuyom ben de. erkeğe eşlik eden kadın. TS. pasak: sümük (DS. âdet. NYA. C. yapmam. somurtkan. C. 3) Ahır. Ahşam geldi eve. erim mar. göğüs: meme (TS. C. asık.I.II. C. s. TS. s. TS. s. s. C. iyisi başga da anam mar bacım mar. TS. 2) Hapishâne. DS.IX.216 gaf guş : Patavatsızlık.VI. s. benim dama tabi bakmamışınızdır. pot. dörd dene gızım mar. şart eyliyirem.2202 Farklı bir anlam verilerek güzel adlandırma düşüncesiyle kullanılan kelimeler arasında. C. s. s. C. yani.XII. DS.” K A. C. ceza evi.801 : Rakı.

s. C. yoldan çıkmış. 2. s. Ordu. Bu sözcük Anadolu ağızlarında adlaşmış sıfat olarak görülmektedir. C. Oğrulamak (oğrılamak) : Çalmak.2989 “Uymak” fiilinden türetilmiş “uygun” sözcüğünün olumsuz şekli olarak karşımıza çıkmaktadır. Demirkapı *SusurlukBalıkesir. s.XI.IV. Boğazsak (boğazlı): Obur. pisboğaz” anlamlarından başka bir anlamda kullanılmamaktadır. TS. pinti. Karaözü *Gemerek-Sivas. hasis” sözcüklerini karşılayan sıfat olarak kullanılmaktadır. 4049 Kısmık: Harcamaktan hoşlanmayan cimri. Uygunsuz: Kötü yola sapmış (kadın için). TÜREM Ş KEL MELER Türkçe kelimelerden türeyip dilde farklı bir anlamda kullanılmayan güzel adlandırmaları bu gurup içerisinde değerlendirebiliriz. (Vona. (Yayla *Tefenni-Burdur. 728 “boğaz” isminden “-sak” yapım ekiyle türetilen “boğazsak” sözcüğü Türkçede “obur.Ordu) DS. 3269 Uygunsuz : Kötü davranışlarda bulunan. (*Bor-Niğde) DS. *Lüleburgaz-Kırklareli) DS. pisboğaz. Türetilmiş güzel adlandırmaları şu şekilde örneklendirebiliriz.II.2. s. (Amasya-Gaziantep-Ankara) (oğrulamak). C.1672 “Kısmak” fiilinden türetilen bu sözcük halk arasında “cimri. Sincan *Divriği. TS.II. ahlâksız.IX. pinti. C. 1. Yenice *Emet-Kütahya. çirkin veya zararlı hareketler yapan terbiyesiz. *Bor –Niğde. s. hasis. 57 . çel. C.

TS.4525 “istemek fiilinden “-ci” fiilden isim yapım ekiyle türetilen isteci ismi “dilenci” anlamından başka bir anlamda kullanılmamaktadır. s. C.126 “ an” ismine getirilen “ – la” isimden fiil yapım ekiyle “anlamak” fiili. Anlama kabiliyeti az olan. s. C. Anlayış sözcüğü akıl erdirme.I. kalın kafalı gabî. C. C. DS.I. katı (TS. anlama kabiliyeti az olan. C. Akçalar.770) anlamını kazanmıştır. TS.VII. sahte. *Fethiye ve köyleri *Milas-Muğla) DS. *Ermenek.I.XII. s.412 “Büyük” ismine getirilen isimden fiil yapım ekiyle oluşturulan “büyüklenmek sözcüğü “böbürlenmek” manasından başka bir manada kullanılmamaktadır. s. C.2554 . C. Erkinis *Yusufeli-Artvin. gerçek olmayan. uydurulmuş. tabiatı veya bir eserdeki güzelliği anlama ve kavrama. “Düzme” ismine getirilen “–ce” isimden isim yapım ekiyle oluşturulan “düzmece” sözcüğü “uydurma. feraset. övünerek büyüklük taslamak. gabî.I.770 Uydurmak anlamında da olan “düzmek” fiiline getirilen “–me” fiilden isim yapım ekiyle kelime. Büyüklenmek : Kendini büyük görmek. Hâlden anlamayan. s. s.I.steci (isteyici): Dilenci. *Mut ve köyleri. Düzmece : Uydurma. s.I. TS. yalandan yapılmış. idrak.I. kalın kafalı. TS. katı .126) manasına gelip bu sözcüğe getirilen “-sız” olumsuzluk bildiren isimden isim yapım ekiyle kelime. s.Manisa. C. sahte” anlamını kazanıp güzel adlandırma şeklinde karşımıza çıkmıştır. (*Alaşehir.126) anlamını kazanmıştır. 2. Trabzon ilçe ve köyleri. gerçek olmayan. s. gerçek olmayan sahte.413 58 . C. intikal (TS.çel.iş” fiilden isim yapım eki getirilerek “ anlayış” kelimesi oluşturulmuştur. Uluşiran* Siran-Gümüşhane. halden anlamayan. taklit (TS. bu fiile “. Anlayışsız : 1. *Seydişehir-Konya.

Mezar.XI. *Şavşat-Artvin. biraz bekledikten sonra açılır. Geveze.4053 Boğmaca hastalığının en belirgin özelliklerinden biri olan öksürük ve bu öksürüğün uzun bir şekilde nöbetleşe devam etmesi bu kelimelerin birleşik bir yapı oluşturarak boğmaca hastalığını dolaylı bir biçimde ifade etme imkânını bizlere sunmuştur. (Hacıhamzalı *Tarsus. *Erciş-Van. Tokat.Konya).zmir. B RLEŞ K KEL MELER Güzel adlandırmalar içerisinde büyük bir orana sahip birleşik yapılı güzel adlandırmalar daha çok kalıplaşmış ifadelerle kendini gösterir. 1. Bu grupta olan güzel adlandırmaları şu şekilde örneklendirebiliriz: Bahtabakan : Bukalemun: “Bahta bakan benim talihimi kara gösteriyor. Sakarya) DS. boşboğaz. * skilip-Çorum. ağzı gevşek sözcükleri yerine kullanılan “yünağız” ifadesi yün ve ağız sözcükleri ile birleşik yapı oluşturmaktadır. Tavşanlı*. (Çanakkale) DS. Karayer (karayol) 1.XI. 2.VIII. 59 . *Ermenek.4035 nançla ilgili güzel adlandırmalar içerisinde yer alan bu kelime “ulu” ve “kuş” sözcükleriyle birleşik bir yapı oluşturmuş ve uğursuzluk getireceğine inanılan “baykuş” sözcüğünü dolaylı bir biçimde dile getirmiştir.2. Hafik. C. 3. s. s. Koyulhisar-Sivas. s.çel) DS. *Kilis. beyazlaşmışsa iyi olduğuna inanılır). Hacıilyas. Amasya. (Honaz-Denizli. (*Karaman-Konya) DS. C. *Alaşehir-Manisa. lafazan. *Bozdoğan–Aydın.4331. Yünağız: Geveze. s. C.” (Bu hayvanın üzerine bir kimseye ait bir şeyi örtüp. eğer hayvan karardıysa bahtının kötü. gömüt. C. (Beylerli-Denizli. C. Uzunöksürük : Boğmaca.Gaziantep.2655. Torbalı.XI. Bozan-Eskişehir. Cehennemin dibi ( lençlerde kullanılır). Tepeköy*. Yeniköy-Balıkesir.488 Ulukuş : Baykuş. s. çenesi düşük. (*Ağın. Niğde.Çayağzı.II.Elazığ) DS.

3. s. kötü olan varlık veya nesnenin adının da kötü olmasının sebebi üzücü. Domuz.I. C.85 : Beceriksiz. 2) Fesat.I. s.173 : 1) Açgözlü. C. C. C.150 60 . Adının söylemesinde sakınca görülen şeyler için kullanılır. C. Acı anlatan ünlem. C. tuvalet. Ayı. dehşet veren. Serseri. DS. hırçın. s. s. TS.3121 Korkulan bir hayvan veya üzüntü verici bir hastalık adının yerine ad sözcüğüyle birlikte kullanılan yaman sözcüğü birleşik kelime oluşturup dolaylı bir anlatım sağlamaktadır.Adıyaman: 1. küçük çocuk. DS. kaba.150 : Ahlâksız.5 : Kel. DS. korkunç. yabani. herşeyde gözü olan.I. s. s. C. Bu gibi sözcüklerin doğrudan çağrışım yaptırmasındaki sebep sık kullanılmış olmasıdır. müthiş. budala.I. hırçın. insan içine girmeyen.67 Yaman: Kötü.141 : 1) Açgözlü.172 : 1) Karısının başkalarıyla ilgisine göz yuman adam. s. hoş olmayan. *Bor.I. dönek. ara bozucu. “adı” sözcüğündeki “–ı” eki iyelik eki olarak görülmektedir.I.65 Hoş karşılanmayan. DS. (Gaziantep) 2. : Ayakyolu. s. saçsız. iğrenç kabul edilen varlık veya nesneyi doğrudan çağrıştırmasıdır. ahmak. Bir çeşit yara. C.I. DS. 4. DS. (*Pınarbaşı-Kayseri. herşeyde gözü olan. 2) Fesat. s. fena. uğursuz adam. 2. DS. (Dişli * Bolvadin-Afyon) DS. korkularını hafifletmeyebilirler. sıkıntılarını. (Çankırı) 3. C. helâ. Sık kullanılan güzel adlandırmalar zamanla dolaylı ifade etme özelliğini kaybedip insanların üzüntülerini.TS. Güzel adlandırmayla ortaya çıkmış bazı birleşik kelimeler şunlardır: abdesthâne ağbaş akbakan akgözlü alabacak alabaş akgözlü .Niğde) 3.I. korkulan. C.IV. Derleme sözlüğünde “ adı” sözcüğünün dört farklı anlamı olduğu belirtilmektedir: 1.I. s.

s. (*Ağın-Elazığ) DS. Kayış kanat: Yarasa. kan çıbanı). kara yere gitmek (ölmek).230 Akrebin alt kısmında bölüm bölüm bir şişkinliğin olması akrep sözcüğü yerine “ altı boğumlu” şeklinde bir güzel adlandırma kullanılmasına sebep olmuştur.XI. Çepni. s. kara toprağa aş olmak (ölmek).IV. Ayrıca Derleme Sözlüğünde ayrı yazılan farklı tamlama şekillerinden oluşmuş aşağıdaki güzel adlandırmalar da hem anlam hem yapı itibariyle birleşik kelimelere benzemelerinden dolayı bunlara dahil edilebilir. kara haber (bir ölüm veya felaket haberi). karayazı (ölüm) vb. *Gemerek-Sivas. Beyova-Çankırı. Tavaklı * Ezine. s. Bununla ilgili bir başka örnek ise akrep sözcüğü yerine kullanılan “ altı boğumlu” ifadesidir. Yani yağız sözcüğünün bize hatırlattığı ilk kavram “kara”dır.Çanakkale) DS. *Reyhanlı ve Amik ovası Türkmenleri-Hatay. Karadeve (ölüm.3098) Bizde en fazla çağrışım uyandıran yönü “kara” kavramını karşılama yönüdür.Kayseri) DS. Altı boğumlu: Akrep. (*Bozdoğan. C. mezar veya cehennem sözcüklerini hatırlatmaktadır. Tekeler-Aydın. Onun için “yağız yer” veya “kara yer” güzel adlandırmaları dolaylı olarak ölüm. (TS. karamübarek (şirpençe. C.Aydın. karadam (mezar). ecel). 61 .Bu tür örnekler çoğaltılabilir.4121 Yağız sözcüğünün anlam alanı içerisinde “siyah at” ve “yiğit” olmakla birlikte “kızılla kara arası renk. *Pınarbaşı. *Bünyan. s. nançla ilgili güzel adlandırmalar içerisinde değerlendirilen “kayış kanat” sözcüğü “ yarasa” nın perde şeklinde olan deri kanadının ortaya çıkarmış olduğu birleşik yapılı güzel adlandırmadır. C. C. (Çine. esmer” anlamı da bulunur.VIII.2701 Güzel adlandırmanın bir özelliği de söylenmek istenmeyen sözcüklerin belirtmiş oldukları varlık veya nesneleri şekilsel özellikleriyle ifade edebilmesidir. Yani güzel adlandırmalar içinde birleşik kelimelerin sayısı oldukça fazladır.I. sin. Yağız yer: Cehennem. Akkışla. “Kara” sözcüğü korku ve üzüntü ifade eden sözcükler yerine pek çok güzel adlandırma olayında kullanılmış bir sözcüktür.

kötü yola sürüklemek. DS. C. s. s. inançlarını. kelime. C.4066 : 1. Güzel adlandırmalarda söylenildiğinde olumsuz bir etki yaratacak olan varlık kavram ve durumların karşılığında bu olumsuz etkiyi hafifletebilecek deyimlerin kullanıldığını görüyoruz.4022 büyüklük taslamak : Kendini üstün görmeye çalışmak. adı kötüye çıkmak.4066 yasdıhlı konuşmak : kiyüzlülük etmek.I. gelenek ve göreneklerini yansıtır.Dile düşmek. 4. C. DS.XI. fakat “haram” ve “uçkur çözmek” ifadeleri birlikte kullanıldığı ve kalıplaştığı için “harama uçkur çözmek” ifadesi “uçkur çözmek” ifadesindeki “yasak olmayan cinsel ilişki” anlamını zamanla ortadan kaldırmaktadır. s. Yalnızca deyimlerine dayanarak bir toplumun bütün kültürünü inceleyebilir. Çok görülen bu örneklerden bazıları şu şekildedir: baştan çıkmak (çıkarmak): Kötü yola sapmak.485) deyimi güzel adlandırma örneğidir. C. C. Genellikle birden fazla sözcükten oluşan deyimler nadir olarak tek bir sözcükle de karşımıza çıkmaktadır.2. C.I. TS. ayartmak. Evlenemeyen kişinin üzücü durumunu doğrudan belirten “evde kalmak” deyimi yerine kullanılan “bağrı geçmek” (DS.II.XI. 1. ahlâkı bozulmak. TS.226 başına çökmek şişgün olmah ünlenmek : Birinin ırzına geçmek. dünya bakışını. (*Bor-Niğde) DS.413 Bu kalıplaşmış ifade yasak olmayan bir cinsel yaklaşımı belirtmekte. DS. Güzel adlandırmalar ve deyimler aynı dili konuşan insanların düşünme biçimini. bu konuda önemli bilgiler çıkarabiliriz. kelime grubu veya deyimlerin yerine kullanılabilirler. kibirlenmek.XI s.II. Sözcüklerin yan anlamlarının kullanılması güzel adlandırmaların deyimler şeklinde ortaya çıkmasına sebep olmuştur. C. C. Deyim halindeki güzel adlandırmalar. DS. 2) Onurlanmak. 62 .XI. DEY M HAL NDEK GÜZEL ADLANDIRMALAR Kaçınılan söz veya sözcükleri ifade etmede deyimlerden sıkça faydalanırız. s. s. böbürlenmek. s. 559 : Kin tutmak.4192 uçkur çözmek : Cinsel yaklaşmada bulunmak.

*Andırın. *Göksun-Maraş. C. Akrep. s. Eylemlerle kurulmuş deyimler şeklindeki güzel adlandırma örneklerine sıkça rastlarız.1813) deyimi somutlaştırmayla ortaya çıkmış güzel adlandırma örneklerinden biridir.”34 Deyimlerdeki somutlaştırma eğilimi güzel adlandırmaların ortaya çıkmasına katkıda bulunmuştur. idrak edebilme yetisi zayıf olan biri için “kalın kafalı” sözü yerine kullanılan “ben derim bayram haftası. Somutlaştırma. maskesi düşmek. s. C. dalkavukluk etmek yerine “el etek öpmek”. bir duygu anlatılırken benzeri bir somut örnek yaratmak üzere onu adeta belli bir olayla sahneye koyma yoluna gidilir. 34 Doğan Aksan. anlatımı güç durumların somut kavramlar aracılığıyla örneklendirilerek anlatılmasıdır. bencil insanları anlatan örtülü ifadedir.1813) Adı batasıca (adını eller alsın): 1. Kuzuculuk. Foyası meydana çıkmak (Gizlenen kötülük ortaya çıkmak. kel göründü” Şeklinde de ifade edebiliriz. C. “Yağmur olsa kimsenin tarlasına yağmaz” ve “Ne kokar ne bulaşır.Adana) 3.” Sözleri sadece kendini düşünen. s. *Elbistan. (Kuzuculuk * Dörtyol-Hatay) 2. (Gaziantep. Bilgi Yayın evi. Ankara 2001. kötü vasıflı olduğu anlaşılmak. usanmak. Türkçede yaltaklanmak yerine kullanılan “kuyruk sallamak” (TS.II. Oğlanlık da denilen ateşli bir çocuk hastalığı. *Pazarcık. *Dörtyol-Hatay) 4. Güzel adlandırma sayılabilecek deyimlerde somutlaştırmanın önemli rol oynadığı görülmektedir.I. (Baklalı. s.940) şeklindeki güzel adlandırmayı “takke düştü. dilenmek yerine “avuç açmak”.II. Yılan.I. Müzmin yara.811) eli sopalı (TS.Anlama. kiyüzlülük etmek yerine “nabza göre şerbet vermek”. Deyimlerdeki somutlaştırma eğilimiyle ortaya çıkmış bazı güzel adlandırmalar şunlardır: eli uzun (TS. s. C. Türkçenin Gücü.II. “Bir durum bir olay. 93 63 . nefret etmek yerine “yaka silkmek”. C. s.811) kuyruk sallamak (TS. o anlar mangal tahtası” ifadesi cümle seviyesinde sayılabilecek örtülü ifadedir. TS. deyimlerini kullanarak olumsuz bir olayı veya kavramı dolaylı bir şekilde ifade edebiliriz.

C. 4) Yalancı. s. ağzına geleni söylemek.111 : 1) Ara bozucu. TS. Domuz.I. s. s. kovcu. *Göksun ve köyleri. C.I. C. TS. s. hiç bir şey beğenmeyen. DS.68 : Çırılçıplak.I. TS. s. TS. *Pazarcık-Maraş) DS.349 : Kendini beğenmiş.104 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak. TS. C. sıraca. s. C.I.I. s. s. TS. delirmek.I.68 aklını kaçırmak (kaybetmek) : Deli gibi olmak.(Gaziantep.66 Adı batası: Köstebek de denilen çıban.I. dünyayı terk etmek. C. DS. 4) Yalancı.I. çıldırmak. C. s. C. s.402 Allah’ın davetine icabet etmek : Ölmek.I. 3) Kavgacı. C.I. C. işini bilir. C.I. C.68 aklını yitirmek anadan doğma anasının gözü : Delirmek. kelime grubu ya da söz karşılığı olarak kullanılan güzel adlandırma şeklindeki deyimlerden bazılarını şu şekilde sıralayabiliriz: ağır hastalık ağız dağıtmak ağrı tutmak ağzı kara : Tehlikeli ( öldürücü ) hastalık. açıkgöz. C. 2) Kötü. s.I.I. (*Afşin.118 ahiret uykusu aklını bozmak : Ölüm. dövüşken. s. C.65 Adı batsın (batası): Hoşa gitmeyen kötü olan bir varlığın veya bir nesnenin adı anıldığı zaman söylenilen lânetleme sözü.96 : Sara hastalığına yakalanmak.I. TS. C. * Karaman. kemik veremi. s.I. C.130 bire bin katmak burnu havada : Bir şeyi olduğundan fazla göstermek.120 sıkılmadan yapar olmak.55 :Üzerine düştüğü konudan başka bir şey düşünemez olmak. *Elbistan.40 : Küfretmek. Antalya) 5.I.22 Somutlaştırma ve benzetme yoluyla söylenmeyecek sözleri söylenebilir hale getirme deyimlerde de güzel adlandırma yoluyla kendini göstermiştir. kara haber vermekten hoşlanan kimse. mütekebbir. s. dedikoducu. s.119 : Kurnaz. ( Akışla *BünyanKayseri) DS.I. s. yüzsüz olmak. TS. TS. C. utanç duyulacak şeyleri hiç 64 . mübâlağa etmek. DS. Konya ve köyleri. 5) ftiracı. TS. TS. Kelime. * Andırın. delirmek. s. çıldırmak. TS. ağız bozmak.

böbürlenmek.413 can vermek cana kıymak canı çıkmak çenesi kuvvetli ad çekici ad çekmek : Ölmek. s. ( ncirköy-*Fethiye-Muğla). s.I. geveze. 65 . s. s.65.I. s. (*Elmalı-Antalya) DS.C. KBAYA.425 orda canı çıhi.C. TS. : Bir kişi veya aile için kötü şeyler söylemek. ( ncirköy. TS.423 : Adam öldürmek. TS.I.110 : Çok konuşan. s.424 : Ölmek. gafasını kesi ali. s. C. C.Muğla) DS. 2. C. ruhunu teslim etmek. Yaygaracı. C. söz söylemekten yorulmayan.I.65. TS.büyüklük taslamak : Kendini üstün göstermeye çalışmak.I. *Fethiye. müzevvir. ftiracı. cinayet işlemek.I. : 1.

85 57 11.65 54 13.24 374 21.Güzel adlandırmanın yapıldığı yerleri beş gruba ayırmıştık.96 162 1.02 15 6.05 60 9.81 12 3. Yapılarına göre güzel adlandırmaları.08 594 66 .88 102 3.74 174 2.44 51 6. ncelediğimiz kelimeler içerisinde bu gruplara dahil olan güzel adlandırmaların oranlarını şematik olarak şu şekildedir: Basit kelimeler Yüzde Adet Türemiş kelimeler Yüzde Adet Birleşik kelimeler Yüzde Adet Yüzde Adet Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar Korku ile ilgili güzel adlandırmalar Hastalıklarla ilgili güzel adlandırmalar Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar nançla ilgili güzel adlandırmalar 7. genellikle tek kelime halinde olmayan deyimleri dahil etmezsek üç grupta değerlendirebiliriz.36 198 46.28 19 3.42 36 7.72 55 4.28 108 3.87 324 54.05 134 13.56 690 40.35 198 1.68 99 10.83 116 25.93 814 0.

öpke avrûu. kel hastalık. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ALINTI KEL MELER Güzel adlandırmalar içerisinde alıntı kelimelerin sayısı oldukça fazladır. güzel hastalık. ayığ” şeklinde güzel adlandırmalar kullanılmaktadır. sanduka. pervasız. ölme” sözcüklerinin kullanılmasından dolayı ortaya çıkan üzüntüyü “irtihâl” sözcüğü hafifletmektedir. kayıtsız.1841 Lâhit sözcüğü mezar sözcüğünün tam olarak eşanlamlısı olmasa bile halk arasında mezar sözcüğü yerine kullanılmaktadır.2. Güzel adlandırma amacıyla kullanılan alıntı kelimeler. s. saygısız. Alıntı kelimeler güzel adlandırma olarak kullanılabileceği gibi söylenmemesi gereken bir söz de olabilir. TS. Lâubâli : “Bana ne” diyerek hiçbir şeyi kendine vazife edinmeyen. “Ölüm. anlamı herkesçe bilinen yaygın isimleri kaba ve çirkin. bu sözcükler eşanlamlı olsa bile. anılması hoş olmayan varlık ve kavramların. TS. söylenmek istenmeyen Türkçe kelimelerin eşanlamlılarıdır. ciddiyetsiz. C. gelincik. Güzel adlandırmalar içerisinde var olan alıntı kelimeleri şu şekilde örneklendirebiliriz: Lâhit: Kenarları taş. “Kusmak” sözcüğü yerine kullanılan “istifrağ etmek” iğrenmeyi hafifletebilecek bir sözcüktür. ârı hastalığı. onunla aynı anlamı olan yabancı kelimenin söylenmesi ise ince ve güzel ifade sayılmaktadır. güzel ağrı. söylenmesi.III. örken. umursamaz. s. kabir. ince hastalık. mezar.III. ciddiyetsiz. 67 . akarca. C. pervasız” sözcüklerini dolaylı olarak ifade etmektedir. üstü tonoz ve kapakla kapatılmış olan mezar. umursamaz. Mezar sözcüğü alıntı bir kelime olmasına rağmen olumsuz çağrışımlar uyandıran bir sözcüktür. 2. sütçe. ince ağrı. saygısız. Toplumun düşüncesine göre. Arapça bir sözcük olan “verem” yerine halk arasında “adı bellisiz. adı batası.1848 Arapça bir sözçük olan “ lâubâli” sözcüğü ahlâkî düşünceyle ilgili güzel adlandırma olup “kayıtsız. tuğla ve harçla örülmüş.

rüşvet alan. rahmetli olmak” bu güzel adlandırmalardan bazılarıdır. rüşvet ve rüşvetle ilgili kavramların ifade edilebilmesi için alıntı kelimelerden yararlanmaktadır. C. C. Toplum. Ölmek yerine kullanılan “ vefat etmek.III. rüşvetçi.2054 Arapça bir sözcük olan “ mürtekip” sözcüğü ahlâkî düşünce ve inançla ilgili güzel adlandırmalardandır. TS.1243 nançla ilgili güzel adlandırmalar içerisinde değerlendirilen “hınzır” sözcüğü aynı zamanda “domuz” sözcüğünün insanlar üzerinde yaratabileceği korku. C. Nâmert : Korkak. ölü. s.III. mevta olmak. s. TS. Hemoroyit : * Basur. dinî açıdan yasak olan “rüşvet” sözcüğünün kullanılmasını hoş karşılamamakta. mert olmayan. s. Âmâ : Kör. Müteveffâ : ( nsan için) ölmüş. TS.II. rüşvet yiyen. Ölüm kavramıyla ilgili Arapça birçok kelime güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır.2081 Farsça bir sözcük olan “nâmert” sözcüğü sıkça kullanılan ahlâkî düşünceyle ilgili güzel adlandırmalardandır. TS. insaniyetsiz. uygunsuz işler yapan. karaktersiz. s. s. C. TS.II. endişe ve iğrençliği hafifletmektedir.Hınzır : Domuz. Mürtekip : (Para.1224 Fransızca bir sözcük olan “hemoroyit” sözcüğü “basur” sözcüğünün kabalığını hafifletmektedir.I.III. kazanç karşılığı olarak) Kötü.113 Arapça bir sözcük olan “âmâ” sözcüğü insanların kusurlarını gizlemek için ortaya çıkmış güzel adlandırmadır.2068 Sıkça rastladığımız bir sözcük olan “müteveffa” Arapça kökenli bir sözcük olup ölmüş olan insanların yakınlarını daha fazla üzmemek ya da üzüntülerini hafifletmek için kullanılan alıntı bir sözcüktür. C. C. alçak. s. TS. 68 .

VII. s.2283 Dinen yasaklanan bütün şeyleri ifade eden haram sözcüğü “piç” sözcüğünü karşılamak için toplum tarafından anlam yüklenerek oluşturulmuş güzel adlandırmadır. ( ğneciler *Mudurnu – Bolu) DS. C.Haram: Piç. Bu güzel adlandırmada söylenmek istenmeyen kelimenin daha genel bir ifade tarzıyla ortaya çıktığını söyleyebiliriz. 69 .

34 198 55 815 45 667 70 .99 59 10.94 162 7.93 814 6.95 103 3.22 107 6.05 60 5 74 9.05 134 Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar 7.17 373 54.76 441 25.74 174 4.Kökenlerine göre incelediğimiz güzel adlandırmaları şematik olarak şu şekilde gösterebiliriz: Türkçe Alıntı Yüzde Adet Yüzde Adet Yüzde Adet Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar Korku ile ilgili güzel adlandırmalar Hastalıklarla ilgili güzel adlandırmalar nançla ilgili güzel adlandırmalar 29.12 91 13.72 70 11.02 104 4.

Anlam kaymaları da.Türkçe Alıntı Basit kelimeler Yüzde Adet 4.69 440 16. BÖLÜM 3. Genel olarak anlam olayları dediğimiz sözcüklerdeki bu anlam değişiklikleri. 1. anlam genişlemesi ve anlam kayması gibi isimlerle ifade edilir. Bir sözcüğün dar bir anlamdan daha geniş bir anlama geçmesine ise anlam genişlemesi denmektedir.87 46.08 286 594 Yüzde 55 45 Adet 815 447 3.84 13. Kültür Bakanlığı Yayınları. anlam kötüleşmesi ve 2. Sözcüklerin zaman içerisinde kaybettiği ve kazandığı anlamı tespit etmekle 35 Muhittin Bilgin. daha önce yansıtmış olduğu kavram alanlarından büyük bir bölümünün farklılaştığı görülür. “Sözcüklerin. Ankara 2002. Çok anlamlı bir sözcüğün tek anlamlı hale gelmesi veya geniş anlamlı bir sözcüğün daha sınırlı bir anlamı kapsar duruma gelmesine anlam daralması denir. gerçek anlamlarının dışında.79 308 19.”35 Güzel adlandırma ile oluşan kelimelerin büyük bölümünde. gerçek anlamlarından kayarak yeni bir anlam vermek üzere kalıplaşması olayına anlam kayması (anlam değişmesi) adı verilir. 45-48 71 . bir benzerlikten yararlanılarak başka bir anlamı verecek şekilde kullanılması esastır. anlam iyileşmesi diye ikiye ayrılır.36 131 198 Türemiş kelimeler Yüzde Adet 29. Anlamdan Anlatıma Türkçemiz.30 40. s.52 67 8. anlam daralması. alıntı kelimelerin dışındaki kelimelerin hemen hepsinde. Kelimelerin anlamının güzel adlandırma esnasında değiştiği. Güzel adlandırmalardaki anlam olaylarını belirlemek oldukça güçtür. Bir sözcük nesnenin bir bölümünü gösterirken zamanla güzel adlandırma amacıyla kullanıldığında yeni bir anlam kazanmış olur. 1. GÜZEL ADLANDIRMALARIN ANLAM ÖZELL KLER Bütün dillerde bazı sözcüklerin anlamlarında zamanla değişiklikler meydana gelir.56 250 690 Birleşik kelimeler Yüzde Adet 20.

müstahdem. Karkıncık *Artova – Tokat. bulaşık yıkamaya yarayan tesisat. s. 3. daha önce bütününü ifade ettiği bir nesnenin zamanla bir bölümünü anlatır duruma gelmesi veya bazı sözcüklerin yan anlamlarından birini yitirmesi ile ortaya çıkarlar. TS. insanoğlu. Hacıilyas *Koyulhisar – Sivas. s. *Antakya – Hatay.birlikte bu sözcüklerin hangi zaman dilimi içinde toplumun ne kadarı tarafından güzel adlandırma olarak kullanıldığını ortaya çıkarmak. Kum taşı. yüz. s. Bu anlam olayının bazen de. anlam genişlemesi ve anlam kayması” olmak üzere üçe ayırabiliriz. ayak yolu. Helâ.1849 Er : 1) Erkek. ergenlik yaşına gelmiş adam.1764 Hizmetli : Kapıcılık. 2. Kir. C. 1. s. TS.Manisa ve çevresi). oda. (. *Bor – Niğde) DS. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ANLAM DARALMASI Anlam daralması bazen çok anlamlı bir sözcüğün bazı anlamlarını kaybetmesi. tuvalet.3404 72 . odacılık v. (. Güzel adlandırmalardaki anlam olaylarını “anlam daralması. C. Anlam daralmasıyla ortaya çıkmış güzel adlandırmaların sayısı çok olmamakla birlikte bu gruptaki sözcüklerin daha çok bazı anlamlarının zamanla ortadan kalkmasıyla oluştuğunu görmekteyiz. işler yapan kimse. *Merzifon – Amasya. Bu tesisatın bulunduğu yer.II. 2.Koca. küf.III. kişi. pas. TS. Bazı kelimelerin anlam daralmasıyla ortaya çıkan bir kısım güzel adlandırmalar şunlardır: Lâvabo : 1. Çamoağa *Divriği. C. C. hademe. sıcak ve soğuk su musluklarıyla donatılmış. s.Kastamonu. Keskin. *Taşköprü .V. *Yerköy – Yozgat.b.Erzurum. Maksutlu *Şarkışla.Isparta. (*Iğdır – Kars) DS.I.IX. Tokat – Eskişehir. sümük. 2. C.842. güzel adlandırma sayılabilecek sözcüklerin veya ifadelerin bazen daha önceki anlamından sıyrılmasıyla ortaya çıktığı görülmektedir. emaye veya saçtan yapılmış. 3. başlı başına bir araştırma konusu olabileceğinden bu bölümde güzel adlandırmalardaki anlam değişikliklerini sınırlı örneklerle gösterebildik. el. 1. porselen.1270 Pasak : 1) Salya. .

C. C.Burdur.II.I. Terbiyesiz. s.16 : Aşağılık. eş. karı. ayakyolu.274 : Koca. eş. s. C. alçak. (*Eğridir köyleri – Isparta. C.1019 : Zevce. (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) 2. *Susurluk – Balıkesir. Güzel adlandırmalar içerisinde anlam genişlemesiyle ortaya çıkmış sözcüklerin sayısı oldukça azdır. C.1157 3.abdal bayağı er gelişmek gişi göğüs harem : Tamahkâr. anlam itibariyle bir nesnenin bir bölümünü anlatırken zamanla o nesnenin bütününü anlatır duruma gelmesine anlam genişlemesi denir. C. DS. s.X. s. TS. anlam daralmasının aksine bazı sözcüklerin anlamında zaman içerisinde meydana gelen genelleşmeyi ifade eder. Beceriksiz.1983 : Koca. zevc. DS. adi. .842 : Şişmanlamak. Hela. 73 .2085 : Meme. DS. 2. C. s. Bir sözcüğün. 1. Bu olayda bütünün bir barçasını anlatan bazı sözcüklerin zaman içerisinde bütünü ifade edecek bir anlam kazandığını görmekteyiz.VI. s. cimri. TS.I. açgözlü. Anlam genişlemesiyle oluşmuş güzel adlandırmalardan bazıları şunlardır: Terkisalat Oturak : 1. Lazımlık. Güzel adlandırmalardaki anlam daralmasında sözcüğün zamanla karşıladığı nesne veya kavramın bir parçasını karşılar duruma geldiğini görmekteyiz. (Maksutlu *Şarkışla – Sivas) 2. (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) DS. TS. *Akyazı çevresi – Sakarya. *Düzce – Bolu. Sözcüklerin anlam genişlemesinde daha önce var olan anlamının ortadan kalkmadığı görülmektedir. Anlam genişlemesi bu yönüyle anlam kaymasından ayrılmaktadır. s. C.3892 : 1. *Alayunt – Kütahya.I. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ANLAM GEN ŞLEMES Anlam olaylarının bir başka türü olan anlam genişlemesi. basit. s.VI.II. TS. uyuşuk.

III. Her Yönüyle Dil. Bugün Türkiye Türkçesi yazı dilinde yalnız. s. Dışkı. s. C.Kastamonu -Çankırı. bir nesneyi kırmaya. Namaz gibi ibadetlerden önce.Sinop. koparmaya. . bir kimseye dert. başın dörtte birini meshetme ve topuklarıyla birlikte ayakları yıkama. Anadolu ağızlarında sıkça rastladığımız güzel adlandırmalarda anlam kayması olayı genellikle belirli bir yöreye ait olarak gelişmektedir. Helâ. *Susurluk – Balıkesir. uyuşuk. C. *Merzifon – Amasya…) DS. bu somutlaştırma genelleşince anlam değişmesine yol açmıştır. C. yüzü.X. C. *Ladik – Samsun. kesmek. *Akyazı çevresi – Sakarya. üzüntü vermeyi anlatması bu türden bir gelişmenin tanığıdır. bir tutumu. *Merzifon – Amasya…) DS. s. TDK Yayınları. 1. “Türkçedeki üzmek eylemi Köktürk yazıtlarında kırmak. anlamında görülmekte.IX. elleri ve dirsekleriyle beraber kolları yıkama. (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) 2.Burdur. . s. bir kelimenin anlamını yitirerek yeni bir kavramı yansıtır hale gelmesi olayıdır. .IX. Lazımlık. C. 215 74 . Namazın şartlarından biri.4 Terkisalat Oturak : 1. C. C. Terbiyesiz. *Alayunt – Kütahya. Bu anlam olayı içerisinde değerlendirilebilecek bazı güzel adlandırmaların benzetme ya da somutlaştırma yoluyla ortaya çıktığı görülmektedir.I. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ANLAM KAYMASI Anlam kayması.4799). 2. *Düzce – Bolu.XII. *Ladik – Samsun.3892 : 1. ayakyolu.3295-3296 3. gaita. s. bu anlamın yüzyıllar boyunca geçerli olduğu göze çarpmaktadır. aşındırmaya benzeterek bir somutlaştırmaya gidilmiş. . (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) DS. 3. Ankara 2000. Beceriksiz. “üzülmek” sözcüğü “inme inmek” (DS.3295-3296 Abdest : 1. (Maksutlu *Şarkışla – Sivas) 2.XI. TS. aktarmalı bir anlamla. s. (*Eğridir köyleri – Isparta.Sinop. 36 Bugün “üzmek” fiilinden türetilen “üzgün” sözcüğü hasta (DS. bir insana dert olacak bir davranışı.” kullanılmaktadır. insan için kullanılması.Kastamonu -Çankırı.4086) anlamında 36 Doğan Aksan. s..

s.Açgözlü (kimse).III. Fakir. C.VII.XII.3692 75 . C.X. TS. s.1032 : Uykuda gezen (kimse). Anlam kötüleşmesi olayında ise istenmeyen bir durumu ifade etmek için dolaylı bir anlatım yoluna gidilmiştir. s.Bu grupta anlam iyileşmesi ve anlam kötüleşmesi şeklinde anlam değişikliklerine rastlıyoruz. akılsız. (*Mersin ve köyleri – çel) DS.II. (Aliköy *Çaycuma – Zonguldak) DS. s.Yozgat) DS. (Kars ve köyleri) DS.VI. Güzel adlandırmalarda anlam iyileşmesi olayı söz konusu olamaz. Çünkü anlamı iyi olan bir sözcüğün söylenmesinde her hangi bir sakınca görülmemekte ve güzel adlandırma yoluna gidilmemektedir. C. C. s. (Bayburt *Selim – Kars) DS.2023 : 1.4686 : Sidik torbası. C. C. (. (. Anlam kayması yoluyla ortaya çıkmış güzel adlandırma örneklerinden bazılarını şu şekilde sıralayabiliriz: Çadır Gezgin Hazan Göçmek Seyrek Suluk : Kefen.1018 : Aklı az.Yozgat) 2. s.2322 : Ölmek.

Tespit ettiğimiz güzel adlandırmalar içerisinde % 9. Söyleniş amaçları ve söylendikleri ortamlar farklı olmakla beraber argo sözcüklerle güzel adlandırmaları kesin şekilde ayırmak oldukça 76 . Tespit ettiğimiz birçok güzel adlandırmayı bu iki grupta değerlendirmek mümkündür.96’dır. Güzel adlandırma ile gerçekleşen ifadelerdeki incelik. Hortlak. Hayâlî yaratıklar veya uğursuz kabul edilen bazı hayvanlardan bahsedilirken de güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur.05’lik bir orana sahip olan inançla ilgili güzel adlandırmalar bölümünde. söz konusu nesne veya durumun edebe ve inanca uygun. Korku bazen ahlâkî değerlerle de ilgili olabilir. olumsuz etkiyi bir nebze ortadan kaldıracak kelimelerle ifade edilmesidir. Olaylar ve kavramların güzel adlandırma ile ifade edilmesi bireyin dile katmış olduğu bir inceliktir. peri gibi yaratıkların isminin anılmaması korkudan çok inanç kaynaklıdır.SONUÇ Batı dillerinde “euphemism” adı verilen güzel adlandırma. Uğursuz kabul edilen hayvanların isimlerinde güzel adlandırmaya gidilmesinin temelinde inanç yatmaktadır. Korkuyla ilgili güzel adlandırmalar inançla da yakından ilgilidir. varlıkları dile getirme şekillerine yön vermektedir. Özellikle “baykuş” sözcüğü için pek çok güzel adlandırma yoluna başvurulduğunu görmekteyiz. insanlar üzerinde olumsuz çağrışımlar uyandıran ve toplum tarafından adeta yasak konulan söz veya kelimelerin yerine. çoğu zaman toplumun tepkisinden korkulduğu için söylenmemektedir. Güzel adlandırmaların içerisinde korkuyla ilgili güzel adlandırmaların oranı % 10. Bu gruptaki birleşik kelimelerin oranı basit ve türemiş kelimelere oranla daha fazladır. Söylenmemesi gereken söz. söylenmesi dinen sakıncalı görülen veya hurafelerden dolayı ortaya çıkan korku veya çekince sebebiyle söylenmeyen kelimeler yer almaktadır. toplumsal incelikten kaynaklanmakta ve toplumun bu tutumu bireylerin olayları.

güçtür. nesne veya varlıklar toplumun nezaket anlayışının sonucu güzel adlandırmalarla ifade edilmiştir. hırsızlık) aynı zamanda inançla da ilgilidir. Bu grup içerisinde bazı kavramlar (zina. farklı bir anlam verilmiş kelimelerin oranı oldukça fazladır. kaba olaylar. Bazı hastalıklar (hemoroyitbasur gibi) kaba görülen vücut organlarını hatırlattığı için kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırma grubuna dahil edilebilir. Güzel adlandırmalar içinde. 77 . Türkçede güzel adlandırma için daha çok yeni kelimeler türetilmiş. Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar görgü kuralları ve toplumsal incelikle yakından ilgilidir. çirkin. rüşvet. Sözlük kısmında ortaya koyduğumuz güzel adlandırmalar Türkçede çok sayıda güzel adlandırmanın varlığını göstermektedir. ğrenç. bu tür ifadeler daha çok toplumun düşünme gücünün ürünü olduğu için. davranışlar. Argo olan bir sözcük aynı zamanda güzel adlandırma maksadıyla kullanılabilmektedir. Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar içerisinde daha çok bedensel eksiklikler ve bazı doğal vücut fonksiyonları yer almaktadır. Söylenmemesi gereken kelime ile bir başka kelime arasındaki benzerlikler birçok güzel adlandırmanın ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Tespit ettiğimiz güzel adlandırmalar Tük toplumunun incelik ve nezaketinin aynasıdır. Türkçenin kelime türetme gücü güzel adlandırmalarda da kendini göstermiştir. türetilen bu kelimelere yeni anlamlar yüklenmiştir. Hastalıklar içerisinde en fazla “verem” sözcüğü için güzel adlandırma yoluna gidilmiştir. Birçok alıntı kelime ile de birleşik kelime oluşturularak varlık ve olayların söylenmek istenmeyen isimlerinin yerini tutacak şekilde kullanılmıştır. Yapılarına göre güzel adlandırmalarda basit kelimelerin sayısı diğerlerine göre (türemiş ve birleşik kelimeler) daha azdır.

Ankara 1996 2. Her Yönüyle Dil. Ankara 2002 13. Buran. Derleme Sözlüğü. Anlamdan Anlatıma Türkçemiz. Atalay. Besim. Aksan. Doğan. Kubbealtı Neşriyat. Aksan. Ersoylu. Temmuz 2001 16. Zonguldak – Bartın – Karabük lleri Ağızları. Deyişbilim Sempozyumu Bildirileri). Ankara 1999 7. Edebî Sanatlar. Yapı Kredi Yayınları. Konya 2002 5. Ankara 2000 3. Ankara 1997 11. Dil. Aktaş. Yüksel. Pamukkale Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Batı Dilleri ve Edebiyatı Bölümü. Euphemısmus ın der Alltagssprache und ın den Fachsprachen der Politik. Doğan. Ankara 2000 4. Aksan. stanbul 1996 8. Türkçenin Gücü. Erten. Hasan. Baskil ve Ağın Yöresi Ağızları. Hayriye. TDK Yayınları. Banarlı. mge Kitap evi. Engin Yayınevi. TDK Yayınları. Bilgi Yayınevi. Diyarbakır Ağzı. Gülensoy. Muhittin. 598. “Batı dillerinde ve Türkçede güzel adlandırmalar”. S. Keban. der Internatıonalen Bezıehungen und des Gesundheıtswesens ım Deutschen und Türkıschen. “Mezar Taşı YazılarındaGüzel Adlandırma Kullanımı”. 21. Ercilasun. Münir. Eren. Ankara 1994 18. Türkçenin Sözvarlığı. Doğan. Ersan. Tuncer. Nihad Sâmi. Ahmet Bican. stanbul 2002 6. TDK Yayınları. Leyla ve Mecnun Yayınları. Türkçenin Sırları. Aktunç. TDK Yayınları. Ankara 1997 14.KAYNAKLAR 1. Doktora Tezi. Kültür Bakanlığı Yayınları. Yazın. Halil. Ankara 1988 78 . Bilgin. Ankara 1993 12. Hacettepe Ünviversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Mehmet Emin. Yüzyıla Girerken Yazında Dil Kullanımları (I. Hulki. Bilginer. TDK Yayınları. TDK Yayınları. TDK Yayınları. Ankara 2000 15. Yüksel. Ersan. TDK Yayınları. Ankara 2002 9. Türk Argosu Üzerinde ncelemeler. Kars li Ağızları. Türk Dili Dergisi. DLT Tercümesi. stanbul 2004 17. Büyük Argo Sözlüğü. Ahmet. Ekim 2001 10. Kütahya Ve Yöresi Ağızları.

Ahmet. Ankara 1999 21. Berker. Nevşehir ve Yöresi Ağızları.19. Türkçe Sözlük. Vardar. “ Türkçede örtmece sözcükler üzerine bir araştırma”. Tahir-ül Mevlevî. Türkçe Sözlük. Yunus Emre. Özyıldırım. as a Reflectıon of Culture on Language. stanbul 1984 29. MEB Yayınları. Mehmet. Dr. Üstüner. Hengirmen. Ankara 1993 25. 1996 24. Uşak ili Ağızları. stanbul 2002 28. Toker Yayınları. Söylemez. TDK Yayınları. Engin Yayınları. Edebiyat. TDK Yayınları. Euphemism. Işıl nce. Ümit. S. Hazırlayan: Doç. Elazığ 2004 26. Aralık. Dünü ve Bugünüyle Harput Sempozyumu. “Harput ağzına has kelimelerin yapı ve anlam özellikleri”. Korkmaz. stanbul 1988 79 . Dil Dergisi. 50. ABC Kitap evi. Ankara 1988 27. Elazığ 1998 30. Ankara 1994 23. Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Hecettepe Üniviversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Edebiyat Lügatı. Yüksek Lisans Tezi. TDK Yayınları. Gürer. Ali Yıldırım. Ankara 2002 20. stanbul 1971 22. Enderun kitap evi. Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Ahat. Zeynep. Süleyman Fehmi. Kabaklı. Gülsevin.

hayasız.I. s. ayakyolu.I.I.35 : Üvey anne. yalan yanlış söyleyen. s. C. helâ. semiz. s.23 “padşaım. etli. s. C. s.178 abiriz (abrez) ablalık abuk aburgaşık abuş acar acı ağaç acığaz : Abteshâne. s. DS. DS. DS.I.17 : Utanmaz. DS. s. açgözlü. DS.I. s. C. saygısız. Ben sennen atın ne olduğunu soririm. C.I.45 : Duyduğu sözü.5 : 1) Atıcı. s. s. DS. gelişi güzel konuşan. DS. boşboğaz. çoh Allah heyirli etsin. tuvalet. s.” K A. C. s. DS.I. çekinmez. C. C.I. gördüğü olayı sabredemeyerek söyleyen. C. s. TS. DS.I. DS. DS.I. C. DS.” çocuh dir. C. DS. kötü adam. C. s. “abı zambah gonuşma. DS.6 : Sersem.I.I.5 : 1) Çirkin bir kızı veya kötü bir malı kandırma yolu ile birine yamamak.39 : Zakkum ağacı.16 : Dilenmek. C. s. C. s. cimri. C.47 80 . senli-benli. s. C.32 : Yalancı.I. DS. TS.16 : Dışkı.I. C.I.I. çalmak. C.I. 3) ftira etmek. 2) Bir şeyi birisine zorla vermek. DS. tabii ihtiyacını gidermek.4 : Şişman. C. s.I.5 : Korkmaz.SÖZLÜK aba atmak abacı abamak : Kendisini kurtarmak için suçu başkasına yüklemek. gaita.I. s. 2) Bedavadan yiyip içen.22 : Saçma sapan. TS. analık.I.8 abartmak abdal abdallanmak abdest abdest bozmak abdesthâne abdestsiz abırsız abızambak : Aşırmak. C.4 : Küçük ya da büyük abdestini yapmak.23 : Üvey abla. s.12 : Tamahkâr.5 : Ayakyolu. TS. C. s.

DS.65 : Bir kişi ve bir aile için kötü şeyler söylemek. s. C.I. C.I. C. DS. C. s. kemik veremi. 3) Bir çeşit yara.69 : Akılsız. müzevvir.I. 4) Akrep. s. s. irin. C. s. C.58 : Beleşçi.I. para. 2) Domuz. hata. aşırmak. s.59 : (kadın için) Kıyafet ve davranışlarında fazla serbest ve pervasız olmak. DS.69 : riyarı. sıraca. C. şaşkın.65 : Köstebek de denilen çıban. sersem.69 : Hırsızlık etmek. DS.67 : 1) Müzmin yara. DS. sivilce ve yanığın içindeki sarı su. DS. DS. C. C. C. C.54 : Helâ.79 : Kel. s. saçsız. DS.I.I. 2) Aptal.I.71 : Hırsızlık etmek.I.I. s. çalmak. DS. C. s. DS. aşırmak. s.I. 3) Yılan. C. DS. DS. C.I. DS.I.79 : Bir iş yapana ücretinden başka verilen şey. s.I. DS.I. s.65 : Verem.66 : Yengeç. s.I.81 : Köpek. s. DS. salak. C. 2) Yaygaracı. s.65 : Kusur. DS. s. C. çalmak. 5) Domuz. DS.I. s.53 : Ölü evi. C.I.70 : Cerahat.19 : 1) ftiracı.70 : Kadınlar âdet gördükten sonra hamama gidip temizlenmek. C. C.I. C.acı su acı yer aç çardak açık ağız açıkçı açılıp saçılmak ad çekici ad çekmek addırık adem adı batası adı bellisiz adı kötü adıyaman adını eller alsın : 1) Çıban.68 : Aptal. s. C. beyinsiz. geveze.I. DS. DS. s.I.I.I. C.I. C. s. sallapati adam. DS.65 : Orospu. s. TS. s. 2) Rakı.I. s.I. C.58 : 1) Boşboğaz.85 81 .66 afacan afal afalak afalsız afartmak afgan afsunlamak ağ açmak ağaca ağacalık ağbaş : Bir şeyin zehir gibi acı olduğunu anlatmakta kullanılır. DS. bedavadan geçinen. kahpe. DS. s. C. s. C. 3) Tembel. DS. DS.I.66 : 1) Ayı. s. DS. 2) Oğlanlık da denilen ateşli bir çocuk hastalığı.

s. C.I. s. övünen.111 : 1) Boşboğaz. DS.281 ağırlıklı ağız bağı ağız dağıtmak ağız kokusu ağrı tutmak ağrı ağrıya yatmak ağzı açık ağzı dolu ağzı kara : Gebe. hantal vücut. TS.I. s.I. C. s. DS.126 : Balgam.4407 : Tembel.I.I. DS. kovcu.I. DS. U A. C. TS. C. 4) Yalancı. DS. 3) Kavgacı. iğrenç söz. s.118 ağzı yelli aharca ahbun ahırak ahıtmak ahiret uykusu ahraz : Yüksekten atan. sağır ve dilsiz.97 : Sara hastalığına yakalanmak. s. geveze. C. miskin. kötü.I.I. s.I. doğurması yakın. 5) ftiracı. C. DS.I. C.I. kara haber vermekten hoşlanan kimse.I. C. C. söven.55 82 .I. DS.96 : Küfür.I. s. sır tutmaz. C.111 : Tifo. s.I.XII. C. ahmak. C.I. s. s. 2) Hırsız. s. DS.I. dedikoducu. s.79 : Gebe. s. yüklü.109 : Tifo hastalığına tutulmak. C. s. TS. C. DS.95 : Küfretmek.40 şole oldu bole oldu. s. DS. bakıma muhdecin deyo.129 : Küçük çocuk çiş etmek. 2) Kötü. DS.I. C. DS.I. s.I. C. C.118 : Daima akan yara.131 : Ölüm. dövüşken.91 : Yalancı şahitlik yapacak kimseye verilen rüşvet. ben aır hasdalandım. C. s. yüklü. TS. C. C.I. DS. C. DS. C. s.125 : Gübre. fışkı. s. DS.ağı çiçeği ağır ayaklı ağır canlı ( kanlı ) ağır elli ağır gövde ağır hastalık : Zakkum.I. TS. ağız bozmak. s. 2) Akılsız. DS. DS. DS.117 : 1) Ara bozucu.55 : 1) Dilsiz. uyuşuk. ağzına geleni söylemek.116 : Kaba konuşan.91 : Şişman. s.I.133 ahireti (öbür dünyayı) boylamak : Ölmek. C. s.40 : Tehlikeli ( öldürücü ) hastalık.40 : Borcunu geç ödeyen. elinden kolay kolay para çıkmayan. DS. sövmeyi huy edinmiş. s. s. C.

150 : Bilgiç. TS. 5) Bel soğukluğu. C.I.139 akarcalı akbakan akca hacı akgöz akgözlü akıd akıdık akıl gülü akıl hastalığı akıldak akılgan akıtmak akkaya bülbülü aklını bozmak : 1) Başkasının malına zarar veren kimse.139 : Beceriksiz. cinnet. oturak. DS. s.I. s. 2) Bünyece zayıf.I.65 : Lazımlık. s. s. DS. DS.I. s. s. 2 Beyaz kartal. hastalıklı kimse. TAÜ .I.I. C. s.I. TS.I.I. ahmak. DS. sebatsız. DS. DS.I. DS.I. sıraca. budala. çok bilmiş. C. DS. 2) Bulaşıcı beyin hastalığı (hayvanlarda). s. C. dönek.155 :Üzerine düştüğü konudan başka bir şey düşünemez olmak.137 : radesiz.I.68 83 . budala. s. C. kaba adam. eş. delirmek.164 : Çabuk meyleden. herşeyde gözü olan.190 ak ana akyavaş akak akar akıllı akarca : Üvey ana.I. maymun iştahlı. tembel kimse. cüzzam. s. s. s.150 : Kararsız. C.4410 : 1) Sinsice hareket eden insan veya hayvan.144 : Korkak. 4) Deri veremi. C. 2) Fesat. C. hırçın.I. s.150 : Çokbilmiş kadın.59 “Eğer bu üş dene sözümü yaparsan sen benim ailemsin. C. Yoh yapamazsan” diyir. 3) Daima akan çıban. s. C.I.I.22 : Delilik. C. s. delirmek. s. DS. DS. sebatsız. C.I. duygusuyla hareket eden. DS. C.139 : 1) Kemik veremi. C. C.141 : 1) Leylek. kelleni kesecem” diyir. C. ikiyüzlü. C. çıldırmak. TS.68 aklını kaçırmak (kaybetmek) : Deli gibi olmak.I. s. s.154 : Muaşeret adabını bilmeyen. K A.XII.149 : 1) Açgözlü. TS. s. s. C. DS. DS. 2) Ağırkanlı. dönek. s. DS. s.150 : Sidik. C.151 : şemek. fistül. C. “geldim mi senin boynunu.aile : Zevce.I. DS. DS.

loğusa humması. nirde gozel gorsen ahlın yitirirsin.207 ala ağız ala ala bakmak alabacak alabaş alabula alaca alacalık : Ara bozucu. C.I. s.79 : Yarasa. s. s. bön bön bakmak.I. ara bozucu. ah ellerin suya batırırsın.171 : Ahlâksız.I. C. s. s. 2) Kötü. yani ahsakgalları toplar. DS. dönek.I.175 : 1) Döneklik. şımarıklık. 3) Ters. uğursuz adam. TS. 2) Ahmak. kibir. fenâ.I. C.I. s. boşboğaz. s. TS. babama elçi gönder. ikiyüzlü. s. s.I.I. s. muhâlif. C.” Babası elçileri yani ahsakgalları toplar.78 : Çalma. C. şüpheli adam veya iş.I. 2) Sara hastalığı.75 Gız diyer ki “madem ki alacahsın.I. DS. s.I. DS.I. geveze. DS. s. giderler gızın babasının evine. C.170 : Aptal.I. kargaşalık. C. hırçın. inatçı. giderler gızın babasının evine.I. dönek. bin gidelim Benli Dülber. C.aklını yitirmek : Delirmek. 2) Bozgun. s. TS. C. s.181 akmık ak sakal : Atmık.162 : Geceki sarhoşluktan henüz kurtulmamış. C. DS. 3) Sonradan görmelerdeki gurur. DS.174 : Hapishâne.177 84 . C. K A.I. TS. s.76 : Her akşam içki içmeyi âdet ve alışkanlık haline getirmiş olan. s. sarhoşluğu ve mahmurluğu devam eden. DS.163 : 1) Loğusa kadınlarda görülen bir hastalık. çıldırmak. alık alık. DS.172 : 1) Karısının başkalarıyla ilgisine göz yuman adam. s. DS. C. C. zıt. iki taraflı. aptal. muannid. TS. NYA. muhtar.68 havız başında oturursun. s. sperma. C. C. uğursuz. titiz. DS.I. ikiyüzlülük.159 : Köy ihtiyarı. menhûs.173 : kiyüzlü. köy ihtiyar heyetinin başı. sersem. C. DS.285 aksi akşamcı akşamcık kuşu akşamdan kalma aktarma al basma : 1) Huysuz.

aşırmak. DS.215 : Öldürücü hastalığa yakalanmak. dolandırıcı.204 : 1) Yüzde ve vücutta çıkan çıbanlar.I. devasız hastalık. DS.I.I. s.212 : 1) Aklı alınmış. DS. s.208 : Aşağılık kimse.I. s. C.214 : Hırsızlık.I. s. DS.I.211 : Rüşvet. inme inmiş. s. C. C.I.I.191 : Yaygaracı. ikiyüzlü. DS. işini bilir.190 : Çalmak.210 : Ara bozucu. s.I. DS. DS. soysuz. C. meczup. C. C. s. s. DS.I. C. ayak ve yüzün kızarıp şişmesiyle meydana gelen hastalık. ganimet.I. ama. yılancık. s. ahlâkı kötü. s.204 : Beddua. TS. C. s. s. nâmert. C. kel. kızartılar. DS. s.I. DS. C.222 : Kötürüm. s.I.I.4415 : Lağım temizleyici.206 alazlık albaba albız alcıkarı alçak alduruk alemşat aleste algı algın algıncılık alguncu alıcı alıcısı tutmak alık alınmış alîl alkaçıcı alkın : Saç çıkmayan baş. 2) kör.217 : Felçli. C. dönek.I. DS. 2) El. DS. C. C.207 : Şeytan.I. s.XII.alakırık alaklamak alakuş alaylı alazlama : 1) Kanun dışı evlilikten doğan çocuk. kibirli.88 : Kendini beğenmiş. s. DS. DS. C. TS. DS. C. s.97 : Kaçırıcı. edepsiz kadın. C. s. 3) illetli. s.211 : Yalancı. piç. 2) Açıkgöz. s. DS.I. C. C. s.216 : Sözünde durmayan. C. gözleri görmez. s. DS.I. TS.I. su yolu. tabiatı bozuk. 2) Öldürücü.I.213 85 . C. DS.I. C. C.I.191 : Bilgiç kadın. DS.94 2) Lağım. C. DS.220 : 1) Sakat. sık sık gelerek rahatsız eden bir hastalığı olan. DS.214 : 1) Azrail. yalancı. DS. C. palavracı. C. s.208 : Şirret. s.I.I. s.

kendi halinde (kimse).I. s. s. ayak takımına yakışır tarzda. C. s.I. TS. s.I. DS.I.I. ikisinin de gözi ama böle gezilermiş.I. işe yaramaz.232 : ffetsiz.117 86 . NYA. zelzele. s.117 : Ahlâk dışıcılık. DS.237 âmiyâne amoral amoralizm : Bayağı. beyazlar geydıh.I. s.112 : Hırsız. s.I. cana kıyıcı. kabul eden ve doğru diye herkese kabul ettirmeye çalışan kimse. s. hiç acımayan. zalim. TS. s.I. C.114 2) Halden anlamaz. C. dünyayı terk etmek. TS. C. TS.II. DS. her söylediğini beğenip öven.224 : Mayıs böceği. s.alkışçı : Birinin her yaptığını. budala. DS.104 allahlık allanmak allı pullu alnı alnına altıboğumlu altı parmak alûfte alvurcu âmâ : Elinden hiç bir iş gelmez. DA.I.I. C. dalkavuk. ahlâk dışı.113 Bir gün bi karı koca. TS. öldürücü.223 : Kâbe. düşkün kadın. DS. s. Ordaki ziyaretleri. s.135 amansız : 1) Aman vermez.81 O herif öyle deyinci herif geri dönmüş. DS. DS.1466 Tam Bayrama on gün kalır kalmaz ihrama girdıh. C. TS. C. şakşakçı. Allah’ın Evi’ni tavaf ettıhtan sora gettıh Medine’ye. s. DS. TS. s. C.105 : Sarkıntılık etmek.230 : Uğursuz adam. saf. s. C.I. C. C. s.I. C.I.117 : Ahlâka aykırı. DA. s. C. C. C.98 allah emri Allah’ ın Evi : Deprem. TS. C. s.107 Allah’ın davetine icabet etmek : Ölmek. s.TS. “garı” demiş “yolda ben bi ama buldum bahar kor” demiş. adice. gelin böceği. TS.I.235 : Kör.228 : Akrep. C. s.I.I. s. C.225 : Yüzde yüz faizle.

C. DS. s.227 andız andil andropoz anlayışsız : 1) ffetsiz kadın. U A. “Onun üçün ne aşım var. C. s. C. Çır çıplah. ne etmegim var. C.253 : Pis. DS. Ele bi dağı yedi bu andırlar. C. TS.4418 : Öksüz.228 anaforcu anahalı anakız analık : Yolsuz kazanç peşinde koşan kimse.” Dedi ki “ben sana bi şey ögredürüm.I. s. C.I. slamlardan gorhiyerim ”Ben yemın etdim ki kimseye demam.106 2) Kaynana. TS. DS. mirezlile de bole laf ede. 3) Genel ev.ana : Kaynana. s.I. Yedi gün yedi gece ac susuz yatarsın.261 : Erkeklerdeki yaş dönümü. TS. C. . Dedi ki “gedersin şindi sen gamiren. TS.120 : Aybaşı (kadınlarda). s. s. utanmaz arsız.XII. s. çirkin. C. Hep siçenner yiyer tahılımi.232 . üvey ana. uğursuz.123 : Halden anlamayan. DS. s.biri gocamın anası.I. hankı anama deyon demiş.I. U A. C.I.121 tabi analığım onun teyzası.I.I. C. kahpe. açıkgöz. elbisen toplar. işini bilir.I. Ana etinde geziyerim. s. orospu. DS.261 : Sümüklü. C. TS.119 : Çırılçıplak gezmek. K A. geder ambarrıyı alurum.I. DS.120 : Bakire olmayan kız.259 Efendime söyliyem. yuhusuz galmışım. K A. s. Bah bah elbisem de heç. s. C.232 anadan doğma ana etinde gezmek : Çırılçıplak. s.249 anasının gözü anasının kızı andır : Kurnaz. iğrenç. TS. .gızım senin gaç anan va.I. hantal. miskin. s. babam geldı ahşam o gadar yorulmuşum. katı. DS. KBAYA. s.249 : 1) Ana yerini tutan kadın .126 87 . tembel. kötü. s.I. s. s. s. demiş garı. anadan nemli. .ananın adı ne demiş.ene. C. 2) Terbiyesiz. dışarı tökersin. biri kendi anam. demiş.

destek olmak. aşırmak. DS. DS.I. DS.I.294 . s. s. eş. C. C. kayırıcı olmak. C.I.I. her zaman rastlanamayacak kadar tuhaf. DS. s.325 aralarından kara kedi geçmek : Herhangi bir sebeple birbirine gücenmek.283 : Çalmak.ansız ansızına uğramak antika anzarot apana aparmak : Piç.I. C. helâ. s. s.142 88 . yüzsüz olmak.I. aptesâne.320 : Koruyucu. C. C. TS. DS.301 : Gürültülü kavga. C. bahır ki bulabilmedi.134 küsmek.293 : Ara bozan.295 : Hırsız.134 : Çalmak.317 : Yıkanma yeri.I. s. DS. TS. C. C. C.I.280 : Garip. acayip.290 sıkılmadan yapar olmak. DS. C. C. alıp kaçmak. arka kapıdan çıkmak : (Hastahane için) Ölmek.I. DS. utanç duyulacak şeyleri hiç an damarı yırtılmak : Namus ve iffetini kaybetmek.I. DS. TS. gelir padişaha şikat eliyir ki “munnar menim devemi aparıplar. münâfık.I. s.I. TS. s.299 : Dedikoducu. s.I. s. DS. grip. s.I. C.130 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak.297 : Katır. DS. DS.I. aşırmak. DS. s.272 apsâne : Helâ. C. s.282 : Apteshâne. C.128 : Rakı ve benzeri alkollü içkiler.I. C.138 : Hırsız.TS. DS. s.I. C. C. C.280 : Birdenbire ölmek.I.258 ara hastalığı ara kedisi arakçı araklamak : Nezle.I. s.132 aralık iyisi arap işi arayışçı arbede arıkçı arıkıran arınak arka olmak arkadaş : Ölmeden önce. DS.142 : Karı. s.I.” K A. s. Bunnar hırhızdılar. patırtı.284 Bu da çoh gezir. C. s. TS. gürültücü. C. TS. s. C. s. habersiz götürmek.I. s.I. s. C.I. TS. C. gayrimeşru çocuk. s. geçici olarak iyileşen hasta.I.317 : Geveze. C. DS. gusülhâne. s. s. DS. s. ölüm iyisi.I.

2) Çingene.I. s. s.175 : Yersiz. yalancık. bilmeden tahmin ederek söylemek. DS.I.I.371 : 1) Yalan söylemek. s.367 : Bir cilt hastalığı.I. DS. yardım istemek. C.184 89 . DS. utanmaz.I.365 : 1) Kayınbaba. DS. s.347 : Alçak. C.386 : Lazımlık.340 : 1) Faiz. DS. TS.I. s. DS. s.364 : Geveze. yalancı. C.I. s. kötü kimse. C. DS. C. TS.I. 2) Yalancı. C. DS. oturak.161 : Çalmak. DS.168 : Arsız. s. C.I. s.I. aylak.365 : 1) Âvâre. olduğu gibi görünmeyen kimse.334 : Kızlığını gayrimeşru kaybeden kız. s.I. C.I. C.165 : Çabukça yüzgöz olup senli benli konuşan kimse. C. C.330 : Arsız. yalancı. işsiz.168 : Su aygırı.I. s. ufak hıyar. s. C. C. DS. s. TAÜ . bayağı.I. C. C.342 : Temiz olmayan.391 : Dilenmek. s. DS. 2) Hile. mübâlağacı.365 : Kızıl hastalığı. C. DS. oynaş.I.375 : Çalmak. s. DS. C.I.179 : Meni. değersiz. DS.I.362 : Gizli dost.334 : Kendini gizleyip rol yapan. C. ağız kavgası etmek.I. s. s. s. apteshâne. s.I. TS. ölmek. s. s. C.I. DS. DS. derbeder kadın. s. C.I.I.I.I. DS. C. utanmaz. aşırmak. DS. s. s. s.I. C.368 : Asılsız şeyler uydurup söyleyen. C.I.I. TS. flört.176 : Aklını kaybetmek. TS. C. C. DS. s. densiz söz.I. s. C. döl. s. s. 2) çki içmek.I. DS. 2) Üvey baba. DS. DS. kimsenin haberi olmadan alıp götürmek. C.369 : Birdenbire bayılmak. TS.364 : 1) Bunak.369 : Tartışmak.332 : Helâ.arpacık arsatan artçardak artık artis asar asık aspak aşağı aşırmak aşret aşna fişne at balığı atah getirmek atak atakçı atalık ateş gömleği ateş pare atıcı atık lakırdı atılıp gitmek atışmak atlatmak atmak Atmık Avanta avkırmak avruz avuç açmak : Taze. C. TS. C. s.367 : Bunamak. âdi.

DS. C. s.I.428 : şine hile karıştıran.I. DS. C. C.I. C.ayağ yolu ayağ ayağa çıkmak ayağı ağır ayağı ağırlı ayağı dışarı ayak eskisi ayakçı ayan ayarsız ayaz aydaş ayığ ayipleşmek aymaz ayna tutmak aynacı aynasız ayran ağızlı ayran gönüllü ayvat ayyar baba : Aptesâne.215 : Üvey baba. C. C.I. 4) Nâmussuz.215 : Sinirli.I.408 : Kel. C. 5) Aşağılık. C. DS. C.4431 : Orospu olmak.I. DS. 2) Bacakları çarpık.I. s.429 : Maymun iştahlı.I. s. s.407 : 1) Deli.I.I. geveze. s. C. DS. DS. DS. s. DS. şuursuz. s. s. koca.426 : Kalleşlik etmek. C. DS. veba. DS. karaktersiz.XII. DS. hastalık (ilenmelerde): Elinde kolunda babalar çıksın. dert. TS. s.410 : Verem. s. hilebaz.I. s.398 . s. s. DS. s. C.433 : Dolandırıcı. C.I. edepsiz. TS. C.417 : Zina yapmak.409 : 1) Zayıf. kepaze.398 : Yüklü. karaktersiz. TS.203 : 1) Büyük ve onulmaz çıban. s.406 2) Zakkum. s.II. KBAYA. hileci. şaki. göz boyayıp aldatmağa çalışan. s. s. ayak yolu. C.I.I. yaşlı.I.I. kötü. DS. s. 3) Şaşı. C. DS. s. TS.I.4435 : Boşboğaz. C.XII. hamile. C.215 90 . DS.I. C. DS. TS. s. s.I. DS. C.I. utanmaz.I.402 : 1) htiyar. s. C. C.403 : Haydut. C. sinir nöbeti geçiren. C. TS. helâ. DS.I.I. DS. s. s.447 2) Cüzzam.XII. s. s. C.397 : Gebe. fahişe. s.175 : Rüşvet.189 sabaleyin misafir ayah yoluna geder. değişken. C. 2) Dönek. s. s. TS. DS.4438 babalanmak babalı babalık : Öfkelenmek. DS.200 : Uygunsuz.398 : Bozuk ahlâklı. 3) Terbiyesiz. C.I. DS. C. C.XII.422 : Edepsiz. cılız. seyrek saçlı baş.4435 : Helâ.398 : Rezil.

584 bardelhana : Genelev. DS.485 : Zamanında evlenememek.II. büyücülük. kaldıkları yer. fakirleşmek. TS.II.519 Hediği çok yeyip bayram beyi olmuş. fakir.393 : Asılsız bir haberi yaymak. TS. C.488 bakım evi bakımcı bakla balaban balıklamak balkırmak balon uçurmak balyemez banal bandırmalı : Bakıma muhtaç.II. s. malını yemeyen. s.II.II.I. eğer hayvan karardıysa bahtının kötü. DS. C. s.215 bağı bağını koparmak bağrıbütün bağrı geçmek bahar bahîl bahtabakan : Büyü.530 bayrambeyi olmak (beğ olmak. bey olmak) : Midesi bozulmak. DS. DS. beyazlaşmışsa iyi olduğuna inanılır DS. TS.II.241 : Cimri.4438 : Yaşından büyük davranışları olan çocuklar için söylenir. DS. (Bu hayvanın üzerine.I. C. ilgisini kesmek.I. kimsesiz.456 : Ölüm durumunda. C. biraz bekledikten sonra açılır. C. adi.220 : Hür. s.228 : Bukalemun : Bahtabakan benim talihimi kara gösteriyor. s. s. s. TS. s. DS.I. s. s.505 : Balgam çıkarmak. TS. serbest kalmak.219 : Merhametsiz (kimse). C. aksayarak yürümek.I. s.II.496 : Aptes bozmak. s.213 : Falcı.216 bacası tütmez olmak : Yuvası dağılmak. s. C. TS. C. C. s. DS.I. gözbağı. C. bir kimseye ait bir şeyi örtüp. C.II. s. DS. DS. s.II. komada olmak. DS. C.485 : Gusülhâne. DS. DS.XII. C.495 : Mayıs böceği. C. C. C. s. DS.I. C. C. evde kalmak: Alinin kızının bağrı geçti.II.487 : Cimri. s. s. yok olmak.242 : Orospu.492 : Beyaz siyah renkli bir yılan. C. ihtiyar ve sakatların bakıldıkları.512 : Bayağı. TS. s. C. efsun. hafif meşrep kadın.II. C.I. ishal olmak: 91 .bacağını çekmek bacak çekiştirmek bacaksız : Topallamak. hasis. s.II. C. s. işi bozulmak. DS. TS.II. C.II. s.

251 : Kanser hastalığı. C.581 : Hamile olmak. s. s.559 : Birinin ırzına geçmek.II.II. sarhoş. C. işini bitirmek. C. adi.II. DS.4453 : Ortadan kaldırmak.II.I.II. DS. pespaye. C. C.605 .78 baştankara başyoldaşı batkın bayağı baykara bebek beklemek beberûhî becermek bedelsiz bedmâye behîmî bekrî bel belermek beli açılmak bellik bertaraf etmek : Koma halinde hasta: Ahmet baştan kara yatıyor.II. bedeli ödenmeden yapılan. C. 2) Soytarı.XII. s. s. C. C. Kız bu oglani çok begeni. s. TS.285 : Çok içki içen.281 : Bedeli olmayan. alçak. TS.I. DS. C.II.614 : drarını tutamaz hale gelmek. bardil]: Orospu. hayvan gibi.284 : Hayvanca. s. s.I.XII. DS. DS. TS. s.I.4446 : Evli olupta orospuluk yapan kadın. C.554 : Yoldan çıkmış.II. TS.I. s. s.I.4450 . s. TS. DS. s.I.554 : Pezevenk. TS. fâhişe. TS. ayartmak. TS.566 : Zevce.282 : Soysuz. maskara. s. s. C. C. defetmek.305 baştan çıkmak (çıkarmak) : Kötü yola sapmak.II. müflis. C. TS. s.530 basit basra başbaş başdan çıkgın başıdışarı başına çökmek : Bayağı. C. C. kötü 92 . DS.I. s.272 : Aşağılık. s.I. C.288 : şemek. TS. TS. s. hayvânî. C.266 O küçeden de her gün padişahın ogli geçimiş.XII. C. sevimsiz erkek.I. Fakat baştan çıhartmasının mümkün olamıyacagına inani. ahlâkı bozulmak. sperma.559 yola sürüklemek.I.bardel [bardal. s. hiç bir özelliği olmayan. C. karı.I.567 : Borçlarını ödeyemez hale gelmiş ( kimse ). DS. C. sıradan. DS. TS. C. kötü yolda (kadın). s. DS. C.I.I. s. DS. DS. basit.II.280 : Öldürmek. s. s. eş. s. kaba. ırzına geçmek. DA. TS. DS. s. sütü bozuk. çok hoşuna gidi. C. C.274 : 1) Deli.289 : Kambur.280 : Kısa boylu. C. s. C.288 : Meni. s. TS. içkiye düşkün. s. C.

DS.I.I. DS. DS. DS. s. C. DS. pisboğaz. C. C. s. s. DS. s. C.727 : Obur. TS.II. s.II. gayesiz. tecrübeli. s. C. s.370 : Zıkkımlanmak. s. C. s. s. C.II.II.675 : Bir şeyi olduğundan fazla göstermek.II.II. DS. bir işe yaramayan. C.742 : Bilgisiz.II.I. DS. s.I.I.II. beyhûde.II.746 : ( kadın ) Kocasını başka bir erkekle aldatmak. C. s.II. salatalık. mübâlağa etmek. s. TAÜ . C. s. C. DS. C. TS. C. C.I. s.653 : Başıboş. câhil. C. s. s. DS. kabadayı.777 : Eşek kengeri.4463 .II. s.II. C.767 : Evlerde yıkanmak için ayrılan yer.749 : shal. C. C. mânâsız. s. C. C.319 : Fare yavrusu. TS. s.306 : Yahudilere verilen ad.745 : Gebe.I.783 bir avuç toprak olmak : Ölmek. DS. DS. C.755 : Kusmak. C.II. C.II.185 böğürtlen çıkarmak : Kusmak. s. tuttuğunu koparan. s. TS.besmelesiz bezirgân bezzeke bıçkın bıstık bıtık bızık bire bin katmak bitirim boğazı kara boğazsak bostan boş boyanmak boylu boynuzlamak bozalak bozgun bozguna düşmek böcük böcekçi böhürmek bölme buç buğdaycık otu bujma : Çocuklar hakkında “piç” manasında kullanılan bir sövme.671 : Sidik. makat.349 : Yaman. DS. s. TS.25 93 .355 : Boğazı koyu renkli bir çeşit tarla faresi. C. TS. TS. çapkın. faydasız. TS. DS.377 : Kel. banyo.II.757 : Pezevenk.728 : Hıyar. toprağa kavuşmak.XII. DS. s. haylaz.768 : Kıç. C.II. DS. s.II.780 : Sümük. C. DS. C. s.II. s. s.317 : Sümüklü böcek. s.751 : shal olmak. külhanbeyi. DS. DS.II. C. DS.751 : Kötü kadın.670 : Kadınların cinsiyet organı.I.

s. s. C.I. câize cam göz : Bahşiş. s. DS. bulanık ( göz ). helak etmek. gaita.403 : Dışkı.I. C.I.424 can borcu (olmak) (ödemek) : Uğruna seve seve vereceği bir “can”ı olmak.I. s.397 : Enemek. C. TS. C. C. yaşla dolmak. s.423 şu zuvahlarda ingıliya ingıliya can verdi. tamahkâr. TS. s.787 : ( Göz için ) yi görmemek. can (ı) boğazına gelmek : Ölecek hale gelmek.421 can alıcı can almak : 1) Öldürücü. KBAYA. DS. TS. C. K A. TS.111 bulutlu burmak burnu havada bûse büyük abdest büyük öksürük : yi görmeyen.II.401 : Kendini beğenmiş.417 : Açgözlü. öpüş. DS.278 cana kıymak : Adam öldürmek.413 büyüklük taslamak : Kendinî üstün göstermeye çalışmak. Şinci bu da bulud gelen goriya.421 ölmek.I. TS. C. s.bulaşma bulduk bulutlanmak : Tezek. mağrur.II. s.I. s. C. C. cinayet işlemek. TS.833 TS. C. mütekebbir. 3) Öldürücü hastalık.421 2) Azrail. C. s.I. iğdiş etmek.I. kahredici. C. C.II. s. dumanlı görmek. C.5 : Boğmaca. TS. s.I.III. ölmek üzere 94 .854 : Öldürmek. s. TS. C. s. C. s.786 : Piç. s.421 can çekişmek can korkusu can vermek : Ölmek üzere bulunmak.421 : Ölüm korkusu. ihsan.I. bu şekile can verdi.419 olmak. TS. TS. bulunan çocuk.397 Dokdora gitduk! “Tasiyon olmuş gozun gormez” dedi. DS. s. C. s. s.I. s. ölüm halinde olmak. TS. TS. s. böbürlenmek.402 : Öpme. TS.I.I. hiç bir şey beğenmeyen. C. C. s.I. TS.I.I. s. telef etmek. dumanlı gören.86 Allah taala bunun duasını gabıl eledi. öpücük. s.I.423 : Ölmek. TS. ZBK A. C. C. TS.

III. çalar beni. s. C. hırsız. TS. Elimi bele arhasına goydum. ruhunu teslim etmek. TS. 2) Zevce muameleleri yapılmak üzere alınan esir kız.445 : Hapishâne.472 : Kefen. TS. C. kurum. eli boş.” K A. C. yüreksiz. DS.445 : Korkak. s. yayılmak (hastalık. odalık. 3) Deli olmak. TS.I.I. yara hk.435 : ( para için ) Hakkı olmadığı halde kendine mal etmek. s. DS. TS. eda. C. s.484 95 . C. gafasını kesi ali.452 : Çıldırmak.110 : Canını. caka. fitneci. C. C. C. s. DS. s. s.860 : 1) Eskiden parayla satılıp alınan hizmetçi kız.I. hayatını kaybetmiş. TS.I. günah.I.1045 : Deli.1032 : Üremek.III. C. C. ölü. C. TS. C.425 orda canı çıhi. Dedim ki “sıhmiyim ki beni vurur. TS. kadın. s.III.III.432 : Tabut. C.1054 : Gösterişli tavır. s. kabahat. s. TS.I. s.canı çıkmak cansız cansız at carbazan (carbıcı) câriye : Ölmek.1045 : Dedikoducu. halayık. pot kırmak.III.I. TS. s.I. TS. C. s. Arhasına goyanda bir bele baş yohari yüzüme bahdi.236 2) Ölmek üzere olan hastanın dili peltekleşmek. s. s. Geldi yanıma ki çıhdi. DS.I.). DS.432 : Eli uzun.1055 çam devirmek : Bilmeden karşısındakini gücendirecek söz söylemek. cahilce ve iş bozucu söz söylemek. s.480 : 1) Cin çarpmak.433 cebi delik cebîn cebine indirmek ceza evi cinleri tutmak cürüm çadır çakışma çakıştırıcı çalak çalık çalım çalınmak : Züğürt.I. DS. C.III. parasız. C. canı olmayan. C. C. s. TS. DS.I. C. s. delirmek.I. diyeler ki cinin de gövdesi sağug olurmiş.462 : Suç. s.III. KBAYA. s.1049 : Anası babası belli olmayan. ödlek. s.

TS.III. DS.1118 : Çok konuşan.1148 : Hayvanları çiftleştirmek EAK. TS. C. DS.1288 K A. ahlâksız (Kimse). TS. yaramaz. C. yüzü gülmez. serseri. ukalâ.1286 : Baykuş. : rinli kabarcıklar dökerek yüzde izler bırakan ateşli. s.I. yersiz ve kaba davranışlarda bulunmak.I. C. TS. s.III. C. ağır ve bulaşıcı bir hastalık. TS. s. s. DS.1282 : Çok oturan.1217 : Her hususta haklı çıkmasını bilen kimse. Çiçehden gızılcadan çiçek bozuğu TS. s.276 : Çiçek hastalığından dolayı yüzü bozulmuş. Allah seni gurtarsın. C. DS. haşarı.496 sıkılmadan yapar olmak. DS. Sesin çıhmaz bacadan.I. DS. C. C. DS. s.I. TS.501 : Homoseksüel erkek. TS. s. s. s. s. s. C. TS.III.III. s. C. C. C.çapkın çarak çatık : 1) Gelip geçici aşklar peşinden koşan kimse.III. C. s.I. C. s.1080 : Asık suratlı.334 : Sidik. C.I. yüzsüz olmak. DS. s. s. s.I.1276 : Ölüm.III. yokluk. DS. C.1288 : Baykuş. tembel. yakışıksız olmak. s. C.539 çiğleşmek çilesiz çok bilmiş çödürük çökel çökeşmek çömez çön kuşu cönk kuşu : Olgun bir kimseye yakışmayan. kurnaz.540 : Utanmaz.III. söz söylemekten yorulmayan.488 : Yüznumara.I. derbeder. DS. 96 .III. C. 2) Haylaz.III. geveze.513 : Yüznumara.I.I.535 çiğ kaçmak (düşmek) : Yersiz.130 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak. s. C. C.III. çopur ( kimse ). s. TS. C. s.1281 : Cinsi münasebette bulunmak.535 Dedim ucadan. utanç duyulacak şeyleri hiç çehre züğürdü çelebi çenesi kuvvetli çeşme çevirmek çiçek : Çirkin yüzlü.

DS. U A. DS. C.1377 : Şeytan. mezarlık. s. orospu. s.1325 dağlarda şey var. s.1389 : Sersem.1324 dalalet dam : Doğru yoldan sapma. DS.225 damarı bozuk damarı kırık daşlı köy daylı dedem akıllı def-i hâcet defnetmek defteri dürülmek değgin değiştirme : Soysuz. s.1398 : Abdest bozma. “çay otu” var. ceza evi. sarı. (Şeytanın değiştirdiğine inanılır.I.I. TS.582 . C.IV. C.4482 çünkü.I. çıkma.IV. büyük abdestini yapma. C. s. cibilliyetsiz. “uflar” sarı olmuyo mu? “lele” ye gırmızı derler. yapmam. öldürmek.IV. bi daa danam mar. namussuz kadın. C.IV.296 dağdagezen (dağdaki) : 1) Kurt.1291 : Hırsız. yolunu şaşırma.601 : shal. yani “ada çayı” dedimiz çay.I. DS. TS. C. s.600 : (ölüyü) Mezara koymak. DS. yuvarlak yuvarlak gırmızı olur. arlanmaz. C. C. DS. s.çöplenmek çör çöş dağgülü : Kendine menfaat sağlamak. s. TS. C. s. “dav ılfırı”. U A.III. s.I. C. 2) Gürbüz ve sağlam bir çocuğun birden bire zayıflayarak tanınmayacak hale gelmesi. s. erkeğe eşlik eden kadın. ole horman duyuyom ben de. C.III. DS.1401 : 1) Raşitizm hastalığı.577 : 1) Dansta kavalyenin eşi. yani. DS. s. benim dama tabi bakmamışınızdır. “dağ lelesi” “kekik” vadır. s. s.I. “dağ gülü” vardır. azma. C. C. DS. s.558 : Şeytan. s. s.1295 : Gelincik.I.1350 : Mezar.III.IV. s. 2) Hapishâne.1350 : Utanmaz. s. toprağa vermek. zindan. C. “dav ılfırı” deriz biz. DS. bunak. 3) Ahır.1402 97 . avanak. DS.IV. s.) DS. TS.XII. TS. C. C.III. TS.601 : Ölmek. C. gömmek. 2) Domuz. C.

âdet. KYA.1473 : Akıl ve ruh hastalıklarından birine yakalanmak. DS. C. veyahuT da değiştirmi gibi olur.1473 : natçı. işret etmek. DS.IV. DS.IV.I. s. çocu enna benna böle yani çeşiTli. s.615 : çki içmek. mafolur.IV. C. C.IV. TS.I. ölüyo. C. s. C. ben de bobası zan (nedip). s. yaşameyo.615 : çki içmek.IV. s.614 : Halk dalkavukluğu. s. eğerkini bunu işe dip de.IV. kendinî beğenmiş. C. deişTirme oluverise. s.1494 : Ölmek: Her şeyi dünyada bıraktı. C.IV. s.1491 : Laf taşıyarak ara açmaya çalışan kimse.IV. s. s.1488 : Sarmaşık çiçeği.619 : Yarasa. C. hiç yüzü bell olmacak bi çocuk buluyon yanında.I. s.609 : 1) Kadınlarda aybaşı. DS. kırk gün sona öldü çocuk. TS. DS. C. regl. işe. C.IV. s. çocunu ver. ama nasıl gelmişle böle. DS. C.I. C. dindirdi gitti. vercam derke çocu. DS. gece yarsı gelmişle böle. 2) Göz yaşı.annesi gan ter içinde kalır. annesi. s. TS. C. çocuk.650 : Kurt.1501 98 . çocuK.1434 : Baykuş. TS. DS. bunu da gördük.1473 : Sara hastalığı. hayız. DS. s. yani çocuk deişTirme oldu. ama nasıl ağırlıınnan geldi “çocu ve! çocu ve!” dedi. TS. s. C. çocunu var dedii zaman. ikiyüzlü. DS. dutup o gelene çocu vereversen o zaman deişTiriliyo. C. s.IV. s.1492 : Yüze karşı iyi konuşan fakat arkadan kötü olan kimse.1443 : Aptes bozmak.I.141 dekolte dem dem çekmek demagoji demlenmek derikanat devletli dışarı çıhmah dışarılık olmak dışarlık dik başlı dikkulak dilberdudağı dilci dili güllü dindirmek : Açık saçık. C.I. TS. bobası gılıında gelmiş. bildiğinden şaşmayan.

C. s. govuladı. C.I. zayıf.I. DS. allah gali.1530. kabiliyetsiz.253 dombey göle yaTdı mı.I. beceriksiz. birisi yemek getirdi. C.IV. s. s. Birisi kadeyif.IV. yanına elle yaTdı mı.705 Bu üç sefer herifler kapıyi çali.706 : Evlilik dışı ilişki kuran erkek veya kadın. s. s.I. DS. dölyatağı.1559 : (Erkek veya kadın) Evlilik dışı ilişki kurmak. s.IV. C. s. s. şuraya iniveridik.1591 : Somurtmak. çevik. s.I. dombey vuruşdurmak. s. yeniyo. DA.IV. iktidarsız. TS. C.I. denek oynamak. s. s.IV. TS.I.148 don değişmek dost tutmak dost : Ölmek. DS. C. uyuşturucu. s. DS. De i heralda bunarın dostudur. C. C. DS. s. C.108 99 . özellikle esrar sarhoşu.IV.672 : Açıkgöz. buynuzları baTdı mı.dirayetsiz diribaş diş ağartmak diyabet diyare dizban (dizman) doğânah dombey : Bilgi ve tecrübesi olamayan. DS..681 : Şeytan.1584 : Cüzzam hastalığı.1532 : Rahim. s. C. : shal. s.IV. TAÜ . s. C. TS. kurnaz.1551 esgiden hemen bole düün oldu mu. KYA. C.1520 : Şeker hastalığı.1575 : Kusmak EAK : Gusülhâne.680.1536 : Manda. C. C. TS.70 döl döndermek döner dönük döşürücü dudak sarkıtmak dumanlı : Piç.726 : çki sarhoşu. s. öküz vuruşdurmak. U A. C. herkes bire dombey besledi. DS. ben esgere gidince. DS. TS. garşılıklı vuruşduruladı.IV. şeker. TS. DS.1517 : Sırıtmak. s. DS.1586 : Dilenci. birisi tatli.IV. C. yeniyo govuladı. s.

TS. DS. s. DS. DS. sarası olan.749 düş azmak düşkün düz düzen düzmece ebe ecel şerbeti içmek ecene ecevit edep yeri efe efsûn eğleşmek : htilam olmak.1607 : Fakir.I.I.781 2) Çoban köpeği.IV. TAÜ . s. C. şindi bütün düvellere garşı cihangiridi. gerçek olmayan. dönek. C. C.IV. TS.1638 : Değer ve haysiyetini kaybetmiş. s. C.IV. TS. TS.322 dünyaya gözlerini kapamak(yummak) : Ölmek. s. s. s. büyü. DS.IV.V. s.1650 : Ölmek. TS. C.I. s. s. C. DS. s.I. C.I. s. itibardan düşmüş. s. TS. yanaşma. Atatürh irehmetdih dünyadan getmeseydi.1660 : Fitne. s.XII. s. TS.1611 : Saralı. hizmetçi. C.I. C. C. C. geveze.779 : 1) Kabadayı.753 : Rakı.1612 : Eşek.4488 : Uşak. s. s.I. DS.776 : Cüce.1627 : Ölmek. s. DS. C. s. TS.770 : Çok konuşan.I. DS.26 : Sara.785 : Hizmetçilik yapmak.I.IV. C. DS. TS.1660 : Edep ve terbiye bakımından örtülmesi gereken yerler.IV.1680 100 . C. s.749 dünyaya vedâ etmek : Ölmek. C.1608 : Çok sarhoş. C. s. TS. K A. C. C. s.I. kısa boylu. DS. DS. aşırı ölçüde içkili.V. s. s.V.duraksız durucak durumsuz dut dutalga dutargalı dutma düldül dünyadan göçmek dünyadan gitmek : Sebatsız.IV. DS. s. s. C. s. C. DS.1667 : Sihir.748 : Ölmek.IV. DS. sahte.V. dolap.1643 : Hile.1604 : Sidik: Durucağını dutamaz oldu. C. C. urufu şad olsun.769 : Uydurma. C. C.V.

V. TS. C. 2) Yanaşma. DS. TS. DS.I. C. s.I. düşman.I.795 : 1) Yetim çocuk. mide bulantısı.” Dedim “her ne edürsen et. kapatma. s. C. yolsuz birleşmelere aracılık eden (kimse). C.V. asık. DS. piç. C. C. gülmeyen. ya bi şeye seni vuracağum. gururlu. 2) Başkasının sözüne inanan (kimse). şımarık.V.1702 : 1) Sümüklü böcek.591 : Gaspetmek.791 Dedi ki “pekey” dedi “san doğru söyleduğen eger bi yerden isbat oldusa ki sen ya bi egri adamsın. s.I. doğruluktan uzak.1704 101 . s. güvenilmez. yüze gülücü. TS. TS.1726 : 1) Dedikoducu.I.I. C. s. DS.yahut vurğuna gelmişsem ganım gatlim ükümete helal olsun.228 eğri bakmak (eğri gözle bakmak) : Kin. C. TS. s.I. savuşmak. DS. 2) Pezevenk. C.791 eğşümük ekâbir ekdi ekebir [ekemen] ekmek ekşi ekti el çekmek el açmak el bebek gül bebek el darlığı el koymak elöpen elağız elbiz : Kusmuk.803 : Nazlı.804 : Dilenmek. TS. s. C.I.V. bir bi şey soyğuna gelmişsem. ya bir hırsızluğa geldin. K A. C.1689 : Kendini beğenmiş kimseler.I. DS. Eger ben ergisem. C.801 : 1) Metres.V. s. s.eğri : Söz ve hareketlerinde doğru ve kararlı olmayan. 2) Şeytan. 3) Serseri. TS. atlatmak.1701 : Ölmek. s. s.I. öksüz. s. s. DS. C. TS. başıboş. s. s. hiddet veya kötü düşünce ile bakmak. somurtkan. s.1692 : Birini bırakıp kaçmak. s.V. yalan söyleyen.803 : Cimrilik.805 : Kertenkele. C.1691 : Kibirli. TS. s. 4) ikiyüzlü. TS. C. C.V. C.797 : Hoşa gitmeyen.

C.811 Dördünciye el uzadanda dedi dur. DS. kendinî beğenme. C. C. C.1752 : 1) Nezle.1736 : Benlik. DS.XII.I. cimri. s. DS. C. s.V. DS. edepsiz.I. dert.1715 : Hırsız. üzüntü. C. s.I.1718 : Zorba. ağrı. C.1716 : Çok tutumlu. s.elem eli bayraklı eli beratlı : Istırap. s.822 : 1) Üvey evlat.V. C. TS.I. Men sana üş deve ükü verirem. 2) Genellikle çene altının ve yüzün şişmesiyle beliren hastalık.I.V. s. C. s.V. pinti.841 : Tenya. keder. DS. C. TS. s. hodbinlik.V. s.V. hilekâr.1713 : Kötü şöhretli. TS.1732 3) Evlilik dışı çocuk.I. DS. s.1753 : 1) Diş nezlesi. bencillik. Eli uzunnuh eleme. tasa. acı. gurur. 2) Bademcik iltihabı. kaygı. DS. DS. piç. s. evlatlık. 4) Felç. kavgacı. DS. s.1755 entrika eptespozan : Dalavere. ‘yırtık’ kişi. s. s. C. 3) Ağır hasta.810 : 1) Halkın kötü gördüğü ve suç saydığı işlerde çok becerikli (insan).198 : Beceriksiz. s.819 : Şirret. DS. s. tembel. s. şerit. TS. TS.V.833 : Felaket. C. s.I. 3) Sancı. C.I. C. C. U A.V. TS.1764 102 . 2) Ahlâk bakımından düşük kadın. TS. C.358 eli yüzü yünmüş elkalem ellenmiş dillenmiş emeksiz emirsultan enâniyet engebe engi engin : Arsız. s. K A.V. 2) Hizmetçi. TS. s. C. s.1715 eli büyük eli çakır eli sıkı eli sinan eli sopalı eli uzun : Ayı.4495 : Yeşil soğan. iffetsiz (kadın). C. DS. egoistlik. DS. durumu ölüme yakın olan (kimse).V.V. Sen iki daş isdemişdin. hile.821 : Yalancı. s. C. C.811 : Hırsız.

V. s. s.V.V. C. s. iyisi başga da anam mar bacım mar.1774 : Cin çarpmak. s. dörd dene gızım mar. C. 2) Kenelerin yaptığı bir çeşit koyun.I. cinsiyetle.V. C. TS. DS. DS.V. müstehcen. DS. C. s.1785 : Sersem.1784 eskilik esma çalgını esneksiz esrük esürük eşgimek eteğine eğri : Kadının ahlâken düşük olması. keçi ve davar hastalığı. C. s. propilozmos.1780 : 1) Delişmen. C. 3) Saralı olan (kimse).” K A. s. 2) Saralı. DS. DS.1768 : htiyar. 2) Sarhoş. s. C. DS. C.842 Beçara nahırçının arvadı bahdı ki heç buna tenezül eleyen yohdu. DS. DS.V.V. Erine dedi “men sende galmıyacam. C.216 ergi erişkin erişmek eriştirmek erkit erlenmek erleşikli erotik esemeli eser eserli esiren eskihasır eski : Fahişe. s. TS. NYA.4498 : 1) Cin. s. C.1775 : Cin çarpmış.V.V.1779 : 1) Sara. cin çarpmak. DS. s. C.I. s.849 : Deli. DS. s. s. DS. C.V.1787 : Surat asmak.V. erim mar.V. C. C. 2) Delilik. DS. aptal. şehvetle ilgili.V. s.1796 103 .1780 : Kuduz köpek.XII. C.1773 : Vücut organlarından birinin sakatlık ya da noksanlığı. s. peri çarpmış (kimse). DS. C. s. DS. şart eyliyirem.1791 : Kötü kadın. C.V.V. s.1775 : Açık saçık. Ahşam geldi eve. DS. DS. 3) Tavuk biti.1772 : Şeytan.V.er : Koca. edep dışı.1784 : 1) Kene.1782 : Kulunç hastalığı. s. s. zevc. DS.V. bi de olum mar. 4) Gösterişli. s.1785 : Ağzı bozuk. saygısız. s. s. C.1786 : Sarhoş.V. DS. surat asarak küfretmek. C.314 var. C. C. DS. C. DS. s.V.1773 : ki kişi arasında söz geritip götürmek.

II.V. DS.II. kötü vasıflı olduğu fütursuz gaban gaf : Umursamaz. C.925 : Çok şiddetli ishal olmak. gelip geçici. DS.1802 : Meşru olmayan.934 anlaşılmak. s. s. s.V. gayri meşru.1884 : Patavatsızlık.944 : Yaban domuzu. s. s.1839 : Sarı akrep. sebatsız. TS. C. C.890 : Boş ve mânâsız söz. Da foyasi medana çıhacah. C. DA. gidi çocuh.II. C. s.II.II. saplantı. DS. DS.II. C. o birahi buni. C. kurtçukları yediği için faydalı sayılan bir böcek. C. s. kırmızı renkte. bezip usanmaz.946 104 . C. C. s. C. s. aldanmak. s. s. TS. bili.V.1798 : Bir kimsenin karısı. çekinmez. C. TS.V. yersiz ve zamansız söylenen söz veya yapılan davranış. TS. DS.918 : nsanın kendisini tesirinden kurtaramadığı değişmez düşünce.V. pot. s.1816 : Helâ. şerefsiz (kimse).940 Bahi her şeyi görmiş. TS.II. kanuna uymayan.1813 : Büyük yılan. s.887 : Ölümlü. s. C.V.II. s. TS.V. TS.I. etine dolgun. s.71 foyası meydana çıkmak : Gizlenen kötülük ortaya çıkmak. C. s. s. C.1813 : Satışta aşırı. TS. C. DS. C.I. s.II. maskesi düşmek. sonu gelen ve yok olan. DS.1846 : Aksi. C.895 : Kınkanatlılardan kara benekli.868 : Şişmanca. C. C.eteklemek etine yarı ev şenliği evdesthâne evlilik dışı evraksız evran [evren] fâhiş fiyat faka basmak fâni fasarya fatmacık ferik fındık biber fırdöndü fırlama fikrisâbit firiklemeğ flört : Dalkavukluk etmek. TS.1853 : Görüş ve düşüncelerini sık sık değiştiren.II. kararsız.VI. TS.876 : Namussuz.917 : Piç.V. C. TS. s.1870 : Kadınla erkek arasıdaki hissi yakınlık. eşi. TS. TS. C.886 : Aldatılmak.V. DS. tuvalet. aldırmaz. C. normalin üstündeki fiyat. s. s. DS. s. DS.II. inatçı olan çocuk. s.

ganere ganmaz gapgapıcu gapıkızı gara canavar garsoniyer gaydırmak gaytar gaytarmak gecekuşu geçinmek

: Yüznumara. DS, C.VI, s.1911 : Anlayışsız. DS, C.VI, s.1914 : Yağmacı. DS, C.VI, s.1916 : Hizmetçi. DS, C.VI, s.1916 : Domuz. DS, C.VI, s.1918 : Bazı erkeklerin evlilik dışı münasebetler için tuttukları özel ev. TS, C.II, s.956 : Yalan söylemek. DS, C.VI, s.1944 : Hırsız. DS, C.VI, s.1951 : stifra etmek. DS, C.VI, s.1952 : Yarasa. DS, C.VI, s.1958 : Ölmek. DS, C.VI, s.1962 biz esKidan altı gardaşTıh. birısı geçındı. Kemalı tanırsız. kemalın babası geçındı. beş gız sağ. KBAYA, s.136

geçinti geçkin geçük gedâ geder gedik gelinaba gelinana gelincik

: Dilenci. DS, C.VI, s.1963 : Cin, peri. DS, C.VI, s.1963 : htiyar. DS, C.VI, s.1963 : 1) Dilenci. 2) Fakir, yoksul. TS, C.II, s.974 : Merkep. DS, C.VI, s.1966 : Ağzı yamuk (kimse). DS, C.VI, s.1967 : Yenge. DS, C.VI, s.1978. : Üvey anne. DS, C.VI, s.1979 : 1) Verem. 2) Kalp hastalığı. 3) Yılancık hastalığı. 4) Arpacık denilen bir çeşit göz hastalığı. 5) Böbrek hastalığı. 6) Lenfa düğümü iltihabı, boyun sıracası. 7) Yüzde olan bir çeşit çıban. 8) Süt çocuklarında görülen öldürücü bir çeşit hastalık. DS, C.VI, s.1979 9) Bir çeşit mantar. DS, C.VI, s.1980

gelincikleme gelişmek

: Heyecandan ileri gelen bir çeşit sinir hastalığı. DS, C.VI, s.1980 : Şişmanlamak. DS, C.VI, s.1983

105

geliştirmek geme

: 1) Dayak atmak. 2) Azarlamak, paylamak, laf çakıştırmak. DS, C.VI, s.1984 : 1) Fare. 2) Bir çeşit köstebek. 3) Büyük dişli (kimse). 4) Boyu büyümeyen katır. 5) Koyunların üzerinde bulunan bit. DS,C.VI, s.1986

genel ev geniş mezhepli gergek bulmak geş olmak gevik gevilmek gez (gezinti) gezelemek gezenti gezer gezginci gezinmek gıcıklanmak gılınkuş gırık

: Resmî olarak izin verilmiş fuhuş yeri, umumhâne, kerhâne. TS, C.II, s.989 : Toplum tarafından ayıp sayılan, iyi karşılanmayan şeylere göz yuman, ahlâkî değerlere karşı kayıtsız. TS, C.II, s.990 : Ölmek. DS, C.VI, s.2000 : Ölmek. DS, C.VI, s.2007 : Rüşvet. DS, C.VI, s.2011 : Eğilmek, çarpılmak. DS, C.VI, s.2012 : Ayakyolu, yüznumara. DS, C.VI, s.2019 : şemek. DS, C.VI, s.2021 : 1) Sebzelerde en çok baklada bulunan bir çeşit böcek. 2) şsiz, serseri. DS, C.VI, s.2022 : 1) Cin, peri, ölü ruhu v.b. hayâlî şeyler. 2) Geceleri kötü niyetle dolaşan kimse. DS, C.VI, s.2022 : şsiz. DS, C.XII, s.4508 : Yüznumaraya gitmek. DS, C.VI, s.2023 : Cinsi istek uyanmak. TS, C.II, s.1003 : Baykuş. DS, C.VI, s.2042 : Babası belli olmayan çocuk, piç. DS, C.VI, s.2057 sevgili. DS, C.VI, s.2057 bi de aşam olmuş bunun azına ıcıh çorba ahıtmış, koşeye depmiş. gırın biri gelmiş. avrad ınan almış satmış. NYA, s.135

gırık ( gırıg, gırıh ) : Kadının yasaya ve töreye aykırı olarak ilgi kurduğu erkek,

gısdırgaç gızdırma gızıl

: Yengeç. DS, C.VI, s.2062 : Sıtma hastalığı. DS, C.VI, s.2070 : Tembel. DS, C.VI, s.2070

106

gicimik giciyik gidergelmez gişi

: Uyuz hastalığı. DS, C.VI, s.2071 : Ekzama hastalığı. DS, C.VI, s.2073 : Ölüm. DS, C.VI, s.2074 : Koca, eş. DS, C.VI, s.2085 sen bunun mayişını ver. bu gişisını işi gerıda galdığını onu da parasını ver. KBAYA, s.84

gitmek

: Ölmek. TS, C.II, s.1010 dedim ya bizim koden bi ben ölüyüm, seyreyle benim çoluu çocuu gali. e! gecinden versin ya, gec olsa da gidecik gec olmasa da. hemen gidecik biz. vakıtlıykan. U A, s.343

giydirmek gocaoğlan goncolos gongoyu dikmek gonguluk goşu

: Ağır sözler söylemek, hakaret etmek. TS, C.II, s.1013 : Ayı. DS, C.VI, s.2089 : Hortlak. DS, C.VI, s.2100 : Ölmek. DS, C.VI, s.2101 : Baykuş. DS, C.VI, s.2101 : Hayvan. NYA, s.208 hokümet bize heç bi yol vermi. goşu yoh. çoğunun goşusu ( hayvanı ) yoh, yıhıldıdı hayvan a! NYA, s.208

göcemek göçmek

: Ölmek. DS, C.VI, s.2119 : Ölmek. TS, C.II, s.1018 Elesger deye çarnaçar, Herkez ekdiğini biçer, Gelen gonar, gonan göçer, Agıbetin yalan dünya. K A, s.270

göçmek

: Çökmek, yıkılmak, batmak. TS, C.II, s.1018 Bu koyin evleri çok goçdü bu sofular mahallesinin. Z.B.K A, s.176 hade, deprem oldu, evle damla göşTü. deprem oldu, evle damla göşTü. KYA, s.229

göğertme

: Kolera hastalığı. DS, C.VI, s.2113

107

s. s.VI. s. hırsız. TS. s. s. K A. C. DS. TS. s.1039 : Yankesici. yok etmek.VI.1038 : 1) Hâmile.II. TS.II. üsTüne gurt. TS. C. TS. C. C. C.VI. DS.I. TS. s. s.II.2135 : Zehirli. Çiynim de bel götüsün. yere gapanıyo. DS.1020 : 1) Melek. TS. s. DS.2175 : Körlük.2180 : Ölmek.323 gözünü yummak gözü sönmek : Ölmek. C.1046 : Ölmek. s.VI. DS. s. TS. C. darılmak. 2) Azrail.1047 : Utanmaz. DS.VI. el götüsün Mezerimi oğul gazsın Gözüme torpah töhsün.VI. El yisin. DS.II.1019 eltisinin memesini soruyo. DS.1052 : Kör olmak. C. C.VI. TS.1050 Özüm ele el götüsün. C.1049 gözü toprağa bakmak: Ölmek üzere olmak. s. s. C.II.1047 gözüne kara toprak dolmak (girmek) : Ölmek. s.II. TS.1027 : Gizlice cinsel ilişkide bulunmak.VI. C. s.II. C. s. arlanmaz (kimse).II.2148 : Gücenmek.VI.2178 : Karasevda denilen akıl hastalığı. C. alınmak. C. iri. yeşil kertenkele. s.2176 : Verem.II.227 göğüslü gökçe gökyeşil gömeç gönül koymak görüşmek götürmek gövdeli göz açıcı göz buğu gözel hastalık gözenti gözleri kapanmak gözlerini kapamak gözsüz gözü dışarıda : ri memeli (kadın).1049 108 . DS. zina etmek.II. s. KYA. s. C. s. cüsseli.2164 : Öldürmek.2139 : Mezar. TS. atılyo. TS. C.VI. o gösünü soruyo. C. C.2167 2) Vücutlu. C.2184 : Evine ve eşine bağlı olmayıp başka kadınlarla ilişki kuran.göğüs : Meme. s. s. s.II. C. DS. C. s.

s.2202 : Çiş yapmak.VI. C.2243 : 1) Kötü. at. C. C. TS. yaltaklık yapan kimse. DS. DS. müfsid. DS.VI.2216 : Salatalık. C.2240 : Boş. TS.2204 : Dedikoducu kadın. s.VI. : Zampara. çapkın. C. C. DS.VI.VI.VI. s.VI. s. C. s. s. TS.gözündeki olmak gundahçı gurtulmak guruyel guş guşak açmak guyruğlu guyruhlu guzulamak gücük güççük güdük gül gülbeser güllük gümbürdemek gümüşgöz gündüzcü : Canı istediği şeyi elde edememekten meydana gelen bir çeşit sinir hastalığı. DS. DS. s. s.2240 : Kötü yola düşen kadın. C.II. ölmek. DS. s. eceli gelmek. TS. s.DS. s. DS.2214 : Meni.II. C. s.VI.II. s. s. para canlısı. fâsid. C. C.1091 hâcet yeri : Ayakyolu. DS. C. 2) (kadınlar için) Doğum vakti gelmek. C. s. s.II. s. C. s.1074 güveleme güvende güzâf güzelağrı güzellik habis : shal.2211 : Faiz.VI. DS.II. C.2243 : Şark çıbanı. DS. s. 3) Anormal hastalıklara veya kanserli urlara verilen isim.2220 : Ölmek.VI.1093 109 . s.II. C.2202 : Akrep. fenâ. C. s. DS. TS. s. 2) Kötülük eden.1083 : Verem hastalığı. helâ. C. s.2221 : Açgözlü.VI.2201 : Romatizma.2217 : 1) Beygir.2209 : En küçük rakı şişesi. C. DS. C. beyhûde. DS.VI. C.VI.VI.2224 : Gündüzleri içki içen kimse. s.2204 : Hayvanlar için doğurmak EAK. 2) Yüznumara. DS.VI. C.VI. mânâsız. DS. C.VI. DS.VI.VI. s.VI.1076 günleri sayılı (olmak ): Bir kimsenin ölümü yakın (olmak). s. sonu gelmek.2195 : Doğurmak. C.1073 günü yetmek (gelmek): 1) Vâdesi tamam olmak. C. C. DS. hıyar.2201 : Erkeğin cinsiyet organı. TS. alçak. cimri. DS.2184 : kiyüzlü.

DS. DS. C. DS.1099 : Vefâsız.VII. hamama getdi. piç.2299 : Çok dayak yemek. C. C.VII.II. Bu nahırçının ayilesi de hamama gitmişdi.II. C. DS.2285 : Zevce. KBAYA. C. s. s. C. perişan etmek. C.2257 : Gusül aptesti alması gerekmek. s.1157 Argadaşdar.1116 : Hor görülen. s. TS.VII. DS.hacıkuşu hadlamak hafif hakîkatsız hakir haklamak halasa halasız hamamcı olmak hambelek handan hap haplamak haram : Baykuş. C. C. s. galebe çalmak.2297 : Şişman (kimse). TS. C. C.2265 : Babası belli olmayan.2272 : Bir içimlik afyon.1117 : Yenmek. s. TS. s. DS. TS. C. hiçe sayılan. hakkından gelmek. s. s. C. C. hoppa.1118 : kiyüzlü. s. DS.VI. s.2283 TS.II.I.2257 : Akılsız.1171 110 . C.VII. eş. karı. yanı arvadı faytona mindi.VII. C.2250 : Ciddî ve ağırbaşlı olmayan. C.II.VII. haraza harem : Ciğer hastalığı. Bir gün bunun baş heremisi.II.1151 ondan sora iki tana harama uçkurunu çozmamış adam bulurlar bi göla veyahut bi süyün içına götururlar işta o taşları bırahırlar. DS. s.VII. DS. Bi de bir nahırçı varıdı. DS. s. DS.VII. TS.135 harama uçkur çözmek : Nikâhsız olarak birisiyle cinsi münâsebette bulunmak. ihtilam olmak.II. s. zavallı. s. s.VII. K A.VII. s.2248 : Ölmek. s. s. öldürmek.II.2280 : Piç.1137 : Küçük çocuklarda karın ve vücut şişmesiyle beliren bir çeşit çocuk hastalığı. s. değersiz. öksürük.1148 : Rüşvet vermek. TS. C.II. C. s.314 hasanbalığı hasıl hastânelik olmak : Kertenkele. C. esgi devirde bir padşah varıdı. TS. TS. s.

C. o günkü hükumetin luzom etdii zaman vurucu gırıcısı. büyük yenilgi.II. s. TS. s. DS. TS. DS. DS. C. DS. C. 2) Açgözlü (kimse). s. C. C.1224 : 1) Gürültü.VII. C. oraya o camiyi yapdırmış o günkü hükumetin önderleri. C.VII.2309 : Arzu ve hevesine uyan.2325 : Basur.1198 : Baykuş.1192 hayata gözlerini yummak (kapamak) : Ölmek.2362 : Eşek.II. s.VII. âsî. s. s. C.2313 : Erkeklik bezi. TS.VII.II. s. s. C. s. TS. s. C.II. ondan sona hayatını gayb etTı. TS. DS. TS. C. DS.1203 : 1) Yardakçı (kimse). TS. ur. DS. DS. s. uçarı. DS. hoppa. TS. keyfince hareket eden. s. külhanbeyi.2322 : Bozgun.2357 : Kemik veremi. s. s. DS. kaynaşma. C. haytalar ki. C. s. C.II.1206 nihayet.II.II. 2) Savaş. şamata. patırtı. ölmek. serseri. husye. haylaz. büyük mağlûbiyet. KBAYA.1241 : Mezar taşı. s.2302 : Başta meydana gelen şiş.VII. DS.1187 : Hayvanlarda bulunan kurt. gözumuzu açTıh açalı bi gaç sene onun yanında yaşadıh. C.2317 : Arayıp sormayan. C.289 hazan hezimet hece taşı hemoroyit hengâme hıcılayık hıdırlık hınam hınbıl : 1) Fakir.2363 111 . s.1226 : Boğmaca. şâkî. s. C. harp.haşhaş hatma hava vurmak havâî havuç haya : Aile mezarlığı. kavga. serkeş.VII. C.2306 : Yalan söylemek.VII. ondan sora o hastalandı. vefâsız.103 hayatıyla ödemek hayırlı kuş hayırsız hayta : Hayatına mal olmak.VII. C.2356 : Mezarlık.VII. s. TS. DS. haytalar diyorlar.II. C. s.VII.VII.1197 hayatını kaybetmek : Ölmek. s. U A. C.2321 2) Haydut. hafif mizaçlı. s.VII. kargaşa. s.II.

hademe. 5) Yoksul. s. C. s.VII. s. cezâ verilmiş olan. TS. s. s.1294 : Mahkemece cezalandırılmak.1243 : Frengi çıbanı. C. C. s.2412 : Boğmaca hastalığı.VII.2450 112 . C. C. DS. sonradan görmüş (kimse). 2) Tembel.2425 : Yalan söyleyen.2436 : Hasımlık. C. kimsesiz kişilerin sığındıkları ve bakıldıkları yer. ikiyüzlü DS. C. C.2417 : Cadı. s.II. 2) Miskin.2383 : Bekâret zarı. C. TS.2422 : 1) Yakışıksız.VII. DS. DS.VII. tembel. C.I. DS. gaddar.hınzır hıra hızan hicran himen hizmetli halak ağızlı horasa horasan horozabla horozik hoşamadı hoşamatçı hoşu hotik hoylu hoyrat hozan hozancı hörül olmak husûmet huzûr evi hüküm giymek hükümlü hümmatun hüpbükkuş : 1) Domuz. TS. s. normal olmayan (akıl için). 3) Cimri. adâvet. C. C. s.2412 : Sözüne güvenilmeyen.2425 : Çok sarhoş olmak. s. müstahdem.2256 : Büyü. C. dengesiz ( kimse).VII.1270 : Boşboğaz. C. s.II. çirkin.2450 : Baykuş.1298 : Hüküm giymiş olan.2416 : Dalkavuk. düşmanlık. hortlak. C. C.1262 : Kapıcılık. s. s.1291 : Yaşlı. hain. s.2381 : ltihap. DS. DS. kızlık zarı. 2) Pis ve katı yürekli. C. C. DS. mahkûm.VII.VII. 3) Görgüsüz. TS.II. C.VII. DS.2409 : Eksik. DS. C. s. s. s.VII. DS. s.VII.II.VII. DS.II.1300 : Baykuş.2419 : Yarı deli. C. s. geveze. C.VII. 4) Cimri. DS. C.VII. TS.2416 : Kötü kadın.2423 : Çok konuşan. C. s.VII. odacılık vb. s. s.VII.2409 : Yeşil kertenkele. s.VII. s. s. TS. DS. DS. C. DS. hasis.VII. DS.VII.VII. işler yapan kimse. TS. DS. C.2368 : 1) Açgözlü. s.II. DS.

DS. s. hımbıl. s.II. DS. TS. dayak atmak. DS. TS. TAÜ .2464 : Korkak.VII. DS. C.2492 : Verem. C.II. DS.1316 : Alık. C. s.VII. s. C.2511 : Hamile EAK. s. : Kemik veremi.2522 ğlemek iki canlı ilancıh ilbiz ilenmek ileze ili 113 . C. ceza evine konulmak.VII. C. s.VII. DS. C.2504 : Sessiz bir şekilde küfretmek.VII.2518 : Beddua etmek.II.1341 : Eziyet çekerek hastalanmak.II.1370 : Veremli. TS. DS. s. suratsız. C. göz yummak. C.VII. lânet etmek.II.ılat ılğın ılkış ırşat (irşat) ıskırtmak ıskıtça ıslatmak ibiş iblis icâbına bakmak iç pınar içağrısı içeri : Kekeme. DS. C. C.VII. beceriksiz. s. DS. yok etmek.1340 : dâre etmesini bilmeyen.1326 : Hamam.VII. TS. s.II. hastalıklı.VII. s.VII. C.2492 : Dövmek. s.2473 : Çirkin. s. DS.II.1333 : Bir işi örtbas etmek.II. s. cin.2521 : Hayâlet. s. zindana atmışsın. acava dorği mı acava yalan mi?” KBAYA.1324 : Şeytan.VII. C.2507 : Dizanteri ya da kolera hastalığı. s. DS. C.II. DS. s. s. s. gevşek (kimse). şeytan.2470 : Şaşı. C. s. 2503 : Hapishâne. DS. s.2488 : Çalmak. verem olmak.1334 bu safar millat. şapşal.1324 : Bir kimseyi ortadan kaldırmak. TS. TS. s. C. C. DS.1334 : Hapse girmek. s. TS. C. s. C. s. peri.VII.138 içeri atmak içeri düşmek içerili içinden okumak idâre etmek idaresiz : Hapsetmek. s. C. s. C. C. TS.2517 : Cin. C. o şeda toplanmışlar böyügları ki “yav sen niya sen bu adamı iftıra içın gaç aydır içarda tutmuşsun.241 : Kinci. C.VII.II. TS.VII. TS.

DS. C. kayırma. kalp hastalığı. C. uğursuz yer.VII. DS. DS. DS. TS. DS. DS. s. Fakat karıyi bir türli bu hastalıhtan kurtaramamiş. nüzul. perili.79 incibar incitme beni indir kaldır ingil inkıbâz inkisâr inme intizâr : Bir çeşit çıbancık.1400 : lenme. DS. s. dele. C. C. U A.2529 : Kızamık hastalığı.VII. burda intiza edele.1408 bi de sövele. s. şerit. s. DS. C. C. lütuf. DS. bilmem ne yani.VII. ihsan. Adam elinden geleni yapmiş. s. len buraya bakma yau. s.VII. C. TS. C.VII.. s. s.VII.2529 : Sinir hastası olan. 2) Rüşvet. s. C. C.1399 : Felç.2532 : Kadınlara özgü ceza evi. DS. s. Bi gün bi ince hastalıh karısıni sarmiş.2537 : Akciğer veremi. yemen çıbanı. 2) Tenya.VII. s.VII. C.VII.2526 : Boş inanca göre cin çarpmış kimse.VII. 2537 : Yardım. C. s. C. gahrolası.2533 : Boğmak. beddua. s.VII. s.1394 : Dedikodu. s.VII.2547 114 . s.II. C.ilinti ilişik ilişmek iliyer iliyertemi ilmece imamevi imiklemek inah inâyet ince ağrı ince hastalık : 1) Açgözlü.II. TS. Kari ölmiş. C. TS. s. aniden gebe git. cierinden yansın naha inşallah. TS. s. C.2536 : Boğmaca hastalığı. DS. C. s. s. TS.1391 : Verem.II.II.VII.2545. kabızlık.1392 Üç yaşina kadar bu çocuk anali babali böyimiş. C. DS. s. s.II.VII. bu şekilde.1399 : Beddua. peri tarafından çarpılmış olan.2542 : Peklik. DS. DS.250 iplicek irdelemek : 1) Karaciğer ve gırtlakta meydana gelen bir çeşit hastalık. C. DA. C.2546 : Dedikodu yapmak. 2527 : Irza geçmek. zang ölümüne gel. C. DS.2528 : Boş inanca göre cinli. 2540 : Sümük.II. iyilik. TS. s.VII. boş inanca göre cin. s.II. C.2538 : Kanser hastalığı.

1415 : Yalancı.VII. DS. TS.II. s.II.1447 : Defolmak. sömürme. C.1436 : Öldürmek. C.VII. çolak. sevimsiz. DS. TS. U A.VII. TS. TS.VII. Çünkü ac adam.2554 .1435 : Birini öldürmek. C.1460 115 . s.II. K A. TS. o zaman karınnarı şişiyomuş. s. s. TS.VII. yok etme. beyazleşme.II.1449 : Yaltaklanan kimse. sıtma deye bi hasdalık varımış. s. sararma.XII. s. ne demek istediğini hemen kavrayamamak.1452 iyi saatlerde olsunlar : Cinlerin ve bundan kinaye olarak kötü adamların isimleri jetonu geç düşmek : Geç anlamak. s. C. s.II. DS. s. C.II. TS.227 o zaman hasdalık meydana gelmiş. TS. s. s.II. C. C. C.1429 : Aralarında gizlice anlaşmak. C.II.II.VII. TS. TS. DS. TS. s. s. s. C.1415 : Rüşvet alma. s. kay. C. C. s. s. DS.2568 : Soğuk.2559 : Kusma.1441 : Felçli. DS.1425 : Kusmak.2554 : Baykuş. vefat. DS.irtihâl irtikâp isbir isdeci (isteci) isdenmek ishak issice istifrağ istifrağ etmek : Dünyadan âhirete göçme. s.2555 : Verem. s. C. DS. C. bole istifa etme. C.VII.1436 : Faiz. beğenilmeyen. TS. TS. s. misiri gabul etmedi.II. DS. ishal.2564 : Şaka ve birtakım yalanlarla birini kandırmak ve gülünç duruma düşürerek eğlenmek.4525 : Dilenmek.VII. karınnarı şişme. DS. C. C. s. C. C. C. DS. C.VII. s. s.II.1425 O misirlerden beş altı tene yeduğunen başladı benim yüregim isdifra etmeğe.II.2573 : Bağırsak bozukluğu hastalığı.2574 anıldığında söylenir.2568 : Öldürme. C.II. C.2554 : Dilenci.336 istismâr işi pişirmek işini bitirmek işini görmek işlenti işletmek iteli itici itilmek itlâf iycik iyindirik : Menfaatlenme. s. telef etme. C. s. ölüm. s.VII.

C. s. TS. müşterisini sokakta bulmayı alışkanlık edinmiş fahişe. TS. s. s.II. C.II. s. TS.II. s. DS. C.II.1478 : Ayakyolu.1471 : Delirmek.249 : htiyar. s.2578 : Üzüntüden olan sinir hastalığı. küfretmek. s.VIII. s. TS.VIII. C. aksi. aklını kaybetmek. TAÜ . C.1495 : Sövmek.57 116 . uygunsuz iş veya davranış. lafa boğan.II. TS.1496 : Kaldırım. C. TS.II. C.II. lafazan. s. s. C. C. C.2577 : Lağım.II. DS. C. kalçalar. azıtmak.1467 : Mezarlık. abdesthâne. s. huysuz. DS. hata.1492 : (Çocuk dilinde) pislik. durak gibi yerleri kendisine iş yeri edinen hırsız. s.II. sin. C.kaameti artırmak kab kaba etler kabahat : Aşırı davranmaya başlamak. C. DS. s. TS.1464 kabak çiçeği gibi açılmak : Çekingenlik ve utangaçlıktan sıyrılarak aşırı davranışlarda bulunmak.1471 : Tıp öğretiminde üzerinde çalışma yapmak için kullanılan insan veya hayvan ölüsü.2581 : Sünnetsiz erkek. C. s.1478 : çki içmek. suç. s. s. C.2593 : Bahşiş. ceset. TAÜ .1465 : Hoş karşılanmayacak bir şeyi ara sıra gizlice yapma. bir çeşit delilik. C. TS. s. çirkin. sevimsiz kimse. yankesici .2577 : Sağrı butları. C.VIII. s.1495 : Geveze. TS.II. TS.1464 kabak doğramak kabaram kabıklı (kabuklu) kabir kabristan kaçamak kaçırmak kadavra kademhâne kafayı çekmek kaftar kahve parası kaka kakavan kaknem kalabalık ağızlı kalaylamak kaldırım kuşu : Yalan söylemek. C.2583 : Mezar. TS. C. C. bunak.VIII. TS. C. cadı.1494 : Kendini beğenmiş.VIII. s.1494 : Huysuz.II.VIII. helâ. TS.II. DS. s. sokak.II. s.II. sokak fahişesi.1463 : Kusur. TS. DS.II. s. s. budala. TS.

VIII. yalancı. C.1513 : Beceriksiz. palavra. TAÜ . DS.II. ZBK A. s. kan dökülmek.55 Benim nenem dedi ya haci sen. s. DA. s.2628 kana boyamak (bulamak) : Vurulup kanı akmak. s. tembel. TS.VIII.1521 : Zâlim olmak. Cesetden ayırman canı.II. s.VIII. s. C.II. s. vemesseniz sulf olmam deyor arkadeşle dedi. Paçacı isanla deyi. dediler dar vahıtta geldi.134 kantin : Yalan.II. s. ölümlere sebep olmak. gare serden eyliK verisen eyi sulf olurun deyo. DS. C.II. s. öldürmek.185 kan akmak :Kanlı kavga olmak . s.263 kanına girmek kan içmek kan yalamak : Ölümüne sebep olmak.VIII. TS.1520 kanat biçmek kanat kanatlanmak kanatlandırmak : Kibirlenmek. kan dökmek (dökülmek) : Öldürmek. dar.1518 Ahdı Üseyinin ganı. C.2613 öldürmek. bunla.1498 kaltaban kamaşık : Nâmussuz. çalmak. C. KYA. kafir deyo kun dedi gare serden eyliK gan dökdüm.kaldırım mühendisi : şsiz güçsüz dolaşan kimseler hakkında alay yollu kullanılır. DS. TS. DS. TS. Kahah kan töhahın. s.II. ikindinen mogrıb arasi. yaralamak. TS.2618 : Yüznumara. hile. s. C.2618 : (Bir şey) Habersizce alınmak. ben çog eyi hatırliyem bele ikindiden sora gec vahıt. C. kan içinde bırakmak. ölümlere sebep olmak.96 e. s. C.II. s. çalınmak. Yitleriğiz uluşmaya K A. TAÜ . C. C.1519 117 . C. s. s. TS.55 : (Bir şeyi) Habersizce almak.1519 : Zâlim olmak. Bunla gan yaladı. Kimsa isan deyib de gapısını açmazla ve gonuşmazla. TS. Seni çekem bir pühsene. s. şarlatan. uyuşuk. hani biz dar vahıt de idıh.

225 kara toprağa aş olmak: Mezara girmek. ecel. s.1557 sizin bi derdinîz va. lekelemek. s. s. s.2651 : Mezar. C.2635 . s. leke. C. s. DS. kabir.2654 : Ölüm. C.II. DS. TS.1548 : ftira.II.VIII. s.VIII. C. DS. s. DS.2641 : Sıpa. TS. s.2645 : Kara çalmak. yağmacı. DS. C.II. DS. s. DS.II.1552 : Hırsız. C.II. uzaklaştırmak. s. C. s. C. TS. C. C. TS.IV. s. benim on dana derdim va hankısına yanen.2651 : ftiracı.2637 : Sığır. C.VIII.2650 : Yarasa. DS.VIII.VIII.2637 : Bir kimseye işlemediği bir suçu yükleyen. gömülmek. C. s. C.4535 118 .VIII. s. C.II.1543 : Birine iftira etmek. DS. s. s.2645 : Şirpençe.II. TS.II.XII. TS. C. C. DS. DS. s. C. TS. DS.VIII.2642 : Bir ölüm veya felaket haberi.1538 : Prezervatif. s. C. TS.VIII. TS. 2637 : Kuşpalazı. C.VIII. kara çalan . s. DS.VIII.II. C. günahkâr. iftira eden.VIII.1549 : Mezar. C. kötü bir şeyi yüklemek. s. haydut.2633 : Kovmak. C.1547 : Hamam böceği.1546 : Ölüm. s. C. s. C. TS.VIII. s. s. difteri. s.2907 kara yere girmek kara yüzlü kara karabacak karabakma karacı karadam karakaçan karalamak karamancı karanlıkkuşu karası elinde karayatalığ karayazı : Ölmek. DS. eşek yavrusu. C.VIII.1548 : Tifo hastalığı. s.2644 : Hayvanlarda (özellikle sığırlarda ) olan şarbon hastalığı. ah halimim gara tobraklan altına beş gün oldun bön.II. ölmek. DS. kan çıbanı. C. birinin adını kötüye çıkarmak. TS.1548 : Suçlu.VIII. lekeli.kapınmak kapıyı göstermek kaput (kapot) kara çalmak karadeve kara haber kara heççe karakabarcık karamübarek kara toprak : Dilenmek. şaki. KYA.

dalavere. C. DS.2667 : Kalça. DS. C. kıç. kara toprak. DS. oynak kadın. DS. TAÜ . s. düşman. C.VIII.2681 : Hile.VIII. C. s.154 kaydırmak kaydur kayış kanat kayışçı kayıvermek kaykılmak kaymak ağacı kaynaşık : Çalmak. C. s. C. DS.karayer : Mezar. biz şindilik tehir ettirdik o işi başga bi zamana bıragdık.II.VIII. s. tuzak.1547 gara yerler galın olu gaza gaza derin olu urlara gidenner yalan olu. s. U A. inek. toprak.2701 : Hırsız.VIII. C. yalan.II. aldatma. Emin Bey de duyuyor ki Erseli vurmuşlar. 2) Evlilik dışı çocuk. s. s. s.VIII. hileli.II. sin. C.2658 : Gebe olmak. s. C. s. s.2702 : Ölmek. s. C. ( kadın veya kızda ) iri meme. C.2655 : Ebu Cehil karpuzu. s. ayrılmak v. s. DS. TS. salak (kimse). s.1582 : 1) Karışık. ile) Ayrılmak. ayrı düşmek.2684 : (ölüm.26 : Hasım. TS. DS. DS. kaçırmak.2699 : Yarasa. s. C. C.VIII.2669 : Kertenkele. s.VIII.1595 Onan sora bu Hurşid Efendi de. DS.2701 : Ölmek. TS.2699 : Topal. K A. Orada Posofda geziyorum. KYA.VIII.1570 : Yaşlı erkek manda. C.II.VIII. s.b. DS. arkadaşımızı gaybetdik bu arada da. s. Ahmet Bey vurdurmuş. DS.VIII.2705 119 .VIII. DS. acı hıyar.VIII.283 karayol kargadüleğ karnı olmak karpuz karşı taraf kartal kaşmer katakulli katkılı kaybetmek : Ölüm. TS. C.VIII. Aptal.VIII. DS. Ben de çocuh. Çocuh. s. s.217 bi de televizyon göndercekledi. Annemi de gaybetdim. C.2703 : Yosma.2702 : Çok süt veren manda. C. C. piç. DS. arı olmayan. on bir yaşında. s.

2) Dolandırıcı. DS. C.1639 : Öksüz. s.II.VIII.2760. C. s. C. s. s.VIII. C.VIII. abdesthane. s.2716 : Utanmaz.VIII. s. DS. DS.2780 : Kalça kemiği. C. C. DS. DS. C. göreneksiz veya gıpdi yerine geçiyo yapdırmayan.2715 : Ar veya namusu hiçe saymak. C.1629 : Ölmek. C. DS.VIII. DS. çıkarmak. C. DS. hela.2709 : 1) Dilsiz. 3) Savsak. TS. U A. C.1642 : Başıboş. s.2710 : Davarlarda olan akciğer hastalığı.2709 : 1) Hırsız.II. TS. s. boyun eğmek.XII.VIII. DS. DS. C.VIII. DS. 2) Erkek domuz.VIII.VIII. arsız.VIII.1610 : Ölmek.VIII.II. s.2814 120 . s. s.VIII.VIII.VIII. intihar etmek.II. DS. s. C. s.VIII.2709 : Dilenci. TS.2710 2) Sünnetsiz adam. C. C. DS. çingene. işsiz güçsüz. s. s. C.4545 TS. kimsesiz.VIII. DS.VIII. C. C. s.2784 : Rüşvet. s.2722 : Verem. DS. DS. DS. C. C.VIII.kaytarmak kaytaz kazak kazancı keçebaş keçeyi suya atmak keçinmek kefelâlesi kehten bakan kel hastalık kelebek kendine kıymak kenef kepeği tükenmek kesegen kesim evi kesit kestanecik kezenti kıcır kemiği kıdım kılın kılınmak kınalı : Kusmak.2745 : 1) Fare. s.1627 : Ayakyolu. C. C. kel. s. s. C.361 kır serdarı kır : Serseri. DS. DS.2765 : Prostat. s.2799 : Ahlâksız.2798 : Yaltaklanmak. 2761 : Mezbaha.2836 : Saçsız. s.2787 : Baykuş. C. o bideyi veya yeme yapdırmam ilazım. TS.2732 : Yarasa. s.VIII. DS. C. s.2719 : Domuz. C. s. başıboş dolaşan kimse. C. s. DS.VIII. s. s. C.VIII.VIII. s. DS.2805 yoğsa da eşden dosdan beş on milyon bulmam. DS.2726 : Kendini öldürmek.II.

bulaşıcı hastalık v.177 gah Benli Dülber bi gayfe bişir.2848 : 1) Aşırmak.2850 2) Uydurup söylemek.cendehleri guyladılar. C.II.2844 : şe yaramaz. TS. C.1662 : Buzağı dişi denilen ve bitki köklerini kesen böcek. C. sonunu almak DS. C. s. C. s.II. için ) Öldürmek. DS.VIII. yok olmak.2831 : Öldürmek.2847 : Kel hastalığı.II. C. s.1666 Ertesi günü haber geldi ki valla hepisini gırmışlar. s. TS.VIII. mahvetmek. DS. bulaşıcı hastalık vb.VIII. çalmak. s. C. s.kırgın kırmak : Toptan ölüme götüren bulaşıcı hastalık. DS. s.II. s. K A. TS. değersiz. C. aptal (kimse).b. C. DS. DS. kıran. C. s. kan alınca geçen bir hastalık.1678 121 . s.2847 : Cimri.VIII.Geldik. DS. s.VIII. DS. C. s. alayını gırıyollar. gayfey içiyor. DS. sünepe.2833 : Menenjit.VIII. Heş de biri yoh. C.2829 : Sığırların dil ya da kuyruk altında olan. katliam.2822 : (savaş. rehmetlik Habunan Nuro kivra arabalarınan daşıdı.181 kırılmak kırım kırkıcı kırlangıç kırmacını almak kısma kısmık kıssa kıtıpiyos kıtır atmak kıtır kıtmır kıvırmak kıyafet düşkünü : (Savaş. C.1676 : Kıyafeti kötü olan kimse. s.VIII.VIII.VIII.1661 : Toplu olarak öldürme. s. danaburnu.II.1675 : Yalan söylemek. o da gayfe bişiriyor. DS. DS. s.2843 : Şaşkın. s.2843 : Cimri. C. kökünü kazımak. s. Geldik ki Allah vere.VIII. TS. NYA. den) Çok sayıda insan ölmek. C. s. Damlara da hele ateş verillerdi.II. s. C. C. ordan çekip geliyor babasının koyüne. pinti. TS. TS.VIII. kötü.

VIII. C. s. bir kenarda mutlaka birikmiş parası bulunan kimse.2867 : Kertenkele. C.II.49 kızıllık kızılyel kızlaryoldaşı kızlık kibar hastalığı kif kilo almak kireçlemek kirlenmek kirli kirli çıkı (çıkın) kirli paçavra kirtik kocagelin kocalık kocaoğlan koket kokoz kola konuşmak korkut koşuşmak : Tembellik. C. s.II. C.II.2869 : Frengi hastalığı. esirgemeyen. DS. yosma. C.VIII. C. C.VIII. s. DS. s. s. C.XII.VIII.2866 : Albümin hastalığı.2935 122 .VIII.1732 : Cin. DS. s. C. s. merhametsiz. DS.1700 : Fakir görünen fakat çok para biriktiren kişi. C. s.VIII.VIII. DS. şeytan gibi hayâlî yaratıklar.4562 : Ayı.1714 : Ayakyolu. DS.II. DS. C. DS. s. TS. s.VIII. s. C. TS. DS.VIII.II. TS. C.VIII.II.2891 : Sidik.2880 : Rüşvet.VIII. 2) Bir çeşit çiçek hastalığı.II. s.VIII. s. arsızlık. s.kıyıcı kızdırma kızhanım kızılyörük kızılcık : Kıyan. s. s. DS.2868 : Cinsel sapıklık (erkeklerde).s. s. C. C. çinkaranfili.VIII. C. C.VIII.2862 : Hüsnüyusuf. TS.1680 : Sıtma. s. s. DS.1691 : Soğuk algınlığından ölmek. s.VIII. C. TS. TS. s. C. C.1700 : (Kadın için) Ay başı halinde olan. C.2868 : Üvey kız.2892 : Hafifmeşrep kadın. C. C. DS.2876 : (Kadın için) Irzına geçilmek. helâ. manevi kız. DS. gaddar.2926 : Hayvanlar çiftleşmek. DS.2870 : Şişmanlamak. TAÜ .2883 : Kaynana. s.1701 : Kolera hastalığı. s. namusuna zarar gelmek.VIII.2862 : Yılancık hastalığı. C. sopayla dövmek.II.1713 : Züğürt. DS. C.2907 : Flört etmek. DS. s. s. s. DS. TS.2867 : 1) Kızamık hastalığı.VIII. DS. TS.VIII. C. s. C. DS.2864 kızılcık hoşafı içirmek : Dayak atmak.

VIII.2983 : Kaba. s. s.2956 : Çabuk öfkelenen.VIII.VIII.2987 : Yalan. s.VIII. küfürler savuran.VIII. sinirli (kimse). s. C. DS.II.1763 : (kadın) Kötü yola düşmek. C.VIII.VIII.VIII. şişman.2977 : Yaşayışı cemiyetin ahlâk kurallarına uymayan kadın. s. DS. DS. orospu. C.2961 : Çocuksuz aile. C. C. C.101 : Domuz. DS. C. s. DS.VIII. DS. C. C. C.1764 kucaktan kucağa dolaşmak (gezmek) : (kadın için) Pek çok kimsenin sevgilisi kuşkaldıran küçül kuğuruk kukumav kulampara kursaklı kursaksız kuruyel kuruburu kurudan kurukan : Dalkavuk. DS. s. s. C. C. s. C.1763 : Kötü kadın olmak. s.2991 : Baykuş. KBAYA. C.II.3009 : Akılsız. s.II. C. DS. s.1759 : Yılancık hastalığı. DS. DS. TS.2992 : Oğlancı.II. s. C. s.kovalamak kovuk kömbel köme köpüklü körocak köstü kötü kadın kötü olmak kötü yolda olmak kötü hayvan kötü yara kubat kubuduk kubur : Söz getirip götürmek. C.VIII. C. C. DS. DS. DS. DS. s. C. DS.3011 : Ölü. C. TS. C. C.2982 : Frengi. s. s. s. yüze gülen. s. TS. C. s.VIII. s. s.3011 : Verem hastalığı. C. DS.VIII.2956 : Kızamık hastalığı.3009 : Romatizma. s. C.2940 : Şişman. TS. DS.VIII. s.VIII. bu benim gardaşımın garısı kötü yoldadır.1779 : Boğazında ur olan kimse. s. biçimsiz.1770 kötü yola düşmek (sapmak) : Kötü kadın olmak.VIII.VIII.2989 olmak.3025 : Baykuş.3011 123 . DS. DS. onlarla düşüp kalkmak. 2) Büyük fare. s. DS. s.4574 : 1) Züppe.VIII.XII. DS.2938 : Sidik torbası.2988 : Yalan. abartılı söz ya da yalan söyleyen.VIII.II. TS.VIII.VIII. TS.3013 : Dizanteri.II. C. s.

XII. TS. ayakyolu. işemek. C. s.3017 : Akrebe benzer eğri. C. C.1817 : Büyücülük. s.4574 : Küçük hıyar.III. C.3031 : Ayıplarını ortaya koyarak bir kimseye sövmek. C. yersiz. cadılık yapmak.3058 : Azarlamak.1841 : Aldırış etmeyen. DS. TS. TS. umursamaz.VIII. sanduka.VIII. C. C. DS. s.III.III. s. C. s. umursamaz. DS. s. gururlanmak.VIII. C.II. DS. s. işemek.1848 : Helâ.3016 : Tutsakevi. DS. geveze. kayıtsız. C. C.VIII. s. C.TS. yardakçılık etmek.III. DS. DS.VIII. C. çiş. s. TS.IX. DS.II.1813 : Akrep. idrar. TS. C. s. helâ.II. s.VIII. s.VIII.II. s. TS.3052 : Yalan söylemek. TS.VIII.II. tuvalet.3030 : Ayakyolu. DS. paylamak. ciddiyetsiz. C.1849 : Oturak.1828 : Kötürüm.1850 124 .III. s. pervasız.3040 : Dalkavukluk. s. C.3014 : Ayakyoluna gitmek.1801 : Kolera. C. DS. DS. TS. C. kabir. saygısız. C. TS. s. C.3017 : şeme ihtiyacı. C.VIII. TS. C. s.VIII. C.1840 : Manasız. DS. s. C.1823 : Frengi hastalığı.1839 : Çok fazla konuşan.XII.1842 : Kayıtsız.3015 : 1) Büyük çıban. s.III. DS.III. sarı kuyruklu.3020 : Kalça. TS. s. C. C.3015 : Yeşil kertenkele. s.kurum satmak kusah kuşak çözmek kuşak tazelemek kuşça kuşdiri kuşkuyruğu kutes kuyrugli kuyruk sallamak kuyruklu kut kemiği küçük abdest küpe binmek külah sallamak külleme küllük künyesini okumak küt laf atmak laf işitmek lafazan lafı güzâf lahit lâkayt lâubali lavabo lazımlık : Büyüklenmek.VIII.4573 : Ayak yoluna gitmek. s.III. C. 2) Difteri. s. C. s. sakat. ilgisiz. s. s. zehirli bir böcek.1839 : Mezar. DS. DS. TS. gösteriş yapmak. boş söz. s.VIII. s.3020 : Yaltaklanmak.

1894 : Cimri.IX. C. TS. soysuz.3154 : Kefen. s.IX. DS. DS.III.3140 : 1) Cin. DS. s.IX. C.3095 : Çürük. nutfe.3157 : Ayakyolu helâ.3116 : Akılsız. DS.IX. DS. C.3135 : Etine dolgun. s.1932 : Çamuru çok özlü. DS. kötü yaradılışlı. s. TS. beleşçi.3117 : Deli. C.IX. saygısız. DS.3105 : Aşağılık ve düzenci kimse. C.1946 125 .1948 mercimeği fırına vermek : Gizlice aşk ilişkisi kurmak. s. DS. bozuk. iffetsiz. C.III. s. şeytan. s.III. patlak göz.4590 : Kaba. s. DS. s. 2) Rüşvet alan kimse.IX. C. C. sperma. C. DS. DS.III. DS. C.III.1892 : Baykuş. ölü. s. s.3139 : Karaktersiz.3084 . C. C.3167 : Ölmüş müslüman erkek. C. C. s.III. terbiyesi kıt.XII. DS.3113 : Hayvan vebası. C. s.4591 : Döl suyu.IX.IX.III. sakat.3114 : lletli. s. C. C. s. s.IX. DS.4586 : Maskara.XII. TS. DS. s.lepra lokma göz lüpcü macaralı mahmıt malın gözü malkadın malkıran malta malûl malyemez manakadı manav mancınıklı mantıcı mat maya gibi (mayalı) mayası bozuk mayhoş mekir nekir mektep görmemiş melektoprak melez melik memişhana meni menedilmek mere merhûm : Cüzzam. C. C. bel suyu. C.IX. s. DS.3114 : Çoban köpeği. s. DS. C. s. kötürüm. TS. C. C. C.IX.IX. hasta. s. canlı. DS.III.XII. C.IX. TS.IX. boz toprak. TS. s. TS.3098 : Avanak.1854 : ri ve dışarı fırlamış göz. s. s. C. TS.3156 : Çok gezen. C. s. 2) Hortlak. aptal. s. cahil.1916 : Davranışları serserice olan. DS. hastalıklı.XII.1941 : Öldürülmek. cimri. DS.1864 : 1) Hazır yiyici. C. C.IX.3118 : Pinti. s. s.3113 : Kötü kadın.IX. s. TS. DS. iş yapmayan ev kadını. DS.III. C.4591 : Fare. C.IX. s.IX. s. ahmak.

III. s. s.2054 : Açık saçık. C. gadı oyunu çıkarılır. s. s.IX. C. DS. C. s. C.III. s.1993 miskin miskinhâne : Beceriksiz. C. uyuşuk.IX. C. C.3171 : Uğursuz. elinden bir şey gelmez. uygunsuz işler yapan.3173 : Namus. C.IX. C. s. s. kazanç karşılığı olarak ) Kötü.III. C. DS. s. DS. s.IX. DS. DS.IX. gene onun da golları şöle üsTünden balanıyo. s. C. mıymıntı.3220 : Girdiği eve sevindirici haber getirdiğine inanılan.1993 mişmişçi moza muhabbet tellalı muhannet munzur muratçık muştucu : Dedikoducu. C.III. merkebe bi adam bindirilyor. tembel.1993 : Cüzzam hastalığına tutulanların şehir halkı ile temas ettirmemek ve tedavilerini yapmak için yapılmış yer.3212 : Bir erkeğin bir kadınla buluşmasını sağlayan. bu işi meslek edinmiş kimse. yakışıksız. DS. DS. TS. C.2049 mürtekip müstehcen : ( para. s.146 mervan mesek metameli mezhebi geniş milcan mimli : Eşek.III. TS. TS. ahlâk vb. kadın yaradılışlı adam. bir merkebe gine. s. konularda fazla serbest ve hoşgörülü olan (kimse). rüşvet alan. C. TS. s. C.III.3171 : Yetim. rüşvetçi. mimlenmiş. kelebeğe benzer kahverengi bir böcek. TS.1986 miskin hastalığı (illeti) : Cüzzam.1972 : Öksüz. s. DS. geydirilyo. s.III.III.IX. s. TS. s. iffet.TS.3220 : Baykuş.IX. s. C.IX.merkep : Eşek.IX. TS.III. C. aykırı. C. edep veya haya duygularına aykırı.3217 : Zararlı insan ya da hayvan. C.III. sık sık elinden kaza çıkan. TS.2008 : Korkak. s.3204 : Domuz yavrusu.IX. C. TS. s. yakışıksız. DS.1948 sona bi tane de gadı oyunu.3198 : Kötü olarak bilinen. baş belası. hareketlerinden kuşku duyulan. rüşvet yiyen. KYA.2060 126 . DS.3224 münasebette bulunmak : Cinsi yaklaşımda bulunmak.

DS. s.3241 : Düzme.2083 : 1) Kör. C.3269 127 .IX. C. C.IX.IX. çekiştirmek. 2) Şaşı. TS.2147 : Havale geçirmek. DS.2081 : Korkak.3231 : ( nsan için) Ölmüş. C.3243 : Özürlü.3269 oğraş oğru : Savaş. C. uygunsuz bir iş yapmak.3234 namazsız nâmert nâne yemek naşal naylon nazlıkara necâset nedir kalmak nedirli nem nene netameli obur odalık oğlanlık olmak oğlanlık oğrak : Aybaşı durumunda bulunan (kadın). C. C.XII.4601 : Görüştüğü kimsenin.2068 : Söz götürüp getiren.s.2081 : Yakışıksız bir davranışta bulunmak. kusurunu. s.IX. s. DS. C. DS. eksik.III. alçak. s. iz bırakmak. s.3268 : Havale.IX.IX. s. cariye.III. TS. sakat kalmak.müştülemek müteveffa müzevir müzmehel nakış toplamak : Fitlemek. DS. girdiği evin. s. s. TS. karaktersiz. s.3268 : 1) nanışa göre cin. C.3246 : Kel.3242 : 1) Pislik. DS. C. DS. sahte. incelemek. s. s.3269 : Hırsız. peri çarpması.IX.3261 : Eskiden bir erkeğin nikahsız olarak aldığı kadın.III. eksiğini. C. C. C.III. C. DS.IX. ters. s.IX. s.2104 : Hastalık.IX. lekeli. s. s. C. 2) Dışkı. DS. DS.IX. DS.IX. TS. C. C.XII. DS. kirlilik. insaniyetsiz. s. C.s. C. C. C. s. C. C.3245 : Üvey anne.IX.III. DS.3243 : rin.2070 : çkili.III. s. DS.III. mundarlık. s. dedikodu konusu yapmak için dikkatle bakmak. DS. s. ölü. DS.IX. TS. mert olmayan. s.III. DS. TS. kazurat. TS. C. sarhoş. ara bozan.4609 2) Nedeni bilinmeyip cinlerin çarptığına inanılan hastalık.4605 : Hortlak.2091 : Gözbebeği. C. s. TS.XII. s.

III. s. C.IX. makat. C. s.3269 : Üvey oğul. C. DS.IX. s. C. gelişmeye elverişli olan. orta malı olmak. C. DS.IX. DS.3271 : Çalmak.3302 : Sara hastalığına tutulmak.3280 : Düşünmeden konuşan.3295. TAÜ . DS. C. DS. C.IX. s. C. C. 4) Kötürüm. DS. 2) Lazımlık. s. DS. C. s. DS.IX. s.XII.IX.IX.IX. C. DS.3280 : Bir işi baştan savma yapmak. C. yalan.3286 : Gerçek olmayan. s. C. s. DS.22 : Bulaşıcı hastalık.IX. C. s.3294 : 1)Helâ. s. s.4617 : kiyüzlülük. DS.IX.XII. s.oğrulamak oğulluk oğur oğurlamah okutmak olacak oldacı omzu düşük omzu sopalı ondört yapmak onurlu operasyon orak oranlamak orannama ordubozan ordulu orman gülü ortalık ağrısı ortaya düşmek otlatmak oturak oturag oya oynadanlıh oynama oynamak oynaşmak oynatmak : Çalmak. s. s.3288 : Hödük. s.IX. s.3277 : Uyuşuk. ayakyolu. büyümeye. DS.2171 : Cin.IX. C. DS.3285 : Bilgiçlik taslamak. sokağa düşmek. C. DS.2180 : Aldatmak. DS. gizlice almak. konuşmasını bilmeyen.IX.IX. TS. s. C. C.3276 : Şişman. C.IX. s.IX.IX. DS. C.IX. DS. yalan söylemek.III. s.3284 : Ameliyat. DS. C. kaba saba kimse. 3) Kıç. kibirli.IX.4614 : Varis hastalığı. DS. s. TS. C. DS.XII. s. sersem.3276 : Üvey.3270 : Hırsız.3283 : Çalımlı. görgüsüz.XII. s.3295 : Dalgacı.4618 : Küçük çocuklarda olan havale hastalığı. DS. s. s.3303 128 . s. C. DS. C.IX.IX. DS.3287 : Kaba. C.3302 : Kadın ve erkek nikahsız yaşamak.4610 : Surat asmak. C. s.3302 : Kanun dışı cinsel ilişki kurmak. C. sözünü. C.3289 : (Kadın için) Fahişe olmak. DS. DS. DS. s. tembel.IX. 3296 : Kötürüm. s.

3313 : Süreğen öksürüklü.IX. C. s. 2) Öksürük.IX. C.IX. C. kızgın. yaralı. C.IX. dırıltı. 3) Dedikodu. s.3311 : Dövmek.IX. s.3329 : Kötü kadın. DS.IX. DS. DS. zavallılık. C.3346 : 1) Verem hastalığı.IX. DS. C. s.IX. DS. DS.3323 : Birisini kandırıp bir başkasına karşı kışkırtmak. s. DS. DS.IX. C. DS.3356 : Ölmek. C.3355 : 1) Dedikodu. s.IX. C. s.XII.3319 : Doymak bilmeyen. DS.3305 : 1) Düşkünlük. C. C.3344 : Baykuş.3327 : Ara bozucu. s. C. s.IX. söylediklerini yineleyerek alay etmek. C.3341 : Verem.3315 : Kusmak. C. s. C.3358 129 . DS. s.IX. s. C.3321 : Yüz şişmesi hastalığı.IX. bronşitli. C. 2) Öfkeli öfkeli ve üsteleyerek konuşmak. C. DS. s. DS.III.4621 : Midesi bulanmak. DS. fitne. DS. 2) Gevezelik.IX.IX. umacı. 2) Hortlak. s. s. s. DS. s.3308 2) Çocukları korkutmak için uydurulmuş hayali yaratık. katlanamayan. C. s.IX.3353 : Rüşvet. DS.3343 : Rüşvet. s.3305 : 1) Kurt. C. s. s. 2) Öfkeli.IX.ozan ozanlık öcü : 1) Geveze.2201. 2) Bir şeye dayanamayan.3347 : 1) Kavga etmek. aptal. s.IX. 2) Sersem.IX. 2) Korkudan şaşırmış (kimse). abartma.3308 ödüllü öfelemek öğkenli öğmek öğümek öğünsüz öğütleme öğütlemek ökçesiz ökünmek ölçer önlük öpke avruu örde ören kuşu örken örülmek örünç ösrük öşek ötmek : 1) Dertli. C.3324 : 1) Korkak. domuz vb. DS. C.IX. C.IX. kusmak. DS.IX. DS. DS.IX. DS. DS. C. DS. s. C.IX. s. s. zararlı hayvanlar.3354 : 1) Sarhoş. DS. TS. C. s.3325 : Birinin yaptıklarını.

IX. s. C. s. s. s.IX.3418 : 1) Eski püskü.3360 : shal. C. DS. C. pamuğa benzer.2278 : Yarasa. kötü soydan gelen (kimse). ağabey.2267 : Kızamık hastalığı.3405 : Ölmek. C. s. s. kazanç. 4) Konuk.3368 : Kör. küf.IX. TS. s. DS. para dönmek parti paryandı pas vermek pasak paşa patrav olmak payalı paylamak peçeçe pejmürde : Rüşvetle iş yapılmak. iltihaplı bir mantar hastalığı. verip veriştirmek. C. 3) Saygıdeğer hanımlara verilen ad. rüşvet verilmek.3389 TS.3417 130 . s.3413 : Kendini beğenmiş. s. TS.XII. C. aşırmak.IX. TS.3373 : Üstüne başına bakmayan.III. C.2243 pamuklanmak : 1) Ekşimek. s. DS. s. C. s. sümük. yırtık. pasaklı. kokmak. TS. s.III. DS. ağız ve boğaz çevresinde ortaya çıkan.3359 : Yalan. C. DS.2246 : Aptes yapmak.3403 : (kız veya kadın için ) Bakışları ile bir erkeğe ümit ve cesaret vermek.IX. DS. s.3404 : 1) Baba. TS.IX. s. C.2256 : Vurgun. dağınık. C. s. C. 2) Büyük kardeş.2252 pabucunu eline vermek : Kovmak. C.IX. C. sürgün olmak.IX. s.3371 : Sütü bozuk.2) Kimse görmeden almak. TS.IX. sürgün. DS. C. C. pasaklı.III. C.IX. kovmak. C.III. C. kibirli. 2) Bayatlamak.III. C. TS. TS. tekdir edilmek.2282 pasaportunu eline vermek : şten çıkarmak. DS.IX.III. s. s. C.3376 : Giyimine dikkat etmeyen.2269 pazdamah (pazlamak): Sövmek. s. s.4640 : Azarlamak. TS.2255 papara (paparasını) yemek : Paylanmak.III. DS. DS. s.3380 : Daha çok bebeklerde görülen. dil. s. çok azarlanmak. s. DS. pas. 2) Kir. C. C.IX. s. DS. C.2269 : 1) Salya. C. 2) Perişan.III.III.IX. DS.ötürmek ötürük özağrısı özen özü kara paçalı paçası düşük pahlamak pamukçuk : 1) shal.III. DS.IX. aft. DS.

Üçinci gece ahşam üsti bu adam çoh fena oldi.III. kıç. s.IX. s.3452 : (Çocuk dilinde) Erkeklik organı. s. TS.IX. s. DS.III. utanmaz.III. C. 2) Belaya çatmak. yalandan övmek.XII.4643 : Kabız. TAÜ . s.3440 : Rakı. C. DS. C. C. ölmüş kimseleri saygıyla anarken kullanılır. rahmetlik: “Allah’ın rahmetine kavuşmuş” manasında. DS. ki gece de orda yatti. TS.IX. DS. yüze gülmek.3473 : Zatürree hastalığı.III. C. C. C.2289 : Falcı. s.IX.III. TS. TAÜ .2348 131 . C.123 rahmetli. C. C. s. s. C.III.pek yüzlü penis perde inmek perilikari perklik petkin pılavıcık pırna pilavı karmak pipi : 1) Sıkılmaz.245 : Baykuş. yüzsüz. s.3431 : Lazımlık.27 rahmet-i Rahman’a kavuşmak : Ölmek.98 perdesi yırtık (sıyrık): Utanmaz.IX. TS.s. s. DA. s. s. arlanmaz. DS.III. s.2347 kavuşmak.IX.IX. Portugal) : ( Kadın veya kızda ) Meme. C. C. C. TS. Allah’ın rahmetine rahmete gitmek : Ölmek. C. DS. s. s.2319 : Dövmek. s. C.3422 : Erkelik organı. çok yaşlı ( kimse ). 3443 : 1) Hasta olmak. bi sıhatTa bi kelime gonuşi. TS.III. DS. TS.3486 : Döl yatağı. C. TS.2306 bi piri fani da makatTa oturmuş. C.3436 : Baykuş. s.2348 portakal (<Fr.IX. s. s.2286 : Katarakt olmak. C. TS. bu adam rahmete getti. Şişti dere tepe. s.2289 pirifani ( pir-i fani ) : htiyar.2307 piyaz doğramak poğuç popo postunu taramak pot punta rahim : Bir amaç için iltifatta bulunmak.IX. Bu öli. sıkılmadan her şeyi konuşan. DS. DS.3472 : Lazımlık. TS. s. s. s.3466 : (Çocuk dilinde) Kaba et. DS. göz görmez olmak. C. Vala ondan sora ahşam beş oldi.III.IX.III. KBAYA. DS.2282 2)Utanmadan. s. C. yalan söylemek.

3511 : 1) Gübre. DS. C. DS.III. 3) Tutukevi.3515 : Uğursuz. C. ahretlik. uzatti iki sandyenin arasina. s.151 ruhunu teslim etmek: Can vermek. s. Hazreti Hüseyin’in imamina.XII.X. 2) Ölü.3563 : Besleme kız. ölmek. ora gibi aletdirik filan olmaz burda koy yirinde tabi. rahmet yadı bi gice. bu koyden idi.XII .107 ruyalanmak seci sadıç sadır sağsı sakametli sakat sakırğa salaca salata sallandırmak sallantı salmağ : Cinsel düş görmek.3518 : Hamam böceği.bi de horantam mar evelinden gaynatam irametlik seferi billikde gayıb olmuş.164 atmış birde şemsi yastıman bi cümbüş yapdı bene.4666 : 1) Gebe kadın çocuğunu düşürmek. s. C. yararsız söz. C. s.X. C. iki çocunan gaynanam burda galmış dul olmuş. s. C. seslenmiyoruh gayrı.32 : Asmak. DS. Elini koydi hocanın. s. lazımlık. C. 2) Yellenmek. onu ben özay gönlüm gibi bole barmaklarımnan çaların. DS. s.4661 : Oturak. DA.IX. TS.4667 132 .4658 oradan zeman geşdi. 2) Köpek pisliği. C. gevezelik. C. C. mefat itmiş sizlere ömür.IV. TAÜ . DS. s. DS. Orda valla şoför kaldırdi kendinî.XII.3517 : 1) Çıban ya da yara kabuğu.269 rahmet : Yağmur. s. 2) Sidik. TS. idam etmek. s. DS. s. Orda teslim oldi. s.3506 : Şarap. C. gaz çıkarmak. rametli oldu. teslim oldi. DS. s.2427 : Deprem DS. NYA. garannıh bir gice.XII.X.4664 : Boş laf. s.2380 teslim olmak : Ölmek. U A.X. DS. C. s. DS.X.XII. s. Oruya nasi koydi. C. C. şoförin de omuzina koydi ay dedi. s.3519 : 1) Tabut.X. NYA. s. s. DS.

C. s.3615 : Bozulmaya başlamış. C. irin. DS. C. DS.XII.4691 133 .4687 : Cimri. DS. s. C.X. s.4690 : Deli. geveze.X. s.3564 : Gübrelik.XII. C.4677 : Sedefi andıran pulcukların belirmesiyle ortaya çıkan bir deri hastalığı. C.X. s. s. s. C. s.XII. s. s.XII.3588 : Mezar.35 sapha vurmak (sapalamak) : Birini dolandırmak. eşekarısı. DS.4690 : Ölmek. yakınmak. s. C. s.IV. DS.XII. s.X. C. C.4686 : Kılkurdu. DS.3610 : Kanser. s. DS. s. s. tükürük. sopayla dövmek.4690 : Pis.3559 : Küçük kan çıbanı. DS.I. DS. DS.3547 : Dilenci. C. s. DS. s.salt sanıldak sarıayaklı sarıcaarı sarıoğlan sarmak sayılcı sayıp sazağan sazak seçime seçme seçmelik sedef hastalığı sel senli benli sergen gezen servi altı : Deli. DS. C.X. C. C.4669 : Uğursuz. DS. DS. s. katil.XII.XII.XII.4672 : Değnekle. C. DS.X.XII. s. fare.3544 : Akrep.X. C. DS.X. C. DS. s.X. C. TAÜ .X. C. C. C. C. DS.X. DS. DS. DS.TS. C. s. s. s.X. C. cin.X. DS.XII. takaza etmek. TS. TS.3540 serzenişte bulunmak : Sitem etmek.XII. yara. yetim. DS. s.3592 sevi seyrek seyrik sıkı sındırıcı sınnan sıraca sıracalı sırasını savmak sırımsak : Öksüz. s.4667 : Bedeni titreyen. bayatlamış. C. C.3562 : Frengi. akılsız. DS. DS.XII. C. DS.IV.2507 sesi semadan gelmek : 1) Ölmek.XII. C. s.295 : Sıçan.4680 : Teklifsiz.2474 : Salya. felçli kimse.X. s. 2) Ağır cezaya uğramak.3594 : Aklı az. s.3564 : Kötü yolda kadın. laubali. s. DS. belsoğukluğu gibi hastalık.4676 : Peri. C.3605 : Öldüren. C.3544 : Bal yapmayan arı.4677 : Çok konuşan. s. gömüt.

s.3677 : Laf. s. C. DS. 2) Yüreği kötülükle dolu kadın. s. s.3684 : Dedikodu.XII. C. DS.2568 : Ayakyolu. DS.XII. ateşli bir hastalık.XII. küçük abdest yapmak. s. er suyu. dedikoducu. s.X.IV. gusülhâne.3685 : Erkek üreme hücrelerinin meydana getirdiği sıvı.XII. s. lekelenmek. C.3653 : Kalça. C. C. s. s. s. TS. DS. DS.X. helâ.3654 : Ağılı yılan.3639 : Hayvanı işkence ile öldürmek. s. DS.4698 : Zenci. 5) Öldürücü grip. gusülhâne. s. C.X. s. s.XII.4691 : Yarasa.X.X. s. DS. 2) Tifo. C.IV. C. TS. 2) Kadının dişilik organı.sırnak sırsıra sırtı yarma sıtar sızıgan sin sineklik sinirlemek sinek sis sislenmek siyâhî siyek siymen slip soba sofra sokak sorutmak sökel sölegen söylenti söz sav sözebesi sperma su dökmek sueleği suüstüne çıkmak : Sır saklamayan. DS. DS. dedikodu. s. C. C. s. DS.2571 : Ev içinde küçük banyo. C.3702 134 .4694 : Kabir. s.3637 : Odalardaki küçük banyo. DS.3657 : Ölmek.IV. C.X. C. DS. C.X. DS.X. C.3641 : 1) Kötü yolda kadın. s. geveze.3675 : Çok konuşan. C. söz. DS. s. C.4698 : Yüz çillenmek.4703 : 1) Humma. C.2603 : şemek. TS. C.XII. mesane. DS.X.3619 : Tanrı. s. meni. DS.X. bel suyu. s. C. s.X. derisi siyah olan.X. DS.X. C.3685 : Geveze. TS. C.X.4698 : Yüzdeki çil. DS. cadı.3688 : Ayakyoluna gitmek. DS. s. s. C.3650 : Cimri. s. 4) Sakat.X.4700 : Don yerine kullanılan parçasız küçük külot.X. C.IV. 3) Zatürree. C. s.XII.2608 : 1) Sidik torbası. DS. DS. bevletmek.3618 : Şarbon hastalığı. C. DS. s. DS.X. C.3620 : rinli küçük çıban. DS. C.

s. C.XII.2672 : Eş.X. s. DS. C. DS. ona da girmi.X. C.X. s. s.3709 : shal.s. C. 3) Gusülhâne. DS.3751 : Deli. yüze gülen.X.X. C. çaşıt. DS.X. C.4721 : Deli. şu pantoluy dizinde bir gaç dane yama. yama yama üzerine. karı. DS.). DS.170 Gidi bi kapiya da. s. s.3726 : Kötü soydan gelmiş kimse. s.3704 : Suratsız. TS.3762 : Onurlu.X.sucu sultan suluk surat düşkünü suva sücce sükümsüz : Ak alkollü içkiler (şarap. DS.XII. s.69 süleymancık sümbül sürgün sütçe sütü bozuk süvari vurdurmak süvari : Kertenkele. s. C.X. TS. DS. aşağılık. C. s. DS.X. s. s. DS. C. C. DS. o da buyur edi. C.XII.IV. bahi ele sükümsüz bi kari çıhti ki dişari. C. C.X. C.X. vb. C. DS. DS.3728 : Pantolona dikilen büyük yama. DS.3736 : Kör. DS. C.X. s. C.X. s. DA. s. s. soysuz. kibirli. DS. DS. rakı.3692 : Çirkin.4707 : 1) Vücutta suyu depo ettiği sanılan kesecik.X. piç.3708 : Evlilik dışı doğan çocuk. C.X.DS.3787 şakıma şaşa şaşıt şavşat şatafatçı şefşeli şehla şenlik şerbetleme şerbetlik şişgin 135 .3702 : Verem. yama yama üzerine.4715 Efendim.2640 : Pantolona eskimeden yama yaptırmak. Gidi bi kapiyi çali.140 : Çok konuşmak. helâ DS. s. 2) Sidiktorbası. s.X.X. C.3698 : Ayakyolu. C.3754 : Dalkavuk. C. s. karaktersiz. DS.3762 : Bahşiş. s. C. DA.3760 : Frengi. s.3751 : Söz taşıyan. ZBK A.3756 : Az ve hoşa gidecek şekilde şaşı (göz). s. DS. C. DS.3720 : Verem.X. s.X. s.3687 : Bir çeşit kertenkele. C. o zaman süvariymiş guya o süvari denen şe. süvari deyala buna. s. s.IV.

3821 : Akılsız. C.3814 : Ahır. s. C. DS.XII. C. C.XII.3818 : Dedikodu.3842 4) Az konuşan. DS. s. DS. DS.X. s. s. DS. DS.X. s. perişan.4737 : Yaltaklanma.IV. TAÜ . kavga etmek. s. s. s.X. s.3798 : Abdest bozduktan sonra yapılan temizlik. DS. C. TAÜ . karışık. C. s.X. C. cesaretsiz. ayakyolu.100 136 .100 : Yüznumara. DS.XII. s.3832 : Dağınık.X. TS. DS. C.X. DS.X.3841. yüreksiz. C.şişgün olmah şişmek şivil tabak tabanı genişlemek tabansız taç taharet almak : Kin tutmak. s. s.4729 : Ölmek. C. C. s.X.3808 : Boğmak.196 takınak takıntı talamak talaşmak tam tamu tandırlama tankuş olmak tankuş taraş târumar tasarlanmak taşbaşı taşlık taşlı köy taşra tat tatlılık tava kapağı tay : Borç. mezarlık.X. C. DS.X. 2) Kekeme. mezarlık. s. ölmek. C.4734 : Alacak.X. C. DS. C.3850 taşlı köyü boylamak : Hayatı sona ermek. s. s.3789 : Şap hastalığı. s. C. s. DS. alacak.3845 : 1) Babasız çocuk. DS. DS.99 : Kabristan.4735 : Boğuşmak.X. takke.X. C. C. asılsız söz. s. TAÜ . darmadağın. s. s.X.XII. s.2722 Bir gün smail Çavuş ebdes. 2) Deli.2767 : Öğünmek.XII. C. s. C. DS. C. C. DS.X.4741 : Kıtlık. C.3797 : Korkak.3796 : Ölmek. borç.3837 : Edepsizce.3839 : Kabristan.X. TS. s. TS. ödlek.2712 : Fes. C.3816 : Cehennem.3819 : Sersemlemek.XII. C. DS. DS.X. C. 2) Üvey çocuk. yekden bu adam öğüne çıhdı.IV. DS. hırpalamak. s. s. taaret almaya giderken.3841 : 1) Dilsiz.X. DS. s. DS. s. saygısızca. C.IV. 3) Tanrı. DS. DS. s. K A.3788 : shal. s.4742 : kiyüzlü adam.

X. s. 2) Yıkılmak. s. s. 2) nsan ya da hayvan dışkısı.K A.XII. C.3888 : Sığır.3893 : Kötü yolda kadın.X.3890 : Akrep. C.3871 : Faiz. DS. s. kavgacı. C. 2) Zatülcenp. C. DS. C.X. C.X. s. 3) Humma.4753 : 1) Terbiyesiz.X.4752 : Tifo. yalan olduğunu söyleme. s. s. C. s. C. DS. DS.3856 : Kefen. DS. 2) Akciğer hastalığı. DS. motornan.XII.4753 : 1) Tifo. s.3894 : Sürgün. s. s. DS.4754 : 1) Gübre.4745 : Deprem. C.3892 : 1) Tifo.B. s. DS. Ara sıra balıa çıkiya işde. DS. erkek.3894 3) Suçlu. s. uyruk.X. yozlaşmak. DS.XII.IV. DS. TS. sandalnan. 2) Beceriksiz. DS.XII. 3) Yaramaz (çocuk için).X.X.XII. C. DS. ishal.2795 : Şeytan. s. s. C.3895 137 .IV. C. C. DS.3861 : Emekli. C. Amca tekavid. 2) Herkese çatan.113 tekdamar tekzip tellemek temesük tenkurdu tenmek tensuz tepegöz tepelemek ter tereke terkili terkisalat terleme terletme ters ayakkabı ters tersibozuk terslemek : 1) Cılız. C.2814 Vemedük zatı ilkokulda çıkdı berbecilie vidük.XII.3875 : Hamamböceği.X. DS.tebaa teccel tef tehlike tekaüt ( teka üd ) : Bir devletin idaresi altında bulunanların tamamı.X. s. C. 3) Çalmak. DS.3862 : Yalanlama. s.IV. C.X. s.4747 2) Korkak. C.XII.4754 : Pislemek (hayvanlar için). s.4751 : Kötü (kadın için). DS.X. DS. C. C. DS. s.X.X. çökmek. DS. DS. s.2821 : Sigara içmek. s. DS.X. C. C. Z.3882 : Vurup öldürmek.XII. TS. DS.3880 : 1) Soysuzlaşmak. s. C. s. s. C. C. C.TS. s.3880 : 1) Sakar (kimse). s.

IV. DS. kaçık.terslik testis tevekkel tevkif etmek tığ tırıltı tırtırdamı tilkiburnu tok tombul tomruk topaç topak toplu toprağa bakmak toprağa düşmek toprağa girmek : 1) Ters olma hali. DS. s. acemi. gömülmüş olmak. TS.X. s. C. DS. n olacah mut ölümüne geden.2907 : Sarhoş. C. DS.2907 : Gömülmek. burnu büyük. C. gıl gındap melmekatın içi.X. C.2864 : Deli gibi.X.3968 : Genç olduğu için bilgisiz ve beceriksiz olan.2899 : Tutukevi.4768 2) Kabakulak. s. C.X.3976 138 .3908 : Dışkı.IV.X.2907 Atladım girdim baga Başım degdi yapraga Ben seni alacagam Meger girem topraga DA. DS.X.2912 : Yosma. C. C. şişmanca.IV.2904 : Ölümü yakın görülmek. C.IV. s. aksilik.IV.128 fahırsın elinde haşlın olmıyo geş goca demiyon topran altına giriyon bu derdin yüzünden. s. toplu. s. 2) Tersçe davranış.3931 : Kibirli. C. s. s. C. C. s. C. s. TS.3925 : Koltuk altında çıkan kan çıbanı. dikbaşlılık.3946 : 1) Şişman. TS.IV. C. s. C. TS. olgunlaşmamış. ölümü yakın olmak. C. C. s.2907 : Ölmek. s. TS.IV. s. s. s.IV.2907 : Ölmek.X.2856 : Er bezi.IV. s.4760 : Ayakyolu. tecrübesiz. s. s. DS.X. DS.3957 : Kötürüm. TS. s.IV. C. helâ. C.XII. C. s. pislik. dolgun. s.X.TS. TS. toprağa karışmak.3962 : Vücutça dolgun. etine dolgun. s. C. C. vurulup ölmek.XII. DS. DS. C.129 toprağa vermek toprak olmak toraman toy toylun : Ölüyü gömmek TS.3961 : 1) Bir çeşit çıban. DS.X. C. s. NYA.3902 : Suçluyu tutuklamak.IV. DS.2873 : Parasız pulsuz. ölmek. s. TS. 2) Etli. DS. TS.

s. C.4026 türküsünü çağırmak : Dalkavukluk yapmak. C. DS. DS.X.X. C. s. aşırmak. alıp götürmek. C. C. peri tarafından çarpılmak.XII. s. yıkılmak.4011 : Mezarlık. C.3984 : Dik kafalılık. katır vb.IV.3998 : Sara hastalığı. C. C.4021 : Cinsel yaklaşmada bulunmak. DS. s. eşek. s. s. şımarıklık. göçmek.X. 4001 : Müsrif. DS. C. s. C. C. çökmek. C. s.4782 : Cin. s.XII . sürgün olmak. s.X. s.4775 : Sara hastalığı. dost. C. peri.4014 139 . C. DS.4013 : Hortlak.X. s. DS. C.XI. C. s. DS.X. C.4020 : Çeşitli eğlencelere düşkün.3988 : Tutukevi.XI. çalım. s.4010 : Ölmek. DS. C.X.4023 : At. DS.2943 : Saf. DS.XI. s. DS.s. DS. C.X. C.XI. DS. TS. C.XII.X. s. DS. C.4013 : Uydurmak.XII.töker törlemek tulum turma tutak tutaklık tutalga tutma tutulmak tutumsuz tüberküloz tüm tünemek türbelik türetmek ubur uclanmak ucu uçarı uçgun uçkur çözmek uçmak uçuhlu uçuk uçurgan uçurmak ufacık ufaklık ufatmak uğrağa gelmek : Kötürüm.3998 : 1) Hizmetçi. s.4024 : Bit.4781 : Cin. C. DS. s. uşak. C. s. 2) şemek (çocuk ya da hayvan için). DS.3979 : 1) Bağırsak bozulmak.2939 : Verem.4000 : Felç olmak.XI. s.4019 : Yankesici. DS. s. C. s. s. C. usta hırsız. DS.X. TS. DS. işçi.XII.3995 : Cimri. DS.4781 : Çalmak. DS. DS. C.X. duvar vb. s. C.IV.2959 : Bunak.XI. C.IV.XI. s. C. s.XII. 2) Metres. s. DS.4019 : Çalmak.X. çapkın. DS. DS. s. korkulu.XI. s. DS. s. TS.X. yalan söylemek.4024 : Abartmak.4022 : Yapı.4781 : Korkak. bön. C.4781 : Hırsız. DS.XI. sefih. DS.

korkutan şey. C. s. kavga çıkaran.XII.XI. yolkesen. DS. takılan.4790 : Hırsız. C. peri örneği.XI. DS.XI. TS. DS. DS.XII. C. C.XI. s. onun bunun ardına takılan.4035 : Cin. DS. s.2975 : Kurnazlık.4049 : 1) Aptal. kokmak. şeytana çarpılmak.XI. yoldan çıkmış. s. s. DS. DS.XI. DS. C.4782 : 1) Cine.4790 : Eşek.4052 : Yılan. s. s.XI. TS. 2) Geçimsiz. s. C.4057 140 .IV. aşırmak. C. DS. s. C. çirkin veya zararlı hareketler yapan. terbiyesiz. TS.4051 : Kişiliksiz.3007 : çki içmek. DS. s. bön. C. uyuşuk (insan ve hayvan için). DS. C. hileci. s. C. DS. DS. düzenbaz.4027 : Çalmak. DS.XI. C.4027 : Baykuş.XI. s.4043 : Yolsuzluk. DS.4036 : Genelev.XI. C. s.IV. s. düzencilik. C.IV.4034 : Baykuş. tembel.4053 : Boğmaca.4027 : Hırsız. DS. C. yaratık. C.XII.XI.XI. C. inmeli (kimse). s. DS.XI. DS. s.4053 : Yalancı.XI. C. C. s. C. C. çürümek.4783 : Bozulmak. ahlâk sız. C. s.XI. DS. C. s. C.2989 : Kötü yola sapmış (kadın için).2982 : 1) Kız kaçırmak. 2) Hastalığa tutulmak.XI.4026 : Çarpılmış.uğurlamak. 2) Erkek cinsel ilişkide bulunmak. DS.4051 : Çalmak. başkasının sözüyle davranan.4784 : Kuma. dolandırıcı.3003 : Yılan. s.XI.uğrak uğraklı uğramak uğru uğrulamak uğu uğukuşu ulmak uluca ulukuş umacı umumhâne ustalık usulsüzlük uydurmak uygunsuz uygunsuz uysal uyuntu uyutmak uz uzunböcü uzun kulaklı uzun uzunöksürük üç kağıtçı üçlemek : Sara. TS. s. s. s. C.XII. C.XII. s. C. TS. serseri. s. s. DS. DS.4028 : Baykuş. s.IV.IV. cin çarpması.4048 : Kötü davranışlarda bulunan.

TS. C.4077 : Zatürree.3052 141 . C. s. 2) Yoksul. DS. C. C.XI.XI. TS. hazne.4086 : Eceli gelmek. s.4076 : Borcunu ödememek. s. C. DS.4799 : nme inmek.XI. s. C.IV. pinti.IV.IV. kibirlenmek. s. s.XII. TS. s. DS.263 vagina. s.XI. eklemek. TS. katlamak.XI. 2) Onurlanmak.XI.3018 Hazreti Ademin de üzerinden hülleler alındı. s.4078 : Dolandırıcı. C.IV.3037 : 1) Hasta. s. DS.3022 : Aybaşı olmak.3036 kütahya yolunda vademiz yetdi azrail canımızı aldı da gitdi eşimi dostumu perişan etdi ağlayın dostlarım bana ağlayın salımın ucuna allar bağlayın adım menderesdi gülbeydi eşim genç yaşda karardı daım güneşim ardımdan meleşir anam kardeşim gelin dostlar gelin bana ağlayın salımın ucuna foçu bağlayın U A.XI. TS.ünlenmek üryan : 1) Dile düşmek. DS. DS. Feryatda galdı. adı kötüye çıkmak. s. DS. DS. s. aldatıcı. C. s. DS. C.4080 : Gebe.XII. C. s. aldığını geri vermemek. s. s. DS.XI. DS.4085 : Hasta. C.4074 : Fiyatı arttırmak. C.4801 : Cimri.4077 : Tembel.IV.250 üst üste vurmak üstü kirlenmek üstüne yatmak üşencek üşütme ütücü üzeriyüklü üzgün üzülmek vâdesi gelmek : Aybaşı (kadınlarda). C.XI. C. s. ömrü sona ermek. ( kadın için). vajina vahıtsız var yemez : Döl yatağı yolu. C. C. O anda iki tene incir yaprağı bir ardına bir önne.4066 : Çıplak. eli sıkı. K A. Üryan galdı. s.

C. s. DS.XI.4129 yanaşma yanlamak yapalah yapıntı yapmak : 1) Kapatma.146 yakınlık göstermek : Cinsel birleşmeye yanaşmak. s.4127 : ri memeli kadın.XI. s. DS. s.141 yakın gitmek yakınlık yalınlamak yallı : Cinsel ilişkide bulunmak. metres.XI. s.XI. DS. C. Aşam gırhın ohutduh.IV. sin. C. şunnadan bunnadan gurtarılmış sayılır gari. C.4129 : Cinsel ilişki. DS. heç mefası yoh kimsenin.4121 : Darağacı. C. kötülükleden.vefât : ( Yalnız insan için ) Ölüm.3071 : Baykuş. C. DS.140 vesikalı viranguşu yağ bağlamak yağız yer yağlı ip yaka yakalı yakasız gömlek yakı : Kendisine fuhuş için resmî makamlarca izin verilmiş kadın. C. nebim yallı diller imiş ezelde garannıh bi yire. DS. idam sehpası.4812 2) Uşak.4160 : Yaltaklanmak. KYA. s.XII. üş gunden soğna mefat itdi. DS. DS.XI. s.4811 : Sırtlan. C. DS. s.XI. s. s.4171 : Baykuş. C. C.4129 : Soymak.XI. DS. DS. ortalık karıştıran.4118 : Cehennem. DS.3099 : Kadın memesi.4147 “gel ardıma bin gotürim” dimiş. s. s.4179 142 . s. DS. maluğun delıne. TS. TS. s.4175 : Dedikoducu.XI. s.IV.4127 : Kefen. DS. C.4105 : Şişmanlamak.XI. TS. C.XII.XI. maluh varmış yal lı. yana varıncı. hani bi yakaya urumıcak gibi olur.4178 : Dışkısını yapmak. C.XI. s. C. s.4128 ondan sonı yani her türlü şee. C. DS. ishal.3062 bi yü r arısına dutuldu. C. çalmak. DS. hizmetçi. NYA.4128 : Sürgün. DS. pislemek. s.XI. s.XI. gırkTan sora o yatak da sökülür. C.XI.XI. şöyle bi elini saldırmış “samur samur giymissin kuklümüsün ne” dimiş. s. s. NYA. bi yallı delıne gotürmüş.IV. C. C.XI. s. C. s. C. s. DS.

dara elinnen aldı. mesela bizim köyümüzde sultan karacamet türbesi va.IV. ismini daşıyan. C. DS. C. DS.XI. DS.4241 : Rüşvet. s.XII. 2) Tifo.4180 : Dedikodu etmek.XI.4199 : 1) Humma ve benzeri ateşli hastalık.XI.4816 : Dolandırıcı. s. C. C. s. s.XI. C.3162 mesela bunun üç yerde oldu söyleniyo.XI. DS. DS. 3) Zatülcenp.4199 : Oturak.XI. DS.XI. mezarlın içerisinde.XII. DS. DS. C. DS. s. şöyle ayni yerde gezen kimi. DS. s. TS.XI.4222 : Öldürmek. s. 2) Şirpençe. C. TS.XI. yoktan var eden. s.XI. C.4815 : nme.yaradan yaramışlık etmek yaranmak yarışık vermek yaslamak yatağan yatak yatalık yatık yatmak : Allah. söz taşıyan.4817 : Kabakulak. C. DS. C.332 yasdıhlı konuşmak : kiyüzlülük etmek.4192 yaygan yazgılı yazıcı yazma yazmak yedirmek yemek yemeklik yenirce yerdegezen : Dedikoducu. s. DS.3141 : Dalkavukluk etmek. s.XI. s. Çekdi. U A. s. C.IV. DS. C. DS. DS. C.4241 : 1) Frengi. DS. C.4218 : Büyü yapmak. s. mezarda. s.XI. C. DS. C. fakat rivayete göre hangisinde yatdı belirsiz. s.4246 : Yılan.XI. DS.253 yere bakan : Sinsi.XII.XI. s.XI. felç. C.4250 143 . s.4186 : Dövmek. 3) Cüzzam. DS.4209 : Karayazılı. s. s. ördek.4180 : Yaltaklanmak. Tanrı. DS.4250 Bu ele yatdı ki yere ki. 4) Zatürree. s. C. C. yaratıcı. C.XII. ölmüş olmak. ikiyüzlü. s.XI. s. Halîk. C. toprakta gömülü bulunmak. Geder getmez emen bileğne yapışdı. K A. s.4200 : Bir yerde.4817 : Rüşvet vermek. C. s.4216 : Büyücü.

4331 : Kusmak.IV. başladı ileri geri gitme. TS.4328 : Geveze. C. helâ. s. Hepsi bi yüznumaraydi. söz taşıyan. s. s.XI. odasi ayridi.4271 : şten çıkarmak. DS.4290 : Parasız. C. 2) Küçük bir çeşit ev kertenkelesi.” KBAYA. s.XI. DS.4317 : 1) Bir çeşit baykuş.4289 : Ölüme yakın.XI.4297 : Lağım. s. C.4289 : Kötü yola düşmüş kadın. s. C. s. C. s.XI.XI. DS.4322 : Gebe. s.XI.148 yeşillik yeyilme yeyim yıldırım yıllık yol vermek yolbasar yolcu yollu yolsuz yolu doğrultmak yordanlı yortma yumrucak yumurcak yusufçuk yüklü yünağız yürek etmek yüzlekçi yüz numara : Hıyar.4291 : Deli. DS.XI.4316 : yileşmeyen çıban. DS. kovcu. DS. C. s. DS. C. C.119 144 . DS. C.IV. DS. C.gerideki arabaya vurucam deye ben de fireni basıyon. s. s.XI.XI. s. C. DS. DS. KYA.XI.4333 : Yüze gülerek ağızdan söz alan. C. s.3286 “diyi o senın yüznumarada söladığın şe senın sakalının üzerında. zelzele.XI. DS. DS.4260 : nme. C.4298 : Veba.4267 : Antepçıbanı.XI. s. DS.XI. DS. C.3198 sona bi de bakTık ki taksi böle sallanırkan. s. C.4291 : Ölümü yaklaşmak.4256 : Kanser. hastalığı hızla ilerlemek.XI.4292 : Haydut. C. C.XI. s. C. s. s.XI. TS.XI. s. s. hanı yer sarsıntısından. s. s. DS. C. s. DS. C. DS.yer sarsıntısı : Deprem.4260 : Rüşvet.XI. hepsi bi şedi. s. tuvalet.158 Herkesin evi.4337 : Ayakyolu. DS.XI. DS. felç.XI. DA. C. C.

tahıl yoh. C.XII.4402 145 . biz kimiydi. s.252 zıfırı bitirmek zılgıt zıpkın zührevi züyüt olmak : Ölmek.XI. DS.3308 Zamananın birisinde bir fuhara varıdı. yüznumaraya götürcem şeklinde bi tanesi unun da parasını çalmış.Beni içeri aldiler. DS.XI. onursuz (kimse). C. s. C.4375 : Frengi ve bel soğukluğu gibi cinsi münasebetlerle bulaşan (hastalık). s. TS. C.228 adamcaza yardımcı olcen.IV. C. K A. DS. DS. Bir yüz nümere kimi bir yer vardı. hakir.4345 : Hor. K A. KYA.IV. s. s. Evde un yoh.166 zal zelîl : Deli. s. s. s. aşağılanmış. Ayni bu seneler kimi. TS. DS. Ama fuhara çoh zelil idi.XI.3336 : Ölmek.XI.4835 : şsiz. Orıya gapatdiler. C. alçak. C. aşağılanan.4366 : Kaba. s. s.

banal. gökçe : amiyâne : amoral : amoralizm : anahalı. müstehcen : eli yüzü yünmüş : ganmaz : gedik : geliştirmek. esma. uysal : afalsız. ahraz. kınalı. paylamak : ince hastalık : kâmeti arttırmak : katakulli :laf işitmek. ilinti : adıyaman. cam göz. guyruğlu. kursaksız. gocaoğlan : adını eller alsın. erotik. can alıcı. hızan. sarıoğlan. terkili : afal. halasız. seyrek. açgözlü. altıboğumlu. papara yemek :müzevir aybaşı olan (kadın) : kirli. tankuş : alabacak. kıssa. mahmıt. zelil : çatık : dalalet : dekolte. ferik. namazsız 146 . manav : alıcı. uygunsuz : alabaş. hazan. dem : aşağı. çilesiz.GÜZEL ADLANDIRILAN KAVRAMLAR D Z N açgözlü ayı akrep aptal akılsız ahlâksız ahmak azrail adice ahlâk dışı ahlâk dışıcılık aybaşı adi alçak asık suratlı azma açık saçık arsız anlayışsız ağzı yamuk azarlamak akciğer veremi azıtmak aldatma azarlanmak arabozucu : abdal. eli büyük. çalgını. gümüşgöz. bayağı : aşağı.

inah. halak ağızlı : ahırak : akbakan. akgöz. ören kuşu. talamak : lafı güzaf : lüpçü büyücülük yapmak : küpe binmek 147 . hacı kuşu. poğuç. hıcılayık. kuğuruk. hüpbükkuş. ala ağız. inkisâr. yapalah bencillik beygir basur beceriksiz beddua etmek boğmak boş söz beleşçi : enâniyet : güllük : hemoroyit : idaresiz. ağzı açık. kılın. açık ağız. ayran ağızlı. terkisalat : ilenmek : imiklemek. mal kadın. uçgun : bağı.ameliyat ahır aybaşı olmak acem büyü yapmak büyücü bedavacı boşboğaz balgam budala beddua birdenbire ölmek bunamak bunak büyü balgam çıkarmak banyo boğmaca böbürlenmek baykuş : operasyon : tam : üstü kirlenmek : toy : yazmak : yazıcı : abacı. intizâr : ansızına uğramak : atah geçirmek : atakçı. kukumav. yusufçuk. hümmatun. pilavıcık. horasa : balkırmak : bölme : büyük öksürük. hayırlı kuş. viran guşu. gongoluk. ishak. allahlık. açıkçı : acığaz. dedem akıllı. uzun öksürük : büyüklük taslamak : çön kuşu. efsûn. muratçık. kaftar. cönk kuşu. ulukuş. gılın kuş. uğu. horozik. kakavan : albaba. devletli.

alaylı : aktarmak : anadan doğma : ana etinde gezmek : asık 148 . uğrak : yağız yer : abartmak. ıskırtmak. malyemez. mantıcı. umacı : hotik. afartmak. aşırmak. gümüş göz. alaklamak. orak. cinsel sapıklık (erkeklerde) : kibar hastalığı kaydırmak. tutuk. uçurmak. hızan. uyutmak. baba. gezer. aparmak.baş belası bilgiçlik taslamak bulaşıcı hastalık bronşit bayatlamak bayatlamış boğuşmak cimri cüzzam cahil cinayet işlemek cin çarpmak cüce cimrilik cin çarpmış cin cadı ceset cin çarpması cehennem çalmak : munzur : oranlamak : ortalık ağrısı : öğkenli : pamuklanmak : sırımsak : talaşmak : abdal. hoyrat. yalınlamak çokbilmiş çalma çırılçıplak çırılçıplak gezmek çingene : akıl gülü. sinnek : kadavra : oğrak. mekir nekir. erlenmek : ecene : el darlığı : erleşikli. kısmık. uçlanmak. balyemez. var yemez : akarca. uyutmak. eli sıkı. dönük. uğrulamak. ilbiz. esürük : geçkin. korkut. erişmek. kaftar. sayıp. uçuk. tenmek. araklamak. avkırmak. sıkı. akılgan. ili. miskin hastalığı (illeti) yenirce : boş : cana kıymak : çalınmak. kıvırmak. bahil. kanatlandırmak. kıtmır. oğrulamak. lepra. afsunlamak.

adını eller alsın. sıracalı. eser. kaçırmak : alkaçıcı. ütücü. necâset : adıyaman. kazak. kapınmak : abdest. gara canavar. aklını kaçırmak (kaybetmek). hoşamatçı. çalınmak. alık. kuş kaldıran. çalak. kaknem. kesegen. aklını yitirmek. şahvat. Elazığ. esemeli. dağdagezen. el açmak. cinleri tutmak. kaytoz. atlatmak. şatafatçı : allah emri. yatak : alkışçı. avuç açmak. kabaram : aklını bozmak. gaban. salt. akıdık. büyük abdest. mimişçi. yordanlı. ala ağız. yayvan : ahraz. tehlike. tırıltı. duraksız : akıl hastalığı. sırnak. ayyar. ayarsız. yer sarsıntısı : ayarsız. arayışçı. sallantı. mancınıklı. surat düşkünü : iteli : kanatlanmak : küçük abdest : maceralı : müştülemek : sis : sislenmek : uçarı : uğraklı : ulmak : üryan : abdallanmak. hınzır kehten bakan. yapıntı. çakıştırıcı. alabacak. baykara. tat : akar akıllı. kötü hayvan : ağzı kara. isdenmek. şerefli. zal : bertaraf etmek 149 .çirkin yüzlü çarpılmak çiş yapmak çirkin çolak çalınmak çiş çürük çekiştirmek çil çillenmek çapkın çarpılmış çürümek çıplak dilenmek dışkı domuz dedikoducu dilsiz dönek delilik delirmek dolandırıcı dalkavuk deprem deli defetmek : çehre zügürdü : gevilmek : guşak açmak : ırşat ( irşat).

isdeci (isteci). eli bayraklı : bağrı geçmek : büldül. geçinti. geder. postunu taramak. yaslanmak : iç ağrısı. perilikarı 150 . iteli. yaramışlık doğurmak : gurtulmak dedikoducu (kadın): guyruhlu doğurmak (hayvanlar için): guzulamak dengesiz düşmanlık dövmek dizenter dedikodu emekli dedikodu yapmak defolmak düşman dayak atmak difteri dik başlılık edepsiz evde kalmak eşek edepsizce fışkı fesat felçli faiz fahişe fikirleşmek falcı : hoylu : husûmet : ıslatmak. külah sallamak. berkep. yarışık vermek : itilmek : karşı taraf : kızılcık hoşafı içirmek : kuş kuyruğu : terslik : ayarsız. türküsünü çağırmak. mervan. temesük : ayağı dışarı. gedâ. öşek söylenti. hınbıl. işlenti. öfelemek. kazancı : sapha vurmak (sapalamak) etmek dalkavukluk etmek : eteklemek. tandırlama : tekâüt : irdelemek. söz sav. kaldırım kuşu : bacası tütmez olmak : bakımcı. aymaz. sanıldak : asık. kuruburu : ndir kaldır. uzun kulaklı : taşbaşı : ahbun : ak gözlü : alınmış. rahim : döşürücü. güdük. ergi.dalkavukluk döl yatağı dilenci dolandırmak : demogoji : doğanah.

çenesi kuvvetli. inme. umumhâne : el koymak : ozanlık. döner. boylu. arıkçı. zührevi. ceza evi. hozan. dam. oğru. ağırlıklı. bahar. soba. kalabalık ağızlı. hazan : ecevit. salata : seçmelik : ters : ağır ayaklı. lafazan. eli uzun. yünağız : arınak. suluk : bardelhana. kötü yara. carbazan. üzeri yüklü. kaytaz. uğru. yerince : konuşmak : ortaya düşmek : tutuşmak. sineklik. karacı. ozan. uz : akarcalı : alaca. üzülmek : ara hastalığı : arı kıran. kantin. ayağı ağır. atak. sazak. şerbetleme. içeri. eli çakır. yol basar : aynacı : bebek beklemek : behîmî : çelebi : gapı kızı 151 . tomruk : algıncılık : avanta. düzen. uçurgan. kutes. yatağan : hıra : kif. ebe. yüklü : ağzı açık. katakulli : ayakçı.fakir fitne felâket felç frengi çıbanı frengi flört etmek fahişe kadın felç olmak grip geveze gusülhâne genelev gasp etmek gevezelik gübrelik gübre hâmile hırsız hastalıklı hapishâne hırsızlık hile haydut hileci hâmile olmak hayvânî homoseksüel hizmetçi : durumsuz. ölçer : engebe : engi. entrika. çöş. gedâ. alvurcu. gövdeli. gaytar. karamancı. göz açıcı. hayta. ayağı ağırlı. salaca. seçime. küllenme. iki canlı.

hakaret etmek hortlak hayvan hoppa hain hapsetmek hapse girmek hayâlet hâmile olmak hileli hödük hasta hıyar hademe ırzına geçmek ırzına geçilmek iftira etmek irin iftiracı işemek ikiyüzlü inatçı ikiyüzlülük iffetsiz içki içmek ihtiyar ishal olmak işsiz ishal

: giydirmek : goncolas, hotik, mekir nekir, obur, öşek, ubur : goşu : hafif, havâî : hınzır : içeri atmak : içeri düşmek : ili : karnı olmak : katkılı : orman gülü : üzgün : yeşillik : hizmetli : başına çökmek, becermek, ilişmek : kirlenmek : aba atmak, abamak, kara çalmak : acı su, afgan, nem, sıraca : ad çekici, ağzı kara, karacı : akıntı, belermek, gezelemek, kuşak çözmek, kuşak tazelemek, su dökmek, törlemek : akıdık, ala ağız, alabula, alemşat, dili güllü, ekdi, gundahçı, halasa, hoşamadı, tava kapağı, yere bakan : aksi, dik başlı : alacalık, oynadanlık : alûfte, ellenmiş dillenmiş, malın gözü : atmak, dem çekmek, demlenmek, kafayı çekmek, üçlemek : ayan, geçük : bayrambeyi olmak, bozguna düşmek, fikirlemeğ, törlemek : zıpkın : bozgun, güvelemek, iyindirik, ötürmek, özağrısı, sürgün, tersi bozuk, yakı

152

ihtilam olmak ihtiyar işsiz iltihap iftira idam etmek idam sehpası ikiyüzlülük etmek işten çıkarmak kusur kemik veremi kel küfretmek küfür korkak külot kaba adam kör kötürüm kaynana kurnaz küsmek katır kızıl hastalığı kalleşlik etmek karaktersiz komada olmak kanser karı kambur kusmak

: düş azmak, hamamcı olmak : erişkin : gezginci : hicran : kara : sallandırmak : yağlı ip : yasdıhlı konuşmak : yol vermek : adem : adı batası, akarca, hınam, ilahcıh : ağbaş, alazlık, ayaz, bozalak, kır, netameli : ağız dağıtmak, içinden okumak, kalaylamak : ağız kokusu : akgöz, cebin, ılgın, muhannet, ökçesiz, tabansız, uçuhlu : slip : akkaya bülbülü : alîl, âmâ, naşal, özen, şaşa : alkın, küt, malül, topaç, toker : ana, analık, kocagelin : anasının gözü, diribaş : aralarından kara kedi geçmek : arap işi : ateş gömleği : ayna tutmak : aynasız, namert : bacak çekiştirmek : basra, incitmebeni, sınan, yeyilme : baş yoldaşı, ev şenliği, harem, şenlik : bellik : böğürtlen çıkarmak, böhürmek, döndermek, gaytarmak, istiğfar etmek, kaytarmak, öğmek, öğümek, yürek etmek

153

kıç kefen kurt kusmuk kibirli koca kuduz (köpek) kerhâne kolera körlük kör olmak kızlık zarı kekeme kinci kayırma kabızlık kusma kalçalar kibirlenmek kovmak kan çıbanı kalça kendini öldürmek kalça kemiği katliam kızamık kabız kin tutmak kâtil kekeme kıtlık

: buç, oturak, popo : çadır, melez, tef, yakasız gömlek : dağda gezen, dik kulak : eğşümük : ekebir, onurlu, payalı, şişgin, tok : er, gişi : esiren : genelev : göğerten, iç ağrısı, kirli paçavra, kusah : göz buğu : gözü sönmek : himen : ılat : içerili : inâyet : inkîbâz : istifrağ : kaba etler : kanat biçmek, ünlenmek : kapıyı göstermek, papucunu eline vermek, pasaportunu eline vermek : kara mübarek : karpuz, kut kemiği, sofra : kendine kıymak : kıcır kemiği : kırım : kızılcık, köme, paryandı : perklik : şişgin olmah : sındırıcı : tat : tatlılık

154

portakal. kabristan. kötü yola düşmek (sapmak). ayran gönüllü : algın : ara kedisi : bağrı bütün. bardel. oturak. lahit. yortma : akak. taşlık. seçme. kabir. kıyıcı : bitkin : daşlı köy. pektin. yanaşma : göğüs. avruz. önlük. vesikalı oynaş orospu olmak onursuz oğlancı : aşna fişne : ayağa çıkmak. servi altı : defnetmek : dombey : Ekti. türbelik : hükümlü : mat : miskin : tutumsuz : ayarsız. başı dışarı. karadam. sinnek. böcük. evraksız : addırık. başdan çıkgın. damarı kırık. sağsı : algın. kötü kadın. tutma. bandırmalı. taşlı köy. yaka : gül : hece taşı : hıdırlık. güvende. kab. kötü yolda olmak : zılgıt : kulumpara 155 . gömeç. andız. uygunsuz. malta. kara toprak.kaçık kuma kurnazlık kişiliksiz karayazılı lazımlık lağım maymun iştahlı meczup münâfık merhametsiz müflis mezar mezara koymak manda metres meme meni mezar taşı mezarlık mahkum menenjit mıymıntı müsrif namussuz orospu : tevekkel : uluca : ustalık : uyuntu : yazgılı : akıldak.

gözleri kapanmak. kırmak. merhûm. kara toprağa aş omak. Ramet-i Rahmana kavuşmak. defteri dürülmek. kurukan. işini bitirmek. teslim olmak. sırasını savmak. götürmek. kayıvermek. sorutmak. bir avuç toprak olmak. hadlamak. kaykılmak. sesi semadan gelmek. hayatıyla ödemek. alıcı : ahiret uykusu. dünyadan göçmek. Allah’ın davetine icabet etmek. işini görmek. salaca : fâni : idare etmek : itlâf : menedilmek 156 . can vermek.toprak olmak. kan dökmek (dökülmek). ötmek. sevi : aralık iyisi : bûse : can almak. gözlerini kapama gözüne kara toprak dolmak. gonyoyu dikmek. el çekmek. canı çıkmak. dünyadan gitmek. irtihal. hayatını kaybetmek. ruhunu teslim etmek. kırmacını almak ölü ölümlü örtbas etmek öldürme öldürülmek : cansız. geş olmak. çökel. kesit. kara yol. don değişmek. milcan. göçmek. köpeği tükenmek. kara deve. can alıcı : anakız. gider gelmez. patrav olmak. atılıp gitmek. vefat : ahireti (öbür dünyayı) boylamak. günü yetmek (gelmek). gergek bulmak. gözünü yummak. geçinmek. müteveffâ. haklamak. karayazı. hayata gözerini yummak (kapamak). kan içmek. gümbürdemek.oturak ölü evi öldürücü hastalık ölüm ölmek : yatık : acı yer : ağır hastalık. kana boyamak (bulamak) . toprağa girmek öldürücü öksüz ölüm iyisi öpücük öldürmek : amansız. gitmek. keçinmek. ecel şerbeti içmek. dindirmek. dünyaya gözlerini kapamak (yummak). kara yere girmek. arka kapıdan çıkmak. dünyaya veda etmek. rahmete gitmek.

pırna. ilinti. anzarat. sümbül :alakuş : baş baş. fırlama. ayağ. yedirmek : irtikâp : mürtekip : para dönmek : abdestsiz. kıdım. çalık. katkılı. paçası düşük : târumâr : yapmak : acı su. döl. mektep görmemiş : abızambak : abuk. yemeklik : ayak eskisi : guruyel : haplamak. düz. omzu düşük : tankuş olmak : açık ağız : ters saraya yakalanmak: ağrı tutmak 157 .özürlü piç palavracı pezevenk pervasız olmak pisboğaz parasız perişan etmek palavra prezervatif prostat patlak göz pasaklı perişan pislemek rakı rüşvet rezil romatizma rüşvet vermek rüşvet alma rüşvetçi rüşvet verilmek saygısız saçma sapan sersem sersemlemek salak suçlu : nedirli : alakırık. kirtik. ekti : açılıp saçılmak : boğazsak : cebi delik : haklamak : kantin : kaput (kapot) : kestanecik : lokma göz : paçalı. haram. ağız bağı. esneksiz. örde. bulduk. sucu : ağacalık. gırık. ekdi. böcekçi. gevik. algı. emeksiz. ansız. örünç. besmelesiz.

dışarlık. tutalık : nedir kalmak : alçak. elbiz : bostan. kocalık. gülbeser : bujma. eserli. mayası bozuk : tepegöz : alîl. eserli. kır serdarı : gızdırma : hengâme. müzmehel. ingil. toraman : bezzeke. atmık. bedmâye. bel. pasak : cürüm : dudak sarkıtmak : dutargalı. dutalga. meni : özü kara : al basma. sadır : tenmek : akmık. kazak : karabacak. çödürük.suratsız söven sidik soysuzlaşma sperma sütü bozuk sara hastalığı sakat kalmak soysuz sakar sakat sarkıntılık etmek saf sümüklü sarhoş sümüklüböcek salatalık sümük suç somurtmak saralı surat asmak somurtkan saplantı sebatsız serseri sıtma savaş sömürme sünnetsiz sığır sıpa : sükümsüz : ağzı dolu : akıd. oğraş : istismâr : kabıklı (kabuklu). ösrük. bızık. durucak. esürük : okutmak : ekşi : fikrisâbit : fırdöndü : gezenti. hayta. tereke : karakaçan 158 . sökel : allanmak : tüm : baykara : bekrî. eser. esrük. damarı bozuk.

gez (gezinti). mekir nekir. kömbel. oldacı. def-i hâcet. apana. küllük. uyuntu. tombul. el kalem. artçardak. korkut. dizban. çeşme. ayvat. hasıl. terletme. terleme. güllük. kubat. kola. memişhâne. pahlamak tembel tifo topallamak tezek tabut : açık ağız. hızan. çör. kanat. eli bayraklı : aydaş. pazdamah : sel : sergen gezen : acar. oya. üşencek : ağrı. çömez. lavabo. sökel.sünepe sidik torbası sövmek salya sıçan şişman : kıtıpiyos : kavuk. tırtırdamı. akyavaş. ağır canlı (kanlı). kanat. kenef. kilo almak. suluk : künyesini okumak. dışarı çıhmah. karayatalığ. miskin. andır. balıklamak. teccal : alcıkarı. aç çardak. salaca tifoya yakalanmak : ağrıya yatmak 159 . kademhâne. şehlâ : diyabet : el bebek gül bebek : evraksız : gelişmek. daylı. su eleği. çarak. iblis. gezinmek. abrez. ter. yatalak : bacağını çekmek : bulaşma : cansız at. etine yarı. evdesthâne. gızıl. yağ bağlamak : güzellik : ılkış : ibiş : seci : tulum : abdesthâne. yüznumara şeytan şirret şaşı şeker hastalığı şımarık şerefsiz şişmanlamak şark çıbanı şaşı şapşal şarap şımarıklık tuvalet tuvalet ihtiyacını gidermek: abdest bozmak. naşal. toplu : albız. ganere. hoyrat. apsâne. elbiz. ağır gövde. kamaşık. hâcet yeri. ayağ yolu.

yumrucak : iğlemek : ileze : abacı. ayığ.tuvalete gitmek topal tembellik terbiyesiz utanmaz uğursuz ukala uşak uydurma uyuz ur uyuşuk umursamaz uydurmak üvey abla üvey anne üvey baba üvey kız üvey çocuk üvey verem veba verem olmak veremli yalancı yengeç yılan yarasa : su üstüne çıkmak : kaydır : kızıllık : terkisalât : abırsız. sokak. atakçı. issice. yerdegezen : akşamcık kuşu. âsar. sütçe. sırsıra 160 . yanaşma : düzmece : gicimik : hatma : kamaşık : lakayt. gelinana.. kefelâlesi. peçece. kayış kanat. uzunböcü. ak ana. gelincik. sücce. arsatan. ağzı kara. gecekuşu. ıskıtça. eli sinan. gözel hastalık. nene : atalık. alabacak. andır. ince ağrı. artis. hozancı. derikanat. isbir : adı kötü : adını eller alsın. güzel ağrı. alık. ağzı yelli. sakâmetli. sarı ayaklı : çok bilmiş : dutma. laûbâli : türetmek : ablalık : analık. karanlık kuşu. üç kağıtçı. atıcı. altı parmak. babalık : kızlık : tay : olacak : adı belirsiz. kaltaban. pek yüzlü. aburgaşık. kel hastalık. kubuduk. kelebek. perdesi yırtık : aksi. âletse. kurudan. gözsüz. tüberküloz : baba.

koket. ötürük : kaynaşık. kabak doğramak. karacı : hayta : kantin. kuyruk sallamak. arkadaş : amansız : ayipleşmek. otlatmak. gaydırmak.yılancık yetim yaltaklanma yüzsüz olmak yalan söylemek yağmacı yardakçı yalan yosma yaltaklanmak yetim yüzsüz yellenmek yalanlama yankesici yolsuzluk zakkum ağacı zakkum zevce (karı) zalim zina yapmak zıkkımlanmak zorba zampara zavallı züğürt züppe zatürre zenci : alazlama : ekdi : taraş : ar damarı çatlamak : atmak. ayan : aile. katakulli. ufatmak : gapgapıcu. kubur. sökel. üşütme. piyaz doğramak. yatalık : siyâhî yaltaklanan (kimse): iycik 161 . hava vurmak. laf atmak. yanlamak : mesek : pek yüzlü : salmağ : tekzip : ucu : usulsüzlük : acı ağaç : ağı çiçeği. kıtır atmak. görüşmek : boyanmak : eli sopalı : gücük : hakir : kokoz : küçül : punta. toylun : kılınmak. orannama.

08.ÖZGEÇM Ş Kimlik Bilgileri Adı Soyadı Mesleği ş Adresi Eğitim Durumu lkokul Ortaokul Lise Lisans : Vali Tevfik Gür lköğretim Okulu (Elazığ) : Elazığ Ortaokulu : Sağlık Meslek Lisesi (Elazığ) : Fırat Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü : Ahmet GECEKUŞU : Öğretmen : Cengiz Topel lköğretim Okulu Karakoçan/ELAZIĞ Doğum Tarihi : 05.1978 162 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful