P. 1
Güzel adlandırma

Güzel adlandırma

|Views: 345|Likes:
Yayınlayan: Faruk Yazar

More info:

Published by: Faruk Yazar on May 26, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/19/2013

pdf

text

original

ÖN SÖZ

Toplumsal değerlere aykırı kabul edilen ve söylenildiğinde kötü izlenimler uyandıran kelime ve ifadelerin bu etkiyi en aza indiren kelime ve ifadelerle değişimine “güzel adlandırma” adı verilir. Bütün dillerde görülebilen güzel adlandırma, bir varlığı veya kavramı bilinen yaygın ismiyle söylemek yerine, daha ahlakî ve değer yargılarına uygun bir tarzda ve daha yumuşak bir ifadeyle söylemek için “örtmece kelimeler” de denen farklı kelimelerle dile getirmektir. Batı dillerinde kullanılan “euphemism” terimi, amaçları yönünden açık ve gizli euphemismler diye ikiye ayırt edilir. Bu araştırmamızda euphemism teriminin karşılığı olarak güzel adlandırma terimini tercih ettik. Anlamını göz önüne alarak “örtmece kelime” terimi gizli euphemismler için kullanılabilir. Kullanımı hoş karşılanmayan kelimeler, çeşitli konulardaki toplumsal hassasiyeti gösterir. Güzel adlandırmanın ortaya çıkış sebebini toplumun inancına, ahlâkî yapısına, geleneğine, örf ve âdetlerine bağlamamız mümkündür. Bu değerlere aykırı kabul edilen kelime ve kavramların ifade edilmesi toplum tarafından tepkiyle karşılanır. Toplumun bir parçası olan kişinin bu tepkiyle karşılaşmaması için güzel adlandırma yoluyla oluşmuş kelimeleri kullanması; aynı hareket veya kavramı dinleyenlerin de anlayabileceği farklı bir üslupla dile getirmesi zorunludur. Bu açıdan, bir dili kullanan insanların ahlak anlayışlarını, bazı değer yargılarını veya inançlarını, toplumun tabu saydığı olay, nesne ve kavramları ortaya çıkarmak, toplumsal nezaket ve inceliğini tespit edebilmek için o dilde yer alan güzel adlandırmalardan faydalanmak gerekir. Bu araştırmamızın amacı, özellikle Anadolu ağızlarında kullanılan ortak güzel adlandırmaları ortaya çıkarmak, bu ifade tarzına hangi durumlarda başvurulduğunu belirlemektir. Güzel adlandırmalar, toplumda hangi ahlakî değerlerin ön plana çıktığını, bu değerlere aykırı kabul edilen davranış ve varlıkların neler olduğunu, bu davranış ve varlıkların ifade edildiği kelimelerin yerine ne tür kelimelerin kullanıldığını ve bu kelimelerin nasıl ortaya çıktığını tespit etmemize olanak sağlayacaktır. Güzel adlandırmayla ilgili görülen “edebi kelam, örtmece kelime veya ifade, güzelleme, hüsn-i ta`bîr” gibi terimlerin güzel adlandırmayla benzerliklerini ve

I

farklılıklarını; argo ve güzel adlandırma arasındaki benzerlikleri ve farklılıkları tespit etmek için güzel adlandırmayla ortaya çıkmış kelimeleri belirlemek gerekir. Bunun için başta Derleme Sözlüğü olmak üzere, Türkçe Sözlük ve çeşitli Anadolu ağızlarından derlenmiş metinleri içeren eserleri tarayarak bulabildiğimiz güzel adlandırma örnekleri çalışmamızın malzemesini oluşturmaktadır. Konumuzla ilgili olarak daha önce yapılmış çalışmalarda tespit edilmiş güzel adlandırma örnekleri de sözlüğümüzde yer alan kelimelere dahil edilmiştir. Bir dilde güzel adlandırma ile ortaya çıkmış bütün kelimelerin eksiksiz bir sözlüğünü oluşturmak mümkün değildir. Çünkü bu ifade tarzı devam eden, kalıcı olmayan bir ifade tarzıdır. Her zaman ve mekân içerisinde farklı kişiler, isimlerini anmayı sakıncalı gördükleri varlık veya kavramları farklı şekilde ifade ederek bunlar için yeni kelimeler kullanıyor olabilirler. Ayrıca güzel adlandırma amacıyla da ortaya çıkmış olsa, anlamı iyice yerleşmiş bir kelime artık örtmece kelime olmaktan çıkmış olabilir. Güzel adlandırma her zaman kelime değişikliği şeklinde değil, farklı kelime grupları veya cümle boyutunda da olabilmektedir. Bu gerçekler ve ayrıca hepsini taramanın zorluğu, zaman darlığı gibi sebeplerle Anadolu Ağızlarından derlenmiş metinleri içeren tüm eserleri tarayamadık. Muhtemel eksikliklerin hoş görüleceğini umuyoruz. Güzel adlandırma ve örtmece kelimelerle ilgili kaynakların yetersiz oluşu ve bu konuda pek fazla araştırma yapılmamış olması, Türkçede var olan güzel adlandırmaların tespitinde güçlüklerle karşılaşmamıza sebep olmuştur. Bu araştırmamızın, bundan sonraki çalışmalarda Türkçedeki güzel adlandırmalara sözlüklerde yeterince yer verilmesi ve öneminden dolayı ağız incelemelerinde konunun ele alınması için bir başlangıç olmasını temenni ediyoruz. Çalışmaya katkılarından dolayı değerli hocalarım Yard. Doç. Dr. Ercan ALKAYA’ya, Prof. Dr. Ahmet BURAN’a ve beni Türkçede güzel adlandırma konusu üzerinde çalışmaya teşvik eden, çalışmanın her aşamasında bana yol gösteren danışman hocam Doç. Dr. Ahat ÜSTÜNER’e teşekkürü bir borç bilirim.

Ahmet GECEKUŞU

II

Ç NDEK LER Sayfa No ÖN SÖZ……………………………………………………………………...……. Ç NDEK LER…………………………………………………………………… KISALTMALAR…………………………………………………………………. ÖZET……………………………………………………………………………… GRŞ 1. GÜZEL ADLANDIRMA…………………………………………….…… 2. GÜZEL ADLANDIRMA VE ARGO……………………………………. 3. GÜZEL ADLANDIRMA LE EDEB SANATLAR ARASINDAK LG ……………………………………………………………………………… 1. BÖLÜM 1. 1. GÜZEL ADLANDIRMANIN ORTAYA ÇIKIŞ SEBEPLER …… 1.1.1. Hastalıklarla lgili Güzel Adlandırmalar………………………… 1.1.2. Korkuyla lgili Güzel Adlandırmalar…………………………….. 1.1.3. Ahlâkî Değerle lgili Güzel Adlandırmalar……………………… 1.1.4. nançla lgili Güzel Adlandırmalar………………………………. 1.1.5. Kusurları Gizlemeye Bağlı Güzel Adlandırmalar……………… 2. BÖLÜM 2.1. GÜZEL ADLANDIRMALARIN YAPISAL ÖZELL KLER ……… 2.1.1. Basit Kelimeler…………………………………………………… 2.1.2. Türemiş Kelimeler…………………………………………………. 2.1.3. Birleşik Kelimeler………………………………………………….. 2.1.4. Deyim Halindeki Güzel Adlandırmalar………………………….. 2.2. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ALINTI KEL MELER………….. 54 54 57 59 62 67 21 21 29 33 43 47 18 1 15 I III V VI

3. BÖLÜM 3.1. Güzel Adlandırmaların Anlam Özellikleri……………………………. 71

III

GÜZEL ADLANDIRILAN KAVRAMLAR D Z N ………………………….1.3.1. Güzel Adlandırmalarda Anlam Kayması…………………………. 72 73 74 76 78 80 146 IV . SONUÇ…………………………………………………………………………… KAYNAKLAR…………………………………………………………………… SÖZLÜK………………………………………………………………………….2..1. Güzel Adlandırmalarda Anlam Genişlemesi……………………… 3.1.3. 3. Güzel Adlandırmalarda Anlam Daralması……………………….

S. s. F.KISALTMALAR KBAYA KA UA KYA ZBK A NYA DA EAK TS DS TAÜ DLT TDK age. BAS : Keban. Alm. agm. ng. Baskil ve Ağın Yöresi Ağızları : Kars li Ağızları : Uşak li Ağızları : Kütahya Ve Yöresi Ağızları : Zonguldak-Bartın-Karabük lleri Ağızları : Nevşehir ve Yöresi Ağızları : Diyarbakır Ağzı : Elazığ Ağzına has kelimelerin yapı ve anlam özellikleri : Türkçe Sözlük : Derleme Sözlüğü : Türk Argosu Üzerinde ncelemeler : Divanü Lûgati’t-Türk : Türk Dil Kurumu : Adı geçen eser : Adı geçen makale : Adı geçen tez : Farsça : Fransızca : ngilizce : Almanca : Sayı : Sayfa : Büyük Argo Sözlüğü V . agt. Fr.

duygu ve düşüncelerini ortama ve kişiliğine uygun olarak serbestçe tercih ettiği kelime ve ifadelerle dile getirir. Alıntı VI . Türkçe Sözlük ve Anadolu ağızlarından derlenmiş bir kısım metinlerde yer alan güzel adlandırma yoluyla oluşmuş kelimeleri tespit ederek. Güzel adlandırma için birçok alıntı kelime de kullanılmıştır. Yapıları bakımından basit kelimelerin sayısı türemiş ve birleşik kelimelere göre daha azdır. güzel adlandırma için kullanılan kelimeler içinde farklı bir anlam verilmiş kelimelerin oranı oldukça fazladır. Bütün dillerde konuşmacı. dinleyenlerin de anlayabileceği daha yumuşak bir ifade veya kelimelerle söylenmesi anlamındadır. Anlam bakımından. varlığı veya hareketi ifade eden kelime veya ifadeler yerine. Türkçede örtülü ifade yollarını. letişimde söylenmesi toplum tarafından kabul görmeyen ifadelerin. köken ve anlam özellikleri bakımından inceledik. Türkçenin kelime türetme gücü güzel adlandırmalarda kullanılan türemiş kelimelerde de kendini göstermektedir. Derleme Sözlüğü. Daha resmî ve kibar ortamlarda konuların arz edilebilir hale getirilme işlemine güzel adlandırma denir. Toplum tarafından söylenmesi sakıncalı görülen kelimelerin yerine farklı kelimeler kullanarak düşüncelerini örtülü bir şekilde ifade eder. güzel adlandırma gayesiyle ortaya çıkan kelimeleri ve bu kelimelerin ortaya çıkış sebeplerini tespit etmektir. şte bu çalışmada amaç. çeşitli kültürel sebepleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. varlık ve hareketler için güzel adlandırmaya başvurulduğunu göz önüne alarak.ÖZET Yüksek Lisans Tezi Güzel Adlandırma Ahmet GECEKUŞU Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Güzel adlandırma terimi. toplum tarafından hoş karşılanmayan her hangi bir kavramı. Ayrıca kelimelerin hangi kavram. bu kelimeleri yapı. toplumumuzun tabu gibi gördüğü şeyleri belirlemeye çalıştık.

05’lik bir oran. Korkuyla ilgili güzel adlandırmalar inançla da yakından ilgilidir. rüşvet. davranışlar. hüsn-i ta`bîr. Hortlak.kelimelerden yeni kelimeler türetilmiş. Bu grup içerisinde yer alan bazı kavramlar (zina. peri gibi yaratıkların isminin anılmaması korkudan çok inanç kaynaklıdır. Söylenmemesi gereken kelime ile bir başka kelime arasındaki benzerlikler birçok güzel adlandırmanın ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Anahtar kelimeler: Güzel adlandırma. Korkuyla ilgili güzel adlandırmaların oranı % 10. kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar. ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar ve inançla ilgili güzel adlandırmalar olmak üzere dört ana gruba ayrılır. çirkin. hırsızlık) inançla da ilgilidir. Olumsuz çağrışımlar uyandıran kelimelerden kaçınıldığı ve bu kelimelere toplum tarafından yasak konulduğu görülmektedir. korkuyla ilgili güzel adlandırmalar. dil – kültür ilişkisi VII . türetilen bu kelimelere yeni anlamlar yüklenmiştir. Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar görgü kuralları ve toplumsal incelikle yakından ilgilidir. Birçok güzel adlandırmayı bu iki grupta değerlendirebiliriz. Hayâlî yaratıklar veya uğursuz kabul edilen bazı hayvanlarda da güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur. Korku bazen ahlâkî değerlerle de ilgili olabilir.96’dır. Bu gruptaki birleşik kelimelerin oranı basit ve türemiş kelimelere oranla daha fazladır. Güzel adlandırmalar. Hastalıklar içerisinde en fazla “verem” sözcüğü için güzel adlandırma yoluna gidilmiştir. Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar içerisinde daha çok bedensel eksiklikler ve bazı doğal vücut fonksiyonları yer almaktadır. kaba olaylar. edeb-i kelâm. nesne veya varlıklar toplumun nezâket anlayışının sonucu güzel adlandırmalarla ifade edilmektedir. Güzel adlandırmalar içerisinde % 9. ğrenç. Tespit ettiğimiz güzel adlandırmalar Tük toplumunun incelik ve nezâketinin aynasıdır. söylenmesi dinen sakıncalı görülen veya hurafelerden dolayı ortaya çıkan korku veya çekince sebebiyle adları söylenmeyen varlık ve kavramlarla ilgilidir. argo. örtmece kelimeler.

but it means using a softer statement or words that can easily understood by the cudience. The numbers of simple words due to their structure are less than derivative and compound ones. and now meaning have been assigned to newly derivaled words. we tried to find taboas in or society. and thatolian accents. the speaker atates his feelings and thoughts freely appropiate to the envivanment he is in and his personality. the rate of words that are given different meanings in words used for nicely naming is sa high. Various cultural reasons of some words that aren’t used by the society during the cammication are studied to find. Also many received words have been used in nicely naming. Instead of some words seen incanvenient by the society he expresses his thoughts in an obscure way by using differat words. In this issue. Finding some words which have been produced through nicely naming in texts collected by collecting dictionaries. The word derivation power of Turkish shows its power again in nicely naming. creatures.SUMMARY Master Thesis Euphemism Ahmet GECEKUŞU University of Fırat The Institute of Social Secience And Postgraduate Study in Turkish Language and Literature The term of nicely naming doesn’t mean words or statements that states any concepts. to find some words that are revealed through the aim of nicely naming and to find the reasons of these words to be revealed. Turkish dictionary. the aim is to find the obscure statements in Turkish. or motions. VIII . we studied on these words cansidering their st vucturc. creatures or motions that is seen unpleasant by society. In meaning. New words have been derivated from these received ones. root. In All languages. Also cancepts. The process of making subjects presentable in formal and polite envivanment is nicely naming. and meaning.

It is seen that there is preventation from some words that have negative association and they are prohibited by society. Nicely naming including fear is much more related to the faith. Not mentianing the names of same creatures like ghosts and fairies is not related to the fear. slang. We can take in to account huge runge of nicely naming in these two groups.96 in this group the rate of compound word is pretty much than the simple and derivative words.05 of nicelig naming is related to the superstitions in religin br fear and drawback because of the omen. Sometime fear may be related to the ethical concepts. literary utterance. In disecses the word mostly needs to apply nicely naming is tuberculosis. the latter is that nicely naming including fear. The terms in nicely naming that we have found is the mirror of the Turkish society’s politeness. the third one is nicely naming including ethical cancepts and the last one is that nicely naming incuding faith. language and culture relationship IX . % 9. Nicely naming including ethical concepts is closely related to the rules of good manners and objects or creatures are stated by nicely naming as a result of politeness of society Some concepts in this grup such as adultery. the latter is that nicely naming including hiding faults. Key Words: Euphemism. theft are also related to the faith. bribe. but related to the faith.the similarities between the word that shouldn’t beused and the other one have let nicely naming accur. metaphor. In nicely naming includiny tiding faults. For some imaginary creatures or omenous animals agaih nicely naming is appued. The rate of nicely naming related to the fear is % 10. actually there are physical lacks and some natural body fuuctions. There are four veasans of chaosing nicely.

Toplum içinde uyumlu ve ahenkli bir hayat sürebilmenin bağlı olduğu dilimizi yani konuşmalarımızı da toplumun bu konudaki kurallarına göre biçimlendirmemiz gerekir. Dilbilim terimleri ile ilgili sözlük yazarlarından Mehmet Hengirmen. Fr. Eskiden beri bütün dillerde görülen güzel adlandırmalar Türkçede de çokça görülen ifade şekilleridir. Bu tür ifadelerin.GRŞ 1. ng. Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Dünyayı sahip olduğumuz kelimelerin ölçüsünde anlamlandırabiliriz ve dağarcığımızda bulunan kelimeler kadarıyla anlayabiliriz. Kullanmış olduğumuz kelimeler düşünce ve davranışlarımızın ölçüsüdür. 299 ve 199 Berke Vardar. bu sahadaki araştırmaların ne kadar önemli olduğu kendiliğinden anlaşılır. sevilmeyen.”2 Mehmet Hengirmen de güzel adlandırma için şu tanımı yapmıştır: (Alm. Ancak Türkçenin bu alandaki zenginliği konusunda yapılan çalışmaların yeterli olduğunu söylemek mümkün değildir.1 Batı dillerinde genellikle “euphemism” terimi ile karşılanan “güzel adlandırma” veya “örtmece” terimini Berke Vardar şöyle tanımlamaktadır: “örtmece (Alm.Ankara 1999. Cinleri belirtmek için iyi saatte olsunlar demek). Euphemism) Anlamı ve çağrışımı korkulan. Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü. ABC Kitap evi. iğrenilen öğeler taşıyan sözcükler yerine. Euphemismus. s. GÜZEL ADLANDIRMA Anlama ve algılamanın en önemli kaynağı dildir. Euphemism) dolaysız bir biçimde söylenmesi uygun görülmeyen bir olguyu örterek dolaylı yoldan anlatma (Örn. Herhangi bir araştırma yapılmadan bile dikkatli bir bakışla Türkçede “ölüm” veya “ölmek” yerine onlarca farklı ifadenin kullanıldığını görmek mümkündür. bu çağrışımları engelleyecek başkaca 1 2 Mehmet Hengirmen. o dili konuşanların inançlarına. ruhî inceliklerine ve kibarlıklarına birinci derecede ışık tuttuğu göz önüne alınırsa. 163 1 . stanbul 1988. ahlâk anlayışlarına. Eskilerin edeb-i kelam adını verdikleri “güzel adlandırma” genellikle “örtmece ” ile eş anlamlı sayılmaktadır. Fr. ng. Euphemisme. Toplumda dilimizle tanınır ve toplumu dilimizin çizdiği sınırlar içerisinde tanırız. s. Euphemismus. Euphemisme. “örtmece” terimi için güzel adlandırmaya göndermede bulunmaktadır.

” beyitleri yer alır. anlamın yüzünü bir örtü altına gizleyerek arayıcı bakışlarımızı daha çok çeker. s.” diye tanımlayarak.3 Görüldüğü gibi iki terim için yapılan tanım da anlam itibariyle aynıdır. 199 Tahir-ül Mevlevî. Enderun kitap evi. Halbuki zihin yorgunluğu ne kadar çoğalırsa etki o oranda azalır. s. buna “asâlet” ve “mümtaziyet” isimlerinin verildiğini de belirtir. Eskilerin “edebi kelam” için yaptıkları tanımların da bu tanımlara yakın bir anlam taşıması. “Bir hazanî renk çökmüşken ruh-i gül-gūnuna Güller açtı öksürük her dem leb-i pür-hūnuna. çünkü edebiyatta fazla bir etki meydana getirmeyen sanatlar zararlı sayılır. “ fadenin mübtezel ve bayağı ifadelerden münezzeh bulunmasıdır. Örneğin verem yerine ince hastalık denmesi. bakışımızın işlemesine engel olmamak için oldukça şeffaf olmalıdır. Mecazî tabirler. Verdiği örnekler arasında Mehmet Akif’in fuhşa düşkün biri için söylediği. Mecazî tabirler. ölçülülük ve kendine has sözlerle kazanılamayan bazı fazla yararların sağlanmasıdır. tanıma ek olarak şu açıklamaları yapar: “Edeb-i kelâmın makbul şartları açıklık. Edebiyat Lügatı. mecazî bir söz dizisi ile tasvir edilmesinden ibarettir. Sosyal etkileşimde dilin kullanım yöntemlerini inceleyen bilim dalı olan sosyodilbilimin konusunu oluşturan bu ifade tarzı Türkçede eskiden beri görülen bir ifade şeklidir. Tâhir-ül Mevlevî edeb-i kelâmı. age. düşüncenin gittikçe daralan ifade şekli olduğundan ölçülülük derecesini aşmadıkça doğal olarak bizi yorar.” Yazar. bize daha çok zevk verir..4 Süleyman Fehmi de edeb-i kelâm için şu tanımı yapmaktadır: “Anlama etki ve kuvvet vermek yahut değersizlik ve bayağılığını gizlemek gibi bazı yararlarını sağlamak için bir düşüncenin özel bir kelimeyle değil. fakat bu örtü. “Bütün kebâire tiryâki bir kopuk tanırım Ne oldu bilmiyorum. Bundan başka mecazî tabirler. şimdi sağ değil sanırım. 40 2 . bu şekilde ölçülülük de gerekli şartlardandır. güzel adlandırmaların eskiden beri kullanılageldiğini ortaya koymaktadır.sözcüklerin kullanılması. stanbul 1984.” şeklindeki beyti ile kendisinin hastalıktan dolayı kan tüküren hemşirezâdesi için söylediği.” 3 4 Mehmet Hengirmen. uygun görülmek için kendine has kelimelerin temin edemeyeceği bazı fazla yararlar üretmelidir.

iğrenme gibi kötü izlenim ve çağrışımlarının önlenmesi sağlanmaya çalışılır. s. kelimeden büyük güzel adlandırmaları karşılamayacağı için eksik kalmaktadır. düşünce ve duyguların gizlenmesi bulunmaktadır. çirkin. Dr. yaygın olan isminden farklı kelime veya ifadelerle dile getirilir. kötülük getireceğine inanılan bir varlığın adını söylememek için o varlık veya durum bilinen. dîde-i iştiyâk açıp müterassıd oldu ki nūr-ı dîde-i Zehra gelir.)” beyti dikkat çekmektedir. Dünü ve Bugünüyle Harput Sempozyumu. Edebiyat. resmî ortamlarda arzedilebilir hâle getirilme işlemi gerçekleşir.468 6 5 3 . Dile getirilmek istenen konu veya düşünceler içerisinde yer alan yasaklanmış / hoş görülmeyen kelime ve ifadelerin güzel adlandırma ile herhangi bir dolambaçlı sözle söylenmesi sayesinde. ahlâka aykırı kabul edilen veya söylenmesi ayıp sayılan varlık. Güzel adlandırmanın oluşum sebepleri içerisinde korku.6 Yukarıdaki tanım ve örneklerden de. (Huriler arzu gözünü açıp baktılar ki Zehra’nın gözünün nuru gelir. Elazığ 1998. s. kaba sayılan sözcük veya ifadelerin aynı anlam alanı içerisinde kabullenilebilir sözcük veya ifadelerle değişimi. Hazırlayan: Doç. ürkme ve iğrenme gibi kötü izlenimler uyandıran ifadelerin bu etkiyi en aza indiren kelimelerle veya ifadelerle dile getirilmesi olayıdır. 455 . kırıcı ve tatsız durumların. ürkme. kırıcı. sert ve kabul edilmeyen bir ifadenin yerine daha yumuşak bir ifade kullanılmış olur. Konuşma esnasında ortama uygun olarak terbiyeli.Süleyman Fehmi’nin verdiği örnekler arasında da Fuzuli’nin “Hūr. Elazığ 2004.5 Güzel adlandırma. Ancak “güzel Süleyman Fehmi. toplum tarafından üzücü. saygılı davranmak. Güzel adlandırmanın kelime grubu ve cümle boyutunda görüldüğünü de göz önüne alırsak. Güzel adlandırma yoluyla. Güzel adlandırma sayesinde toplumun veya bireyin korku. güzel adlandırmanın sadece kelimelerden ibaret olmadığı. toplumun ahlâkî. Ali Yıldırım. Bir terim olarak “örtmece” ile “güzel adlandırma” terimleri eş anlamlı tutulmuştur. bu tür ifade şekilleri için “örtmece kelime” ifadesinin kullanılması. dinî ve örfî değerlerine aykırı kabul edilen ve söylenildiğinde korku. iğrenme yaratan şeylerin. 273-275 Ahat Üstüner. “Harput ağzına has kelimelerin yapı ve anlam özellikleri”. ürkme. muhtelif kelime grupları şeklinde veya cümle boyutunda olabileceği anlaşılmaktadır.

1. Zamma. Nitekim terimin batı dillerindeki karşılığı olan euphemismler. Güzel adlandırmanın yapılış amacı korku. ticarî alanda tüketiciyi ürkütmemek. ürkme. cinayet kelimelerinin karşılığı olarak da “ötenazi” kullanılmakta ve bu sözcük intihar ve cinayet kelimelerinin acımasızlığını örtmektedir. bu anlatım tarzının bütün ürünlerinin ifadesi mümkün olmaz. anne karnında cinayet. nsan yaşamına son verme. 4 . Gizli euphemismlere örnek olarak. Aynı şekilde intihar. “örtmece kelime” terimiyle eş değer tutulması durumunda. slamcı kesimin faiz yerine kâr payı demesinde aynı dil oyunu. Eski eserlerde. uzaklaştırmamak ya da aldatmak amacıyla kullanılan kelime veya ifadeleri verebiliriz. Belki bu ifade tarzına bağlı olarak ortaya çıkan kelimelere “örtmece kelime” demek mümkündür. Gizli euphemismler ve 2. Salatalık yerine kullanılan “körpe badem” ifadesi bunun bir örneğidir. “örtmece” değil de. age. Güzel adlandırmayla ortaya çıkan kelime. Açıklık veya kapalılık bakımından ve örtülü ifadenin maksadı bakımından güzel adlandırmaları ikiye ayırmak mümkündür. fiyat ayarlaması denmesi de aynı biçimde gerçek iletiyi örten ve alıcıyı yanıltmayı amaçlayan dil oyunu örnekleridir. 7 Süleyman Fehmi. oluşan hayata saldırı “kürtaj” kelimesiyle örtülmeye çalıştırılmıştır. anlatılmak istenenden ziyade anlatılan üzerinde çağrışım yaptırır.7 Örtmece kelime ve güzel adlandırmada toplum tarafından hoş karşılanmayan kelimelerin dolaylı ifadeleri vardır. dinsel güdüleme amaçlı bir örtmece vardır. Açık euphemismler olmak üzere ikiye ayırt edilmektedir.adlandırma” kavramının. Bu terim ancak kelimelerle gerçekleştirilen güzel adlandırmaların karşılığı olarak düşünülebilir. iğrenme gibi duyguları uyandıran kelimelerin örtülü ifade edilmesiyle birlikte sözleri gizlemeye yönelik de olabilir. Gizli euphemizmlere tıp alanında ortaya çıkıp kullanılagelen bir çok terimi dahil edebiliriz. güzel adlandırmanın daha çok estetik kaygılarla yapıldığı öne çıkarılmakta ve bu ifade şekillerine edebî sanatlar arasında yer verilmektedir.

Açık euphemizmlerde üzüntü. aralarındaki çeşitli çağrışımlardan dolayı okuyan veya dinleyenin asıl maksadı rahatlıkla anlaması esastır.Güzel adlandırmada toplum tarafından hoş karşılanmayan kelimelerin yerine örtülü bir ifadenin kullanılmasıyla olumsuzluğun telafi edilmesinden söz edilebilir. yalan ve yanlış adlandırmalar bütün dillerde görülmektedir. “Batı dillerinde ve Türkçede güzel adlandırmalar”. Hitler döneminde. Türk Dili Dergisi. ancak bu ifadeler toplumu yanıltmaya yönelik de olabilir. fakat güzelleştirilmiş kelimeler arkasına gizlenmeye çalışılmıştır. Örneğin Reichsaltersheim (=imparatorluk yaşlılar yurdu) anlamını taşıyan mekânlar yaşlı insanların zehirlenerek katledildikleri yerlerdir. “huzur evi” demek yöneticiler tarafından tercih edilmektedir. Güzel adlandırmalarda maksat anlaşılmamak değildir. bir his ve değer yargısını da içeren anlamlarının olduğu açıktır. s. aldatmaya yönelik olarak da yapılmış olsa. 598. 8 Hayriye Bilginer. Sosyal alanda yer alan. fakat “yaşlılar yurdu” demek yerine. bu tür ifadeler kandırmaya. Herhangi bir kavram veya olay bilinen isminden farklı bir isimle anılırken. 443–444 5 . S. Bu dönemlerde Almanya’da yalan sayılabilecek yüzlerce “gizli euphemizmler” propaganda aracı olarak kullanılagelmekteydi. Ekim 2001. “Mesela Bosna savaşı sırasında Boşnaklara uygulanan katliam Sırplar tarafından “etnik temizlik” olarak adlandırılmıştır. yapılmakta olan zulümler. Huzur evlerinin aslında yaşlı insanlarımıza pek huzur verici yerler oldukları söylenemez. Yanıltmaya ya da aldatmaya yönelik bir adlandırmayı “güzel” kavramıyla birlikte kullanmak uygun düşmediği düşünülebilir. “gizli euphemizmler”e batı dillerinde bilhassa II. Kelimelerin veya söz öbeklerinin sadece dilbilgisel anlamlarının değil aynı zamanda bazı dilbilimcilerin imalı anlam diye adlandırdıkları bir duyguyu ifade eden bir içerme. kabalık ve çirkinliklerin etkisini en aza indirmek için dolaylı bir biçimde ifade etmek söz konusudur. Ancak. yalan.”8 Açık euphemizmlerde gerçek iletiyi örten dil oyunu yoktur. Dünya savaşı yılları Almanya’sında rastlanmaktadır. sonuçta kötü ve hoş olmayan bir şeyi güzel ifadelerle dile getirmiş olması dolayısıyla güzel adlandırmalardan ayrı tutmak doğru olmaz. Güzel olmayan. “gizli euphemizm” örneğini ise “huzur evi” terimi oluşturmaktadır.

. s. C. pervasız bir sözün veya uygun olmayan bir gerçeğin yerine konan yumuşak. kulübe. Değişik yörelerde farklı anlamlarda kullanılan sözcüklerden bazıları şunlardır: Tığ:1. . Eğret. . Öşek *Boyabat – Sinop. Kozluca *Keçiborlu – Isparta…) 8. Elazığ.Afyon. Ahır. yani maksadın dinleyen / okuyan tarafından net olarak anlaşılmaması daha çok kültürel farklılık gösteren toplumlar için düşünülebilir. köy evi. *Gölhisar – Burdur…) 4. (Giremez *Araç – Kastamonu) 2. Sancaklıboz – Manisa…) 2. Parasız pulsuz. lyas. *Boğazlıyan – Yozgat) DS. Bağıllı *Eğridir – Isparta. Güdül *Ayaş. “Euphemism”. C.“Euphemism (güzel söyleme veya örtmece). *Eğridir. ambar. *Sütçüler. 35 6 .Sivas. *Iğdır – Kars) 6. Ankara 1993.Çorum. Tifo. (Çankırı. (. Herhangi bir yörede güzel adlandırma olarak kullanılan bir sözcük başka bir yörede farklı anlamlarda kullanılabilmektedir. Büğdüz. nsanlar güzel söylemeyi gücendirmekten kaçınmak için kullanırlar. (Ulubey *Senirkent – Isparta. (Kunduzlu. Çepni *Şarkışla – Sivas. Karamanlı *Tefenni. müphem veya dolambaçlı bir ifadedir (veya ifadenin kullanımıdır). *Elbistan – Maraş. Ovasaray – Çorum. s.Kayseri) DS. . ( *Merzifon ve köyleri – Amasya) 2. çığ. (*Emirdağ – Afyon) 5. Dağdan yuvarlanan büyük kar yığını. Ceza evi. . (Hasanlar *Milas – Muğla) 3. Hacettepe Üniveristesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Toplum. müphem olabileceğini söyleyebiliriz. *Safranbolu – Zonguldak. (Ersis *Yusufeli – Artvin) 7.Kastamonu. (Bağıllı *Eğridir – Isparta. Oldukça kibar bir dilin kullanılmasını gerektiren resmî 9 Ümit Söylemez.3908 Dam: 1. büyük oranda toplumun görgü kurallarını bilmeye bağlıdır. *Yıldızeli – Sivas. *Mucur – Kırşehir) DS. Toprak damlı ev. ğdecik. (Önsen – Maraş) 3. Yüksek Lisans Tezi.1348 Ağrı: 1. Ağlı *Küre.I. davranış ve söylemlerimizin sınırlarını belirler.Uşak. C. çıban gibi hastalıklara verilen ad. s. Yara. Baca. Kapalı yer.Uşak. Sığır ve koyunlarda sıcak ve yağlılıktan ileri gelen bir hastalık (. Ayrıca aynı dili konuşan toplumlarda herhangi bir yöreye ait olan güzel adlandırmanın başka bir yöreye yabancı. Soğuktan ileri gelen bir çeşit hastalık. (Gerede – Bolu.Rize ve çevresi. Yayla *Tefenni – Burdur. Saman yığını.X. Şıhlar *Kızılcahamam – Ankara) 4. (Gökdere *Akdağmadeni – Yozgat) 3. . Oda. As a Reflection of Culture on Language. Hayvan yiyeceğinin saklandığı yer. (*Emirdağ – Afyon.”9 şeklindeki tanımlarda yer alan “müphem” sözcüğü. Yaylada sütlerin saklandığı yer.IV. s. Güney *Yeşilova. “Güzel adlandırmayı anlayabilmek.109 Güzel adlandırma toplumsal yaşayışın ürünüdür.

yapılması hoş görülmeyen davranışlara yasak getirmekle birlikte bu davranışların doğrudan ifade edilmesine de yasak getirir. s. yasak ilişkiler ve zihinsel rahatsızlıklar ile ilgili kelimeler tabu alanlarının büyük bir bölümünü oluştururlar. Güzel adlandırmaya yol açan bir üçüncü neden ise ahlâka aykırı. s. Günümüz insanı dahi “cinler” anılacağı zaman “iyi saatte olsunlar” demektedir. Doğan Aksan da Türkçede kullanılan güzel adlandırılmaları aynı sebeplere bağlamaktadır. doğal vücut fonksiyonları.. Güzel adlandırma ve sebepleri konusunda yabancı dilbilimcilerin tespitleri de yukarıda yer verdiğimiz yerli araştırmacıların tanım ve tespitlerinden pek farklı değildir: Ullmann’a göre güzel adlandırmaya gidilmesinin birinci nedeni. “öldü” yerine “Hakka yürüdü”.10 Resmi olmayan ortamlarda konuşmalarımızı etkileyen tabuları geri plana iter ve onları ifade etmek için uygun kelime seçme konusunda daha hassas davranırız. Toplum tarafından hoş 10 11 Ümit Söylemez. üzücü. kırıcı. “tuvalete gitmek” yerine “ihtiyaç gidermek” gibi güzel adlandırmalar bu gruba misal gösterilebilir. korkulan kavramların yerine kullanılan güzel adlandırmaları belirleyen toplumdur. 37 Hayriye Bilginer. agm. ölüm. Görülüyor ki güzel adlandırmanın ortaya çıkış nedenleri. insanların doğal ve doğa üstü olaylara karşı olan korkularıdır.. ayıp sayılan terimlerin dolaylı ifadelerle dile getirilmesidir.ortamlarda konuşmacılar sıkça kelime dağarcığını iyileştirme diye adlandırılabilecek bu yolu kullanırlar. değerlerinin veya o toplumun bir parçasının aynasıdır. Güzel adlandırmaya yol açan ikinci neden olarak Ullmann.”11 Tabu. Bu tür kaçınılan bir ifadenin en kibar (belki de en az fark edilir) biçimde söylenmesi yönündeki kibarlık eğilimi güzel söylemenin bir diğer bölümüdür. agt. genellikle toplumun değer yargılarına bağlanmaktadır. 441 7 . Güzel adlandırmanın ortaya çıkış sebepleri arasında en başta tabu yer almaktadır. Hemen hemen bütün kültürlerde cinsellik. fakat ahlâka aykırı sayılan kavramları ifade etmek için kullanılan güzel adlandırmada (özellikle cinsellik konusunda) tabunun etkisi daha fazladır. Tabu. eş cinsellik. Tabu kelimeler veya söz öbekleri bir toplumun düşüncelerinin. ayıp sayılan. doğa üstü olaylara karşı duyulan korkularla ilgili görülebilir. Üzüntüye sebep olan. iğrenç durumlarda incelik göstermeyi ele almaktadır. tatsız. belirli hastalıklar.

Sincan *Divriği. utanç duyulacak şeyleri hiç sıkılmadan yapar olmak. Lice – Diyarbakır…) DS. C. (*Kemalpaşa – zmir. Demirkapı *Susurluk – Balıkesir Yenice *Emet – Kütahya. : Kin tutmak. . *Bor – Niğde. s.130 2. . Güzel adlandırma. dalkavukluk yapmak.1224 zayıf.I. (Yayla *Tefenni – Burdur. Bu durumda çoğunlukla alıntı kelimelerden faydalanılır: Dirayetsiz Entrika Hemoroyit : Bilgi ve tecrübesi olmayan. C.X. yüzsüz olmak.I. sahte. Güzel adlandırma ile anlatılmak istenenlerin dinleyenler tarafından anlaşılması : Uydurma. *Lüleburgaz – Kırklareli) DS. kabiliyetsiz. Bazı güzel adlandırma eş anlamlı kelimelerden faydalanılarak yapılır.XXII.çel . beceriksiz. s.672 8 . TS.728 Düzmece Kısmık s. s. s. Hesinke *Merzifon – Amasya.görülmeyen davranışları yerine getiren ya da söylemleri kullanmaktan sakınmayan bireyler zamanla toplumun bir parçası olmaktan uzaklaşırlar. (Uluşiran *Şiran – Gümüşhane) DS.II. C. C. s. olumsuz bir durumu daha hoş sözlerle izah edebilmek. Karaözü *Gemerek – Sivas.2843 3.770 : Cimri. Bu açıklamalardan hareketle güzel adlandırmanın özelliklerini şu şekilde sıralayabiliriz: 1.I. *Düzce – Bolu. kavram veya olayları ifade eden deyimlerin yerine başka deyimlerin kullanılmasıdır: şişgin olmah C.4729 Türküsünü çağırmak : Birine hoşlanacağı sözler söylemek.II.I. s. TS. iktidarsız. gerçek olmayan.VIII. TS. TS. TS. Güzel adlandırma. böylece bu olumsuz havayı dağıtabilmek için bilinçli olarak yapılır: Boğazsak (boğazlı) : Obur. olumsuz bir hava yaratan varlık. *Çarşamba -Samsun. pisboğaz. s.Ordu. hoş olmayan. C. s. pinti. C. gerekir. C.841 : Basur. (*Bor – Niğde) DS.4014 Ar damarı çatlamak: Utanma hissi kalmamak. C. : Dalavere. hile.

s. C. cinsel tabu kabul edilen. Güzel adlandırma kelime. C. kabızlık.398 Ayağa çıkmak DS. kısaca cinsel yasakları gerçek isimleri Ayağı dışarı : : Bozuk Orospu ahlâklı.2975 : Peklik. olmak. TS.4. s. kişinin kendisini veya dinleyicisini utançtan veya diğer duygusal rahatsızlıklardan korumak için başvurulur: Umumhâne nkıbâz Göğüs 5. s. s.1399 : Meme.I.I. TS. C. TS. C. TS.1019 Güzel adlandırma. s.I. s. Güzel adlandırmaya. kibar olmayı gerektiren karşıt cinsiyetlerin bulunduğu Def-i hâcet Aleste : Abdest bozma.C. : Genel ev. büyük abdestini yapma. (*Karaman *Çal – – Konya) Denizli) ile anmamak için yapılabilir: DS. s. kelime grubu veya cümle hâlinde olabilir.211 (Yukarıseyit ortamlarda kaba ifadelerden sakınmak için başvurulan bir ifade tarzıdır: 7.II. C.II.600 : Yabancı (Çaltı *Gelendost – Isparta) DS.397 6. fahişe.I. Güzel adlandırma. 9 . C.IV.

s.4128). Bu destanda mezar için. C.1467). sin (DS. s. 10 . s. C.3637). s.” Manas Han’ın mezarı. C.X. gök-saray” ifadeleri ile tanıtılmıştır. hıdırlık (DS.4013) sözcükleri kullanılmaktadır.Korkuyla ilgili güzel adlandırmaların sayısı oldukça fazladır.4745).1032). s.II.X. Kefen sözcüğü yerine çadır (DS.1841).1547). C. Bunların içerisinde sadece “ölüm” ve “ölmek” kavramlarını ifade eden güzel adlandırmalar şunlardır: son nefesini verdi ayrıldı hayata gözlerini kapadı hakka yürüdü bizi bıraktı can verdi irtihal etti vefat etti sonsuzluğa gitti günlerini doldurdu kara toprağa girdi dar-ı bakaya irtihal etti hayatı sona erdi hakkın rahmetine kavuştu rahmetli oldu sizlere ömür hayatını kaybetti toprak oldu gitti yitirdik mevta oldu ahirete göç etti daha iyi bir hayata geçti ömrü vefa etmedi yaşama veda etti son uykuya yattı ebediyete intikal etti yaratıcısının yanına gitti Türkçede ölüm ve ölmek sözcükleri yerine kullanılan güzel adlandırmaların yanında kefen ve mezar sözcükleri için de pek çok güzel adlandırma kullanılmaktadır. mezar. C. türbelik (DS.XI.II.2641). s.III. s. C.1557). C. mezarlık sözcüğü yerine hece taşı (DS. s. “Mezar kavramı Türklerde ilk olarak “saray” sözü şeklinde destanlarda ve halk edebiyatlarında görülmektedir.IX.2357).2325). C. “saray kertme ev”. yakasız gömlek (DS. C. C.II. s. C. tef (DS. lahit (TS. s. karadam (DS. s. s. kara toprak (TS.VIII. C. Mezar sözcüğü de ölüm gibi üzücü bir kavramı doğrudan hatırlattığı için bu kavram için güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur.VII. “ak-saray.XII. C. kabristan (TS.3156). melez (DS. kabir(TS.II. s.VII. s.III. karayer (TS. C.1465). Ölüm ve ölümü apaçık belirten ifadeler yerine kullanılan güzel adlandırmaların temel sebebini korkuyla beraber inanca da bağlayabiliriz.

Temmuz 2001. seyrana hacet kalmadı.12 Ölümün zor kabul edilir oluşu “ölüm” sözcüğü için birçok güzel adlandırmanın ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Mezar taşı yazılarında ölümün acısı şerbetle tatlandırılmaya çalışılmıştır. Yüksel Ersan’ın Sivas ili “Yukarı Tekke Mezarlığındaki” mezar taşlarından derlemiş olduğu mezar taşı yazılarında kullanılan güzel adlandırma örnekleri şunlardır: “Mekânım dağlar başı oldu. çtim ecel şerbetini. agm.yani “balkonlu saray” denmektedir. Mezar taşı yazılarında ölümün soğukluğu ve zor kabul edilir oluşu.”13 Ölüm kavramının acı ve üzüntü verici durumunu hafifletici bir ifade olan “ecel şerbetini içmek” deyimi güzel adlandırmalar içerisinde en fazla göze çarpan örneklerdendir.. Bunları kabul etmesek bile yaşamın bir bölümünde bunlarla karşılaşmama şansımız yok gibidir. 21. “Mezar Taşı Yazılarında Güzel Adlandırma Kullanımı”. 12 Yüksel Ersan. Kuşlar son şarkıyı besteler dalda Son yolcu kaybolur hazanlı yolda. Gelmeyeceğini bildiğim halde. 244 13 Yüksel Ersan. 259 11 . Yüzyıla Girerken Yazında Dil Kullanımları (I. Üzücü olayları dolaylı bir şekilde ifade eden güzel adlandırmalar olumsuz etkiyi hafifletici bir görevle karşımıza çıkar. Yazın. Bu adlandırmalar mezar taşı yazılarına da yansımıştır. Pamukkale Üniveristesi FenEdebiyat Fakültesi Batı Dilleri ve Edebiyatı Bölümü. s. ölüm kavramını ifade etmede kelimeleri veya ifadeleri kullanırken seçici olmamıza sebep olmuştur. Denizli. s. Çok daha kuzeydeki Türk destanlarında ise. Dil. lokmana hacet kalmadı. mimara hacet kalmadı. taş saray yerine “taş balat” ismi kullanılmıştır”. hayatımızın bir parçasıdır. Deyişbilim Sempozyumu Bildirileri). Zor kabul edilir bir durumun anlatılmasında zor kabul edilir kelimeler ve ifadeler kullanmak acımıza acı katacaktır. fade edilmek istenmeyen olaylar veya nesneler. Gözlerim yollarda seni beklerim. Yapıldı çeşm-i sarayım.

Ankara 1996. s. Aynı metinlerde “ölmek” kavramıyla ilgili sözcükler ve kergek bolmak üzerinde uzun bir çalışma yayımlayan Osman Nedim Tuna. yakınlarına hürmet ve nezaket anlayışı hâkimdir. kergek’in bıldırcın türünden.” 15 “uçmak” sözcüğü günümüzde “aklını yitirmek. bu deyim daha önceki araştırmacılarca “gerek olmak. lüzumlu olmak” ve “ölmek” biçiminde açıklanmış bulunmaktaydı. (Ulusta çokluk yüzünden tükenme yoktur). Metaphorique) bir anlatım olduğu kanıtlanmıştır. 44 12 . Mezar taşı yazılarında kullanılan güzel adlandırmalarda ölen kişiye saygı. delirmiş) sözcüğü güzel adlandırma kapsamında değerlendirilebilir. 14 15 Doğan Aksan.”14 “uç” sözcüğü DLT’de bir nesnenin tükenmesi anlamındadır. “Ölmek” sözcüğü yerine kullanılan bir başka güzel adlandırma örneği ise “kergek bolmak” ifadesidir. Ölümün dehşeti. Bu çalışmayla kergek bolmak (kergek olmak) deyiminin “ölmek” kavramını bir somutlaştırmayla dile getiren deyim aktarmalı (Fr. “boyda ne uç bar. korkunçluğu ve ümitsizliğini Yunus Emre’nin ilk şiirlerinde güzel adlandırılmış ifadelerle görebiliriz. dört yerde kergek bolmak deyimi geçmekte. Engin Yayın evi. Toplumun uygun görmediği davranışları sergileyen ve toplumun söylenmesini yasakladığı veya hoş karşılamadığı sözleri söylemekte pervasız olan kişiler için kullanılan uçmuş (aklını kaçırmış. 18 Besim Atalay. kanatlarını gererek uçan bir kuşun adı olduğunu kanıtlarıyla ortaya koymaktadır. aynı yazıtlarda “ölmek” yerine uçmak eyleminin de kullanıldığına dikkati çekmektedir. s. C. DLT Tercümesi.Ölümün olumsuz anlamını ortadan kaldırmak mümkün olmasa bile olumlu çağrışımlardan yararlanarak oluşturulan yeni anlamın olumsuz etkiyi hafiflettiğini görebiliriz.III. “Köktürk metinlerinde. Yunus Emre’nin ölüm ve fanilik konularını içeren şiirlerinde bir çok güzel adlandırma örneklerine rastlayabiliriz. delirmek” anlamında da kullanılmaktadır. Türkçenin Sözvarlığı. Gök dininde (Şamanizm) ölen kimsenin ruhunun kuş ya da böcek olarak uçtuğuna inanıldığını belirten araştırıcı.

Gitmiş gözünün karası Hem işi yoktur durası Kefen bezinin paresi Sünğüğe sarılmış yatar Buradaki “gözünün karası gitmek” ifadesi.“Vardım bunların katına Baktım ecel heybetine Nice yiğit murâdına Ermeyüben ölmüş yatar Yukarıdaki dörtlükte “ölüm” sözcüğü yerine “ecel” şeklinde bir güzel adlandırmaya başvurulmuştur. ölmek kavramını karşılayan güzel adlandırmadır. Yunus Emre’nin son (ermişlik.IV. stanbul 1971. Bu şiirlerinde de ölüm kavramını değişik güzel adlandırmalarla ifade etmiştir: 16 Ahmet Kabaklı. 116-117 13 . olgunluk) şiirlerinde ölümü umursamazlık vardır. Vuslat ümidiyle bütün korkularını içinden atmıştır. Yunus Emre. Son dizede ölüm sözcüğüyle birlikte kullanılmış olmasına rağmen “yatmak” (TS. s.3162) sözcüğü de ölen kişiyi belirtmek için kullanılan bir başka güzel adlandırma örneğidir.”16 Son dizede “ölüm” sözcüğünü karşılayan “yatmak” sözcüğü Yunus Emre’nin şiirlerinde sıkca kullandığı güzel adlandırma örneklerindendir. Toker Yayınları. Yatmak sözcüğü de ölen kişiyi belirtmektedir. C. s. Atları izi tozulu Önleri tabıl-bazılı l güne hükmü yazılı Şol muhteşem beğler yatar.

Beslediğüm nâzik teni terk etmeye derdim anı Kara toprağa ben anı karayım andan varayım”17 Yukarıdaki dizede “kara toprak” mezar (TS. C. s. dinine. Yukarıdaki dizede “yakasız bez” kefen sözcüğü yerine kullanılan güzel adlandırma örneğidir. Şol bir iki arşun bezin ne yeni var ne yakası Kaftan edüben eğnüme sarayım andan varayım “Yakasız gömlek”. tarihine. kefen (DS. adet ve geleneklerine.. Güzel adlandırmaları toplumun geçmiş yaşantılarına. s.I. s. 17 Ahmet Kabaklı.“Dostdan haber geldi bana durayım andan varayım Kurbanlığa bu canumu vireyim andan varayım “Can vermek” (TS. diğer milletlerle ve kültürlerle ilişkilerine kısaca. Canalıcı hod geliser emaneti ver deyiser Ben emaneti ıssına vereyim andan varayım “Can alıcı”. C.4128) yerine kullanılan güzel adlandırmadır.III.423) ölmek sözcüğünü karşılamakta ve ölümün acısını az da olsa hafifletmektedir. örf. s.XI.II. milletin kültürüne bağlayabiliriz. 116-117 14 . age. C. C. Azrail (DS.1557) sözcüğü yerine kullanılmış güzel adlandırmadır. s.854) yerine kullanılan güzel adlandırma örneklerinden birini bizlere vermektedir. Yunus Emre’nin ölüm sözcüğü yerine kullanılan güzel adlandırmaların yanında. ölümü doğrudan hatırlatan mezar ve kefen sözcükleri için de güzel adlandırma yoluna başvurulduğunu görmekteyiz.

varlığını bu ortamlarda sürdürür. 4.2. Serseri ve külhanbeylerinin hayata karşı umursamazlıkları argonun sulu. yaşamın her alanında meydana gelen olaylarla birlikte nesnelere karşı da alaylı bir bakış açısıyla yaklaşmıştır.I. C. Resmî olmayan ortamlarda kullanılan argo. Milli Eğitim Basımevi. Ölüm gibi acı bir olayı ifade etmede bile alaycı bakış acısını görebiliriz. Argo. Olaylarla birlikte özellikle cinsel organlara karşı da sıkılmaz bir tavır ve normalin üstünde bir hayal gücüyle çok faklı adlandırmalar ortaya koymaktadır. 2. 5. Bu tanımdan hareketle argo yüksek statüdeki insanların kullanım alanı dışındadır. Özellikle söz içerisinde argoyu güzel adlandırmalardan rahatlıkla ayırt edebiliriz. ciddî olamayan ortamlarda zenginleşir ve varlığını sürdürür. çünkü bunların hepsi 18 Türkçe Sözlük. Belirgin olan argo ifadeler ve güzel adlandırmaları birbirinden ayırmak çok güç olmayabilir. rahatlıkla kullanabildiğimiz veya kullanmakta tereddüt Argo. Argo ifadeler toplumsal yaşayışa aykırılığı ifade eder. Bu belirsizliği ortadan kaldırmak için argonun genel özelliklerini şöyle sıralayabiliriz: 1. 3. 139 15 . Argo. Kelimelerin argo olup olmadığını belirlemek bazen çok güç olabilir. şakacı ve gülünç bir dil olmasına yol açmıştır. Fakat argo terimlerin güzel adlandırma olarak kullanımında çok fazla seçici olmak ve dikkat etmek gerekmektedir. ettiğimiz sözcüklerin eş anlamlılarıdır. Argo sözcükler. GÜZEL ADLANDIRMA VE ARGO Argo kelimesi “serseri ve külhanbeylerinin kullandıkları söz”18 anlamındadır. s. Argo. ciddi ve resmi hiçbir olayı ifade etmekte kullanılmaz. stanbul 2002. aynı sosyal grupta olan insanlar tarafından kullanılır. Argo. Güzel adlandırma ve argo fonksiyonları bakımından farklı olmalarına rağmen tabu görüşleri ifade etmede kullanılırlar. hayata gülünç bir bakış açısıyla bakar.

Ama argoda rahatsızlık verici bir kullanımdan kaçınmak için “genel ev” veya “kerhane” kelimesi yerine “mektep” kelimesi tercih edilir. Argo terimler düzgün ve uygun bir şekilde kullanılmadıkça sadece güzel adlandırmanın kibarlığını zedelemez. C. C.III. s. Bazen güzel adlandırmaya benzeyen havadan sudan konuşmalara rastlarız. s. dikkulak. s. C. çiçek.1032). Bazen “pasaportunu eline vermek” (TS.III. Bir şeyi şakacı veya daha hafif bir manada nakletmek bir yere kadar konuşmacıya daha rahat ve özgür bir atmosferde konuşma imkânı sunar. taşlı köy. yarasa (DS. akrep (DS.IV. kefen (DS.resmî olmayan ifadelerdir ve sosyal statüleri eşit olan insanların kullanabileceği sözlerdir. C.100).535). Bunun için “işten atıldı” yerine “pasaportunu eline verdiler” sözü daha çok tercih edilir. aynı zamanda sizi dinleyen insanları gücendirebilecek terbiyesizce bir ifade gibi görülebilir.I. Güzel adlandırma ve argonun ortak yönlerinden biri de söylenmek istenmeyen ifadenin şekilsel özelliklerini içeren sözcüklerle dile getirilmesidir. 16 . s. s.I.2269) tabiri “işten atılmak” ifadesine göre daha yumuşak ve şakacı bir tabir olmasından dolayı konuşmacının ve dinleyicinin üzerinde çok fazla olumsuz bir etki yaratmaz. Altıboğumlu. Örneğin erkek cinsel organı olan “penis” ifadesi yerine “ufaklık”.1434). derikanat. kurt (DS.IV. Argoda cinsel organları belirtmek için kullanılan bazı ifadeler “penis” sözcüğüne göre daha az iğrenç ve kaba görülmektedir. Erkeğin cinsel organı için kullanılan “penis” çok daha kaba ve iğrenç bir sözcüğün yerini alıp güzel adlandırma şeklinde kullanılabilir. s.134) manasına gelip argo bir ifade olmasına rağmen “çalmak” sözcüğünün suç ifade eden yönünü tamamiyle ortadan kaldırmasa bile bu suçu hafifletmektedir.I. “küçük oğlan” gibi terimler kullanmak daha uygun olmakta ve doğrudan “penis” denilmesinin iğrençliğini ortadan kaldırmaktadır. “araklamak” sözcüğü “çalmak” (TS. C. C. s. mezar (TAÜ . “Mektep” kelimesinin normalde okul manasına geldiğini biliriz.230). hastalık (TS. Bu tür konuşmalar genellikle alt sınıf ve bazı tabulardan rahatsız olan gruplar içinde olur. çadır. C.

s.1488); eli büyük, ayı (DS, C.V, s.1715); gezgin, uykuda gezen (DS, C.VI, s.2023); kuyruklu, akrep (DS, C.VIII, s.3020); anadan doğma, çırılçıplak (TS, C.I, s.119); avuç açmak, dilenmek (TS, C.I, s.184) gibi ifadeler güzel adlandırma içerisinde şekilsel özellikler gösteren ifadelerden bazılarıdır. Güzel adlandırma gibi argoda da söylenmesi uygun olmayan tabu kavramların şekilsel özellikleriyle karşımıza çıktığı görülür. Servi altı (mezar, gömüt), kaldırım kuşu (kaldırım, sokak, durak gibi yerleri kendisine iş yeri edinen hırsız, yan kesici; sokak fahişesi, müşterisini sokakta bulmayı alışkanlık edinmiş fahişe), içeri düşmek (hapse girmek, ceza evine konulmak) gibi sözler argo olmakla birlikte güzel adlandırma sınırları içerisinde değerlendirilebilecek ifadelerdir. Halkın gündelik hayatında belirli nesne ve hareketlerin dile getirilmesi, duygu ve düşüncelerin belirtilmesi sırasında, bu unsurların dış yapıları, görünümleri argo ifadelerde öne çıkar. Bu ifadelerde kişinin dış görünüşü ile birtakım varlık ve eşyalar arasında kurulan benzerliklerden faydalanılır. Bu benzetmelerde güzel adlandırmalarda temel kaygıyı oluşturan güzellik ve estetik kaygısı yer almaz. Argocu oldukça sade, yalın, doğal bir mantıkla ve çok rahat bir şekilde hiç sakınmadan bu benzetmelerden yararlanır. “Böylece bazı insanların özellikle bazı organlarının veya vücutlarının bazı bölümlerinin dış yapıları, yeryüzündeki bazı bitkilerin meyve veya ürünlerinin görünümlerine dayanan biçimsel özellikleriyle ilişkilendirilmek yoluyla yeni anlamlar kazandırılmış birçok kelime argoya katılmıştır.”19 Ceza evinin güzel adlandırmada en fazla kabul gören karşılığı “içeri” sözcüğüdür. “ceza evi” (TS, C.II, s.1334) için kullanılan güzel adlandırmalar içerisinde bakış açısından kaynaklanan ifade zıtlığı görülmemektedir. Bu sözcüğün argodaki karşılıkları arasında hem “aslan yatağı” (BAS, s.45) hem de “it deliği” (BAS, s.153) karşılığının bulunması, söz konusu olan ifade zıtlığının bir göstergesidir. Güzel adlandırmayı argodan ayırabilmenin en önemli yolu toplumsal hassasiyeti bilmektir. Dinleyiciyi kırmamak, üzmemek, iğrendirmemek; konuşmacıyı toplumdan soyutlamamak için yasak olan kelimenin veya kelime grubunun yerine kullanılan bütün ifadeler güzel adlandırma kapsamındadır.
19

Halil Ersoylu; Türk Argosu Üzerinde ncelemeler, Leyla ile Mecnun Yayıncılık, stanbul 2004, s. 50

17

3. GÜZEL ADLANDIRMA LE EDEBÎ SANATLAR ARASINDAK

LG

Bir nesneyi veya olayı daha farklı bir isimle, farklı sözlerle güzel ifade etmek kaygısıyla yapılan güzel adlandırma, eski eserlerin bir kısmında edebî sanatlar arasında yer alır.20 Güzel adlandırmalarda bazen, varlık veya olayı ifade için başka dillerdeki karşılıkları olan alıntı kelimelerden faydalanılır. Bir kısım güzel adlandırmalarda kullanılan kelimeler, dilde başka bir anlamla yer almaz, sadece yaygın ismi söylenmeyen nesneyi karşılar, ya da o nesnenin adı yerine kullanılırlar. Ancak söylenmeyen kelimenin yerini tutan bu söz veya sözcüklerden bir kısmının cümle içinde yeni bir anlam kazanmaları söz konusudur. Bu tür güzel adlandırmalarda benzetme, kinaye, mecazlı ifade gibi diğer bir takım edebî sanatlardan yararlanılır. Yeni bir anlam kazanmış bu kelimelerde, yeni anlamla kelimenin asıl anlamı arasında bir takım ilgiler, benzerlikler bulunur. Dolayısıyla güzel adlandırmalarda benzetme çeşitlerinden açık istiare, mecaz-ı mürsel ve kinaye gibi söz sanatlarına rastlamak mümkündür. Mecâz-ı mürsel, “Bir sözü benzetme amacı gütmeden gerçek anlamı dışında başka bir anlamda kullanma sanatı” diye tanımlanır. Atasözü ve deyimlerde çok rastlanan bu edebî sanata, deyimler halinde görülen güzel adlandırmalarda da sıkça rastlanmaktadır. Hasan Aktaş’ın bu sanat için verdiği örneklerden biri, anlamı güzel adlandırmayla ortaya çıkmış bir kelimedir: “Gözlerinde aksi bir derin hiçin Kanadın yayılmış çırpınmak için Bu kış yolculuk var diyorsa için Beni de beraber al anneciğim” Necip Fazıl Kısakürek Dörtlüğünde “yolculuk” kelimesi, “ölüm” yerine kullanılarak mecâz-ı mürsel sanatı yapılmıştır.21 Sözlüğümüzde yer alan kelimelerden güzel adlandırma için mecâz-ı mürsel sanatı ile yeni bir anlam kazanmış olan kelimelerden bir kaçı şunlardır: Evraksız: Namussuz, şerefsiz
20 21

Süleyman Fehmi, age. Hasan Aktaş, Edebî Sanatlar, mge Kitap evi, Konya 2002, s. 38 - 41

18

Acı yer: Ölü evi Açık ağız: Geveze Fırlama: Piç Ar damarı yırtılmak: Utanmamak, terbiyesizlik etmek Ahiret uykusu: Ölüm Güzel adlandırma amacıyla oluşturulmuş, yani yeni bir anlam kazandırılmış kelimelerin bir kısmında da edebî sanatlardan kinaye sanatı görülmektedir. Kinaye, benzetme amacı taşımadan hem gerçek, hem de mecâzî anlamla kullanılan bir kelimenin söz içinde daha çok mecâzî anlamıyla yer almasıdır.22 Örtmece kelimelerde söz içinde kelimeye yüklenen asıl anlam yeni anlamdır ki bu anlam kelimenin mecaz anlamıdır. Kelimenin asıl anlamı kaybolmasa bile, kastedilen anlam kesinlikle yerini tuttuğu kelimenin anlamıdır. Güzel adlandırmalardan; “Alkışçı: Dalkavuk Algı: Rüşvet Allanmak: Sarkıntılık etmek Antika: Garip, tuhaf Arkadaş: Eş Atıcı: Asılsız konuşan Eli uzun: Hırsız” gibi kelimeler kinaye sanatına örnek olarak verilebilecek kelimelerin bir kısmıdır. Güzel adlandırmalarda kelimelere yeni bir anlam kazandırılırken, söz konusu nesne, durum veya olayı adlandıran kelimenin gerçek anlamı arasındaki benzerlikten faydalanılır. Dolayısıyla edebî sanat olarak bu ifadelerde daha çok benzetme sanatları bulunur. Bu benzetmeler de benzetmenin gelişmiş şekli olan ve sadece benzeyenle yapılmaktadır. Açık istiare denilen bu edebî sanat klasik şiirimizdeki mazmunlarda da görülür. “Benzeyen unsurun isminin, benzetilen ismin yerini tutacak şekilde kullanılması” denebilecek bu edebî sanatın tanımı, güzel adlandırmaların tanımına da büyük yakınlık gösterir. Sözlüğümüzde yer alan kelimelerden açık istiare sanatı taşıyan sözcüklerden bir kısmı şunlardır:
22

Hasan Aktaş, age., s. 42 - 46

19

mecâz-ı mürsel ve açık istiare edebî sanatlarının görüldüğünü tespit ederek bunlara birkaç örnek vermeyi yeterli görüyoruz.Ayaz: Kel Batkın: Müflis Boş: Cahil. kaba davranışlarda bulunmak Bu edebî sanatların dışında bir kısım güzel adlandırmaların bünyesinde diğer benzetme çeşitleri olan edebî sanatları taşıyan güzel adlandırma örneklerini tespit etmek de mümkündür. işe yaramayan Çiğleşmek: Yersiz. 20 . bu bölümde güzel adlandırmalarda en çok kinaye. Çalışmamızın temel amacını oluşturmadığı için.

C.II. gelincik (DS.VI. Hastalıklarla lgili Güzel Adlandırmalar Korkuyla lgili Güzel Adlandırmalar Ahlâkî Değerlerle lgili Güzel Adlandırmalar nançla lgili Güzel Adlandırmalar Kusurları Gizlemeye Bağlı Güzel Adlandırmalar ve yapılış sebeplerini şu başlıklar altında 1. 2. gözel hastalık (DS. s. akarca (DS. Bu tür kelimeler insanları korku ve üzüntüye sevk edebileceği için bu kelimelerin yerine dolaylı yoldan hastalığı ifade eden kelimeler kullanılmalıdır. s.VIII. C. C. C. Hastalık adının söylenmemesi ya da güzel adlandırmayla ifade edilmesi hastanın düşüncesinin farklı yöne kaymasına sebep olur. Tüberküloz ve cüzzam gibi bazı terimler bulaşıcı hastalık olmalarından dolayı kullanımları kısıtlanmış kelimelerdir.1979). tüberküloz (TS. güzelağrı (DS. s. BÖLÜM 1. s. GÜZEL ADLANDIRMANIN ORTAYA ÇIKIŞ SEBEPLER Güzel adlandırmanın yapıldığı yerleri inceleyebiliriz: 1.1. s. HASTALIKLARLA LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Hastalıklarla ilgili güzel adlandırmalar daha çok tedavisi olmayan ya da tedavisi uzun süreli olan hastalıklar için kullanılır.X. s. 1. C.3726).VI. s.66). C. 3. kurudan (DS. 1. C. s.VIII.VI.3011).I. ince hastalık (TS. 21 . C.2732).139). ince ağrı (DS. C.1392). Güzel adlandırmanın yapısında olan naziklik ya da dolaylı yoldan ifade etme hastalıklar için de kabul görür ve yıpratıcı olmaz. sütçe (DS. 4.2537).VII.I. 5. 1.2178).2243). s. s. C. kel hastalık (DS. Örneğin “verem” yerine halk arasında birçok örtülü ifade kullanılmaktadır: “adı belirsiz (DS.

Çelmen eşiyle mutlu bir 24 yıl geçirdi. s. s. özellikle veremle ilgili güzel adlandırma örneklerine yazılı basınımızda sıkça rastlarız. “hücre büyümesi”. adı batası (DS. Der Internationalen Bezıehungen und Des Gesundhcıtswesens Im Deutschen und Türkıschen. agt. s. örken (DS.4260)” denmesi de kanser hastalığının üzücü durumunu az da olsa hafifletici bir ifade olur.3343).IX. s. C. Hastalıklarla ilgili bazı gazetelerde yer alan güzel adlandırmalar şu şekildedir: “Çok sevdiği eşinin ölümünden sonra evine kapanan ve dört yıldır hiç dışarı çıkmayan Siverekli Sinan Çelmen (50) üzüntüden kör oldu. 92 24 Ümit Söylemez.3762).”24 23 Yüksel Ersan.1394). Hatice Çelmen’in yakalandığı amansız hastalığa yenik düşmesine kadar sürdü.2983).65). Bu mutluluk. Hacettepe Üniveristesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. C.II.VIII.I. Alltagssprache und in den Fachsprachen Der Politik. Edebe aykırı ve utandırıcı bazı hastalıkları dolaylı yoldan ifade etmeye çabalarız. C. kif (DS. Güzel adlandırma bu yönüyle korkulu ve üzücü bir durumu hafifletici etkisiyle karşımıza çıkar.C.XI.X.I.VIII. yeyilme (DS. Kanser yerine “incitme beni (TS. s. C. Örneğin “frengi” hastalığı “kötü yara (DS. s. ayığ (DS.3347).VIII. C. s.417)” sözcükleri “verem” yerine kullanılan güzel adlandırma örnekleridir. külleme (DS. C. s. s. Ankara 2000.XI. C. yenirce (DS. Hastalıklarla. s.3030).IX. Doktorlar kanser kelimesini kullanmak yerine “tümör”.2870). s. Aynı cümle içerisinde geçen “hastalığa yenik düşmek” “ölmek” sözcüğünü karşılayan örtülü bir ifadedir. Doktora Tezi. öpke avrûu (DS. C. 75 22 . s. Eşini toprağa verdikten sonra kendini evine hapseden Sinan Çelmen. “atipik hücre çoğalması” ifadelerini kullanarak hastalığın daha katlanılabilir olacağı inancındadır.4246)” şeklinde adlandırılır. C. s. C. yaşadığı üzüntü sonucu geçen yıl iki gözünü de kaybetti.IV.”23 Yukarıdaki ifadede geçen “amansız hastalık” kanser yerine kullanılan güzel adlandırma örneğidir.. s. Güzel adlandırma bazı hastalıklarda kibarlık gerekçesiyle ortaya çıkar.2943). şerbetleme (DS. C. “Toprağa vermek” sözünde ise ölüm ve ölmek sözcüklerinden kaçınıldığı için olumsuz etkiyi hafifletici bir durum söz konusudur.

s. deli olmak. nme inmek.IV. gürbüz ve sağlam bir çocuğun birden bire zayıflayarak tanınmayacak hale gelmesi (Şeytanın değiştirdiğine 25 26 Yüksel Ersan.III.”26 “Verem” yerine kullanılan “tüberküloz” (TS.1473)” gibi adlandırmalar korku ve hurafelerin sebep olduğu örtülü ifadelerdir. 91 23 . s. Bağışıklama uzmanı Prof. s.. tutalga (DS. tıbbın tarihçesi gibidir. Dr. Özellikle sara hastalığı için bu tür kullanımlar yaygındır. agt. C. Doktorlar arasında kullanılan “tüberküloz.3998). C. Bazı hastalıklarda korku ve hurafelerin sebep olduğu güzel adlandırma olayı görülmektedir. 93 Yüksel Ersan.I. “Cerrahpaşa Tıp Fakültesi’nin “Sürekli Tıp Eğitimi Sempozyumu” çerçevesinde düzenlediği “Çocuk ve Erişkinde Bağışıklama Sempozyumu”nda konuşan uzmanlar çocukların yüzde 90’ının aşılanması halinde hastalıklara karşı tam koruma sağlanacağını vurguladı.”25 Yukarıdaki paragrafta “verem” yerine “ince hastalık” la birlikte “tüberkülozun” da kullanıldığını görüyoruz. s. Necla Akkaya.111).IV. ölmek üzere olan bir hastanın dili peltekleşmek (DS.2943) sözcüğü sıklıkla kullanılan tıp terimi olarak güzel adlandırma şeklinde karşımıza çıkmaktadır.1055) gibi anlamları olan “çalınmak” sözcüğünde korku ve inanca dayalı örtülü ifadelerin en güzel örneklerden birini görebiliriz. Bazı hastalıklar için kullanılan terimsel ifadeler halk arasında yaygınlık göstermektedir. s. s. bakteriyoloji ve enfeksiyon hastalıklarında da çığır açtı. enfeksiyon” gibi terimler toplum tarafından kabul gören güzel adlandırmalardır. Korkuyla birlikte inancın da sebep olduğu güzel adlandırmalardan biri de “çalınmak” sözcüğüdür. “Sara” yerine kullanılan “al basma (DS.“Tüberkülozun tarihçesi bir bakıma insanlığın.3303). s.I. Raşitizm hastalığı. bazı çevrelerin Tüberküloz aşısının etkinlik oranını tartıştığını. hemoroid. hepatit. C. bu oranın sıfır ile yüzde 80 arasında olduğunun yaygın kanı olduğunu belirtti. oynatmak (DS. Çalınmak sözcüğüyle birlikte “değiştirme” sözcüğünde de korku ve inancın güzel adlandırmalardaki etkisini görebiliriz. C. 1882’de Koch’un basili tanımlaması sadece umutsuz ince hastalığın tedavisinde önemli bir adım olmadı.. C. C. ağrı tutmak (DS. s. dışarlık (DS. C.207). cin çarpmak. agt.X.IX. s. CA.

C. s.X.65 : Verem. bozgun (DS. C. hangi sözcüğün veya söz öbeğinin ne tür bir güzel adlandırma olduğuna karar vermek bazen çok güç olabiliyor. Bu tür güzel adlandırmalar görgü ve nezaket anlayışımızın sonucudur.751). s. C. inanç ve ahlâkî düşünceyle de ilgili olabiliyor.I. DS.I. Deli. Güzel adlandırmaların sınırlarını belirlemek.4328) gibi güzel adlandırmalar daha çok tercih edilir ve bu sözcükler “hamile” sözcüğüne göre daha nazik ve kibar bir söyleyiş şekli olarak kabul görür. ağır ayaklı (DS. Doktorlar da bu tür güzel adlandırmaları kullanırlar. Onun yerine kullanılan “bebek beklemek (TS.1425) daha çok tercih edilir. C. “ishal” sözcüğü yerine “sürgün (DS. s. yüklü (DS. s. s.IV. Örneğin Türkçede “kusmak” yerine “istifrağ etmek” (TS. Hastalıklarla ilgili veya bir hastalığın ismini söylememek için kullanılan bir güzel adlandırma aynı zamanda korku.II.XII.II. C. s. s. Bu sözcüğün anlamını “cin çarpmak” la ilişkilendirdiğimiz zaman inançla birlikte korkunun etkisini de bu güzel adlandırmanın ortaya çıkış sebepleri arasında görebiliriz. C.4407). C. s. C.I. s. DS. Tespit ettiğimiz kelime veya deyim halindeki güzel adlandırmalardan hastalıklarla ilgili olan güzel adlandırmalar şunlardır: adı batası adı bellisiz : Köstebek de denilen çıban. bozguna düşmek (DS.751) sözcükleri kullanılır. Türkçede “hamile olmak” tercih edilen bir ifade şekli değildir. “Hastalığınız nedir?” ya da “Ağrınız var mı?“ gibi cümlelerin yerine “Herhangi bir rahatsızlık hissediyor musunuz?” veya “Rahatsızlığınız nedir?” gibi cümleler kullanırlar.280). sıraca. nsanlar birbirlerini rahatsız etmemek.inanılır.II. C.3720).1402) sözcüğünün güzel adlandırma olarak kabul görmesinde korkudan çok inancın rolü vardır.66 24 . Örneğin. akıl hastası için kullanılan “çalınmak” sözcüğünün oluşum sebebini bazen hastalıktan çok inanca bağlayabiliriz. s.XI. üzmemek için “hasta” sözcüğü yerine “rahatsız” veya “kendini iyi hissetmemek” gibi ifadeleri kullanırlar. Türkçede hamile kadın için kullanılan birçok nazik ve kibar ifade tarzı vardır. kemik veremi. C.) anlamlarına gelen “değiştirme” (DS.

adını eller alsın ağrı tutmak ağrı akarca : 1) Müzmin yara. s.854 : rinli kabarcıklar dökerek yüzde izler bırakan ateşli.I. 2) Oğlanlık da denilen ateşli bir çocuk hastalığı. DS.I. C.I. s. C.417 : Boğmaca. C.I.68 : 1) Loğusa kadınlarda görülen bir hastalık. C.535 Dedim ucadan. 4) Deri veremi. s. loğusa humması.220 : Kötürüm. s. DS. 5) Domuz.139 akıl hastalığı aklını bozmak al basma : Delilik.213 : Verem. DS.III. şımarıklık. s. delirmek. TS.I.833 : 1) Öldürücü. C. s. DS. s. C.I.1402 diyabet dönük dutargalı : Şeker hastalığı. C. DS.1586 : Saralı. : Cüzzam hastalığı. C. 2) Bulaşıcı beyin hastalığı (hayvanlarda).66 : Sara hastalığına yakalanmak. C. TS. 3) Sonradan görmelerdeki gurur. DS.I. şeker. C. 3) Daima akan çıban.) DS. 3) Öldürücü hastalık. s.680. fistül. DS. DS. 2) Sara hastalığı. C.276 değiştirme : 1) Raşitizm hastalığı. (Şeytanın değiştirdiğine inanılır. sarası olan. 3) Yılan. ağır ve bulaşıcı bir hastalık. s. sıraca. s.I. TS. s. C.I. DS. TS.4488 25 . cinnet.IV. C. Çiçehden gızılcadan K A. s. DS. s. s. Sesin çıhmaz bacadan. cüzzam. C. kahredici. inme inmiş. C.I. C.207 alınmış alkın ayığ büyük öksürük can alıcı çiçek : Felçli.I.IV.II. DS.111 : Tifo.I. TS.65 : Üzerine düştüğü konudan başka bir şey düşünemez olmak.I. s. 4) Akrep.109 : 1) Kemik veremi. 2) Gürbüz ve sağlam bir çocuğun birden bire zayıflayarak tanınmayacak hale gelmesi. s. s. s. C.421 2) Azrail. C. s. DS. 5) Bel soğukluğu. Allah seni gurtarsın. kibir.XII.

fenâ. DS.2537 : Akciğer veremi. müfsid.1753 : 1) Diş nezlesi. 2) Kalp hastalığı. s. 2) Kötülük eden. C. 3) Yılancık hastalığı. DS. s. C.2581 26 . C.II. s. DS. 3) Sancı.1755 gelincik : 1) Verem. boyun sıracası. DS. DS. C.2178 : Karasevda denilen akıl hastalığı.1394 : Felç.V.V. C.2243 : 1) Kötü. C.VI. DS. peri. durumu ölüme yakın olan (kimse). alçak.2522 : Verem.1091 hıcılayık hınam içağrısı ileze ili ince ağrı ince hastalık incitme beni inme issice kabaram : Boğmaca.VII. C. s. C. s. DS.VII. s.VIII.VI. C. 8) Süt çocuklarında görülen öldürücü bir çeşit hastalık. DS. 7) Yüzde olan bir çeşit çıban.VI.II.2356 : Kemik veremi.II.VII. ağrı. DS. hastalıklı. DS. C. fâsid. 4) Arpacık denilen bir çeşit göz hastalığı.VI. s. s.1392 : Kanser hastalığı. kalp hastalığı. s.II.engi engin : 1) Nezle.1980 : Kolera hastalığı.2503 : Veremli. DS.VII. C. 2) Genellikle çene altının ve yüzün şişmesiyle beliren hastalık. 3) Ağır hasta. C. 5) Böbrek hastalığı. C. C. DS. cin. s. 2) Bademcik iltihabı. TS.VII. C. DS. s. TS. s. nüzul. C. 3) Anormal hastalıklara veya kanserli urlara verilen isim. 6) Lenfa düğümü iltihabı. s.2362 : Dizanteri ya da kolera hastalığı.VI.2559 : Üzüntüden olan sinir hastalığı.VII. DS. s.VI. DS.2521 : Hayâlet. C. s. TS. s. C. 4) Felç. DS. bir çeşit delilik.1980 gelincikleme göğertme gözel hastalık gözenti güzelağrı habis : Heyecandan ileri gelen bir çeşit sinir hastalığı. C. C. s. TS. s.VI. s. s. s.2113 : Verem.2180 : Verem hastalığı. DS.1400 : Verem.1979 9) Bir çeşit mantar. C.VII.

C.3011 : Verem hastalığı. C.2651 : Kuşpalazı. DS.IX. DS.VIII.1854 : lletli. DS. kan çıbanı. C. s. C. s. C. pamuğa benzer.III.2654 : Verem.3315 : Verem.X. DS. s. DS.XII. DS. s. s. s. s.III.3011 : Kolera. s.2252 miskin hastalığı (illeti) : Cüzzam.2637 : Tifo hastalığı.VIII. göz görmez olmak. belsoğukluğu gibi hastalık.VIII. DS.VIII.2983 : Romatizma. C. s. s. 2) Bir çeşit çiçek hastalığı. C. aft. DS. DS.VIII. DS.3030 : Cüzzam. DS. C. C.VIII.VIII. s.VIII. C. C.VIII.3564 27 .2289 : Zatürree hastalığı. s.3013 : Dizanteri. s.VIII.3403 : Katarakt olmak.karamübarek karabakma karayatalığ kel hastalık kızdırma kızılcık kif kirli paçavra köme kötü yara kuruyel kuruburu kurudan kusah kuşkuyruğu külleme lepra malûl oturag öğkenli öpke avruu örde örken pamukçuk : Şirpençe.3486 : Frengi. DS.2956 : Frengi.VIII. s.3343 : Rüşvet. s. dil.2862 : 1) Kızamık hastalığı. DS. DS. DS.1894 : Kötürüm. DS. s.IX. C. difteri.IX.III. sakat. TS. s.IX.2880 : Kızamık hastalığı. DS. s. 2) Öksürük. s. C.VIII. C.3347 : Daha çok bebeklerde görülen. C. 2) Difteri. DS.2732 : Sıtma. TS. C.III.IX. C. C. s. kötürüm.4573 : 1) Büyük çıban. hastalıklı. s. C.3295 : Süreğen öksürüklü. DS. s. C. DS. TS.2864 : Frengi hastalığı. DS.VIII. C. C. C. s.III. TS. DS. DS. DS. C. s. ağız ve boğaz çevresinde ortaya çıkan.VIII. C. s. C.IX. hasta. s.VIII. s.TS.2870 : Kolera hastalığı.1993 paryandı perde inmek punta seçime : Kızamık hastalığı.3016 : Frengi hastalığı. C. s. C.IX.3344 : 1) Verem hastalığı. iltihaplı bir mantar hastalığı. bronşitli. s. C.

DS.3962 : Kötürüm. 3) Zatülcenp.4246 : Kanser. C. 3) Cüzzam. 3) Zatürree.X. C. C.XI.4768 2) Kabakulak. C. s.4053 : Zatürree.X.3888 : 1) Tifo. C. DS. DS.XII.IV. 2) Zatülcenp. DS.3675 : Tifo.3619 : 1) Humma. DS. DS. DS. 4) Sakat. 2) Tifo. 3) Humma. s.XI. TS. DS. C. C. DS. s. s.4267 : Veba.XI. s. s.X. C. s. C.X.4199 : 1) Frengi. s. C.X.XI. C.3893 : Koltuk altında çıkan kan çıbanı. ateşli bir hastalık.X. DS.XI. s. 4) Zatürree. felç.4078 : 1) Hasta.s. s. 2) Yoksul. 2) Tifo. s. s. C. C.XII.3336 28 .3931 : Kötürüm.XII. DS. s. DS. 5) Öldürücü grip. C. C.X. C.4816 : 1) Humma ve benzeri ateşli hastalık. felç. C. DS. TS. C. s.XI.3979 : Sara hastalığı. DS.XI. s.3961 : 1) Bir çeşit çıban. DS. s.IV. DS. C. C. s. DS. s.XII. C.3998 : Felç olmak.4775 : Sara hastalığı. DS.4801 : nme.X. s. 4001 : Verem.2943 : Boğmaca. 2) Akciğer hastalığı. s.X. s.XII. s.IV. TS.4316 : Frengi ve bel soğukluğu gibi cinsi münasebetlerle bulaşan (hastalık).2474 : Şarbon hastalığı. C. s. C. DS. 2) Şirpençe. DS.X. DS.4753 : 1) Tifo. C. C.sedef hastalığı sırtı yarma sökel ter terleme terletme tilkiburnu topaç topak töker tutaklık tutalga tutulmak tüberküloz uzunöksürük üşütme vahıtsız yatağan yatalık yenirce yeyilme yıldırım yumrucak zührevi : Sedefi andıran pulcukların belirmesiyle ortaya çıkan bir deri hastalığı. DS. s.4260 : nme.

Bununla birlikte hayatını kaybeden kişiye saygı duymak veya hayatını kaybeden kişinin yakınlarının üzülmesine sebep olmamak için böyle bir kavramın ifade edilmesinde güzel adlandırma yoluna gidilmektedir. “Türkçe’de örtmece sözlükler üzerine bir araştırma”. latif”28 şeklimdedir. C.1. maviye çalar renk. 2. Dinî inanışa göre kötü ruhların başı olarak nitelenen varlık olan “şeytan” sözcüğü yerine “iblis. Söylenmesi hoş karşılanmayan veya yasak kabul edilen kavramlar “tabu” olarak görülür. Milli Eğitim Basımevi. Aralık 1996. s. “Tabu sözcüğü aslında Polonezce bir sözcük olup “yasak olan” veya “kaçınılan şey” anlamında kullanılmaktaydı. ahlâkî düşünceyle ilgili tabular ve üzüntüye sebep olan kavramlarla ilgili tabular. “yasak”. albız. Bu sözcüğün Azrail sözcüğü 27 Işıl nce Özyıldırım. KORKUYLA LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Korkunun sebep olduğu güzel adlandırmalar genellikle “ölüm” kavramıyla ilgilidir. s. Korkuyla ilgili tabular beraberinde korkuyla ilgili güzel adlandırmaları getirmektedir. teccel. güzel. bazılarını ise gizlemek amacıyla kullanılmaktadır. Ullmann ise günümüzde “tabu” sözcüğünün anlamının iki zıt yönde algılandığını vurgulamaktadır. stanbul 2002. diğer yandan “esrarengiz”. S. bazı duygu ve düşünceleri ifade etmek. Azrail için kullanılan “alıcı. Dil. gökçe” ifadeleri içerisinde “gökçe” sözcüğünün anlamı “gökle ilgili. 50.”27 Tabu sayılan kavramları üç grupta değerlendirmek mümkündür: Korkuyla ilgili tabular. Tabu kavramları ifade etmenin yollarından biri de güzel adlandırmadır. “tehlikeli” ve “belirsiz” anlamlarında kullanılmaktadır. 16 28 Türkçe Sözlük. semavi. mekir nekir. “tanrıya adanmış” anlamları olan “tabu”. 1.II. 1021 29 . Bir yandan “kutsal”. Ölüm kavramını ifade eden güzel adlandırmaların temelinde korku ve inanç yatmaktadır. Bazı kavram ve nesnelerin varlıkları kabul edilse bile söylenmesi hoş karşılanmaz. elbiz” gibi ifadeler kullanılmaktadır. can alıcı. Dil Dergisi.

s. “mal kadını” gibi adlar verilmesi. C. C.3356).”29 Biz bu araştırmamızda uğursuzluk kavramının inançla ilgili olduğunu düşünerek uğursuz sayılan hayvanlar için kullanılan güzel adlandırmaları inançla ilgili güzel adlandırmalar grubuna dahil ettik. s. 18 30 . “Korkudan kaynaklanan güzel adlandırmalar yalnızca dinî konularla sınırlı kalmamakta aynı zamanda korkulan veya uğursuz sayılan bazı hayvanlar için de kullanılmaktadır.3559). Korkuyla ilgili güzel adlandırmaların temelinde inanç yer alır. C. şeytan. Türkçe’ de “baykuş” denilen kuşa Anadolu’da “hayırlı kuş”. gezer (DS. s. yılanın bazı yörelerde “şerbetli sürüngen” olarak anılması.4036). s. yırtıcı bir kuşa “akbaba” adı verilmesi de örtmece sözcük örnekleridir. hortlak” sözcükleri yerine “ubur (DS. ürküldüğü. s. öldürücü bir böcek türüne “karadul”. mekir nekir (DS. agm. 29 Işıl nce Özyıldırım. Azrail.XI.1963).4019). C. s. hotik (DS. Üçok’a göre. s. geçkin (DS. uğursuz sayıldığı için “gelincik” gibi güzel bir adla alınan hayvanın Anadolu ağızlarında “gelin kadın” .2022). s. C. Örneğin. sayıp (DS. ili (DS.VI.XI. C.IX. öşek (DS. Türklerde de böyle bir inanışın eskiden beri var olduğunu bugün Anadolu’nun kuzey bölgelerinde arıya “arı sineği” denilmesinden anlıyoruz.4781)” sözcükleri kullanılmaktadır.XII.3261). iblis (TS. şeytan cin gibi varlıkların olduğuna inanmayan kimseler için bu kavramlar korku yaratmaz ve dolayısıyla böyle bir inanca sahip olmayanlar bu tür sözcükleri kullanmaktan kaçınmazlar. C. C.II.IX. C. “güzelce” gibi adları da vardır. “mal gelini”.VII. s.VII.X. s. C. cin gibi sözcüklerin güzel adlandırmaya konu olmasının sebebini inanca bağlayabiliriz. obur (DS. s. s.4590).1324).yerine kullanılan bir güzel adlandırma oluşunun sebebini korkudan çok toplumun inancına bağlayabiliriz.XII. Türkçede “cin” sözcüğü yerine “umacı (DS. Ayrıca “cadı. C. Aynı şekilde. uçuk (DS.2522). Birçok dilde tabu olan hayvanlardan biri de “arı” dır. C.VI.2419)” sözcükleri tercih edilmektedir. Korkunun inanca bağlılığı sadece dinî konularla ilgili değildir. Azrail.. s.

C.V. gara canavar. s. s. 3) Öldürücü hastalık. uzun (DS. s. DS.432 : Kefen.749 dünyaya vedâ etmek : Ölmek. ferik.4250)” şeklinde güzel adlandırmalar kullanılmaktadır. s. DS. Bu güzel adlandırmalar insanlara zararı dokunabilecek görünüm itibariyle korkulan hayvanlar için kullanılır. slamiyete göre isminin anılması hoş karşılanmayan “domuz” sözcüğünü inançla ilgili güzel adlandırmalara dahil edebiliriz. s.1704 : Felaket. domuz için “adıyaman. C. devasız hastalık.185 dağdagezen (dağdaki) : 1) Kurt. s. 2) Domuz. alıcı Allah emri ansızına uğramak atılıp gitmek can alıcı cansız at çadır : 1) Azrail.III. C. TS. TS. C.I.III. DS.I. s. terkili” ifadelerini görebiliriz. uzunböcü (DS. s. kahredici.V. DS. TS. s. DS. C. ölmek. DS. s. C.804 : 1) Sümüklü böcek. C.I. düşman. s.280 : Birdenbire bayılmak. Sözlüğümüze dahil ettiğimiz kelime ve deyimler arasında korkuyla ilgili olduğunu düşündüğümüz güzel adlandırma örnekleri şunlardır. TS. Bunların dışında yengeç için “adı kötü. C. C. C. C. kuyruklu.I. C.421 2) Azrail. DS. C.215 : Deprem.854 : Tabut.I.369 : 1) Öldürücü.1752 : Kuduz köpek.223 : Birdenbire ölmek. s.XI. s. DS.4053). C. yerdegezen (DS. zelzele.749 el çekmek elbiz engebe esiren : Ölmek. DS. s. toprağa kavuşmak.4790). kurt için “dağdaki” şeklinde güzel adlandırmalar mevcuttur.V. C.Uğursuz sayılan hayvanların dışında inançtan kaynaklanmayan bir korku duyulan hayvanlar için kullanılan örtülü ifadeleri bu grup içerisinde değerlendirdik.I. gaban. s. TS. C. TS.XII.I.I. C. s. dağdagezen. gısdırgaç”. kehten bakan” . C.V.1782 31 . s. s.III. 2) Şeytan.I. s.1032 bir avuç toprak olmak : Ölmek.I. C.1324 dünyaya gözlerini kapamak(yummak) : Ölmek.XI. Örneğin “yılan” için “evren (DS. 2) Öldürücü. s. Yılan gibi akrebin de insanlar için ölüme sebep olabilecek bir hayvan olmasından dolayı örtülü ifadeleri mevcuttur. Akrep için kullanılan güzel adlandırmalar içerisinde “altıboğumlu.1813). C. hınzır. DS.

gömülmek.II.IV. DS. 3) Tutukevi. C. s.3020 : Mezar. zararlı hayvanlar.2642 : Mezar. s. TS. domuz vb. idam etmek. s. s. DS. ecel.1846 : Ölüm. C.4672 kara toprağa aş olmak : Mezara girmek. s.XII.V. s. 2) Ölü.1813 : Sarı akrep. s. s. C. kabir. sin.4535 : Mezar. C. s.III.V. s. C. C. DS. C.4664 : Asmak. ölmek.3308 ruhunu teslim etmek : Can vermek. s.III. TS.1415 : Mezar.1198 : Mezar taşı.3308 2) Çocukları korkutmak için uydurulmuş hayali yaratık. DS. C. ölmek. s. DS.III.2119 gözü toprağa bakmak: Ölmek üzere olmak. s. sanduka. s.4666 : Akrep.2907 32 .2201. TS. s. C. C. C.VII.1049 günleri sayılı (olmak ) : Bir kimsenin ölümü yakın (olmak).II.II. s.VI.2655 : Akrep.evran [evren] ferik gidergelmez göcemek : Büyük yılan. DS. DS. s.2325 : Mezarlık.VII.IX. s. C. DS.1547 : Ölüm.2357 : Dünyadan âhirete göçme. C. ölmek. C.IV. s.VIII. C.VIII. C. TS.1465 : Ölüm.II. DS. TS.II. TS. C.1197 hayatıyla ödemek hece taşı hıdırlık irtihâl kabir kabristan karadeve karadam karayazı karayer karayol kuyruklu lahit öcü : Hayatına mal olmak. umacı. DS. s. C. s. TS. C.II. ölmek. DS.2380 salaca sallandırmak sallantı sarıoğlan : 1) Tabut. C. C. eceli gelmek. s. TS. C. DS. TS.2074 : Ölmek. s.2641 : Ölüm.XII. DS.1073 günü yetmek (gelmek) : 1) Vâdesi tamam olmak. C. toprak. C.2427 : Deprem DS. C. vefat. 2) (kadınlar için) Doğum vakti gelmek.XII.VIII.1074 hayata gözlerini yummak (kapamak) : Ölmek. kara toprak. C.IX. ölüm.VIII.II. s. TS. DS.VI. C. s. s.1467 : Mezarlık. sin. s. TS. s.XII. C. TS. TS. DS.1841 : 1) Kurt.II. C. sonu gelmek. s. TS. s.II. C.

DS.IV. DS. C.4250 1.4026 : 1) Cine.4745 : Deprem. DS. s. C.tabanı genişlemek tef tehlike terkili toprağa bakmak toprağa düşmek toprağa girmek toprak olmak ubur uğrağa gelmek uğrak uğramak umacı uzunböcü uzun uzunöksürük vâdesi gelmek yağlı ip yerdegezen : Ölmek. C.3099 : Yılan. s.4027 : Cin. gömülmüş olmak. C. ömrü sona ermek. Bunlarla birlikte hırsızlık. s. 2) Hastalığa tutulmak. TS. yalan.IV. DS. dedikodu. peri tarafından çarpılmak. s.2907 : Gömülmek. faiz. Kaba yada iğrenç sayılabilecek sözcüklerin örtülü bir 33 . C.XI.XII. rüşvet gibi kavramların yerine kullanılan örtülü ifadeler de ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalardır.XII. C.X.XI. DS.2907 : Ölmek. DS. TS. DS.4036 :Yılan.XII. s.2907 : Hortlak.XI. korkutan şey. peri örneği. s. vurulup ölmek. s. vücut uzuvları ve yasak ilişkilerle ilgilidir. C.3861 : Akrep. 1. Bazı doğal vücut fonksiyonları (kusmak.4790 : Yılan.IV. TS. DS. toprağa karışmak. s. s.3797 : Kefen.IV. C. C. C. s.XI. C.4026 : Sara.XI. 3. s. DS. s. DS.XI. idam sehpası.4753 : Ölümü yakın görülmek. yaratık. s. ölmek. işemek) ve organ adları (kıç. TS. C. cinsellik. C. AHLÂKÎ DEĞERLE LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Güzel adlandırmalar içerisinde büyük bir orana sahip olan ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar daha çok doğal vücut fonksiyonları. C.IV. s. DS. meme) dolaylı bir şekilde ifade edilir. cin çarpması. s. DS. s. s.3036 : Darağacı. şeytana çarpılmak. s.IV. TS. s. C. C.XI. C.2907 : Ölmek. DS.4053 : Eceli gelmek. C.X.4019 : Cin. C. TS.XI.4053 : Boğmaca. ölümü yakın olmak.

2417). “Örneğin. “memişhane” gibi sözcüklerin kullanıldığını görmekteyiz. “kusmak” yerine “istifra etmek”. ayağı bozuk. fırlama.XII.4446). sümbül. katkılı. C. Yasak ilişki sonucu doğan çocuk için ise “piç” kelimesi yerine “evlilik dışı çocuk. “orospu” yerine “hayat kadını”. C.III.VI. s.3564). s. ellenmiş dillenmiş (TS.VII. ara virdi. piç yerine “gayri meşru çocuk”. s.XII. ters ayakkabı (DS. s. C. tensuz (DS. koket (TS. C.3880).822). C. Bu sözcükleri çekinmeden söyleyen kişilerin ahlâkîliği tartışılır. Toplum tarafından yasaklanmış cinsel ilişki içerisinde olan kadını ifade etmek için güzel adlandırma kullanılmıştır. ekti (DS. bulduk.2180 TS.X.1701).XII. “çıkarmak” sözcüklerinin kullanılması da aynı çabanın ürünleridir. C.”30 Edep duygusu güzel adlandırma için zengin bir kaynaktır. Örneğin “oruspu“ yerine “seçme (DS. başı dışarı. s. “kerhane” yerine “genelev”. Bu sözcükleri doğrudan ifade etmeme ya da dolaylı bir biçimde söyleme insanların ahlâklı olma çabasını göstermektedir. C. “ayakyolu”. s. “tuvalet” terimlerini incelediğimizde kaba olarak kabul edilen ve konuya dikkati çeken “helâ” veya “kenef” sözcükleri yerine “tuvalet”.1713). ayakçı karısı. “basen”. s. s. besmelesiz. “idrar”. C. kaynaşık. “ gaita”. ortaya düşmek (TS. s. C. güvende (DS. C.2180). C. s. “wc”. âlufte. eksiklik.X. s.. “oo”. C. “piç” sözcüğünü doğrudan söylemektense o sözcüğü gülünç ya da alaylı bir yolla ifade etmek ahlâkî açıdan daha uygun görülür.519). yollu” ifadeleri halk arasında daha çok tercih edilmektedir. “lavabo”.II. alakırık” şeklinde ifadeler kullanılmaktadır. bandırmalı (DS.3071). vücut uzuvları ve tuvalet terimleriyle ilgili olan sözcüklerden doğrudan söz edilmesi toplum tarafından ayıp sayılır.4754).I.IV. 19 34 . ekti. “kalça” veya “kıç” yerine “kaba et”. s. “küçük su”. döl.biçimde ifade edilmesinde insanların terbiyeli olma çabası yatmaktadır.IX. C.V. eli beratlı (DS. 30 Işıl nce Özyıldırım. “dışkı”.X.1715).4698). sinek (DS. Bu sözcükler içerisinde argo sözcüklerle benzerlik gösteren ya da argo kabul edilen sözcükler de güzel adlandırma kapsamındadır. hoşu (DS. s.3114). handan.347). vesikalı (TS. C.II. s.III.2240).V. C. toylun (DS. s. başdan çıkgın (DS. C. C. Aynı şekilde “çiş” yerine “ küçük aptes”. “kaka” yerine “büyük aptes”. s. “meme” yerine “göğüs”.3976). malta (DS. s. çalık. s. “abdesthane”. C. ayağı garıncalı. s.I. aspak (DS. emeksiz. agm. “yüznumara”. “kabine”. Cinsellik.

guyruhlu. s.134).I.4781). Çünkü her ikisinin de bir şekilde eylemi ifade etmesine rağmen “aşırmak” sözcüğü genellikle şakacı veya güldürücü bir duygu ile kullanılır. ucu (DS. C. üç kâğıtçı (TS. ufatmak (DS. laf atmak (DS. s.175).4052)”. s. C. s. defterini dürmek. eli çakır.I. götürmek. ötürük (DS. s. s. s. s.XI. C.3271).XI. C. s.VII. söylenti. Dedikoduyla ve dedikodu yapan kişilerle ilgili çok sayıda güzel adlandırma mevcuttur.XI.2988). C. C. ütücü (DS.I. Dedikodu yerine “indir kaldır. s. “dolandırıcı” yerine “alkaçıcı (DS. Anadolu ağızlarında “hırsız” yerine “arakçı (DS. s.IX. C. Aşırmak (izinsiz bir şey almak). s.X.XII.I. menedilmek (DS. C. s.II. “Cânî” sözcüğü yerine “sındırıcı (DS. araklamak. s. uyutmak” sözcükleri “çalmak” sözcüğünün suç unsurunu az da olsa hafifletmektedir.1436). C.I. afsunlamak. s. s. tandırlama (DS. C. katakulli (TS. C. yatak (DS. s.II.3269). C. s. ayyar (TS. C. aktarmak.1436). atıcı (TS. kubuduk (DS. C. “yalan söylemek” yerine “atmak (TS. s.4241)” ifadeleri 35 .4591). C.2989).4013).35).4027). aburgaşık (DS. uçurgan (DS. ıskırtmak.VIII. uclamak.4199)”. s.XII. C.3819)”.VIII. alaklamak. kubur (DS. ozan. uz (DS. s. türetmek (DS.4782)” şeklinde örtülü ifadeler kullanılmaktadır. hozancı (DS. kıvırmak (TS.2833). işini görmek (TS. C. C.II.811).4020). C. çakıştırıcı.XI. s.2309). s. C. “yalancı” yerine “abacı (DS.X.421). s. s. s.179).XI.203). s.1676). s. afartmak.IX.3007)”. C.1582). s.3360). C.VIII.I. C. kırmacını almak (DS. C. çalma ve öldürme gibi suç eylemlerinin isimleri dolaylı olarak söylenilir.3610)”. avkırmak. müzevir” ifadeleri güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır.VIII. C.XI. s. C. s. oğurlamah. C.Ahlâkî açıdan uygun görülmeyen bir konu ise dedikodudur. s.222). yaygan. oğur (DS. kaydırmak uğrulamak.X. C. eli uzun (TS. C. C.I.4080).1546). s.IX. can almak (TS.VII.294 . C.I. C.I. C.I. öşek. Türkçede “cânî” ve “öldürmek” kavramıyla ilgili pek çok güzel adlandırma görülmektedir. işini bitirmek (TS. s. kıtır atmak (DS. s. s. çalmak kadar zararlı değildir. uçurmak. TS. Dolandırıcılık. dedikoducu yerine “ağzı kara. oğru (DS. C. C. “yalan” yerine “hikâye.II. s. irdelemeyh. kara çalmak (TS. mişmişçi.IX. “öldürmek” sözcüğü yerine becermek (TS. C. yarışık vermek” .281). Çalmak yerine kullanılan “abartmak.IV.II.5). s. s. aparmak. yemek (DS. C.3058). uğru (DS.XII.2847). C.2425). hava vurmak (DS. C.I.

DS.I. C.I. C. C. Bu ifadenin yerine “nalları dikti” (BAS.118 : Her akşam içki içmeyi âdet ve alışkanlık haline getirmiş olan. s. sır tutmaz. DS. 4) Yalancı.65 : 1) Boşboğaz. inanç.30) ifadesinin kullanılması toplum tarafından daha çok tercih edilir. kovcu. Ahlâkî değerle ilgili güzel adlandırma örnekleri: abartmak abdestsiz açıkçı ad çekici ad çekmek ağzı açık ağzı kara : Aşırmak. Toplumun büyük bir tepkisine sebep olan “öldürme” eylemi için güzel adlandırma yoluna pek fazla başvurulmamış ve bu eylem istenilmeyen kişilerin ölümü ile sonuçlanınca argo ifadelerden yaralanma yoluna gidilmiştir. Bu ifadeler kullanım yerine göre argo ya da güzel adlandırma olabilirler. s. DS.65 : Bir kişi ve bir aile için kötü şeyler söylemek. saygısız. müzevvir. s. DS. Bunun gibi birçok kelime birden fazla gruba dahil edilebilir. dedikoducu. Bu grup içerisinde değerlendirilen bazı güzel adlandırmalar diğer gruplarla (korku. C. DS. C.kullanılmaktadır. Toplumun büyük bir kesimi tarafından tepkiyle karşılanan birinin ölümü için “Allah’ın rahmetine kavuştu” ifadesi güzel adlandırma olarak kabul görmez ve bu ifadeyi kullanan kişiye de büyük bir tepki gösterilir. kusur) ilgili güzel adlandırmalarla ilişkili görülebilir. dövüşken.I. 2) Kötü.I. s. s. 2) Hırsız. C. DS. s.I. geveze.222 36 . çekinmez. Güzel adlandırmalar toplumdan bağımsız olarak düşünülmemelidir. s. TS. Örneğin “faiz” ve “rüşvet” için kullanılan güzel adlandırmaların ahlâkî düşünceyle ilgili olmasının sebebi inanca dayanmaktadır. C. 5) ftiracı. bedavadan geçinen.163 : Kaçırıcı. s. s. s. C.I.118 ağzı yelli akşamcı aktarma alkaçıcı : Yüksekten atan. kara haber vermekten hoşlanan kimse.I.17 : Beleşçi.59 : 1) ftiracı. senli-benli.I. C. s.12 : Korkmaz. 3) Kavgacı. dolandırıcı. DS.79 : Çalma. hastalık. Bu gibi ifadeler o kişi için güzel bir adlandırma olur. s. DS. 2) Yaygaracı.116 : 1) Ara bozucu. övünen. DS. C.I. çalmak. C.I.I. DS.

165 : Gizli dost. DS. TS. C. DS.98 allanmak alûfte âmiyâne anadan doğma anasının kızı aparmak : Sarkıntılık etmek. C. s.119 : Bakire olmayan kız. s.112 : Bayağı.I. s. s. ayak takımına yakışır tarzda.I. s.I.I. s. C. haşarı.284 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak.488 baştan çıkmak (çıkarmak) : Kötü yola sapmak. DS.294 .II.alkışçı : Birinin her yaptığını. s.253 : Çalmak. C.I. TS. her söylediğini beğenip öven. C. C. s. utanç duyulacak şeyleri hiç sıkılmadan yapar olmak. TS. TS. C.I. s. C. kötü 37 . TS. s. derbeder. s. C.168 : Asılsız şeyler uydurup söyleyen. C. serseri.1045 1) Gelip geçici aşklar peşinden koşan kimse. dalkavuk. s. TS. 2) Haylaz.I.I. C. DS. C.I. C. C. s. şakşakçı. TS. s. s. adice. DS. C. C. C. C. s.I.I. alıp kaçmak. TS. s. TS. DS. mübâlağa etmek. ahlâkı bozulmak. TS. TS.224 : ffetsiz. yüzsüz olmak. TS. C. TS.559 yola sürüklemek. s.301 : Temiz olmayan.397 : Birinin ırzına geçmek. C.266 besmelesiz bire bin katmak cebine indirmek çakıştırıcı çapkın : Çocuklar hakkında “piç” manasında kullanılan bir sövme.I.I. TS. C. DS.I.349 : ( para için ) Hakkı olmadığı halde kendine mal etmek. oynaş.175 : Orospu olmak. s. ayartmak. flört.445 : Dedikoducu.I.I.I. habersiz götürmek. fitneci. düşkün kadın. DS. yaramaz.117 : Çırılçıplak.III.I.I.134 : Dedikoducu. s. yalancı. kimsenin haberi olmadan alıp götürmek.347 : Çalmak. aşırmak.I.I. s.306 : Bir şeyi olduğundan fazla göstermek. DS. C. derbeder kadın. s. C. s.130 arakçı arayışçı aspak aşırmak aşna fişna atıcı ayağa çıkmak başına çökmek : Hırsız. kabul eden ve doğru diye herkese kabul ettirmeye çalışan kimse.

I. DS.I. s. s. DS.706 : Evlilik dışı ilişki kuran erkek veya kadın. C.876 : Namussuz.I. sahte. s.1732 3) Evlilik dışı çocuk.III. C. kanuna uymayan. iffetsiz (kadın).770 TS. C.769 : Uydurma. s.XII. itibardan düşmüş.577 : Açık saçık. C. C. TS. s. TS. C.1492 : Yüze karşı iyi konuşan fakat arkadan kötü olan kimse. s. TS.I.989 38 . C. söz söylemekten yorulmayan. TS.1768 : Kötü kadın. s.I. evlatlık.I. C.I. TS. s.I. C. azma. işret etmek. C.803 : Hırsız.V. s. TS. s.I. DS. DS. DS. s.V. s. s. TS. C. geveze.609 : çki içmek. umumhâne.1494 : (Erkek veya kadın) Evlilik dışı ilişki kurmak. s.I. şerefsiz (kimse).V. C.I.4495 : Fahişe.705 : Değer ve haysiyetini kaybetmiş. C. ikiyüzlü. s. C. s.IV. TS. s. C. C.I. piç. gayri meşru. TS. hiddet veya kötü düşünce ile bakmak. el açmak eli çakır eli uzun ellenmiş dillenmiş emeksiz ergi eteğine eğri evlilik dışı evraksız genel ev : Dilenmek.753 : Hile.513 Utanmaz. s. C. DS. s. TS. C. C. s. DS. s.1217 : Doğru yoldan sapma.1813 : Resmî olarak izin verilmiş fuhuş yeri. DS. C.IV. çıkma. kerhâne.822 : 1) Üvey evlat. TS. dolap. TS. s.çenesi kuvvetli çilesiz dalalet dekolte dem çekmek demagoji dilci dili güllü dost tutmak dost düşkün düzen düzmece : Çok konuşan. TS.1796 : Meşru olmayan. s. 2) Hizmetçi.811 : Kötü şöhretli. C.V.1716 : Hırsız.615 : Laf taşıyarak ara açmaya çalışan kimse. s. yolunu şaşırma.614 : Halk dalkavukluğu.791 eğri bakmak(eğri gözle bakmak) : Kin.I. DS. gerçek olmayan.II. C.V. C. ahlâksız (Kimse). C. s. C. TS.I. TS.I.

C.2787 : Yaltaklanmak. DS.VII. s. kaçırmak.VI. s. s. TS.2240 : Babası belli olmayan. s. DS. hoppa. C.2283 TS. C.2705 : Dilenci. piç. s.1435 : Faiz. DS.1546 : ftira.2637 : 1) Karışık.2699 : Yosma. s. DS. leke. C. s. DS. Havâî ilişmek indir kaldır işi pişirmek işlenti işletmek : Arzu ve hevesine uyan. TS.II. s. piç. DS. s. 2) Evlilik dışı çocuk.VIII.2164 : Kötü yola düşen kadın.2528 : Dedikodu.II. C.II.2272 : Piç. C.VII.VIII. çingene.VIII.1441 kabak çiçeği gibi açılmak : Çekingenlik ve utangaçlıktan sıyrılarak aşırı davranışlarda bulunmak. C. C. 2540 : Aralarında gizlice anlaşmak. C. s. C. s.1187 : Irza geçmek.2805 39 .VII.2719 : Rüşvet. DS. TS. DS. DS.II.VII. C. birinin adını kötüye çıkarmak. C.1464 kaçamak kara çalmak kara katkılı kaydırmak kaynaşık kazancı kefelâlesi kıdım kılınmak kınalı : Hoş karşılanmayacak bir şeyi ara sıra gizlice yapma. DS. s.VI. C.2684 : Çalmak. C. oynak kadın. C. TS. DS. s. keyfince hareket eden.2799 : Ahlâksız. boyun eğmek. C. C. C. C. DS. DS.VIII.VIII. s. s. arsız. DS. TS.VIII. DS. DS. arı olmayan.VIII. uçarı. s. zina etmek.II. C. s.görüşmek güvende handan haram : Gizlice cinsel ilişkide bulunmak. s.1471 : Birine iftira etmek. TS. hileli. s.1151 harama uçkur çözmek : Nikâhsız olarak birisiyle cinsi münâsebette bulunmak. s. s. C. hafif mizaçlı.2710 : Utanmaz.II. C.VIII.II. s. C.VIII. s.2564 : Şaka ve birtakım yalanlarla birini kandırmak ve gülünç duruma düşürerek eğlenmek.VII.

TS. s.III. s. ahlâk vb.IX. C. C. C. s. TS. C.kirlenmek kirtik : (Kadın için) Irzına geçilmek.3269 : (Kadın için) Fahişe olmak. kötü yaradılışlı. rüşvet alan. C. DS.2008 münasebette bulunmak : Cinsi yaklaşımda bulunmak. TS. TS. s.2180 : kiyüzlülük.1946 40 . pervasız. soysuz.III. C.2883 olmak. kazanç karşılığı olarak ) Kötü.III. TS. ciddiyetsiz. C. C. s.1916 : Kaba. C. aykırı. TS. C.III. saygısız.2070 : çkili. C.II.3058 : Kayıtsız. s. DS. C.IX. rüşvet yiyen. DS. iffet.1972 : Bir erkeğin bir kadınla buluşmasını sağlayan. C. DS. umursamaz. DS. TS.2049 mürtekip müstehcen müzevir müzmehel nâne yemek naylon oğrulamah ortaya düşmek oynadanlıh oynamak : ( para.III.III.XII. s. C. s. sokağa düşmek. saygısız. yakışıksız. s. bu işi meslek edinmiş kimse. C. TS. TS.2091 : Çalmak.3302 mercimeği fırına vermek : Gizlice aşk ilişkisi kurmak. DS. orta malı olmak.VIII. rüşvetçi. s. s.XII.III. DS. sahte. cahil.IX. C.2083 : Düzme. s. terbiyesi kıt.1770 kucaktan kucağa dolaşmak (gezmek) : (kadın için) Pek çok kimsenin sevgilisi laf atmak lâubali lüpcü mayası bozuk mektep görmemiş mezhebi geniş muhabbet tellalı : Yalan söylemek. s.III. s. s.1700 : Rüşvet.III. sarhoş. yakışıksız. s.4618 : Kanun dışı cinsel ilişki kurmak. 2) Rüşvet alan kimse.1848 : 1) Hazır yiyici. s. TS.III. TS. s.II. TS. edep veya haya duygularına aykırı.IX. s. C. s. C. konularda fazla serbest ve hoşgörülü olan (kimse). s.3095 : Karaktersiz.III.4601 : Yakışıksız bir davranışta bulunmak. uygunsuz işler yapan. TS. C. beleşçi.III. C. uygunsuz bir iş yapmak. namusuna zarar gelmek. TS.1932 : Namus.III. onlarla düşüp kalkmak.2054 : Açık saçık. s. TS.2060 : Söz götürüp getiren. ara bozan. C. C.

XII. C. TS. sıkılmadan her şeyi konuşan.IX.X. 2) Sersem. DS. C. 2) Yellenmek. C. s. C.4721 : Onurlu.2640 şaşıt şatafatçı şişgin talaşmak tandırlama taşbaşı tava kapağı tensuz : Söz taşıyan. DS.3373 : Rüşvetle iş yapılmak. s.X. C. DS. DS.3839 : kiyüzlü adam. s. s. C. kibirli.3709 : Kötü soydan gelmiş kimse. kötü soydan gelen (kimse).3422 perdesi yırtık (sıyrık): Utanmaz.IX. DS. DS. aptal.2289 salmağ seçme sölegen söz sav sümbül sütü bozuk : 1) Gebe kadın çocuğunu düşürmek. saygısızca. kibirli.3327 : Ara bozucu. utanmaz.X.III.2282 2)Utanmadan.3751 : Dalkavuk.3564 : Çok konuşan.IX.IX. geveze. fitne. karaktersiz.3685 : Evlilik dışı doğan çocuk.III.XII. DS. C.X. s.IX. DS. yüzsüz. s. s. C.3880 41 . s.XII. soysuz. DS.3329 : Kötü kadın.oynaşmak ozan öğütlemek ökünmek ölçer önlük örünç özü kara para dönmek payalı pek yüzlü : Kadın ve erkek nikahsız yaşamak. C. s. s. gaz çıkarmak.IX.X. s.X. C.4667 : Kötü yolda kadın. C. TS. C. C. C.3341 : Rüşvet.4640 : 1) Sıkılmaz. C.III. DS. DS. DS. TS. s.2256 : Kendini beğenmiş.3819 : Edepsizce. C. C. DS.X. DS. DS. s.IV. DS. C. söylediklerini yineleyerek alay etmek. C. s. C.X. DS. dırıltı. DS. s. s. s. s. 3) Dedikodu. yüze gülen. DS.X. arlanmaz. C.3302 : 1) Geveze.IX. C. s.3305 : Birisini kandırıp bir başkasına karşı kışkırtmak.3814 : Dedikodu.X. DS.X. çaşıt. TS. asılsız söz.IX. s. DS.3324 : Birinin yaptıklarını.3677 : Dedikodu. s. s. C. s. C. DS.3845 : Kötü (kadın için). C. s. kavga etmek.3787 : Boğuşmak. C. aşağılık. s. s. rüşvet verilmek.3354 : Sütü bozuk.IX. C. s. DS. piç.

C.4066 : Borcunu ödememek. s.XI. TS.X. DS. C. DS.4129 yakınlık yollu : Cinsel ilişki. C. s.XI. C. s.IV.4013 : Çeşitli eğlencelere düşkün.3892 : Kötü yolda kadın. s.X.4754 : Kibirli. çapkın. aşırmak.3071 yakınlık göstermek : Cinsel birleşmeye yanaşmak. DS.3946 : Uydurmak. s. C. DS.XI. C.4023 : Genel ev. terbiyesiz. DS. s. burnu büyük. yoldan çıkmış. s.XI. DS. DS. TS. ahlâk sız. DS. s. C. düzencilik. C. C.XI. C. çirkin veya zararlı hareketler yapan. DS. DS. C. C.XI. C.4781 : Çalmak. kibirlenmek. s. DS.2975 : Kurnazlık. DS. s. s. TS. adı kötüye çıkmak. s.IV.4043 : Kötü davranışlarda bulunan.4077 : Kendisine fuhuş için resmî makamlarca izin verilmiş kadın. C.IV. C. C. 2) Onurlanmak. DS.4290 42 .terkisalat ters ayakkabı tok türetmek uçarı uçkur çözmek uçurgan uçurmak umumhâne ustalık uygunsuz : 1) Terbiyesiz. C.X. aldığını geri vermemek.4049 : 1) Dile düşmek.4129 : Kötü yola düşmüş kadın. sefih.XI.2989 türküsünü çağırmak : Dalkavukluk yapmak.4014 uygunsuz ünlenmek üstüne yatmak vesikalı : Kötü yola sapmış (kadın için). s. C.X. s. erkek.4022 : Hırsız. DS.2959 : Cinsel yaklaşmada bulunmak.XI. DS. s.IV.XII. s.XII. s. 2) Beceriksiz.XI. TS. s. C. s.

1. 1. 4. NANÇLA LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Bu gruba giren güzel adlandırmaların bir kısmı ilâhî varlıkların isimleriyle ilgilidir. Bu isimlerin saygı ve hürmet nedeniyle söylenmemesi veya söylenildiğinde inançlarına göre saygı bildiren sözcüklerle birlikte kullanılmaması toplum tarafından hoş karşılanmaz. lahi varlıkların isimleri bazı toplumlarda tabu olarak kabul edilir ve dolaylı bir söylem kullanılır. Bu dolaylı söylem ngilizce’de “Lord” Fransızca’da “Sergneur” ve diğer modern biçimleriyle bulunmaktadır. Bu durum müslümanlarda aynı olmasa da bazı durumlarda ve yerlerde Tanrı’nın isminin söylenmesinden dikkatle kaçınılır. Ayrıca, Tanrı’ nın adını her duyduklarında inançlarını ifade etmek için kendiliğinden birkaç kelime söylerler.31 Türkçe’de Allah’ın isminin doğrudan kullanılması kaçınılan bir durum değildir. Bazen Allah’ın ismiyle birlikte celle ve alâ, celle şânuhû, celle calâlühû şeklinde sözler kullanılır. Bu gibi sözlerin Tanrı veya Allah isimleriyle birlikte kullanılmaması tepkiyle karşılanmaz. Allah ya da Tanrı adı yerine kullanılan bazı sözler güzel adlandırma sayılabilir. “Allah adı yerine, “Rahman”, ”esirgeyici”, ”Rahim”, “bağışlayıcı”, “Reuf”, “şefik”, “merhametli”, “Rab”, “Mevla”, “hüda”, “sahip, efendi”, “Hakteala”, “inkârı mümkün olmayan yüksek varlık”, “Halik-i azam”, “Büyük yaratıcı”, “Cenabı Hak”, “ nkarı mümkün olmayan varlık”, “Halik- i Lemyezel”, “ebedî yaratıcı” gibi güzel adlar kullanılır.”32 Bu grup içerisinde değerlendirilebilecek bir konu da “sara hastalığı” dır. Halk arasındaki bir inanışa göre “cin çarpması” olarak görülen bu hastalığın yerine “ağrı tutmak (DS, C.I, s.111), eser (DS, C.V, s.1780), tutalga (DS, C.X, s.3998), tutalık, uğrak (DS, C.XI, s.4026)” sözcükleri kullanılır. “cin çarpmak” sözcüğü yerine kullanılan “çalınmak (DS, C.III, s.1055), erişmek (DS, C.V, s.1773), erlenmek (DS, C.V, s.1775), uğraklı (DS, C.XII, s.4782), uğramak (DS, C.XI, s.4027)” sözcükleri içerisinde “uğraklı” sözcüğü “sara hastalığı” yerine kullanılan “uğrak” sözcüğü ile ilgili olup cin çarpmak ve sara hastalığını inanç yönünden birbirine bağlamaktadır.
31 32

Ümit Söylemez; agt., s. 32 Işıl nce Özyıldırım; agm., s. 17

43

Cin, peri, hortlak gibi sözcüklerin tabu sayılmasının kaynağında da inanış vardır. nanıştan kaynaklanan bir korkuyla bu gibi kavramların dile getirilmemesi dolayısıyla bu sözcüklerin yerine kullanılan örtülü ifadeleri, korkuyla ilgili güzel adlandırmalar grubuna dahil edebiliriz. Cin, peri gibi varlıkların hayâlî olduğunu düşünen bir insanın bunlara karşı herhangi bir korku duymadan, bunları dolaysız bir biçimde ifade etmesi mümkündür. Halk arasında bazı hayvanların adlarının anılmasının uğursuzluk getireceğine inanılır. Türkçe Sözlükte, “uğursuzluk” sözcüğü “Bazı olaylarda görülen ve insana kötülük getirdiğine inanılan belirti veya bazı nesnelerde var olduğuna inanılan güç, kademsizlik” şeklinde anlamlandırılmıştır.33 Halk arasında ismi anıldığı zaman uğursuzluk getireceğine inanılan “baykuş” ve “yarasa” gibi hayvanların adları yerine pek çok güzel adlandırma kullanılmaktadır. “Yarasa” yerine “akşamcık kuşu, deri kanat, karanlık kuşu, kayış kanat, kelebek, peçeçe, gece kuşu” sözcükleri kullanılmaktadır. Baykuş sözcüğü yerine kullanılan güzel adlandırmalardan bazıları şu şekildedir: “çön kuşu, cönk kuşu, gılınkuş, gonguluk hacı kuşu, hayırlı kuş, hümmatun, hüpbükkuş, ishak, kılın, kuğuruk, kukumav, malkadın, muratçık, ören kuşu, pılavıcık, poğuş, uğu, uğu kuşu, ulukuş, viranguşu, yapalah, devletli” nançla ilgili güzel adlandırmaların bazıları korkuyla da ilgili olabilir. Bu güzel adlandırmalar iki grup içinde de değerlendirilebilir. nanca bağlı olarak oluşmuş güzel adlandırmalar: ahiret uykusu akşamcık kuşu alıcı asık can alıcı : Ölüm. TS, C.I, s.55 : Yarasa. DS, C.I, s.162 : 1) Azrail. 2) Öldürücü, devasız hastalık. DS, C.I, s.215 : 1) Faiz. 2) Çingene. DS, C.I, s.342 : 1) Öldürücü, kahredici. TS, C.I, s.421 2) Azrail. 3) Öldürücü hastalık. DS, C.III, s.854
33

ahireti (öbür dünyayı) boylamak : Ölmek. TS, C.I, s.55

Allah’ın davetine icabet etmek : Ölmek, dünyayı terk etmek. TS, C.I, s.104

Türkçe Sözlük, TDK Yayınları, Ankara 1988, s. 1512

44

çalınmak

: 1) Cin çarpmak. 2) Ölmek üzere olan hastanın dili peltekleşmek. 3) Deli olmak. DS, C.III, s.1055

dağdagezen (dağdaki) : 1) Kurt. 2) Domuz. DS, C.III, s.1324 don değişmek dünyadan göçmek ecel şerbeti içmek erişmek erlenmek erleşikli esürük gara canavar gecekuşu geçinmek gergek bulmak gezer gılınkuş goncolos gökçe hacıkuşu hayırlı kuş hınzır hümmatun hüpbükkuş iblis ili ilişik iliyer ishak karanlıkkuşu : Ölmek. DS, C.IV, s.1559 : Ölmek. TS, C.I, s.748 : Ölmek. TS, C.I, s.776 : Şeytan, cin çarpmak. DS, C.V, s.1773 : Cin çarpmak. DS, C.V, s.1775 : Cin çarpmış. DS, C.V, s.1775 : 1) Cin, peri çarpmış (kimse). 2) Saralı. DS, C.V, s.1787 : Domuz. DS, C.VI, s.1918 : Yarasa. DS, C.VI, s.1958 : Ölmek. DS, C.VI, s.1962 : Ölmek. DS, C.VI, s.2000 : 1) Cin, peri, ölü ruhu v.b. hayâlî şeyler. 2) Geceleri kötü niyetle dolaşan kimse. DS, C.VI, s.2022 : Baykuş. DS, C.VI, s.2042 : Hortlak. DS, C.VI, s.2100 : 1) Melek. 2) Azrail. DS, C.VI, s.2135 : Baykuş. DS, C.VII, s.2248 : Baykuş. DS, C.VII, s.2317 : 1) Domuz. 2) Pis ve katı yürekli, gaddar, hain. TS, C.I, s.1243 : Baykuş. DS, C.VII, s.2450 : Baykuş. DS, C.VII, s.2450 : Şeytan. TS, C.II, s.1324 : Hayâlet, cin, peri. DS, C.VII, s.2522 : Boş inanca göre cin çarpmış kimse. DS, C.VII, s. 2527 : Boş inanca göre cinli, perili, uğursuz yer. DS, C.VII, s.2529 : Baykuş. DS, C.VII, s.2555 : Yarasa. DS, C.VIII, s.2651

45

s.IX. s. inmeli (kimse). DS.3220 : Hortlak.2201. s.VIII. zararlı hayvanlar. C. C.X.XII. s.IX.2701 : Ölmek.IX. DS. DS. s. DS.IX. s. s.3346 : 1) Dedikodu. DS. C. C. DS. s. C. s. C. s. DS.IX. C. C. s. s. C.4783 : Baykuş. s. s.2726 : 1) Fare.4782 : Baykuş.IX. s. C. s. s.2722 : Yarasa. DS. DS.4781 : Çarpılmış. s. C.VIII.2716 : Domuz. C.4590 : Domuz yavrusu.3285 : 1) Kurt. peri çarpması. s. TS. DS.IX. C. s. s. C. C. DS. s.3559 : Yarasa. DS. s. umacı. DS.2798 : Cin. DS. DS.VIII.X. DS. şeytan.VIII. s. C.2982 : Baykuş.VIII. DS.3308 ören kuşu öşek sayıp sırsıra teccel uçuk uğraklı uğu uğukuşu ulukuş : Baykuş. 2) Hortlak. s.XII. DS. C.XI.3040 : Baykuş. C.IX. DS.XI.3308 2) Çocukları korkutmak için uydurulmuş hayali yaratık. 2) Erkek domuz. s.3856 : Cin.4609 2) Nedeni bilinmeyip cinlerin çarptığına inanılan hastalık.XII. cadılık yapmak. C.X. domuz vb.3618 : Şeytan. DS.IX. DS.3356 : Peri. C.3212 : Baykuş. C.VIII. C. C.3113 : 1) Cin. 2) Hortlak.2926 : Domuz.XII. C.IX.XII. C. peri. abartma. DS. DS. s. C. DS. 2761 : Baykuş. DS. C.3261 : 1) nanışa göre cin. C.2760. C. DS. şeytan gibi hayâlî yaratıklar. s.VIII. DS. DS.kayış kanat keçinmek kehten bakan kelebek kesegen kılın korkut kötü hayvan kukumav küpe binmek malkadın mekir nekir moza muratçık obur oğrak : Yarasa. C.4035 46 .VIII. s. DS. s.3269 orak öcü : Cin. C.VIII.2992 : Büyücülük. DS. cin.III.VIII.4028 : Baykuş. s.

s. suç. C.1803) anlamlarını karşılamaktadır. DS. s.XI. Topal sözcüğü yerine “aksak”. s. topal. 1. sağır. olumsuz. geveze gibi sözcükler özellikle toplum içerisinde kullanıldığı zaman insanları rahatsız eder ve onların gücenmesine ve alınmasına sebep olur. tedbirsizlik. KUSURLARI G ZLEMEYE BAĞLI GÜZEL ADLANDIRMALAR Kusur sözcüğü “eksiklik. DS. açık ağızlı.4105 : Cehennem. yersiz davranış. Bedensel eksiklikleri (kör.viranguşu yağız yer yazıcı yazmak : Baykuş. hata. “kör olmak” yerine “gözü sönmek”. çömez. ayıp. Bu grupta bedensel eksiklikler.4121 : Büyücü. korkak. özür. ihmâl. C. Tembel. dilsiz) olan kişilere bu eksikliklerini hissettirmemek için güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur. Tembel sözcüğü yerine “yavaşak.” (TS.”. toplum içinde adının anılması yasaklanan bazı doğal vücut fonksiyonları. Fakat bu gibi eksiklikleri olan insanlar kendileri için kullanılan “engel“ ve “eksiklik” sözcüklerini kabul etmemekte. taksîrât. DS. gevşek davranma. dilsiz yerine “kazak” şeklinde kullanılan ifadeler insanların bu eksikliklerini hissedip üzülmemesi için ortaya çıkmış güzel adlandırmalardır.XI. gevşeklik gösterme. cimri. “sağır ve dilsiz” yerine “ahraz”. sakatlık. C. C.XII. beceriksiz sözcüğü yerine 47 . C. insanların yapısından kaynaklanan davranışsal bozukluklar gibi konulara ait güzel adlandırmalar yer almaktadır. DS.4817 : Büyü yapmak. beceriksiz.XII. bu eksikliklerini vücudun diğer organlarıyla veya duyularıyla kapattıklarını dile getirmektedirler. noksan.4817 1. sin. Bazı durumlarda güzel adlandırma olarak nitelendirdiğimiz sözcüklerin bedensel eksiklikleri olan insanları rahatsız ettiği görülür.II. abahan. kabahat. “sağır” sözcüğü yerine kullanılan “işitme engelli“ gibi ifadeler güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır. “topallamak” yerine “bacağını çekmek” ifadesi daha çok tercih edilir. s. 5. sakatlıklar. s. “kör” sözcüğü yerine kullanılan “görme engelli”.

DS. şivil. 2) Akılsız.XII. C. 2) kör. DS. kel. DS. seyrek saçlı baş.I. geveze. ağın. C.204 : 1) Sakat. s. “ishal“ sözcüğü yerine “bozgun.40 : 1) Dilsiz. abızambak “gibi güzel adlandırmalar kullanılmaktadır.I. miskin. DS.213 : Kör. yakı” gibi sözcükler güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır. DS. kamaşık.4407 : Tembel. gözleri görmez. Kusurları gizlemek için kullanılan güzel adlandırma örnekleri: abızambak açık ağız ağbaş ağır ayaklı ağır canlı ( kanlı ) ağır gövde ahraz akbakan akgöz alagöz alazlık alîl aklın âmâ anahalı atakçı ayaz aydaş : Saçma sapan. C. avgın“. 2) Bacakları çarpık. DS.XII. C. değgin. kıtmır. C.58 : Kel. uyuşuk. 3) illetli. s. s.I. s. DS. ahmak. DS. C. 3) Tembel.I. özağrısı. âmâ.365 : Kel. istifrağ etmek. kaytarmak. s. sık sık gelerek rahatsız eden bir hastalığı olan. C.I. DS. gelişi güzel konuşan. budala. 2) Aptal. C. C. 3) Şaşı. tersi bozuk. yürek etmek şeklinde güzel adlandırmalar kullanılmaktadır.I.40 : Şişman.“akbakan. geveze sözcüğü yerine “yün ağız.I. öğmek. TS. yüklü. C. s. 2) Yalancı. sağır ve dilsiz. saçsız. bozguna düşmek.141 : Korkak.97 : Kötürüm.113 : Aybaşı (kadınlarda). C. s. TS. Doğal vücut fonksiyonu olan “ kusmak” sözcüğü için de “böhürmek. s. C. TS. C. ötürmek. iyindirik. cılız.I. TS. s.I. ağzaçık”.I.85 : Gebe. DS.I. s. s. ahmak. DS.149 : Korkak. s. korkak sözcüğü yerine “kısmık. törlemek. güveleme. C. budala. DS. s.I. hantal vücut. s.409 : 1) Zayıf. s.I.133 : Beceriksiz.I.I.187 : Saç çıkmayan baş. s.410 48 . DS. sürgün.23 : 1) Boşboğaz. C. DS. salak. C. s.4418 : 1) Bunak. C. s.I. öğümek. C.

s. avanak. bey olmak) : Midesi bozulmak. s. s. iktidarsız. ödlek. evde kalmak. s.435 : Suç. C. C.II. TS. C. C. C. s.1398 : 1) Kadınlarda ay başı. DS.728 : Kel. s. DS. DS. C.1608 : Çok konuşan. kısa boylu. C. TS.babalanmak babalı bacağını çekmek bağrı geçmek bahîl bellik boğazsak bozalak bozgun bozguna düşmek böhürmek cam göz cebi cürüm çam devirmek çehre züğürdü çömez dedem akıllı dem dirayetsiz diyare durumsuz ebe ecene edep yeri eğşümük : Öfkelenmek.779 : Kusmuk. cahilce ve iş bozucu söz söylemek.V. C. DS. TS. s. C. s.V. C. günah. aksayarak yürümek.I. sinir nöbeti geçiren. hasis. s. TS.749 : shal. TS. C.484 : Çirkin yüzlü.215 : Topallamak.I. TS.751 : Kusmak. geveze.456 : Zamanında evlenememek.215 : Sinirli. s.472 : Bilmeden karşısındakini gücendirecek söz söylemek. tamahkâr. DS.III.I. DS. ishal olmak: 49 . C. C. TS.II. s. s. s. zayıf. s. DS.615 : Bilgi ve tecrübesi olamayan.II.II. DS.I. DS.I.1660 : Edep ve terbiye bakımından örtülmesi gereken yerler. yüreksiz. C.I. 2) Göz yaşı.IV. DS. TS. C. C.I. pisboğaz. s. C. s. tembel. kabiliyetsiz. mide bulantısı.XII.767 : Açgözlü. bunak. DS. regl. DS. TS.I. s. DS. s. s.1689 bayrambeyi olmak (beğ olmak.I.672 : shal. C. C. TS. kabahat. TS. C. TS. C. s.501 : Çok oturan.V.I.485 : Cimri. C.II. DS. âdet. s. C.1286 : Sersem. C.681 : Fakir. pot kırmak.4453 : Obur.II. s. C.751 : shal olmak. s. s. s. C. beceriksiz.I. hayız.I.IV.II.228 : Kambur.1650 : Cüce. s.419 : Korkak.

s. TS. C. o birahi buni. s. C. DS. gülmeyen. cüsseli. asık. C. cimri.II. TS.II.VII. C.2470 : Şaşı.2167 2) Vücutlu. DS. C. DS.1020 : 1) Hâmile. TS.71 foyası meydana çıkmak : Gizlenen kötülük ortaya çıkmak.2070 : ri memeli (kadın).2176 : Kör olmak. C.2473 : Çirkin.2322 : Basur. DS.VI.VI.940 Bahi her şeyi görmiş. s.I. C.ekşi eli sıkı erişkin firiklemeğ : Hoşa gitmeyen.VII. s. s. DS. TS. TS. C.2464 : Korkak. s. DA.VII.II. C. s.VII. C. s. bili. C. s. C. DS. DS. DS. s. TS.II. s. C. Da foyasi medana çıhacah. s. maskesi düşmek.1963 : Şişmanlamak.II. gidi çocuh. TS. C. DS. ihtilam olmak.801 : Çok tutumlu.VI. s. C. TS. mahkûm.2299 : 1) Fakir.VI. C. TS.2409 : Yarı deli.I.2488 50 . s. C. suratsız.II. C. s. C. C.1983 : Uykuda gezen (kimse). s. s. s. s. pinti.VII. DS. s.VII. DS.1049 : Gusül aptesti alması gerekmek. s.1870 anlaşılmak. s. cezâ verilmiş olan. kötü vasıflı olduğu geçük gelişmek gezgin gızıl göğüslü gövdeli göz buğu gözü sönmek hamamcı olmak hasıl hazan hemoroyit horasan hoylu hüküm giymek hükümlü ılat ılğın ılkış ırşat (irşat) : htiyar. s. s.821 : htiyar.VI.VII. C.1298 : Hüküm giymiş olan.2023 : Tembel.VII. DS.II. C. iri. C.1300 : Kekeme.VI. C.1039 : Körlük. C. TS.V.1137 : Şişman (kimse). dengesiz ( kimse). DS. 2) Aç gözlü (kimse).2422 : Mahkemece cezalandırılmak. s.1224 : Eksik. DS.1772 : Çok şiddetli ishal olmak.II. normal olmayan (akıl için). somurtkan. C. s. s. DS. DS.V.

hımbıl. uyuşuk.IX. s. C.3105 : Cimri.II.1678 : (Kadın için) Ay başı halinde olan.1864 : Avanak.VIII. C.2710 2) Sünnetsiz adam. kadın yaradılışlı adam. s.s.2667 : Topal.4586 : Beceriksiz. aptal (kimse). cimri. tembel.III. şapşal.2699 : Kusmak. C. değersiz. DS. DS.II.XII. biçimsiz.2613 : Gebe olmak.2709 : Cimri.VIII.XII.VIII. C.2583 : Geveze.1675 : Yalan söylemek. s.VIII. C. uyuşuk.VIII. C. DS.VIII. tembel. DS.1993 : Korkak. C.3243 : Uyuşuk. TS.2847 : Kel hastalığı.II. s. C. DS. C.2848 : Kıyafeti kötü olan kimse.IX. s. s. pinti. s.VIII. s.4617 51 . C. s. DS. s. DS.IX. DS. s. C.IX. C.2709 : 1) Dilsiz.3084 . C. s. s. çıkarmak. TS. DS. s. C.2843 : Şaşkın. TS. C. s.IX. C. DS. lafazan. s.1759 : Kaba. TS. s. DS. TS. DS.3243 : Özürlü. s.3114 : Pinti. C. s. lekeli. elinden bir şey gelmez.3217 : Hastalık. C.1495 : Beceriksiz. s.2844 : şe yaramaz. sakat kalmak.II. DS. C. mıymıntı. C. C.2987 : ri ve dışarı fırlamış göz. TS.VIII. DS. s. TS. DS. s.VIII. tembel. s. DS. C. patlak göz. eksik. sünepe. aptal.VIII. s.II. TS.VIII.3280 : Dalgacı. DS.1700 : Çocuksuz aile. C. C.2847 : Cimri. s. kötü. DS.IX.II.VIII. şişman. DS. C. C. C. DS. s.VIII. sersem. DS. DS. s.ibiş kabıklı (kabuklu) kalabalık ağızlı kamaşık karnı olmak kaydur kaytarmak kazak kısmık kıssa kıtıpiyos kıtır atmak kıtır kıtmır kıyafet düşkünü kirli körocak kubat lokma göz mahmıt malyemez mantıcı miskin muhannet nedir kalmak nedirli omzu düşük oya : Alık. iz bırakmak. C. C. s. lafa boğan. C. s.IX.III.1324 : Sünnetsiz erkek.

lekelenmek. DS. C. C. s. DS.X. s. DS.X.XII. s. yüreksiz. DS. s. s. C. 2) Herkese çatan. C.3842 4) Az konuşan. TS.2904 : 1) Bağırsak bozulmak. s.X.3324 : 1) Korkak.X. katlanamayan. s. DS.3841. C.3751 : Az ve hoşa gidecek şekilde şaşı (göz). C. s. TS. C.2672 : Korkak. DS. C.3998 : Müsrif. C. 2) Deli. TS.3371 : Giyimine dikkat etmeyen. 2) şemek (çocuk ya da hayvan için). s. DS.IV.IV. s. C. C.2246 : Cimri. DS.IX. s.IX. dolgun. şişmanca.X. C. dırıltı.4621 : Doymak bilmeyen. C. s. DS. s. DS. DS. DS.IX. s. s.IV. toplu.2939 : Saf.3698 : Kör.3321 DS. s. ödlek. s.3908 : 1) Şişman.X. DS. C. DS. DS.4698 : Kalça.ozan öğmek öğünsüz ökçesiz özen paçası düşük sıkı sis sislenmek sofra surat düşkünü şaşa şehla tabansız tankuş tat tekdamar tepegöz tığ tombul toplu törlemek tutak tutumsuz tüm : 1) Geveze.X. C.4741 : 1) Cılız.4010 52 . cesaretsiz.X.IV. TS. C.XII.X.XII. s. 3) Dedikodu.XII. DS.IV. C.2899 : Vücutça dolgun.XII. C. 2) Etli.4747 2) Korkak. DS. s. s.3882 : Parasız pulsuz. C. 2) Kekeme. C. DS. C. s. sürgün olmak. s.IX. s. DS.IX.X. pasaklı.III. aptal. C.3862 : 1) Sakar (kimse).2712 : Akılsız. 2) Sersem. s. bön. C.4698 : Yüz çillenmek.3984 : Cimri. DS. C.3605 : Yüzdeki çil. 3) Tanrı. C.XII. s.3305 : Kusmak. 2) Bir şeye dayanamayan. C. kavgacı. DS. 3) Yaramaz (çocuk için).3325 : Kör. s. TS. s.4737 : 1) Dilsiz.X. s. C. etine dolgun. C.3654 : Çirkin. TS.

s. s.XII. C.uçgun uçuhlu üst üstü kirlenmek yaka yakalı yolsuz yünağız : Bunak.4074 : Aybaşı olmak. s. s.XI.4127 : Parasız.4781 : Aybaşı (kadınlarda).4331 53 . C. DS. DS. s. DS.XI. DS.XI. s. s. C. C.XI.XI.4021 : Korkak. s. C. korkulu. C.XI.4291 : Geveze.4127 : ri memeli kadın.XI. DS. DS. DS. C.4076 : Kadın memesi. DS. C. ( kadın için).

s. sonbaharda ağaçlarının yapraklarının dökülmesine. Çiçek hastalığının “çiçek” şeklinde adlandırılmasının sebebi.4817 Büyü yapmak slâm dini tarafından yasaklanmış olduğu için büyü işiyle ilgilenenlere toplum tarafından hoş bakılmamıştır. BAS T KEL MELER Güzel adlandırmalar içerisinde kök halinde olan kelimeler bu guruba girer.XII. Güzel adlandırmalar. s. Basit kelimeler içerisinde değerlendirebileceğimiz güzel adlandırmalardan bazıları şu şekildedir: Üst : Aybaşı (kadınlarda). 54 . bu hastalığın yüzde bırakmış olduğu izlerle “çiçek” arasındaki şekilsel benzerliktir. (*Eğridir köyleri – Isparta. Bu güzel adlandırmayla söylenmek istenmeyen “büyü yapmak” sözcüğü dolaylı bir anlatımla “yazmak” şeklinde ortaya çıkmıştır. bu varlık ve kavramların karşılığı olan kelimeler. Tokat. GÜZEL ADLANDIRMALARIN YAPISAL ÖZELL KLER 2.XI.2. Büyünün bir çeşidi olan “muska yazmak”. 1. *Şavşat – Artvin) (DS. 1. (*Antakya – Hatay) DS. Bozan – Eskişehir. 1. C. farklı bir anlamla isimleri söylenmeyen varlıkların isimleri yerine kullanılabilmektedir.4074 Yazmak : Büyü yapmak. toplumun düşünme gücünün ürünüdür. Hazan sözcüğünde de fakir. C. yoksul olan insanların içinde bulunmuş oldukları durum. Basit kelimeler bölümünde yer alan kelimeler anlam bakımından daha çok farklı bir anlam verilmiş kelimelerdir. Alibeyli *Alaşehir – Manisa. tabiatın canlılığını yitirmesine benzetilmiştir. Bazı varlık ve nesneler arasındaki benzerliklerden faydalanılarak. BÖLÜM 2. Kurşunlu – Çankırı. “yazmak” sözcüğünün “büyücülük yapmak” sözcüğünü örtülü bir şekilde ifade etmesine sebep olmuştur.

Selim – Kars. Şabanözü *Polatlı – Ankara. mânâsız. biri kendi anam. gayesiz.232 baba : 1) Büyük ve onulmaz çıban.XII. hastalık (ilenmelerde): Elinde kolunda babalar çıksın. . s. s.3269 DLT’de “ogrı” şeklinde ve “hırsız.370 55 . bir işe yaramayan. “Beçkem urup atlaka Uygurdakı tatlaka Ogrı yavvuz ıtlaka Kuşlar kibi uçtımız Atlara beçkem vurarak Uygurdaki Tatlara. hankı anama deyon demiş. . dert.447 2) Cüzzam.I. C.XII. s. demiş. C.ene. s.4610) anlamındaki sözcük.4438 boş : Bilgisiz. mirezlile de bole laf ede. kötü itlere kuşlar gibi uçtuk. U A. Oğurlamah. s. *Bornova – zmir. ana : Kaynana. TS.” DLT.232 .483 “Uğrı” sözcüğü eğer hırsızlık kelimesi yerine hafifletici bir ifade olarak kullanılıyorsa güzel adlandırmalara dahil edilebilir.IX. Kastamonu.gızım senin gaç anan va.II. hırsızlık” anlamında kullanılan uğru kelimesi şu dörtlük içerisinde geçmektedir. C. Köşker – Kırşehir.Ogru (uğrı): Hırsız. s. Amasya. “çalmak. C. C. faydasız. rişli – Bayburt * Sarıkamış. Keskin – Eskişehir. (*Bergama. beyhûde. Trabzon.I. s. TS. veba.ananın adı ne demiş. hırsız.biri gocamın anası. demiş garı. . câhil. s. Zarşat. C. gizlice almak” (DS. yörede bilinmeyen veya kullanılmayan “hırsızlık” kelimesinin karşılığı ise güzel adlandırma sayılamaz. U A. Osmaniye – Adana) DS. DS.

216 gaf guş : Patavatsızlık.IV. C. s. âdet.dam : 1) Dansta kavalyenin eşi.IV. DS. regl. yani.I. NYA. 3) Ahır. C. TS. erim mar. 2) Hapishâne.842 Beçara nahırçının arvadı bahdı ki heç buna tenezül eleyen yohdu. TS. bi daa danam mar.2202 Farklı bir anlam verilerek güzel adlandırma düşüncesiyle kullanılan kelimeler arasında.314 var. zevc.615 : Hoşa gitmeyen. erkeğe eşlik eden kadın. hayız.II. s. DS.4482 çünkü. C. C.” K A.225 dem ekşi düz döl er : 1) Kadınlarda ay başı. somurtkan.1643 : Piç. gülmeyen. 2) Göz yaşı. C. C. ceza evi.I. yersiz ve zamansız söylenen söz veya yapılan davranış.II. Erine dedi “men sende galmıyacam. s. s.582 . s. C.1019) gibi kelimeleri de sayabiliriz. TS. TS. s. s. pot. s.946 : Erkeğin cinsiyet organı. 56 . TS. benim dama tabi bakmamışınızdır. s. s. s. s. bi de olum mar. göğüs: meme (TS. ole horman duyuyom ben de.3404). s. s. U A. pasak: sümük (DS. iyisi başga da anam mar bacım mar.I. C.I.IX. C. DS.1575 : Koca. dörd dene gızım mar. şart eyliyirem. Ahşam geldi eve.801 : Rakı. zindan. C.VI. C. asık.XII. DS. yapmam.

Boğazsak (boğazlı): Obur. TS. *Lüleburgaz-Kırklareli) DS.II. hasis. Karaözü *Gemerek-Sivas. 728 “boğaz” isminden “-sak” yapım ekiyle türetilen “boğazsak” sözcüğü Türkçede “obur. hasis” sözcüklerini karşılayan sıfat olarak kullanılmaktadır.IV.II. 4049 Kısmık: Harcamaktan hoşlanmayan cimri. yoldan çıkmış. Bu sözcük Anadolu ağızlarında adlaşmış sıfat olarak görülmektedir. ahlâksız. C. Uygunsuz: Kötü yola sapmış (kadın için).XI.IX. s. s. 3269 Uygunsuz : Kötü davranışlarda bulunan. C. s. s. (Amasya-Gaziantep-Ankara) (oğrulamak). TÜREM Ş KEL MELER Türkçe kelimelerden türeyip dilde farklı bir anlamda kullanılmayan güzel adlandırmaları bu gurup içerisinde değerlendirebiliriz. pisboğaz” anlamlarından başka bir anlamda kullanılmamaktadır. Ordu.Ordu) DS. 1. *Bor –Niğde. çel. (Yayla *Tefenni-Burdur. Demirkapı *SusurlukBalıkesir. C. pinti. (Vona. pisboğaz. 57 . C.1672 “Kısmak” fiilinden türetilen bu sözcük halk arasında “cimri. Sincan *Divriği.2989 “Uymak” fiilinden türetilmiş “uygun” sözcüğünün olumsuz şekli olarak karşımıza çıkmaktadır. Yenice *Emet-Kütahya. (*Bor-Niğde) DS. s. çirkin veya zararlı hareketler yapan terbiyesiz. 2. pinti.2. Oğrulamak (oğrılamak) : Çalmak. Türetilmiş güzel adlandırmaları şu şekilde örneklendirebiliriz. C. TS.

I.126) anlamını kazanmıştır. (*Alaşehir. feraset. Büyüklenmek : Kendini büyük görmek. Anlayışsız : 1. Hâlden anlamayan.413 58 . gerçek olmayan sahte. Anlama kabiliyeti az olan. Trabzon ilçe ve köyleri. katı (TS. “Düzme” ismine getirilen “–ce” isimden isim yapım ekiyle oluşturulan “düzmece” sözcüğü “uydurma. bu fiile “. *Mut ve köyleri. kalın kafalı gabî.I. taklit (TS.412 “Büyük” ismine getirilen isimden fiil yapım ekiyle oluşturulan “büyüklenmek sözcüğü “böbürlenmek” manasından başka bir manada kullanılmamaktadır. sahte.iş” fiilden isim yapım eki getirilerek “ anlayış” kelimesi oluşturulmuştur.126 “ an” ismine getirilen “ – la” isimden fiil yapım ekiyle “anlamak” fiili. yalandan yapılmış. sahte” anlamını kazanıp güzel adlandırma şeklinde karşımıza çıkmıştır.4525 “istemek fiilinden “-ci” fiilden isim yapım ekiyle türetilen isteci ismi “dilenci” anlamından başka bir anlamda kullanılmamaktadır. halden anlamayan.steci (isteyici): Dilenci. Düzmece : Uydurma.126) manasına gelip bu sözcüğe getirilen “-sız” olumsuzluk bildiren isimden isim yapım ekiyle kelime.I.I.XII. C. katı . C. tabiatı veya bir eserdeki güzelliği anlama ve kavrama. *Ermenek. *Fethiye ve köyleri *Milas-Muğla) DS.I.770 Uydurmak anlamında da olan “düzmek” fiiline getirilen “–me” fiilden isim yapım ekiyle kelime. s. s.770) anlamını kazanmıştır.2554 . s. C. anlama kabiliyeti az olan. DS. övünerek büyüklük taslamak. 2. C.VII. intikal (TS. Uluşiran* Siran-Gümüşhane. uydurulmuş. TS. gabî. TS. C. TS. s. s. Anlayış sözcüğü akıl erdirme. C. *Seydişehir-Konya. C. kalın kafalı. s. s. TS. C.I. C.çel. Akçalar. s. gerçek olmayan. s.I. idrak.Manisa. gerçek olmayan. Erkinis *Yusufeli-Artvin.

Tepeköy*. lafazan.4035 nançla ilgili güzel adlandırmalar içerisinde yer alan bu kelime “ulu” ve “kuş” sözcükleriyle birleşik bir yapı oluşturmuş ve uğursuzluk getireceğine inanılan “baykuş” sözcüğünü dolaylı bir biçimde dile getirmiştir. Koyulhisar-Sivas. biraz bekledikten sonra açılır. Hacıilyas. s.Çayağzı. s. Yünağız: Geveze. s.488 Ulukuş : Baykuş. B RLEŞ K KEL MELER Güzel adlandırmalar içerisinde büyük bir orana sahip birleşik yapılı güzel adlandırmalar daha çok kalıplaşmış ifadelerle kendini gösterir. Cehennemin dibi ( lençlerde kullanılır).Konya). (Hacıhamzalı *Tarsus. çenesi düşük.zmir.” (Bu hayvanın üzerine bir kimseye ait bir şeyi örtüp. Torbalı. Hafik.4331.XI. Mezar. (*Ağın. Yeniköy-Balıkesir. *Şavşat-Artvin. 59 . 1. (Honaz-Denizli.Elazığ) DS. Tavşanlı*. Sakarya) DS.çel) DS. 3. *Alaşehir-Manisa.II.4053 Boğmaca hastalığının en belirgin özelliklerinden biri olan öksürük ve bu öksürüğün uzun bir şekilde nöbetleşe devam etmesi bu kelimelerin birleşik bir yapı oluşturarak boğmaca hastalığını dolaylı bir biçimde ifade etme imkânını bizlere sunmuştur. Bu grupta olan güzel adlandırmaları şu şekilde örneklendirebiliriz: Bahtabakan : Bukalemun: “Bahta bakan benim talihimi kara gösteriyor.2. ağzı gevşek sözcükleri yerine kullanılan “yünağız” ifadesi yün ve ağız sözcükleri ile birleşik yapı oluşturmaktadır. Bozan-Eskişehir. (Çanakkale) DS. s.Gaziantep. (Beylerli-Denizli. gömüt. C. *Bozdoğan–Aydın. *Erciş-Van. Niğde. *Ermenek. Uzunöksürük : Boğmaca. C. C.VIII. boşboğaz.XI. Amasya. C. *Kilis. * skilip-Çorum. Tokat. C. beyazlaşmışsa iyi olduğuna inanılır). s. eğer hayvan karardıysa bahtının kötü.2655. Karayer (karayol) 1. Geveze. 2. (*Karaman-Konya) DS.XI.

s. dehşet veren. 4.IV. C. Bir çeşit yara. Domuz.5 : Kel.I. (Gaziantep) 2. Derleme sözlüğünde “ adı” sözcüğünün dört farklı anlamı olduğu belirtilmektedir: 1. DS. s.173 : 1) Açgözlü. iğrenç kabul edilen varlık veya nesneyi doğrudan çağrıştırmasıdır. herşeyde gözü olan. 2) Fesat. DS.I. budala. : Ayakyolu. s.65 Hoş karşılanmayan. hoş olmayan. C.150 60 .141 : 1) Açgözlü.3121 Korkulan bir hayvan veya üzüntü verici bir hastalık adının yerine ad sözcüğüyle birlikte kullanılan yaman sözcüğü birleşik kelime oluşturup dolaylı bir anlatım sağlamaktadır. sıkıntılarını. Bu gibi sözcüklerin doğrudan çağrışım yaptırmasındaki sebep sık kullanılmış olmasıdır. saçsız.I. DS. C.67 Yaman: Kötü.Adıyaman: 1.TS.I. Sık kullanılan güzel adlandırmalar zamanla dolaylı ifade etme özelliğini kaybedip insanların üzüntülerini. s. uğursuz adam. s. (Dişli * Bolvadin-Afyon) DS. 2) Fesat. 3. fena. C. Ayı.I. 2.I. C. s. s. Adının söylemesinde sakınca görülen şeyler için kullanılır. helâ. C. korkularını hafifletmeyebilirler. C.I.172 : 1) Karısının başkalarıyla ilgisine göz yuman adam. C. yabani. hırçın. (*Pınarbaşı-Kayseri. herşeyde gözü olan. kötü olan varlık veya nesnenin adının da kötü olmasının sebebi üzücü. korkunç. ahmak.I. C.150 : Ahlâksız. insan içine girmeyen. s. tuvalet. Güzel adlandırmayla ortaya çıkmış bazı birleşik kelimeler şunlardır: abdesthâne ağbaş akbakan akgözlü alabacak alabaş akgözlü .85 : Beceriksiz. DS. kaba. s. “adı” sözcüğündeki “–ı” eki iyelik eki olarak görülmektedir. küçük çocuk. *Bor. DS. ara bozucu. dönek.I. DS. DS. korkulan. s.Niğde) 3. C. (Çankırı) 3. müthiş. Serseri. hırçın. Acı anlatan ünlem. TS.

Karadeve (ölüm. Yani yağız sözcüğünün bize hatırlattığı ilk kavram “kara”dır. Akkışla. Ayrıca Derleme Sözlüğünde ayrı yazılan farklı tamlama şekillerinden oluşmuş aşağıdaki güzel adlandırmalar da hem anlam hem yapı itibariyle birleşik kelimelere benzemelerinden dolayı bunlara dahil edilebilir.Aydın.Bu tür örnekler çoğaltılabilir. *Pınarbaşı. Yani güzel adlandırmalar içinde birleşik kelimelerin sayısı oldukça fazladır.4121 Yağız sözcüğünün anlam alanı içerisinde “siyah at” ve “yiğit” olmakla birlikte “kızılla kara arası renk. karayazı (ölüm) vb. C. Bununla ilgili bir başka örnek ise akrep sözcüğü yerine kullanılan “ altı boğumlu” ifadesidir. (*Ağın-Elazığ) DS.3098) Bizde en fazla çağrışım uyandıran yönü “kara” kavramını karşılama yönüdür.Kayseri) DS. C. Altı boğumlu: Akrep. kara haber (bir ölüm veya felaket haberi). esmer” anlamı da bulunur.2701 Güzel adlandırmanın bir özelliği de söylenmek istenmeyen sözcüklerin belirtmiş oldukları varlık veya nesneleri şekilsel özellikleriyle ifade edebilmesidir. s. Kayış kanat: Yarasa. s. C. Beyova-Çankırı. Tavaklı * Ezine. karadam (mezar). kan çıbanı). ecel). Çepni. sin. kara yere gitmek (ölmek). “Kara” sözcüğü korku ve üzüntü ifade eden sözcükler yerine pek çok güzel adlandırma olayında kullanılmış bir sözcüktür. Yağız yer: Cehennem. s. nançla ilgili güzel adlandırmalar içerisinde değerlendirilen “kayış kanat” sözcüğü “ yarasa” nın perde şeklinde olan deri kanadının ortaya çıkarmış olduğu birleşik yapılı güzel adlandırmadır.IV. *Gemerek-Sivas. (TS. (Çine.Çanakkale) DS.VIII. *Reyhanlı ve Amik ovası Türkmenleri-Hatay. Tekeler-Aydın. mezar veya cehennem sözcüklerini hatırlatmaktadır.230 Akrebin alt kısmında bölüm bölüm bir şişkinliğin olması akrep sözcüğü yerine “ altı boğumlu” şeklinde bir güzel adlandırma kullanılmasına sebep olmuştur. kara toprağa aş olmak (ölmek). C. s. Onun için “yağız yer” veya “kara yer” güzel adlandırmaları dolaylı olarak ölüm. *Bünyan.I. karamübarek (şirpençe. (*Bozdoğan. 61 .XI.

1. s.485) deyimi güzel adlandırma örneğidir. böbürlenmek. C. 2) Onurlanmak.XI. 4. C. Yalnızca deyimlerine dayanarak bir toplumun bütün kültürünü inceleyebilir. Evlenemeyen kişinin üzücü durumunu doğrudan belirten “evde kalmak” deyimi yerine kullanılan “bağrı geçmek” (DS.Dile düşmek. 62 . (*Bor-Niğde) DS. adı kötüye çıkmak. fakat “haram” ve “uçkur çözmek” ifadeleri birlikte kullanıldığı ve kalıplaştığı için “harama uçkur çözmek” ifadesi “uçkur çözmek” ifadesindeki “yasak olmayan cinsel ilişki” anlamını zamanla ortadan kaldırmaktadır.I. C. DS. DS.226 başına çökmek şişgün olmah ünlenmek : Birinin ırzına geçmek.2.II. kelime. inançlarını. kibirlenmek. bu konuda önemli bilgiler çıkarabiliriz.I. 559 : Kin tutmak. C. ahlâkı bozulmak. Deyim halindeki güzel adlandırmalar. DS. s. ayartmak. C. Genellikle birden fazla sözcükten oluşan deyimler nadir olarak tek bir sözcükle de karşımıza çıkmaktadır. s. dünya bakışını. TS.413 Bu kalıplaşmış ifade yasak olmayan bir cinsel yaklaşımı belirtmekte. Güzel adlandırmalar ve deyimler aynı dili konuşan insanların düşünme biçimini. s. Çok görülen bu örneklerden bazıları şu şekildedir: baştan çıkmak (çıkarmak): Kötü yola sapmak. Güzel adlandırmalarda söylenildiğinde olumsuz bir etki yaratacak olan varlık kavram ve durumların karşılığında bu olumsuz etkiyi hafifletebilecek deyimlerin kullanıldığını görüyoruz. DS.XI.4066 yasdıhlı konuşmak : kiyüzlülük etmek.XI. kötü yola sürüklemek.4066 : 1.XI s. gelenek ve göreneklerini yansıtır.4192 uçkur çözmek : Cinsel yaklaşmada bulunmak. s. C.4022 büyüklük taslamak : Kendini üstün görmeye çalışmak. C. C. s. TS. Sözcüklerin yan anlamlarının kullanılması güzel adlandırmaların deyimler şeklinde ortaya çıkmasına sebep olmuştur.II. kelime grubu veya deyimlerin yerine kullanılabilirler. DEY M HAL NDEK GÜZEL ADLANDIRMALAR Kaçınılan söz veya sözcükleri ifade etmede deyimlerden sıkça faydalanırız.

dilenmek yerine “avuç açmak”. *Andırın.I. Güzel adlandırma sayılabilecek deyimlerde somutlaştırmanın önemli rol oynadığı görülmektedir. Türkçenin Gücü. Kuzuculuk. kiyüzlülük etmek yerine “nabza göre şerbet vermek”. *Göksun-Maraş. deyimlerini kullanarak olumsuz bir olayı veya kavramı dolaylı bir şekilde ifade edebiliriz. Oğlanlık da denilen ateşli bir çocuk hastalığı. bir duygu anlatılırken benzeri bir somut örnek yaratmak üzere onu adeta belli bir olayla sahneye koyma yoluna gidilir. dalkavukluk etmek yerine “el etek öpmek”. C. anlatımı güç durumların somut kavramlar aracılığıyla örneklendirilerek anlatılmasıdır.1813) Adı batasıca (adını eller alsın): 1.811) eli sopalı (TS. Türkçede yaltaklanmak yerine kullanılan “kuyruk sallamak” (TS.811) kuyruk sallamak (TS. C. Somutlaştırma. C. s. C. (Gaziantep. bencil insanları anlatan örtülü ifadedir. idrak edebilme yetisi zayıf olan biri için “kalın kafalı” sözü yerine kullanılan “ben derim bayram haftası. Müzmin yara. Foyası meydana çıkmak (Gizlenen kötülük ortaya çıkmak. Yılan.II.1813) deyimi somutlaştırmayla ortaya çıkmış güzel adlandırma örneklerinden biridir. s. Ankara 2001. kötü vasıflı olduğu anlaşılmak. (Baklalı.940) şeklindeki güzel adlandırmayı “takke düştü. (Kuzuculuk * Dörtyol-Hatay) 2. Eylemlerle kurulmuş deyimler şeklindeki güzel adlandırma örneklerine sıkça rastlarız. Deyimlerdeki somutlaştırma eğilimiyle ortaya çıkmış bazı güzel adlandırmalar şunlardır: eli uzun (TS.” Sözleri sadece kendini düşünen. 93 63 .II. nefret etmek yerine “yaka silkmek”. Akrep. “Yağmur olsa kimsenin tarlasına yağmaz” ve “Ne kokar ne bulaşır. s. maskesi düşmek. s.II. *Dörtyol-Hatay) 4.Anlama. C. usanmak. *Pazarcık. TS. o anlar mangal tahtası” ifadesi cümle seviyesinde sayılabilecek örtülü ifadedir. “Bir durum bir olay. s. Bilgi Yayın evi. 34 Doğan Aksan. s. *Elbistan.Adana) 3. kel göründü” Şeklinde de ifade edebiliriz.I.”34 Deyimlerdeki somutlaştırma eğilimi güzel adlandırmaların ortaya çıkmasına katkıda bulunmuştur.

s. C. TS. * Karaman.68 aklını kaçırmak (kaybetmek) : Deli gibi olmak. C. C. TS.I. C. s. C. s. TS.40 : Küfretmek. C. C.130 bire bin katmak burnu havada : Bir şeyi olduğundan fazla göstermek. dövüşken. çıldırmak. C. 2) Kötü. C.I. delirmek. TS. C.I.22 Somutlaştırma ve benzetme yoluyla söylenmeyecek sözleri söylenebilir hale getirme deyimlerde de güzel adlandırma yoluyla kendini göstermiştir. kelime grubu ya da söz karşılığı olarak kullanılan güzel adlandırma şeklindeki deyimlerden bazılarını şu şekilde sıralayabiliriz: ağır hastalık ağız dağıtmak ağrı tutmak ağzı kara : Tehlikeli ( öldürücü ) hastalık. s. s.I.I. mütekebbir. utanç duyulacak şeyleri hiç 64 .I. Antalya) 5. hiç bir şey beğenmeyen. s. s. ağzına geleni söylemek.68 aklını yitirmek anadan doğma anasının gözü : Delirmek. Domuz. C. (*Afşin. s. dünyayı terk etmek.111 : 1) Ara bozucu. kovcu. delirmek.I. TS. * Andırın. s. DS. Konya ve köyleri. *Göksun ve köyleri.65 Adı batsın (batası): Hoşa gitmeyen kötü olan bir varlığın veya bir nesnenin adı anıldığı zaman söylenilen lânetleme sözü. kemik veremi. s. TS. *Elbistan. çıldırmak. C. yüzsüz olmak.I. *Pazarcık-Maraş) DS. TS. işini bilir. 4) Yalancı. s. s.349 : Kendini beğenmiş. TS. kara haber vermekten hoşlanan kimse. 5) ftiracı.I.119 : Kurnaz.I. DS.(Gaziantep. dedikoducu. s.I.I. TS. s. Kelime.104 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak. TS.I.96 : Sara hastalığına yakalanmak. sıraca. s. ( Akışla *BünyanKayseri) DS. C. C. 4) Yalancı.402 Allah’ın davetine icabet etmek : Ölmek. TS.I. DS.I. C. TS. ağız bozmak.118 ahiret uykusu aklını bozmak : Ölüm. s. C.66 Adı batası: Köstebek de denilen çıban. s. açıkgöz.I.55 :Üzerine düştüğü konudan başka bir şey düşünemez olmak. C.68 : Çırılçıplak. 3) Kavgacı.120 sıkılmadan yapar olmak. mübâlağa etmek.I.

s.I.413 can vermek cana kıymak canı çıkmak çenesi kuvvetli ad çekici ad çekmek : Ölmek. C. s. böbürlenmek. TS. C. ( ncirköy-*Fethiye-Muğla).110 : Çok konuşan. 2.I. s. Yaygaracı. 65 . s.C. söz söylemekten yorulmayan. (*Elmalı-Antalya) DS. s. s.65.büyüklük taslamak : Kendini üstün göstermeye çalışmak. ruhunu teslim etmek.I.424 : Ölmek. s.C. gafasını kesi ali. : Bir kişi veya aile için kötü şeyler söylemek. TS. *Fethiye.Muğla) DS. müzevvir. TS. C. KBAYA.65. C. : 1.I.423 : Adam öldürmek.I.425 orda canı çıhi. cinayet işlemek. geveze. ftiracı. TS.I. ( ncirköy.

05 60 9.85 57 11.35 198 1.83 116 25.Güzel adlandırmanın yapıldığı yerleri beş gruba ayırmıştık.08 594 66 .68 99 10.56 690 40.74 174 2.81 12 3.65 54 13.96 162 1.44 51 6.05 134 13.36 198 46.93 814 0.28 108 3. genellikle tek kelime halinde olmayan deyimleri dahil etmezsek üç grupta değerlendirebiliriz.72 55 4.02 15 6.28 19 3.87 324 54.88 102 3. ncelediğimiz kelimeler içerisinde bu gruplara dahil olan güzel adlandırmaların oranlarını şematik olarak şu şekildedir: Basit kelimeler Yüzde Adet Türemiş kelimeler Yüzde Adet Birleşik kelimeler Yüzde Adet Yüzde Adet Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar Korku ile ilgili güzel adlandırmalar Hastalıklarla ilgili güzel adlandırmalar Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar nançla ilgili güzel adlandırmalar 7.42 36 7.24 374 21. Yapılarına göre güzel adlandırmaları.

pervasız. “Ölüm. ciddiyetsiz. gelincik. ölme” sözcüklerinin kullanılmasından dolayı ortaya çıkan üzüntüyü “irtihâl” sözcüğü hafifletmektedir. adı batası. saygısız. Toplumun düşüncesine göre. öpke avrûu. sanduka. anılması hoş olmayan varlık ve kavramların. Arapça bir sözcük olan “verem” yerine halk arasında “adı bellisiz. TS. akarca. Mezar sözcüğü alıntı bir kelime olmasına rağmen olumsuz çağrışımlar uyandıran bir sözcüktür.1848 Arapça bir sözçük olan “ lâubâli” sözcüğü ahlâkî düşünceyle ilgili güzel adlandırma olup “kayıtsız. söylenmek istenmeyen Türkçe kelimelerin eşanlamlılarıdır. saygısız. bu sözcükler eşanlamlı olsa bile. “Kusmak” sözcüğü yerine kullanılan “istifrağ etmek” iğrenmeyi hafifletebilecek bir sözcüktür. TS.III. s. 2. sütçe. üstü tonoz ve kapakla kapatılmış olan mezar. anlamı herkesçe bilinen yaygın isimleri kaba ve çirkin. mezar. ince hastalık. 67 . onunla aynı anlamı olan yabancı kelimenin söylenmesi ise ince ve güzel ifade sayılmaktadır. ârı hastalığı. C. Lâubâli : “Bana ne” diyerek hiçbir şeyi kendine vazife edinmeyen. Güzel adlandırmalar içerisinde var olan alıntı kelimeleri şu şekilde örneklendirebiliriz: Lâhit: Kenarları taş. ayığ” şeklinde güzel adlandırmalar kullanılmaktadır. umursamaz. tuğla ve harçla örülmüş.2.1841 Lâhit sözcüğü mezar sözcüğünün tam olarak eşanlamlısı olmasa bile halk arasında mezar sözcüğü yerine kullanılmaktadır.III. ciddiyetsiz. pervasız” sözcüklerini dolaylı olarak ifade etmektedir. ince ağrı. Güzel adlandırma amacıyla kullanılan alıntı kelimeler. kabir. kayıtsız. örken. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ALINTI KEL MELER Güzel adlandırmalar içerisinde alıntı kelimelerin sayısı oldukça fazladır. güzel ağrı. söylenmesi. güzel hastalık. kel hastalık. C. Alıntı kelimeler güzel adlandırma olarak kullanılabileceği gibi söylenmemesi gereken bir söz de olabilir. s. umursamaz.

s. C.III.III. rahmetli olmak” bu güzel adlandırmalardan bazılarıdır. dinî açıdan yasak olan “rüşvet” sözcüğünün kullanılmasını hoş karşılamamakta. Mürtekip : (Para.2054 Arapça bir sözcük olan “ mürtekip” sözcüğü ahlâkî düşünce ve inançla ilgili güzel adlandırmalardandır. TS. endişe ve iğrençliği hafifletmektedir.I. s. uygunsuz işler yapan. Ölüm kavramıyla ilgili Arapça birçok kelime güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır. Hemoroyit : * Basur.2081 Farsça bir sözcük olan “nâmert” sözcüğü sıkça kullanılan ahlâkî düşünceyle ilgili güzel adlandırmalardandır. Nâmert : Korkak. s.1243 nançla ilgili güzel adlandırmalar içerisinde değerlendirilen “hınzır” sözcüğü aynı zamanda “domuz” sözcüğünün insanlar üzerinde yaratabileceği korku. Toplum. TS. rüşvet ve rüşvetle ilgili kavramların ifade edilebilmesi için alıntı kelimelerden yararlanmaktadır. Âmâ : Kör. TS. s. Ölmek yerine kullanılan “ vefat etmek.II. 68 .113 Arapça bir sözcük olan “âmâ” sözcüğü insanların kusurlarını gizlemek için ortaya çıkmış güzel adlandırmadır.III. TS. C. insaniyetsiz. kazanç karşılığı olarak) Kötü.Hınzır : Domuz.2068 Sıkça rastladığımız bir sözcük olan “müteveffa” Arapça kökenli bir sözcük olup ölmüş olan insanların yakınlarını daha fazla üzmemek ya da üzüntülerini hafifletmek için kullanılan alıntı bir sözcüktür. s. C. C. alçak. TS. TS. rüşvet alan. C.II. C. ölü. mert olmayan. s. Müteveffâ : ( nsan için) ölmüş. rüşvetçi. mevta olmak. rüşvet yiyen.1224 Fransızca bir sözcük olan “hemoroyit” sözcüğü “basur” sözcüğünün kabalığını hafifletmektedir. karaktersiz.

Bu güzel adlandırmada söylenmek istenmeyen kelimenin daha genel bir ifade tarzıyla ortaya çıktığını söyleyebiliriz.Haram: Piç. s. 69 . C. ( ğneciler *Mudurnu – Bolu) DS.2283 Dinen yasaklanan bütün şeyleri ifade eden haram sözcüğü “piç” sözcüğünü karşılamak için toplum tarafından anlam yüklenerek oluşturulmuş güzel adlandırmadır.VII.

95 103 3.05 134 Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar 7.Kökenlerine göre incelediğimiz güzel adlandırmaları şematik olarak şu şekilde gösterebiliriz: Türkçe Alıntı Yüzde Adet Yüzde Adet Yüzde Adet Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar Korku ile ilgili güzel adlandırmalar Hastalıklarla ilgili güzel adlandırmalar nançla ilgili güzel adlandırmalar 29.12 91 13.76 441 25.99 59 10.34 198 55 815 45 667 70 .22 107 6.93 814 6.05 60 5 74 9.72 70 11.74 174 4.02 104 4.94 162 7.17 373 54.

Anlamdan Anlatıma Türkçemiz. Güzel adlandırmalardaki anlam olaylarını belirlemek oldukça güçtür. Kelimelerin anlamının güzel adlandırma esnasında değiştiği. Genel olarak anlam olayları dediğimiz sözcüklerdeki bu anlam değişiklikleri.56 250 690 Birleşik kelimeler Yüzde Adet 20. Anlam kaymaları da. Sözcüklerin zaman içerisinde kaybettiği ve kazandığı anlamı tespit etmekle 35 Muhittin Bilgin.08 286 594 Yüzde 55 45 Adet 815 447 3. gerçek anlamlarının dışında. alıntı kelimelerin dışındaki kelimelerin hemen hepsinde.84 13. Ankara 2002. anlam daralması. 45-48 71 . daha önce yansıtmış olduğu kavram alanlarından büyük bir bölümünün farklılaştığı görülür.Türkçe Alıntı Basit kelimeler Yüzde Adet 4.52 67 8. anlam genişlemesi ve anlam kayması gibi isimlerle ifade edilir. BÖLÜM 3. Bir sözcüğün dar bir anlamdan daha geniş bir anlama geçmesine ise anlam genişlemesi denmektedir.36 131 198 Türemiş kelimeler Yüzde Adet 29. GÜZEL ADLANDIRMALARIN ANLAM ÖZELL KLER Bütün dillerde bazı sözcüklerin anlamlarında zamanla değişiklikler meydana gelir. Bir sözcük nesnenin bir bölümünü gösterirken zamanla güzel adlandırma amacıyla kullanıldığında yeni bir anlam kazanmış olur. 1. Kültür Bakanlığı Yayınları. “Sözcüklerin.79 308 19.87 46.69 440 16. bir benzerlikten yararlanılarak başka bir anlamı verecek şekilde kullanılması esastır. s. anlam kötüleşmesi ve 2. anlam iyileşmesi diye ikiye ayrılır. gerçek anlamlarından kayarak yeni bir anlam vermek üzere kalıplaşması olayına anlam kayması (anlam değişmesi) adı verilir. Çok anlamlı bir sözcüğün tek anlamlı hale gelmesi veya geniş anlamlı bir sözcüğün daha sınırlı bir anlamı kapsar duruma gelmesine anlam daralması denir.”35 Güzel adlandırma ile oluşan kelimelerin büyük bölümünde.30 40. 1.

C. Çamoağa *Divriği. s. 2. C. Güzel adlandırmalardaki anlam olaylarını “anlam daralması. güzel adlandırma sayılabilecek sözcüklerin veya ifadelerin bazen daha önceki anlamından sıyrılmasıyla ortaya çıktığı görülmektedir. Bu anlam olayının bazen de. 1. kişi. C. tuvalet. küf. Hacıilyas *Koyulhisar – Sivas. Helâ. ergenlik yaşına gelmiş adam.3404 72 . porselen.Kastamonu. sümük. bulaşık yıkamaya yarayan tesisat. el.birlikte bu sözcüklerin hangi zaman dilimi içinde toplumun ne kadarı tarafından güzel adlandırma olarak kullanıldığını ortaya çıkarmak.Erzurum. *Bor – Niğde) DS.Manisa ve çevresi). odacılık v. . Maksutlu *Şarkışla.I. oda. Bu tesisatın bulunduğu yer. Karkıncık *Artova – Tokat. 2. (*Iğdır – Kars) DS. anlam genişlemesi ve anlam kayması” olmak üzere üçe ayırabiliriz. 1. s. 3. Kum taşı. Bazı kelimelerin anlam daralmasıyla ortaya çıkan bir kısım güzel adlandırmalar şunlardır: Lâvabo : 1. Anlam daralmasıyla ortaya çıkmış güzel adlandırmaların sayısı çok olmamakla birlikte bu gruptaki sözcüklerin daha çok bazı anlamlarının zamanla ortadan kalkmasıyla oluştuğunu görmekteyiz. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ANLAM DARALMASI Anlam daralması bazen çok anlamlı bir sözcüğün bazı anlamlarını kaybetmesi. s. s.Isparta.II. TS.1270 Pasak : 1) Salya.V. C. işler yapan kimse. 3. *Antakya – Hatay. *Taşköprü .1849 Er : 1) Erkek. TS.Koca.IX.842. *Merzifon – Amasya. TS. Keskin. yüz. pas.b. insanoğlu. ayak yolu. daha önce bütününü ifade ettiği bir nesnenin zamanla bir bölümünü anlatır duruma gelmesi veya bazı sözcüklerin yan anlamlarından birini yitirmesi ile ortaya çıkarlar. müstahdem. Kir. 2. başlı başına bir araştırma konusu olabileceğinden bu bölümde güzel adlandırmalardaki anlam değişikliklerini sınırlı örneklerle gösterebildik.III. C. sıcak ve soğuk su musluklarıyla donatılmış. (. s. emaye veya saçtan yapılmış. (.1764 Hizmetli : Kapıcılık. *Yerköy – Yozgat. Tokat – Eskişehir. hademe.

Terbiyesiz.I.I.II. *Susurluk – Balıkesir. zevc.16 : Aşağılık. s. 2. anlam daralmasının aksine bazı sözcüklerin anlamında zaman içerisinde meydana gelen genelleşmeyi ifade eder.1019 : Zevce. s. Anlam genişlemesi bu yönüyle anlam kaymasından ayrılmaktadır. TS. (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) DS. s.2085 : Meme. C. s. alçak. C. (*Eğridir köyleri – Isparta. C. Güzel adlandırmalardaki anlam daralmasında sözcüğün zamanla karşıladığı nesne veya kavramın bir parçasını karşılar duruma geldiğini görmekteyiz. DS. 73 .842 : Şişmanlamak. s.I. Sözcüklerin anlam genişlemesinde daha önce var olan anlamının ortadan kalkmadığı görülmektedir. C. (Maksutlu *Şarkışla – Sivas) 2.X. basit.II. Anlam genişlemesiyle oluşmuş güzel adlandırmalardan bazıları şunlardır: Terkisalat Oturak : 1. ayakyolu. (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) 2. *Akyazı çevresi – Sakarya. eş. s. TS. s. DS. Bu olayda bütünün bir barçasını anlatan bazı sözcüklerin zaman içerisinde bütünü ifade edecek bir anlam kazandığını görmekteyiz. s.1157 3. TS. *Düzce – Bolu. C.1983 : Koca. eş.VI. . karı. cimri. adi. Bir sözcüğün. C. C.VI. Beceriksiz. Güzel adlandırmalar içerisinde anlam genişlemesiyle ortaya çıkmış sözcüklerin sayısı oldukça azdır. Hela. 1. anlam itibariyle bir nesnenin bir bölümünü anlatırken zamanla o nesnenin bütününü anlatır duruma gelmesine anlam genişlemesi denir.274 : Koca. C. açgözlü. DS.abdal bayağı er gelişmek gişi göğüs harem : Tamahkâr. *Alayunt – Kütahya. uyuşuk.3892 : 1. TS. Lazımlık.Burdur. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ANLAM GEN ŞLEMES Anlam olaylarının bir başka türü olan anlam genişlemesi.

XII.Burdur. 36 Bugün “üzmek” fiilinden türetilen “üzgün” sözcüğü hasta (DS.Kastamonu -Çankırı. Dışkı..IX. “Türkçedeki üzmek eylemi Köktürk yazıtlarında kırmak.3295-3296 3.3295-3296 Abdest : 1.” kullanılmaktadır. Terbiyesiz. Beceriksiz. bir tutumu. anlamında görülmekte.Kastamonu -Çankırı. Her Yönüyle Dil.Sinop. *Alayunt – Kütahya. Lazımlık. s. C. “üzülmek” sözcüğü “inme inmek” (DS. uyuşuk. TDK Yayınları. s. *Merzifon – Amasya…) DS.Sinop. bir kimseye dert. TS. (*Eğridir köyleri – Isparta. 3. bu somutlaştırma genelleşince anlam değişmesine yol açmıştır. gaita.4799). *Akyazı çevresi – Sakarya. başın dörtte birini meshetme ve topuklarıyla birlikte ayakları yıkama.4 Terkisalat Oturak : 1. *Düzce – Bolu. C. *Ladik – Samsun. *Ladik – Samsun. s. (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) DS. . . Namaz gibi ibadetlerden önce. C. . GÜZEL ADLANDIRMALARDA ANLAM KAYMASI Anlam kayması. C. kesmek. Ankara 2000. C. bu anlamın yüzyıllar boyunca geçerli olduğu göze çarpmaktadır.IX. bir nesneyi kırmaya. ayakyolu. s. Bu anlam olayı içerisinde değerlendirilebilecek bazı güzel adlandırmaların benzetme ya da somutlaştırma yoluyla ortaya çıktığı görülmektedir. s. 215 74 . (Maksutlu *Şarkışla – Sivas) 2. *Merzifon – Amasya…) DS. insan için kullanılması.4086) anlamında 36 Doğan Aksan.III. . 1. aşındırmaya benzeterek bir somutlaştırmaya gidilmiş. (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) 2. *Susurluk – Balıkesir. aktarmalı bir anlamla. Anadolu ağızlarında sıkça rastladığımız güzel adlandırmalarda anlam kayması olayı genellikle belirli bir yöreye ait olarak gelişmektedir.3892 : 1. s. Helâ. üzüntü vermeyi anlatması bu türden bir gelişmenin tanığıdır.I. C. Bugün Türkiye Türkçesi yazı dilinde yalnız. 2. s. C. bir kelimenin anlamını yitirerek yeni bir kavramı yansıtır hale gelmesi olayıdır. koparmaya.X. Namazın şartlarından biri. bir insana dert olacak bir davranışı.XI. elleri ve dirsekleriyle beraber kolları yıkama. yüzü.

Çünkü anlamı iyi olan bir sözcüğün söylenmesinde her hangi bir sakınca görülmemekte ve güzel adlandırma yoluna gidilmemektedir. Anlam kayması yoluyla ortaya çıkmış güzel adlandırma örneklerinden bazılarını şu şekilde sıralayabiliriz: Çadır Gezgin Hazan Göçmek Seyrek Suluk : Kefen. C. C. (Kars ve köyleri) DS.Yozgat) DS. (.Yozgat) 2. C. (Bayburt *Selim – Kars) DS.1032 : Uykuda gezen (kimse).VI.Açgözlü (kimse).2322 : Ölmek. TS.XII. C. akılsız. (. (Aliköy *Çaycuma – Zonguldak) DS.Bu grupta anlam iyileşmesi ve anlam kötüleşmesi şeklinde anlam değişikliklerine rastlıyoruz. (*Mersin ve köyleri – çel) DS.VII. s. Anlam kötüleşmesi olayında ise istenmeyen bir durumu ifade etmek için dolaylı bir anlatım yoluna gidilmiştir.II.III. Fakir. s.X. s. Güzel adlandırmalarda anlam iyileşmesi olayı söz konusu olamaz.3692 75 .4686 : Sidik torbası. C. C. s.1018 : Aklı az. s. s.2023 : 1.

insanlar üzerinde olumsuz çağrışımlar uyandıran ve toplum tarafından adeta yasak konulan söz veya kelimelerin yerine.96’dır. peri gibi yaratıkların isminin anılmaması korkudan çok inanç kaynaklıdır. Söylenmemesi gereken söz. olumsuz etkiyi bir nebze ortadan kaldıracak kelimelerle ifade edilmesidir. Korkuyla ilgili güzel adlandırmalar inançla da yakından ilgilidir.SONUÇ Batı dillerinde “euphemism” adı verilen güzel adlandırma. varlıkları dile getirme şekillerine yön vermektedir. Uğursuz kabul edilen hayvanların isimlerinde güzel adlandırmaya gidilmesinin temelinde inanç yatmaktadır. Bu gruptaki birleşik kelimelerin oranı basit ve türemiş kelimelere oranla daha fazladır. Söyleniş amaçları ve söylendikleri ortamlar farklı olmakla beraber argo sözcüklerle güzel adlandırmaları kesin şekilde ayırmak oldukça 76 . Güzel adlandırmaların içerisinde korkuyla ilgili güzel adlandırmaların oranı % 10. toplumsal incelikten kaynaklanmakta ve toplumun bu tutumu bireylerin olayları. Korku bazen ahlâkî değerlerle de ilgili olabilir. Tespit ettiğimiz birçok güzel adlandırmayı bu iki grupta değerlendirmek mümkündür. Hortlak. Olaylar ve kavramların güzel adlandırma ile ifade edilmesi bireyin dile katmış olduğu bir inceliktir.05’lik bir orana sahip olan inançla ilgili güzel adlandırmalar bölümünde. çoğu zaman toplumun tepkisinden korkulduğu için söylenmemektedir. Güzel adlandırma ile gerçekleşen ifadelerdeki incelik. Tespit ettiğimiz güzel adlandırmalar içerisinde % 9. söz konusu nesne veya durumun edebe ve inanca uygun. Özellikle “baykuş” sözcüğü için pek çok güzel adlandırma yoluna başvurulduğunu görmekteyiz. Hayâlî yaratıklar veya uğursuz kabul edilen bazı hayvanlardan bahsedilirken de güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur. söylenmesi dinen sakıncalı görülen veya hurafelerden dolayı ortaya çıkan korku veya çekince sebebiyle söylenmeyen kelimeler yer almaktadır.

Tespit ettiğimiz güzel adlandırmalar Tük toplumunun incelik ve nezaketinin aynasıdır. Bazı hastalıklar (hemoroyitbasur gibi) kaba görülen vücut organlarını hatırlattığı için kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırma grubuna dahil edilebilir. 77 . Yapılarına göre güzel adlandırmalarda basit kelimelerin sayısı diğerlerine göre (türemiş ve birleşik kelimeler) daha azdır. Bu grup içerisinde bazı kavramlar (zina. Birçok alıntı kelime ile de birleşik kelime oluşturularak varlık ve olayların söylenmek istenmeyen isimlerinin yerini tutacak şekilde kullanılmıştır. türetilen bu kelimelere yeni anlamlar yüklenmiştir. rüşvet. Sözlük kısmında ortaya koyduğumuz güzel adlandırmalar Türkçede çok sayıda güzel adlandırmanın varlığını göstermektedir. kaba olaylar. Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar görgü kuralları ve toplumsal incelikle yakından ilgilidir. Hastalıklar içerisinde en fazla “verem” sözcüğü için güzel adlandırma yoluna gidilmiştir. Türkçede güzel adlandırma için daha çok yeni kelimeler türetilmiş. hırsızlık) aynı zamanda inançla da ilgilidir. ğrenç. Güzel adlandırmalar içinde. Türkçenin kelime türetme gücü güzel adlandırmalarda da kendini göstermiştir. Söylenmemesi gereken kelime ile bir başka kelime arasındaki benzerlikler birçok güzel adlandırmanın ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar içerisinde daha çok bedensel eksiklikler ve bazı doğal vücut fonksiyonları yer almaktadır. bu tür ifadeler daha çok toplumun düşünme gücünün ürünü olduğu için.güçtür. farklı bir anlam verilmiş kelimelerin oranı oldukça fazladır. nesne veya varlıklar toplumun nezaket anlayışının sonucu güzel adlandırmalarla ifade edilmiştir. Argo olan bir sözcük aynı zamanda güzel adlandırma maksadıyla kullanılabilmektedir. çirkin. davranışlar.

Ahmet. Doğan. Büyük Argo Sözlüğü. Atalay. Dil. Türkçenin Gücü. “Batı dillerinde ve Türkçede güzel adlandırmalar”. Gülensoy. Erten. Ankara 1996 2. Bilgin. Pamukkale Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Batı Dilleri ve Edebiyatı Bölümü. Ankara 2000 3. Münir. “Mezar Taşı YazılarındaGüzel Adlandırma Kullanımı”. Ankara 1999 7. Ankara 1997 11. TDK Yayınları. Konya 2002 5. Aksan. Halil. Mehmet Emin. Ankara 2000 15. Ankara 1993 12. Temmuz 2001 16. TDK Yayınları. Doğan. TDK Yayınları. Bilgi Yayınevi.KAYNAKLAR 1. stanbul 2002 6. Yüzyıla Girerken Yazında Dil Kullanımları (I. Ekim 2001 10. der Internatıonalen Bezıehungen und des Gesundheıtswesens ım Deutschen und Türkıschen. Yapı Kredi Yayınları. Hayriye. Ercilasun. Engin Yayınevi. Hulki. Kültür Bakanlığı Yayınları. Ankara 1994 18. TDK Yayınları. mge Kitap evi. Yüksel. TDK Yayınları. Nihad Sâmi. Muhittin. stanbul 2004 17. Buran. Keban. Türk Dili Dergisi. Hacettepe Ünviversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Ersan. Kütahya Ve Yöresi Ağızları. Ankara 1997 14. Ersoylu. Kubbealtı Neşriyat. Ankara 2002 13. Eren. Türkçenin Sözvarlığı. Euphemısmus ın der Alltagssprache und ın den Fachsprachen der Politik. 598. Türk Argosu Üzerinde ncelemeler. Aktaş. Edebî Sanatlar. Her Yönüyle Dil. Ankara 2000 4. Anlamdan Anlatıma Türkçemiz. TDK Yayınları. Yüksel. Ahmet Bican. TDK Yayınları. Aktunç. Aksan. Besim. Tuncer. Yazın. Banarlı. Aksan. Doktora Tezi. Derleme Sözlüğü. Baskil ve Ağın Yöresi Ağızları. Bilginer. Ankara 1988 78 . 21. Türkçenin Sırları. Doğan. Ankara 2002 9. Leyla ve Mecnun Yayınları. DLT Tercümesi. Deyişbilim Sempozyumu Bildirileri). Zonguldak – Bartın – Karabük lleri Ağızları. S. Ersan. stanbul 1996 8. Diyarbakır Ağzı. Kars li Ağızları. Hasan. TDK Yayınları.

Dünü ve Bugünüyle Harput Sempozyumu. “Harput ağzına has kelimelerin yapı ve anlam özellikleri”. ABC Kitap evi. Edebiyat. as a Reflectıon of Culture on Language. Ali Yıldırım. Türkçe Sözlük. S. Ankara 1993 25. Süleyman Fehmi. Gürer. Hengirmen. Işıl nce. “ Türkçede örtmece sözcükler üzerine bir araştırma”. Söylemez. TDK Yayınları. Ankara 1988 27. Ankara 1994 23. Elazığ 2004 26. TDK Yayınları. Ahat. Hecettepe Üniviversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Özyıldırım. stanbul 1971 22. Dil Dergisi. stanbul 1988 79 . Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Tahir-ül Mevlevî. Türkçe Sözlük. Yüksek Lisans Tezi. Zeynep. Edebiyat Lügatı. Yunus Emre. Aralık. Ümit. Gülsevin. 50. Uşak ili Ağızları. stanbul 2002 28. Euphemism. Toker Yayınları. Enderun kitap evi. Vardar. Ankara 2002 20. Ahmet. TDK Yayınları. Engin Yayınları.19. 1996 24. Ankara 1999 21. Elazığ 1998 30. MEB Yayınları. Korkmaz. Nevşehir ve Yöresi Ağızları. Üstüner. Mehmet. Hazırlayan: Doç. Dr. stanbul 1984 29. Kabaklı. Berker. Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü.

I. DS.I. s. analık.I. s. DS.6 : Sersem. s.45 : Duyduğu sözü. C. DS.16 : Dışkı. s.I. s. s.” çocuh dir. DS. gaita. s. C.SÖZLÜK aba atmak abacı abamak : Kendisini kurtarmak için suçu başkasına yüklemek. tuvalet.I. DS. saygısız. boşboğaz. DS.5 : 1) Çirkin bir kızı veya kötü bir malı kandırma yolu ile birine yamamak.I. s. s. DS. C. DS. gelişi güzel konuşan. C. helâ. s. tabii ihtiyacını gidermek. s. açgözlü. C.I. C. cimri. semiz. C. DS. 2) Bedavadan yiyip içen.5 : 1) Atıcı. TS.4 : Şişman.8 abartmak abdal abdallanmak abdest abdest bozmak abdesthâne abdestsiz abırsız abızambak : Aşırmak. s. C. C.12 : Tamahkâr. C. s. çalmak.23 “padşaım. TS. s. C. DS. 3) ftira etmek. C. C.17 : Utanmaz.I. C.47 80 .4 : Küçük ya da büyük abdestini yapmak.I.I. DS. TS.” K A. s. TS. DS. s. kötü adam. DS. çoh Allah heyirli etsin.I. s. ayakyolu. C.5 : Ayakyolu.5 : Korkmaz.I. C. C. DS.I. etli. C.I. C. s.35 : Üvey anne. C. 2) Bir şeyi birisine zorla vermek. DS.22 : Saçma sapan.23 : Üvey abla. DS. s. çekinmez. s.16 : Dilenmek.32 : Yalancı. Ben sennen atın ne olduğunu soririm.I.I. gördüğü olayı sabredemeyerek söyleyen.I. “abı zambah gonuşma.I. senli-benli. s. hayasız.I.39 : Zakkum ağacı.178 abiriz (abrez) ablalık abuk aburgaşık abuş acar acı ağaç acığaz : Abteshâne.I. yalan yanlış söyleyen.

aşırmak. C. s. 2) Domuz.54 : Helâ. DS. çalmak. müzevvir. DS. bedavadan geçinen. DS. C. s. C. kemik veremi. DS. DS.66 afacan afal afalak afalsız afartmak afgan afsunlamak ağ açmak ağaca ağacalık ağbaş : Bir şeyin zehir gibi acı olduğunu anlatmakta kullanılır. beyinsiz.I. DS. s. s. s. s. s. s.65 : Kusur. DS. DS. şaşkın. DS. C.I.I. C. çalmak. C. s. s.81 : Köpek. C.I. kahpe.I. 2) Rakı.71 : Hırsızlık etmek. s.59 : (kadın için) Kıyafet ve davranışlarında fazla serbest ve pervasız olmak. s.66 : Yengeç. DS. DS.70 : Kadınlar âdet gördükten sonra hamama gidip temizlenmek.70 : Cerahat. 2) Aptal. sıraca. s. DS. DS. aşırmak. C. s.I. sivilce ve yanığın içindeki sarı su. 3) Tembel. DS. DS.65 : Bir kişi ve bir aile için kötü şeyler söylemek. DS. s. C. s. 3) Bir çeşit yara. C. DS. C. geveze. TS. DS. C.I. C.I.I. DS. C. C.53 : Ölü evi. C.I. 4) Akrep. C. C.65 : Orospu. C. salak.I. C.79 : Bir iş yapana ücretinden başka verilen şey. 2) Yaygaracı. C. C. s.I. s. DS.66 : 1) Ayı.I.58 : Beleşçi.acı su acı yer aç çardak açık ağız açıkçı açılıp saçılmak ad çekici ad çekmek addırık adem adı batası adı bellisiz adı kötü adıyaman adını eller alsın : 1) Çıban.68 : Aptal.69 : riyarı. 5) Domuz.65 : Köstebek de denilen çıban.I.69 : Hırsızlık etmek.85 81 .I. 3) Yılan. C.I.I.I. sallapati adam.I. DS. s.58 : 1) Boşboğaz.I. C.I. C. C.19 : 1) ftiracı.65 : Verem. s. DS.I. s. sersem. s. irin. saçsız.I. s. s. hata.I. 2) Oğlanlık da denilen ateşli bir çocuk hastalığı.69 : Akılsız. DS.I. para.79 : Kel.67 : 1) Müzmin yara. DS. DS.I. s. s.

I. DS.109 : Tifo hastalığına tutulmak. DS. C. övünen. s. hantal vücut. 2) Kötü. C. C. C.I. C.97 : Sara hastalığına yakalanmak. uyuşuk. yüklü.40 şole oldu bole oldu. kara haber vermekten hoşlanan kimse.129 : Küçük çocuk çiş etmek. TS. DS. C. sövmeyi huy edinmiş.I. ağız bozmak.55 82 .I. s.118 ağzı yelli aharca ahbun ahırak ahıtmak ahiret uykusu ahraz : Yüksekten atan. U A. C. DS. C. DS.40 : Tehlikeli ( öldürücü ) hastalık.I. DS.I. TS.I. s. s.I.79 : Gebe.111 : Tifo. ağzına geleni söylemek. s.131 : Ölüm. DS. s. fışkı.118 : Daima akan yara. s.I. kovcu.281 ağırlıklı ağız bağı ağız dağıtmak ağız kokusu ağrı tutmak ağrı ağrıya yatmak ağzı açık ağzı dolu ağzı kara : Gebe.117 : 1) Ara bozucu. C. 3) Kavgacı. s.I.I. s. bakıma muhdecin deyo. 4) Yalancı. 2) Akılsız. C. s. C. C.I. s. 2) Hırsız. DS. TS. C. C.40 : Borcunu geç ödeyen. DS. C. DS. C.125 : Gübre. 5) ftiracı. doğurması yakın.I.4407 : Tembel.96 : Küfür. s. DS. C.91 : Yalancı şahitlik yapacak kimseye verilen rüşvet.I. C.55 : 1) Dilsiz. s. geveze.95 : Küfretmek. sağır ve dilsiz.I. s.I. s. s. s. DS.XII. DS. yüklü. DS. s.I. elinden kolay kolay para çıkmayan.I. C. ahmak. s. DS. DS. C. s. TS. sır tutmaz.I.133 ahireti (öbür dünyayı) boylamak : Ölmek. miskin.91 : Şişman. s. C. s. dedikoducu. C.I. ben aır hasdalandım. dövüşken. s. söven. iğrenç söz. kötü.I. C.I. DS. C. DS. DS.116 : Kaba konuşan. s.111 : 1) Boşboğaz.ağı çiçeği ağır ayaklı ağır canlı ( kanlı ) ağır elli ağır gövde ağır hastalık : Zakkum. s. TS.126 : Balgam.I.

68 aklını kaçırmak (kaybetmek) : Deli gibi olmak. s. s.141 : 1) Leylek.59 “Eğer bu üş dene sözümü yaparsan sen benim ailemsin. hastalıklı kimse. s. DS.I.I. DS. C.22 : Delilik.150 : Kararsız. s. budala.65 : Lazımlık.aile : Zevce. DS.I. C. kaba adam. C. s. cinnet. 4) Deri veremi. DS. 3) Daima akan çıban. s.139 : Beceriksiz. 5) Bel soğukluğu. C. herşeyde gözü olan. duygusuyla hareket eden. çıldırmak. DS. sebatsız.137 : radesiz.68 83 . DS. ikiyüzlü. 2) Fesat. s. C. DS.I. C. s. C. s. C. kelleni kesecem” diyir.150 : Çokbilmiş kadın. dönek. s. fistül.I.I. TS.150 : Sidik. Yoh yapamazsan” diyir. s. oturak. dönek. DS.151 : şemek.I. C.I.I. DS. s. DS. s. DS. s. delirmek.XII.144 : Korkak. çok bilmiş.139 : 1) Kemik veremi. cüzzam.4410 : 1) Sinsice hareket eden insan veya hayvan. 2) Bulaşıcı beyin hastalığı (hayvanlarda). sıraca. s. DS. maymun iştahlı. 2) Bünyece zayıf.164 : Çabuk meyleden.149 : 1) Açgözlü. TS.I. C. C. 2) Ağırkanlı. tembel kimse.I. sebatsız. hırçın. C.I. s. “geldim mi senin boynunu.I. DS. s. budala. K A. s. C.190 ak ana akyavaş akak akar akıllı akarca : Üvey ana.I.150 : Bilgiç. DS. s. C.154 : Muaşeret adabını bilmeyen. eş.I. TS. C. C.155 :Üzerine düştüğü konudan başka bir şey düşünemez olmak.I. TAÜ . s.I.I. TS. C. DS. C. delirmek. C. s. s. DS. 2 Beyaz kartal. ahmak.I.139 akarcalı akbakan akca hacı akgöz akgözlü akıd akıdık akıl gülü akıl hastalığı akıldak akılgan akıtmak akkaya bülbülü aklını bozmak : 1) Başkasının malına zarar veren kimse. C.

” Babası elçileri yani ahsakgalları toplar. C. K A. C. DS. C. loğusa humması. TS. s.I. s. titiz.173 : kiyüzlü.79 : Yarasa. DS. s. babama elçi gönder. ara bozucu. TS. C. s. DS. s. s.162 : Geceki sarhoşluktan henüz kurtulmamış.174 : Hapishâne. s. köy ihtiyar heyetinin başı. kibir. C. 3) Sonradan görmelerdeki gurur.76 : Her akşam içki içmeyi âdet ve alışkanlık haline getirmiş olan. C. uğursuz. 3) Ters. s.207 ala ağız ala ala bakmak alabacak alabaş alabula alaca alacalık : Ara bozucu. sarhoşluğu ve mahmurluğu devam eden.I.75 Gız diyer ki “madem ki alacahsın.171 : Ahlâksız.I. sersem. giderler gızın babasının evine. 2) Kötü. geveze. yani ahsakgalları toplar. C. C.177 84 .I. bön bön bakmak. şüpheli adam veya iş. DS. DS. ah ellerin suya batırırsın. zıt. çıldırmak. s.I.I.163 : 1) Loğusa kadınlarda görülen bir hastalık.I. muhtar.aklını yitirmek : Delirmek.172 : 1) Karısının başkalarıyla ilgisine göz yuman adam. NYA.175 : 1) Döneklik. DS. kargaşalık.I.I. alık alık. s. C. uğursuz adam. inatçı.I.170 : Aptal. DS.I.I. s. aptal. hırçın.78 : Çalma. dönek. C.68 havız başında oturursun. C. DS. giderler gızın babasının evine. DS.I.159 : Köy ihtiyarı. s. TS. s. boşboğaz. C. dönek. s.181 akmık ak sakal : Atmık. 2) Ahmak. sperma. nirde gozel gorsen ahlın yitirirsin. iki taraflı. şımarıklık. TS. muhâlif. DS. s.285 aksi akşamcı akşamcık kuşu akşamdan kalma aktarma al basma : 1) Huysuz.I.I. bin gidelim Benli Dülber. s. fenâ. 2) Sara hastalığı. ikiyüzlü.I. s. C. menhûs. 2) Bozgun. ikiyüzlülük. TS. DS. C. C. C. s. muannid.

ahlâkı kötü. ikiyüzlü. C. C. C.97 : Kaçırıcı. s. s.I. s. DS. DS. yalancı.222 : Kötürüm. C.I. s.191 : Yaygaracı. DS. DS. nâmert. 2) Açıkgöz. s.217 : Felçli. gözleri görmez. 2) kör. s. kibirli. DS. DS. s.I.I. C.I. 2) El.I. palavracı.I. s.I. DS. s. C.214 : 1) Azrail. işini bilir.I. DS.94 2) Lağım. C.4415 : Lağım temizleyici. inme inmiş. DS.I. edepsiz kadın. dönek.I.I. su yolu.I.I.190 : Çalmak. C. s.210 : Ara bozucu. s. DS. DS. meczup.I. DS.220 : 1) Sakat. C. s. soysuz.211 : Rüşvet. DS. 2) Öldürücü. C. DS. TS. ayak ve yüzün kızarıp şişmesiyle meydana gelen hastalık.191 : Bilgiç kadın. DS.I.216 : Sözünde durmayan. DS. kızartılar.215 : Öldürücü hastalığa yakalanmak. ama.207 : Şeytan.I. C.I. C. s. 3) illetli. C. devasız hastalık. s. yılancık. DS. tabiatı bozuk. C. DS. s. s.214 : Hırsızlık. C.211 : Yalancı.I.alakırık alaklamak alakuş alaylı alazlama : 1) Kanun dışı evlilikten doğan çocuk.206 alazlık albaba albız alcıkarı alçak alduruk alemşat aleste algı algın algıncılık alguncu alıcı alıcısı tutmak alık alınmış alîl alkaçıcı alkın : Saç çıkmayan baş.I. DS. s. s.208 : Aşağılık kimse. DS. DS. C.I. C. dolandırıcı. s.88 : Kendini beğenmiş. s. sık sık gelerek rahatsız eden bir hastalığı olan. C.204 : Beddua. kel.XII. C. s.208 : Şirret.I.I. C. TS. s. C.213 85 . C. piç. TS. C. ganimet. aşırmak.212 : 1) Aklı alınmış. s. C. s. C. DS.I. s.204 : 1) Yüzde ve vücutta çıkan çıbanlar.

C. beyazlar geydıh. öldürücü.117 86 . s. dünyayı terk etmek. C.117 : Ahlâka aykırı. C. Allah’ın Evi’ni tavaf ettıhtan sora gettıh Medine’ye. s. TS.104 allahlık allanmak allı pullu alnı alnına altıboğumlu altı parmak alûfte alvurcu âmâ : Elinden hiç bir iş gelmez. TS. s.I. TS. ayak takımına yakışır tarzda.113 Bir gün bi karı koca.I.I. s.81 O herif öyle deyinci herif geri dönmüş. C. gelin böceği. C. s. C. s. s. işe yaramaz.II. C. DS.98 allah emri Allah’ ın Evi : Deprem. C. Ordaki ziyaretleri.I. budala. zalim. DS.I. s. s.232 : ffetsiz.235 : Kör. s.223 : Kâbe. s.107 Allah’ın davetine icabet etmek : Ölmek. DA. adice.I. cana kıyıcı. TS.I. “garı” demiş “yolda ben bi ama buldum bahar kor” demiş.I. saf. s. ikisinin de gözi ama böle gezilermiş. dalkavuk. s. s.114 2) Halden anlamaz.I. s. C. C.I.TS. hiç acımayan. düşkün kadın.112 : Hırsız. TS. TS. C.237 âmiyâne amoral amoralizm : Bayağı.I.I.228 : Akrep. s. DA.I. DS. DS. DS. DS. C. TS. C. C.I. kendi halinde (kimse).1466 Tam Bayrama on gün kalır kalmaz ihrama girdıh.I.105 : Sarkıntılık etmek. s. NYA. C. TS. s. ahlâk dışı. s.I. DS. s. her söylediğini beğenip öven.135 amansız : 1) Aman vermez. C. s.alkışçı : Birinin her yaptığını.117 : Ahlâk dışıcılık.224 : Mayıs böceği.I. TS. DS. C.230 : Uğursuz adam. zelzele. kabul eden ve doğru diye herkese kabul ettirmeye çalışan kimse. şakşakçı. C.225 : Yüzde yüz faizle.

s. DS. s. U A. s.I.126 87 . s. s. s.4418 : Öksüz. iğrenç. katı. DS.I. TS. C. K A. U A.259 Efendime söyliyem.120 : Aybaşı (kadınlarda).ana : Kaynana. işini bilir. Yedi gün yedi gece ac susuz yatarsın. orospu. DS. Dedi ki “gedersin şindi sen gamiren. geder ambarrıyı alurum.123 : Halden anlamayan. Bah bah elbisem de heç. s. C.232 . Çır çıplah.253 : Pis. s. biri kendi anam.I. Hep siçenner yiyer tahılımi. s. C.249 : 1) Ana yerini tutan kadın . yuhusuz galmışım. s. s. s. DS.227 andız andil andropoz anlayışsız : 1) ffetsiz kadın. dışarı tökersin. Ana etinde geziyerim. s. miskin. DS. kahpe. anadan nemli. s.121 tabi analığım onun teyzası. .I. C. s.232 anadan doğma ana etinde gezmek : Çırılçıplak.249 anasının gözü anasının kızı andır : Kurnaz. C.261 : Sümüklü. Ele bi dağı yedi bu andırlar. üvey ana. kötü. uğursuz. TS. demiş.ene. açıkgöz. . TS. babam geldı ahşam o gadar yorulmuşum. C. çirkin. C.I.228 anaforcu anahalı anakız analık : Yolsuz kazanç peşinde koşan kimse.ananın adı ne demiş. demiş garı. TS. mirezlile de bole laf ede.I. C. hankı anama deyon demiş. s. TS. “Onun üçün ne aşım var.I. K A. C.I. s. KBAYA.I.119 : Çırılçıplak gezmek.120 : Bakire olmayan kız. 3) Genel ev. DS.biri gocamın anası. . 2) Terbiyesiz. s. C.261 : Erkeklerdeki yaş dönümü.” Dedi ki “ben sana bi şey ögredürüm. elbisen toplar. C. TS.XII. tembel. utanmaz arsız. slamlardan gorhiyerim ”Ben yemın etdim ki kimseye demam.I. C.I.I. ne etmegim var. hantal. DS.gızım senin gaç anan va. C.106 2) Kaynana.

eş.297 : Katır. destek olmak.317 : Yıkanma yeri. DS. C. TS.I. DS. s.I. münâfık. C.I.I.280 : Garip. C.282 : Apteshâne.I. C. DS.258 ara hastalığı ara kedisi arakçı araklamak : Nezle. gusülhâne. TS. DS. DS. DS. C. s. s. TS. geçici olarak iyileşen hasta. helâ.I. her zaman rastlanamayacak kadar tuhaf. s.284 Bu da çoh gezir. C. C.325 aralarından kara kedi geçmek : Herhangi bir sebeple birbirine gücenmek. s. C. C.I.317 : Geveze. TS.I.138 : Hırsız.I.I. yüzsüz olmak. bahır ki bulabilmedi. C. C. arka kapıdan çıkmak : (Hastahane için) Ölmek. s.TS. TS. C. DS.I.” K A. C. s. TS.I. s.295 : Hırsız. DS.I.293 : Ara bozan.I.132 aralık iyisi arap işi arayışçı arbede arıkçı arıkıran arınak arka olmak arkadaş : Ölmeden önce. habersiz götürmek. C. acayip. s. kayırıcı olmak. C.I. s.320 : Koruyucu. ölüm iyisi. DS. s. s. DS. alıp kaçmak.134 küsmek.I. gelir padişaha şikat eliyir ki “munnar menim devemi aparıplar.290 sıkılmadan yapar olmak. DS. s.I. s. C.I. C.I. s. DS. TS. DS.142 88 . DS. s. s. C. gürültücü.272 apsâne : Helâ.I.294 . s.130 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak. DS.283 : Çalmak. gayrimeşru çocuk.ansız ansızına uğramak antika anzarot apana aparmak : Piç.299 : Dedikoducu. C. aptesâne. DS. C. s. s. s. s. utanç duyulacak şeyleri hiç an damarı yırtılmak : Namus ve iffetini kaybetmek. DS.I. aşırmak. grip. Bunnar hırhızdılar.280 : Birdenbire ölmek.I.142 : Karı. C.301 : Gürültülü kavga.134 : Çalmak. C. aşırmak. s. patırtı.128 : Rakı ve benzeri alkollü içkiler.I.I.I. s. C. s. C. C. s.

I. C. s. DS. utanmaz. DS. s.334 : Kızlığını gayrimeşru kaybeden kız. değersiz.I. bayağı. TS.391 : Dilenmek. s. 2) Hile.I. DS. C.I. s. C.I. yalancı. DS. C. mübâlağacı. DS.I. C.I.175 : Yersiz. DS.176 : Aklını kaybetmek.371 : 1) Yalan söylemek. s. C. kimsenin haberi olmadan alıp götürmek.168 : Su aygırı.I. densiz söz. TS. C. C.165 : Çabukça yüzgöz olup senli benli konuşan kimse.347 : Alçak. s. C. C.184 89 . DS. s. DS. apteshâne. C. C. s.161 : Çalmak. s. DS. C. s. aşırmak. oynaş. yardım istemek. s.386 : Lazımlık. s. s. TS. DS. C. s. TAÜ .I. s.368 : Asılsız şeyler uydurup söyleyen. utanmaz.364 : 1) Bunak. C.342 : Temiz olmayan. DS.I. C. C.369 : Birdenbire bayılmak.364 : Geveze.I. s. oturak. C. derbeder kadın.I.334 : Kendini gizleyip rol yapan. C. DS. s.I. 2) Çingene.I.I. 2) Üvey baba.332 : Helâ. s. s. C. C. DS. C. 2) çki içmek. yalancık.369 : Tartışmak. C. döl. C. yalancı.I.I. olduğu gibi görünmeyen kimse.I. ölmek.375 : Çalmak.I. kötü kimse. C. DS. s.I. bilmeden tahmin ederek söylemek.362 : Gizli dost. 2) Yalancı.I. DS.365 : 1) Âvâre. DS.I. C. s. s.168 : Arsız.365 : 1) Kayınbaba.I.I.367 : Bir cilt hastalığı. s.I. s. C. ufak hıyar.365 : Kızıl hastalığı.I.179 : Meni. âdi. DS. DS. TS.I. TS. s. s. DS. TS. C. DS. flört.I. DS.arpacık arsatan artçardak artık artis asar asık aspak aşağı aşırmak aşret aşna fişne at balığı atah getirmek atak atakçı atalık ateş gömleği ateş pare atıcı atık lakırdı atılıp gitmek atışmak atlatmak atmak Atmık Avanta avkırmak avruz avuç açmak : Taze. aylak.330 : Arsız. ağız kavgası etmek. s. s.367 : Bunamak.340 : 1) Faiz. s. DS. s. işsiz. TS. C.I.

403 : Haydut. C.XII. C. DS.I.215 : Üvey baba. DS. 2) Dönek. C.I. s. DS.4431 : Orospu olmak.429 : Maymun iştahlı. helâ. s.I. s.175 : Rüşvet. TS.I. DS. s. TS. yaşlı. karaktersiz. C. s.I. şaki. 5) Aşağılık. DS. DS.397 : Gebe. s.I. C. C. DS. C.4435 : Helâ. C.407 : 1) Deli. s. s. dert. s.4438 babalanmak babalı babalık : Öfkelenmek. hilebaz.422 : Edepsiz. DS.ayağ yolu ayağ ayağa çıkmak ayağı ağır ayağı ağırlı ayağı dışarı ayak eskisi ayakçı ayan ayarsız ayaz aydaş ayığ ayipleşmek aymaz ayna tutmak aynacı aynasız ayran ağızlı ayran gönüllü ayvat ayyar baba : Aptesâne. s. s.408 : Kel. s. s. C.I.XII.I. C. TS.I. C. 2) Bacakları çarpık. DS.426 : Kalleşlik etmek. seyrek saçlı baş. s. C.I. s. KBAYA. C.398 : Rezil. C. DS. C.4435 : Boşboğaz.XII. s.I. s. DS. şuursuz. değişken. hastalık (ilenmelerde): Elinde kolunda babalar çıksın. s. s. DS.I.I. karaktersiz. s. DS. göz boyayıp aldatmağa çalışan. C. DS. DS. C. C.398 : Yüklü. C. hamile.410 : Verem. sinir nöbeti geçiren. C. s. DS.I.I. s. 3) Şaşı.I. fahişe. veba. s.200 : Uygunsuz.I. koca. utanmaz. C. 4) Nâmussuz.II. DS. ayak yolu. C.398 . TS. TS. kötü. s. TS. DS.203 : 1) Büyük ve onulmaz çıban.I.406 2) Zakkum. C.XII.189 sabaleyin misafir ayah yoluna geder. TS.I. kepaze. DS. s. C.428 : şine hile karıştıran.398 : Bozuk ahlâklı. C. s.I. C.I.215 90 . 3) Terbiyesiz. C. C. C. edepsiz.I.402 : 1) htiyar. s. s.I.433 : Dolandırıcı. DS.215 : Sinirli. DS.I. geveze.417 : Zina yapmak. s.409 : 1) Zayıf. s. DS. hileci. cılız.447 2) Cüzzam.

II. DS.II. işi bozulmak. C. s. C. C.488 bakım evi bakımcı bakla balaban balıklamak balkırmak balon uçurmak balyemez banal bandırmalı : Bakıma muhtaç. DS. s. serbest kalmak.242 : Orospu.II. s. TS. kaldıkları yer.215 bağı bağını koparmak bağrıbütün bağrı geçmek bahar bahîl bahtabakan : Büyü.II. s. DS.I. s. C. TS. adi.4438 : Yaşından büyük davranışları olan çocuklar için söylenir. s.II. C. hasis. C. bir kimseye ait bir şeyi örtüp. C. eğer hayvan karardıysa bahtının kötü.485 : Zamanında evlenememek.495 : Mayıs böceği. TS.505 : Balgam çıkarmak.487 : Cimri.492 : Beyaz siyah renkli bir yılan. C.II. s. s. hafif meşrep kadın. DS. C. DS.213 : Falcı. C. komada olmak. s. C. fakir. aksayarak yürümek. s.220 : Hür. C. s. DS.228 : Bukalemun : Bahtabakan benim talihimi kara gösteriyor. evde kalmak: Alinin kızının bağrı geçti. s. C. (Bu hayvanın üzerine. C. s.216 bacası tütmez olmak : Yuvası dağılmak.II. DS. TS.456 : Ölüm durumunda. s.512 : Bayağı. kimsesiz.I.I. s. ilgisini kesmek. bey olmak) : Midesi bozulmak.I.XII. DS.II. C. TS. C.393 : Asılsız bir haberi yaymak.II. DS. efsun. s. s.I.219 : Merhametsiz (kimse). ihtiyar ve sakatların bakıldıkları.II. s. beyazlaşmışsa iyi olduğuna inanılır DS.bacağını çekmek bacak çekiştirmek bacaksız : Topallamak.241 : Cimri. gözbağı. s. C. DS. fakirleşmek. C. C. DS. s. C.II. s.496 : Aptes bozmak. DS. biraz bekledikten sonra açılır. TS.584 bardelhana : Genelev.519 Hediği çok yeyip bayram beyi olmuş. TS.II.I. C.I.530 bayrambeyi olmak (beğ olmak.485 : Gusülhâne. s. DS. büyücülük.II. C. TS. DS. yok olmak. ishal olmak: 91 . malını yemeyen.I. C. s.II.

C. s. Kız bu oglani çok begeni. s. C.I. s. C.XII.I. C.4450 . TS.I. s. TS. C. s.4446 : Evli olupta orospuluk yapan kadın. s. müflis.554 : Pezevenk.II. TS.bardel [bardal.II.559 yola sürüklemek. TS. kötü yolda (kadın). ahlâkı bozulmak. s. s. s.282 : Soysuz.289 : Kambur. s. C. TS. pespaye. C.I. içkiye düşkün. sütü bozuk.605 . s. s. C. TS.I. TS. C. DA. TS. alçak. sevimsiz erkek. C. C. C. işini bitirmek. C.I.581 : Hamile olmak.I.XII.I.I. TS. maskara.II. çok hoşuna gidi.266 O küçeden de her gün padişahın ogli geçimiş. C. s.I.567 : Borçlarını ödeyemez hale gelmiş ( kimse ). DS.II.78 baştankara başyoldaşı batkın bayağı baykara bebek beklemek beberûhî becermek bedelsiz bedmâye behîmî bekrî bel belermek beli açılmak bellik bertaraf etmek : Koma halinde hasta: Ahmet baştan kara yatıyor. DS. bardil]: Orospu. karı. s. DS.280 : Öldürmek. DS.274 : 1) Deli. s. s. C.II. Fakat baştan çıhartmasının mümkün olamıyacagına inani. DS. s. kaba.I. hayvânî.280 : Kısa boylu. C. C. s.281 : Bedeli olmayan. DS.284 : Hayvanca. s.4453 : Ortadan kaldırmak.II.554 : Yoldan çıkmış. hayvan gibi.272 : Aşağılık. DS. TS. defetmek.I. s. hiç bir özelliği olmayan.II. TS. C.II. TS. C.614 : drarını tutamaz hale gelmek. fâhişe. sarhoş. basit. s. s. DS. C.I.305 baştan çıkmak (çıkarmak) : Kötü yola sapmak.XII. sperma.559 : Birinin ırzına geçmek.288 : Meni. ayartmak. C.251 : Kanser hastalığı.II. ırzına geçmek. s.II. DS.288 : şemek. C. adi. s. C. DS. s. s. TS. kötü 92 .285 : Çok içki içen. DS. C. C.566 : Zevce. bedeli ödenmeden yapılan. s. sıradan. s. DS. eş. DS.I.530 basit basra başbaş başdan çıkgın başıdışarı başına çökmek : Bayağı. C. C. 2) Soytarı. TS.

DS. DS. C.728 : Hıyar. s.767 : Evlerde yıkanmak için ayrılan yer.653 : Başıboş.746 : ( kadın ) Kocasını başka bir erkekle aldatmak. C. TS.I. C. s. s.742 : Bilgisiz. C.II. DS.745 : Gebe. makat. TAÜ . s. faydasız. TS. pisboğaz. C.II. s.II. s. C.675 : Bir şeyi olduğundan fazla göstermek. mânâsız.II. kabadayı. s.671 : Sidik.25 93 . TS. C. DS. DS. DS.727 : Obur. C. C. külhanbeyi.II. beyhûde. s. C. C. C.749 : shal. s.377 : Kel. TS. gayesiz.I. s.I.349 : Yaman. C. s. s. s. C. TS. C.751 : shal olmak. DS.I. TS. DS. s. s.757 : Pezevenk. bir işe yaramayan.355 : Boğazı koyu renkli bir çeşit tarla faresi. tecrübeli.768 : Kıç. s. DS. câhil.319 : Fare yavrusu. C.II. DS.I.II.II. çapkın. DS. DS. salatalık. s. DS. C. C.II. DS. tuttuğunu koparan. TS. s. C. DS. mübâlağa etmek. C.II. DS. s. C.II.XII. C. C.4463 .II. s.II. s. DS.783 bir avuç toprak olmak : Ölmek.II. s. DS. C.670 : Kadınların cinsiyet organı.185 böğürtlen çıkarmak : Kusmak.751 : Kötü kadın. DS. haylaz. s.II.370 : Zıkkımlanmak. DS.II.755 : Kusmak.777 : Eşek kengeri.780 : Sümük.II. s. TS. s. C.I.I.317 : Sümüklü böcek.besmelesiz bezirgân bezzeke bıçkın bıstık bıtık bızık bire bin katmak bitirim boğazı kara boğazsak bostan boş boyanmak boylu boynuzlamak bozalak bozgun bozguna düşmek böcük böcekçi böhürmek bölme buç buğdaycık otu bujma : Çocuklar hakkında “piç” manasında kullanılan bir sövme. C. toprağa kavuşmak. s. C.306 : Yahudilere verilen ad. s. C.II.II. s. banyo. s.I.

s. s.II.bulaşma bulduk bulutlanmak : Tezek. ölmek üzere 94 .423 şu zuvahlarda ingıliya ingıliya can verdi. C. bu şekile can verdi.854 : Öldürmek.403 : Dışkı.I. bulanık ( göz ). s. s. s.I.397 Dokdora gitduk! “Tasiyon olmuş gozun gormez” dedi. s.402 : Öpme. TS. C. KBAYA.I. s. s.278 cana kıymak : Adam öldürmek. s. can (ı) boğazına gelmek : Ölecek hale gelmek. TS. C. TS.421 2) Azrail. C. öpücük. öpüş. gaita.I.421 can alıcı can almak : 1) Öldürücü.I. C. TS.833 TS.421 can çekişmek can korkusu can vermek : Ölmek üzere bulunmak.86 Allah taala bunun duasını gabıl eledi. C.413 büyüklük taslamak : Kendinî üstün göstermeye çalışmak. s.421 ölmek. s.I.I.I. s. C.397 : Enemek.I.423 : Ölmek. C.I.401 : Kendini beğenmiş.421 : Ölüm korkusu. TS. C.I. TS. C. s. s. ZBK A. ölüm halinde olmak. dumanlı görmek.I. tamahkâr. DS. TS. DS.I. s. TS. C. C. C. TS. bulunan çocuk. cinayet işlemek. C. C.111 bulutlu burmak burnu havada bûse büyük abdest büyük öksürük : yi görmeyen. TS. s.787 : ( Göz için ) yi görmemek. s. dumanlı gören. K A. s. s. C.III. TS.5 : Boğmaca. TS.I. böbürlenmek.424 can borcu (olmak) (ödemek) : Uğruna seve seve vereceği bir “can”ı olmak. telef etmek. s. yaşla dolmak. ihsan. helak etmek. C. TS.786 : Piç. C.419 olmak.I. DS. DS. C. mütekebbir. Şinci bu da bulud gelen goriya. C. s. s. s. iğdiş etmek.II.I.417 : Açgözlü.I. câize cam göz : Bahşiş. s. mağrur.II. TS. kahredici. TS. C. TS. 3) Öldürücü hastalık. hiç bir şey beğenmeyen.

DS. halayık.I. eli boş.480 : 1) Cin çarpmak. çalar beni. s. C.445 : Hapishâne. C. s.433 cebi delik cebîn cebine indirmek ceza evi cinleri tutmak cürüm çadır çakışma çakıştırıcı çalak çalık çalım çalınmak : Züğürt.III. günah. Elimi bele arhasına goydum. caka. C.860 : 1) Eskiden parayla satılıp alınan hizmetçi kız. C. delirmek. TS. s.110 : Canını. C. diyeler ki cinin de gövdesi sağug olurmiş. TS.236 2) Ölmek üzere olan hastanın dili peltekleşmek. hırsız.1055 çam devirmek : Bilmeden karşısındakini gücendirecek söz söylemek. hayatını kaybetmiş. s. s. TS.I. C.445 : Korkak. C. TS. s.472 : Kefen. TS.III. TS.425 orda canı çıhi. yara hk. C.I. cahilce ve iş bozucu söz söylemek. yayılmak (hastalık. TS. s. C. s.I. 3) Deli olmak. C.I.I.1045 : Deli. TS.435 : ( para için ) Hakkı olmadığı halde kendine mal etmek. DS. TS. DS.1045 : Dedikoducu.I. s. DS.III. s. pot kırmak. odalık.” K A. C. DS.).484 95 . s.I.III.canı çıkmak cansız cansız at carbazan (carbıcı) câriye : Ölmek. kabahat. ruhunu teslim etmek.I. DS.III. kurum. 2) Zevce muameleleri yapılmak üzere alınan esir kız.432 : Tabut. Dedim ki “sıhmiyim ki beni vurur. ölü. C.432 : Eli uzun. TS. yüreksiz. KBAYA. Geldi yanıma ki çıhdi. DS. s. ödlek.III.1049 : Anası babası belli olmayan. Arhasına goyanda bir bele baş yohari yüzüme bahdi.1032 : Üremek. s. C. s. TS. C. s. C.III. s. gafasını kesi ali. C. C. parasız. s. canı olmayan. TS.1054 : Gösterişli tavır. s. kadın. C.I.I. fitneci.I. s.462 : Suç. s. s.452 : Çıldırmak. eda. C.

C. TS.535 çiğ kaçmak (düşmek) : Yersiz. s. C.1080 : Asık suratlı. yokluk.535 Dedim ucadan.334 : Sidik. C. C.I. C. TS.1288 K A.I.I. C.1281 : Cinsi münasebette bulunmak. TS.I. C.I. s. DS. C. s.I.488 : Yüznumara. serseri. yersiz ve kaba davranışlarda bulunmak.III.1118 : Çok konuşan. s. Allah seni gurtarsın. s. : rinli kabarcıklar dökerek yüzde izler bırakan ateşli. s. s. C. s. C. derbeder. utanç duyulacak şeyleri hiç çehre züğürdü çelebi çenesi kuvvetli çeşme çevirmek çiçek : Çirkin yüzlü. Sesin çıhmaz bacadan. s.276 : Çiçek hastalığından dolayı yüzü bozulmuş.III. DS. DS.513 : Yüznumara.540 : Utanmaz. yüzü gülmez.III. 96 . çopur ( kimse ). s.496 sıkılmadan yapar olmak. C. Çiçehden gızılcadan çiçek bozuğu TS. tembel. DS. s. DS.çapkın çarak çatık : 1) Gelip geçici aşklar peşinden koşan kimse. söz söylemekten yorulmayan.III. DS. yakışıksız olmak.I. C. C.501 : Homoseksüel erkek. ağır ve bulaşıcı bir hastalık. C.1282 : Çok oturan. TS.III.III. TS. 2) Haylaz.I.I. s. geveze. DS. s.1286 : Baykuş. C. s. s. s.III. ahlâksız (Kimse). yaramaz. TS.III. s. yüzsüz olmak. ukalâ.539 çiğleşmek çilesiz çok bilmiş çödürük çökel çökeşmek çömez çön kuşu cönk kuşu : Olgun bir kimseye yakışmayan.130 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak.1217 : Her hususta haklı çıkmasını bilen kimse. DS.1276 : Ölüm.III. C. TS. DS. kurnaz. DS. haşarı.1148 : Hayvanları çiftleştirmek EAK.III. s. C. s. C.I. s. s.1288 : Baykuş. C. TS. TS. C.

yani. “uflar” sarı olmuyo mu? “lele” ye gırmızı derler. C. DS. bi daa danam mar. U A.601 : Ölmek. C. U A. DS.577 : 1) Dansta kavalyenin eşi. TS. C. erkeğe eşlik eden kadın. “dav ılfırı”. s.1402 97 . orospu. s. C.IV. DS. sarı.1350 : Mezar. s.601 : shal. zindan.1398 : Abdest bozma.XII.1295 : Gelincik. DS. (Şeytanın değiştirdiğine inanılır. TS. azma. yolunu şaşırma. C. s. namussuz kadın. DS. toprağa vermek.III. benim dama tabi bakmamışınızdır. C.IV.I. s. öldürmek. s.1389 : Sersem.) DS. yani “ada çayı” dedimiz çay. s. 2) Hapishâne. TS. C. C. ceza evi.225 damarı bozuk damarı kırık daşlı köy daylı dedem akıllı def-i hâcet defnetmek defteri dürülmek değgin değiştirme : Soysuz.IV. s. C.582 . s. C. C.IV. s. s. mezarlık.I.600 : (ölüyü) Mezara koymak. avanak.III. s.III. 3) Ahır. C. s. gömmek. DS. C. çıkma. DS. s. s. DS. bunak. arlanmaz. yuvarlak yuvarlak gırmızı olur. 2) Domuz. C. DS. 2) Gürbüz ve sağlam bir çocuğun birden bire zayıflayarak tanınmayacak hale gelmesi. s.I.III.I. “dağ gülü” vardır. s. C.1325 dağlarda şey var.I.1291 : Hırsız.1377 : Şeytan.1350 : Utanmaz. yapmam.çöplenmek çör çöş dağgülü : Kendine menfaat sağlamak.IV. “dav ılfırı” deriz biz. “çay otu” var. cibilliyetsiz.I. DS. TS. s. “dağ lelesi” “kekik” vadır. TS. büyük abdestini yapma. s. C.1401 : 1) Raşitizm hastalığı.558 : Şeytan.1324 dalalet dam : Doğru yoldan sapma. C. DS. ole horman duyuyom ben de. TS.I.4482 çünkü. s. C.296 dağdagezen (dağdaki) : 1) Kurt.IV.

DS. DS.1473 : natçı. s.1434 : Baykuş. C.614 : Halk dalkavukluğu. s. C.609 : 1) Kadınlarda aybaşı.IV. TS. çocuk. yaşameyo. C. dutup o gelene çocu vereversen o zaman deişTiriliyo. C. veyahuT da değiştirmi gibi olur. s. TS. s. çocunu var dedii zaman. C.619 : Yarasa. TS.IV. işret etmek. s.650 : Kurt. regl.IV.I. DS.I. s. s. bildiğinden şaşmayan. çocuK. çocu enna benna böle yani çeşiTli. TS.I. çocunu ver.1473 : Akıl ve ruh hastalıklarından birine yakalanmak. gece yarsı gelmişle böle. bobası gılıında gelmiş.IV.1494 : Ölmek: Her şeyi dünyada bıraktı. deişTirme oluverise.IV. mafolur. s. ben de bobası zan (nedip). KYA. hiç yüzü bell olmacak bi çocuk buluyon yanında. C.1443 : Aptes bozmak. eğerkini bunu işe dip de. hayız. 2) Göz yaşı. kırk gün sona öldü çocuk.141 dekolte dem dem çekmek demagoji demlenmek derikanat devletli dışarı çıhmah dışarılık olmak dışarlık dik başlı dikkulak dilberdudağı dilci dili güllü dindirmek : Açık saçık. C. âdet. dindirdi gitti. C. DS. C. kendinî beğenmiş.I.IV. TS.annesi gan ter içinde kalır. s.1488 : Sarmaşık çiçeği. C.1491 : Laf taşıyarak ara açmaya çalışan kimse.1501 98 . s. s.615 : çki içmek.IV.IV. C. s. DS.615 : çki içmek. yani çocuk deişTirme oldu. s. C. vercam derke çocu.I. işe. ama nasıl ağırlıınnan geldi “çocu ve! çocu ve!” dedi. C. annesi. ikiyüzlü. DS.IV. s. bunu da gördük. s. ölüyo.IV. C. ama nasıl gelmişle böle. DS. DS.I.1473 : Sara hastalığı. s.1492 : Yüze karşı iyi konuşan fakat arkadan kötü olan kimse. DS. s. DS. C. C. TS.

s. iktidarsız. DS. allah gali.1532 : Rahim. yeniyo govuladı. s.I. TS.IV.1559 : (Erkek veya kadın) Evlilik dışı ilişki kurmak.253 dombey göle yaTdı mı. ben esgere gidince.1586 : Dilenci.1575 : Kusmak EAK : Gusülhâne.I. DS. s. özellikle esrar sarhoşu.IV. s. s.I. DS. s. yeniyo. s. s.dirayetsiz diribaş diş ağartmak diyabet diyare dizban (dizman) doğânah dombey : Bilgi ve tecrübesi olamayan. govuladı. C. DS.IV. TS. DS.70 döl döndermek döner dönük döşürücü dudak sarkıtmak dumanlı : Piç. dölyatağı.I. denek oynamak. TS. De i heralda bunarın dostudur. C. Birisi kadeyif. C. zayıf. TS. öküz vuruşdurmak. herkes bire dombey besledi. C. s. TAÜ . s.726 : çki sarhoşu. birisi tatli.672 : Açıkgöz.681 : Şeytan.IV. s. kabiliyetsiz.1530. çevik. DS. C. s.1536 : Manda. C.IV. birisi yemek getirdi. C. DA. DS.1584 : Cüzzam hastalığı. TS.148 don değişmek dost tutmak dost : Ölmek. C. kurnaz.680.1591 : Somurtmak. DS. DS. C.I. s.1517 : Sırıtmak. C. DS. C. şuraya iniveridik..1551 esgiden hemen bole düün oldu mu. U A. s. s. s.IV. C. s.1520 : Şeker hastalığı.705 Bu üç sefer herifler kapıyi çali.IV. s. beceriksiz. : shal. C. s. C.IV.I. s. buynuzları baTdı mı.706 : Evlilik dışı ilişki kuran erkek veya kadın. KYA.IV.I. TS. C. uyuşturucu. garşılıklı vuruşduruladı. yanına elle yaTdı mı. dombey vuruşdurmak. C.108 99 . şeker.

C. DS. C. C.V. C. DS. s.769 : Uydurma. C.1611 : Saralı.duraksız durucak durumsuz dut dutalga dutargalı dutma düldül dünyadan göçmek dünyadan gitmek : Sebatsız.1680 100 . DS. C. Atatürh irehmetdih dünyadan getmeseydi. C.26 : Sara. s. s.1643 : Hile.I.XII. TS. TS.V.1667 : Sihir. DS. dolap. DS. gerçek olmayan. C. C. DS.1660 : Fitne. K A.I.748 : Ölmek. TS. yanaşma.1638 : Değer ve haysiyetini kaybetmiş. TS. büyü.4488 : Uşak. C. s.753 : Rakı.IV.1650 : Ölmek. DS.V. s. s.IV. s. C.1612 : Eşek. s.1627 : Ölmek. TS. urufu şad olsun. DS. s. s. DS. C. C.322 dünyaya gözlerini kapamak(yummak) : Ölmek.I. s. s. sarası olan.749 düş azmak düşkün düz düzen düzmece ebe ecel şerbeti içmek ecene ecevit edep yeri efe efsûn eğleşmek : htilam olmak.V.IV. s. C. şindi bütün düvellere garşı cihangiridi.I. TAÜ . dönek.I. aşırı ölçüde içkili. s.V.1608 : Çok sarhoş.IV. C. C. hizmetçi. TS.1604 : Sidik: Durucağını dutamaz oldu.I. s.1660 : Edep ve terbiye bakımından örtülmesi gereken yerler. C. TS. DS. TS. s. C. TS. s. geveze.749 dünyaya vedâ etmek : Ölmek. s.I. DS.781 2) Çoban köpeği. s. sahte. s. C.IV. TS.I. C. C. s.779 : 1) Kabadayı.776 : Cüce. kısa boylu.I. DS.785 : Hizmetçilik yapmak. s.I. s. s.IV. s.770 : Çok konuşan.1607 : Fakir. C. C. itibardan düşmüş. DS. DS. s. C.IV.IV.

C.1702 : 1) Sümüklü böcek.791 eğşümük ekâbir ekdi ekebir [ekemen] ekmek ekşi ekti el çekmek el açmak el bebek gül bebek el darlığı el koymak elöpen elağız elbiz : Kusmuk. C. TS. s. şımarık. s. s.I.I. s.V. DS. s. TS. TS. s.I. DS.804 : Dilenmek. C.1704 101 .1689 : Kendini beğenmiş kimseler. Eger ben ergisem.eğri : Söz ve hareketlerinde doğru ve kararlı olmayan. TS.I. savuşmak.1701 : Ölmek. yüze gülücü.1691 : Kibirli.797 : Hoşa gitmeyen. TS. atlatmak. s. s. s. C. 2) Pezevenk.228 eğri bakmak (eğri gözle bakmak) : Kin. asık. 2) Başkasının sözüne inanan (kimse).V.V.I.V. C.I. C.I. C.V. C. yalan söyleyen. C. TS. 4) ikiyüzlü.795 : 1) Yetim çocuk.791 Dedi ki “pekey” dedi “san doğru söyleduğen eger bi yerden isbat oldusa ki sen ya bi egri adamsın. somurtkan. hiddet veya kötü düşünce ile bakmak. başıboş.V. s.803 : Cimrilik. DS. C. s. TS. TS. ya bi şeye seni vuracağum. s. doğruluktan uzak. güvenilmez.V. C. DS. düşman. kapatma. 3) Serseri. ya bir hırsızluğa geldin. gülmeyen. bir bi şey soyğuna gelmişsem.805 : Kertenkele.801 : 1) Metres. piç.1692 : Birini bırakıp kaçmak. 2) Şeytan.I. DS. gururlu. s. TS. C. C. s. K A.I. DS. mide bulantısı.803 : Nazlı. 2) Yanaşma. C. TS.” Dedim “her ne edürsen et. s.yahut vurğuna gelmişsem ganım gatlim ükümete helal olsun.I.591 : Gaspetmek. yolsuz birleşmelere aracılık eden (kimse).1726 : 1) Dedikoducu. C. s. s. C. DS. C. öksüz. s.

C. DS.V. TS.1713 : Kötü şöhretli. DS.I.V. TS. C. 3) Ağır hasta.elem eli bayraklı eli beratlı : Istırap. K A. s. ‘yırtık’ kişi. acı. keder. C.V.198 : Beceriksiz. s. piç. s. s. s. 2) Genellikle çene altının ve yüzün şişmesiyle beliren hastalık. gurur. DS.1732 3) Evlilik dışı çocuk. s. iffetsiz (kadın). C. 3) Sancı. C. 2) Bademcik iltihabı.V. s. hodbinlik. C.I. TS. s. kaygı.1764 102 . edepsiz. TS.1718 : Zorba.V. DS. s. DS. hile.V. hilekâr.1755 entrika eptespozan : Dalavere.I. U A.358 eli yüzü yünmüş elkalem ellenmiş dillenmiş emeksiz emirsultan enâniyet engebe engi engin : Arsız.810 : 1) Halkın kötü gördüğü ve suç saydığı işlerde çok becerikli (insan). DS.819 : Şirret. s.841 : Tenya. C. C. evlatlık. durumu ölüme yakın olan (kimse). 2) Ahlâk bakımından düşük kadın. TS.V. s. C. DS. tembel.4495 : Yeşil soğan. s. s.I.1736 : Benlik. bencillik. TS. C.I.V.V. pinti. kavgacı. C.XII.1715 eli büyük eli çakır eli sıkı eli sinan eli sopalı eli uzun : Ayı.821 : Yalancı. s. Sen iki daş isdemişdin.1752 : 1) Nezle. tasa.1753 : 1) Diş nezlesi. Eli uzunnuh eleme. kendinî beğenme. 2) Hizmetçi. cimri. C. egoistlik. DS. s. DS. DS.V. C. C. C. DS. C.811 Dördünciye el uzadanda dedi dur.1716 : Çok tutumlu. s. s.I. şerit.V.811 : Hırsız. s. ağrı.822 : 1) Üvey evlat.I. C.833 : Felaket. s. s.I. dert. TS. TS. DS.1715 : Hırsız. C. s. C. 4) Felç. C. s. üzüntü. Men sana üş deve ükü verirem.

1785 : Sersem. s. DS. C. s. 4) Gösterişli. DS. s. s. DS. 2) Sarhoş. cin çarpmak.1772 : Şeytan. DS. DS. C. C. s. s. DS. DS. DS. bi de olum mar. iyisi başga da anam mar bacım mar. C.1796 103 . DS.1779 : 1) Sara.1774 : Cin çarpmak. C. C. s.1775 : Açık saçık.842 Beçara nahırçının arvadı bahdı ki heç buna tenezül eleyen yohdu. s. s. s. C. DS. 2) Saralı.V.I. s.V. şehvetle ilgili. DS. s. DS. müstehcen.V.V. DS. DS.” K A. DS. C. surat asarak küfretmek. keçi ve davar hastalığı.1773 : Vücut organlarından birinin sakatlık ya da noksanlığı.1782 : Kulunç hastalığı.er : Koca. C. s. erim mar.V. Erine dedi “men sende galmıyacam. s.4498 : 1) Cin. C.V.V.1775 : Cin çarpmış.849 : Deli.1780 : Kuduz köpek.V.V. Ahşam geldi eve. C. C. DS. s.V.1784 eskilik esma çalgını esneksiz esrük esürük eşgimek eteğine eğri : Kadının ahlâken düşük olması. propilozmos. DS. C. C.V. C.216 ergi erişkin erişmek eriştirmek erkit erlenmek erleşikli erotik esemeli eser eserli esiren eskihasır eski : Fahişe. cinsiyetle. s.314 var.V.V. şart eyliyirem.1784 : 1) Kene. s. C.V. C. TS. 3) Tavuk biti. C. dörd dene gızım mar. s. C. s. 3) Saralı olan (kimse).1768 : htiyar. s. TS.V. C. C.1791 : Kötü kadın. edep dışı. aptal. 2) Kenelerin yaptığı bir çeşit koyun.1786 : Sarhoş. saygısız.V.1785 : Ağzı bozuk. s. s.V. 2) Delilik. NYA. DS. zevc. s.I. s. peri çarpmış (kimse).XII.1787 : Surat asmak.1780 : 1) Delişmen.V. C.1773 : ki kişi arasında söz geritip götürmek. DS.V. DS.

1816 : Helâ.1884 : Patavatsızlık. pot. normalin üstündeki fiyat. s. TS. kanuna uymayan.V. inatçı olan çocuk. C. C. s. s.V. C. TS. kararsız.II.890 : Boş ve mânâsız söz.I. DS.II. sonu gelen ve yok olan. s. s. kırmızı renkte. DS.1853 : Görüş ve düşüncelerini sık sık değiştiren.934 anlaşılmak. s.II. TS. gelip geçici. aldanmak.917 : Piç. s. DS.940 Bahi her şeyi görmiş.II.868 : Şişmanca. s. C. TS. TS. C.II. C. s. TS. DS. C. s.71 foyası meydana çıkmak : Gizlenen kötülük ortaya çıkmak. s. saplantı. TS. C. şerefsiz (kimse). C. DS.1839 : Sarı akrep. C.887 : Ölümlü. DS. C.II.886 : Aldatılmak. sebatsız. C.II.1798 : Bir kimsenin karısı.V.II. TS.1870 : Kadınla erkek arasıdaki hissi yakınlık. o birahi buni. s. Da foyasi medana çıhacah. C.VI.918 : nsanın kendisini tesirinden kurtaramadığı değişmez düşünce. s. kurtçukları yediği için faydalı sayılan bir böcek. TS. s. DS. C.II. tuvalet. DA. s.1802 : Meşru olmayan. C. çekinmez.V.925 : Çok şiddetli ishal olmak. C. TS.1813 : Büyük yılan. C. TS. gayri meşru. kötü vasıflı olduğu fütursuz gaban gaf : Umursamaz. aldırmaz.V.II. s. C. C. s. DS. s. TS. maskesi düşmek. s. C.V.I.876 : Namussuz.V.V. TS. C.1846 : Aksi.1813 : Satışta aşırı.II.V. eşi. s. C. etine dolgun. yersiz ve zamansız söylenen söz veya yapılan davranış. s.944 : Yaban domuzu. C.895 : Kınkanatlılardan kara benekli. bili.eteklemek etine yarı ev şenliği evdesthâne evlilik dışı evraksız evran [evren] fâhiş fiyat faka basmak fâni fasarya fatmacık ferik fındık biber fırdöndü fırlama fikrisâbit firiklemeğ flört : Dalkavukluk etmek. gidi çocuh.946 104 . DS. bezip usanmaz. s. s. s. DS.

ganere ganmaz gapgapıcu gapıkızı gara canavar garsoniyer gaydırmak gaytar gaytarmak gecekuşu geçinmek

: Yüznumara. DS, C.VI, s.1911 : Anlayışsız. DS, C.VI, s.1914 : Yağmacı. DS, C.VI, s.1916 : Hizmetçi. DS, C.VI, s.1916 : Domuz. DS, C.VI, s.1918 : Bazı erkeklerin evlilik dışı münasebetler için tuttukları özel ev. TS, C.II, s.956 : Yalan söylemek. DS, C.VI, s.1944 : Hırsız. DS, C.VI, s.1951 : stifra etmek. DS, C.VI, s.1952 : Yarasa. DS, C.VI, s.1958 : Ölmek. DS, C.VI, s.1962 biz esKidan altı gardaşTıh. birısı geçındı. Kemalı tanırsız. kemalın babası geçındı. beş gız sağ. KBAYA, s.136

geçinti geçkin geçük gedâ geder gedik gelinaba gelinana gelincik

: Dilenci. DS, C.VI, s.1963 : Cin, peri. DS, C.VI, s.1963 : htiyar. DS, C.VI, s.1963 : 1) Dilenci. 2) Fakir, yoksul. TS, C.II, s.974 : Merkep. DS, C.VI, s.1966 : Ağzı yamuk (kimse). DS, C.VI, s.1967 : Yenge. DS, C.VI, s.1978. : Üvey anne. DS, C.VI, s.1979 : 1) Verem. 2) Kalp hastalığı. 3) Yılancık hastalığı. 4) Arpacık denilen bir çeşit göz hastalığı. 5) Böbrek hastalığı. 6) Lenfa düğümü iltihabı, boyun sıracası. 7) Yüzde olan bir çeşit çıban. 8) Süt çocuklarında görülen öldürücü bir çeşit hastalık. DS, C.VI, s.1979 9) Bir çeşit mantar. DS, C.VI, s.1980

gelincikleme gelişmek

: Heyecandan ileri gelen bir çeşit sinir hastalığı. DS, C.VI, s.1980 : Şişmanlamak. DS, C.VI, s.1983

105

geliştirmek geme

: 1) Dayak atmak. 2) Azarlamak, paylamak, laf çakıştırmak. DS, C.VI, s.1984 : 1) Fare. 2) Bir çeşit köstebek. 3) Büyük dişli (kimse). 4) Boyu büyümeyen katır. 5) Koyunların üzerinde bulunan bit. DS,C.VI, s.1986

genel ev geniş mezhepli gergek bulmak geş olmak gevik gevilmek gez (gezinti) gezelemek gezenti gezer gezginci gezinmek gıcıklanmak gılınkuş gırık

: Resmî olarak izin verilmiş fuhuş yeri, umumhâne, kerhâne. TS, C.II, s.989 : Toplum tarafından ayıp sayılan, iyi karşılanmayan şeylere göz yuman, ahlâkî değerlere karşı kayıtsız. TS, C.II, s.990 : Ölmek. DS, C.VI, s.2000 : Ölmek. DS, C.VI, s.2007 : Rüşvet. DS, C.VI, s.2011 : Eğilmek, çarpılmak. DS, C.VI, s.2012 : Ayakyolu, yüznumara. DS, C.VI, s.2019 : şemek. DS, C.VI, s.2021 : 1) Sebzelerde en çok baklada bulunan bir çeşit böcek. 2) şsiz, serseri. DS, C.VI, s.2022 : 1) Cin, peri, ölü ruhu v.b. hayâlî şeyler. 2) Geceleri kötü niyetle dolaşan kimse. DS, C.VI, s.2022 : şsiz. DS, C.XII, s.4508 : Yüznumaraya gitmek. DS, C.VI, s.2023 : Cinsi istek uyanmak. TS, C.II, s.1003 : Baykuş. DS, C.VI, s.2042 : Babası belli olmayan çocuk, piç. DS, C.VI, s.2057 sevgili. DS, C.VI, s.2057 bi de aşam olmuş bunun azına ıcıh çorba ahıtmış, koşeye depmiş. gırın biri gelmiş. avrad ınan almış satmış. NYA, s.135

gırık ( gırıg, gırıh ) : Kadının yasaya ve töreye aykırı olarak ilgi kurduğu erkek,

gısdırgaç gızdırma gızıl

: Yengeç. DS, C.VI, s.2062 : Sıtma hastalığı. DS, C.VI, s.2070 : Tembel. DS, C.VI, s.2070

106

gicimik giciyik gidergelmez gişi

: Uyuz hastalığı. DS, C.VI, s.2071 : Ekzama hastalığı. DS, C.VI, s.2073 : Ölüm. DS, C.VI, s.2074 : Koca, eş. DS, C.VI, s.2085 sen bunun mayişını ver. bu gişisını işi gerıda galdığını onu da parasını ver. KBAYA, s.84

gitmek

: Ölmek. TS, C.II, s.1010 dedim ya bizim koden bi ben ölüyüm, seyreyle benim çoluu çocuu gali. e! gecinden versin ya, gec olsa da gidecik gec olmasa da. hemen gidecik biz. vakıtlıykan. U A, s.343

giydirmek gocaoğlan goncolos gongoyu dikmek gonguluk goşu

: Ağır sözler söylemek, hakaret etmek. TS, C.II, s.1013 : Ayı. DS, C.VI, s.2089 : Hortlak. DS, C.VI, s.2100 : Ölmek. DS, C.VI, s.2101 : Baykuş. DS, C.VI, s.2101 : Hayvan. NYA, s.208 hokümet bize heç bi yol vermi. goşu yoh. çoğunun goşusu ( hayvanı ) yoh, yıhıldıdı hayvan a! NYA, s.208

göcemek göçmek

: Ölmek. DS, C.VI, s.2119 : Ölmek. TS, C.II, s.1018 Elesger deye çarnaçar, Herkez ekdiğini biçer, Gelen gonar, gonan göçer, Agıbetin yalan dünya. K A, s.270

göçmek

: Çökmek, yıkılmak, batmak. TS, C.II, s.1018 Bu koyin evleri çok goçdü bu sofular mahallesinin. Z.B.K A, s.176 hade, deprem oldu, evle damla göşTü. deprem oldu, evle damla göşTü. KYA, s.229

göğertme

: Kolera hastalığı. DS, C.VI, s.2113

107

DS. C.II.1049 gözü toprağa bakmak: Ölmek üzere olmak.VI. C.2178 : Karasevda denilen akıl hastalığı.2148 : Gücenmek. s.1019 eltisinin memesini soruyo.1047 gözüne kara toprak dolmak (girmek) : Ölmek. s.II. yeşil kertenkele. TS.1049 108 . C. DS.VI.2135 : Zehirli. darılmak. s. el götüsün Mezerimi oğul gazsın Gözüme torpah töhsün.2175 : Körlük. C.II.2167 2) Vücutlu. TS.1047 : Utanmaz. atılyo. C.2139 : Mezar. s.227 göğüslü gökçe gökyeşil gömeç gönül koymak görüşmek götürmek gövdeli göz açıcı göz buğu gözel hastalık gözenti gözleri kapanmak gözlerini kapamak gözsüz gözü dışarıda : ri memeli (kadın). C.II. Çiynim de bel götüsün. iri. yere gapanıyo.VI. TS.1050 Özüm ele el götüsün. C. DS. s. 2) Azrail. C. s. s. C. C.VI. s. s. s. s. alınmak. C.2180 : Ölmek. DS. DS. s.VI. yok etmek. C. DS. s. o gösünü soruyo. TS.göğüs : Meme.II. s. DS. DS. DS.II. C. hırsız.I. C.1038 : 1) Hâmile.2184 : Evine ve eşine bağlı olmayıp başka kadınlarla ilişki kuran.1020 : 1) Melek.1039 : Yankesici. C. C.VI. TS. KYA.1052 : Kör olmak.II.II. C.VI.VI. DS. s.2164 : Öldürmek. C.2176 : Verem. s. s.II.II. TS. TS. cüsseli.1027 : Gizlice cinsel ilişkide bulunmak.1046 : Ölmek. s. s. üsTüne gurt. TS. arlanmaz (kimse). zina etmek. TS. C. s. C.VI. C. El yisin. TS. s.323 gözünü yummak gözü sönmek : Ölmek. TS. TS. K A.VI. s. s. s. C.II.

DS. eceli gelmek.2202 : Akrep.VI.VI. müfsid.2204 : Hayvanlar için doğurmak EAK.gözündeki olmak gundahçı gurtulmak guruyel guş guşak açmak guyruğlu guyruhlu guzulamak gücük güççük güdük gül gülbeser güllük gümbürdemek gümüşgöz gündüzcü : Canı istediği şeyi elde edememekten meydana gelen bir çeşit sinir hastalığı. at.II. ölmek.II. C. DS.VI. DS. C. DS. C.VI.2204 : Dedikoducu kadın.VI. sonu gelmek.VI.2220 : Ölmek. s. s. beyhûde. s. C. C.II. s. 2) Yüznumara. C. s. s. s.2216 : Salatalık.2221 : Açgözlü.VI.2202 : Çiş yapmak. C.1093 109 . 3) Anormal hastalıklara veya kanserli urlara verilen isim. C. s. DS. DS. C. C. DS.2224 : Gündüzleri içki içen kimse. TS. s. s. s. s. DS. s. C. alçak.1091 hâcet yeri : Ayakyolu.VI. 2) Kötülük eden. s. C. TS. DS. fenâ. s.2201 : Romatizma. C. C.VI. C. DS.II. s. s.2240 : Boş.VI. DS.2211 : Faiz. DS. helâ.2184 : kiyüzlü. : Zampara.II.DS. para canlısı. s. DS.2209 : En küçük rakı şişesi.II. cimri.VI.2201 : Erkeğin cinsiyet organı. s. C. TS. DS.VI. C.1074 güveleme güvende güzâf güzelağrı güzellik habis : shal. C. s. TS. C.1083 : Verem hastalığı. C. s.VI. hıyar. DS. C. s. yaltaklık yapan kimse.2240 : Kötü yola düşen kadın. 2) (kadınlar için) Doğum vakti gelmek. C. s.2243 : 1) Kötü. s.VI. C. DS. DS.2214 : Meni. çapkın.VI.VI. DS.VI. s.1076 günleri sayılı (olmak ): Bir kimsenin ölümü yakın (olmak).VI. fâsid. TS.VI.2217 : 1) Beygir. TS. s.1073 günü yetmek (gelmek): 1) Vâdesi tamam olmak. C. C. C. mânâsız.2195 : Doğurmak.2243 : Şark çıbanı. DS.VI.

s.2250 : Ciddî ve ağırbaşlı olmayan. s.II. s. K A. eş. C. s.314 hasanbalığı hasıl hastânelik olmak : Kertenkele. s. s. hamama getdi. DS. TS. s. TS.II. C. s. C.VII. esgi devirde bir padşah varıdı. C. C. hoppa. s.VII. C. C. s.2299 : Çok dayak yemek.VII. C. DS. DS. Bi de bir nahırçı varıdı.2297 : Şişman (kimse).1171 110 .VII. s.VII. öksürük. KBAYA.I. TS.II. s.2280 : Piç. s. s. DS. s. DS.2257 : Akılsız. DS. TS.1099 : Vefâsız. C. s. öldürmek.1148 : Rüşvet vermek.1137 : Küçük çocuklarda karın ve vücut şişmesiyle beliren bir çeşit çocuk hastalığı. Bir gün bunun baş heremisi. s.2272 : Bir içimlik afyon. DS.II. TS.II. hiçe sayılan. TS. s. C. değersiz.VII. C. C.1118 : kiyüzlü.II.2283 TS. DS.2257 : Gusül aptesti alması gerekmek. galebe çalmak. karı.1117 : Yenmek.VII. piç. haraza harem : Ciğer hastalığı.2248 : Ölmek. hakkından gelmek.VII.1116 : Hor görülen.VI. s. yanı arvadı faytona mindi. s. C. Bu nahırçının ayilesi de hamama gitmişdi. s. C.2265 : Babası belli olmayan. TS.VII.1151 ondan sora iki tana harama uçkurunu çozmamış adam bulurlar bi göla veyahut bi süyün içına götururlar işta o taşları bırahırlar. C. C. zavallı. TS. DS.VII. s.2285 : Zevce. ihtilam olmak. C. C.1157 Argadaşdar. perişan etmek.II. C. DS.135 harama uçkur çözmek : Nikâhsız olarak birisiyle cinsi münâsebette bulunmak. DS.II.hacıkuşu hadlamak hafif hakîkatsız hakir haklamak halasa halasız hamamcı olmak hambelek handan hap haplamak haram : Baykuş. C.

haylaz. TS. s. C.2325 : Basur. 2) Savaş.II. DS. s. s.II. TS.1187 : Hayvanlarda bulunan kurt.VII.2357 : Kemik veremi. oraya o camiyi yapdırmış o günkü hükumetin önderleri. s. s. serseri. vefâsız.VII.II.2362 : Eşek. TS.VII.VII. hafif mizaçlı. haytalar diyorlar.1241 : Mezar taşı.II. s. serkeş.2313 : Erkeklik bezi.VII.VII. C.2363 111 . TS. şâkî. C. C. ondan sora o hastalandı. DS.1226 : Boğmaca. C. âsî. gözumuzu açTıh açalı bi gaç sene onun yanında yaşadıh.2302 : Başta meydana gelen şiş. s. DS. C. C. s. s. kargaşa.2309 : Arzu ve hevesine uyan. s. kavga. s.II. DS.II. DS. TS.2321 2) Haydut. KBAYA. C. büyük mağlûbiyet.289 hazan hezimet hece taşı hemoroyit hengâme hıcılayık hıdırlık hınam hınbıl : 1) Fakir.VII. DS.2306 : Yalan söylemek. C. ölmek. kaynaşma.1206 nihayet. DS.VII.2317 : Arayıp sormayan. C.2356 : Mezarlık. s. C. DS. 2) Açgözlü (kimse).1198 : Baykuş. C. ondan sona hayatını gayb etTı. keyfince hareket eden.1192 hayata gözlerini yummak (kapamak) : Ölmek.1197 hayatını kaybetmek : Ölmek. C. büyük yenilgi. harp.VII. s. DS. C.VII.1224 : 1) Gürültü. ur. şamata. DS. patırtı. DS. C. TS. TS. C. C. hoppa. C. s. C. s. s. s.VII. husye.VII.1203 : 1) Yardakçı (kimse).II. külhanbeyi. s. U A. uçarı. s.haşhaş hatma hava vurmak havâî havuç haya : Aile mezarlığı.II. s.103 hayatıyla ödemek hayırlı kuş hayırsız hayta : Hayatına mal olmak. haytalar ki. TS.II. o günkü hükumetin luzom etdii zaman vurucu gırıcısı.2322 : Bozgun. TS. s. DS. C. s. s. C.

DS.VII. C. DS. C.VII. odacılık vb. C.2419 : Yarı deli. DS.II. 5) Yoksul. düşmanlık.VII. s. C. gaddar. s. C.VII. s.2417 : Cadı. adâvet. C. C. DS.II.VII. DS. s. DS. normal olmayan (akıl için). C. s. s.2436 : Hasımlık. C. kızlık zarı. kimsesiz kişilerin sığındıkları ve bakıldıkları yer. hortlak.2368 : 1) Açgözlü. sonradan görmüş (kimse). s. s. cezâ verilmiş olan.VII.I.2409 : Yeşil kertenkele. s.II.2416 : Dalkavuk.1270 : Boşboğaz. C. hain. DS. işler yapan kimse. C. s. DS. C.VII.VII. s.1262 : Kapıcılık. 2) Pis ve katı yürekli. TS. mahkûm.1294 : Mahkemece cezalandırılmak. s. ikiyüzlü DS.VII. TS.II. TS. TS.2416 : Kötü kadın. çirkin. s. DS. 2) Miskin.VII. geveze. C. DS. s.VII.1298 : Hüküm giymiş olan. s. C.2409 : Eksik.2256 : Büyü.2425 : Çok sarhoş olmak. DS.VII. C.2425 : Yalan söyleyen.2422 : 1) Yakışıksız.VII. DS.VII. TS.II.II. DS. s.VII. DS. s. s.VII.VII.2412 : Boğmaca hastalığı. DS. C. müstahdem. C.VII. DS. DS. C. 4) Cimri. DS. s. C. TS.2381 : ltihap. hasis.VII. C. 3) Görgüsüz. C. C.1243 : Frengi çıbanı.2450 : Baykuş. hademe. s. C. s. 3) Cimri.2412 : Sözüne güvenilmeyen. s.2450 112 .2423 : Çok konuşan. C. 2) Tembel.1300 : Baykuş. s. s. tembel.2383 : Bekâret zarı. C. s. TS.1291 : Yaşlı. s. C.hınzır hıra hızan hicran himen hizmetli halak ağızlı horasa horasan horozabla horozik hoşamadı hoşamatçı hoşu hotik hoylu hoyrat hozan hozancı hörül olmak husûmet huzûr evi hüküm giymek hükümlü hümmatun hüpbükkuş : 1) Domuz. dengesiz ( kimse).

C.1334 : Hapse girmek. s. s. zindana atmışsın.2504 : Sessiz bir şekilde küfretmek. şapşal. C.1333 : Bir işi örtbas etmek. DS.2492 : Verem. beceriksiz. s. şeytan. C. C. dayak atmak.II.VII. : Kemik veremi. C. o şeda toplanmışlar böyügları ki “yav sen niya sen bu adamı iftıra içın gaç aydır içarda tutmuşsun.VII. DS. TS. peri. DS. s. C. C. TS. TS. s. TS. C.2488 : Çalmak. s.2492 : Dövmek.VII. C. C. DS.II. C.2518 : Beddua etmek. s.1340 : dâre etmesini bilmeyen. s.VII. DS. C.1326 : Hamam.241 : Kinci.1316 : Alık.2511 : Hamile EAK. s. s. C.II. hımbıl.VII.VII. s.VII.VII.II. C. C.2517 : Cin.1370 : Veremli.VII. s. s. s. s. göz yummak.II.ılat ılğın ılkış ırşat (irşat) ıskırtmak ıskıtça ıslatmak ibiş iblis icâbına bakmak iç pınar içağrısı içeri : Kekeme.VII. acava dorği mı acava yalan mi?” KBAYA. s. cin.II. DS. 2503 : Hapishâne.2470 : Şaşı. DS. C.II. s.2522 ğlemek iki canlı ilancıh ilbiz ilenmek ileze ili 113 . s.II. s. DS. DS.VII. yok etmek. s. DS. TAÜ .1341 : Eziyet çekerek hastalanmak. gevşek (kimse). C.II. C. DS. verem olmak.II. s.1334 bu safar millat. C.VII.2521 : Hayâlet.138 içeri atmak içeri düşmek içerili içinden okumak idâre etmek idaresiz : Hapsetmek. C. TS. TS. lânet etmek. ceza evine konulmak. C. TS. s. DS.VII. s.2464 : Korkak. DS. C. s. DS.1324 : Bir kimseyi ortadan kaldırmak. TS. hastalıklı. C.1324 : Şeytan. C.2473 : Çirkin. TS.2507 : Dizanteri ya da kolera hastalığı. s. s. suratsız.VII. TS.

2527 : Irza geçmek.VII. s. s. s.II. C.VII. C. kayırma.VII. DA. 2) Tenya. Adam elinden geleni yapmiş. s. len buraya bakma yau. beddua.2532 : Kadınlara özgü ceza evi. C. aniden gebe git. TS. DS. s. iyilik.1399 : Felç. C. DS. TS.VII. s.VII.2546 : Dedikodu yapmak.. kabızlık.250 iplicek irdelemek : 1) Karaciğer ve gırtlakta meydana gelen bir çeşit hastalık. s. gahrolası.2547 114 . DS. s. C. C. DS.ilinti ilişik ilişmek iliyer iliyertemi ilmece imamevi imiklemek inah inâyet ince ağrı ince hastalık : 1) Açgözlü. TS. Fakat karıyi bir türli bu hastalıhtan kurtaramamiş. s. DS. DS. s. DS. s.II. C. bilmem ne yani. DS.VII.2536 : Boğmaca hastalığı. DS. TS. DS. dele. s. DS. TS. şerit. uğursuz yer.II. TS. s. C.II. C. nüzul. s. DS. s.2526 : Boş inanca göre cin çarpmış kimse. C. s.1408 bi de sövele.2529 : Sinir hastası olan.2542 : Peklik. s. Kari ölmiş. s.79 incibar incitme beni indir kaldır ingil inkıbâz inkisâr inme intizâr : Bir çeşit çıbancık. perili. 2) Rüşvet. U A.VII. peri tarafından çarpılmış olan.VII. s.1392 Üç yaşina kadar bu çocuk anali babali böyimiş.2545. ihsan.1400 : lenme.1399 : Beddua. C.2529 : Kızamık hastalığı. s. DS. yemen çıbanı. boş inanca göre cin.1391 : Verem. C. C. s.II. DS. DS. C. zang ölümüne gel. C.VII. cierinden yansın naha inşallah.1394 : Dedikodu. C. bu şekilde.2533 : Boğmak.II.VII. C. lütuf. TS.VII. C.2528 : Boş inanca göre cinli.II.VII. C. burda intiza edele.2537 : Akciğer veremi. C. s. s.VII. C.VII. Bi gün bi ince hastalıh karısıni sarmiş. 2540 : Sümük. kalp hastalığı. s. 2537 : Yardım.2538 : Kanser hastalığı. C.VII.

sevimsiz. misiri gabul etmedi.2555 : Verem. C.VII. DS.VII.2568 : Öldürme. TS.II. s.1449 : Yaltaklanan kimse. s. s.1441 : Felçli.II.II. DS.II. s. s.1447 : Defolmak. s. TS. s.2554 . C. C.1436 : Faiz. s.1425 : Kusmak. C. TS. s. s. C. DS. ölüm. C. çolak.1415 : Rüşvet alma.VII. telef etme. C. bole istifa etme. s. DS.1425 O misirlerden beş altı tene yeduğunen başladı benim yüregim isdifra etmeğe.VII. s.II. sararma.VII. o zaman karınnarı şişiyomuş. DS. DS. C. TS. s. DS.VII. C. sıtma deye bi hasdalık varımış. sömürme.227 o zaman hasdalık meydana gelmiş. s. C. beğenilmeyen.2573 : Bağırsak bozukluğu hastalığı. TS.VII. s. Çünkü ac adam. TS. karınnarı şişme. C.1452 iyi saatlerde olsunlar : Cinlerin ve bundan kinaye olarak kötü adamların isimleri jetonu geç düşmek : Geç anlamak. TS. DS.4525 : Dilenmek.II. yok etme. TS.XII.II. ishal. vefat. s. C.II. s.II. C.II. TS. DS. s.336 istismâr işi pişirmek işini bitirmek işini görmek işlenti işletmek iteli itici itilmek itlâf iycik iyindirik : Menfaatlenme. TS.irtihâl irtikâp isbir isdeci (isteci) isdenmek ishak issice istifrağ istifrağ etmek : Dünyadan âhirete göçme.1435 : Birini öldürmek. s. C.1436 : Öldürmek.II. beyazleşme. C. C. C.II.VII. ne demek istediğini hemen kavrayamamak. s.1429 : Aralarında gizlice anlaşmak. TS. C.2564 : Şaka ve birtakım yalanlarla birini kandırmak ve gülünç duruma düşürerek eğlenmek. s. s.2554 : Dilenci. C. U A. C. TS. kay. DS. s.1415 : Yalancı.2568 : Soğuk. C. C. C.1460 115 .2574 anıldığında söylenir. s. TS.II.VII. s.2554 : Baykuş. DS. s. K A.VII.2559 : Kusma. C.

C. C. C. TS. C. C. s. sokak fahişesi. s. s. cadı. s. C.1471 : Delirmek. abdesthâne.II. C.II.1495 : Geveze. C.VIII. s. s. C. kalçalar. DS. lafa boğan. DS. TS. TS. s.2593 : Bahşiş.1495 : Sövmek. helâ. s. s.1492 : (Çocuk dilinde) pislik. s. sin.2577 : Lağım.VIII.1494 : Huysuz. s. çirkin. TS.II. durak gibi yerleri kendisine iş yeri edinen hırsız. s. C. TS. TS. s. C. TS.II. s. TS. C.1478 : çki içmek. TAÜ . DS. bunak.2581 : Sünnetsiz erkek.II. TS. müşterisini sokakta bulmayı alışkanlık edinmiş fahişe. uygunsuz iş veya davranış. C.1494 : Kendini beğenmiş.VIII.1463 : Kusur. huysuz. s. s. C. hata. TS.1467 : Mezarlık.2583 : Mezar. TAÜ . yankesici . s.II. s. s. lafazan.249 : htiyar. s. C. DS. TS.II. s.kaameti artırmak kab kaba etler kabahat : Aşırı davranmaya başlamak. sevimsiz kimse. C. aksi.II. TS.II.1496 : Kaldırım.VIII.1465 : Hoş karşılanmayacak bir şeyi ara sıra gizlice yapma. azıtmak. C. TS.1464 kabak çiçeği gibi açılmak : Çekingenlik ve utangaçlıktan sıyrılarak aşırı davranışlarda bulunmak.2577 : Sağrı butları. budala. aklını kaybetmek.II.57 116 . C. küfretmek. TS. ceset.II. sokak.II.VIII. DS. C. s.1471 : Tıp öğretiminde üzerinde çalışma yapmak için kullanılan insan veya hayvan ölüsü.2578 : Üzüntüden olan sinir hastalığı. suç. C.1478 : Ayakyolu.1464 kabak doğramak kabaram kabıklı (kabuklu) kabir kabristan kaçamak kaçırmak kadavra kademhâne kafayı çekmek kaftar kahve parası kaka kakavan kaknem kalabalık ağızlı kalaylamak kaldırım kuşu : Yalan söylemek.II.II. bir çeşit delilik. s. DS.VIII.II. TS. C.

DS. C. ZBK A. C. yaralamak.II. TS.VIII. C. öldürmek.55 Benim nenem dedi ya haci sen.VIII. hani biz dar vahıt de idıh. kafir deyo kun dedi gare serden eyliK gan dökdüm. C. palavra.II. ben çog eyi hatırliyem bele ikindiden sora gec vahıt.II.kaldırım mühendisi : şsiz güçsüz dolaşan kimseler hakkında alay yollu kullanılır. C. DA.1521 : Zâlim olmak. TAÜ . s. kan dökmek (dökülmek) : Öldürmek. ölümlere sebep olmak. s.1498 kaltaban kamaşık : Nâmussuz. Paçacı isanla deyi.134 kantin : Yalan. ölümlere sebep olmak.II.II.2618 : Yüznumara.1519 117 . C.55 : (Bir şeyi) Habersizce almak. s. Cesetden ayırman canı.1520 kanat biçmek kanat kanatlanmak kanatlandırmak : Kibirlenmek. Seni çekem bir pühsene. C. s. DS. uyuşuk. TS. C. s. bunla. s. TS. TS. DS.1513 : Beceriksiz. s. TS. s. vemesseniz sulf olmam deyor arkadeşle dedi. çalmak.96 e. Yitleriğiz uluşmaya K A. s. s.VIII. şarlatan. TS. s. C.1518 Ahdı Üseyinin ganı. TS. dar. Bunla gan yaladı. Kimsa isan deyib de gapısını açmazla ve gonuşmazla.1519 : Zâlim olmak. s. s. C. KYA.2628 kana boyamak (bulamak) : Vurulup kanı akmak. yalancı. tembel.185 kan akmak :Kanlı kavga olmak . s. Kahah kan töhahın.2613 öldürmek. ikindinen mogrıb arasi.II. DS. dediler dar vahıtta geldi.II. gare serden eyliK verisen eyi sulf olurun deyo. kan dökülmek. s.263 kanına girmek kan içmek kan yalamak : Ölümüne sebep olmak. çalınmak. s. C. hile.VIII. TAÜ . kan içinde bırakmak. s.2618 : (Bir şey) Habersizce alınmak.

s.II. lekelemek. KYA. birinin adını kötüye çıkarmak.1546 : Ölüm.II. C. C.II. DS. C. s. benim on dana derdim va hankısına yanen.2907 kara yere girmek kara yüzlü kara karabacak karabakma karacı karadam karakaçan karalamak karamancı karanlıkkuşu karası elinde karayatalığ karayazı : Ölmek. s. C. DS. s.2641 : Sıpa. TS. C.1548 : ftira. DS. difteri. DS. C. C.II.1538 : Prezervatif.II. s. şaki. TS. s. C. s.II.VIII.1557 sizin bi derdinîz va. s. s.VIII. C. gömülmek. DS.VIII.IV. C.VIII.2633 : Kovmak. TS. ah halimim gara tobraklan altına beş gün oldun bön. iftira eden. DS. s.2645 : Şirpençe. s.2645 : Kara çalmak.VIII. eşek yavrusu.VIII.2651 : ftiracı. C.1543 : Birine iftira etmek. DS. s. C.2654 : Ölüm. s. C. C.VIII. TS. s. TS. lekeli. DS.VIII. ölmek.XII.II. TS.VIII. DS. 2637 : Kuşpalazı. s. s. C. kan çıbanı. s.1547 : Hamam böceği. C.4535 118 .2635 .II.2651 : Mezar. ecel. s.2637 : Sığır.2637 : Bir kimseye işlemediği bir suçu yükleyen.VIII. C. C. C. s. DS. yağmacı. kara çalan . s. s. DS. C. haydut. s. DS.II. C. günahkâr. s.1548 : Tifo hastalığı.1552 : Hırsız. C.2650 : Yarasa.II. s. leke. DS.1549 : Mezar.225 kara toprağa aş olmak: Mezara girmek. C. s. DS.VIII. C.kapınmak kapıyı göstermek kaput (kapot) kara çalmak karadeve kara haber kara heççe karakabarcık karamübarek kara toprak : Dilenmek. TS. uzaklaştırmak. TS. TS.1548 : Suçlu. s. C. kötü bir şeyi yüklemek.VIII.VIII.2644 : Hayvanlarda (özellikle sığırlarda ) olan şarbon hastalığı. C. DS. TS. kabir.VIII.2642 : Bir ölüm veya felaket haberi. s. TS.

DS. C. C.2669 : Kertenkele. salak (kimse).2699 : Topal. C. Emin Bey de duyuyor ki Erseli vurmuşlar.1547 gara yerler galın olu gaza gaza derin olu urlara gidenner yalan olu. KYA. 2) Evlilik dışı çocuk.VIII.VIII.VIII. DS. arkadaşımızı gaybetdik bu arada da. DS.1582 : 1) Karışık.II. inek.26 : Hasım. tuzak. Annemi de gaybetdim.II. s. DS.VIII. DS. s. s. K A. s. DS.2684 : (ölüm. on bir yaşında. DS. kıç.154 kaydırmak kaydur kayış kanat kayışçı kayıvermek kaykılmak kaymak ağacı kaynaşık : Çalmak.II.1595 Onan sora bu Hurşid Efendi de. düşman. Orada Posofda geziyorum. kaçırmak. s.2702 : Çok süt veren manda. TS. DS. dalavere.1570 : Yaşlı erkek manda.VIII.karayer : Mezar.2701 : Ölmek.VIII.2702 : Ölmek. C.VIII. DS. s. oynak kadın.2658 : Gebe olmak. DS. C. C. TS. arı olmayan. s. DS. DS. s.217 bi de televizyon göndercekledi. C. ayrı düşmek. DS. C. Ben de çocuh. sin. s. Çocuh. C. C. s.VIII. s. s. s.VIII.283 karayol kargadüleğ karnı olmak karpuz karşı taraf kartal kaşmer katakulli katkılı kaybetmek : Ölüm.VIII. C. C.2667 : Kalça. TAÜ . C. s. acı hıyar.VIII.2699 : Yarasa. hileli.2703 : Yosma.2701 : Hırsız.II.2681 : Hile. C. U A. kara toprak. s. C. DS. ( kadın veya kızda ) iri meme. s. C. Ahmet Bey vurdurmuş. biz şindilik tehir ettirdik o işi başga bi zamana bıragdık. s. ile) Ayrılmak. yalan. s. C. ayrılmak v.VIII. s.VIII.VIII. TS.2655 : Ebu Cehil karpuzu. C. toprak. s. s. s. aldatma. piç.b. TS. Aptal.2705 119 .

DS.II. DS.2805 yoğsa da eşden dosdan beş on milyon bulmam.2732 : Yarasa.VIII.II. s.VIII.VIII. C. işsiz güçsüz. göreneksiz veya gıpdi yerine geçiyo yapdırmayan.VIII. C.2784 : Rüşvet.VIII.2780 : Kalça kemiği. s.VIII.2745 : 1) Fare. C.1627 : Ayakyolu. DS. s. C. o bideyi veya yeme yapdırmam ilazım. DS. C. C. DS.VIII.2709 : 1) Hırsız. arsız. DS. s. C. TS.VIII. DS.VIII.1629 : Ölmek.2726 : Kendini öldürmek. DS. C. DS. s. TS.2715 : Ar veya namusu hiçe saymak.4545 TS. C. s. intihar etmek. C.VIII. 3) Savsak. s.II. s.VIII. DS. C. s. TS. boyun eğmek. s. s.VIII. C. s.VIII. s. C.2719 : Domuz.1610 : Ölmek.VIII. DS. DS.VIII.2836 : Saçsız.VIII. s. s.2787 : Baykuş. kel. çıkarmak. C. hela. C. s. s.VIII. C. s. 2761 : Mezbaha. başıboş dolaşan kimse. U A.361 kır serdarı kır : Serseri. DS. C.VIII.kaytarmak kaytaz kazak kazancı keçebaş keçeyi suya atmak keçinmek kefelâlesi kehten bakan kel hastalık kelebek kendine kıymak kenef kepeği tükenmek kesegen kesim evi kesit kestanecik kezenti kıcır kemiği kıdım kılın kılınmak kınalı : Kusmak. C. DS. DS. s. s.VIII. TS. s. C. kimsesiz. s. DS. DS. s. C. C. s. s. DS.2709 : 1) Dilsiz. DS.1642 : Başıboş. C.VIII. C. C. C.VIII.2710 : Davarlarda olan akciğer hastalığı. s.VIII.II. DS.2765 : Prostat. DS. s.2716 : Utanmaz.II. abdesthane. DS. C. DS.1639 : Öksüz.2814 120 .2710 2) Sünnetsiz adam.XII.2722 : Verem.2760. s.2798 : Yaltaklanmak. C. 2) Erkek domuz. C. çingene. s.2709 : Dilenci. 2) Dolandırıcı.2799 : Ahlâksız.

2843 : Şaşkın. sonunu almak DS. s. mahvetmek.2843 : Cimri.2844 : şe yaramaz.2850 2) Uydurup söylemek. s. TS. s.1675 : Yalan söylemek. bulaşıcı hastalık vb. TS. C. s. NYA. s.II. kan alınca geçen bir hastalık. s.1676 : Kıyafeti kötü olan kimse. s. s.cendehleri guyladılar. C. katliam. DS. C. s. C. s. s. s.VIII. C. alayını gırıyollar.II. s.II. s. C.VIII. s.VIII.2848 : 1) Aşırmak. kötü.VIII.VIII. danaburnu. C. C.181 kırılmak kırım kırkıcı kırlangıç kırmacını almak kısma kısmık kıssa kıtıpiyos kıtır atmak kıtır kıtmır kıvırmak kıyafet düşkünü : (Savaş. DS. sünepe. Damlara da hele ateş verillerdi. DS. yok olmak. Geldik ki Allah vere. bulaşıcı hastalık v. C.VIII.VIII. DS.VIII. s.II. C.kırgın kırmak : Toptan ölüme götüren bulaşıcı hastalık. C.II.VIII. C.2822 : (savaş. kökünü kazımak. rehmetlik Habunan Nuro kivra arabalarınan daşıdı.b.1661 : Toplu olarak öldürme. TS. değersiz.VIII. s. TS.177 gah Benli Dülber bi gayfe bişir. C. DS. pinti. TS. çalmak. Heş de biri yoh.2829 : Sığırların dil ya da kuyruk altında olan.1678 121 .2847 : Cimri. C. s. DS.Geldik. C. için ) Öldürmek.1666 Ertesi günü haber geldi ki valla hepisini gırmışlar. aptal (kimse). kıran. DS.2847 : Kel hastalığı.VIII. den) Çok sayıda insan ölmek. TS.2833 : Menenjit. DS. ordan çekip geliyor babasının koyüne. C.2831 : Öldürmek. DS. DS. gayfey içiyor. K A.1662 : Buzağı dişi denilen ve bitki köklerini kesen böcek.II. C. o da gayfe bişiriyor. s.

s. s. helâ.1700 : Fakir görünen fakat çok para biriktiren kişi.II.VIII.VIII. esirgemeyen. C.49 kızıllık kızılyel kızlaryoldaşı kızlık kibar hastalığı kif kilo almak kireçlemek kirlenmek kirli kirli çıkı (çıkın) kirli paçavra kirtik kocagelin kocalık kocaoğlan koket kokoz kola konuşmak korkut koşuşmak : Tembellik. TS.2866 : Albümin hastalığı. s.VIII. TS.kıyıcı kızdırma kızhanım kızılyörük kızılcık : Kıyan. C. gaddar.XII.VIII. s. s. C. s. DS. DS.2869 : Frengi hastalığı.1680 : Sıtma. DS. TAÜ . TS.1701 : Kolera hastalığı.VIII. s. DS. merhametsiz. s. C. s. C. s.2868 : Üvey kız. TS. s. C. s.1732 : Cin.2862 : Hüsnüyusuf. s. C. s. C.1691 : Soğuk algınlığından ölmek.2892 : Hafifmeşrep kadın. DS.VIII. DS. TS. s. C.VIII.2935 122 . s. DS.2864 kızılcık hoşafı içirmek : Dayak atmak. C.VIII.II. DS.2876 : (Kadın için) Irzına geçilmek.2867 : 1) Kızamık hastalığı. s.2907 : Flört etmek. DS. C.2891 : Sidik. arsızlık. s.2870 : Şişmanlamak. s.s. TS. DS. C. s. yosma.1713 : Züğürt. DS. TS. C. C. C. DS.VIII. C.VIII.2867 : Kertenkele. manevi kız. s. DS. C. s. s. C. DS.VIII. C.II.VIII. C.II. C.VIII. C. DS.VIII.1714 : Ayakyolu.4562 : Ayı. C.2880 : Rüşvet. C.VIII.2862 : Yılancık hastalığı. DS. 2) Bir çeşit çiçek hastalığı. s. DS. C. s. s. TS.1700 : (Kadın için) Ay başı halinde olan. DS.2926 : Hayvanlar çiftleşmek.VIII.2868 : Cinsel sapıklık (erkeklerde).II.II. şeytan gibi hayâlî yaratıklar. DS. C. çinkaranfili. s. bir kenarda mutlaka birikmiş parası bulunan kimse. sopayla dövmek. namusuna zarar gelmek.VIII.II.2883 : Kaynana.VIII. C.II.

VIII. s. C. s. C. DS. DS. s.2992 : Oğlancı. C. C.2940 : Şişman. DS. s.2991 : Baykuş. s. C. s. DS. küfürler savuran. C.VIII.VIII.II. DS.2982 : Frengi. s. s.kovalamak kovuk kömbel köme köpüklü körocak köstü kötü kadın kötü olmak kötü yolda olmak kötü hayvan kötü yara kubat kubuduk kubur : Söz getirip götürmek. TS.1763 : Kötü kadın olmak.VIII.2977 : Yaşayışı cemiyetin ahlâk kurallarına uymayan kadın. DS.VIII. s.VIII. DS. s. C. C.1770 kötü yola düşmek (sapmak) : Kötü kadın olmak. s. s. şişman. C.VIII.1763 : (kadın) Kötü yola düşmek.3025 : Baykuş.3009 : Romatizma. s.1764 kucaktan kucağa dolaşmak (gezmek) : (kadın için) Pek çok kimsenin sevgilisi kuşkaldıran küçül kuğuruk kukumav kulampara kursaklı kursaksız kuruyel kuruburu kurudan kurukan : Dalkavuk. s.VIII. C. C.2988 : Yalan. biçimsiz.VIII. s. DS.2989 olmak. C. s.VIII.2956 : Çabuk öfkelenen. TS.2983 : Kaba. DS.II. s. abartılı söz ya da yalan söyleyen. DS. C.II. C. s.2938 : Sidik torbası. s.3011 : Ölü. s. C. TS. DS.VIII. s.2956 : Kızamık hastalığı. C. C. TS. TS. C. DS.VIII.VIII. s.VIII.VIII. DS. 2) Büyük fare.II.VIII. C. s. DS. KBAYA. s. DS.4574 : 1) Züppe. s. DS. C.VIII.3013 : Dizanteri. s. yüze gülen. C.3009 : Akılsız. s. C.II.XII. DS. DS. DS. DS. TS.3011 : Verem hastalığı. C.1759 : Yılancık hastalığı. C. bu benim gardaşımın garısı kötü yoldadır.2961 : Çocuksuz aile.101 : Domuz.1779 : Boğazında ur olan kimse. orospu.3011 123 . C. C.II. DS.VIII. onlarla düşüp kalkmak. C. sinirli (kimse).VIII.VIII.2987 : Yalan. s.

III.3020 : Yaltaklanmak. C.VIII. s. s.II. C.III. C. C. s.1839 : Mezar.XII. s. DS.III. s.VIII. DS.3017 : Akrebe benzer eğri.VIII. DS. C.II.II. C. s. saygısız. s.3052 : Yalan söylemek. DS. umursamaz. kabir.III.4574 : Küçük hıyar. ciddiyetsiz. C. C. C.III. s. s. s. C.4573 : Ayak yoluna gitmek.VIII.VIII. geveze. TS. s. TS. DS.3040 : Dalkavukluk.VIII. s.1848 : Helâ.III. s. sakat. s.TS.XII.II. zehirli bir böcek.1823 : Frengi hastalığı.3058 : Azarlamak. idrar. TS.VIII.VIII. helâ. DS. gösteriş yapmak.1840 : Manasız.II. s. s. sarı kuyruklu.3030 : Ayakyolu. s. TS. DS.VIII.1849 : Oturak.1841 : Aldırış etmeyen. boş söz. işemek. s. C.VIII. tuvalet. DS. pervasız. DS. C.3016 : Tutsakevi.III. cadılık yapmak. TS. yersiz. C. ayakyolu. DS.IX. işemek. ilgisiz.1839 : Çok fazla konuşan.3015 : Yeşil kertenkele. C.VIII. DS. TS. DS. s. TS. DS. TS.3015 : 1) Büyük çıban. C. umursamaz. TS. sanduka. s. C. s. C.1801 : Kolera. s. C. paylamak. C. s.1817 : Büyücülük. C.1828 : Kötürüm. C. s.kurum satmak kusah kuşak çözmek kuşak tazelemek kuşça kuşdiri kuşkuyruğu kutes kuyrugli kuyruk sallamak kuyruklu kut kemiği küçük abdest küpe binmek külah sallamak külleme küllük künyesini okumak küt laf atmak laf işitmek lafazan lafı güzâf lahit lâkayt lâubali lavabo lazımlık : Büyüklenmek.1842 : Kayıtsız. C. s.1813 : Akrep. yardakçılık etmek. s.3031 : Ayıplarını ortaya koyarak bir kimseye sövmek. s. çiş. TS. DS.3020 : Kalça. kayıtsız. C.3014 : Ayakyoluna gitmek. TS. DS. C. C.III. C. s. C.3017 : şeme ihtiyacı. 2) Difteri. C. gururlanmak. TS.1850 124 .VIII.

IX.IX.3135 : Etine dolgun. s. C.1916 : Davranışları serserice olan. TS. hastalıklı. C. ahmak. beleşçi.3095 : Çürük.1894 : Cimri. C. terbiyesi kıt. C. 2) Rüşvet alan kimse. s. C. C. DS. C. TS. C. C. DS. DS.4591 : Fare. nutfe. ölü.III. s. s.IX.IX.3116 : Akılsız. C.1941 : Öldürülmek. C. şeytan. DS.III. iffetsiz. DS. s. DS. C.3114 : lletli. s. C.3084 .3139 : Karaktersiz. C.3156 : Çok gezen.III. C. kötürüm. DS. s. TS.1854 : ri ve dışarı fırlamış göz.1892 : Baykuş. s.IX. DS.IX.IX. C. C. bozuk. s. hasta. s. s. s. TS. iş yapmayan ev kadını.IX. DS.IX. C.III. C. s. soysuz.IX.XII. DS.3118 : Pinti.4586 : Maskara. s. s. s.1948 mercimeği fırına vermek : Gizlice aşk ilişkisi kurmak. DS. DS.IX. DS.IX. DS. s.III.3098 : Avanak. C.3167 : Ölmüş müslüman erkek. DS.IX. patlak göz. bel suyu. C.III. s.3117 : Deli.XII. DS. saygısız.lepra lokma göz lüpcü macaralı mahmıt malın gözü malkadın malkıran malta malûl malyemez manakadı manav mancınıklı mantıcı mat maya gibi (mayalı) mayası bozuk mayhoş mekir nekir mektep görmemiş melektoprak melez melik memişhana meni menedilmek mere merhûm : Cüzzam. C.IX. s. DS.III. C. s.III. TS. s. TS.IX. cimri. TS. C. aptal.3113 : Kötü kadın. C.3105 : Aşağılık ve düzenci kimse.1932 : Çamuru çok özlü. DS.IX.III.IX.XII. sakat.XII. cahil. C. canlı. TS. DS. s.3113 : Hayvan vebası. s.3114 : Çoban köpeği. boz toprak. s. s. DS. kötü yaradılışlı. s. s.4591 : Döl suyu. s.3140 : 1) Cin. 2) Hortlak.4590 : Kaba. C. C. s.3154 : Kefen.IX. s. C. s. C.1864 : 1) Hazır yiyici. TS. DS. C.3157 : Ayakyolu helâ. DS.1946 125 . sperma.

C. DS.III. TS. s.3220 : Girdiği eve sevindirici haber getirdiğine inanılan.3171 : Uğursuz. s. TS. bir merkebe gine. C. C.IX. s. s. s.3224 münasebette bulunmak : Cinsi yaklaşımda bulunmak. s. aykırı. DS. C.1948 sona bi tane de gadı oyunu.1986 miskin hastalığı (illeti) : Cüzzam. s.III. TS. s.2060 126 .III.III. kazanç karşılığı olarak ) Kötü. hareketlerinden kuşku duyulan.3173 : Namus.III. yakışıksız. C. DS. C. TS. C. C.146 mervan mesek metameli mezhebi geniş milcan mimli : Eşek. s.merkep : Eşek. s. konularda fazla serbest ve hoşgörülü olan (kimse).3198 : Kötü olarak bilinen. s. s. s.3217 : Zararlı insan ya da hayvan.2008 : Korkak. TS. C. TS. C.IX. C.3204 : Domuz yavrusu. DS. C. uyuşuk. s. C.1993 mişmişçi moza muhabbet tellalı muhannet munzur muratçık muştucu : Dedikoducu. rüşvet yiyen. TS.III.IX.III. DS.III. edep veya haya duygularına aykırı. DS.1993 : Cüzzam hastalığına tutulanların şehir halkı ile temas ettirmemek ve tedavilerini yapmak için yapılmış yer. kadın yaradılışlı adam.IX. C. mimlenmiş.IX. s.III. yakışıksız. sık sık elinden kaza çıkan. baş belası. rüşvet alan. s. ahlâk vb. TS.1972 : Öksüz. rüşvetçi.IX. bu işi meslek edinmiş kimse. iffet. s. s. s. uygunsuz işler yapan. C. KYA. C. kelebeğe benzer kahverengi bir böcek. C.IX. C. geydirilyo.3171 : Yetim.IX. tembel. DS.3220 : Baykuş.TS. DS. DS.2049 mürtekip müstehcen : ( para.2054 : Açık saçık. mıymıntı. s.1993 miskin miskinhâne : Beceriksiz. DS. gadı oyunu çıkarılır. C.III. TS. gene onun da golları şöle üsTünden balanıyo. s.IX. elinden bir şey gelmez. C.3212 : Bir erkeğin bir kadınla buluşmasını sağlayan. merkebe bi adam bindirilyor.IX.

C.2147 : Havale geçirmek.IX. C.III.III. s. s. sarhoş. TS. alçak. s.IX. C. C.3268 : Havale.s. s. C. C. ters.4605 : Hortlak.3268 : 1) nanışa göre cin. DS. C.III. incelemek.3231 : ( nsan için) Ölmüş. C.3246 : Kel. girdiği evin. C. s. C. s. peri çarpması.III. ölü.2068 : Söz götürüp getiren. DS. C. TS. s.IX. s.3242 : 1) Pislik. C.XII.IX. lekeli. C. DS. DS. 2) Şaşı. DS. C.IX. DS. s. C. C.müştülemek müteveffa müzevir müzmehel nakış toplamak : Fitlemek.IX.3245 : Üvey anne.3261 : Eskiden bir erkeğin nikahsız olarak aldığı kadın. ara bozan. TS.IX. eksik.IX.2081 : Yakışıksız bir davranışta bulunmak. C. DS.3243 : Özürlü. C. çekiştirmek. s.IX.s. C. DS.IX. C.IX. dedikodu konusu yapmak için dikkatle bakmak. DS. s. kirlilik. DS. TS. insaniyetsiz.XII.III. DS.2070 : çkili.IX. mert olmayan. DS. kusurunu. sahte.III. karaktersiz.IX. s.3269 : Hırsız. C. s. TS. s.3234 namazsız nâmert nâne yemek naşal naylon nazlıkara necâset nedir kalmak nedirli nem nene netameli obur odalık oğlanlık olmak oğlanlık oğrak : Aybaşı durumunda bulunan (kadın).4601 : Görüştüğü kimsenin. s. s.III. sakat kalmak.3241 : Düzme. s. C. s. 2) Dışkı. s. TS. uygunsuz bir iş yapmak. TS.3243 : rin.III.2083 : 1) Kör. mundarlık.4609 2) Nedeni bilinmeyip cinlerin çarptığına inanılan hastalık. s. DS. cariye.XII.3269 oğraş oğru : Savaş. DS. TS. C.2104 : Hastalık. DS.2091 : Gözbebeği.IX. kazurat. s. iz bırakmak. DS. C.3269 127 . C. eksiğini.2081 : Korkak. s. DS. s.

C. konuşmasını bilmeyen. DS. C. s. tembel.IX. DS. sözünü. s. s.3287 : Kaba. DS.3277 : Uyuşuk.3294 : 1)Helâ. s. DS. s. DS. C.3276 : Şişman. görgüsüz.4614 : Varis hastalığı. sersem.IX.3271 : Çalmak. C. C. orta malı olmak. C. DS. s. C.XII. s. C.IX. DS.3284 : Ameliyat.IX. C.3285 : Bilgiçlik taslamak.IX. 4) Kötürüm. C. DS.2180 : Aldatmak. TS. kibirli. C. C.IX.IX. s.IX. C.3289 : (Kadın için) Fahişe olmak. C. TS.IX.IX.IX. s. DS.IX. C.3280 : Düşünmeden konuşan. s. DS.3280 : Bir işi baştan savma yapmak.2171 : Cin.XII. s. s.3302 : Sara hastalığına tutulmak.3295 : Dalgacı. C.IX. s. DS. DS.4610 : Surat asmak.XII. s. DS. C. gelişmeye elverişli olan. C.3303 128 .IX.3270 : Hırsız. s. C.III.III. DS. s. DS.3283 : Çalımlı.3286 : Gerçek olmayan. ayakyolu. s.IX. s.22 : Bulaşıcı hastalık. C.IX. s. gizlice almak.4618 : Küçük çocuklarda olan havale hastalığı. C.3302 : Kadın ve erkek nikahsız yaşamak. s. s. sokağa düşmek. s. s. C.IX. 2) Lazımlık. C. makat. TAÜ . DS. s. yalan.IX. C. DS.3269 : Üvey oğul.oğrulamak oğulluk oğur oğurlamah okutmak olacak oldacı omzu düşük omzu sopalı ondört yapmak onurlu operasyon orak oranlamak orannama ordubozan ordulu orman gülü ortalık ağrısı ortaya düşmek otlatmak oturak oturag oya oynadanlıh oynama oynamak oynaşmak oynatmak : Çalmak.IX.IX. s.4617 : kiyüzlülük. yalan söylemek.3288 : Hödük. DS. C.3276 : Üvey. DS.XII. s. büyümeye. DS.IX. DS. C. 3) Kıç. DS. 3296 : Kötürüm. DS. C.3302 : Kanun dışı cinsel ilişki kurmak. s. C.3295. kaba saba kimse. DS. DS. s.IX. DS. s.

C. C. s. DS.3327 : Ara bozucu.IX. DS. DS.IX. DS.IX.3343 : Rüşvet. C. C.3321 : Yüz şişmesi hastalığı.IX. C. s.3355 : 1) Dedikodu. aptal. DS.3319 : Doymak bilmeyen.3305 : 1) Kurt. C.IX. C. yaralı. s.IX. DS.IX. TS. 2) Bir şeye dayanamayan. C. DS. C. DS.IX. 2) Sersem. s. C. domuz vb.XII. DS.3346 : 1) Verem hastalığı. DS. umacı. C. s.3308 ödüllü öfelemek öğkenli öğmek öğümek öğünsüz öğütleme öğütlemek ökçesiz ökünmek ölçer önlük öpke avruu örde ören kuşu örken örülmek örünç ösrük öşek ötmek : 1) Dertli. 2) Öfkeli.3329 : Kötü kadın. 2) Gevezelik. s. C. s.IX. s. bronşitli.IX. DS.3356 : Ölmek. s. s.3325 : Birinin yaptıklarını. kızgın.IX.IX.IX.3324 : 1) Korkak. s.3323 : Birisini kandırıp bir başkasına karşı kışkırtmak. C.IX. s. C. katlanamayan.IX. C. s. C. 2) Öfkeli öfkeli ve üsteleyerek konuşmak. fitne.IX.III. C. s. DS.3347 : 1) Kavga etmek. s.2201.IX. DS. C. kusmak.IX.IX. DS.4621 : Midesi bulanmak. s. s. zararlı hayvanlar. DS. s. 3) Dedikodu. s. DS. DS. 2) Korkudan şaşırmış (kimse). 2) Öksürük.ozan ozanlık öcü : 1) Geveze. C.3305 : 1) Düşkünlük. s. s. C. C. DS.3315 : Kusmak.3313 : Süreğen öksürüklü. zavallılık. dırıltı.3311 : Dövmek.3341 : Verem. DS. abartma.IX. DS. s.IX. 2) Hortlak.IX. s.3353 : Rüşvet. DS. s. C. C.3354 : 1) Sarhoş. s. s.IX. DS.3358 129 . C. C.3308 2) Çocukları korkutmak için uydurulmuş hayali yaratık.IX. DS. C.3344 : Baykuş. söylediklerini yineleyerek alay etmek. DS. DS.

C. yırtık. s.IX.IX. s.IX. s.2269 pazdamah (pazlamak): Sövmek.III. kötü soydan gelen (kimse). kibirli. sürgün olmak. DS. DS. C. kazanç.ötürmek ötürük özağrısı özen özü kara paçalı paçası düşük pahlamak pamukçuk : 1) shal. C.2256 : Vurgun.3380 : Daha çok bebeklerde görülen. DS. verip veriştirmek. çok azarlanmak.3368 : Kör.IX.3376 : Giyimine dikkat etmeyen. DS. dil.4640 : Azarlamak. s.XII. para dönmek parti paryandı pas vermek pasak paşa patrav olmak payalı paylamak peçeçe pejmürde : Rüşvetle iş yapılmak. C.3405 : Ölmek.IX.2282 pasaportunu eline vermek : şten çıkarmak. sümük.3418 : 1) Eski püskü. C. DS. TS.2246 : Aptes yapmak. C. TS.IX. s. TS. s. TS.III.2) Kimse görmeden almak. 3) Saygıdeğer hanımlara verilen ad. s. C.IX. s.III.3417 130 .III.III.3413 : Kendini beğenmiş.2252 pabucunu eline vermek : Kovmak. pasaklı. s. C. s.IX. C. TS. C. C.III.3389 TS. s. C. ağız ve boğaz çevresinde ortaya çıkan. DS.2267 : Kızamık hastalığı. DS. DS.IX. C. s. rüşvet verilmek. C. C. C. C. tekdir edilmek. s. 2) Perişan. s. s.IX. s. 4) Konuk. s. C. s. aft. s.3373 : Üstüne başına bakmayan. DS. pamuğa benzer.III. C. küf.3359 : Yalan. s.III. DS.IX. TS.3404 : 1) Baba. TS.IX. 2) Kir. dağınık. DS. s. 2) Bayatlamak. pasaklı.III.IX. C.2278 : Yarasa. DS.2243 pamuklanmak : 1) Ekşimek. s.IX. C.2255 papara (paparasını) yemek : Paylanmak. DS. iltihaplı bir mantar hastalığı. TS. s. TS. aşırmak.3403 : (kız veya kadın için ) Bakışları ile bir erkeğe ümit ve cesaret vermek. C. kovmak. s. C. sürgün. s. DS. 2) Büyük kardeş.2269 : 1) Salya.3371 : Sütü bozuk.3360 : shal. DS. kokmak. C. ağabey. C.III. pas.

s. C. C. TS.IX. s. Allah’ın rahmetine rahmete gitmek : Ölmek. s. yalan söylemek.3473 : Zatürree hastalığı. kıç.III.IX. C. C. göz görmez olmak.98 perdesi yırtık (sıyrık): Utanmaz. TS. bi sıhatTa bi kelime gonuşi.IX. DS. s.pek yüzlü penis perde inmek perilikari perklik petkin pılavıcık pırna pilavı karmak pipi : 1) Sıkılmaz. s. s.3452 : (Çocuk dilinde) Erkeklik organı. 3443 : 1) Hasta olmak.2319 : Dövmek. s.2289 pirifani ( pir-i fani ) : htiyar.2348 131 . Portugal) : ( Kadın veya kızda ) Meme.IX. s.123 rahmetli. TAÜ . C. DA. yüze gülmek. C.III.2286 : Katarakt olmak. TAÜ .IX. s.IX. C. Üçinci gece ahşam üsti bu adam çoh fena oldi. TS.3466 : (Çocuk dilinde) Kaba et. s.3436 : Baykuş. C. s. TS. DS. C. DS.3431 : Lazımlık. KBAYA. DS.2306 bi piri fani da makatTa oturmuş. s.27 rahmet-i Rahman’a kavuşmak : Ölmek.2347 kavuşmak. C. C. s. s.2282 2)Utanmadan. C.XII. yalandan övmek.4643 : Kabız.III. TS. C. C. C. yüzsüz.IX. s. sıkılmadan her şeyi konuşan.2348 portakal (<Fr.IX.III.s. rahmetlik: “Allah’ın rahmetine kavuşmuş” manasında. C. TS. TS. DS. s. TS. C.III. ki gece de orda yatti.3486 : Döl yatağı. C. s. Bu öli.III. DS. çok yaşlı ( kimse ). s.3472 : Lazımlık. s.3440 : Rakı.2289 : Falcı. arlanmaz.III. s. Vala ondan sora ahşam beş oldi. DS.IX. TS.III. s.3422 : Erkelik organı.III.245 : Baykuş. C. DS. bu adam rahmete getti. C. DS. s. 2) Belaya çatmak. s. C.III. TS.IX. s. ölmüş kimseleri saygıyla anarken kullanılır. utanmaz.2307 piyaz doğramak poğuç popo postunu taramak pot punta rahim : Bir amaç için iltifatta bulunmak. DS. DS. Şişti dere tepe.

32 : Asmak. lazımlık. s. DS. C. s.IX. s.3563 : Besleme kız. Elini koydi hocanın.bi de horantam mar evelinden gaynatam irametlik seferi billikde gayıb olmuş.2380 teslim olmak : Ölmek. s. 2) Ölü. şoförin de omuzina koydi ay dedi. NYA.IV. TS. DA. Orda valla şoför kaldırdi kendinî.3511 : 1) Gübre.4667 132 . s. ahretlik.X. DS. iki çocunan gaynanam burda galmış dul olmuş.X. C.XII. 3) Tutukevi.4666 : 1) Gebe kadın çocuğunu düşürmek. s. garannıh bir gice. teslim oldi. DS. mefat itmiş sizlere ömür. C.X. s. C. s. yararsız söz.4664 : Boş laf. s.269 rahmet : Yağmur. s.3519 : 1) Tabut.4658 oradan zeman geşdi. TS.3515 : Uğursuz. s.164 atmış birde şemsi yastıman bi cümbüş yapdı bene. C. idam etmek. seslenmiyoruh gayrı.XII .III. C.X. s.2427 : Deprem DS. ölmek. gevezelik. C.3518 : Hamam böceği.151 ruhunu teslim etmek: Can vermek.XII. C. Orda teslim oldi. NYA. U A. rahmet yadı bi gice. Hazreti Hüseyin’in imamina. C. 2) Yellenmek. uzatti iki sandyenin arasina. Oruya nasi koydi. DS. s.X. ora gibi aletdirik filan olmaz burda koy yirinde tabi. C. s. DS. 2) Sidik. DS. onu ben özay gönlüm gibi bole barmaklarımnan çaların. DS. DS.3506 : Şarap. DS.107 ruyalanmak seci sadıç sadır sağsı sakametli sakat sakırğa salaca salata sallandırmak sallantı salmağ : Cinsel düş görmek.X.XII.XII. DS. C. 2) Köpek pisliği. s. TAÜ . C. s. s. s.3517 : 1) Çıban ya da yara kabuğu. C. DS.4661 : Oturak. bu koyden idi. rametli oldu. s. C. gaz çıkarmak.

X. DS. DS. s. DS. s.X.X. irin. DS.XII. DS. s. s.3615 : Bozulmaya başlamış.3592 sevi seyrek seyrik sıkı sındırıcı sınnan sıraca sıracalı sırasını savmak sırımsak : Öksüz. C. DS. s.X. tükürük. C.X. s.TS. DS. DS. C.XII. yetim. yakınmak. DS. DS.4669 : Uğursuz. s.4667 : Bedeni titreyen. belsoğukluğu gibi hastalık.XII. s. C. DS. sopayla dövmek.XII. DS.4690 : Pis. s.X.XII.XII.3540 serzenişte bulunmak : Sitem etmek.295 : Sıçan. s. DS. C.4677 : Çok konuşan.4691 133 .3564 : Kötü yolda kadın.3564 : Gübrelik.XII. s. TAÜ . C. yara. C. C.4677 : Sedefi andıran pulcukların belirmesiyle ortaya çıkan bir deri hastalığı. katil.X.X.4676 : Peri.X. DS. geveze. bayatlamış.2507 sesi semadan gelmek : 1) Ölmek. s. C. s. s. s. TS.I.3562 : Frengi. s. DS.IV. DS. takaza etmek. C. laubali. C. C.35 sapha vurmak (sapalamak) : Birini dolandırmak. C.2474 : Salya.3588 : Mezar.X.4690 : Deli. s.3559 : Küçük kan çıbanı.X.3544 : Bal yapmayan arı. DS.XII.4687 : Cimri. fare. s. C. C.X.4672 : Değnekle. s.XII. C. TS.3605 : Öldüren. DS. s. C.3547 : Dilenci. s.XII. DS. s. DS. C. DS. s. 2) Ağır cezaya uğramak. DS. akılsız. cin.salt sanıldak sarıayaklı sarıcaarı sarıoğlan sarmak sayılcı sayıp sazağan sazak seçime seçme seçmelik sedef hastalığı sel senli benli sergen gezen servi altı : Deli.3610 : Kanser. felçli kimse.XII. s. C.X. C. C. C. s.4680 : Teklifsiz. s. eşekarısı. C. DS. s.X. C. DS.4686 : Kılkurdu. s.3544 : Akrep.3594 : Aklı az.IV. gömüt. s. C. C. DS. C.XII. C. DS. s.4690 : Ölmek.XII. DS. C. C. s.

C.IV. C. C. er suyu. DS.3702 134 .IV. s. s.3685 : Geveze. DS. TS. gusülhâne.3654 : Ağılı yılan. C.3637 : Odalardaki küçük banyo.X. DS.4700 : Don yerine kullanılan parçasız küçük külot. s. C.X.X. s.X. s. s. dedikodu.3650 : Cimri.3653 : Kalça.4698 : Zenci. s. C.3684 : Dedikodu. C. DS. s.XII.X.X. C. DS.3685 : Erkek üreme hücrelerinin meydana getirdiği sıvı. s. s. meni. DS.3618 : Şarbon hastalığı.2603 : şemek. bel suyu. 4) Sakat. C. 2) Kadının dişilik organı. DS. DS. DS. C. s.IV. C.3657 : Ölmek. s.4698 : Yüz çillenmek. geveze.XII. TS.X.4694 : Kabir. s.XII. C. C. C. C.3639 : Hayvanı işkence ile öldürmek. s. C.X. DS. s. C. TS. söz. C. gusülhâne. dedikoducu. DS. cadı.3675 : Çok konuşan. C.3620 : rinli küçük çıban. DS. DS.sırnak sırsıra sırtı yarma sıtar sızıgan sin sineklik sinirlemek sinek sis sislenmek siyâhî siyek siymen slip soba sofra sokak sorutmak sökel sölegen söylenti söz sav sözebesi sperma su dökmek sueleği suüstüne çıkmak : Sır saklamayan.XII. küçük abdest yapmak. s.IV.XII. s.4698 : Yüzdeki çil.3641 : 1) Kötü yolda kadın. DS.XII. C.2568 : Ayakyolu. DS. DS. C. C. bevletmek. 2) Tifo. 2) Yüreği kötülükle dolu kadın. mesane.4703 : 1) Humma. ateşli bir hastalık. DS. C. DS. C. helâ.3619 : Tanrı. s.X. DS. s.2608 : 1) Sidik torbası.2571 : Ev içinde küçük banyo.X. DS. s. s. C. TS. s.3688 : Ayakyoluna gitmek. s. C.X. C.X. s. derisi siyah olan.3677 : Laf.X. s. s.X.X. DS. C. 5) Öldürücü grip.4691 : Yarasa. 3) Zatürree. DS. DS. DS.X.XII.X. s. lekelenmek. s.

s.X. s. süvari deyala buna. helâ DS. DS.170 Gidi bi kapiya da. 3) Gusülhâne.XII. ZBK A. soysuz.2640 : Pantolona eskimeden yama yaptırmak. DS.140 : Çok konuşmak. s. s. s. s. DS.3698 : Ayakyolu.IV. DS.X. o zaman süvariymiş guya o süvari denen şe.). yama yama üzerine.X.X. yama yama üzerine. DS.3702 : Verem.X. DS. s.XII.DS. C. s.X. C. TS.3726 : Kötü soydan gelmiş kimse.3756 : Az ve hoşa gidecek şekilde şaşı (göz).X. kibirli. C.X. s.X.3751 : Deli.XII. C. şu pantoluy dizinde bir gaç dane yama. s. s.3692 : Çirkin.3709 : shal.3762 : Bahşiş. o da buyur edi.4721 : Deli. C. vb. s.3704 : Suratsız.X. DS. C. s. aşağılık. DS. Gidi bi kapiyi çali.X. DS. yüze gülen. C. C. C. karaktersiz. s. s. TS. s. C.X. DS. DS. DS. C. s. C.3787 şakıma şaşa şaşıt şavşat şatafatçı şefşeli şehla şenlik şerbetleme şerbetlik şişgin 135 . C. DS.3754 : Dalkavuk. 2) Sidiktorbası.IV. s.X. C.X.69 süleymancık sümbül sürgün sütçe sütü bozuk süvari vurdurmak süvari : Kertenkele.4707 : 1) Vücutta suyu depo ettiği sanılan kesecik.3728 : Pantolona dikilen büyük yama. C. C. rakı. çaşıt. C. DA.sucu sultan suluk surat düşkünü suva sücce sükümsüz : Ak alkollü içkiler (şarap. ona da girmi. DS. C.4715 Efendim.3708 : Evlilik dışı doğan çocuk. C.X.3760 : Frengi. s. C.X. DS. DS. s.X. piç. C. s. C. karı. bahi ele sükümsüz bi kari çıhti ki dişari.3762 : Onurlu. s. DS. DS.s.3687 : Bir çeşit kertenkele.3736 : Kör. s. s.X. s.2672 : Eş. DS.3751 : Söz taşıyan. DS.X. s. C. DA. C.3720 : Verem.

s. s.X. C.4734 : Alacak. C. s. DS.2767 : Öğünmek. s. DS.3818 : Dedikodu.3839 : Kabristan. s. taaret almaya giderken. s. DS.3788 : shal.3814 : Ahır. s.IV. C. DS.3789 : Şap hastalığı. DS.şişgün olmah şişmek şivil tabak tabanı genişlemek tabansız taç taharet almak : Kin tutmak. 3) Tanrı. 2) Deli.IV. s. ayakyolu. K A. mezarlık. C. C. C. DS.XII.XII. C. DS. TS. s.3821 : Akılsız. DS. C. s.4742 : kiyüzlü adam.X.4729 : Ölmek. asılsız söz. s.X.3816 : Cehennem. saygısızca.XII. DS.3845 : 1) Babasız çocuk. s.3797 : Korkak. s. C. s. TS. DS. C. yüreksiz. C. DS. s. DS. DS.3832 : Dağınık. darmadağın. DS.3850 taşlı köyü boylamak : Hayatı sona ermek. DS.X. takke. C. C. ödlek. DS. TAÜ . s.XII.3842 4) Az konuşan. DS.2722 Bir gün smail Çavuş ebdes.3841. DS.X. DS. s. TS. s.XII.3808 : Boğmak. mezarlık.4735 : Boğuşmak. ölmek. DS. s.3798 : Abdest bozduktan sonra yapılan temizlik.4741 : Kıtlık.3837 : Edepsizce. perişan. cesaretsiz.99 : Kabristan.196 takınak takıntı talamak talaşmak tam tamu tandırlama tankuş olmak tankuş taraş târumar tasarlanmak taşbaşı taşlık taşlı köy taşra tat tatlılık tava kapağı tay : Borç.X.3796 : Ölmek.X.100 136 .X. C.3819 : Sersemlemek. C. C. s. s.X. s. DS. TAÜ .X.X. DS.3841 : 1) Dilsiz. 2) Üvey çocuk. C. TAÜ . s. C. C. alacak.X. s. C. DS. C. C.IV.4737 : Yaltaklanma. karışık. s. kavga etmek.X. s. DS.X. s.100 : Yüznumara. C. s. s. yekden bu adam öğüne çıhdı.X. 2) Kekeme.X.X.X. hırpalamak. C. C. borç.XII. s.2712 : Fes. C. C. s.

C.XII. DS. s.3888 : Sığır. DS. C. C. 2) Zatülcenp. s.4747 2) Korkak.3893 : Kötü yolda kadın.TS. 2) Yıkılmak. C.X. 2) Herkese çatan. DS. s.X. DS. s. DS. 2) nsan ya da hayvan dışkısı. uyruk. Ara sıra balıa çıkiya işde. motornan. C. C. C.X. s. DS.X.XII. C. s.XII.X.2795 : Şeytan. s.3894 3) Suçlu. s.X. DS.X.XII. C. TS.113 tekdamar tekzip tellemek temesük tenkurdu tenmek tensuz tepegöz tepelemek ter tereke terkili terkisalat terleme terletme ters ayakkabı ters tersibozuk terslemek : 1) Cılız. s. s.X. DS. Amca tekavid.4753 : 1) Terbiyesiz. C.4745 : Deprem.X. DS. DS.B. C.4752 : Tifo.3880 : 1) Sakar (kimse). s.2814 Vemedük zatı ilkokulda çıkdı berbecilie vidük.XII. yalan olduğunu söyleme. s.IV. ishal.IV. DS. DS.3890 : Akrep. Z. DS. C. s. çökmek.3894 : Sürgün.3882 : Vurup öldürmek. C.X. C. 2) Beceriksiz. 3) Çalmak.X.2821 : Sigara içmek. DS. s. C. s. C. s. s. C. C.X. DS.3892 : 1) Tifo.XII.X. s. s. s. TS. C.4754 : 1) Gübre. C. s. C.XII.4751 : Kötü (kadın için). DS. 3) Humma.X.3862 : Yalanlama.tebaa teccel tef tehlike tekaüt ( teka üd ) : Bir devletin idaresi altında bulunanların tamamı.3875 : Hamamböceği. s. s. DS. 3) Yaramaz (çocuk için).4753 : 1) Tifo. yozlaşmak. DS.3871 : Faiz.K A. DS. erkek. DS. s.4754 : Pislemek (hayvanlar için). C. s. s. sandalnan. s. C. DS. C. DS. C. DS.IV.3856 : Kefen.3895 137 .3861 : Emekli. kavgacı.X. C.3880 : 1) Soysuzlaşmak.XII. 2) Akciğer hastalığı.

IV. s. ölmek. toprağa karışmak.4760 : Ayakyolu. DS. C. s. dolgun. C. C. C. pislik. TS. DS. TS. TS. gıl gındap melmekatın içi. C.3962 : Vücutça dolgun. s. C.IV. C. DS.3968 : Genç olduğu için bilgisiz ve beceriksiz olan. C.XII.IV.3961 : 1) Bir çeşit çıban. C. n olacah mut ölümüne geden. s.3925 : Koltuk altında çıkan kan çıbanı.2907 : Sarhoş. s. C.X.2873 : Parasız pulsuz.2907 : Ölmek. C.3957 : Kötürüm. s. gömülmüş olmak. NYA. 2) Etli. s. s. kaçık. C. C. C. C. acemi. etine dolgun.2899 : Tutukevi. DS.terslik testis tevekkel tevkif etmek tığ tırıltı tırtırdamı tilkiburnu tok tombul tomruk topaç topak toplu toprağa bakmak toprağa düşmek toprağa girmek : 1) Ters olma hali.IV. olgunlaşmamış.IV. C. s.2907 Atladım girdim baga Başım degdi yapraga Ben seni alacagam Meger girem topraga DA.X. C. s. TS. s. tecrübesiz.2907 : Ölmek. C. s. dikbaşlılık.X. s.TS.IV. s. DS.128 fahırsın elinde haşlın olmıyo geş goca demiyon topran altına giriyon bu derdin yüzünden. s. C.IV.3902 : Suçluyu tutuklamak.IV.XII. 2) Tersçe davranış. C. s. DS.X.X. DS.3946 : 1) Şişman. s. s.2907 : Gömülmek.IV. s.X. TS.4768 2) Kabakulak. s. vurulup ölmek. DS.IV. DS.X. C.2856 : Er bezi. ölümü yakın olmak. s. s. toplu.2904 : Ölümü yakın görülmek. burnu büyük.2864 : Deli gibi.3908 : Dışkı. TS. şişmanca.X. TS. helâ.129 toprağa vermek toprak olmak toraman toy toylun : Ölüyü gömmek TS. C.2912 : Yosma. s. DS. C. s. s. DS.X.IV. DS. TS.3931 : Kibirli.X. TS. aksilik.3976 138 .

DS. yalan söylemek. C.XI. 2) şemek (çocuk ya da hayvan için). C.4019 : Çalmak.s. duvar vb. C. s. çalım.XII . s. s.3995 : Cimri.X.4775 : Sara hastalığı. DS. TS.4026 türküsünü çağırmak : Dalkavukluk yapmak.3998 : Sara hastalığı.X.3979 : 1) Bağırsak bozulmak. C. s.XI.X.4781 : Cin.4021 : Cinsel yaklaşmada bulunmak. s. s.XI. s. TS. eşek. s. s. dost. peri. s. C. s. DS. C. DS. bön. s. DS. DS. C. 2) Metres. DS. s. s. C.XI. çökmek.IV. C. C.3988 : Tutukevi. TS. DS. DS. s. C. s. aşırmak.3984 : Dik kafalılık. C.X. C. C. DS. s.2943 : Saf. C. C.X. alıp götürmek.X. C.4020 : Çeşitli eğlencelere düşkün. C. C. C. C.4781 : Çalmak.4782 : Cin. C. DS. DS. 4001 : Müsrif. C. DS.4000 : Felç olmak.4023 : At.XII.XII.X. DS.töker törlemek tulum turma tutak tutaklık tutalga tutma tutulmak tutumsuz tüberküloz tüm tünemek türbelik türetmek ubur uclanmak ucu uçarı uçgun uçkur çözmek uçmak uçuhlu uçuk uçurgan uçurmak ufacık ufaklık ufatmak uğrağa gelmek : Kötürüm. C. işçi. çapkın.XII.4781 : Hırsız.XI. s. s.IV. şımarıklık.XI. s. C. s. s. C.4011 : Mezarlık. DS.XI.X. DS. C.4781 : Korkak. C.3998 : 1) Hizmetçi. korkulu.2939 : Verem. uşak. DS. peri tarafından çarpılmak. s. sürgün olmak. DS. s.4024 : Bit. s.IV. C.4013 : Hortlak.XII.X. göçmek.XI. s.2959 : Bunak.4010 : Ölmek.4014 139 . DS. C. sefih. C.X.X. DS.4013 : Uydurmak. DS.XII. s. DS. DS. katır vb. DS. s.XI.X. yıkılmak. s. usta hırsız. s. DS.4019 : Yankesici.4022 : Yapı. DS. DS.4024 : Abartmak. DS.X.

C.XI. s. DS.4790 : Hırsız. TS.XI. C. s. s. terbiyesiz. DS.4027 : Baykuş.4051 : Çalmak.IV. C.4783 : Bozulmak. DS. DS. s. DS. yoldan çıkmış.IV. s.XI.4053 : Yalancı. C.XI.XI. C.XII.4034 : Baykuş. 2) Erkek cinsel ilişkide bulunmak. s.uğurlamak.IV. C. s.3003 : Yılan. DS. DS. s. DS. ahlâk sız. s. TS. s. düzencilik. DS. DS. DS. kavga çıkaran. hileci. DS. DS. C.XI.4790 : Eşek. s.4048 : Kötü davranışlarda bulunan.4049 : 1) Aptal. DS. s. C.4784 : Kuma.2975 : Kurnazlık.3007 : çki içmek. DS.IV. başkasının sözüyle davranan.4057 140 . 2) Hastalığa tutulmak. s. s. bön. C.4051 : Kişiliksiz.4053 : Boğmaca. uyuşuk (insan ve hayvan için). DS.XI. çirkin veya zararlı hareketler yapan. çürümek.XI. yaratık.uğrak uğraklı uğramak uğru uğrulamak uğu uğukuşu ulmak uluca ulukuş umacı umumhâne ustalık usulsüzlük uydurmak uygunsuz uygunsuz uysal uyuntu uyutmak uz uzunböcü uzun kulaklı uzun uzunöksürük üç kağıtçı üçlemek : Sara. C.2989 : Kötü yola sapmış (kadın için). s.4027 : Hırsız.4043 : Yolsuzluk. peri örneği. s. onun bunun ardına takılan.XII. C.XII. s. dolandırıcı.XI. DS. C.XI. C.XI.IV. DS. C.XI. kokmak.4027 : Çalmak. C. s. şeytana çarpılmak.XI. s. C.4782 : 1) Cine. C. s.XI.XI. C. DS. 2) Geçimsiz. C.4035 : Cin. C. s.XII.XII.XI. C. C. DS. s. inmeli (kimse). C. korkutan şey. C. s. DS. serseri.2982 : 1) Kız kaçırmak. s. s. s. s. yolkesen. cin çarpması. TS. TS.4028 : Baykuş. C. tembel.XI. takılan.4026 : Çarpılmış. düzenbaz.4036 : Genelev. aşırmak. TS.4052 : Yılan. DS. C. C.

kibirlenmek. C. s. s. DS. eli sıkı. s. aldatıcı. C. s.4799 : nme inmek. DS. C. DS.IV.3022 : Aybaşı olmak.3037 : 1) Hasta. C. DS. C.263 vagina.XI.4801 : Cimri. s.XI. ( kadın için). DS. TS.IV. C.XII. O anda iki tene incir yaprağı bir ardına bir önne.4074 : Fiyatı arttırmak. s. C.4078 : Dolandırıcı. s. Üryan galdı.ünlenmek üryan : 1) Dile düşmek. C. DS. vajina vahıtsız var yemez : Döl yatağı yolu.XI. s.IV.4080 : Gebe. TS. DS.XI. K A. adı kötüye çıkmak.4077 : Zatürree.4066 : Çıplak.IV. C. C. TS. DS. DS.IV.3018 Hazreti Ademin de üzerinden hülleler alındı. s. C. TS. C.4077 : Tembel.3036 kütahya yolunda vademiz yetdi azrail canımızı aldı da gitdi eşimi dostumu perişan etdi ağlayın dostlarım bana ağlayın salımın ucuna allar bağlayın adım menderesdi gülbeydi eşim genç yaşda karardı daım güneşim ardımdan meleşir anam kardeşim gelin dostlar gelin bana ağlayın salımın ucuna foçu bağlayın U A.XII. TS.XI. pinti.250 üst üste vurmak üstü kirlenmek üstüne yatmak üşencek üşütme ütücü üzeriyüklü üzgün üzülmek vâdesi gelmek : Aybaşı (kadınlarda).XI. s. Feryatda galdı. C.XI. 2) Yoksul. s.4076 : Borcunu ödememek. s.XI.3052 141 . hazne.4085 : Hasta. s. 2) Onurlanmak. s. aldığını geri vermemek. DS.4086 : Eceli gelmek. eklemek. s. ömrü sona ermek. s. katlamak. s. DS. C. C. C.XI. s.

C. sin. C.XI.4171 : Baykuş.XI. pislemek.4127 : Kefen.XII.4812 2) Uşak. hizmetçi.141 yakın gitmek yakınlık yalınlamak yallı : Cinsel ilişkide bulunmak. s. C. ishal.4129 yanaşma yanlamak yapalah yapıntı yapmak : 1) Kapatma.4178 : Dışkısını yapmak.IV. nebim yallı diller imiş ezelde garannıh bi yire. s.XI. C. üş gunden soğna mefat itdi.4160 : Yaltaklanmak.4179 142 . s. s.3062 bi yü r arısına dutuldu. hani bi yakaya urumıcak gibi olur. DS.XI.4811 : Sırtlan. C. maluğun delıne. DS. C.4127 : ri memeli kadın. DS.XI. s. DS.IV. DS. DS. C. TS. s. DS. gırkTan sora o yatak da sökülür. C. DS. ortalık karıştıran. DS.XI. heç mefası yoh kimsenin. TS.4118 : Cehennem.IV.vefât : ( Yalnız insan için ) Ölüm. s. s.XI.3099 : Kadın memesi. C. C.XI.4129 : Cinsel ilişki. C.140 vesikalı viranguşu yağ bağlamak yağız yer yağlı ip yaka yakalı yakasız gömlek yakı : Kendisine fuhuş için resmî makamlarca izin verilmiş kadın. KYA. s. s. şöyle bi elini saldırmış “samur samur giymissin kuklümüsün ne” dimiş. C. NYA.4105 : Şişmanlamak. s. C. DS.XI. C.XI. Aşam gırhın ohutduh.146 yakınlık göstermek : Cinsel birleşmeye yanaşmak. s.4129 : Soymak. C. DS. C.4128 : Sürgün.XI. DS. s.4175 : Dedikoducu. idam sehpası. s.XI. şunnadan bunnadan gurtarılmış sayılır gari. s. DS. s.4128 ondan sonı yani her türlü şee.XI. s. C. s. C.XII. s.3071 : Baykuş. C. DS. s. DS. s. DS. yana varıncı. maluh varmış yal lı. C. DS.XI. bi yallı delıne gotürmüş. kötülükleden. çalmak.XI. s.XI. NYA. metres. s.4121 : Darağacı. C. DS.4147 “gel ardıma bin gotürim” dimiş. TS. s.

3162 mesela bunun üç yerde oldu söyleniyo. s. fakat rivayete göre hangisinde yatdı belirsiz.yaradan yaramışlık etmek yaranmak yarışık vermek yaslamak yatağan yatak yatalık yatık yatmak : Allah.XII. s. C. K A. C. C. ölmüş olmak.253 yere bakan : Sinsi.4180 : Dedikodu etmek. s. DS. C.XI. C. C.XI. s. C. C. s. DS.4199 : Oturak.3141 : Dalkavukluk etmek. ikiyüzlü.332 yasdıhlı konuşmak : kiyüzlülük etmek.XII.XI. DS.IV. C.XI. DS.4186 : Dövmek. s. 3) Zatülcenp.4816 : Dolandırıcı. DS.XI.4200 : Bir yerde. s.XI. s. TS. 2) Şirpençe. s. söz taşıyan. yoktan var eden. DS. DS. DS.4815 : nme. C.4241 : Rüşvet. 2) Tifo.4246 : Yılan. dara elinnen aldı. s.4218 : Büyü yapmak. DS.4241 : 1) Frengi.4817 : Kabakulak.XI.XI. DS. U A. mesela bizim köyümüzde sultan karacamet türbesi va.XI. DS. s.4222 : Öldürmek. s. Geder getmez emen bileğne yapışdı.XII. ördek.4250 143 . s. DS.XII.XI. TS. C.4250 Bu ele yatdı ki yere ki. DS. C.XI. s.4192 yaygan yazgılı yazıcı yazma yazmak yedirmek yemek yemeklik yenirce yerdegezen : Dedikoducu. DS. DS. s. s. C. C. s. s.IV. DS.4180 : Yaltaklanmak. s. şöyle ayni yerde gezen kimi. 3) Cüzzam. s. C. s. C.4817 : Rüşvet vermek. C.XI. 4) Zatürree. Çekdi. felç. C. s.XI. DS. DS. mezarda.XI.XI. Tanrı. DS. s. C. C.XI. toprakta gömülü bulunmak. Halîk.4216 : Büyücü. C. s. C. mezarlın içerisinde.4199 : 1) Humma ve benzeri ateşli hastalık. DS.4209 : Karayazılı. yaratıcı. ismini daşıyan.

hastalığı hızla ilerlemek. C. C. C. s.4316 : yileşmeyen çıban. C.4331 : Kusmak. C. s.4328 : Geveze.4271 : şten çıkarmak. s. DS. DS.148 yeşillik yeyilme yeyim yıldırım yıllık yol vermek yolbasar yolcu yollu yolsuz yolu doğrultmak yordanlı yortma yumrucak yumurcak yusufçuk yüklü yünağız yürek etmek yüzlekçi yüz numara : Hıyar. söz taşıyan. C. DS.XI. s. DS. tuvalet. DS.XI. DS. DS. C.4289 : Ölüme yakın. DS. C.4291 : Ölümü yaklaşmak.IV. s. helâ. C.XI.4260 : Rüşvet. DS.4290 : Parasız.XI.XI.XI. odasi ayridi.4289 : Kötü yola düşmüş kadın. hanı yer sarsıntısından. DS. hepsi bi şedi. DS. s. s. s.4291 : Deli. TS. s.XI. DS. C. 2) Küçük bir çeşit ev kertenkelesi. C.XI. s. C.gerideki arabaya vurucam deye ben de fireni basıyon. s.4333 : Yüze gülerek ağızdan söz alan. C. s. s. felç. C.IV. s. C. DS.3286 “diyi o senın yüznumarada söladığın şe senın sakalının üzerında.XI. s. C. kovcu. Hepsi bi yüznumaraydi. s. s. s.4292 : Haydut. s.158 Herkesin evi. KYA.XI.XI.XI. C. DA. s.XI.XI.XI.4260 : nme.4298 : Veba. s. C. DS. DS. C. DS. DS.4267 : Antepçıbanı.119 144 .4297 : Lağım.XI.” KBAYA. zelzele. s.yer sarsıntısı : Deprem. C.4256 : Kanser.XI.4322 : Gebe. başladı ileri geri gitme. C.XI. s. TS.3198 sona bi de bakTık ki taksi böle sallanırkan.4317 : 1) Bir çeşit baykuş. DS. s. DS. C.4337 : Ayakyolu.XI.XI. DS. s.

TS.XI.3336 : Ölmek. s.166 zal zelîl : Deli. K A. alçak. s. DS. s. C. DS. DS.4835 : şsiz. KYA. hakir.Beni içeri aldiler. s.252 zıfırı bitirmek zılgıt zıpkın zührevi züyüt olmak : Ölmek.XI. s. C.3308 Zamananın birisinde bir fuhara varıdı. s. C. aşağılanan. DS.XI. biz kimiydi.4366 : Kaba.4375 : Frengi ve bel soğukluğu gibi cinsi münasebetlerle bulaşan (hastalık). Ayni bu seneler kimi. s. yüznumaraya götürcem şeklinde bi tanesi unun da parasını çalmış.4402 145 . C. Orıya gapatdiler.IV.XI. s.IV. aşağılanmış. Ama fuhara çoh zelil idi. s. onursuz (kimse). K A. Bir yüz nümere kimi bir yer vardı.228 adamcaza yardımcı olcen. TS. C. DS. s.4345 : Hor. C.XII. C. tahıl yoh. Evde un yoh.

kursaksız. ferik. zelil : çatık : dalalet : dekolte. namazsız 146 . gocaoğlan : adını eller alsın. papara yemek :müzevir aybaşı olan (kadın) : kirli. çilesiz. uygunsuz : alabaş. ilinti : adıyaman. erotik. hazan. seyrek. cam göz. müstehcen : eli yüzü yünmüş : ganmaz : gedik : geliştirmek. bayağı : aşağı. banal. halasız. can alıcı. sarıoğlan. guyruğlu. eli büyük. tankuş : alabacak. hızan. dem : aşağı. paylamak : ince hastalık : kâmeti arttırmak : katakulli :laf işitmek. uysal : afalsız.GÜZEL ADLANDIRILAN KAVRAMLAR D Z N açgözlü ayı akrep aptal akılsız ahlâksız ahmak azrail adice ahlâk dışı ahlâk dışıcılık aybaşı adi alçak asık suratlı azma açık saçık arsız anlayışsız ağzı yamuk azarlamak akciğer veremi azıtmak aldatma azarlanmak arabozucu : abdal. çalgını. terkili : afal. kınalı. gökçe : amiyâne : amoral : amoralizm : anahalı. manav : alıcı. esma. gümüşgöz. mahmıt. kıssa. altıboğumlu. ahraz. açgözlü.

uğu. kakavan : albaba. pilavıcık. hacı kuşu. ulukuş. kuğuruk. ağzı açık. talamak : lafı güzaf : lüpçü büyücülük yapmak : küpe binmek 147 . inkisâr. devletli. ören kuşu. yusufçuk. hayırlı kuş. cönk kuşu. ayran ağızlı. hüpbükkuş. açıkçı : acığaz. akgöz. kukumav. kaftar. uçgun : bağı. halak ağızlı : ahırak : akbakan. dedem akıllı.ameliyat ahır aybaşı olmak acem büyü yapmak büyücü bedavacı boşboğaz balgam budala beddua birdenbire ölmek bunamak bunak büyü balgam çıkarmak banyo boğmaca böbürlenmek baykuş : operasyon : tam : üstü kirlenmek : toy : yazmak : yazıcı : abacı. inah. ala ağız. intizâr : ansızına uğramak : atah geçirmek : atakçı. gılın kuş. horasa : balkırmak : bölme : büyük öksürük. açık ağız. efsûn. muratçık. viran guşu. gongoluk. horozik. poğuç. allahlık. uzun öksürük : büyüklük taslamak : çön kuşu. mal kadın. ishak. hıcılayık. terkisalat : ilenmek : imiklemek. yapalah bencillik beygir basur beceriksiz beddua etmek boğmak boş söz beleşçi : enâniyet : güllük : hemoroyit : idaresiz. hümmatun. kılın.

sayıp. yalınlamak çokbilmiş çalma çırılçıplak çırılçıplak gezmek çingene : akıl gülü. bahil. afartmak. erlenmek : ecene : el darlığı : erleşikli. kısmık. afsunlamak. sinnek : kadavra : oğrak. kanatlandırmak. baba. avkırmak. esürük : geçkin. aşırmak. tutuk. kaftar. miskin hastalığı (illeti) yenirce : boş : cana kıymak : çalınmak. uğrak : yağız yer : abartmak. hızan. uçuk. uyutmak. aparmak. malyemez. eli sıkı. kıtmır. cinsel sapıklık (erkeklerde) : kibar hastalığı kaydırmak. tenmek. araklamak. umacı : hotik.baş belası bilgiçlik taslamak bulaşıcı hastalık bronşit bayatlamak bayatlamış boğuşmak cimri cüzzam cahil cinayet işlemek cin çarpmak cüce cimrilik cin çarpmış cin cadı ceset cin çarpması cehennem çalmak : munzur : oranlamak : ortalık ağrısı : öğkenli : pamuklanmak : sırımsak : talaşmak : abdal. erişmek. uyutmak. gezer. dönük. gümüş göz. mantıcı. alaylı : aktarmak : anadan doğma : ana etinde gezmek : asık 148 . uçlanmak. ili. ıskırtmak. kıvırmak. alaklamak. lepra. korkut. uçurmak. oğrulamak. hoyrat. sıkı. balyemez. ilbiz. akılgan. uğrulamak. var yemez : akarca. mekir nekir. orak.

hoşamatçı. alabacak. adını eller alsın. mimişçi. isdenmek. sallantı. tat : akar akıllı. kuş kaldıran. cinleri tutmak. tehlike. yordanlı. aklını kaçırmak (kaybetmek). atlatmak. sıracalı. yer sarsıntısı : ayarsız. necâset : adıyaman. sırnak. yayvan : ahraz. duraksız : akıl hastalığı. akıdık.çirkin yüzlü çarpılmak çiş yapmak çirkin çolak çalınmak çiş çürük çekiştirmek çil çillenmek çapkın çarpılmış çürümek çıplak dilenmek dışkı domuz dedikoducu dilsiz dönek delilik delirmek dolandırıcı dalkavuk deprem deli defetmek : çehre zügürdü : gevilmek : guşak açmak : ırşat ( irşat). arayışçı. kaknem. gara canavar. eser. gaban. kesegen. alık. çakıştırıcı. dağdagezen. el açmak. Elazığ. kapınmak : abdest. ala ağız. aklını yitirmek. ayyar. kötü hayvan : ağzı kara. ayarsız. ütücü. kabaram : aklını bozmak. surat düşkünü : iteli : kanatlanmak : küçük abdest : maceralı : müştülemek : sis : sislenmek : uçarı : uğraklı : ulmak : üryan : abdallanmak. şatafatçı : allah emri. büyük abdest. kazak. baykara. çalınmak. yatak : alkışçı. yapıntı. kaytoz. şerefli. avuç açmak. hınzır kehten bakan. salt. mancınıklı. esemeli. tırıltı. çalak. şahvat. kaçırmak : alkaçıcı. zal : bertaraf etmek 149 .

uzun kulaklı : taşbaşı : ahbun : ak gözlü : alınmış. eli bayraklı : bağrı geçmek : büldül. ergi. yaramışlık doğurmak : gurtulmak dedikoducu (kadın): guyruhlu doğurmak (hayvanlar için): guzulamak dengesiz düşmanlık dövmek dizenter dedikodu emekli dedikodu yapmak defolmak düşman dayak atmak difteri dik başlılık edepsiz evde kalmak eşek edepsizce fışkı fesat felçli faiz fahişe fikirleşmek falcı : hoylu : husûmet : ıslatmak. gedâ. öfelemek. hınbıl. yarışık vermek : itilmek : karşı taraf : kızılcık hoşafı içirmek : kuş kuyruğu : terslik : ayarsız. aymaz. türküsünü çağırmak. rahim : döşürücü. öşek söylenti. postunu taramak. sanıldak : asık. kuruburu : ndir kaldır. mervan. geder. söz sav. berkep. kazancı : sapha vurmak (sapalamak) etmek dalkavukluk etmek : eteklemek. işlenti. güdük. geçinti.dalkavukluk döl yatağı dilenci dolandırmak : demogoji : doğanah. yaslanmak : iç ağrısı. tandırlama : tekâüt : irdelemek. kaldırım kuşu : bacası tütmez olmak : bakımcı. temesük : ayağı dışarı. külah sallamak. isdeci (isteci). iteli. perilikarı 150 .

uz : akarcalı : alaca. çenesi kuvvetli. iki canlı. kantin. salaca. ceza evi. sazak. döner. düzen. karacı. boylu. gaytar.fakir fitne felâket felç frengi çıbanı frengi flört etmek fahişe kadın felç olmak grip geveze gusülhâne genelev gasp etmek gevezelik gübrelik gübre hâmile hırsız hastalıklı hapishâne hırsızlık hile haydut hileci hâmile olmak hayvânî homoseksüel hizmetçi : durumsuz. arıkçı. umumhâne : el koymak : ozanlık. ebe. hayta. kötü yara. carbazan. soba. yünağız : arınak. hozan. seçime. küllenme. inme. karamancı. lafazan. dam. salata : seçmelik : ters : ağır ayaklı. eli çakır. uçurgan. gövdeli. üzülmek : ara hastalığı : arı kıran. zührevi. bahar. yerince : konuşmak : ortaya düşmek : tutuşmak. ağırlıklı. ozan. uğru. göz açıcı. eli uzun. atak. ölçer : engebe : engi. yatağan : hıra : kif. çöş. oğru. yüklü : ağzı açık. kutes. katakulli : ayakçı. suluk : bardelhana. kalabalık ağızlı. entrika. alvurcu. şerbetleme. yol basar : aynacı : bebek beklemek : behîmî : çelebi : gapı kızı 151 . ayağı ağır. kaytaz. içeri. sineklik. hazan : ecevit. tomruk : algıncılık : avanta. üzeri yüklü. ayağı ağırlı. gedâ.

hakaret etmek hortlak hayvan hoppa hain hapsetmek hapse girmek hayâlet hâmile olmak hileli hödük hasta hıyar hademe ırzına geçmek ırzına geçilmek iftira etmek irin iftiracı işemek ikiyüzlü inatçı ikiyüzlülük iffetsiz içki içmek ihtiyar ishal olmak işsiz ishal

: giydirmek : goncolas, hotik, mekir nekir, obur, öşek, ubur : goşu : hafif, havâî : hınzır : içeri atmak : içeri düşmek : ili : karnı olmak : katkılı : orman gülü : üzgün : yeşillik : hizmetli : başına çökmek, becermek, ilişmek : kirlenmek : aba atmak, abamak, kara çalmak : acı su, afgan, nem, sıraca : ad çekici, ağzı kara, karacı : akıntı, belermek, gezelemek, kuşak çözmek, kuşak tazelemek, su dökmek, törlemek : akıdık, ala ağız, alabula, alemşat, dili güllü, ekdi, gundahçı, halasa, hoşamadı, tava kapağı, yere bakan : aksi, dik başlı : alacalık, oynadanlık : alûfte, ellenmiş dillenmiş, malın gözü : atmak, dem çekmek, demlenmek, kafayı çekmek, üçlemek : ayan, geçük : bayrambeyi olmak, bozguna düşmek, fikirlemeğ, törlemek : zıpkın : bozgun, güvelemek, iyindirik, ötürmek, özağrısı, sürgün, tersi bozuk, yakı

152

ihtilam olmak ihtiyar işsiz iltihap iftira idam etmek idam sehpası ikiyüzlülük etmek işten çıkarmak kusur kemik veremi kel küfretmek küfür korkak külot kaba adam kör kötürüm kaynana kurnaz küsmek katır kızıl hastalığı kalleşlik etmek karaktersiz komada olmak kanser karı kambur kusmak

: düş azmak, hamamcı olmak : erişkin : gezginci : hicran : kara : sallandırmak : yağlı ip : yasdıhlı konuşmak : yol vermek : adem : adı batası, akarca, hınam, ilahcıh : ağbaş, alazlık, ayaz, bozalak, kır, netameli : ağız dağıtmak, içinden okumak, kalaylamak : ağız kokusu : akgöz, cebin, ılgın, muhannet, ökçesiz, tabansız, uçuhlu : slip : akkaya bülbülü : alîl, âmâ, naşal, özen, şaşa : alkın, küt, malül, topaç, toker : ana, analık, kocagelin : anasının gözü, diribaş : aralarından kara kedi geçmek : arap işi : ateş gömleği : ayna tutmak : aynasız, namert : bacak çekiştirmek : basra, incitmebeni, sınan, yeyilme : baş yoldaşı, ev şenliği, harem, şenlik : bellik : böğürtlen çıkarmak, böhürmek, döndermek, gaytarmak, istiğfar etmek, kaytarmak, öğmek, öğümek, yürek etmek

153

kıç kefen kurt kusmuk kibirli koca kuduz (köpek) kerhâne kolera körlük kör olmak kızlık zarı kekeme kinci kayırma kabızlık kusma kalçalar kibirlenmek kovmak kan çıbanı kalça kendini öldürmek kalça kemiği katliam kızamık kabız kin tutmak kâtil kekeme kıtlık

: buç, oturak, popo : çadır, melez, tef, yakasız gömlek : dağda gezen, dik kulak : eğşümük : ekebir, onurlu, payalı, şişgin, tok : er, gişi : esiren : genelev : göğerten, iç ağrısı, kirli paçavra, kusah : göz buğu : gözü sönmek : himen : ılat : içerili : inâyet : inkîbâz : istifrağ : kaba etler : kanat biçmek, ünlenmek : kapıyı göstermek, papucunu eline vermek, pasaportunu eline vermek : kara mübarek : karpuz, kut kemiği, sofra : kendine kıymak : kıcır kemiği : kırım : kızılcık, köme, paryandı : perklik : şişgin olmah : sındırıcı : tat : tatlılık

154

kötü yolda olmak : zılgıt : kulumpara 155 . kab. evraksız : addırık. yanaşma : göğüs. kabristan. vesikalı oynaş orospu olmak onursuz oğlancı : aşna fişne : ayağa çıkmak. türbelik : hükümlü : mat : miskin : tutumsuz : ayarsız. kara toprak. andız. başı dışarı. bardel. damarı kırık. ayran gönüllü : algın : ara kedisi : bağrı bütün. gömeç. oturak. pektin. uygunsuz. portakal. avruz. malta. bandırmalı. kötü kadın. yortma : akak. önlük. yaka : gül : hece taşı : hıdırlık. sağsı : algın. taşlık. servi altı : defnetmek : dombey : Ekti. taşlı köy. seçme. kabir. karadam. tutma. başdan çıkgın. güvende. kıyıcı : bitkin : daşlı köy.kaçık kuma kurnazlık kişiliksiz karayazılı lazımlık lağım maymun iştahlı meczup münâfık merhametsiz müflis mezar mezara koymak manda metres meme meni mezar taşı mezarlık mahkum menenjit mıymıntı müsrif namussuz orospu : tevekkel : uluca : ustalık : uyuntu : yazgılı : akıldak. böcük. kötü yola düşmek (sapmak). lahit. sinnek.

Allah’ın davetine icabet etmek. dindirmek. kan içmek. rahmete gitmek. keçinmek. bir avuç toprak olmak. kana boyamak (bulamak) . can alıcı : anakız. ötmek. kara yere girmek. kara deve. dünyadan gitmek. defteri dürülmek. milcan. sevi : aralık iyisi : bûse : can almak. gonyoyu dikmek. müteveffâ. Ramet-i Rahmana kavuşmak. atılıp gitmek. el çekmek. hayatını kaybetmek. hayatıyla ödemek. gider gelmez. geş olmak. gümbürdemek. kara yol. sorutmak. karayazı.oturak ölü evi öldürücü hastalık ölüm ölmek : yatık : acı yer : ağır hastalık. dünyaya gözlerini kapamak (yummak). kırmacını almak ölü ölümlü örtbas etmek öldürme öldürülmek : cansız. don değişmek. haklamak. gözleri kapanmak. merhûm. kırmak. götürmek. kesit. ruhunu teslim etmek. dünyaya veda etmek. göçmek. alıcı : ahiret uykusu. sesi semadan gelmek. patrav olmak. işini görmek. arka kapıdan çıkmak. kayıvermek.toprak olmak. teslim olmak. kan dökmek (dökülmek). canı çıkmak. gitmek. irtihal. toprağa girmek öldürücü öksüz ölüm iyisi öpücük öldürmek : amansız. vefat : ahireti (öbür dünyayı) boylamak. gözünü yummak. gergek bulmak. can vermek. işini bitirmek. çökel. köpeği tükenmek. dünyadan göçmek. geçinmek. kurukan. günü yetmek (gelmek). kara toprağa aş omak. hadlamak. ecel şerbeti içmek. salaca : fâni : idare etmek : itlâf : menedilmek 156 . hayata gözerini yummak (kapamak). sırasını savmak. gözlerini kapama gözüne kara toprak dolmak. kaykılmak.

ansız. yedirmek : irtikâp : mürtekip : para dönmek : abdestsiz.özürlü piç palavracı pezevenk pervasız olmak pisboğaz parasız perişan etmek palavra prezervatif prostat patlak göz pasaklı perişan pislemek rakı rüşvet rezil romatizma rüşvet vermek rüşvet alma rüşvetçi rüşvet verilmek saygısız saçma sapan sersem sersemlemek salak suçlu : nedirli : alakırık. omzu düşük : tankuş olmak : açık ağız : ters saraya yakalanmak: ağrı tutmak 157 . esneksiz. ayağ. sümbül :alakuş : baş baş. pırna. ekti : açılıp saçılmak : boğazsak : cebi delik : haklamak : kantin : kaput (kapot) : kestanecik : lokma göz : paçalı. algı. mektep görmemiş : abızambak : abuk. ekdi. anzarat. bulduk. ağız bağı. gevik. gırık. katkılı. düz. paçası düşük : târumâr : yapmak : acı su. kirtik. böcekçi. çalık. kıdım. sucu : ağacalık. emeksiz. ilinti. besmelesiz. fırlama. örde. döl. örünç. haram. yemeklik : ayak eskisi : guruyel : haplamak.

hayta. ösrük. dutalga. bedmâye. dışarlık. tutalık : nedir kalmak : alçak. damarı bozuk. atmık. esürük : okutmak : ekşi : fikrisâbit : fırdöndü : gezenti. durucak. meni : özü kara : al basma. oğraş : istismâr : kabıklı (kabuklu). sadır : tenmek : akmık. çödürük. eserli. eserli. kocalık. tereke : karakaçan 158 . kır serdarı : gızdırma : hengâme. bel. mayası bozuk : tepegöz : alîl. toraman : bezzeke. müzmehel. esrük. elbiz : bostan. eser. sökel : allanmak : tüm : baykara : bekrî.suratsız söven sidik soysuzlaşma sperma sütü bozuk sara hastalığı sakat kalmak soysuz sakar sakat sarkıntılık etmek saf sümüklü sarhoş sümüklüböcek salatalık sümük suç somurtmak saralı surat asmak somurtkan saplantı sebatsız serseri sıtma savaş sömürme sünnetsiz sığır sıpa : sükümsüz : ağzı dolu : akıd. gülbeser : bujma. ingil. bızık. pasak : cürüm : dudak sarkıtmak : dutargalı. kazak : karabacak.

kömbel. def-i hâcet. kenef. korkut. andır. su eleği. çör. ayvat. oldacı. hızan. güllük. memişhâne. apsâne. oya. akyavaş. dizban. kademhâne. aç çardak. gızıl. suluk : künyesini okumak. abrez. artçardak. gez (gezinti).sünepe sidik torbası sövmek salya sıçan şişman : kıtıpiyos : kavuk. mekir nekir. hoyrat. uyuntu. dışarı çıhmah. sökel. hasıl. ter. lavabo. eli bayraklı : aydaş. apana. karayatalığ. küllük. ganere. çarak. ağır gövde. yüznumara şeytan şirret şaşı şeker hastalığı şımarık şerefsiz şişmanlamak şark çıbanı şaşı şapşal şarap şımarıklık tuvalet tuvalet ihtiyacını gidermek: abdest bozmak. yatalak : bacağını çekmek : bulaşma : cansız at. kubat. tırtırdamı. tombul. kanat. ağır canlı (kanlı). üşencek : ağrı. ayağ yolu. balıklamak. kamaşık. etine yarı. çeşme. miskin. çömez. pazdamah : sel : sergen gezen : acar. iblis. hâcet yeri. kilo almak. gezinmek. naşal. salaca tifoya yakalanmak : ağrıya yatmak 159 . kanat. terletme. daylı. teccal : alcıkarı. toplu : albız. kola. yağ bağlamak : güzellik : ılkış : ibiş : seci : tulum : abdesthâne. pahlamak tembel tifo topallamak tezek tabut : açık ağız. şehlâ : diyabet : el bebek gül bebek : evraksız : gelişmek. terleme. elbiz. evdesthâne. el kalem.

sarı ayaklı : çok bilmiş : dutma. âsar. perdesi yırtık : aksi. kefelâlesi. âletse. sokak. üç kağıtçı. kurudan. hozancı. sütçe. kubuduk. issice. nene : atalık. ağzı kara. gelincik. yanaşma : düzmece : gicimik : hatma : kamaşık : lakayt. peçece. derikanat. sakâmetli. atakçı. uzunböcü. kelebek. gecekuşu. alabacak. andır. pek yüzlü. altı parmak. babalık : kızlık : tay : olacak : adı belirsiz. güzel ağrı. yerdegezen : akşamcık kuşu. sırsıra 160 . aburgaşık. laûbâli : türetmek : ablalık : analık. gözel hastalık. ıskıtça. alık. ayığ. yumrucak : iğlemek : ileze : abacı. gelinana. artis. tüberküloz : baba. sücce.tuvalete gitmek topal tembellik terbiyesiz utanmaz uğursuz ukala uşak uydurma uyuz ur uyuşuk umursamaz uydurmak üvey abla üvey anne üvey baba üvey kız üvey çocuk üvey verem veba verem olmak veremli yalancı yengeç yılan yarasa : su üstüne çıkmak : kaydır : kızıllık : terkisalât : abırsız. ince ağrı. kaltaban. ağzı yelli. kayış kanat. eli sinan. isbir : adı kötü : adını eller alsın. ak ana. atıcı. arsatan. kel hastalık. gözsüz. karanlık kuşu..

otlatmak. piyaz doğramak. yanlamak : mesek : pek yüzlü : salmağ : tekzip : ucu : usulsüzlük : acı ağaç : ağı çiçeği. kabak doğramak. toylun : kılınmak. ayan : aile. kıtır atmak. koket. katakulli. sökel. arkadaş : amansız : ayipleşmek. hava vurmak. karacı : hayta : kantin. görüşmek : boyanmak : eli sopalı : gücük : hakir : kokoz : küçül : punta.yılancık yetim yaltaklanma yüzsüz olmak yalan söylemek yağmacı yardakçı yalan yosma yaltaklanmak yetim yüzsüz yellenmek yalanlama yankesici yolsuzluk zakkum ağacı zakkum zevce (karı) zalim zina yapmak zıkkımlanmak zorba zampara zavallı züğürt züppe zatürre zenci : alazlama : ekdi : taraş : ar damarı çatlamak : atmak. ötürük : kaynaşık. gaydırmak. üşütme. ufatmak : gapgapıcu. kubur. yatalık : siyâhî yaltaklanan (kimse): iycik 161 . orannama. kuyruk sallamak. laf atmak.

08.1978 162 .ÖZGEÇM Ş Kimlik Bilgileri Adı Soyadı Mesleği ş Adresi Eğitim Durumu lkokul Ortaokul Lise Lisans : Vali Tevfik Gür lköğretim Okulu (Elazığ) : Elazığ Ortaokulu : Sağlık Meslek Lisesi (Elazığ) : Fırat Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü : Ahmet GECEKUŞU : Öğretmen : Cengiz Topel lköğretim Okulu Karakoçan/ELAZIĞ Doğum Tarihi : 05.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->