ÖN SÖZ

Toplumsal değerlere aykırı kabul edilen ve söylenildiğinde kötü izlenimler uyandıran kelime ve ifadelerin bu etkiyi en aza indiren kelime ve ifadelerle değişimine “güzel adlandırma” adı verilir. Bütün dillerde görülebilen güzel adlandırma, bir varlığı veya kavramı bilinen yaygın ismiyle söylemek yerine, daha ahlakî ve değer yargılarına uygun bir tarzda ve daha yumuşak bir ifadeyle söylemek için “örtmece kelimeler” de denen farklı kelimelerle dile getirmektir. Batı dillerinde kullanılan “euphemism” terimi, amaçları yönünden açık ve gizli euphemismler diye ikiye ayırt edilir. Bu araştırmamızda euphemism teriminin karşılığı olarak güzel adlandırma terimini tercih ettik. Anlamını göz önüne alarak “örtmece kelime” terimi gizli euphemismler için kullanılabilir. Kullanımı hoş karşılanmayan kelimeler, çeşitli konulardaki toplumsal hassasiyeti gösterir. Güzel adlandırmanın ortaya çıkış sebebini toplumun inancına, ahlâkî yapısına, geleneğine, örf ve âdetlerine bağlamamız mümkündür. Bu değerlere aykırı kabul edilen kelime ve kavramların ifade edilmesi toplum tarafından tepkiyle karşılanır. Toplumun bir parçası olan kişinin bu tepkiyle karşılaşmaması için güzel adlandırma yoluyla oluşmuş kelimeleri kullanması; aynı hareket veya kavramı dinleyenlerin de anlayabileceği farklı bir üslupla dile getirmesi zorunludur. Bu açıdan, bir dili kullanan insanların ahlak anlayışlarını, bazı değer yargılarını veya inançlarını, toplumun tabu saydığı olay, nesne ve kavramları ortaya çıkarmak, toplumsal nezaket ve inceliğini tespit edebilmek için o dilde yer alan güzel adlandırmalardan faydalanmak gerekir. Bu araştırmamızın amacı, özellikle Anadolu ağızlarında kullanılan ortak güzel adlandırmaları ortaya çıkarmak, bu ifade tarzına hangi durumlarda başvurulduğunu belirlemektir. Güzel adlandırmalar, toplumda hangi ahlakî değerlerin ön plana çıktığını, bu değerlere aykırı kabul edilen davranış ve varlıkların neler olduğunu, bu davranış ve varlıkların ifade edildiği kelimelerin yerine ne tür kelimelerin kullanıldığını ve bu kelimelerin nasıl ortaya çıktığını tespit etmemize olanak sağlayacaktır. Güzel adlandırmayla ilgili görülen “edebi kelam, örtmece kelime veya ifade, güzelleme, hüsn-i ta`bîr” gibi terimlerin güzel adlandırmayla benzerliklerini ve

I

farklılıklarını; argo ve güzel adlandırma arasındaki benzerlikleri ve farklılıkları tespit etmek için güzel adlandırmayla ortaya çıkmış kelimeleri belirlemek gerekir. Bunun için başta Derleme Sözlüğü olmak üzere, Türkçe Sözlük ve çeşitli Anadolu ağızlarından derlenmiş metinleri içeren eserleri tarayarak bulabildiğimiz güzel adlandırma örnekleri çalışmamızın malzemesini oluşturmaktadır. Konumuzla ilgili olarak daha önce yapılmış çalışmalarda tespit edilmiş güzel adlandırma örnekleri de sözlüğümüzde yer alan kelimelere dahil edilmiştir. Bir dilde güzel adlandırma ile ortaya çıkmış bütün kelimelerin eksiksiz bir sözlüğünü oluşturmak mümkün değildir. Çünkü bu ifade tarzı devam eden, kalıcı olmayan bir ifade tarzıdır. Her zaman ve mekân içerisinde farklı kişiler, isimlerini anmayı sakıncalı gördükleri varlık veya kavramları farklı şekilde ifade ederek bunlar için yeni kelimeler kullanıyor olabilirler. Ayrıca güzel adlandırma amacıyla da ortaya çıkmış olsa, anlamı iyice yerleşmiş bir kelime artık örtmece kelime olmaktan çıkmış olabilir. Güzel adlandırma her zaman kelime değişikliği şeklinde değil, farklı kelime grupları veya cümle boyutunda da olabilmektedir. Bu gerçekler ve ayrıca hepsini taramanın zorluğu, zaman darlığı gibi sebeplerle Anadolu Ağızlarından derlenmiş metinleri içeren tüm eserleri tarayamadık. Muhtemel eksikliklerin hoş görüleceğini umuyoruz. Güzel adlandırma ve örtmece kelimelerle ilgili kaynakların yetersiz oluşu ve bu konuda pek fazla araştırma yapılmamış olması, Türkçede var olan güzel adlandırmaların tespitinde güçlüklerle karşılaşmamıza sebep olmuştur. Bu araştırmamızın, bundan sonraki çalışmalarda Türkçedeki güzel adlandırmalara sözlüklerde yeterince yer verilmesi ve öneminden dolayı ağız incelemelerinde konunun ele alınması için bir başlangıç olmasını temenni ediyoruz. Çalışmaya katkılarından dolayı değerli hocalarım Yard. Doç. Dr. Ercan ALKAYA’ya, Prof. Dr. Ahmet BURAN’a ve beni Türkçede güzel adlandırma konusu üzerinde çalışmaya teşvik eden, çalışmanın her aşamasında bana yol gösteren danışman hocam Doç. Dr. Ahat ÜSTÜNER’e teşekkürü bir borç bilirim.

Ahmet GECEKUŞU

II

Ç NDEK LER Sayfa No ÖN SÖZ……………………………………………………………………...……. Ç NDEK LER…………………………………………………………………… KISALTMALAR…………………………………………………………………. ÖZET……………………………………………………………………………… GRŞ 1. GÜZEL ADLANDIRMA…………………………………………….…… 2. GÜZEL ADLANDIRMA VE ARGO……………………………………. 3. GÜZEL ADLANDIRMA LE EDEB SANATLAR ARASINDAK LG ……………………………………………………………………………… 1. BÖLÜM 1. 1. GÜZEL ADLANDIRMANIN ORTAYA ÇIKIŞ SEBEPLER …… 1.1.1. Hastalıklarla lgili Güzel Adlandırmalar………………………… 1.1.2. Korkuyla lgili Güzel Adlandırmalar…………………………….. 1.1.3. Ahlâkî Değerle lgili Güzel Adlandırmalar……………………… 1.1.4. nançla lgili Güzel Adlandırmalar………………………………. 1.1.5. Kusurları Gizlemeye Bağlı Güzel Adlandırmalar……………… 2. BÖLÜM 2.1. GÜZEL ADLANDIRMALARIN YAPISAL ÖZELL KLER ……… 2.1.1. Basit Kelimeler…………………………………………………… 2.1.2. Türemiş Kelimeler…………………………………………………. 2.1.3. Birleşik Kelimeler………………………………………………….. 2.1.4. Deyim Halindeki Güzel Adlandırmalar………………………….. 2.2. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ALINTI KEL MELER………….. 54 54 57 59 62 67 21 21 29 33 43 47 18 1 15 I III V VI

3. BÖLÜM 3.1. Güzel Adlandırmaların Anlam Özellikleri……………………………. 71

III

Güzel Adlandırmalarda Anlam Genişlemesi……………………… 3.3. 3.1.2. 72 73 74 76 78 80 146 IV .1. SONUÇ…………………………………………………………………………… KAYNAKLAR…………………………………………………………………… SÖZLÜK………………………………………………………………………….1. Güzel Adlandırmalarda Anlam Daralması………………………. GÜZEL ADLANDIRILAN KAVRAMLAR D Z N …………………………..1. Güzel Adlandırmalarda Anlam Kayması………………………….3.

ng. Baskil ve Ağın Yöresi Ağızları : Kars li Ağızları : Uşak li Ağızları : Kütahya Ve Yöresi Ağızları : Zonguldak-Bartın-Karabük lleri Ağızları : Nevşehir ve Yöresi Ağızları : Diyarbakır Ağzı : Elazığ Ağzına has kelimelerin yapı ve anlam özellikleri : Türkçe Sözlük : Derleme Sözlüğü : Türk Argosu Üzerinde ncelemeler : Divanü Lûgati’t-Türk : Türk Dil Kurumu : Adı geçen eser : Adı geçen makale : Adı geçen tez : Farsça : Fransızca : ngilizce : Almanca : Sayı : Sayfa : Büyük Argo Sözlüğü V . Fr.KISALTMALAR KBAYA KA UA KYA ZBK A NYA DA EAK TS DS TAÜ DLT TDK age. F. agm. BAS : Keban. S. agt. s. Alm.

çeşitli kültürel sebepleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. Güzel adlandırma için birçok alıntı kelime de kullanılmıştır. Alıntı VI . toplum tarafından hoş karşılanmayan her hangi bir kavramı. bu kelimeleri yapı. Yapıları bakımından basit kelimelerin sayısı türemiş ve birleşik kelimelere göre daha azdır. köken ve anlam özellikleri bakımından inceledik. duygu ve düşüncelerini ortama ve kişiliğine uygun olarak serbestçe tercih ettiği kelime ve ifadelerle dile getirir. güzel adlandırma gayesiyle ortaya çıkan kelimeleri ve bu kelimelerin ortaya çıkış sebeplerini tespit etmektir. Bütün dillerde konuşmacı. Türkçenin kelime türetme gücü güzel adlandırmalarda kullanılan türemiş kelimelerde de kendini göstermektedir. toplumumuzun tabu gibi gördüğü şeyleri belirlemeye çalıştık. Türkçe Sözlük ve Anadolu ağızlarından derlenmiş bir kısım metinlerde yer alan güzel adlandırma yoluyla oluşmuş kelimeleri tespit ederek. Türkçede örtülü ifade yollarını. varlığı veya hareketi ifade eden kelime veya ifadeler yerine. letişimde söylenmesi toplum tarafından kabul görmeyen ifadelerin. Toplum tarafından söylenmesi sakıncalı görülen kelimelerin yerine farklı kelimeler kullanarak düşüncelerini örtülü bir şekilde ifade eder. güzel adlandırma için kullanılan kelimeler içinde farklı bir anlam verilmiş kelimelerin oranı oldukça fazladır. Daha resmî ve kibar ortamlarda konuların arz edilebilir hale getirilme işlemine güzel adlandırma denir. Ayrıca kelimelerin hangi kavram. Derleme Sözlüğü. Anlam bakımından. dinleyenlerin de anlayabileceği daha yumuşak bir ifade veya kelimelerle söylenmesi anlamındadır. varlık ve hareketler için güzel adlandırmaya başvurulduğunu göz önüne alarak.ÖZET Yüksek Lisans Tezi Güzel Adlandırma Ahmet GECEKUŞU Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Güzel adlandırma terimi. şte bu çalışmada amaç.

Bu gruptaki birleşik kelimelerin oranı basit ve türemiş kelimelere oranla daha fazladır. Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar içerisinde daha çok bedensel eksiklikler ve bazı doğal vücut fonksiyonları yer almaktadır. Hastalıklar içerisinde en fazla “verem” sözcüğü için güzel adlandırma yoluna gidilmiştir. korkuyla ilgili güzel adlandırmalar. örtmece kelimeler.kelimelerden yeni kelimeler türetilmiş.96’dır. Bu grup içerisinde yer alan bazı kavramlar (zina.05’lik bir oran. çirkin. Güzel adlandırmalar. dil – kültür ilişkisi VII . Tespit ettiğimiz güzel adlandırmalar Tük toplumunun incelik ve nezâketinin aynasıdır. Korkuyla ilgili güzel adlandırmalar inançla da yakından ilgilidir. Söylenmemesi gereken kelime ile bir başka kelime arasındaki benzerlikler birçok güzel adlandırmanın ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar görgü kuralları ve toplumsal incelikle yakından ilgilidir. davranışlar. kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar. Korku bazen ahlâkî değerlerle de ilgili olabilir. argo. Korkuyla ilgili güzel adlandırmaların oranı % 10. hırsızlık) inançla da ilgilidir. Birçok güzel adlandırmayı bu iki grupta değerlendirebiliriz. Hayâlî yaratıklar veya uğursuz kabul edilen bazı hayvanlarda da güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur. Anahtar kelimeler: Güzel adlandırma. rüşvet. nesne veya varlıklar toplumun nezâket anlayışının sonucu güzel adlandırmalarla ifade edilmektedir. peri gibi yaratıkların isminin anılmaması korkudan çok inanç kaynaklıdır. ğrenç. Hortlak. söylenmesi dinen sakıncalı görülen veya hurafelerden dolayı ortaya çıkan korku veya çekince sebebiyle adları söylenmeyen varlık ve kavramlarla ilgilidir. ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar ve inançla ilgili güzel adlandırmalar olmak üzere dört ana gruba ayrılır. Güzel adlandırmalar içerisinde % 9. türetilen bu kelimelere yeni anlamlar yüklenmiştir. hüsn-i ta`bîr. kaba olaylar. edeb-i kelâm. Olumsuz çağrışımlar uyandıran kelimelerden kaçınıldığı ve bu kelimelere toplum tarafından yasak konulduğu görülmektedir.

Various cultural reasons of some words that aren’t used by the society during the cammication are studied to find. Also many received words have been used in nicely naming. In All languages. the rate of words that are given different meanings in words used for nicely naming is sa high. VIII . the aim is to find the obscure statements in Turkish. The word derivation power of Turkish shows its power again in nicely naming. New words have been derivated from these received ones. and meaning.SUMMARY Master Thesis Euphemism Ahmet GECEKUŞU University of Fırat The Institute of Social Secience And Postgraduate Study in Turkish Language and Literature The term of nicely naming doesn’t mean words or statements that states any concepts. we tried to find taboas in or society. The process of making subjects presentable in formal and polite envivanment is nicely naming. Finding some words which have been produced through nicely naming in texts collected by collecting dictionaries. and now meaning have been assigned to newly derivaled words. but it means using a softer statement or words that can easily understood by the cudience. In this issue. or motions. In meaning. root. Also cancepts. Turkish dictionary. The numbers of simple words due to their structure are less than derivative and compound ones. and thatolian accents. to find some words that are revealed through the aim of nicely naming and to find the reasons of these words to be revealed. the speaker atates his feelings and thoughts freely appropiate to the envivanment he is in and his personality. Instead of some words seen incanvenient by the society he expresses his thoughts in an obscure way by using differat words. creatures. creatures or motions that is seen unpleasant by society. we studied on these words cansidering their st vucturc.

05 of nicelig naming is related to the superstitions in religin br fear and drawback because of the omen. literary utterance. metaphor. actually there are physical lacks and some natural body fuuctions. Sometime fear may be related to the ethical concepts. Key Words: Euphemism. the third one is nicely naming including ethical cancepts and the last one is that nicely naming incuding faith. The rate of nicely naming related to the fear is % 10. the latter is that nicely naming including hiding faults. The terms in nicely naming that we have found is the mirror of the Turkish society’s politeness.It is seen that there is preventation from some words that have negative association and they are prohibited by society. % 9. Nicely naming including fear is much more related to the faith. bribe.the similarities between the word that shouldn’t beused and the other one have let nicely naming accur. We can take in to account huge runge of nicely naming in these two groups. For some imaginary creatures or omenous animals agaih nicely naming is appued. language and culture relationship IX . Nicely naming including ethical concepts is closely related to the rules of good manners and objects or creatures are stated by nicely naming as a result of politeness of society Some concepts in this grup such as adultery. theft are also related to the faith.96 in this group the rate of compound word is pretty much than the simple and derivative words. slang. Not mentianing the names of same creatures like ghosts and fairies is not related to the fear. In nicely naming includiny tiding faults. There are four veasans of chaosing nicely. but related to the faith. In disecses the word mostly needs to apply nicely naming is tuberculosis. the latter is that nicely naming including fear.

Toplum içinde uyumlu ve ahenkli bir hayat sürebilmenin bağlı olduğu dilimizi yani konuşmalarımızı da toplumun bu konudaki kurallarına göre biçimlendirmemiz gerekir. s. Kullanmış olduğumuz kelimeler düşünce ve davranışlarımızın ölçüsüdür. ng. 299 ve 199 Berke Vardar. Cinleri belirtmek için iyi saatte olsunlar demek). Eskilerin edeb-i kelam adını verdikleri “güzel adlandırma” genellikle “örtmece ” ile eş anlamlı sayılmaktadır. s. stanbul 1988.1 Batı dillerinde genellikle “euphemism” terimi ile karşılanan “güzel adlandırma” veya “örtmece” terimini Berke Vardar şöyle tanımlamaktadır: “örtmece (Alm. Toplumda dilimizle tanınır ve toplumu dilimizin çizdiği sınırlar içerisinde tanırız. Eskiden beri bütün dillerde görülen güzel adlandırmalar Türkçede de çokça görülen ifade şekilleridir. ABC Kitap evi. bu sahadaki araştırmaların ne kadar önemli olduğu kendiliğinden anlaşılır. Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. ruhî inceliklerine ve kibarlıklarına birinci derecede ışık tuttuğu göz önüne alınırsa. “örtmece” terimi için güzel adlandırmaya göndermede bulunmaktadır. Bu tür ifadelerin. Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Euphemisme. Fr. 163 1 . Fr. sevilmeyen. iğrenilen öğeler taşıyan sözcükler yerine. ahlâk anlayışlarına. Ancak Türkçenin bu alandaki zenginliği konusunda yapılan çalışmaların yeterli olduğunu söylemek mümkün değildir.GRŞ 1. GÜZEL ADLANDIRMA Anlama ve algılamanın en önemli kaynağı dildir. Euphemism) Anlamı ve çağrışımı korkulan. Herhangi bir araştırma yapılmadan bile dikkatli bir bakışla Türkçede “ölüm” veya “ölmek” yerine onlarca farklı ifadenin kullanıldığını görmek mümkündür. Euphemismus. Dünyayı sahip olduğumuz kelimelerin ölçüsünde anlamlandırabiliriz ve dağarcığımızda bulunan kelimeler kadarıyla anlayabiliriz.Ankara 1999. Euphemisme. Dilbilim terimleri ile ilgili sözlük yazarlarından Mehmet Hengirmen. o dili konuşanların inançlarına. bu çağrışımları engelleyecek başkaca 1 2 Mehmet Hengirmen.”2 Mehmet Hengirmen de güzel adlandırma için şu tanımı yapmıştır: (Alm. Euphemismus. Euphemism) dolaysız bir biçimde söylenmesi uygun görülmeyen bir olguyu örterek dolaylı yoldan anlatma (Örn. ng.

” şeklindeki beyti ile kendisinin hastalıktan dolayı kan tüküren hemşirezâdesi için söylediği. fakat bu örtü.4 Süleyman Fehmi de edeb-i kelâm için şu tanımı yapmaktadır: “Anlama etki ve kuvvet vermek yahut değersizlik ve bayağılığını gizlemek gibi bazı yararlarını sağlamak için bir düşüncenin özel bir kelimeyle değil. bize daha çok zevk verir. s.” 3 4 Mehmet Hengirmen. bu şekilde ölçülülük de gerekli şartlardandır. mecazî bir söz dizisi ile tasvir edilmesinden ibarettir. Verdiği örnekler arasında Mehmet Akif’in fuhşa düşkün biri için söylediği. 40 2 . bakışımızın işlemesine engel olmamak için oldukça şeffaf olmalıdır. buna “asâlet” ve “mümtaziyet” isimlerinin verildiğini de belirtir. Tâhir-ül Mevlevî edeb-i kelâmı.” Yazar. düşüncenin gittikçe daralan ifade şekli olduğundan ölçülülük derecesini aşmadıkça doğal olarak bizi yorar. Enderun kitap evi. Bundan başka mecazî tabirler. uygun görülmek için kendine has kelimelerin temin edemeyeceği bazı fazla yararlar üretmelidir. şimdi sağ değil sanırım. Mecazî tabirler. age. s. anlamın yüzünü bir örtü altına gizleyerek arayıcı bakışlarımızı daha çok çeker. “ fadenin mübtezel ve bayağı ifadelerden münezzeh bulunmasıdır. Eskilerin “edebi kelam” için yaptıkları tanımların da bu tanımlara yakın bir anlam taşıması. “Bir hazanî renk çökmüşken ruh-i gül-gūnuna Güller açtı öksürük her dem leb-i pür-hūnuna. Örneğin verem yerine ince hastalık denmesi. 199 Tahir-ül Mevlevî.sözcüklerin kullanılması. çünkü edebiyatta fazla bir etki meydana getirmeyen sanatlar zararlı sayılır. ölçülülük ve kendine has sözlerle kazanılamayan bazı fazla yararların sağlanmasıdır. “Bütün kebâire tiryâki bir kopuk tanırım Ne oldu bilmiyorum. Sosyal etkileşimde dilin kullanım yöntemlerini inceleyen bilim dalı olan sosyodilbilimin konusunu oluşturan bu ifade tarzı Türkçede eskiden beri görülen bir ifade şeklidir.” beyitleri yer alır.. Halbuki zihin yorgunluğu ne kadar çoğalırsa etki o oranda azalır. Edebiyat Lügatı.” diye tanımlayarak. güzel adlandırmaların eskiden beri kullanılageldiğini ortaya koymaktadır. Mecazî tabirler. stanbul 1984. tanıma ek olarak şu açıklamaları yapar: “Edeb-i kelâmın makbul şartları açıklık.3 Görüldüğü gibi iki terim için yapılan tanım da anlam itibariyle aynıdır.

Hazırlayan: Doç. ahlâka aykırı kabul edilen veya söylenmesi ayıp sayılan varlık. iğrenme yaratan şeylerin. s. çirkin. Güzel adlandırma yoluyla.5 Güzel adlandırma.)” beyti dikkat çekmektedir. bu tür ifade şekilleri için “örtmece kelime” ifadesinin kullanılması. Ancak “güzel Süleyman Fehmi. saygılı davranmak. düşünce ve duyguların gizlenmesi bulunmaktadır. ürkme. dinî ve örfî değerlerine aykırı kabul edilen ve söylenildiğinde korku. toplum tarafından üzücü. kaba sayılan sözcük veya ifadelerin aynı anlam alanı içerisinde kabullenilebilir sözcük veya ifadelerle değişimi. Dr. Dile getirilmek istenen konu veya düşünceler içerisinde yer alan yasaklanmış / hoş görülmeyen kelime ve ifadelerin güzel adlandırma ile herhangi bir dolambaçlı sözle söylenmesi sayesinde. Güzel adlandırmanın oluşum sebepleri içerisinde korku. Elazığ 2004. kötülük getireceğine inanılan bir varlığın adını söylememek için o varlık veya durum bilinen. Güzel adlandırma sayesinde toplumun veya bireyin korku. (Huriler arzu gözünü açıp baktılar ki Zehra’nın gözünün nuru gelir. “Harput ağzına has kelimelerin yapı ve anlam özellikleri”. Güzel adlandırmanın kelime grubu ve cümle boyutunda görüldüğünü de göz önüne alırsak. yaygın olan isminden farklı kelime veya ifadelerle dile getirilir. Dünü ve Bugünüyle Harput Sempozyumu. 455 . kırıcı ve tatsız durumların. s.Süleyman Fehmi’nin verdiği örnekler arasında da Fuzuli’nin “Hūr.468 6 5 3 . dîde-i iştiyâk açıp müterassıd oldu ki nūr-ı dîde-i Zehra gelir. kelimeden büyük güzel adlandırmaları karşılamayacağı için eksik kalmaktadır. Ali Yıldırım.6 Yukarıdaki tanım ve örneklerden de. güzel adlandırmanın sadece kelimelerden ibaret olmadığı. ürkme ve iğrenme gibi kötü izlenimler uyandıran ifadelerin bu etkiyi en aza indiren kelimelerle veya ifadelerle dile getirilmesi olayıdır. kırıcı. ürkme. Konuşma esnasında ortama uygun olarak terbiyeli. sert ve kabul edilmeyen bir ifadenin yerine daha yumuşak bir ifade kullanılmış olur. Edebiyat. Elazığ 1998. Bir terim olarak “örtmece” ile “güzel adlandırma” terimleri eş anlamlı tutulmuştur. muhtelif kelime grupları şeklinde veya cümle boyutunda olabileceği anlaşılmaktadır. toplumun ahlâkî. resmî ortamlarda arzedilebilir hâle getirilme işlemi gerçekleşir. 273-275 Ahat Üstüner. iğrenme gibi kötü izlenim ve çağrışımlarının önlenmesi sağlanmaya çalışılır.

1. ticarî alanda tüketiciyi ürkütmemek. Açık euphemismler olmak üzere ikiye ayırt edilmektedir. güzel adlandırmanın daha çok estetik kaygılarla yapıldığı öne çıkarılmakta ve bu ifade şekillerine edebî sanatlar arasında yer verilmektedir. ürkme. Eski eserlerde. dinsel güdüleme amaçlı bir örtmece vardır. “örtmece kelime” terimiyle eş değer tutulması durumunda. age. Açıklık veya kapalılık bakımından ve örtülü ifadenin maksadı bakımından güzel adlandırmaları ikiye ayırmak mümkündür. Bu terim ancak kelimelerle gerçekleştirilen güzel adlandırmaların karşılığı olarak düşünülebilir.adlandırma” kavramının. 4 . Güzel adlandırmayla ortaya çıkan kelime. nsan yaşamına son verme.7 Örtmece kelime ve güzel adlandırmada toplum tarafından hoş karşılanmayan kelimelerin dolaylı ifadeleri vardır. Zamma. uzaklaştırmamak ya da aldatmak amacıyla kullanılan kelime veya ifadeleri verebiliriz. bu anlatım tarzının bütün ürünlerinin ifadesi mümkün olmaz. 7 Süleyman Fehmi. anlatılmak istenenden ziyade anlatılan üzerinde çağrışım yaptırır. iğrenme gibi duyguları uyandıran kelimelerin örtülü ifade edilmesiyle birlikte sözleri gizlemeye yönelik de olabilir. Gizli euphemismlere örnek olarak. Salatalık yerine kullanılan “körpe badem” ifadesi bunun bir örneğidir. anne karnında cinayet. Gizli euphemizmlere tıp alanında ortaya çıkıp kullanılagelen bir çok terimi dahil edebiliriz. “örtmece” değil de. Gizli euphemismler ve 2. slamcı kesimin faiz yerine kâr payı demesinde aynı dil oyunu. Belki bu ifade tarzına bağlı olarak ortaya çıkan kelimelere “örtmece kelime” demek mümkündür. fiyat ayarlaması denmesi de aynı biçimde gerçek iletiyi örten ve alıcıyı yanıltmayı amaçlayan dil oyunu örnekleridir. Nitekim terimin batı dillerindeki karşılığı olan euphemismler. Güzel adlandırmanın yapılış amacı korku. oluşan hayata saldırı “kürtaj” kelimesiyle örtülmeye çalıştırılmıştır. Aynı şekilde intihar. cinayet kelimelerinin karşılığı olarak da “ötenazi” kullanılmakta ve bu sözcük intihar ve cinayet kelimelerinin acımasızlığını örtmektedir.

Hitler döneminde. bu tür ifadeler kandırmaya. aralarındaki çeşitli çağrışımlardan dolayı okuyan veya dinleyenin asıl maksadı rahatlıkla anlaması esastır. Huzur evlerinin aslında yaşlı insanlarımıza pek huzur verici yerler oldukları söylenemez. yalan ve yanlış adlandırmalar bütün dillerde görülmektedir. Sosyal alanda yer alan.Güzel adlandırmada toplum tarafından hoş karşılanmayan kelimelerin yerine örtülü bir ifadenin kullanılmasıyla olumsuzluğun telafi edilmesinden söz edilebilir. Ekim 2001. s.”8 Açık euphemizmlerde gerçek iletiyi örten dil oyunu yoktur. bir his ve değer yargısını da içeren anlamlarının olduğu açıktır. Ancak. Güzel olmayan. Türk Dili Dergisi. fakat güzelleştirilmiş kelimeler arkasına gizlenmeye çalışılmıştır. kabalık ve çirkinliklerin etkisini en aza indirmek için dolaylı bir biçimde ifade etmek söz konusudur. Güzel adlandırmalarda maksat anlaşılmamak değildir. 598. Açık euphemizmlerde üzüntü. aldatmaya yönelik olarak da yapılmış olsa. “Mesela Bosna savaşı sırasında Boşnaklara uygulanan katliam Sırplar tarafından “etnik temizlik” olarak adlandırılmıştır. Bu dönemlerde Almanya’da yalan sayılabilecek yüzlerce “gizli euphemizmler” propaganda aracı olarak kullanılagelmekteydi. Yanıltmaya ya da aldatmaya yönelik bir adlandırmayı “güzel” kavramıyla birlikte kullanmak uygun düşmediği düşünülebilir. Dünya savaşı yılları Almanya’sında rastlanmaktadır. ancak bu ifadeler toplumu yanıltmaya yönelik de olabilir. yapılmakta olan zulümler. “Batı dillerinde ve Türkçede güzel adlandırmalar”. Herhangi bir kavram veya olay bilinen isminden farklı bir isimle anılırken. 8 Hayriye Bilginer. “gizli euphemizm” örneğini ise “huzur evi” terimi oluşturmaktadır. Örneğin Reichsaltersheim (=imparatorluk yaşlılar yurdu) anlamını taşıyan mekânlar yaşlı insanların zehirlenerek katledildikleri yerlerdir. sonuçta kötü ve hoş olmayan bir şeyi güzel ifadelerle dile getirmiş olması dolayısıyla güzel adlandırmalardan ayrı tutmak doğru olmaz. S. 443–444 5 . yalan. “huzur evi” demek yöneticiler tarafından tercih edilmektedir. fakat “yaşlılar yurdu” demek yerine. “gizli euphemizmler”e batı dillerinde bilhassa II. Kelimelerin veya söz öbeklerinin sadece dilbilgisel anlamlarının değil aynı zamanda bazı dilbilimcilerin imalı anlam diye adlandırdıkları bir duyguyu ifade eden bir içerme.

kulübe. Eğret.Afyon.Çorum. *Boğazlıyan – Yozgat) DS. (Gökdere *Akdağmadeni – Yozgat) 3. (Hasanlar *Milas – Muğla) 3. (. Öşek *Boyabat – Sinop.“Euphemism (güzel söyleme veya örtmece). köy evi. ( *Merzifon ve köyleri – Amasya) 2. (Giremez *Araç – Kastamonu) 2. Soğuktan ileri gelen bir çeşit hastalık. Oldukça kibar bir dilin kullanılmasını gerektiren resmî 9 Ümit Söylemez. (Gerede – Bolu.1348 Ağrı: 1. nsanlar güzel söylemeyi gücendirmekten kaçınmak için kullanırlar. (Kunduzlu. “Güzel adlandırmayı anlayabilmek. *Mucur – Kırşehir) DS. Güdül *Ayaş. Ovasaray – Çorum.109 Güzel adlandırma toplumsal yaşayışın ürünüdür. müphem veya dolambaçlı bir ifadedir (veya ifadenin kullanımıdır).I. C. 35 6 . Yayla *Tefenni – Burdur. Yüksek Lisans Tezi.Kayseri) DS. (Bağıllı *Eğridir – Isparta. Toprak damlı ev. müphem olabileceğini söyleyebiliriz. (*Emirdağ – Afyon. çığ.Uşak. Toplum. Kozluca *Keçiborlu – Isparta…) 8. . Ayrıca aynı dili konuşan toplumlarda herhangi bir yöreye ait olan güzel adlandırmanın başka bir yöreye yabancı. (Önsen – Maraş) 3. Ahır.3908 Dam: 1. C.IV. Elazığ. C. Ağlı *Küre. As a Reflection of Culture on Language. Büğdüz. Yara. ambar. “Euphemism”. . . Güney *Yeşilova. Sancaklıboz – Manisa…) 2. lyas. Yaylada sütlerin saklandığı yer. s. . Çepni *Şarkışla – Sivas. .Rize ve çevresi. Hacettepe Üniveristesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Oda. *Eğridir.Uşak. Şıhlar *Kızılcahamam – Ankara) 4. Baca. Parasız pulsuz. çıban gibi hastalıklara verilen ad.”9 şeklindeki tanımlarda yer alan “müphem” sözcüğü. s. büyük oranda toplumun görgü kurallarını bilmeye bağlıdır.X. Dağdan yuvarlanan büyük kar yığını. *Elbistan – Maraş. *Iğdır – Kars) 6. s. ğdecik. Karamanlı *Tefenni. Hayvan yiyeceğinin saklandığı yer. . Değişik yörelerde farklı anlamlarda kullanılan sözcüklerden bazıları şunlardır: Tığ:1. (Çankırı. pervasız bir sözün veya uygun olmayan bir gerçeğin yerine konan yumuşak. (Ersis *Yusufeli – Artvin) 7. *Sütçüler. Kapalı yer. Saman yığını. Herhangi bir yörede güzel adlandırma olarak kullanılan bir sözcük başka bir yörede farklı anlamlarda kullanılabilmektedir. *Safranbolu – Zonguldak. davranış ve söylemlerimizin sınırlarını belirler.Kastamonu. Bağıllı *Eğridir – Isparta. Sığır ve koyunlarda sıcak ve yağlılıktan ileri gelen bir hastalık (. Ankara 1993.Sivas. *Yıldızeli – Sivas. (Ulubey *Senirkent – Isparta. Ceza evi. s. *Gölhisar – Burdur…) 4. Tifo. yani maksadın dinleyen / okuyan tarafından net olarak anlaşılmaması daha çok kültürel farklılık gösteren toplumlar için düşünülebilir. (*Emirdağ – Afyon) 5.

ortamlarda konuşmacılar sıkça kelime dağarcığını iyileştirme diye adlandırılabilecek bu yolu kullanırlar. Güzel adlandırma ve sebepleri konusunda yabancı dilbilimcilerin tespitleri de yukarıda yer verdiğimiz yerli araştırmacıların tanım ve tespitlerinden pek farklı değildir: Ullmann’a göre güzel adlandırmaya gidilmesinin birinci nedeni. Üzüntüye sebep olan. eş cinsellik. belirli hastalıklar. ölüm.”11 Tabu. genellikle toplumun değer yargılarına bağlanmaktadır. yasak ilişkiler ve zihinsel rahatsızlıklar ile ilgili kelimeler tabu alanlarının büyük bir bölümünü oluştururlar. 37 Hayriye Bilginer. ayıp sayılan terimlerin dolaylı ifadelerle dile getirilmesidir. agt. Tabu. doğal vücut fonksiyonları. s. Doğan Aksan da Türkçede kullanılan güzel adlandırılmaları aynı sebeplere bağlamaktadır. değerlerinin veya o toplumun bir parçasının aynasıdır.10 Resmi olmayan ortamlarda konuşmalarımızı etkileyen tabuları geri plana iter ve onları ifade etmek için uygun kelime seçme konusunda daha hassas davranırız.. Hemen hemen bütün kültürlerde cinsellik. iğrenç durumlarda incelik göstermeyi ele almaktadır. Güzel adlandırmanın ortaya çıkış sebepleri arasında en başta tabu yer almaktadır. Güzel adlandırmaya yol açan bir üçüncü neden ise ahlâka aykırı. yapılması hoş görülmeyen davranışlara yasak getirmekle birlikte bu davranışların doğrudan ifade edilmesine de yasak getirir. Günümüz insanı dahi “cinler” anılacağı zaman “iyi saatte olsunlar” demektedir. üzücü. “tuvalete gitmek” yerine “ihtiyaç gidermek” gibi güzel adlandırmalar bu gruba misal gösterilebilir. ayıp sayılan. Tabu kelimeler veya söz öbekleri bir toplumun düşüncelerinin. korkulan kavramların yerine kullanılan güzel adlandırmaları belirleyen toplumdur. fakat ahlâka aykırı sayılan kavramları ifade etmek için kullanılan güzel adlandırmada (özellikle cinsellik konusunda) tabunun etkisi daha fazladır.. tatsız. kırıcı. 441 7 . Bu tür kaçınılan bir ifadenin en kibar (belki de en az fark edilir) biçimde söylenmesi yönündeki kibarlık eğilimi güzel söylemenin bir diğer bölümüdür. insanların doğal ve doğa üstü olaylara karşı olan korkularıdır. s. Toplum tarafından hoş 10 11 Ümit Söylemez. agm. Güzel adlandırmaya yol açan ikinci neden olarak Ullmann. “öldü” yerine “Hakka yürüdü”. Görülüyor ki güzel adlandırmanın ortaya çıkış nedenleri. doğa üstü olaylara karşı duyulan korkularla ilgili görülebilir.

pisboğaz. olumsuz bir hava yaratan varlık. utanç duyulacak şeyleri hiç sıkılmadan yapar olmak. s.2843 3. kabiliyetsiz. yüzsüz olmak.II.X. Hesinke *Merzifon – Amasya. olumsuz bir durumu daha hoş sözlerle izah edebilmek. C. s.I. *Lüleburgaz – Kırklareli) DS. s.Ordu. dalkavukluk yapmak. Bazı güzel adlandırma eş anlamlı kelimelerden faydalanılarak yapılır. Bu durumda çoğunlukla alıntı kelimelerden faydalanılır: Dirayetsiz Entrika Hemoroyit : Bilgi ve tecrübesi olmayan.130 2. C. gerçek olmayan.672 8 . kavram veya olayları ifade eden deyimlerin yerine başka deyimlerin kullanılmasıdır: şişgin olmah C.çel .1224 zayıf. (*Kemalpaşa – zmir. . hoş olmayan.VIII. Karaözü *Gemerek – Sivas. (Uluşiran *Şiran – Gümüşhane) DS.4014 Ar damarı çatlamak: Utanma hissi kalmamak. Sincan *Divriği. C. : Dalavere. Güzel adlandırma ile anlatılmak istenenlerin dinleyenler tarafından anlaşılması : Uydurma. TS. (*Bor – Niğde) DS.4729 Türküsünü çağırmak : Birine hoşlanacağı sözler söylemek. Bu açıklamalardan hareketle güzel adlandırmanın özelliklerini şu şekilde sıralayabiliriz: 1. TS.I.I. Demirkapı *Susurluk – Balıkesir Yenice *Emet – Kütahya. C. Güzel adlandırma.I.II. C. Güzel adlandırma. C. TS. pinti. s. TS. Lice – Diyarbakır…) DS. s. : Kin tutmak. (Yayla *Tefenni – Burdur. s.841 : Basur. s. *Çarşamba -Samsun. C.görülmeyen davranışları yerine getiren ya da söylemleri kullanmaktan sakınmayan bireyler zamanla toplumun bir parçası olmaktan uzaklaşırlar. gerekir. C. iktidarsız.770 : Cimri. .XXII. *Bor – Niğde. beceriksiz.728 Düzmece Kısmık s. *Düzce – Bolu. sahte. TS. hile. s. böylece bu olumsuz havayı dağıtabilmek için bilinçli olarak yapılır: Boğazsak (boğazlı) : Obur.

cinsel tabu kabul edilen. fahişe.I.398 Ayağa çıkmak DS.1399 : Meme. olmak. Güzel adlandırma. TS. s. (*Karaman *Çal – – Konya) Denizli) ile anmamak için yapılabilir: DS. kabızlık. : Genel ev. s. s. s. TS. Güzel adlandırma kelime. C.211 (Yukarıseyit ortamlarda kaba ifadelerden sakınmak için başvurulan bir ifade tarzıdır: 7. kişinin kendisini veya dinleyicisini utançtan veya diğer duygusal rahatsızlıklardan korumak için başvurulur: Umumhâne nkıbâz Göğüs 5. C.I. s. C.2975 : Peklik.1019 Güzel adlandırma. TS.I. Güzel adlandırmaya. C. kibar olmayı gerektiren karşıt cinsiyetlerin bulunduğu Def-i hâcet Aleste : Abdest bozma.600 : Yabancı (Çaltı *Gelendost – Isparta) DS.II.C. TS.4.IV. kısaca cinsel yasakları gerçek isimleri Ayağı dışarı : : Bozuk Orospu ahlâklı.I. 9 . s. C. s. büyük abdestini yapma.II. C.397 6. kelime grubu veya cümle hâlinde olabilir.

X.VIII. s. Kefen sözcüğü yerine çadır (DS. s. s. lahit (TS. Mezar sözcüğü de ölüm gibi üzücü bir kavramı doğrudan hatırlattığı için bu kavram için güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur. 10 . Bunların içerisinde sadece “ölüm” ve “ölmek” kavramlarını ifade eden güzel adlandırmalar şunlardır: son nefesini verdi ayrıldı hayata gözlerini kapadı hakka yürüdü bizi bıraktı can verdi irtihal etti vefat etti sonsuzluğa gitti günlerini doldurdu kara toprağa girdi dar-ı bakaya irtihal etti hayatı sona erdi hakkın rahmetine kavuştu rahmetli oldu sizlere ömür hayatını kaybetti toprak oldu gitti yitirdik mevta oldu ahirete göç etti daha iyi bir hayata geçti ömrü vefa etmedi yaşama veda etti son uykuya yattı ebediyete intikal etti yaratıcısının yanına gitti Türkçede ölüm ve ölmek sözcükleri yerine kullanılan güzel adlandırmaların yanında kefen ve mezar sözcükleri için de pek çok güzel adlandırma kullanılmaktadır.3637). C. Bu destanda mezar için. kara toprak (TS.” Manas Han’ın mezarı. C.1547). “Mezar kavramı Türklerde ilk olarak “saray” sözü şeklinde destanlarda ve halk edebiyatlarında görülmektedir.4745). C. s.XII. C. C. C. s. C.X.VII.II. s. C. C.XI.II. hıdırlık (DS. C.II.III. s. “saray kertme ev”.IX.Korkuyla ilgili güzel adlandırmaların sayısı oldukça fazladır. mezar. türbelik (DS. C. karayer (TS.1841). s.1465). s.1557). C.1467). s. mezarlık sözcüğü yerine hece taşı (DS.2357). gök-saray” ifadeleri ile tanıtılmıştır.2641). kabristan (TS. s.II. tef (DS. Ölüm ve ölümü apaçık belirten ifadeler yerine kullanılan güzel adlandırmaların temel sebebini korkuyla beraber inanca da bağlayabiliriz. kabir(TS. “ak-saray.4013) sözcükleri kullanılmaktadır.1032). s.3156).III. C. karadam (DS. sin (DS.4128). melez (DS. yakasız gömlek (DS. C.2325).VII. s. s.

Temmuz 2001. Üzücü olayları dolaylı bir şekilde ifade eden güzel adlandırmalar olumsuz etkiyi hafifletici bir görevle karşımıza çıkar. Çok daha kuzeydeki Türk destanlarında ise. Mezar taşı yazılarında ölümün soğukluğu ve zor kabul edilir oluşu. Denizli. 12 Yüksel Ersan. Gelmeyeceğini bildiğim halde. s. Yüksel Ersan’ın Sivas ili “Yukarı Tekke Mezarlığındaki” mezar taşlarından derlemiş olduğu mezar taşı yazılarında kullanılan güzel adlandırma örnekleri şunlardır: “Mekânım dağlar başı oldu. 21. seyrana hacet kalmadı.. Pamukkale Üniveristesi FenEdebiyat Fakültesi Batı Dilleri ve Edebiyatı Bölümü. Zor kabul edilir bir durumun anlatılmasında zor kabul edilir kelimeler ve ifadeler kullanmak acımıza acı katacaktır. 244 13 Yüksel Ersan.”13 Ölüm kavramının acı ve üzüntü verici durumunu hafifletici bir ifade olan “ecel şerbetini içmek” deyimi güzel adlandırmalar içerisinde en fazla göze çarpan örneklerdendir. Deyişbilim Sempozyumu Bildirileri). Yüzyıla Girerken Yazında Dil Kullanımları (I. agm.yani “balkonlu saray” denmektedir. Yazın. hayatımızın bir parçasıdır. Bunları kabul etmesek bile yaşamın bir bölümünde bunlarla karşılaşmama şansımız yok gibidir. s. Dil. Bu adlandırmalar mezar taşı yazılarına da yansımıştır. Gözlerim yollarda seni beklerim. 259 11 .12 Ölümün zor kabul edilir oluşu “ölüm” sözcüğü için birçok güzel adlandırmanın ortaya çıkmasına sebep olmuştur. çtim ecel şerbetini. Kuşlar son şarkıyı besteler dalda Son yolcu kaybolur hazanlı yolda. Mezar taşı yazılarında ölümün acısı şerbetle tatlandırılmaya çalışılmıştır. mimara hacet kalmadı. “Mezar Taşı Yazılarında Güzel Adlandırma Kullanımı”. fade edilmek istenmeyen olaylar veya nesneler. taş saray yerine “taş balat” ismi kullanılmıştır”. Yapıldı çeşm-i sarayım. ölüm kavramını ifade etmede kelimeleri veya ifadeleri kullanırken seçici olmamıza sebep olmuştur. lokmana hacet kalmadı.

yakınlarına hürmet ve nezaket anlayışı hâkimdir. kanatlarını gererek uçan bir kuşun adı olduğunu kanıtlarıyla ortaya koymaktadır. delirmek” anlamında da kullanılmaktadır. “Köktürk metinlerinde. 18 Besim Atalay. delirmiş) sözcüğü güzel adlandırma kapsamında değerlendirilebilir.III. aynı yazıtlarda “ölmek” yerine uçmak eyleminin de kullanıldığına dikkati çekmektedir. Engin Yayın evi. kergek’in bıldırcın türünden.”14 “uç” sözcüğü DLT’de bir nesnenin tükenmesi anlamındadır.” 15 “uçmak” sözcüğü günümüzde “aklını yitirmek. korkunçluğu ve ümitsizliğini Yunus Emre’nin ilk şiirlerinde güzel adlandırılmış ifadelerle görebiliriz. 44 12 . s. “boyda ne uç bar. Bu çalışmayla kergek bolmak (kergek olmak) deyiminin “ölmek” kavramını bir somutlaştırmayla dile getiren deyim aktarmalı (Fr. (Ulusta çokluk yüzünden tükenme yoktur).Ölümün olumsuz anlamını ortadan kaldırmak mümkün olmasa bile olumlu çağrışımlardan yararlanarak oluşturulan yeni anlamın olumsuz etkiyi hafiflettiğini görebiliriz. Gök dininde (Şamanizm) ölen kimsenin ruhunun kuş ya da böcek olarak uçtuğuna inanıldığını belirten araştırıcı. Türkçenin Sözvarlığı. Mezar taşı yazılarında kullanılan güzel adlandırmalarda ölen kişiye saygı. Yunus Emre’nin ölüm ve fanilik konularını içeren şiirlerinde bir çok güzel adlandırma örneklerine rastlayabiliriz. dört yerde kergek bolmak deyimi geçmekte. Aynı metinlerde “ölmek” kavramıyla ilgili sözcükler ve kergek bolmak üzerinde uzun bir çalışma yayımlayan Osman Nedim Tuna. 14 15 Doğan Aksan. C. “Ölmek” sözcüğü yerine kullanılan bir başka güzel adlandırma örneği ise “kergek bolmak” ifadesidir. Toplumun uygun görmediği davranışları sergileyen ve toplumun söylenmesini yasakladığı veya hoş karşılamadığı sözleri söylemekte pervasız olan kişiler için kullanılan uçmuş (aklını kaçırmış. Ölümün dehşeti. Metaphorique) bir anlatım olduğu kanıtlanmıştır. DLT Tercümesi. Ankara 1996. s. bu deyim daha önceki araştırmacılarca “gerek olmak. lüzumlu olmak” ve “ölmek” biçiminde açıklanmış bulunmaktaydı.

“Vardım bunların katına Baktım ecel heybetine Nice yiğit murâdına Ermeyüben ölmüş yatar Yukarıdaki dörtlükte “ölüm” sözcüğü yerine “ecel” şeklinde bir güzel adlandırmaya başvurulmuştur. 116-117 13 . s. Vuslat ümidiyle bütün korkularını içinden atmıştır. Son dizede ölüm sözcüğüyle birlikte kullanılmış olmasına rağmen “yatmak” (TS. olgunluk) şiirlerinde ölümü umursamazlık vardır.3162) sözcüğü de ölen kişiyi belirtmek için kullanılan bir başka güzel adlandırma örneğidir. Yunus Emre.”16 Son dizede “ölüm” sözcüğünü karşılayan “yatmak” sözcüğü Yunus Emre’nin şiirlerinde sıkca kullandığı güzel adlandırma örneklerindendir. Yunus Emre’nin son (ermişlik. Gitmiş gözünün karası Hem işi yoktur durası Kefen bezinin paresi Sünğüğe sarılmış yatar Buradaki “gözünün karası gitmek” ifadesi.IV. Yatmak sözcüğü de ölen kişiyi belirtmektedir. C. Atları izi tozulu Önleri tabıl-bazılı l güne hükmü yazılı Şol muhteşem beğler yatar. Toker Yayınları. ölmek kavramını karşılayan güzel adlandırmadır. stanbul 1971. Bu şiirlerinde de ölüm kavramını değişik güzel adlandırmalarla ifade etmiştir: 16 Ahmet Kabaklı. s.

“Dostdan haber geldi bana durayım andan varayım Kurbanlığa bu canumu vireyim andan varayım “Can vermek” (TS. age. Şol bir iki arşun bezin ne yeni var ne yakası Kaftan edüben eğnüme sarayım andan varayım “Yakasız gömlek”. Canalıcı hod geliser emaneti ver deyiser Ben emaneti ıssına vereyim andan varayım “Can alıcı”. s. milletin kültürüne bağlayabiliriz. adet ve geleneklerine. dinine. diğer milletlerle ve kültürlerle ilişkilerine kısaca.854) yerine kullanılan güzel adlandırma örneklerinden birini bizlere vermektedir. 116-117 14 . tarihine.I. Güzel adlandırmaları toplumun geçmiş yaşantılarına.4128) yerine kullanılan güzel adlandırmadır. C. 17 Ahmet Kabaklı. C. Yunus Emre’nin ölüm sözcüğü yerine kullanılan güzel adlandırmaların yanında. Azrail (DS. Yukarıdaki dizede “yakasız bez” kefen sözcüğü yerine kullanılan güzel adlandırma örneğidir. kefen (DS. s. ölümü doğrudan hatırlatan mezar ve kefen sözcükleri için de güzel adlandırma yoluna başvurulduğunu görmekteyiz. s.III.1557) sözcüğü yerine kullanılmış güzel adlandırmadır. örf. C.II.423) ölmek sözcüğünü karşılamakta ve ölümün acısını az da olsa hafifletmektedir.XI. s. Beslediğüm nâzik teni terk etmeye derdim anı Kara toprağa ben anı karayım andan varayım”17 Yukarıdaki dizede “kara toprak” mezar (TS. s. C..

2. Argo. Ölüm gibi acı bir olayı ifade etmede bile alaycı bakış acısını görebiliriz. aynı sosyal grupta olan insanlar tarafından kullanılır. 4. Olaylarla birlikte özellikle cinsel organlara karşı da sıkılmaz bir tavır ve normalin üstünde bir hayal gücüyle çok faklı adlandırmalar ortaya koymaktadır. hayata gülünç bir bakış açısıyla bakar. Bu belirsizliği ortadan kaldırmak için argonun genel özelliklerini şöyle sıralayabiliriz: 1. s. Argo sözcükler. 5. Resmî olmayan ortamlarda kullanılan argo. Özellikle söz içerisinde argoyu güzel adlandırmalardan rahatlıkla ayırt edebiliriz. Güzel adlandırma ve argo fonksiyonları bakımından farklı olmalarına rağmen tabu görüşleri ifade etmede kullanılırlar. ciddi ve resmi hiçbir olayı ifade etmekte kullanılmaz.2. varlığını bu ortamlarda sürdürür. Argo. C. 139 15 . Milli Eğitim Basımevi. yaşamın her alanında meydana gelen olaylarla birlikte nesnelere karşı da alaylı bir bakış açısıyla yaklaşmıştır. şakacı ve gülünç bir dil olmasına yol açmıştır. Argo. 3. ettiğimiz sözcüklerin eş anlamlılarıdır. Serseri ve külhanbeylerinin hayata karşı umursamazlıkları argonun sulu. Belirgin olan argo ifadeler ve güzel adlandırmaları birbirinden ayırmak çok güç olmayabilir. GÜZEL ADLANDIRMA VE ARGO Argo kelimesi “serseri ve külhanbeylerinin kullandıkları söz”18 anlamındadır. Bu tanımdan hareketle argo yüksek statüdeki insanların kullanım alanı dışındadır. çünkü bunların hepsi 18 Türkçe Sözlük. Kelimelerin argo olup olmadığını belirlemek bazen çok güç olabilir. ciddî olamayan ortamlarda zenginleşir ve varlığını sürdürür. Argo ifadeler toplumsal yaşayışa aykırılığı ifade eder. Argo. Fakat argo terimlerin güzel adlandırma olarak kullanımında çok fazla seçici olmak ve dikkat etmek gerekmektedir.I. stanbul 2002. rahatlıkla kullanabildiğimiz veya kullanmakta tereddüt Argo.

1032). s. s. 16 . “küçük oğlan” gibi terimler kullanmak daha uygun olmakta ve doğrudan “penis” denilmesinin iğrençliğini ortadan kaldırmaktadır. Bu tür konuşmalar genellikle alt sınıf ve bazı tabulardan rahatsız olan gruplar içinde olur. kefen (DS.2269) tabiri “işten atılmak” ifadesine göre daha yumuşak ve şakacı bir tabir olmasından dolayı konuşmacının ve dinleyicinin üzerinde çok fazla olumsuz bir etki yaratmaz. C. C. Bazen “pasaportunu eline vermek” (TS. Bunun için “işten atıldı” yerine “pasaportunu eline verdiler” sözü daha çok tercih edilir. “Mektep” kelimesinin normalde okul manasına geldiğini biliriz. Erkeğin cinsel organı için kullanılan “penis” çok daha kaba ve iğrenç bir sözcüğün yerini alıp güzel adlandırma şeklinde kullanılabilir. Altıboğumlu. C. dikkulak.III. Örneğin erkek cinsel organı olan “penis” ifadesi yerine “ufaklık”.III. hastalık (TS. C. s. C. çiçek. Ama argoda rahatsızlık verici bir kullanımdan kaçınmak için “genel ev” veya “kerhane” kelimesi yerine “mektep” kelimesi tercih edilir.resmî olmayan ifadelerdir ve sosyal statüleri eşit olan insanların kullanabileceği sözlerdir. kurt (DS. yarasa (DS. C.134) manasına gelip argo bir ifade olmasına rağmen “çalmak” sözcüğünün suç ifade eden yönünü tamamiyle ortadan kaldırmasa bile bu suçu hafifletmektedir. Argo terimler düzgün ve uygun bir şekilde kullanılmadıkça sadece güzel adlandırmanın kibarlığını zedelemez. taşlı köy. s.1434). akrep (DS. derikanat.IV. s.230).IV. Argoda cinsel organları belirtmek için kullanılan bazı ifadeler “penis” sözcüğüne göre daha az iğrenç ve kaba görülmektedir. s. C. Bazen güzel adlandırmaya benzeyen havadan sudan konuşmalara rastlarız. Güzel adlandırma ve argonun ortak yönlerinden biri de söylenmek istenmeyen ifadenin şekilsel özelliklerini içeren sözcüklerle dile getirilmesidir. “araklamak” sözcüğü “çalmak” (TS.I. mezar (TAÜ .535). aynı zamanda sizi dinleyen insanları gücendirebilecek terbiyesizce bir ifade gibi görülebilir. s.100).I.I. çadır. Bir şeyi şakacı veya daha hafif bir manada nakletmek bir yere kadar konuşmacıya daha rahat ve özgür bir atmosferde konuşma imkânı sunar.

s.1488); eli büyük, ayı (DS, C.V, s.1715); gezgin, uykuda gezen (DS, C.VI, s.2023); kuyruklu, akrep (DS, C.VIII, s.3020); anadan doğma, çırılçıplak (TS, C.I, s.119); avuç açmak, dilenmek (TS, C.I, s.184) gibi ifadeler güzel adlandırma içerisinde şekilsel özellikler gösteren ifadelerden bazılarıdır. Güzel adlandırma gibi argoda da söylenmesi uygun olmayan tabu kavramların şekilsel özellikleriyle karşımıza çıktığı görülür. Servi altı (mezar, gömüt), kaldırım kuşu (kaldırım, sokak, durak gibi yerleri kendisine iş yeri edinen hırsız, yan kesici; sokak fahişesi, müşterisini sokakta bulmayı alışkanlık edinmiş fahişe), içeri düşmek (hapse girmek, ceza evine konulmak) gibi sözler argo olmakla birlikte güzel adlandırma sınırları içerisinde değerlendirilebilecek ifadelerdir. Halkın gündelik hayatında belirli nesne ve hareketlerin dile getirilmesi, duygu ve düşüncelerin belirtilmesi sırasında, bu unsurların dış yapıları, görünümleri argo ifadelerde öne çıkar. Bu ifadelerde kişinin dış görünüşü ile birtakım varlık ve eşyalar arasında kurulan benzerliklerden faydalanılır. Bu benzetmelerde güzel adlandırmalarda temel kaygıyı oluşturan güzellik ve estetik kaygısı yer almaz. Argocu oldukça sade, yalın, doğal bir mantıkla ve çok rahat bir şekilde hiç sakınmadan bu benzetmelerden yararlanır. “Böylece bazı insanların özellikle bazı organlarının veya vücutlarının bazı bölümlerinin dış yapıları, yeryüzündeki bazı bitkilerin meyve veya ürünlerinin görünümlerine dayanan biçimsel özellikleriyle ilişkilendirilmek yoluyla yeni anlamlar kazandırılmış birçok kelime argoya katılmıştır.”19 Ceza evinin güzel adlandırmada en fazla kabul gören karşılığı “içeri” sözcüğüdür. “ceza evi” (TS, C.II, s.1334) için kullanılan güzel adlandırmalar içerisinde bakış açısından kaynaklanan ifade zıtlığı görülmemektedir. Bu sözcüğün argodaki karşılıkları arasında hem “aslan yatağı” (BAS, s.45) hem de “it deliği” (BAS, s.153) karşılığının bulunması, söz konusu olan ifade zıtlığının bir göstergesidir. Güzel adlandırmayı argodan ayırabilmenin en önemli yolu toplumsal hassasiyeti bilmektir. Dinleyiciyi kırmamak, üzmemek, iğrendirmemek; konuşmacıyı toplumdan soyutlamamak için yasak olan kelimenin veya kelime grubunun yerine kullanılan bütün ifadeler güzel adlandırma kapsamındadır.
19

Halil Ersoylu; Türk Argosu Üzerinde ncelemeler, Leyla ile Mecnun Yayıncılık, stanbul 2004, s. 50

17

3. GÜZEL ADLANDIRMA LE EDEBÎ SANATLAR ARASINDAK

LG

Bir nesneyi veya olayı daha farklı bir isimle, farklı sözlerle güzel ifade etmek kaygısıyla yapılan güzel adlandırma, eski eserlerin bir kısmında edebî sanatlar arasında yer alır.20 Güzel adlandırmalarda bazen, varlık veya olayı ifade için başka dillerdeki karşılıkları olan alıntı kelimelerden faydalanılır. Bir kısım güzel adlandırmalarda kullanılan kelimeler, dilde başka bir anlamla yer almaz, sadece yaygın ismi söylenmeyen nesneyi karşılar, ya da o nesnenin adı yerine kullanılırlar. Ancak söylenmeyen kelimenin yerini tutan bu söz veya sözcüklerden bir kısmının cümle içinde yeni bir anlam kazanmaları söz konusudur. Bu tür güzel adlandırmalarda benzetme, kinaye, mecazlı ifade gibi diğer bir takım edebî sanatlardan yararlanılır. Yeni bir anlam kazanmış bu kelimelerde, yeni anlamla kelimenin asıl anlamı arasında bir takım ilgiler, benzerlikler bulunur. Dolayısıyla güzel adlandırmalarda benzetme çeşitlerinden açık istiare, mecaz-ı mürsel ve kinaye gibi söz sanatlarına rastlamak mümkündür. Mecâz-ı mürsel, “Bir sözü benzetme amacı gütmeden gerçek anlamı dışında başka bir anlamda kullanma sanatı” diye tanımlanır. Atasözü ve deyimlerde çok rastlanan bu edebî sanata, deyimler halinde görülen güzel adlandırmalarda da sıkça rastlanmaktadır. Hasan Aktaş’ın bu sanat için verdiği örneklerden biri, anlamı güzel adlandırmayla ortaya çıkmış bir kelimedir: “Gözlerinde aksi bir derin hiçin Kanadın yayılmış çırpınmak için Bu kış yolculuk var diyorsa için Beni de beraber al anneciğim” Necip Fazıl Kısakürek Dörtlüğünde “yolculuk” kelimesi, “ölüm” yerine kullanılarak mecâz-ı mürsel sanatı yapılmıştır.21 Sözlüğümüzde yer alan kelimelerden güzel adlandırma için mecâz-ı mürsel sanatı ile yeni bir anlam kazanmış olan kelimelerden bir kaçı şunlardır: Evraksız: Namussuz, şerefsiz
20 21

Süleyman Fehmi, age. Hasan Aktaş, Edebî Sanatlar, mge Kitap evi, Konya 2002, s. 38 - 41

18

Acı yer: Ölü evi Açık ağız: Geveze Fırlama: Piç Ar damarı yırtılmak: Utanmamak, terbiyesizlik etmek Ahiret uykusu: Ölüm Güzel adlandırma amacıyla oluşturulmuş, yani yeni bir anlam kazandırılmış kelimelerin bir kısmında da edebî sanatlardan kinaye sanatı görülmektedir. Kinaye, benzetme amacı taşımadan hem gerçek, hem de mecâzî anlamla kullanılan bir kelimenin söz içinde daha çok mecâzî anlamıyla yer almasıdır.22 Örtmece kelimelerde söz içinde kelimeye yüklenen asıl anlam yeni anlamdır ki bu anlam kelimenin mecaz anlamıdır. Kelimenin asıl anlamı kaybolmasa bile, kastedilen anlam kesinlikle yerini tuttuğu kelimenin anlamıdır. Güzel adlandırmalardan; “Alkışçı: Dalkavuk Algı: Rüşvet Allanmak: Sarkıntılık etmek Antika: Garip, tuhaf Arkadaş: Eş Atıcı: Asılsız konuşan Eli uzun: Hırsız” gibi kelimeler kinaye sanatına örnek olarak verilebilecek kelimelerin bir kısmıdır. Güzel adlandırmalarda kelimelere yeni bir anlam kazandırılırken, söz konusu nesne, durum veya olayı adlandıran kelimenin gerçek anlamı arasındaki benzerlikten faydalanılır. Dolayısıyla edebî sanat olarak bu ifadelerde daha çok benzetme sanatları bulunur. Bu benzetmeler de benzetmenin gelişmiş şekli olan ve sadece benzeyenle yapılmaktadır. Açık istiare denilen bu edebî sanat klasik şiirimizdeki mazmunlarda da görülür. “Benzeyen unsurun isminin, benzetilen ismin yerini tutacak şekilde kullanılması” denebilecek bu edebî sanatın tanımı, güzel adlandırmaların tanımına da büyük yakınlık gösterir. Sözlüğümüzde yer alan kelimelerden açık istiare sanatı taşıyan sözcüklerden bir kısmı şunlardır:
22

Hasan Aktaş, age., s. 42 - 46

19

20 . bu bölümde güzel adlandırmalarda en çok kinaye. kaba davranışlarda bulunmak Bu edebî sanatların dışında bir kısım güzel adlandırmaların bünyesinde diğer benzetme çeşitleri olan edebî sanatları taşıyan güzel adlandırma örneklerini tespit etmek de mümkündür. mecâz-ı mürsel ve açık istiare edebî sanatlarının görüldüğünü tespit ederek bunlara birkaç örnek vermeyi yeterli görüyoruz. işe yaramayan Çiğleşmek: Yersiz. Çalışmamızın temel amacını oluşturmadığı için.Ayaz: Kel Batkın: Müflis Boş: Cahil.

1. güzelağrı (DS. 2. s. s.VI.VI. Hastalıklarla lgili Güzel Adlandırmalar Korkuyla lgili Güzel Adlandırmalar Ahlâkî Değerlerle lgili Güzel Adlandırmalar nançla lgili Güzel Adlandırmalar Kusurları Gizlemeye Bağlı Güzel Adlandırmalar ve yapılış sebeplerini şu başlıklar altında 1. C. C. C. s. BÖLÜM 1. 5. sütçe (DS. Bu tür kelimeler insanları korku ve üzüntüye sevk edebileceği için bu kelimelerin yerine dolaylı yoldan hastalığı ifade eden kelimeler kullanılmalıdır.VIII. 3.VI. C. 21 .2178).2537). Tüberküloz ve cüzzam gibi bazı terimler bulaşıcı hastalık olmalarından dolayı kullanımları kısıtlanmış kelimelerdir.2243). C. akarca (DS.I. s.3726).X.2732). s. s. Örneğin “verem” yerine halk arasında birçok örtülü ifade kullanılmaktadır: “adı belirsiz (DS.II. C.I. HASTALIKLARLA LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Hastalıklarla ilgili güzel adlandırmalar daha çok tedavisi olmayan ya da tedavisi uzun süreli olan hastalıklar için kullanılır. Güzel adlandırmanın yapısında olan naziklik ya da dolaylı yoldan ifade etme hastalıklar için de kabul görür ve yıpratıcı olmaz. ince ağrı (DS. kel hastalık (DS. s.1392). 1. 4. gelincik (DS. C.1979).139). kurudan (DS. GÜZEL ADLANDIRMANIN ORTAYA ÇIKIŞ SEBEPLER Güzel adlandırmanın yapıldığı yerleri inceleyebiliriz: 1. s. ince hastalık (TS. 1.1. C. s.3011). tüberküloz (TS.VIII. s. C. Hastalık adının söylenmemesi ya da güzel adlandırmayla ifade edilmesi hastanın düşüncesinin farklı yöne kaymasına sebep olur. gözel hastalık (DS.VII.66). C.

417)” sözcükleri “verem” yerine kullanılan güzel adlandırma örnekleridir.XI.”24 23 Yüksel Ersan.2870). 92 24 Ümit Söylemez.I.VIII. agt.XI. Ankara 2000. s.C. C. yaşadığı üzüntü sonucu geçen yıl iki gözünü de kaybetti. s. C. C. Doktora Tezi. s. Doktorlar kanser kelimesini kullanmak yerine “tümör”.IV. s.VIII. Kanser yerine “incitme beni (TS. C. öpke avrûu (DS.IX.”23 Yukarıdaki ifadede geçen “amansız hastalık” kanser yerine kullanılan güzel adlandırma örneğidir. s. özellikle veremle ilgili güzel adlandırma örneklerine yazılı basınımızda sıkça rastlarız. Bu mutluluk. s.2983). ayığ (DS. s. s.2943). C. Güzel adlandırma bazı hastalıklarda kibarlık gerekçesiyle ortaya çıkar. kif (DS.X. adı batası (DS. Güzel adlandırma bu yönüyle korkulu ve üzücü bir durumu hafifletici etkisiyle karşımıza çıkar. “Toprağa vermek” sözünde ise ölüm ve ölmek sözcüklerinden kaçınıldığı için olumsuz etkiyi hafifletici bir durum söz konusudur. Hatice Çelmen’in yakalandığı amansız hastalığa yenik düşmesine kadar sürdü. s. C.3343). s. Çelmen eşiyle mutlu bir 24 yıl geçirdi. C. Eşini toprağa verdikten sonra kendini evine hapseden Sinan Çelmen. Hastalıklarla ilgili bazı gazetelerde yer alan güzel adlandırmalar şu şekildedir: “Çok sevdiği eşinin ölümünden sonra evine kapanan ve dört yıldır hiç dışarı çıkmayan Siverekli Sinan Çelmen (50) üzüntüden kör oldu. Hastalıklarla.II. s.4246)” şeklinde adlandırılır. s. Alltagssprache und in den Fachsprachen Der Politik. s. Aynı cümle içerisinde geçen “hastalığa yenik düşmek” “ölmek” sözcüğünü karşılayan örtülü bir ifadedir. Hacettepe Üniveristesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.VIII. C.IX.. C. “hücre büyümesi”. s. C. şerbetleme (DS.65). yeyilme (DS. külleme (DS. Örneğin “frengi” hastalığı “kötü yara (DS.I. 75 22 .3030).3347). Der Internationalen Bezıehungen und Des Gesundhcıtswesens Im Deutschen und Türkıschen. örken (DS.4260)” denmesi de kanser hastalığının üzücü durumunu az da olsa hafifletici bir ifade olur. C. “atipik hücre çoğalması” ifadelerini kullanarak hastalığın daha katlanılabilir olacağı inancındadır. Edebe aykırı ve utandırıcı bazı hastalıkları dolaylı yoldan ifade etmeye çabalarız.3762).1394). yenirce (DS.

III. Bağışıklama uzmanı Prof. bakteriyoloji ve enfeksiyon hastalıklarında da çığır açtı.3303).“Tüberkülozun tarihçesi bir bakıma insanlığın. s.2943) sözcüğü sıklıkla kullanılan tıp terimi olarak güzel adlandırma şeklinde karşımıza çıkmaktadır. s. tıbbın tarihçesi gibidir. bu oranın sıfır ile yüzde 80 arasında olduğunun yaygın kanı olduğunu belirtti. 93 Yüksel Ersan. nme inmek.207). s. Çalınmak sözcüğüyle birlikte “değiştirme” sözcüğünde de korku ve inancın güzel adlandırmalardaki etkisini görebiliriz.. ölmek üzere olan bir hastanın dili peltekleşmek (DS.. gürbüz ve sağlam bir çocuğun birden bire zayıflayarak tanınmayacak hale gelmesi (Şeytanın değiştirdiğine 25 26 Yüksel Ersan. deli olmak. C.1055) gibi anlamları olan “çalınmak” sözcüğünde korku ve inanca dayalı örtülü ifadelerin en güzel örneklerden birini görebiliriz. oynatmak (DS. C. Raşitizm hastalığı. Dr. s. s. Korkuyla birlikte inancın da sebep olduğu güzel adlandırmalardan biri de “çalınmak” sözcüğüdür. Bazı hastalıklarda korku ve hurafelerin sebep olduğu güzel adlandırma olayı görülmektedir. dışarlık (DS.X. CA. C. agt.I.IV. 91 23 .1473)” gibi adlandırmalar korku ve hurafelerin sebep olduğu örtülü ifadelerdir. bazı çevrelerin Tüberküloz aşısının etkinlik oranını tartıştığını.”25 Yukarıdaki paragrafta “verem” yerine “ince hastalık” la birlikte “tüberkülozun” da kullanıldığını görüyoruz. s. s. Bazı hastalıklar için kullanılan terimsel ifadeler halk arasında yaygınlık göstermektedir. enfeksiyon” gibi terimler toplum tarafından kabul gören güzel adlandırmalardır.”26 “Verem” yerine kullanılan “tüberküloz” (TS. C. C. “Cerrahpaşa Tıp Fakültesi’nin “Sürekli Tıp Eğitimi Sempozyumu” çerçevesinde düzenlediği “Çocuk ve Erişkinde Bağışıklama Sempozyumu”nda konuşan uzmanlar çocukların yüzde 90’ının aşılanması halinde hastalıklara karşı tam koruma sağlanacağını vurguladı. Doktorlar arasında kullanılan “tüberküloz. C.111). cin çarpmak. hepatit. Özellikle sara hastalığı için bu tür kullanımlar yaygındır. agt. s. 1882’de Koch’un basili tanımlaması sadece umutsuz ince hastalığın tedavisinde önemli bir adım olmadı.IX.I. C.IV. “Sara” yerine kullanılan “al basma (DS. tutalga (DS. Necla Akkaya. ağrı tutmak (DS. s. hemoroid.3998).

sıraca.280).65 : Verem. akıl hastası için kullanılan “çalınmak” sözcüğünün oluşum sebebini bazen hastalıktan çok inanca bağlayabiliriz. nsanlar birbirlerini rahatsız etmemek. s. s.II. üzmemek için “hasta” sözcüğü yerine “rahatsız” veya “kendini iyi hissetmemek” gibi ifadeleri kullanırlar.I. s. C. C. Bu tür güzel adlandırmalar görgü ve nezaket anlayışımızın sonucudur. Güzel adlandırmaların sınırlarını belirlemek. s. Tespit ettiğimiz kelime veya deyim halindeki güzel adlandırmalardan hastalıklarla ilgili olan güzel adlandırmalar şunlardır: adı batası adı bellisiz : Köstebek de denilen çıban.4328) gibi güzel adlandırmalar daha çok tercih edilir ve bu sözcükler “hamile” sözcüğüne göre daha nazik ve kibar bir söyleyiş şekli olarak kabul görür.751) sözcükleri kullanılır.X. C. ağır ayaklı (DS. C.1425) daha çok tercih edilir. C.1402) sözcüğünün güzel adlandırma olarak kabul görmesinde korkudan çok inancın rolü vardır. inanç ve ahlâkî düşünceyle de ilgili olabiliyor. DS. Hastalıklarla ilgili veya bir hastalığın ismini söylememek için kullanılan bir güzel adlandırma aynı zamanda korku. Örneğin Türkçede “kusmak” yerine “istifrağ etmek” (TS. s. C. kemik veremi.II.I. yüklü (DS. bozguna düşmek (DS. s. C. Örneğin. “Hastalığınız nedir?” ya da “Ağrınız var mı?“ gibi cümlelerin yerine “Herhangi bir rahatsızlık hissediyor musunuz?” veya “Rahatsızlığınız nedir?” gibi cümleler kullanırlar. C. hangi sözcüğün veya söz öbeğinin ne tür bir güzel adlandırma olduğuna karar vermek bazen çok güç olabiliyor. Bu sözcüğün anlamını “cin çarpmak” la ilişkilendirdiğimiz zaman inançla birlikte korkunun etkisini de bu güzel adlandırmanın ortaya çıkış sebepleri arasında görebiliriz.I. s.II. Doktorlar da bu tür güzel adlandırmaları kullanırlar. bozgun (DS. Onun yerine kullanılan “bebek beklemek (TS.inanılır. C. s.IV. Deli.XI. “ishal” sözcüğü yerine “sürgün (DS.XII. Türkçede “hamile olmak” tercih edilen bir ifade şekli değildir.751). Türkçede hamile kadın için kullanılan birçok nazik ve kibar ifade tarzı vardır. s.4407).66 24 .3720). DS.) anlamlarına gelen “değiştirme” (DS. s. C.

4) Deri veremi. loğusa humması. C.I. s. DS. C.I.276 değiştirme : 1) Raşitizm hastalığı. şımarıklık. 3) Sonradan görmelerdeki gurur. s. DS. s. DS.IV.66 : Sara hastalığına yakalanmak.207 alınmış alkın ayığ büyük öksürük can alıcı çiçek : Felçli. s. C. s. DS. TS. C.421 2) Azrail. s. DS. s.680. C. 5) Domuz. s. DS. şeker.65 : Üzerine düştüğü konudan başka bir şey düşünemez olmak.I. fistül.IV. 3) Yılan. C.II.adını eller alsın ağrı tutmak ağrı akarca : 1) Müzmin yara.139 akıl hastalığı aklını bozmak al basma : Delilik. s. C.XII.68 : 1) Loğusa kadınlarda görülen bir hastalık. C. delirmek. DS. C. ağır ve bulaşıcı bir hastalık. C.220 : Kötürüm. s. s. sıraca. s.I.III. TS. DS. C.417 : Boğmaca. s.111 : Tifo.1402 diyabet dönük dutargalı : Şeker hastalığı. C. : Cüzzam hastalığı. DS.I. DS.I.109 : 1) Kemik veremi. C. inme inmiş. 3) Daima akan çıban.535 Dedim ucadan. 5) Bel soğukluğu. Allah seni gurtarsın. s.213 : Verem. C. C.I. kahredici.833 : 1) Öldürücü. s. C.1586 : Saralı. Çiçehden gızılcadan K A.4488 25 .I. 2) Sara hastalığı. s. s. TS. TS. DS. (Şeytanın değiştirdiğine inanılır.I. TS. s. cinnet. cüzzam. C.I. C.I. sarası olan. 2) Oğlanlık da denilen ateşli bir çocuk hastalığı. 2) Gürbüz ve sağlam bir çocuğun birden bire zayıflayarak tanınmayacak hale gelmesi. 2) Bulaşıcı beyin hastalığı (hayvanlarda).854 : rinli kabarcıklar dökerek yüzde izler bırakan ateşli. s. DS. kibir.I. 4) Akrep. 3) Öldürücü hastalık.I.) DS. Sesin çıhmaz bacadan.

DS. DS. peri.engi engin : 1) Nezle. s.VII.VI.2559 : Üzüntüden olan sinir hastalığı.II.V. DS. s. s. s. C. 8) Süt çocuklarında görülen öldürücü bir çeşit hastalık. s. DS. C. TS. s.VII. DS. C.VI. TS.2178 : Karasevda denilen akıl hastalığı. 4) Arpacık denilen bir çeşit göz hastalığı. DS. C.VII.1979 9) Bir çeşit mantar. s. 3) Sancı. fenâ.VII. cin. C. C.1755 gelincik : 1) Verem. DS.1091 hıcılayık hınam içağrısı ileze ili ince ağrı ince hastalık incitme beni inme issice kabaram : Boğmaca.1392 : Kanser hastalığı. 3) Yılancık hastalığı.2243 : 1) Kötü. DS. s. 3) Anormal hastalıklara veya kanserli urlara verilen isim. C. s.VI. C.2180 : Verem hastalığı. C. DS.1753 : 1) Diş nezlesi. ağrı. 2) Kalp hastalığı. müfsid.1980 : Kolera hastalığı.VI. 2) Bademcik iltihabı. C. s.II. DS. DS. s. s.VII.VI.V. 5) Böbrek hastalığı. durumu ölüme yakın olan (kimse). 4) Felç. TS.2362 : Dizanteri ya da kolera hastalığı. C.1400 : Verem.VI. s.VI. C. hastalıklı. s. DS.2113 : Verem. s. 6) Lenfa düğümü iltihabı. s. fâsid. s. C.1394 : Felç. DS. nüzul. bir çeşit delilik.2581 26 . C. C. C. TS. C. DS. 7) Yüzde olan bir çeşit çıban. 2) Kötülük eden. s.2356 : Kemik veremi. s. DS.VII. boyun sıracası. s. DS. s.2522 : Verem.1980 gelincikleme göğertme gözel hastalık gözenti güzelağrı habis : Heyecandan ileri gelen bir çeşit sinir hastalığı. 3) Ağır hasta.VII. C. C.VIII. C. C. DS.II.2503 : Veremli.2537 : Akciğer veremi.II. alçak. 2) Genellikle çene altının ve yüzün şişmesiyle beliren hastalık.2521 : Hayâlet. kalp hastalığı.

III.1993 paryandı perde inmek punta seçime : Kızamık hastalığı. DS. DS. s. C.2289 : Zatürree hastalığı. DS. DS. s.IX.3011 : Verem hastalığı.VIII. C. ağız ve boğaz çevresinde ortaya çıkan.2654 : Verem.X.3030 : Cüzzam. s. s. C.2864 : Frengi hastalığı. DS. DS.VIII. 2) Difteri.VIII. C. s. s.VIII. DS.3013 : Dizanteri.2880 : Kızamık hastalığı. DS. kan çıbanı. dil.IX. s.IX.3295 : Süreğen öksürüklü. C.2983 : Romatizma. C. DS.III. s. C. s. C.2870 : Kolera hastalığı. s. s. DS.IX. kötürüm.3016 : Frengi hastalığı. C. DS. DS. C. DS.VIII. s. s. difteri. C. s. iltihaplı bir mantar hastalığı. s.VIII.1854 : lletli.VIII. C. C.VIII. s. TS. C. C. s. aft. göz görmez olmak.3343 : Rüşvet. DS.2956 : Frengi. hasta.IX. DS. belsoğukluğu gibi hastalık. bronşitli.VIII. pamuğa benzer.VIII.III. DS.2732 : Sıtma. C.3564 27 .2651 : Kuşpalazı. DS. C.TS.IX. s. C. DS. C. DS. 2) Bir çeşit çiçek hastalığı. s.karamübarek karabakma karayatalığ kel hastalık kızdırma kızılcık kif kirli paçavra köme kötü yara kuruyel kuruburu kurudan kusah kuşkuyruğu külleme lepra malûl oturag öğkenli öpke avruu örde örken pamukçuk : Şirpençe.2862 : 1) Kızamık hastalığı. C.VIII.3011 : Kolera.3347 : Daha çok bebeklerde görülen. C.IX. C. DS. C.3315 : Verem.1894 : Kötürüm.III. hastalıklı. C. s. s.VIII. DS. s. C. TS.2252 miskin hastalığı (illeti) : Cüzzam. TS. s. C. s. s.VIII.4573 : 1) Büyük çıban. s. sakat. s. DS.VIII. C.3486 : Frengi. TS. 2) Öksürük. s.VIII.3344 : 1) Verem hastalığı. s. DS.2637 : Tifo hastalığı. C.3403 : Katarakt olmak. C.XII. DS.III.

4) Zatürree.4246 : Kanser. C. DS.2474 : Şarbon hastalığı. 4001 : Verem. C. DS. TS. 2) Akciğer hastalığı.3619 : 1) Humma. DS.3675 : Tifo.3893 : Koltuk altında çıkan kan çıbanı. s. s. s. s. DS.4753 : 1) Tifo. s. s.X.sedef hastalığı sırtı yarma sökel ter terleme terletme tilkiburnu topaç topak töker tutaklık tutalga tutulmak tüberküloz uzunöksürük üşütme vahıtsız yatağan yatalık yenirce yeyilme yıldırım yumrucak zührevi : Sedefi andıran pulcukların belirmesiyle ortaya çıkan bir deri hastalığı. C.3998 : Felç olmak. 3) Cüzzam.4768 2) Kabakulak.XI.2943 : Boğmaca. felç. C. 2) Zatülcenp.XII. 5) Öldürücü grip. DS. s.s.IV.X. DS. DS. C.4267 : Veba.X. s. DS. C. s.X. DS. DS. 4) Sakat.XI.XI. C. C. 2) Şirpençe. DS. s. DS. TS.X.3962 : Kötürüm.3979 : Sara hastalığı. DS. C. s.4316 : Frengi ve bel soğukluğu gibi cinsi münasebetlerle bulaşan (hastalık). C. DS. s. s.X. C. C. C. C.4078 : 1) Hasta. s.4801 : nme. s. s. C. C.3336 28 . 2) Yoksul.XI. DS. C. s. C. DS.XI.IV. 3) Humma. s.4775 : Sara hastalığı.IV.XI.XII. C. DS.XII. DS.XII. C. 2) Tifo.X. s.3888 : 1) Tifo.X.XII.X.4260 : nme. s. 2) Tifo. s.3961 : 1) Bir çeşit çıban. 3) Zatürree. DS. DS. s. ateşli bir hastalık.4199 : 1) Frengi.X. C. C. C. s. C. 3) Zatülcenp.4816 : 1) Humma ve benzeri ateşli hastalık. TS.4053 : Zatürree. DS. felç. s.3931 : Kötürüm. DS.XI. C.

teccel. s. Azrail için kullanılan “alıcı. Bu sözcüğün Azrail sözcüğü 27 Işıl nce Özyıldırım. bazı duygu ve düşünceleri ifade etmek. s. Dil. Milli Eğitim Basımevi. can alıcı. “Türkçe’de örtmece sözlükler üzerine bir araştırma”. güzel. “Tabu sözcüğü aslında Polonezce bir sözcük olup “yasak olan” veya “kaçınılan şey” anlamında kullanılmaktaydı. diğer yandan “esrarengiz”. C. Dil Dergisi. “tehlikeli” ve “belirsiz” anlamlarında kullanılmaktadır. 1021 29 . S. “yasak”. Bazı kavram ve nesnelerin varlıkları kabul edilse bile söylenmesi hoş karşılanmaz. latif”28 şeklimdedir. Korkuyla ilgili tabular beraberinde korkuyla ilgili güzel adlandırmaları getirmektedir. Dinî inanışa göre kötü ruhların başı olarak nitelenen varlık olan “şeytan” sözcüğü yerine “iblis. 2.II. “tanrıya adanmış” anlamları olan “tabu”. KORKUYLA LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Korkunun sebep olduğu güzel adlandırmalar genellikle “ölüm” kavramıyla ilgilidir. ahlâkî düşünceyle ilgili tabular ve üzüntüye sebep olan kavramlarla ilgili tabular. 1. 50. semavi. Ullmann ise günümüzde “tabu” sözcüğünün anlamının iki zıt yönde algılandığını vurgulamaktadır. stanbul 2002. gökçe” ifadeleri içerisinde “gökçe” sözcüğünün anlamı “gökle ilgili. albız. maviye çalar renk. Tabu kavramları ifade etmenin yollarından biri de güzel adlandırmadır. Bununla birlikte hayatını kaybeden kişiye saygı duymak veya hayatını kaybeden kişinin yakınlarının üzülmesine sebep olmamak için böyle bir kavramın ifade edilmesinde güzel adlandırma yoluna gidilmektedir. 16 28 Türkçe Sözlük.1. elbiz” gibi ifadeler kullanılmaktadır. Ölüm kavramını ifade eden güzel adlandırmaların temelinde korku ve inanç yatmaktadır. mekir nekir.”27 Tabu sayılan kavramları üç grupta değerlendirmek mümkündür: Korkuyla ilgili tabular. Aralık 1996. bazılarını ise gizlemek amacıyla kullanılmaktadır. Söylenmesi hoş karşılanmayan veya yasak kabul edilen kavramlar “tabu” olarak görülür. Bir yandan “kutsal”.

C. s. Korkunun inanca bağlılığı sadece dinî konularla ilgili değildir. “güzelce” gibi adları da vardır.1324). “mal kadını” gibi adlar verilmesi.4019).1963). Korkuyla ilgili güzel adlandırmaların temelinde inanç yer alır. şeytan. C. cin gibi sözcüklerin güzel adlandırmaya konu olmasının sebebini inanca bağlayabiliriz. C. “mal gelini”. s.XI. obur (DS.VII. Türklerde de böyle bir inanışın eskiden beri var olduğunu bugün Anadolu’nun kuzey bölgelerinde arıya “arı sineği” denilmesinden anlıyoruz. agm. Azrail. mekir nekir (DS. hortlak” sözcükleri yerine “ubur (DS.X.”29 Biz bu araştırmamızda uğursuzluk kavramının inançla ilgili olduğunu düşünerek uğursuz sayılan hayvanlar için kullanılan güzel adlandırmaları inançla ilgili güzel adlandırmalar grubuna dahil ettik.3261). C.3356). s. gezer (DS.yerine kullanılan bir güzel adlandırma oluşunun sebebini korkudan çok toplumun inancına bağlayabiliriz.4036). s.XI. uğursuz sayıldığı için “gelincik” gibi güzel bir adla alınan hayvanın Anadolu ağızlarında “gelin kadın” . ürküldüğü. C. geçkin (DS. C. öşek (DS.II. C. Örneğin.IX. C. Ayrıca “cadı. s.2419)” sözcükleri tercih edilmektedir.. s. iblis (TS. C. C. “Korkudan kaynaklanan güzel adlandırmalar yalnızca dinî konularla sınırlı kalmamakta aynı zamanda korkulan veya uğursuz sayılan bazı hayvanlar için de kullanılmaktadır. Birçok dilde tabu olan hayvanlardan biri de “arı” dır.4590).VII.4781)” sözcükleri kullanılmaktadır.VI. Türkçede “cin” sözcüğü yerine “umacı (DS. uçuk (DS. C. Aynı şekilde. C.XII. s. öldürücü bir böcek türüne “karadul”. s. s. Üçok’a göre. 29 Işıl nce Özyıldırım.3559).2022).IX.2522). s. 18 30 . hotik (DS. s. şeytan cin gibi varlıkların olduğuna inanmayan kimseler için bu kavramlar korku yaratmaz ve dolayısıyla böyle bir inanca sahip olmayanlar bu tür sözcükleri kullanmaktan kaçınmazlar.XII.VI. Azrail. Türkçe’ de “baykuş” denilen kuşa Anadolu’da “hayırlı kuş”. yırtıcı bir kuşa “akbaba” adı verilmesi de örtmece sözcük örnekleridir. ili (DS. yılanın bazı yörelerde “şerbetli sürüngen” olarak anılması. s. s. sayıp (DS.

C. s.185 dağdagezen (dağdaki) : 1) Kurt. Sözlüğümüze dahil ettiğimiz kelime ve deyimler arasında korkuyla ilgili olduğunu düşündüğümüz güzel adlandırma örnekleri şunlardır. Bunların dışında yengeç için “adı kötü. DS.V. DS. Örneğin “yılan” için “evren (DS. DS.I.Uğursuz sayılan hayvanların dışında inançtan kaynaklanmayan bir korku duyulan hayvanlar için kullanılan örtülü ifadeleri bu grup içerisinde değerlendirdik.749 el çekmek elbiz engebe esiren : Ölmek. dağdagezen. C. C.4053). Akrep için kullanılan güzel adlandırmalar içerisinde “altıboğumlu. s. ferik.V. DS. Yılan gibi akrebin de insanlar için ölüme sebep olabilecek bir hayvan olmasından dolayı örtülü ifadeleri mevcuttur. hınzır.432 : Kefen.I. kehten bakan” . C. düşman. s. TS. C.III.III. s.4790). s. s.854 : Tabut. 2) Şeytan. C. s. gısdırgaç”.223 : Birdenbire ölmek. C. s. s. DS. devasız hastalık. C. 3) Öldürücü hastalık. zelzele.I. C. s. s.1782 31 .V.I. kahredici. toprağa kavuşmak. slamiyete göre isminin anılması hoş karşılanmayan “domuz” sözcüğünü inançla ilgili güzel adlandırmalara dahil edebiliriz. kuyruklu. DS. TS. DS.280 : Birdenbire bayılmak. DS. TS.XI. s. kurt için “dağdaki” şeklinde güzel adlandırmalar mevcuttur. 2) Domuz.1324 dünyaya gözlerini kapamak(yummak) : Ölmek. s.4250)” şeklinde güzel adlandırmalar kullanılmaktadır. C.XII. uzunböcü (DS. uzun (DS. alıcı Allah emri ansızına uğramak atılıp gitmek can alıcı cansız at çadır : 1) Azrail. Bu güzel adlandırmalar insanlara zararı dokunabilecek görünüm itibariyle korkulan hayvanlar için kullanılır. gara canavar. ölmek. C.III.1032 bir avuç toprak olmak : Ölmek.804 : 1) Sümüklü böcek. C.I.1813). C. TS. C. TS.421 2) Azrail. C.749 dünyaya vedâ etmek : Ölmek. gaban. yerdegezen (DS. s. s. C.I. s. TS. s. DS. s. C. C. s.1704 : Felaket.369 : 1) Öldürücü. C.1752 : Kuduz köpek. C. domuz için “adıyaman.I.I. terkili” ifadelerini görebiliriz.I. 2) Öldürücü. DS. s.XI.I.215 : Deprem.V.

3308 ruhunu teslim etmek : Can vermek.II. TS. s. idam etmek. DS.2201. C. C.2074 : Ölmek.2907 32 .VIII.2380 salaca sallandırmak sallantı sarıoğlan : 1) Tabut.IV.1465 : Ölüm. s. DS.VIII.II. C.XII. zararlı hayvanlar. s. C. TS. C. s. s. kabir. s.4672 kara toprağa aş olmak : Mezara girmek. DS. C.2325 : Mezarlık. s. DS.4535 : Mezar. TS.IX. ölmek. ölmek. C. s. ölmek.II. ecel.evran [evren] ferik gidergelmez göcemek : Büyük yılan. TS.1467 : Mezarlık. C.1197 hayatıyla ödemek hece taşı hıdırlık irtihâl kabir kabristan karadeve karadam karayazı karayer karayol kuyruklu lahit öcü : Hayatına mal olmak. C. s. C. C. s. s.V. C. vefat. 3) Tutukevi. s.VII.XII. umacı. s. 2) (kadınlar için) Doğum vakti gelmek. s. kara toprak.1049 günleri sayılı (olmak ) : Bir kimsenin ölümü yakın (olmak). s. eceli gelmek. TS. TS.1846 : Ölüm.II.IX. TS.VII. domuz vb. s.1073 günü yetmek (gelmek) : 1) Vâdesi tamam olmak. s. s. C.XII. C. s. gömülmek. C. 2) Ölü. C.III. s. DS. DS.1415 : Mezar. DS. DS. C. C. C. TS.4666 : Akrep.2119 gözü toprağa bakmak: Ölmek üzere olmak. DS. TS. s. C.2357 : Dünyadan âhirete göçme. C.3020 : Mezar.1198 : Mezar taşı. sonu gelmek.III. DS. s.III.XII.II. TS. C. ölüm. C.2427 : Deprem DS. TS.1547 : Ölüm. s. sin.VI. s. C. C.2641 : Ölüm. TS. s.2655 : Akrep. TS.VI.1074 hayata gözlerini yummak (kapamak) : Ölmek. toprak. DS.1813 : Sarı akrep. C.V.VIII. s. sanduka. s.IV.II. DS.VIII. DS. DS. C. sin. C. s. C. TS.2642 : Mezar.3308 2) Çocukları korkutmak için uydurulmuş hayali yaratık. s.II.II. DS. s. ölmek. C.4664 : Asmak.1841 : 1) Kurt.II.

s. C.XI. s.4753 : Ölümü yakın görülmek.IV.2907 : Hortlak. s. C. DS.4250 1. C. C. C. s.XII. TS. ömrü sona ermek. Kaba yada iğrenç sayılabilecek sözcüklerin örtülü bir 33 . 2) Hastalığa tutulmak. toprağa karışmak.3861 : Akrep.IV. şeytana çarpılmak. 1. C. DS. DS. TS. s. peri örneği.IV. DS. C. s.XII.2907 : Gömülmek. C. s.XI. cinsellik.3036 : Darağacı. faiz. TS. s. idam sehpası. TS.XII.4026 : Sara.4790 : Yılan. s. ölümü yakın olmak. TS. DS. DS. Bazı doğal vücut fonksiyonları (kusmak. C. DS. DS.XI. s.tabanı genişlemek tef tehlike terkili toprağa bakmak toprağa düşmek toprağa girmek toprak olmak ubur uğrağa gelmek uğrak uğramak umacı uzunböcü uzun uzunöksürük vâdesi gelmek yağlı ip yerdegezen : Ölmek.4026 : 1) Cine. C. DS.X. DS.2907 : Ölmek. dedikodu.X. vücut uzuvları ve yasak ilişkilerle ilgilidir. TS. gömülmüş olmak.4036 :Yılan. s. DS. s. s. cin çarpması. yalan. s. C.XI. meme) dolaylı bir şekilde ifade edilir. korkutan şey. Bunlarla birlikte hırsızlık. yaratık.IV. C.XI. C. C.XI. C. işemek) ve organ adları (kıç. C. s. C.4745 : Deprem.3099 : Yılan. peri tarafından çarpılmak.XI.4053 : Boğmaca. DS.4027 : Cin. s. ölmek. rüşvet gibi kavramların yerine kullanılan örtülü ifadeler de ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalardır. C. C.IV. 3. AHLÂKÎ DEĞERLE LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Güzel adlandırmalar içerisinde büyük bir orana sahip olan ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar daha çok doğal vücut fonksiyonları.4019 : Cin.IV. s.2907 : Ölmek. DS.XI. s.3797 : Kefen. s.4053 : Eceli gelmek. vurulup ölmek.

koket (TS. C. bandırmalı (DS. s. s. ayakçı karısı. s. C. “basen”. ekti. “memişhane” gibi sözcüklerin kullanıldığını görmekteyiz. Cinsellik.1715). “orospu” yerine “hayat kadını”.3976). s. başdan çıkgın (DS. s. C. katkılı. C.347). çalık. “kerhane” yerine “genelev”.4754). “wc”. “kusmak” yerine “istifra etmek”.”30 Edep duygusu güzel adlandırma için zengin bir kaynaktır. ayağı garıncalı. “piç” sözcüğünü doğrudan söylemektense o sözcüğü gülünç ya da alaylı bir yolla ifade etmek ahlâkî açıdan daha uygun görülür. Bu sözcükleri çekinmeden söyleyen kişilerin ahlâkîliği tartışılır.V. C. s.3071).1701). hoşu (DS.I.VII. handan.519). ortaya düşmek (TS. toylun (DS. vesikalı (TS.III. s. C.IV. “küçük su”. emeksiz. C. eli beratlı (DS. s. C.II. Bu sözcükleri doğrudan ifade etmeme ya da dolaylı bir biçimde söyleme insanların ahlâklı olma çabasını göstermektedir. Aynı şekilde “çiş” yerine “ küçük aptes”.2417). s.XII.V. s.II. Bu sözcükler içerisinde argo sözcüklerle benzerlik gösteren ya da argo kabul edilen sözcükler de güzel adlandırma kapsamındadır. “idrar”. C. piç yerine “gayri meşru çocuk”. “Örneğin.XII.X. güvende (DS. ellenmiş dillenmiş (TS. C. s. s.IX. besmelesiz. “meme” yerine “göğüs”.1713).X. “abdesthane”. “dışkı”. 19 34 . “ayakyolu”.biçimde ifade edilmesinde insanların terbiyeli olma çabası yatmaktadır. eksiklik.3564). C. s.I. ayağı bozuk.VI. “kalça” veya “kıç” yerine “kaba et”. Yasak ilişki sonucu doğan çocuk için ise “piç” kelimesi yerine “evlilik dışı çocuk. başı dışarı. C.4446). ters ayakkabı (DS.3114). C. bulduk.822).XII.. C. âlufte. tensuz (DS. yollu” ifadeleri halk arasında daha çok tercih edilmektedir. 30 Işıl nce Özyıldırım. s. “ gaita”.III. C. Toplum tarafından yasaklanmış cinsel ilişki içerisinde olan kadını ifade etmek için güzel adlandırma kullanılmıştır. ara virdi. “çıkarmak” sözcüklerinin kullanılması da aynı çabanın ürünleridir. “oo”.X. C.2240). “kaka” yerine “büyük aptes”. s.2180 TS. agm. C. sümbül. malta (DS. sinek (DS. vücut uzuvları ve tuvalet terimleriyle ilgili olan sözcüklerden doğrudan söz edilmesi toplum tarafından ayıp sayılır. s. s. “yüznumara”. “kabine”. döl.3880). s. s. ekti (DS. kaynaşık. “lavabo”. fırlama. C. aspak (DS. alakırık” şeklinde ifadeler kullanılmaktadır. Örneğin “oruspu“ yerine “seçme (DS.4698).2180). “tuvalet” terimlerini incelediğimizde kaba olarak kabul edilen ve konuya dikkati çeken “helâ” veya “kenef” sözcükleri yerine “tuvalet”.

XI.I. s. s. s. C.VIII. C. C.421). aparmak.4781). can almak (TS. s. araklamak.XI.IX. s. yarışık vermek” . ötürük (DS. “yalan söylemek” yerine “atmak (TS. kara çalmak (TS. C. C.I. s. s. kubuduk (DS. söylenti. kırmacını almak (DS. Çünkü her ikisinin de bir şekilde eylemi ifade etmesine rağmen “aşırmak” sözcüğü genellikle şakacı veya güldürücü bir duygu ile kullanılır. uğru (DS. oğru (DS. aktarmak. C. yemek (DS.I.4080).I.X. götürmek. uyutmak” sözcükleri “çalmak” sözcüğünün suç unsurunu az da olsa hafifletmektedir. C. eli uzun (TS.4199)”. C.2847).4241)” ifadeleri 35 .XI.I. s. işini görmek (TS. türetmek (DS. C. afartmak.4013). s. C. ayyar (TS. işini bitirmek (TS.II. atıcı (TS.VIII. afsunlamak. menedilmek (DS.VIII. s.222).1436). dedikoducu yerine “ağzı kara. mişmişçi. C.II. s.3610)”. ozan. s. C.2425).VII.4020).3007)”.IX. tandırlama (DS.175).3271). “Cânî” sözcüğü yerine “sındırıcı (DS. ıskırtmak.II. Anadolu ağızlarında “hırsız” yerine “arakçı (DS. alaklamak. Türkçede “cânî” ve “öldürmek” kavramıyla ilgili pek çok güzel adlandırma görülmektedir. C.2309). s. C.IV.3360).3819)”. C. s. C.XI.XI. C.VII. C. s.179). s. s. C. s.XII. C. s.X.2989). s.XII. C. laf atmak (DS.Ahlâkî açıdan uygun görülmeyen bir konu ise dedikodudur. C. eli çakır. Dolandırıcılık. öşek. kaydırmak uğrulamak. yaygan.II. katakulli (TS. s.I. avkırmak.I. Aşırmak (izinsiz bir şey almak). s.4052)”. s.1676).1546). C. C. s. yatak (DS. ucu (DS. s. C.I.VIII.4591). çalma ve öldürme gibi suç eylemlerinin isimleri dolaylı olarak söylenilir. kıvırmak (TS. aburgaşık (DS.XI. müzevir” ifadeleri güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır. s. s. “öldürmek” sözcüğü yerine becermek (TS. ütücü (DS.5). s.35). ufatmak (DS. TS. oğurlamah.2833).2988). çalmak kadar zararlı değildir.203). C. s. s. uclamak. C.II.IX.3058). “yalancı” yerine “abacı (DS.134). kıtır atmak (DS. C.294 . C.811).I. s. uçurgan (DS.4027). C. irdelemeyh.3269). Dedikoduyla ve dedikodu yapan kişilerle ilgili çok sayıda güzel adlandırma mevcuttur. “dolandırıcı” yerine “alkaçıcı (DS. s. kubur (DS. hozancı (DS.I.X. “yalan” yerine “hikâye. s.281). Çalmak yerine kullanılan “abartmak.1582).1436). hava vurmak (DS. s. C. s. C.IX.XII. uz (DS. C. C. s. uçurmak. C. guyruhlu. C.I. çakıştırıcı.4782)” şeklinde örtülü ifadeler kullanılmaktadır. s. C. defterini dürmek. s. C. Dedikodu yerine “indir kaldır. oğur (DS. üç kâğıtçı (TS. s. C.

inanç. dövüşken. Bu grup içerisinde değerlendirilen bazı güzel adlandırmalar diğer gruplarla (korku. müzevvir.I. kovcu. 3) Kavgacı.59 : 1) ftiracı.I.163 : Kaçırıcı. s. s. Bu ifadeler kullanım yerine göre argo ya da güzel adlandırma olabilirler. DS.I. 2) Hırsız.I.12 : Korkmaz.I.65 : Bir kişi ve bir aile için kötü şeyler söylemek. 2) Yaygaracı. C. Güzel adlandırmalar toplumdan bağımsız olarak düşünülmemelidir. DS. 2) Kötü. DS.30) ifadesinin kullanılması toplum tarafından daha çok tercih edilir.116 : 1) Ara bozucu. bedavadan geçinen. dolandırıcı. DS. s. s. DS. hastalık. C. Bu gibi ifadeler o kişi için güzel bir adlandırma olur. C.I.118 ağzı yelli akşamcı aktarma alkaçıcı : Yüksekten atan. 5) ftiracı. C.I. s.I.79 : Çalma.I. Örneğin “faiz” ve “rüşvet” için kullanılan güzel adlandırmaların ahlâkî düşünceyle ilgili olmasının sebebi inanca dayanmaktadır. C. s. DS. DS.kullanılmaktadır. Ahlâkî değerle ilgili güzel adlandırma örnekleri: abartmak abdestsiz açıkçı ad çekici ad çekmek ağzı açık ağzı kara : Aşırmak. s. s. s. C. s. övünen. senli-benli. s. Toplumun büyük bir kesimi tarafından tepkiyle karşılanan birinin ölümü için “Allah’ın rahmetine kavuştu” ifadesi güzel adlandırma olarak kabul görmez ve bu ifadeyi kullanan kişiye de büyük bir tepki gösterilir. DS. s. dedikoducu. kusur) ilgili güzel adlandırmalarla ilişkili görülebilir.118 : Her akşam içki içmeyi âdet ve alışkanlık haline getirmiş olan. TS.I. kara haber vermekten hoşlanan kimse.I. sır tutmaz.17 : Beleşçi. çalmak. saygısız. C.65 : 1) Boşboğaz. 4) Yalancı. C.222 36 . çekinmez. DS. Bunun gibi birçok kelime birden fazla gruba dahil edilebilir. C. C. DS. Bu ifadenin yerine “nalları dikti” (BAS. Toplumun büyük bir tepkisine sebep olan “öldürme” eylemi için güzel adlandırma yoluna pek fazla başvurulmamış ve bu eylem istenilmeyen kişilerin ölümü ile sonuçlanınca argo ifadelerden yaralanma yoluna gidilmiştir. geveze. C.

I. DS. C. TS.397 : Birinin ırzına geçmek. DS. DS. C. oynaş. serseri. DS. C. C.119 : Bakire olmayan kız. C.I. C.I. s. DS.II.1045 1) Gelip geçici aşklar peşinden koşan kimse. şakşakçı. s.I. s.284 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak.117 : Çırılçıplak. ayartmak. s.I. TS.I. C.347 : Çalmak. yüzsüz olmak.168 : Asılsız şeyler uydurup söyleyen.I. flört. s. TS. C. ayak takımına yakışır tarzda.175 : Orospu olmak. derbeder.130 arakçı arayışçı aspak aşırmak aşna fişna atıcı ayağa çıkmak başına çökmek : Hırsız. C.III.I.488 baştan çıkmak (çıkarmak) : Kötü yola sapmak.306 : Bir şeyi olduğundan fazla göstermek. DS.349 : ( para için ) Hakkı olmadığı halde kendine mal etmek.I. s.I.I.266 besmelesiz bire bin katmak cebine indirmek çakıştırıcı çapkın : Çocuklar hakkında “piç” manasında kullanılan bir sövme. C. 2) Haylaz.224 : ffetsiz. TS. düşkün kadın. C.alkışçı : Birinin her yaptığını.I. ahlâkı bozulmak.I. TS.253 : Çalmak. dalkavuk. s. her söylediğini beğenip öven. utanç duyulacak şeyleri hiç sıkılmadan yapar olmak. mübâlağa etmek. derbeder kadın. s. C.I. C. C. TS. C. s. s. s. TS.I. s.559 yola sürüklemek. kabul eden ve doğru diye herkese kabul ettirmeye çalışan kimse. C.301 : Temiz olmayan.I. habersiz götürmek.445 : Dedikoducu.294 . C. haşarı. kötü 37 . s.98 allanmak alûfte âmiyâne anadan doğma anasının kızı aparmak : Sarkıntılık etmek. s. TS. kimsenin haberi olmadan alıp götürmek. DS. TS. fitneci.I. s. yalancı. C. TS. s. yaramaz. s. TS. C.I. s. C. C. DS. s.134 : Dedikoducu. C. s. TS. s.112 : Bayağı. s.I. s. C. adice. aşırmak. TS. DS.I.I.165 : Gizli dost. TS. alıp kaçmak.

C.V. TS. C.770 TS.989 38 . şerefsiz (kimse).IV. C. TS.I.V.I. C. C.I. itibardan düşmüş. C. C.1716 : Hırsız.I.614 : Halk dalkavukluğu. C. C. s.822 : 1) Üvey evlat.609 : çki içmek.I.1217 : Doğru yoldan sapma.1813 : Resmî olarak izin verilmiş fuhuş yeri.I. TS. s. işret etmek. C. DS.791 eğri bakmak(eğri gözle bakmak) : Kin.615 : Laf taşıyarak ara açmaya çalışan kimse. s.1796 : Meşru olmayan. TS. s.769 : Uydurma.IV. C. C.II. çıkma.1732 3) Evlilik dışı çocuk. TS.III.1492 : Yüze karşı iyi konuşan fakat arkadan kötü olan kimse.577 : Açık saçık. DS.I. s.V.V. s. s. s. söz söylemekten yorulmayan.I. s. dolap.I. C. s.V.I. TS. kerhâne. s.1494 : (Erkek veya kadın) Evlilik dışı ilişki kurmak. yolunu şaşırma. TS. geveze. TS. el açmak eli çakır eli uzun ellenmiş dillenmiş emeksiz ergi eteğine eğri evlilik dışı evraksız genel ev : Dilenmek. s. ikiyüzlü. C. kanuna uymayan. s. s. s. C.I. C. C. s.705 : Değer ve haysiyetini kaybetmiş.1768 : Kötü kadın. TS. C. TS. TS. DS.I. s. evlatlık. s. TS. DS.4495 : Fahişe.803 : Hırsız. C. DS.706 : Evlilik dışı ilişki kuran erkek veya kadın.811 : Kötü şöhretli.I. hiddet veya kötü düşünce ile bakmak. TS. C.XII.I. s. ahlâksız (Kimse). umumhâne. s.876 : Namussuz. piç.çenesi kuvvetli çilesiz dalalet dekolte dem çekmek demagoji dilci dili güllü dost tutmak dost düşkün düzen düzmece : Çok konuşan. C. DS. gerçek olmayan. iffetsiz (kadın). C.I. s. C. azma. DS.753 : Hile. s. s. s. DS. C. s. sahte.513 Utanmaz. C. TS. 2) Hizmetçi. gayri meşru. TS. DS.

s. s. TS. hileli.2528 : Dedikodu. çingene. s. s. TS.VII. DS. C. s. s.2637 : 1) Karışık. C.VIII.II. s. C. arı olmayan. piç. DS.2799 : Ahlâksız. DS. C. DS.1151 harama uçkur çözmek : Nikâhsız olarak birisiyle cinsi münâsebette bulunmak. arsız. kaçırmak. DS.VI. C. C. DS. DS.2699 : Yosma. s.II. piç.II.VIII. C.VIII. DS.II. Havâî ilişmek indir kaldır işi pişirmek işlenti işletmek : Arzu ve hevesine uyan. s. uçarı. C.VIII. 2) Evlilik dışı çocuk.2164 : Kötü yola düşen kadın. s. leke.2684 : Çalmak. DS. s.görüşmek güvende handan haram : Gizlice cinsel ilişkide bulunmak.2719 : Rüşvet.II. C.2787 : Yaltaklanmak. DS. DS.2705 : Dilenci. TS. birinin adını kötüye çıkarmak. C. zina etmek. C. DS.II.VIII.VI. DS.1441 kabak çiçeği gibi açılmak : Çekingenlik ve utangaçlıktan sıyrılarak aşırı davranışlarda bulunmak.VIII. C. C.VII. DS.2805 39 . DS.2564 : Şaka ve birtakım yalanlarla birini kandırmak ve gülünç duruma düşürerek eğlenmek.VII. C.2283 TS. s. s.2710 : Utanmaz.II.1464 kaçamak kara çalmak kara katkılı kaydırmak kaynaşık kazancı kefelâlesi kıdım kılınmak kınalı : Hoş karşılanmayacak bir şeyi ara sıra gizlice yapma. C. s. s. C. keyfince hareket eden.1546 : ftira. s.1435 : Faiz.2240 : Babası belli olmayan.VII. s.2272 : Piç.VIII. C. C. s. s. C.VII. hafif mizaçlı.VIII. C. TS. hoppa. s. C. 2540 : Aralarında gizlice anlaşmak. s.VIII. DS. TS. boyun eğmek.1187 : Irza geçmek.1471 : Birine iftira etmek. s. C. C. TS. oynak kadın. s.

s. TS. C. iffet. C. C.III. umursamaz. TS. uygunsuz işler yapan.III. s. C. C. s. kazanç karşılığı olarak ) Kötü. saygısız. cahil. ara bozan. soysuz.III. s.1916 : Kaba. sahte.3269 : (Kadın için) Fahişe olmak.1700 : Rüşvet. C.2060 : Söz götürüp getiren.kirlenmek kirtik : (Kadın için) Irzına geçilmek. s. TS.III.II. ahlâk vb. aykırı.III. rüşvet alan.2049 mürtekip müstehcen müzevir müzmehel nâne yemek naylon oğrulamah ortaya düşmek oynadanlıh oynamak : ( para. s.1770 kucaktan kucağa dolaşmak (gezmek) : (kadın için) Pek çok kimsenin sevgilisi laf atmak lâubali lüpcü mayası bozuk mektep görmemiş mezhebi geniş muhabbet tellalı : Yalan söylemek.2083 : Düzme.III.II. C.3302 mercimeği fırına vermek : Gizlice aşk ilişkisi kurmak.1946 40 .IX.IX.4618 : Kanun dışı cinsel ilişki kurmak. pervasız.III.2054 : Açık saçık.XII.2008 münasebette bulunmak : Cinsi yaklaşımda bulunmak. yakışıksız. rüşvetçi. ciddiyetsiz.III. TS.1932 : Namus. TS. DS.III. edep veya haya duygularına aykırı. s. TS. DS. C. s.XII. TS. sokağa düşmek.2883 olmak.IX. s. s. DS. s.2091 : Çalmak. DS. s. C. C. C. TS. rüşvet yiyen. TS. s. TS. TS. DS.VIII.III. DS. DS. C. C. C.1848 : 1) Hazır yiyici. s. uygunsuz bir iş yapmak. s. konularda fazla serbest ve hoşgörülü olan (kimse).3095 : Karaktersiz. s. beleşçi. C. C. s. TS.III. sarhoş. s. s. C. C.3058 : Kayıtsız. namusuna zarar gelmek.1972 : Bir erkeğin bir kadınla buluşmasını sağlayan.2070 : çkili. yakışıksız. TS.4601 : Yakışıksız bir davranışta bulunmak.III.IX. s. onlarla düşüp kalkmak. s.2180 : kiyüzlülük. bu işi meslek edinmiş kimse. s. TS. TS. saygısız. C. kötü yaradılışlı. terbiyesi kıt. C. C. 2) Rüşvet alan kimse. C.III. orta malı olmak.

IX. C. DS. C. s.3751 : Dalkavuk. geveze. C.3814 : Dedikodu.2256 : Kendini beğenmiş. C.3341 : Rüşvet. s.III. DS. soysuz. s. C. kötü soydan gelen (kimse).III. s.IX. karaktersiz.3302 : 1) Geveze.IV. s.IX. saygısızca. DS. arlanmaz. TS.X. kibirli. s. çaşıt. DS. s. 2) Sersem. DS. rüşvet verilmek. DS. C. fitne. yüze gülen.4721 : Onurlu.XII.X. s. C. DS. C. DS.3845 : Kötü (kadın için). s.3564 : Çok konuşan. s. yüzsüz. C. s. DS. s. TS. C.3354 : Sütü bozuk. DS. DS. s. s. 2) Yellenmek. C.IX. TS.3819 : Edepsizce.IX.3305 : Birisini kandırıp bir başkasına karşı kışkırtmak. DS. DS.4667 : Kötü yolda kadın. kavga etmek. C. aptal. s. s. DS. DS. s.X.X. s. 3) Dedikodu. s. C. C. sıkılmadan her şeyi konuşan.X. C. aşağılık.3839 : kiyüzlü adam. DS.XII. s.X.3422 perdesi yırtık (sıyrık): Utanmaz. utanmaz.2640 şaşıt şatafatçı şişgin talaşmak tandırlama taşbaşı tava kapağı tensuz : Söz taşıyan.3329 : Kötü kadın.XII.2282 2)Utanmadan.oynaşmak ozan öğütlemek ökünmek ölçer önlük örünç özü kara para dönmek payalı pek yüzlü : Kadın ve erkek nikahsız yaşamak.IX.3880 41 . C. DS. s. s. DS. s. C.3373 : Rüşvetle iş yapılmak.3327 : Ara bozucu. TS.IX.X. s. asılsız söz.X.X. C. C. DS. s. DS. DS. C. C. s.III.3677 : Dedikodu.2289 salmağ seçme sölegen söz sav sümbül sütü bozuk : 1) Gebe kadın çocuğunu düşürmek.X. dırıltı.X.3685 : Evlilik dışı doğan çocuk. söylediklerini yineleyerek alay etmek. DS. piç.IX. DS. kibirli. C. C.IX. C. s.3324 : Birinin yaptıklarını. C.4640 : 1) Sıkılmaz.3709 : Kötü soydan gelmiş kimse. gaz çıkarmak.3787 : Boğuşmak. C. C.

s.XI. C.2989 türküsünü çağırmak : Dalkavukluk yapmak.4023 : Genel ev. çapkın.4043 : Kötü davranışlarda bulunan.4129 yakınlık yollu : Cinsel ilişki. sefih.4290 42 . DS.4049 : 1) Dile düşmek.XI. s. s. s.3071 yakınlık göstermek : Cinsel birleşmeye yanaşmak. C.X.X. s. s. s.3892 : Kötü yolda kadın. C.X.XI. C. TS. s. DS.3946 : Uydurmak. C.X. s. kibirlenmek. DS. s. DS. DS. C. ahlâk sız. s. TS. s. s. C. çirkin veya zararlı hareketler yapan.IV. DS.XI.XI.terkisalat ters ayakkabı tok türetmek uçarı uçkur çözmek uçurgan uçurmak umumhâne ustalık uygunsuz : 1) Terbiyesiz. C.XII. s. DS. C.XI. C.2975 : Kurnazlık.4066 : Borcunu ödememek. s. C. DS. TS. düzencilik. DS. s. DS. C.4781 : Çalmak.IV. DS.XI.XI.IV. yoldan çıkmış.IV. DS. C. terbiyesiz.4022 : Hırsız.XII.4014 uygunsuz ünlenmek üstüne yatmak vesikalı : Kötü yola sapmış (kadın için). C. DS. aşırmak. 2) Onurlanmak.4754 : Kibirli.XI. adı kötüye çıkmak. aldığını geri vermemek. s. 2) Beceriksiz. DS. s. C. TS. erkek. C. s. C.4013 : Çeşitli eğlencelere düşkün. C. DS. burnu büyük.4129 : Kötü yola düşmüş kadın. C.4077 : Kendisine fuhuş için resmî makamlarca izin verilmiş kadın.2959 : Cinsel yaklaşmada bulunmak.

1. 1. 4. NANÇLA LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Bu gruba giren güzel adlandırmaların bir kısmı ilâhî varlıkların isimleriyle ilgilidir. Bu isimlerin saygı ve hürmet nedeniyle söylenmemesi veya söylenildiğinde inançlarına göre saygı bildiren sözcüklerle birlikte kullanılmaması toplum tarafından hoş karşılanmaz. lahi varlıkların isimleri bazı toplumlarda tabu olarak kabul edilir ve dolaylı bir söylem kullanılır. Bu dolaylı söylem ngilizce’de “Lord” Fransızca’da “Sergneur” ve diğer modern biçimleriyle bulunmaktadır. Bu durum müslümanlarda aynı olmasa da bazı durumlarda ve yerlerde Tanrı’nın isminin söylenmesinden dikkatle kaçınılır. Ayrıca, Tanrı’ nın adını her duyduklarında inançlarını ifade etmek için kendiliğinden birkaç kelime söylerler.31 Türkçe’de Allah’ın isminin doğrudan kullanılması kaçınılan bir durum değildir. Bazen Allah’ın ismiyle birlikte celle ve alâ, celle şânuhû, celle calâlühû şeklinde sözler kullanılır. Bu gibi sözlerin Tanrı veya Allah isimleriyle birlikte kullanılmaması tepkiyle karşılanmaz. Allah ya da Tanrı adı yerine kullanılan bazı sözler güzel adlandırma sayılabilir. “Allah adı yerine, “Rahman”, ”esirgeyici”, ”Rahim”, “bağışlayıcı”, “Reuf”, “şefik”, “merhametli”, “Rab”, “Mevla”, “hüda”, “sahip, efendi”, “Hakteala”, “inkârı mümkün olmayan yüksek varlık”, “Halik-i azam”, “Büyük yaratıcı”, “Cenabı Hak”, “ nkarı mümkün olmayan varlık”, “Halik- i Lemyezel”, “ebedî yaratıcı” gibi güzel adlar kullanılır.”32 Bu grup içerisinde değerlendirilebilecek bir konu da “sara hastalığı” dır. Halk arasındaki bir inanışa göre “cin çarpması” olarak görülen bu hastalığın yerine “ağrı tutmak (DS, C.I, s.111), eser (DS, C.V, s.1780), tutalga (DS, C.X, s.3998), tutalık, uğrak (DS, C.XI, s.4026)” sözcükleri kullanılır. “cin çarpmak” sözcüğü yerine kullanılan “çalınmak (DS, C.III, s.1055), erişmek (DS, C.V, s.1773), erlenmek (DS, C.V, s.1775), uğraklı (DS, C.XII, s.4782), uğramak (DS, C.XI, s.4027)” sözcükleri içerisinde “uğraklı” sözcüğü “sara hastalığı” yerine kullanılan “uğrak” sözcüğü ile ilgili olup cin çarpmak ve sara hastalığını inanç yönünden birbirine bağlamaktadır.
31 32

Ümit Söylemez; agt., s. 32 Işıl nce Özyıldırım; agm., s. 17

43

Cin, peri, hortlak gibi sözcüklerin tabu sayılmasının kaynağında da inanış vardır. nanıştan kaynaklanan bir korkuyla bu gibi kavramların dile getirilmemesi dolayısıyla bu sözcüklerin yerine kullanılan örtülü ifadeleri, korkuyla ilgili güzel adlandırmalar grubuna dahil edebiliriz. Cin, peri gibi varlıkların hayâlî olduğunu düşünen bir insanın bunlara karşı herhangi bir korku duymadan, bunları dolaysız bir biçimde ifade etmesi mümkündür. Halk arasında bazı hayvanların adlarının anılmasının uğursuzluk getireceğine inanılır. Türkçe Sözlükte, “uğursuzluk” sözcüğü “Bazı olaylarda görülen ve insana kötülük getirdiğine inanılan belirti veya bazı nesnelerde var olduğuna inanılan güç, kademsizlik” şeklinde anlamlandırılmıştır.33 Halk arasında ismi anıldığı zaman uğursuzluk getireceğine inanılan “baykuş” ve “yarasa” gibi hayvanların adları yerine pek çok güzel adlandırma kullanılmaktadır. “Yarasa” yerine “akşamcık kuşu, deri kanat, karanlık kuşu, kayış kanat, kelebek, peçeçe, gece kuşu” sözcükleri kullanılmaktadır. Baykuş sözcüğü yerine kullanılan güzel adlandırmalardan bazıları şu şekildedir: “çön kuşu, cönk kuşu, gılınkuş, gonguluk hacı kuşu, hayırlı kuş, hümmatun, hüpbükkuş, ishak, kılın, kuğuruk, kukumav, malkadın, muratçık, ören kuşu, pılavıcık, poğuş, uğu, uğu kuşu, ulukuş, viranguşu, yapalah, devletli” nançla ilgili güzel adlandırmaların bazıları korkuyla da ilgili olabilir. Bu güzel adlandırmalar iki grup içinde de değerlendirilebilir. nanca bağlı olarak oluşmuş güzel adlandırmalar: ahiret uykusu akşamcık kuşu alıcı asık can alıcı : Ölüm. TS, C.I, s.55 : Yarasa. DS, C.I, s.162 : 1) Azrail. 2) Öldürücü, devasız hastalık. DS, C.I, s.215 : 1) Faiz. 2) Çingene. DS, C.I, s.342 : 1) Öldürücü, kahredici. TS, C.I, s.421 2) Azrail. 3) Öldürücü hastalık. DS, C.III, s.854
33

ahireti (öbür dünyayı) boylamak : Ölmek. TS, C.I, s.55

Allah’ın davetine icabet etmek : Ölmek, dünyayı terk etmek. TS, C.I, s.104

Türkçe Sözlük, TDK Yayınları, Ankara 1988, s. 1512

44

çalınmak

: 1) Cin çarpmak. 2) Ölmek üzere olan hastanın dili peltekleşmek. 3) Deli olmak. DS, C.III, s.1055

dağdagezen (dağdaki) : 1) Kurt. 2) Domuz. DS, C.III, s.1324 don değişmek dünyadan göçmek ecel şerbeti içmek erişmek erlenmek erleşikli esürük gara canavar gecekuşu geçinmek gergek bulmak gezer gılınkuş goncolos gökçe hacıkuşu hayırlı kuş hınzır hümmatun hüpbükkuş iblis ili ilişik iliyer ishak karanlıkkuşu : Ölmek. DS, C.IV, s.1559 : Ölmek. TS, C.I, s.748 : Ölmek. TS, C.I, s.776 : Şeytan, cin çarpmak. DS, C.V, s.1773 : Cin çarpmak. DS, C.V, s.1775 : Cin çarpmış. DS, C.V, s.1775 : 1) Cin, peri çarpmış (kimse). 2) Saralı. DS, C.V, s.1787 : Domuz. DS, C.VI, s.1918 : Yarasa. DS, C.VI, s.1958 : Ölmek. DS, C.VI, s.1962 : Ölmek. DS, C.VI, s.2000 : 1) Cin, peri, ölü ruhu v.b. hayâlî şeyler. 2) Geceleri kötü niyetle dolaşan kimse. DS, C.VI, s.2022 : Baykuş. DS, C.VI, s.2042 : Hortlak. DS, C.VI, s.2100 : 1) Melek. 2) Azrail. DS, C.VI, s.2135 : Baykuş. DS, C.VII, s.2248 : Baykuş. DS, C.VII, s.2317 : 1) Domuz. 2) Pis ve katı yürekli, gaddar, hain. TS, C.I, s.1243 : Baykuş. DS, C.VII, s.2450 : Baykuş. DS, C.VII, s.2450 : Şeytan. TS, C.II, s.1324 : Hayâlet, cin, peri. DS, C.VII, s.2522 : Boş inanca göre cin çarpmış kimse. DS, C.VII, s. 2527 : Boş inanca göre cinli, perili, uğursuz yer. DS, C.VII, s.2529 : Baykuş. DS, C.VII, s.2555 : Yarasa. DS, C.VIII, s.2651

45

s. DS. C. s.4782 : Baykuş. DS.3559 : Yarasa. C.2982 : Baykuş. s. s.3346 : 1) Dedikodu. DS. DS. DS.XI. C.3261 : 1) nanışa göre cin. DS. s. DS. s.2701 : Ölmek. DS. C. DS.3212 : Baykuş. DS. C. C.3220 : Hortlak. abartma. DS.XII.VIII. s.IX.VIII. DS. 2761 : Baykuş. DS. DS.IX. C.4028 : Baykuş.3113 : 1) Cin.4609 2) Nedeni bilinmeyip cinlerin çarptığına inanılan hastalık.VIII. C. 2) Erkek domuz. s. C.IX. s. s. domuz vb. s.3285 : 1) Kurt.XI.XII. C. C. C.2722 : Yarasa.XII.4783 : Baykuş. C. s. s. peri çarpması. s.VIII. C. C. şeytan. s. DS. s. TS. s. DS. 2) Hortlak. cin. 2) Hortlak. DS. C. s.IX.2760. C.3618 : Şeytan. DS.VIII.VIII.VIII.X. DS. s. DS. DS. zararlı hayvanlar.3040 : Baykuş.3269 orak öcü : Cin.XII.VIII. DS. DS.X.2798 : Cin. s.2992 : Büyücülük. peri.3308 2) Çocukları korkutmak için uydurulmuş hayali yaratık. C.2716 : Domuz.kayış kanat keçinmek kehten bakan kelebek kesegen kılın korkut kötü hayvan kukumav küpe binmek malkadın mekir nekir moza muratçık obur oğrak : Yarasa. C. s. C. inmeli (kimse). C.X.3856 : Cin. C.3356 : Peri. C. DS. C.2201.IX. s. s.IX. s. s. cadılık yapmak. C. C. umacı. s. DS.XII. C. s. s.4781 : Çarpılmış. s.3308 ören kuşu öşek sayıp sırsıra teccel uçuk uğraklı uğu uğukuşu ulukuş : Baykuş.IX.IX.2926 : Domuz. C. s.4035 46 . DS.4590 : Domuz yavrusu.IX.VIII. şeytan gibi hayâlî yaratıklar.III.2726 : 1) Fare. DS. C. DS. s.IX. DS. C. DS. C.VIII.

“kör olmak” yerine “gözü sönmek”. Bedensel eksiklikleri (kör. Bu grupta bedensel eksiklikler. topal. özür. sakatlıklar. DS. ayıp. Fakat bu gibi eksiklikleri olan insanlar kendileri için kullanılan “engel“ ve “eksiklik” sözcüklerini kabul etmemekte. “sağır ve dilsiz” yerine “ahraz”. sin. korkak. “topallamak” yerine “bacağını çekmek” ifadesi daha çok tercih edilir. 5. tedbirsizlik. DS. kabahat.4817 1.XII. sağır. sakatlık. C.4817 : Büyü yapmak. gevşek davranma. taksîrât. DS. beceriksiz. Tembel.XI. 1.1803) anlamlarını karşılamaktadır. suç. s. Bazı durumlarda güzel adlandırma olarak nitelendirdiğimiz sözcüklerin bedensel eksiklikleri olan insanları rahatsız ettiği görülür. ihmâl.4105 : Cehennem. toplum içinde adının anılması yasaklanan bazı doğal vücut fonksiyonları. bu eksikliklerini vücudun diğer organlarıyla veya duyularıyla kapattıklarını dile getirmektedirler. s. geveze gibi sözcükler özellikle toplum içerisinde kullanıldığı zaman insanları rahatsız eder ve onların gücenmesine ve alınmasına sebep olur. Tembel sözcüğü yerine “yavaşak. çömez. DS. dilsiz yerine “kazak” şeklinde kullanılan ifadeler insanların bu eksikliklerini hissedip üzülmemesi için ortaya çıkmış güzel adlandırmalardır. C. yersiz davranış. C. insanların yapısından kaynaklanan davranışsal bozukluklar gibi konulara ait güzel adlandırmalar yer almaktadır. olumsuz.XI. s.” (TS. beceriksiz sözcüğü yerine 47 .”. KUSURLARI G ZLEMEYE BAĞLI GÜZEL ADLANDIRMALAR Kusur sözcüğü “eksiklik. cimri. s.II. abahan. noksan. gevşeklik gösterme. C. Topal sözcüğü yerine “aksak”. hata. dilsiz) olan kişilere bu eksikliklerini hissettirmemek için güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur.viranguşu yağız yer yazıcı yazmak : Baykuş. “sağır” sözcüğü yerine kullanılan “işitme engelli“ gibi ifadeler güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır. “kör” sözcüğü yerine kullanılan “görme engelli”.4121 : Büyücü. s. açık ağızlı. C.XII.

hantal vücut. C. şivil.187 : Saç çıkmayan baş.I.204 : 1) Sakat.40 : Şişman. kamaşık. ağzaçık”. C. öğümek.I. C.I. s. güveleme. s. C. istifrağ etmek. DS. seyrek saçlı baş. geveze. C. TS. bozguna düşmek. cılız. s. değgin.XII. 3) illetli.I. ahmak. “ishal“ sözcüğü yerine “bozgun. TS.97 : Kötürüm. gelişi güzel konuşan. avgın“. Doğal vücut fonksiyonu olan “ kusmak” sözcüğü için de “böhürmek. özağrısı.I.23 : 1) Boşboğaz. kıtmır. s. sürgün. s. C. DS. DS.I.I. âmâ. DS.I.I. C.58 : Kel. öğmek. TS. kel. C. DS. salak. s. s. DS. uyuşuk.4407 : Tembel. abızambak “gibi güzel adlandırmalar kullanılmaktadır. Kusurları gizlemek için kullanılan güzel adlandırma örnekleri: abızambak açık ağız ağbaş ağır ayaklı ağır canlı ( kanlı ) ağır gövde ahraz akbakan akgöz alagöz alazlık alîl aklın âmâ anahalı atakçı ayaz aydaş : Saçma sapan. 2) Bacakları çarpık.409 : 1) Zayıf.4418 : 1) Bunak. s. 2) kör. ahmak. DS.149 : Korkak. C. 2) Yalancı. korkak sözcüğü yerine “kısmık. kaytarmak. ağın. s. C.410 48 .XII.I. geveze sözcüğü yerine “yün ağız. 2) Aptal. s.I. DS.113 : Aybaşı (kadınlarda). C.365 : Kel. DS. s. budala. törlemek.40 : 1) Dilsiz. s. C.I. tersi bozuk. DS. ötürmek. C.133 : Beceriksiz. C. C. DS. yüklü. iyindirik. miskin. C. sık sık gelerek rahatsız eden bir hastalığı olan. s. 3) Şaşı.I. sağır ve dilsiz.85 : Gebe. gözleri görmez. s.213 : Kör.I. TS.141 : Korkak.I. DS. C.“akbakan. s. C.I. DS. s. DS. yürek etmek şeklinde güzel adlandırmalar kullanılmaktadır. s. yakı” gibi sözcükler güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır. budala. s. saçsız. 3) Tembel. 2) Akılsız.

TS.II. s.228 : Kambur. DS. DS. DS.I. tamahkâr.419 : Korkak.4453 : Obur.III. s.I. zayıf.672 : shal.babalanmak babalı bacağını çekmek bağrı geçmek bahîl bellik boğazsak bozalak bozgun bozguna düşmek böhürmek cam göz cebi cürüm çam devirmek çehre züğürdü çömez dedem akıllı dem dirayetsiz diyare durumsuz ebe ecene edep yeri eğşümük : Öfkelenmek. s. s.215 : Sinirli. TS. tembel.I. C.1689 bayrambeyi olmak (beğ olmak. 2) Göz yaşı.749 : shal. geveze.751 : Kusmak.I. DS. C. ödlek. TS. C. s. s. C.485 : Cimri. TS.II. s.II. C.615 : Bilgi ve tecrübesi olamayan. DS. C. C. s. s.215 : Topallamak. evde kalmak. TS. s. hasis. s. C.V.1398 : 1) Kadınlarda ay başı.I. TS.I. DS. hayız. bey olmak) : Midesi bozulmak. s. s. C. aksayarak yürümek. s.V.779 : Kusmuk. C. DS.1650 : Cüce. pot kırmak. bunak. C. C. C.II.681 : Fakir.II.I. s. mide bulantısı. cahilce ve iş bozucu söz söylemek.I. DS.IV. iktidarsız. s.I.1660 : Edep ve terbiye bakımından örtülmesi gereken yerler. âdet. TS. TS.I. s. ishal olmak: 49 . DS. C. pisboğaz.435 : Suç. DS. DS.I.1608 : Çok konuşan.IV. kabiliyetsiz. beceriksiz. s. s. C. s.I.767 : Açgözlü.V.II. C. C.456 : Zamanında evlenememek. avanak.XII. sinir nöbeti geçiren. C.501 : Çok oturan. DS. s. C.1286 : Sersem. C. kısa boylu.II. s. C. TS. s. C. C.472 : Bilmeden karşısındakini gücendirecek söz söylemek.751 : shal olmak. DS. kabahat. s. TS. s. regl. yüreksiz. TS. TS. C.728 : Kel. s. günah.484 : Çirkin yüzlü. C. DS. C.

VII. o birahi buni. C.1963 : Şişmanlamak. TS. s. s.VI.2176 : Kör olmak. DS. C. C.II.71 foyası meydana çıkmak : Gizlenen kötülük ortaya çıkmak.II.1298 : Hüküm giymiş olan.2470 : Şaşı.821 : htiyar.2409 : Yarı deli. iri. s. DS. ihtilam olmak.2070 : ri memeli (kadın). s. C. s.VII.2023 : Tembel. gülmeyen. DS. dengesiz ( kimse). pinti. suratsız.2322 : Basur.2167 2) Vücutlu. C.VII. s. C.VI.801 : Çok tutumlu. TS. normal olmayan (akıl için). TS. DS.II. DS.II. C. DS.VI. s. s. s.V. C. C. C. DS. bili. C.I.VII. DS. DS. asık. s. maskesi düşmek. s.VII. TS.1020 : 1) Hâmile.VII. C.VI. s. C. DS. cimri. C.2422 : Mahkemece cezalandırılmak.1137 : Şişman (kimse). C.VI.II. s. mahkûm.2299 : 1) Fakir.ekşi eli sıkı erişkin firiklemeğ : Hoşa gitmeyen. s. somurtkan. s. s.I. C. s. s. TS.2473 : Çirkin. TS. s. TS. s. C. kötü vasıflı olduğu geçük gelişmek gezgin gızıl göğüslü gövdeli göz buğu gözü sönmek hamamcı olmak hasıl hazan hemoroyit horasan hoylu hüküm giymek hükümlü ılat ılğın ılkış ırşat (irşat) : htiyar. C.2464 : Korkak. DS.1039 : Körlük. C. Da foyasi medana çıhacah. DA. DS. DS.II. TS.VI. DS. C. s. s. s. cezâ verilmiş olan. DS. s. C. cüsseli.1049 : Gusül aptesti alması gerekmek. 2) Aç gözlü (kimse). C. C.II.1870 anlaşılmak. s.VII. C.940 Bahi her şeyi görmiş.V.1772 : Çok şiddetli ishal olmak. C.1983 : Uykuda gezen (kimse).II. TS. gidi çocuh.1224 : Eksik.VII. TS. s. s.1300 : Kekeme. C. DS.2488 50 .

s. s.XII. DS.1700 : Çocuksuz aile.VIII. C. C. C.3280 : Dalgacı. s. TS.1324 : Sünnetsiz erkek.2987 : ri ve dışarı fırlamış göz. s. C. çıkarmak. s.III.2583 : Geveze. TS.VIII. C.VIII. DS. DS. şişman. s. TS. tembel. sersem. DS. TS. TS.2847 : Cimri.IX.ibiş kabıklı (kabuklu) kalabalık ağızlı kamaşık karnı olmak kaydur kaytarmak kazak kısmık kıssa kıtıpiyos kıtır atmak kıtır kıtmır kıyafet düşkünü kirli körocak kubat lokma göz mahmıt malyemez mantıcı miskin muhannet nedir kalmak nedirli omzu düşük oya : Alık. cimri.VIII. C. C. uyuşuk. DS. C. elinden bir şey gelmez. DS. mıymıntı.2667 : Topal. s. C. C.1678 : (Kadın için) Ay başı halinde olan.3243 : Özürlü. C. C. s.IX.IX. lekeli. DS. s. DS.2699 : Kusmak.3217 : Hastalık. C. s.1495 : Beceriksiz.3105 : Cimri.II. DS. eksik. DS. C.1864 : Avanak. C. C. C.IX.4586 : Beceriksiz. kadın yaradılışlı adam. s. s.3114 : Pinti.VIII. C.IX. DS. s. hımbıl. s. C. C. s.2844 : şe yaramaz. uyuşuk.VIII. DS.3243 : Uyuşuk. s.2613 : Gebe olmak. s. patlak göz.VIII. C. s. s.III. TS. lafazan. s. DS. DS.II. TS. tembel. aptal.VIII.2710 2) Sünnetsiz adam. C. C. DS. s. C.XII.2843 : Şaşkın.II. C. s. lafa boğan. s. C. iz bırakmak. C. DS.1759 : Kaba. sakat kalmak.VIII.2847 : Kel hastalığı. TS.VIII. kötü. DS.IX.3084 . C. aptal (kimse). biçimsiz.VIII. s. C. s.s.1993 : Korkak.1675 : Yalan söylemek. değersiz. şapşal.2848 : Kıyafeti kötü olan kimse. s. DS. C.II.4617 51 . DS.VIII. s. sünepe.2709 : Cimri.VIII. s. tembel.IX.2709 : 1) Dilsiz.II.II. pinti. DS. DS. DS. s.

s.2672 : Korkak.IX. 2) Herkese çatan. TS. DS. s. 2) Etli. pasaklı. bön.XII.3862 : 1) Sakar (kimse).IX. 2) Sersem. DS. şişmanca. C. TS. 3) Tanrı. 2) Deli. 2) şemek (çocuk ya da hayvan için). C.2904 : 1) Bağırsak bozulmak. C. DS. lekelenmek.X.3842 4) Az konuşan.2939 : Saf. TS. s. s.2712 : Akılsız. C. TS.X. DS. s. yüreksiz.3882 : Parasız pulsuz. TS.IV. C.IV. C.3984 : Cimri. C. s. C.4621 : Doymak bilmeyen. C.X.X. DS.4737 : 1) Dilsiz.XII. DS.4698 : Kalça. TS.3654 : Çirkin. C. s.IX. dolgun. s.IV.X.2899 : Vücutça dolgun. s. s.3605 : Yüzdeki çil. 2) Kekeme. kavgacı. s. s. DS. s.X.X. katlanamayan. s. toplu. 2) Bir şeye dayanamayan.X. s. C. etine dolgun.X.3698 : Kör. DS.XII. sürgün olmak. s.3908 : 1) Şişman. s. DS. C. DS. s.4010 52 .XII. C. C. 3) Yaramaz (çocuk için).IX. C. C. DS.XII.IV. s.IX. C. DS. C. C. cesaretsiz. s.3371 : Giyimine dikkat etmeyen. C. DS. C. DS.XII. DS.3998 : Müsrif.4747 2) Korkak.III. DS. C. DS. s.4698 : Yüz çillenmek. s.3324 : 1) Korkak.2246 : Cimri.3305 : Kusmak.IV. C. DS. s. C. C.4741 : 1) Cılız.3841. C. 3) Dedikodu. DS. C.X. aptal. dırıltı. DS.3321 DS.X. s.3325 : Kör.ozan öğmek öğünsüz ökçesiz özen paçası düşük sıkı sis sislenmek sofra surat düşkünü şaşa şehla tabansız tankuş tat tekdamar tepegöz tığ tombul toplu törlemek tutak tutumsuz tüm : 1) Geveze. s. s. C. s.3751 : Az ve hoşa gidecek şekilde şaşı (göz). ödlek. s. DS.

4074 : Aybaşı olmak. C.4291 : Geveze. s. DS. C. ( kadın için).4127 : Parasız. DS. s.XI.XI.4331 53 .XI. s. C. s.uçgun uçuhlu üst üstü kirlenmek yaka yakalı yolsuz yünağız : Bunak. DS. C. C.XI.XI.XI.4127 : ri memeli kadın.4076 : Kadın memesi.XII. DS. DS. s.XI. korkulu. C. DS.4021 : Korkak. C. s. s.4781 : Aybaşı (kadınlarda). DS. DS. C. s.

C. Bazı varlık ve nesneler arasındaki benzerliklerden faydalanılarak. s. Hazan sözcüğünde de fakir.XII.2. Basit kelimeler bölümünde yer alan kelimeler anlam bakımından daha çok farklı bir anlam verilmiş kelimelerdir. Basit kelimeler içerisinde değerlendirebileceğimiz güzel adlandırmalardan bazıları şu şekildedir: Üst : Aybaşı (kadınlarda). Çiçek hastalığının “çiçek” şeklinde adlandırılmasının sebebi. *Şavşat – Artvin) (DS. Bu güzel adlandırmayla söylenmek istenmeyen “büyü yapmak” sözcüğü dolaylı bir anlatımla “yazmak” şeklinde ortaya çıkmıştır. toplumun düşünme gücünün ürünüdür. C. bu hastalığın yüzde bırakmış olduğu izlerle “çiçek” arasındaki şekilsel benzerliktir. “yazmak” sözcüğünün “büyücülük yapmak” sözcüğünü örtülü bir şekilde ifade etmesine sebep olmuştur. Tokat. s. Kurşunlu – Çankırı. yoksul olan insanların içinde bulunmuş oldukları durum. 1. (*Antakya – Hatay) DS. Büyünün bir çeşidi olan “muska yazmak”.4074 Yazmak : Büyü yapmak. sonbaharda ağaçlarının yapraklarının dökülmesine. 1. (*Eğridir köyleri – Isparta. GÜZEL ADLANDIRMALARIN YAPISAL ÖZELL KLER 2. farklı bir anlamla isimleri söylenmeyen varlıkların isimleri yerine kullanılabilmektedir.4817 Büyü yapmak slâm dini tarafından yasaklanmış olduğu için büyü işiyle ilgilenenlere toplum tarafından hoş bakılmamıştır.XI. Bozan – Eskişehir. Güzel adlandırmalar. BAS T KEL MELER Güzel adlandırmalar içerisinde kök halinde olan kelimeler bu guruba girer. bu varlık ve kavramların karşılığı olan kelimeler. Alibeyli *Alaşehir – Manisa. tabiatın canlılığını yitirmesine benzetilmiştir. 1. 54 . BÖLÜM 2.

gızım senin gaç anan va.biri gocamın anası. hastalık (ilenmelerde): Elinde kolunda babalar çıksın. C. mirezlile de bole laf ede. Köşker – Kırşehir. dert. C. faydasız. C. U A.I.Ogru (uğrı): Hırsız. biri kendi anam. s.IX.XII. veba. yörede bilinmeyen veya kullanılmayan “hırsızlık” kelimesinin karşılığı ise güzel adlandırma sayılamaz. Trabzon. s. C. s.I. gizlice almak” (DS. bir işe yaramayan. ana : Kaynana. “Beçkem urup atlaka Uygurdakı tatlaka Ogrı yavvuz ıtlaka Kuşlar kibi uçtımız Atlara beçkem vurarak Uygurdaki Tatlara. U A. Osmaniye – Adana) DS. Zarşat. C. TS.” DLT.447 2) Cüzzam. hankı anama deyon demiş. Amasya. *Bornova – zmir. rişli – Bayburt * Sarıkamış.370 55 .4610) anlamındaki sözcük. “çalmak. mânâsız. Selim – Kars.II. .XII. s. (*Bergama. s. hırsız. Keskin – Eskişehir.232 baba : 1) Büyük ve onulmaz çıban. hırsızlık” anlamında kullanılan uğru kelimesi şu dörtlük içerisinde geçmektedir. .483 “Uğrı” sözcüğü eğer hırsızlık kelimesi yerine hafifletici bir ifade olarak kullanılıyorsa güzel adlandırmalara dahil edilebilir. s. s. demiş. beyhûde. C. DS. Şabanözü *Polatlı – Ankara. TS. Kastamonu. Oğurlamah. demiş garı. câhil. .ene.3269 DLT’de “ogrı” şeklinde ve “hırsız. gayesiz. s.ananın adı ne demiş. kötü itlere kuşlar gibi uçtuk.232 .4438 boş : Bilgisiz.

TS. C. bi de olum mar.946 : Erkeğin cinsiyet organı. C. zevc.I. C. benim dama tabi bakmamışınızdır. Ahşam geldi eve.842 Beçara nahırçının arvadı bahdı ki heç buna tenezül eleyen yohdu.2202 Farklı bir anlam verilerek güzel adlandırma düşüncesiyle kullanılan kelimeler arasında.XII. C. bi daa danam mar. gülmeyen. 2) Hapishâne. pasak: sümük (DS. iyisi başga da anam mar bacım mar. TS. s. s. s. göğüs: meme (TS.VI. DS.IV. pot. C. Erine dedi “men sende galmıyacam.1019) gibi kelimeleri de sayabiliriz. C.314 var.615 : Hoşa gitmeyen. C. C. yapmam. şart eyliyirem.3404). yersiz ve zamansız söylenen söz veya yapılan davranış.1575 : Koca. C. U A. s.I.dam : 1) Dansta kavalyenin eşi. 3) Ahır.II. TS.4482 çünkü. 2) Göz yaşı. TS.582 . TS.216 gaf guş : Patavatsızlık. NYA. 56 . zindan.225 dem ekşi düz döl er : 1) Kadınlarda ay başı. yani. regl. ceza evi. s. s.1643 : Piç.801 : Rakı. s. s.I. erim mar.” K A.II. C.IV. C. DS. somurtkan. s. hayız. asık.I.IX. s. s. DS. s. âdet. s. ole horman duyuyom ben de. s. erkeğe eşlik eden kadın. dörd dene gızım mar. DS.

C. TÜREM Ş KEL MELER Türkçe kelimelerden türeyip dilde farklı bir anlamda kullanılmayan güzel adlandırmaları bu gurup içerisinde değerlendirebiliriz.2. pinti. Ordu. Oğrulamak (oğrılamak) : Çalmak. yoldan çıkmış. *Bor –Niğde. s. TS. ahlâksız. C. 4049 Kısmık: Harcamaktan hoşlanmayan cimri. Bu sözcük Anadolu ağızlarında adlaşmış sıfat olarak görülmektedir.II.XI. 2. 728 “boğaz” isminden “-sak” yapım ekiyle türetilen “boğazsak” sözcüğü Türkçede “obur. pisboğaz” anlamlarından başka bir anlamda kullanılmamaktadır.1672 “Kısmak” fiilinden türetilen bu sözcük halk arasında “cimri. (Amasya-Gaziantep-Ankara) (oğrulamak).2989 “Uymak” fiilinden türetilmiş “uygun” sözcüğünün olumsuz şekli olarak karşımıza çıkmaktadır.IX. s. (Vona. C.II. çel. *Lüleburgaz-Kırklareli) DS. s. s.Ordu) DS. Karaözü *Gemerek-Sivas. s. Yenice *Emet-Kütahya. hasis” sözcüklerini karşılayan sıfat olarak kullanılmaktadır. Boğazsak (boğazlı): Obur. Uygunsuz: Kötü yola sapmış (kadın için). TS. 3269 Uygunsuz : Kötü davranışlarda bulunan. C. Sincan *Divriği. çirkin veya zararlı hareketler yapan terbiyesiz. Demirkapı *SusurlukBalıkesir.IV. pisboğaz. C. Türetilmiş güzel adlandırmaları şu şekilde örneklendirebiliriz. 57 . pinti. (Yayla *Tefenni-Burdur. (*Bor-Niğde) DS. hasis. 1.

tabiatı veya bir eserdeki güzelliği anlama ve kavrama. s.I. s.I. idrak.Manisa. feraset. bu fiile “. gerçek olmayan sahte. Akçalar.I. uydurulmuş. Trabzon ilçe ve köyleri. Anlama kabiliyeti az olan. sahte” anlamını kazanıp güzel adlandırma şeklinde karşımıza çıkmıştır. övünerek büyüklük taslamak. C. Büyüklenmek : Kendini büyük görmek.770 Uydurmak anlamında da olan “düzmek” fiiline getirilen “–me” fiilden isim yapım ekiyle kelime. katı (TS. C. anlama kabiliyeti az olan. TS.XII. s. Uluşiran* Siran-Gümüşhane.413 58 . intikal (TS. *Mut ve köyleri.126) manasına gelip bu sözcüğe getirilen “-sız” olumsuzluk bildiren isimden isim yapım ekiyle kelime. Anlayış sözcüğü akıl erdirme.I.steci (isteyici): Dilenci. taklit (TS. gerçek olmayan.770) anlamını kazanmıştır. Anlayışsız : 1.I. “Düzme” ismine getirilen “–ce” isimden isim yapım ekiyle oluşturulan “düzmece” sözcüğü “uydurma. 2. s. Erkinis *Yusufeli-Artvin. C. halden anlamayan. C.VII. (*Alaşehir.126 “ an” ismine getirilen “ – la” isimden fiil yapım ekiyle “anlamak” fiili. s. TS. C. C. DS. s.126) anlamını kazanmıştır.I. kalın kafalı gabî. *Fethiye ve köyleri *Milas-Muğla) DS. gerçek olmayan. gabî. sahte. Hâlden anlamayan. s. kalın kafalı.I. C.412 “Büyük” ismine getirilen isimden fiil yapım ekiyle oluşturulan “büyüklenmek sözcüğü “böbürlenmek” manasından başka bir manada kullanılmamaktadır. TS.4525 “istemek fiilinden “-ci” fiilden isim yapım ekiyle türetilen isteci ismi “dilenci” anlamından başka bir anlamda kullanılmamaktadır. yalandan yapılmış. s.iş” fiilden isim yapım eki getirilerek “ anlayış” kelimesi oluşturulmuştur. Düzmece : Uydurma. C. *Seydişehir-Konya. katı . s. C.çel. *Ermenek. TS.2554 .

(*Ağın. *Alaşehir-Manisa. C. s.4035 nançla ilgili güzel adlandırmalar içerisinde yer alan bu kelime “ulu” ve “kuş” sözcükleriyle birleşik bir yapı oluşturmuş ve uğursuzluk getireceğine inanılan “baykuş” sözcüğünü dolaylı bir biçimde dile getirmiştir. Karayer (karayol) 1. *Kilis. Tokat. *Erciş-Van.XI.Çayağzı. C. s. Uzunöksürük : Boğmaca.XI.” (Bu hayvanın üzerine bir kimseye ait bir şeyi örtüp.2.çel) DS. Amasya. Yünağız: Geveze. C. Koyulhisar-Sivas.II. (Çanakkale) DS. B RLEŞ K KEL MELER Güzel adlandırmalar içerisinde büyük bir orana sahip birleşik yapılı güzel adlandırmalar daha çok kalıplaşmış ifadelerle kendini gösterir. ağzı gevşek sözcükleri yerine kullanılan “yünağız” ifadesi yün ve ağız sözcükleri ile birleşik yapı oluşturmaktadır. Mezar. *Bozdoğan–Aydın.Elazığ) DS. Hafik. * skilip-Çorum. Hacıilyas. Yeniköy-Balıkesir. *Ermenek. boşboğaz. Sakarya) DS. (*Karaman-Konya) DS. s.4053 Boğmaca hastalığının en belirgin özelliklerinden biri olan öksürük ve bu öksürüğün uzun bir şekilde nöbetleşe devam etmesi bu kelimelerin birleşik bir yapı oluşturarak boğmaca hastalığını dolaylı bir biçimde ifade etme imkânını bizlere sunmuştur. (Honaz-Denizli. *Şavşat-Artvin. Torbalı. Bu grupta olan güzel adlandırmaları şu şekilde örneklendirebiliriz: Bahtabakan : Bukalemun: “Bahta bakan benim talihimi kara gösteriyor. Bozan-Eskişehir. Tavşanlı*.4331. gömüt.XI. beyazlaşmışsa iyi olduğuna inanılır). Tepeköy*. çenesi düşük. s. lafazan.zmir. C.488 Ulukuş : Baykuş.Gaziantep. 2. (Beylerli-Denizli. 1. biraz bekledikten sonra açılır. Cehennemin dibi ( lençlerde kullanılır).Konya). (Hacıhamzalı *Tarsus.2655. 59 . Geveze. Niğde.VIII. eğer hayvan karardıysa bahtının kötü. 3. C. s.

sıkıntılarını.IV.173 : 1) Açgözlü. dehşet veren. C. korkularını hafifletmeyebilirler. insan içine girmeyen. DS. herşeyde gözü olan.I. Serseri. (Çankırı) 3. 2. Acı anlatan ünlem.Niğde) 3. Bu gibi sözcüklerin doğrudan çağrışım yaptırmasındaki sebep sık kullanılmış olmasıdır. s. s.150 : Ahlâksız. hırçın. DS.I. hoş olmayan. C. 2) Fesat. Sık kullanılan güzel adlandırmalar zamanla dolaylı ifade etme özelliğini kaybedip insanların üzüntülerini. yabani. tuvalet. : Ayakyolu. 4. 2) Fesat. C.5 : Kel.141 : 1) Açgözlü. s. C.172 : 1) Karısının başkalarıyla ilgisine göz yuman adam. Adının söylemesinde sakınca görülen şeyler için kullanılır. Bir çeşit yara. ahmak.85 : Beceriksiz.I.150 60 . C. s. s. C. Güzel adlandırmayla ortaya çıkmış bazı birleşik kelimeler şunlardır: abdesthâne ağbaş akbakan akgözlü alabacak alabaş akgözlü . Derleme sözlüğünde “ adı” sözcüğünün dört farklı anlamı olduğu belirtilmektedir: 1. uğursuz adam. helâ. TS. kaba. s. saçsız. DS. C.I. herşeyde gözü olan. (*Pınarbaşı-Kayseri. DS. (Gaziantep) 2. *Bor.67 Yaman: Kötü. iğrenç kabul edilen varlık veya nesneyi doğrudan çağrıştırmasıdır. C. s. C. korkunç.I.I. C. Domuz. dönek. s.65 Hoş karşılanmayan. “adı” sözcüğündeki “–ı” eki iyelik eki olarak görülmektedir. DS. ara bozucu. fena. 3. (Dişli * Bolvadin-Afyon) DS.I.I. kötü olan varlık veya nesnenin adının da kötü olmasının sebebi üzücü. küçük çocuk. DS. hırçın. Ayı.3121 Korkulan bir hayvan veya üzüntü verici bir hastalık adının yerine ad sözcüğüyle birlikte kullanılan yaman sözcüğü birleşik kelime oluşturup dolaylı bir anlatım sağlamaktadır. s.I. budala. korkulan. DS.Adıyaman: 1. s. müthiş.TS.

nançla ilgili güzel adlandırmalar içerisinde değerlendirilen “kayış kanat” sözcüğü “ yarasa” nın perde şeklinde olan deri kanadının ortaya çıkarmış olduğu birleşik yapılı güzel adlandırmadır. (TS. ecel).Kayseri) DS. Tavaklı * Ezine. C. Yani güzel adlandırmalar içinde birleşik kelimelerin sayısı oldukça fazladır. Kayış kanat: Yarasa.Çanakkale) DS. karamübarek (şirpençe. C. Beyova-Çankırı. esmer” anlamı da bulunur.3098) Bizde en fazla çağrışım uyandıran yönü “kara” kavramını karşılama yönüdür. *Gemerek-Sivas.230 Akrebin alt kısmında bölüm bölüm bir şişkinliğin olması akrep sözcüğü yerine “ altı boğumlu” şeklinde bir güzel adlandırma kullanılmasına sebep olmuştur. 61 .I. karadam (mezar). Yani yağız sözcüğünün bize hatırlattığı ilk kavram “kara”dır. “Kara” sözcüğü korku ve üzüntü ifade eden sözcükler yerine pek çok güzel adlandırma olayında kullanılmış bir sözcüktür.Bu tür örnekler çoğaltılabilir. kara yere gitmek (ölmek). Ayrıca Derleme Sözlüğünde ayrı yazılan farklı tamlama şekillerinden oluşmuş aşağıdaki güzel adlandırmalar da hem anlam hem yapı itibariyle birleşik kelimelere benzemelerinden dolayı bunlara dahil edilebilir. s. s. Altı boğumlu: Akrep. Karadeve (ölüm.Aydın. (Çine. Akkışla. s. Yağız yer: Cehennem.IV. Onun için “yağız yer” veya “kara yer” güzel adlandırmaları dolaylı olarak ölüm. s. Çepni. (*Bozdoğan. *Reyhanlı ve Amik ovası Türkmenleri-Hatay. *Bünyan. sin. kara toprağa aş olmak (ölmek). kan çıbanı). mezar veya cehennem sözcüklerini hatırlatmaktadır. C. Tekeler-Aydın. C.2701 Güzel adlandırmanın bir özelliği de söylenmek istenmeyen sözcüklerin belirtmiş oldukları varlık veya nesneleri şekilsel özellikleriyle ifade edebilmesidir. Bununla ilgili bir başka örnek ise akrep sözcüğü yerine kullanılan “ altı boğumlu” ifadesidir. karayazı (ölüm) vb. *Pınarbaşı. (*Ağın-Elazığ) DS.VIII.XI.4121 Yağız sözcüğünün anlam alanı içerisinde “siyah at” ve “yiğit” olmakla birlikte “kızılla kara arası renk. kara haber (bir ölüm veya felaket haberi).

DS. 62 . 1. kelime. Çok görülen bu örneklerden bazıları şu şekildedir: baştan çıkmak (çıkarmak): Kötü yola sapmak. Yalnızca deyimlerine dayanarak bir toplumun bütün kültürünü inceleyebilir.XI. s. fakat “haram” ve “uçkur çözmek” ifadeleri birlikte kullanıldığı ve kalıplaştığı için “harama uçkur çözmek” ifadesi “uçkur çözmek” ifadesindeki “yasak olmayan cinsel ilişki” anlamını zamanla ortadan kaldırmaktadır. s.I. böbürlenmek. Genellikle birden fazla sözcükten oluşan deyimler nadir olarak tek bir sözcükle de karşımıza çıkmaktadır. 2) Onurlanmak.XI.4192 uçkur çözmek : Cinsel yaklaşmada bulunmak.I. kelime grubu veya deyimlerin yerine kullanılabilirler. C. DS. C. s. 559 : Kin tutmak.4022 büyüklük taslamak : Kendini üstün görmeye çalışmak. Deyim halindeki güzel adlandırmalar.2.XI.Dile düşmek. DS. TS. s. 4.II.XI s. TS. C. C. Sözcüklerin yan anlamlarının kullanılması güzel adlandırmaların deyimler şeklinde ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Güzel adlandırmalarda söylenildiğinde olumsuz bir etki yaratacak olan varlık kavram ve durumların karşılığında bu olumsuz etkiyi hafifletebilecek deyimlerin kullanıldığını görüyoruz. adı kötüye çıkmak. DEY M HAL NDEK GÜZEL ADLANDIRMALAR Kaçınılan söz veya sözcükleri ifade etmede deyimlerden sıkça faydalanırız.II.226 başına çökmek şişgün olmah ünlenmek : Birinin ırzına geçmek. DS. Evlenemeyen kişinin üzücü durumunu doğrudan belirten “evde kalmak” deyimi yerine kullanılan “bağrı geçmek” (DS. Güzel adlandırmalar ve deyimler aynı dili konuşan insanların düşünme biçimini.485) deyimi güzel adlandırma örneğidir. C. kibirlenmek.4066 yasdıhlı konuşmak : kiyüzlülük etmek. ahlâkı bozulmak. ayartmak. inançlarını. bu konuda önemli bilgiler çıkarabiliriz.413 Bu kalıplaşmış ifade yasak olmayan bir cinsel yaklaşımı belirtmekte. C.4066 : 1. gelenek ve göreneklerini yansıtır. (*Bor-Niğde) DS. C. dünya bakışını. C. s. s. kötü yola sürüklemek.

bir duygu anlatılırken benzeri bir somut örnek yaratmak üzere onu adeta belli bir olayla sahneye koyma yoluna gidilir. (Baklalı. kiyüzlülük etmek yerine “nabza göre şerbet vermek”. kel göründü” Şeklinde de ifade edebiliriz.811) eli sopalı (TS. o anlar mangal tahtası” ifadesi cümle seviyesinde sayılabilecek örtülü ifadedir. dalkavukluk etmek yerine “el etek öpmek”. s. Bilgi Yayın evi. Türkçenin Gücü. dilenmek yerine “avuç açmak”.” Sözleri sadece kendini düşünen. *Elbistan.”34 Deyimlerdeki somutlaştırma eğilimi güzel adlandırmaların ortaya çıkmasına katkıda bulunmuştur. *Dörtyol-Hatay) 4. Deyimlerdeki somutlaştırma eğilimiyle ortaya çıkmış bazı güzel adlandırmalar şunlardır: eli uzun (TS. usanmak. deyimlerini kullanarak olumsuz bir olayı veya kavramı dolaylı bir şekilde ifade edebiliriz. *Pazarcık.II. C. C. Ankara 2001. C. 34 Doğan Aksan.1813) deyimi somutlaştırmayla ortaya çıkmış güzel adlandırma örneklerinden biridir. 93 63 . Oğlanlık da denilen ateşli bir çocuk hastalığı. maskesi düşmek. Güzel adlandırma sayılabilecek deyimlerde somutlaştırmanın önemli rol oynadığı görülmektedir. s. s. s. “Bir durum bir olay. C. *Göksun-Maraş.940) şeklindeki güzel adlandırmayı “takke düştü. Kuzuculuk. Yılan. s. Türkçede yaltaklanmak yerine kullanılan “kuyruk sallamak” (TS. Foyası meydana çıkmak (Gizlenen kötülük ortaya çıkmak. TS. s. Somutlaştırma.II.I.1813) Adı batasıca (adını eller alsın): 1. *Andırın. nefret etmek yerine “yaka silkmek”. Müzmin yara. “Yağmur olsa kimsenin tarlasına yağmaz” ve “Ne kokar ne bulaşır.Adana) 3. idrak edebilme yetisi zayıf olan biri için “kalın kafalı” sözü yerine kullanılan “ben derim bayram haftası. C.I. Akrep. Eylemlerle kurulmuş deyimler şeklindeki güzel adlandırma örneklerine sıkça rastlarız. (Kuzuculuk * Dörtyol-Hatay) 2.II. bencil insanları anlatan örtülü ifadedir.Anlama.811) kuyruk sallamak (TS. (Gaziantep. anlatımı güç durumların somut kavramlar aracılığıyla örneklendirilerek anlatılmasıdır. kötü vasıflı olduğu anlaşılmak.

I. s. s.22 Somutlaştırma ve benzetme yoluyla söylenmeyecek sözleri söylenebilir hale getirme deyimlerde de güzel adlandırma yoluyla kendini göstermiştir.66 Adı batası: Köstebek de denilen çıban.I. TS. açıkgöz. C. s. TS.I. * Andırın. 4) Yalancı. s.I.55 :Üzerine düştüğü konudan başka bir şey düşünemez olmak. kemik veremi. dedikoducu.111 : 1) Ara bozucu. işini bilir.68 aklını yitirmek anadan doğma anasının gözü : Delirmek. TS. C. ağız bozmak. 5) ftiracı. TS. 3) Kavgacı. s. s. s.I. C. * Karaman. C. TS. s. C. ( Akışla *BünyanKayseri) DS. C. dövüşken. dünyayı terk etmek. kara haber vermekten hoşlanan kimse. s. C. C. s. C. kovcu. ağzına geleni söylemek. DS. 4) Yalancı. (*Afşin. TS. C. Konya ve köyleri. C. s.I. kelime grubu ya da söz karşılığı olarak kullanılan güzel adlandırma şeklindeki deyimlerden bazılarını şu şekilde sıralayabiliriz: ağır hastalık ağız dağıtmak ağrı tutmak ağzı kara : Tehlikeli ( öldürücü ) hastalık. C.I. TS.I. DS.65 Adı batsın (batası): Hoşa gitmeyen kötü olan bir varlığın veya bir nesnenin adı anıldığı zaman söylenilen lânetleme sözü. C.68 aklını kaçırmak (kaybetmek) : Deli gibi olmak.68 : Çırılçıplak.I. 2) Kötü.I. TS. *Göksun ve köyleri.40 : Küfretmek. delirmek. TS. s. s. TS. Antalya) 5. yüzsüz olmak. C.130 bire bin katmak burnu havada : Bir şeyi olduğundan fazla göstermek. C. çıldırmak.402 Allah’ın davetine icabet etmek : Ölmek.119 : Kurnaz. hiç bir şey beğenmeyen.104 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak. çıldırmak. *Pazarcık-Maraş) DS.I.I.I.120 sıkılmadan yapar olmak. TS. delirmek. s.I.96 : Sara hastalığına yakalanmak. Kelime. sıraca. utanç duyulacak şeyleri hiç 64 . s.(Gaziantep.349 : Kendini beğenmiş. DS. C. mübâlağa etmek.I. TS.I. *Elbistan. Domuz.118 ahiret uykusu aklını bozmak : Ölüm. C. s. mütekebbir. s.I.

423 : Adam öldürmek. s.424 : Ölmek. 65 . s. s. TS. 2. ruhunu teslim etmek. gafasını kesi ali. *Fethiye.C. s. ( ncirköy.65. geveze. : 1.Muğla) DS.C.65. : Bir kişi veya aile için kötü şeyler söylemek. C. C.I.I. TS. cinayet işlemek. KBAYA.413 can vermek cana kıymak canı çıkmak çenesi kuvvetli ad çekici ad çekmek : Ölmek. C.I. müzevvir. TS. ftiracı.I.425 orda canı çıhi.I. s.I. s. (*Elmalı-Antalya) DS. böbürlenmek.110 : Çok konuşan. C. söz söylemekten yorulmayan. TS. s. ( ncirköy-*Fethiye-Muğla). Yaygaracı.büyüklük taslamak : Kendini üstün göstermeye çalışmak.

83 116 25.02 15 6.08 594 66 .81 12 3.05 60 9.85 57 11.56 690 40.36 198 46.28 108 3. genellikle tek kelime halinde olmayan deyimleri dahil etmezsek üç grupta değerlendirebiliriz.05 134 13. ncelediğimiz kelimeler içerisinde bu gruplara dahil olan güzel adlandırmaların oranlarını şematik olarak şu şekildedir: Basit kelimeler Yüzde Adet Türemiş kelimeler Yüzde Adet Birleşik kelimeler Yüzde Adet Yüzde Adet Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar Korku ile ilgili güzel adlandırmalar Hastalıklarla ilgili güzel adlandırmalar Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar nançla ilgili güzel adlandırmalar 7.87 324 54.65 54 13.28 19 3.24 374 21.Güzel adlandırmanın yapıldığı yerleri beş gruba ayırmıştık.68 99 10.74 174 2.96 162 1.35 198 1.72 55 4. Yapılarına göre güzel adlandırmaları.93 814 0.44 51 6.42 36 7.88 102 3.

güzel hastalık. Arapça bir sözcük olan “verem” yerine halk arasında “adı bellisiz. saygısız. TS. ölme” sözcüklerinin kullanılmasından dolayı ortaya çıkan üzüntüyü “irtihâl” sözcüğü hafifletmektedir. s. ciddiyetsiz. s. Lâubâli : “Bana ne” diyerek hiçbir şeyi kendine vazife edinmeyen. anılması hoş olmayan varlık ve kavramların. ciddiyetsiz. pervasız.2.1841 Lâhit sözcüğü mezar sözcüğünün tam olarak eşanlamlısı olmasa bile halk arasında mezar sözcüğü yerine kullanılmaktadır. 2. pervasız” sözcüklerini dolaylı olarak ifade etmektedir. C. anlamı herkesçe bilinen yaygın isimleri kaba ve çirkin. kel hastalık. üstü tonoz ve kapakla kapatılmış olan mezar. Güzel adlandırma amacıyla kullanılan alıntı kelimeler. “Ölüm. ince ağrı. adı batası. örken. “Kusmak” sözcüğü yerine kullanılan “istifrağ etmek” iğrenmeyi hafifletebilecek bir sözcüktür. söylenmesi. öpke avrûu. C. mezar. tuğla ve harçla örülmüş. gelincik. ârı hastalığı. akarca. ayığ” şeklinde güzel adlandırmalar kullanılmaktadır. Alıntı kelimeler güzel adlandırma olarak kullanılabileceği gibi söylenmemesi gereken bir söz de olabilir. onunla aynı anlamı olan yabancı kelimenin söylenmesi ise ince ve güzel ifade sayılmaktadır. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ALINTI KEL MELER Güzel adlandırmalar içerisinde alıntı kelimelerin sayısı oldukça fazladır. kabir. bu sözcükler eşanlamlı olsa bile. umursamaz. Güzel adlandırmalar içerisinde var olan alıntı kelimeleri şu şekilde örneklendirebiliriz: Lâhit: Kenarları taş. ince hastalık. 67 . güzel ağrı. TS. Toplumun düşüncesine göre. sanduka. kayıtsız. söylenmek istenmeyen Türkçe kelimelerin eşanlamlılarıdır. umursamaz.III. saygısız.III. Mezar sözcüğü alıntı bir kelime olmasına rağmen olumsuz çağrışımlar uyandıran bir sözcüktür. sütçe.1848 Arapça bir sözçük olan “ lâubâli” sözcüğü ahlâkî düşünceyle ilgili güzel adlandırma olup “kayıtsız.

rüşvetçi. rahmetli olmak” bu güzel adlandırmalardan bazılarıdır. C. Mürtekip : (Para.Hınzır : Domuz. s. insaniyetsiz. s. s. TS. C.1243 nançla ilgili güzel adlandırmalar içerisinde değerlendirilen “hınzır” sözcüğü aynı zamanda “domuz” sözcüğünün insanlar üzerinde yaratabileceği korku. TS. TS. rüşvet ve rüşvetle ilgili kavramların ifade edilebilmesi için alıntı kelimelerden yararlanmaktadır. 68 . TS.113 Arapça bir sözcük olan “âmâ” sözcüğü insanların kusurlarını gizlemek için ortaya çıkmış güzel adlandırmadır. kazanç karşılığı olarak) Kötü. rüşvet alan.II. C.1224 Fransızca bir sözcük olan “hemoroyit” sözcüğü “basur” sözcüğünün kabalığını hafifletmektedir.III.2054 Arapça bir sözcük olan “ mürtekip” sözcüğü ahlâkî düşünce ve inançla ilgili güzel adlandırmalardandır. uygunsuz işler yapan.II.2081 Farsça bir sözcük olan “nâmert” sözcüğü sıkça kullanılan ahlâkî düşünceyle ilgili güzel adlandırmalardandır. TS.III. Âmâ : Kör. Ölüm kavramıyla ilgili Arapça birçok kelime güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır. s. dinî açıdan yasak olan “rüşvet” sözcüğünün kullanılmasını hoş karşılamamakta. mert olmayan. Nâmert : Korkak. C. C. s.III. Hemoroyit : * Basur. ölü.2068 Sıkça rastladığımız bir sözcük olan “müteveffa” Arapça kökenli bir sözcük olup ölmüş olan insanların yakınlarını daha fazla üzmemek ya da üzüntülerini hafifletmek için kullanılan alıntı bir sözcüktür. endişe ve iğrençliği hafifletmektedir. C. s.I. Toplum. rüşvet yiyen. mevta olmak. Ölmek yerine kullanılan “ vefat etmek. karaktersiz. alçak. TS. Müteveffâ : ( nsan için) ölmüş.

C. 69 . s. ( ğneciler *Mudurnu – Bolu) DS. Bu güzel adlandırmada söylenmek istenmeyen kelimenin daha genel bir ifade tarzıyla ortaya çıktığını söyleyebiliriz.Haram: Piç.VII.2283 Dinen yasaklanan bütün şeyleri ifade eden haram sözcüğü “piç” sözcüğünü karşılamak için toplum tarafından anlam yüklenerek oluşturulmuş güzel adlandırmadır.

34 198 55 815 45 667 70 .76 441 25.99 59 10.95 103 3.93 814 6.05 134 Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar 7.Kökenlerine göre incelediğimiz güzel adlandırmaları şematik olarak şu şekilde gösterebiliriz: Türkçe Alıntı Yüzde Adet Yüzde Adet Yüzde Adet Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar Korku ile ilgili güzel adlandırmalar Hastalıklarla ilgili güzel adlandırmalar nançla ilgili güzel adlandırmalar 29.22 107 6.94 162 7.12 91 13.74 174 4.72 70 11.02 104 4.05 60 5 74 9.17 373 54.

Güzel adlandırmalardaki anlam olaylarını belirlemek oldukça güçtür. Kelimelerin anlamının güzel adlandırma esnasında değiştiği.69 440 16. gerçek anlamlarından kayarak yeni bir anlam vermek üzere kalıplaşması olayına anlam kayması (anlam değişmesi) adı verilir.36 131 198 Türemiş kelimeler Yüzde Adet 29.87 46. 1. Bir sözcüğün dar bir anlamdan daha geniş bir anlama geçmesine ise anlam genişlemesi denmektedir.30 40. 45-48 71 . Kültür Bakanlığı Yayınları. s.”35 Güzel adlandırma ile oluşan kelimelerin büyük bölümünde.56 250 690 Birleşik kelimeler Yüzde Adet 20. 1. BÖLÜM 3. Anlamdan Anlatıma Türkçemiz.08 286 594 Yüzde 55 45 Adet 815 447 3.52 67 8. anlam daralması.84 13.Türkçe Alıntı Basit kelimeler Yüzde Adet 4. Çok anlamlı bir sözcüğün tek anlamlı hale gelmesi veya geniş anlamlı bir sözcüğün daha sınırlı bir anlamı kapsar duruma gelmesine anlam daralması denir. Sözcüklerin zaman içerisinde kaybettiği ve kazandığı anlamı tespit etmekle 35 Muhittin Bilgin. daha önce yansıtmış olduğu kavram alanlarından büyük bir bölümünün farklılaştığı görülür. Genel olarak anlam olayları dediğimiz sözcüklerdeki bu anlam değişiklikleri. alıntı kelimelerin dışındaki kelimelerin hemen hepsinde. anlam kötüleşmesi ve 2. GÜZEL ADLANDIRMALARIN ANLAM ÖZELL KLER Bütün dillerde bazı sözcüklerin anlamlarında zamanla değişiklikler meydana gelir. Ankara 2002.79 308 19. “Sözcüklerin. Anlam kaymaları da. anlam genişlemesi ve anlam kayması gibi isimlerle ifade edilir. anlam iyileşmesi diye ikiye ayrılır. bir benzerlikten yararlanılarak başka bir anlamı verecek şekilde kullanılması esastır. gerçek anlamlarının dışında. Bir sözcük nesnenin bir bölümünü gösterirken zamanla güzel adlandırma amacıyla kullanıldığında yeni bir anlam kazanmış olur.

GÜZEL ADLANDIRMALARDA ANLAM DARALMASI Anlam daralması bazen çok anlamlı bir sözcüğün bazı anlamlarını kaybetmesi.I. Bu anlam olayının bazen de.IX. işler yapan kimse.III. s. Kum taşı. başlı başına bir araştırma konusu olabileceğinden bu bölümde güzel adlandırmalardaki anlam değişikliklerini sınırlı örneklerle gösterebildik.Koca. *Taşköprü . s. odacılık v. Çamoağa *Divriği. s. hademe. C.b. Anlam daralmasıyla ortaya çıkmış güzel adlandırmaların sayısı çok olmamakla birlikte bu gruptaki sözcüklerin daha çok bazı anlamlarının zamanla ortadan kalkmasıyla oluştuğunu görmekteyiz.3404 72 . TS. Kir. 1. 2. s. tuvalet. (. sümük. porselen.1849 Er : 1) Erkek. güzel adlandırma sayılabilecek sözcüklerin veya ifadelerin bazen daha önceki anlamından sıyrılmasıyla ortaya çıktığı görülmektedir. C.Manisa ve çevresi). TS.V. 3. Bazı kelimelerin anlam daralmasıyla ortaya çıkan bir kısım güzel adlandırmalar şunlardır: Lâvabo : 1. C. 3. *Merzifon – Amasya. TS. 2. s. C. Bu tesisatın bulunduğu yer. bulaşık yıkamaya yarayan tesisat.birlikte bu sözcüklerin hangi zaman dilimi içinde toplumun ne kadarı tarafından güzel adlandırma olarak kullanıldığını ortaya çıkarmak. ayak yolu. müstahdem. Keskin.Erzurum. C. *Yerköy – Yozgat. el. *Antakya – Hatay.1270 Pasak : 1) Salya.842. . insanoğlu. 2. Karkıncık *Artova – Tokat. kişi. Tokat – Eskişehir. Güzel adlandırmalardaki anlam olaylarını “anlam daralması. 1. Helâ. yüz. sıcak ve soğuk su musluklarıyla donatılmış.Kastamonu. *Bor – Niğde) DS. Hacıilyas *Koyulhisar – Sivas. küf.1764 Hizmetli : Kapıcılık.II. oda. (. anlam genişlemesi ve anlam kayması” olmak üzere üçe ayırabiliriz. pas. (*Iğdır – Kars) DS. emaye veya saçtan yapılmış.Isparta. daha önce bütününü ifade ettiği bir nesnenin zamanla bir bölümünü anlatır duruma gelmesi veya bazı sözcüklerin yan anlamlarından birini yitirmesi ile ortaya çıkarlar. ergenlik yaşına gelmiş adam. Maksutlu *Şarkışla.

s. zevc. cimri.II. karı. Lazımlık.1983 : Koca. Anlam genişlemesi bu yönüyle anlam kaymasından ayrılmaktadır.Burdur. ayakyolu. s. (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) DS.842 : Şişmanlamak. TS.I. alçak. Bir sözcüğün. 2. C. anlam daralmasının aksine bazı sözcüklerin anlamında zaman içerisinde meydana gelen genelleşmeyi ifade eder. Beceriksiz. (*Eğridir köyleri – Isparta. . s. adi. (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) 2. (Maksutlu *Şarkışla – Sivas) 2. C.274 : Koca. C.1019 : Zevce. Anlam genişlemesiyle oluşmuş güzel adlandırmalardan bazıları şunlardır: Terkisalat Oturak : 1. TS. Bu olayda bütünün bir barçasını anlatan bazı sözcüklerin zaman içerisinde bütünü ifade edecek bir anlam kazandığını görmekteyiz. s. eş. DS. C.I. Hela. C.VI. Terbiyesiz.II. eş. *Alayunt – Kütahya. s. C. uyuşuk. *Susurluk – Balıkesir. anlam itibariyle bir nesnenin bir bölümünü anlatırken zamanla o nesnenin bütününü anlatır duruma gelmesine anlam genişlemesi denir. DS. C. 73 .VI.3892 : 1. Güzel adlandırmalar içerisinde anlam genişlemesiyle ortaya çıkmış sözcüklerin sayısı oldukça azdır.2085 : Meme. *Akyazı çevresi – Sakarya. basit.I.abdal bayağı er gelişmek gişi göğüs harem : Tamahkâr. Sözcüklerin anlam genişlemesinde daha önce var olan anlamının ortadan kalkmadığı görülmektedir.1157 3.X.16 : Aşağılık. Güzel adlandırmalardaki anlam daralmasında sözcüğün zamanla karşıladığı nesne veya kavramın bir parçasını karşılar duruma geldiğini görmekteyiz. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ANLAM GEN ŞLEMES Anlam olaylarının bir başka türü olan anlam genişlemesi. s. *Düzce – Bolu. DS. 1. s. TS. açgözlü. C. TS. s.

C.Kastamonu -Çankırı.Sinop. koparmaya. . Lazımlık. Bu anlam olayı içerisinde değerlendirilebilecek bazı güzel adlandırmaların benzetme ya da somutlaştırma yoluyla ortaya çıktığı görülmektedir. s. kesmek. . s.” kullanılmaktadır. Bugün Türkiye Türkçesi yazı dilinde yalnız. C.3892 : 1.Kastamonu -Çankırı. aşındırmaya benzeterek bir somutlaştırmaya gidilmiş. anlamında görülmekte. gaita. “üzülmek” sözcüğü “inme inmek” (DS. başın dörtte birini meshetme ve topuklarıyla birlikte ayakları yıkama. *Düzce – Bolu.4 Terkisalat Oturak : 1. (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) 2. TS. bir tutumu. bir insana dert olacak bir davranışı.XI. (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) DS. *Akyazı çevresi – Sakarya. Beceriksiz.4086) anlamında 36 Doğan Aksan. s.. Namazın şartlarından biri. *Alayunt – Kütahya. bir nesneyi kırmaya.3295-3296 Abdest : 1. 3.III. 2. Anadolu ağızlarında sıkça rastladığımız güzel adlandırmalarda anlam kayması olayı genellikle belirli bir yöreye ait olarak gelişmektedir. 215 74 . uyuşuk. . s. üzüntü vermeyi anlatması bu türden bir gelişmenin tanığıdır. Her Yönüyle Dil.4799). *Susurluk – Balıkesir. *Ladik – Samsun. Namaz gibi ibadetlerden önce.Sinop. .IX. yüzü. Terbiyesiz. bir kelimenin anlamını yitirerek yeni bir kavramı yansıtır hale gelmesi olayıdır. s. insan için kullanılması. *Merzifon – Amasya…) DS. 1. C. 36 Bugün “üzmek” fiilinden türetilen “üzgün” sözcüğü hasta (DS. C. Ankara 2000. aktarmalı bir anlamla. bu somutlaştırma genelleşince anlam değişmesine yol açmıştır. C.IX.3295-3296 3. elleri ve dirsekleriyle beraber kolları yıkama. bir kimseye dert. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ANLAM KAYMASI Anlam kayması. C. TDK Yayınları. (Maksutlu *Şarkışla – Sivas) 2. bu anlamın yüzyıllar boyunca geçerli olduğu göze çarpmaktadır.I.X. *Merzifon – Amasya…) DS. s. Dışkı.Burdur. s. (*Eğridir köyleri – Isparta. ayakyolu. “Türkçedeki üzmek eylemi Köktürk yazıtlarında kırmak. C. Helâ. *Ladik – Samsun.XII.

VII. (Kars ve köyleri) DS. C. s. Güzel adlandırmalarda anlam iyileşmesi olayı söz konusu olamaz.1018 : Aklı az.VI. Çünkü anlamı iyi olan bir sözcüğün söylenmesinde her hangi bir sakınca görülmemekte ve güzel adlandırma yoluna gidilmemektedir.III. C.Yozgat) 2. akılsız.3692 75 . Anlam kayması yoluyla ortaya çıkmış güzel adlandırma örneklerinden bazılarını şu şekilde sıralayabiliriz: Çadır Gezgin Hazan Göçmek Seyrek Suluk : Kefen.1032 : Uykuda gezen (kimse). (. TS. s. (Aliköy *Çaycuma – Zonguldak) DS.II. C.Bu grupta anlam iyileşmesi ve anlam kötüleşmesi şeklinde anlam değişikliklerine rastlıyoruz. C. (.Açgözlü (kimse).2322 : Ölmek. (Bayburt *Selim – Kars) DS.Yozgat) DS. Fakir.XII. (*Mersin ve köyleri – çel) DS. C. s. s. Anlam kötüleşmesi olayında ise istenmeyen bir durumu ifade etmek için dolaylı bir anlatım yoluna gidilmiştir. s. C.2023 : 1. s.4686 : Sidik torbası.X.

Söylenmemesi gereken söz. Tespit ettiğimiz birçok güzel adlandırmayı bu iki grupta değerlendirmek mümkündür. Korku bazen ahlâkî değerlerle de ilgili olabilir. Hortlak. Uğursuz kabul edilen hayvanların isimlerinde güzel adlandırmaya gidilmesinin temelinde inanç yatmaktadır. Hayâlî yaratıklar veya uğursuz kabul edilen bazı hayvanlardan bahsedilirken de güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur. olumsuz etkiyi bir nebze ortadan kaldıracak kelimelerle ifade edilmesidir. söz konusu nesne veya durumun edebe ve inanca uygun. söylenmesi dinen sakıncalı görülen veya hurafelerden dolayı ortaya çıkan korku veya çekince sebebiyle söylenmeyen kelimeler yer almaktadır. Korkuyla ilgili güzel adlandırmalar inançla da yakından ilgilidir.96’dır. Güzel adlandırmaların içerisinde korkuyla ilgili güzel adlandırmaların oranı % 10.SONUÇ Batı dillerinde “euphemism” adı verilen güzel adlandırma. Bu gruptaki birleşik kelimelerin oranı basit ve türemiş kelimelere oranla daha fazladır. çoğu zaman toplumun tepkisinden korkulduğu için söylenmemektedir.05’lik bir orana sahip olan inançla ilgili güzel adlandırmalar bölümünde. varlıkları dile getirme şekillerine yön vermektedir. Söyleniş amaçları ve söylendikleri ortamlar farklı olmakla beraber argo sözcüklerle güzel adlandırmaları kesin şekilde ayırmak oldukça 76 . Özellikle “baykuş” sözcüğü için pek çok güzel adlandırma yoluna başvurulduğunu görmekteyiz. peri gibi yaratıkların isminin anılmaması korkudan çok inanç kaynaklıdır. Güzel adlandırma ile gerçekleşen ifadelerdeki incelik. insanlar üzerinde olumsuz çağrışımlar uyandıran ve toplum tarafından adeta yasak konulan söz veya kelimelerin yerine. Tespit ettiğimiz güzel adlandırmalar içerisinde % 9. Olaylar ve kavramların güzel adlandırma ile ifade edilmesi bireyin dile katmış olduğu bir inceliktir. toplumsal incelikten kaynaklanmakta ve toplumun bu tutumu bireylerin olayları.

Türkçenin kelime türetme gücü güzel adlandırmalarda da kendini göstermiştir. türetilen bu kelimelere yeni anlamlar yüklenmiştir. rüşvet. hırsızlık) aynı zamanda inançla da ilgilidir.güçtür. 77 . Tespit ettiğimiz güzel adlandırmalar Tük toplumunun incelik ve nezaketinin aynasıdır. Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar görgü kuralları ve toplumsal incelikle yakından ilgilidir. Birçok alıntı kelime ile de birleşik kelime oluşturularak varlık ve olayların söylenmek istenmeyen isimlerinin yerini tutacak şekilde kullanılmıştır. ğrenç. nesne veya varlıklar toplumun nezaket anlayışının sonucu güzel adlandırmalarla ifade edilmiştir. Bu grup içerisinde bazı kavramlar (zina. Argo olan bir sözcük aynı zamanda güzel adlandırma maksadıyla kullanılabilmektedir. davranışlar. Güzel adlandırmalar içinde. Hastalıklar içerisinde en fazla “verem” sözcüğü için güzel adlandırma yoluna gidilmiştir. Sözlük kısmında ortaya koyduğumuz güzel adlandırmalar Türkçede çok sayıda güzel adlandırmanın varlığını göstermektedir. Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar içerisinde daha çok bedensel eksiklikler ve bazı doğal vücut fonksiyonları yer almaktadır. kaba olaylar. Bazı hastalıklar (hemoroyitbasur gibi) kaba görülen vücut organlarını hatırlattığı için kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırma grubuna dahil edilebilir. çirkin. Yapılarına göre güzel adlandırmalarda basit kelimelerin sayısı diğerlerine göre (türemiş ve birleşik kelimeler) daha azdır. farklı bir anlam verilmiş kelimelerin oranı oldukça fazladır. Söylenmemesi gereken kelime ile bir başka kelime arasındaki benzerlikler birçok güzel adlandırmanın ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Türkçede güzel adlandırma için daha çok yeni kelimeler türetilmiş. bu tür ifadeler daha çok toplumun düşünme gücünün ürünü olduğu için.

KAYNAKLAR 1. Temmuz 2001 16. Ankara 2002 9. Edebî Sanatlar. Büyük Argo Sözlüğü. Ersoylu. Bilginer. Eren. Ankara 1994 18. Ercilasun. Muhittin. Yapı Kredi Yayınları. Besim. Doğan. Ekim 2001 10. TDK Yayınları. Kütahya Ve Yöresi Ağızları. Banarlı. Ankara 2000 15. Hacettepe Ünviversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Gülensoy. Ersan. Ankara 1997 14. Türkçenin Gücü. Halil. Ankara 1988 78 . S. Bilgi Yayınevi. Ankara 2000 3. TDK Yayınları. TDK Yayınları. Türkçenin Sırları. Yüksel. Yüzyıla Girerken Yazında Dil Kullanımları (I. Aktaş. Türkçenin Sözvarlığı. Ankara 2002 13. Doktora Tezi. Pamukkale Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Batı Dilleri ve Edebiyatı Bölümü. Buran. Ankara 1996 2. Ersan. Ahmet. Ankara 1997 11. Ankara 1999 7. 21. Hulki. Keban. Baskil ve Ağın Yöresi Ağızları. Aksan. Hayriye. Euphemısmus ın der Alltagssprache und ın den Fachsprachen der Politik. mge Kitap evi. TDK Yayınları. Dil. Bilgin. Atalay. Kubbealtı Neşriyat. Yüksel. Leyla ve Mecnun Yayınları. Derleme Sözlüğü. Ahmet Bican. TDK Yayınları. Hasan. TDK Yayınları. 598. Doğan. Kültür Bakanlığı Yayınları. DLT Tercümesi. stanbul 2002 6. Yazın. Kars li Ağızları. stanbul 1996 8. Her Yönüyle Dil. Tuncer. TDK Yayınları. Deyişbilim Sempozyumu Bildirileri). stanbul 2004 17. Engin Yayınevi. Ankara 1993 12. Türk Argosu Üzerinde ncelemeler. Mehmet Emin. Aksan. Türk Dili Dergisi. Doğan. Diyarbakır Ağzı. Anlamdan Anlatıma Türkçemiz. “Mezar Taşı YazılarındaGüzel Adlandırma Kullanımı”. TDK Yayınları. Zonguldak – Bartın – Karabük lleri Ağızları. Konya 2002 5. Erten. Ankara 2000 4. Aktunç. “Batı dillerinde ve Türkçede güzel adlandırmalar”. der Internatıonalen Bezıehungen und des Gesundheıtswesens ım Deutschen und Türkıschen. Aksan. Münir. Nihad Sâmi.

Ankara 1994 23. Gülsevin. stanbul 1971 22. Ankara 2002 20. Ankara 1999 21. Ali Yıldırım. Gürer. stanbul 2002 28. Söylemez. TDK Yayınları. Dünü ve Bugünüyle Harput Sempozyumu. Korkmaz. Elazığ 1998 30. Enderun kitap evi. Tahir-ül Mevlevî. Hecettepe Üniviversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Yüksek Lisans Tezi. 1996 24. Kabaklı. as a Reflectıon of Culture on Language. Ankara 1993 25. Berker.19. Toker Yayınları. Zeynep. S. Mehmet. Vardar. stanbul 1984 29. Ahmet. Hengirmen. Dr. Türkçe Sözlük. “ Türkçede örtmece sözcükler üzerine bir araştırma”. Ahat. Süleyman Fehmi. Engin Yayınları. Ümit. Edebiyat Lügatı. Üstüner. Işıl nce. Euphemism. Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü. 50. stanbul 1988 79 . Nevşehir ve Yöresi Ağızları. TDK Yayınları. Ankara 1988 27. Yunus Emre. Dil Dergisi. Edebiyat. ABC Kitap evi. Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Özyıldırım. Elazığ 2004 26. “Harput ağzına has kelimelerin yapı ve anlam özellikleri”. Türkçe Sözlük. TDK Yayınları. Uşak ili Ağızları. MEB Yayınları. Aralık. Hazırlayan: Doç.

s.5 : 1) Atıcı. tabii ihtiyacını gidermek.I.I. C. s. 2) Bir şeyi birisine zorla vermek. s.4 : Küçük ya da büyük abdestini yapmak. açgözlü. C.I.I. C. çalmak.” K A. C. s. “abı zambah gonuşma. C.I.35 : Üvey anne. gelişi güzel konuşan. C.I. C. s. TS. saygısız. C. C. C.I.I. 3) ftira etmek.6 : Sersem.39 : Zakkum ağacı.178 abiriz (abrez) ablalık abuk aburgaşık abuş acar acı ağaç acığaz : Abteshâne. s. DS.I.I. s.I.I.I. s. s.” çocuh dir. çekinmez. Ben sennen atın ne olduğunu soririm. semiz. TS. C.8 abartmak abdal abdallanmak abdest abdest bozmak abdesthâne abdestsiz abırsız abızambak : Aşırmak. s.45 : Duyduğu sözü. TS.I. DS. s.I. ayakyolu. gördüğü olayı sabredemeyerek söyleyen.23 : Üvey abla. s. C. C. s.SÖZLÜK aba atmak abacı abamak : Kendisini kurtarmak için suçu başkasına yüklemek. s. helâ. DS. C. DS. kötü adam. cimri. senli-benli.17 : Utanmaz.I.16 : Dışkı. boşboğaz.5 : Ayakyolu. DS.47 80 .32 : Yalancı. C. s. DS. gaita.I.5 : Korkmaz. hayasız. çoh Allah heyirli etsin. DS.12 : Tamahkâr. s.16 : Dilenmek. yalan yanlış söyleyen. s. TS. DS. DS. DS. C. s. DS.I. s. analık.4 : Şişman. tuvalet. DS.I.23 “padşaım. 2) Bedavadan yiyip içen. C. DS.I. s.5 : 1) Çirkin bir kızı veya kötü bir malı kandırma yolu ile birine yamamak.22 : Saçma sapan. DS. s. etli. C. DS. DS. C. C.

85 81 . C. DS.I.I. C. DS.19 : 1) ftiracı. DS.79 : Kel.I. DS. DS. s. 3) Tembel. 4) Akrep. kahpe. C. C. s.66 : 1) Ayı. 3) Yılan.69 : Akılsız. s. s. 2) Yaygaracı. C. s. C. s. çalmak. 2) Oğlanlık da denilen ateşli bir çocuk hastalığı. s. 2) Rakı. irin. s. DS.I. C.I. DS. DS.65 : Verem.I.54 : Helâ.I. DS. çalmak. beyinsiz. C. DS.I. DS. C. müzevvir. s. C.I.65 : Bir kişi ve bir aile için kötü şeyler söylemek. s.53 : Ölü evi. s. s. C. C. sersem. C. s.I. DS.I.79 : Bir iş yapana ücretinden başka verilen şey. C. salak.I. aşırmak.67 : 1) Müzmin yara. s.66 : Yengeç.65 : Kusur.70 : Kadınlar âdet gördükten sonra hamama gidip temizlenmek. s. DS. sallapati adam. 3) Bir çeşit yara. sivilce ve yanığın içindeki sarı su. C.I.I.65 : Köstebek de denilen çıban. DS.71 : Hırsızlık etmek. C.I. 2) Domuz.58 : Beleşçi. hata. C.69 : Hırsızlık etmek. s. DS. para. C. TS. C. DS.I.66 afacan afal afalak afalsız afartmak afgan afsunlamak ağ açmak ağaca ağacalık ağbaş : Bir şeyin zehir gibi acı olduğunu anlatmakta kullanılır. geveze. 5) Domuz. DS. C. s. C. sıraca. s. s.59 : (kadın için) Kıyafet ve davranışlarında fazla serbest ve pervasız olmak.I. s.68 : Aptal.I.I. s.I. şaşkın.70 : Cerahat. C. DS.I. DS. DS.69 : riyarı.I. saçsız. C. DS. kemik veremi. C. aşırmak. s. DS. C.I. s. s.acı su acı yer aç çardak açık ağız açıkçı açılıp saçılmak ad çekici ad çekmek addırık adem adı batası adı bellisiz adı kötü adıyaman adını eller alsın : 1) Çıban.65 : Orospu. s.I. bedavadan geçinen.I. DS.58 : 1) Boşboğaz. 2) Aptal.81 : Köpek. s.I. DS. DS. C.

s. fışkı.40 : Tehlikeli ( öldürücü ) hastalık. C. C. DS. DS. C.97 : Sara hastalığına yakalanmak.I. C. s. s. sağır ve dilsiz. s.I. s. DS. DS. yüklü. C.118 : Daima akan yara. C.116 : Kaba konuşan.I. s.I.I. DS. DS. 2) Akılsız. C.I. s. ağız bozmak.I. C. s.40 : Borcunu geç ödeyen. C. sır tutmaz. s.118 ağzı yelli aharca ahbun ahırak ahıtmak ahiret uykusu ahraz : Yüksekten atan. s. 5) ftiracı.129 : Küçük çocuk çiş etmek.I. DS.I. doğurması yakın. ben aır hasdalandım. DS. kötü. s.I.XII. C. DS. TS. TS. iğrenç söz. s.I. 2) Hırsız.40 şole oldu bole oldu. kovcu. C.I. TS.I.I. s. s.91 : Yalancı şahitlik yapacak kimseye verilen rüşvet.109 : Tifo hastalığına tutulmak.91 : Şişman.I. C.126 : Balgam.111 : Tifo. sövmeyi huy edinmiş. s.55 82 . DS.I.79 : Gebe. DS. U A. DS. bakıma muhdecin deyo.I. C. C. elinden kolay kolay para çıkmayan. s.96 : Küfür. DS.117 : 1) Ara bozucu.I.55 : 1) Dilsiz. 2) Kötü. 3) Kavgacı. s. s. söven. C. geveze.I. s. 4) Yalancı.95 : Küfretmek. dövüşken.125 : Gübre. DS. TS. TS.133 ahireti (öbür dünyayı) boylamak : Ölmek.I. hantal vücut. s. DS. ahmak.I.I. C. ağzına geleni söylemek. uyuşuk.111 : 1) Boşboğaz. yüklü. dedikoducu. s.I. s. C. DS. s. DS. C. kara haber vermekten hoşlanan kimse. C. C. C.4407 : Tembel. s.131 : Ölüm. s. C. C. C. DS. DS. övünen.ağı çiçeği ağır ayaklı ağır canlı ( kanlı ) ağır elli ağır gövde ağır hastalık : Zakkum.281 ağırlıklı ağız bağı ağız dağıtmak ağız kokusu ağrı tutmak ağrı ağrıya yatmak ağzı açık ağzı dolu ağzı kara : Gebe. miskin.

C.59 “Eğer bu üş dene sözümü yaparsan sen benim ailemsin. sıraca.I.I. çıldırmak. DS.164 : Çabuk meyleden. s.I. C. hırçın. s.I.I. DS. DS. “geldim mi senin boynunu.I.151 : şemek. oturak. 4) Deri veremi. s. DS.139 akarcalı akbakan akca hacı akgöz akgözlü akıd akıdık akıl gülü akıl hastalığı akıldak akılgan akıtmak akkaya bülbülü aklını bozmak : 1) Başkasının malına zarar veren kimse. C. DS.I. DS. C. s. hastalıklı kimse. TS. DS. DS. s.139 : Beceriksiz. çok bilmiş.144 : Korkak. delirmek. kelleni kesecem” diyir.139 : 1) Kemik veremi. DS. sebatsız.aile : Zevce.I. DS. s. s. s. 5) Bel soğukluğu. s. ahmak.154 : Muaşeret adabını bilmeyen. TS. C. maymun iştahlı. s.I.I. C. 2) Fesat. tembel kimse.I. delirmek. s.150 : Kararsız. TS. s. TAÜ . C. budala. 2) Bünyece zayıf. s. C. ikiyüzlü. C. DS. 2) Bulaşıcı beyin hastalığı (hayvanlarda).I. s.149 : 1) Açgözlü. s.I.150 : Sidik. C.I. s.155 :Üzerine düştüğü konudan başka bir şey düşünemez olmak. sebatsız. C.150 : Çokbilmiş kadın. Yoh yapamazsan” diyir. C. C.68 aklını kaçırmak (kaybetmek) : Deli gibi olmak. DS. C. dönek. s.I. s. C.I.65 : Lazımlık. DS. 2) Ağırkanlı. fistül. s.I.I.137 : radesiz. C. 2 Beyaz kartal. DS.190 ak ana akyavaş akak akar akıllı akarca : Üvey ana. s.XII.I.150 : Bilgiç. s. C. s.22 : Delilik.4410 : 1) Sinsice hareket eden insan veya hayvan. duygusuyla hareket eden.141 : 1) Leylek. kaba adam. DS. C. C. K A. C. 3) Daima akan çıban. cüzzam. budala. DS. eş. TS. cinnet.68 83 . herşeyde gözü olan. dönek.

TS. bön bön bakmak.I.172 : 1) Karısının başkalarıyla ilgisine göz yuman adam. C. kibir.I. C. aptal. TS.I. C. s. DS. s. TS.171 : Ahlâksız. sersem. C. s. s. 2) Ahmak. C. loğusa humması. DS. DS. babama elçi gönder.I.177 84 . C. 2) Bozgun. köy ihtiyar heyetinin başı. giderler gızın babasının evine. geveze.I. s. 3) Ters. alık alık. s. nirde gozel gorsen ahlın yitirirsin.I. hırçın. s. uğursuz. K A. inatçı.181 akmık ak sakal : Atmık. muannid. giderler gızın babasının evine.68 havız başında oturursun. muhtar. C. yani ahsakgalları toplar. muhâlif.I. NYA.78 : Çalma. çıldırmak. DS.173 : kiyüzlü. s. s. DS. DS. şımarıklık. 2) Sara hastalığı.I.” Babası elçileri yani ahsakgalları toplar. dönek. DS. TS.174 : Hapishâne.I. DS. C. şüpheli adam veya iş. s. sarhoşluğu ve mahmurluğu devam eden. kargaşalık. C.I. sperma. s. DS.170 : Aptal. s. s.76 : Her akşam içki içmeyi âdet ve alışkanlık haline getirmiş olan. 3) Sonradan görmelerdeki gurur. bin gidelim Benli Dülber. boşboğaz. ah ellerin suya batırırsın. C. C. C.aklını yitirmek : Delirmek. TS. ara bozucu.I.162 : Geceki sarhoşluktan henüz kurtulmamış. C. dönek. titiz. s.285 aksi akşamcı akşamcık kuşu akşamdan kalma aktarma al basma : 1) Huysuz. C. s. s.I. menhûs. 2) Kötü. s. fenâ.159 : Köy ihtiyarı. DS. ikiyüzlü.175 : 1) Döneklik.75 Gız diyer ki “madem ki alacahsın.I. s. uğursuz adam.207 ala ağız ala ala bakmak alabacak alabaş alabula alaca alacalık : Ara bozucu. ikiyüzlülük. C.I.163 : 1) Loğusa kadınlarda görülen bir hastalık.I. iki taraflı. DS. C.79 : Yarasa. zıt.I.

s.I. ama.212 : 1) Aklı alınmış. işini bilir. C. C. C. C.210 : Ara bozucu.I. s. C. C. C.211 : Yalancı. s.220 : 1) Sakat. dolandırıcı.XII. DS.208 : Şirret.217 : Felçli. s. su yolu. DS. s. C.I. C. kel. C. ikiyüzlü.I. inme inmiş.I.I.I. C. DS.208 : Aşağılık kimse.I.I. s. C.I. edepsiz kadın. DS. yılancık. s.I.211 : Rüşvet.I. kızartılar. sık sık gelerek rahatsız eden bir hastalığı olan.213 85 . s. aşırmak. 2) Öldürücü. C. C. s. s. C. s. kibirli.I. DS. TS. C. s. soysuz. DS. C.206 alazlık albaba albız alcıkarı alçak alduruk alemşat aleste algı algın algıncılık alguncu alıcı alıcısı tutmak alık alınmış alîl alkaçıcı alkın : Saç çıkmayan baş. DS. DS. C.190 : Çalmak. 2) kör. C. s. s. 2) El. devasız hastalık.I.94 2) Lağım. C. s. piç.I.I. s. DS. DS.191 : Yaygaracı.214 : Hırsızlık.I. DS. s. nâmert. s. gözleri görmez. DS. s.I. tabiatı bozuk. s.97 : Kaçırıcı.204 : Beddua.I. s. C. s.88 : Kendini beğenmiş.I. dönek. ahlâkı kötü. DS. s. palavracı. DS.I. ganimet. DS. C. C. C. s.191 : Bilgiç kadın. C. ayak ve yüzün kızarıp şişmesiyle meydana gelen hastalık.I. TS. 2) Açıkgöz.216 : Sözünde durmayan.214 : 1) Azrail.I.207 : Şeytan. DS.alakırık alaklamak alakuş alaylı alazlama : 1) Kanun dışı evlilikten doğan çocuk. TS. s. DS. DS. DS. DS. DS.I. meczup.222 : Kötürüm.215 : Öldürücü hastalığa yakalanmak.4415 : Lağım temizleyici. DS. 3) illetli.204 : 1) Yüzde ve vücutta çıkan çıbanlar. yalancı.

225 : Yüzde yüz faizle. TS. düşkün kadın.81 O herif öyle deyinci herif geri dönmüş. TS. C.117 86 . C. “garı” demiş “yolda ben bi ama buldum bahar kor” demiş. hiç acımayan. C. s. DA. zalim. C. C. TS. DS. s. C. s. DS.114 2) Halden anlamaz.112 : Hırsız.I.I.228 : Akrep. s. s.113 Bir gün bi karı koca. DS. şakşakçı.alkışçı : Birinin her yaptığını.237 âmiyâne amoral amoralizm : Bayağı. s. s. NYA. DA.117 : Ahlâk dışıcılık. dalkavuk. C.I. s. s.I. C.I.I. her söylediğini beğenip öven. Allah’ın Evi’ni tavaf ettıhtan sora gettıh Medine’ye.I.I. C. ikisinin de gözi ama böle gezilermiş. TS.TS. dünyayı terk etmek.I.II. öldürücü. s.104 allahlık allanmak allı pullu alnı alnına altıboğumlu altı parmak alûfte alvurcu âmâ : Elinden hiç bir iş gelmez. DS. s.I. DS. C.I. TS. işe yaramaz. s. Ordaki ziyaretleri. C. s.224 : Mayıs böceği. TS. kabul eden ve doğru diye herkese kabul ettirmeye çalışan kimse. DS. ayak takımına yakışır tarzda. TS. TS. zelzele. C. s.235 : Kör. s. ahlâk dışı. C.230 : Uğursuz adam.I.223 : Kâbe. gelin böceği.1466 Tam Bayrama on gün kalır kalmaz ihrama girdıh. s. s.107 Allah’ın davetine icabet etmek : Ölmek. s. adice.I. kendi halinde (kimse). TS.232 : ffetsiz.117 : Ahlâka aykırı. C. C. beyazlar geydıh. C.I. s.135 amansız : 1) Aman vermez.I. s.I. C.105 : Sarkıntılık etmek. cana kıyıcı. C. saf. s. budala. DS.I. DS.98 allah emri Allah’ ın Evi : Deprem.

C.253 : Pis.232 .gızım senin gaç anan va. babam geldı ahşam o gadar yorulmuşum.I. C. elbisen toplar. DS.biri gocamın anası. DS. s.261 : Sümüklü. DS. .I. üvey ana.I. TS.259 Efendime söyliyem. . s. s. işini bilir. K A.4418 : Öksüz.232 anadan doğma ana etinde gezmek : Çırılçıplak. C. s. s. tembel.120 : Aybaşı (kadınlarda). uğursuz.I.” Dedi ki “ben sana bi şey ögredürüm. “Onun üçün ne aşım var. TS.121 tabi analığım onun teyzası. C.261 : Erkeklerdeki yaş dönümü.106 2) Kaynana. Hep siçenner yiyer tahılımi. s. geder ambarrıyı alurum.126 87 . açıkgöz.XII. ne etmegim var. DS.119 : Çırılçıplak gezmek. hantal. C. DS. slamlardan gorhiyerim ”Ben yemın etdim ki kimseye demam.123 : Halden anlamayan. s. s. 2) Terbiyesiz. 3) Genel ev.I. hankı anama deyon demiş. Dedi ki “gedersin şindi sen gamiren. anadan nemli.228 anaforcu anahalı anakız analık : Yolsuz kazanç peşinde koşan kimse.I. TS.I. çirkin. . K A. s.I. dışarı tökersin. DS. s. s. yuhusuz galmışım. demiş garı. biri kendi anam. mirezlile de bole laf ede. C.I. s. TS. s. TS. DS. C. KBAYA.ananın adı ne demiş. Yedi gün yedi gece ac susuz yatarsın. kötü.120 : Bakire olmayan kız. TS. Çır çıplah. Ele bi dağı yedi bu andırlar.I. Bah bah elbisem de heç. s. kahpe. U A. utanmaz arsız.I. s.227 andız andil andropoz anlayışsız : 1) ffetsiz kadın. C. s. C. orospu. miskin. s. katı. C.ana : Kaynana. demiş. Ana etinde geziyerim. C. iğrenç.249 : 1) Ana yerini tutan kadın . U A. C.249 anasının gözü anasının kızı andır : Kurnaz.I. s.ene. C.

DS.284 Bu da çoh gezir.ansız ansızına uğramak antika anzarot apana aparmak : Piç.I. DS. yüzsüz olmak.I. habersiz götürmek. s. C. s.TS. s.I. kayırıcı olmak. destek olmak. C. C. C.I. ölüm iyisi.301 : Gürültülü kavga. gelir padişaha şikat eliyir ki “munnar menim devemi aparıplar. DS.295 : Hırsız.I.I. C. DS. C. TS. grip. gayrimeşru çocuk. s. C. s.294 . C. DS. s. C. C. geçici olarak iyileşen hasta.I. s. C.293 : Ara bozan. DS.280 : Garip.142 : Karı.I.290 sıkılmadan yapar olmak.” K A. s.I. s. DS.132 aralık iyisi arap işi arayışçı arbede arıkçı arıkıran arınak arka olmak arkadaş : Ölmeden önce. DS. s. TS. s.258 ara hastalığı ara kedisi arakçı araklamak : Nezle.I. DS.I. arka kapıdan çıkmak : (Hastahane için) Ölmek. s. aşırmak.I.I. TS. DS. gusülhâne. eş. C.282 : Apteshâne.I. gürültücü.I.317 : Geveze.I.I.I. patırtı. s.I. DS. s. her zaman rastlanamayacak kadar tuhaf. C.299 : Dedikoducu. DS.I. C. s. C. TS. C. C.134 : Çalmak.138 : Hırsız. münâfık. C. helâ.I.I. Bunnar hırhızdılar. TS. alıp kaçmak.272 apsâne : Helâ. aptesâne.283 : Çalmak. C.134 küsmek.317 : Yıkanma yeri.142 88 . C. s. s. C.130 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak. s. C. acayip. C. s. DS. TS.320 : Koruyucu. DS.297 : Katır.I.I. s. s. C. bahır ki bulabilmedi.128 : Rakı ve benzeri alkollü içkiler.I. s. DS. utanç duyulacak şeyleri hiç an damarı yırtılmak : Namus ve iffetini kaybetmek. TS. C. aşırmak. s. s.280 : Birdenbire ölmek. s. DS. DS. s.325 aralarından kara kedi geçmek : Herhangi bir sebeple birbirine gücenmek.

362 : Gizli dost. yalancı. s.I.I.I. s.I. DS. yalancık.367 : Bir cilt hastalığı. oturak. C. s. C.I.334 : Kızlığını gayrimeşru kaybeden kız. s. TS. kötü kimse. C. ölmek. C. flört. 2) Yalancı.I.367 : Bunamak.I. C. s. ufak hıyar.175 : Yersiz.369 : Birdenbire bayılmak. DS. s.I. döl.I.168 : Su aygırı. 2) çki içmek. DS.I. C. DS. DS. s. s. aşırmak. TS. TAÜ . C. DS. s.391 : Dilenmek.I. TS.I. s. s. s. bayağı.365 : Kızıl hastalığı. C. C.332 : Helâ. yalancı. C. C. DS.161 : Çalmak.369 : Tartışmak. TS. s. C. s.I.364 : 1) Bunak.168 : Arsız. 2) Çingene. C. DS.371 : 1) Yalan söylemek. C. s.I. densiz söz.179 : Meni.I. yardım istemek. C.I. C. s. derbeder kadın.375 : Çalmak. DS.365 : 1) Âvâre.330 : Arsız. TS.184 89 . s.I. bilmeden tahmin ederek söylemek. s. DS.I. C.I. DS.365 : 1) Kayınbaba. C. s. C. s. DS. C.342 : Temiz olmayan.I.386 : Lazımlık. mübâlağacı. DS. s. C. değersiz. apteshâne. DS.165 : Çabukça yüzgöz olup senli benli konuşan kimse. s. âdi. C. DS. DS. C. DS. s. 2) Üvey baba. C. s. aylak. C.arpacık arsatan artçardak artık artis asar asık aspak aşağı aşırmak aşret aşna fişne at balığı atah getirmek atak atakçı atalık ateş gömleği ateş pare atıcı atık lakırdı atılıp gitmek atışmak atlatmak atmak Atmık Avanta avkırmak avruz avuç açmak : Taze.I. C.I.364 : Geveze. TS.347 : Alçak. ağız kavgası etmek.368 : Asılsız şeyler uydurup söyleyen. 2) Hile.I. işsiz. s.I.176 : Aklını kaybetmek.I.340 : 1) Faiz.I. DS. DS. s. DS.I. DS. s. s. kimsenin haberi olmadan alıp götürmek. C. olduğu gibi görünmeyen kimse. TS. C. utanmaz.I. s.334 : Kendini gizleyip rol yapan.I. C. oynaş. s. utanmaz. DS.

175 : Rüşvet. C. şaki. karaktersiz. seyrek saçlı baş. C.I. 4) Nâmussuz.417 : Zina yapmak. kepaze.4435 : Helâ.422 : Edepsiz.I. s.215 : Sinirli. cılız. C. DS. karaktersiz. C. DS. s. s. göz boyayıp aldatmağa çalışan. C. DS. veba. dert.I.403 : Haydut.XII. TS.I. 5) Aşağılık. s. DS.397 : Gebe.398 : Bozuk ahlâklı. s. C.398 : Yüklü. fahişe.4438 babalanmak babalı babalık : Öfkelenmek. C. DS. C. TS.398 . C.428 : şine hile karıştıran.I. geveze.XII. DS. DS.408 : Kel. s. DS. TS.I. s. DS.429 : Maymun iştahlı.4431 : Orospu olmak.ayağ yolu ayağ ayağa çıkmak ayağı ağır ayağı ağırlı ayağı dışarı ayak eskisi ayakçı ayan ayarsız ayaz aydaş ayığ ayipleşmek aymaz ayna tutmak aynacı aynasız ayran ağızlı ayran gönüllü ayvat ayyar baba : Aptesâne. ayak yolu.406 2) Zakkum. C. TS.I.447 2) Cüzzam. C. s.409 : 1) Zayıf.XII. C. s. DS. s. 3) Terbiyesiz. C. C. s.I. s. s. utanmaz.I. DS. C. koca.I. C. edepsiz. C. s.I. değişken. s.I. s.203 : 1) Büyük ve onulmaz çıban.I. DS. hastalık (ilenmelerde): Elinde kolunda babalar çıksın. s.I. s.398 : Rezil. DS.XII. KBAYA. s. C.407 : 1) Deli. s. DS. s.II. C.215 : Üvey baba.I.433 : Dolandırıcı. s. 3) Şaşı. helâ. s.189 sabaleyin misafir ayah yoluna geder. s.402 : 1) htiyar. DS. C. DS. C. s. s. s. C. hileci. DS. TS.I.4435 : Boşboğaz.426 : Kalleşlik etmek. C.I. C.I. C. sinir nöbeti geçiren. yaşlı. C. C. C. DS. s.I.I. DS.200 : Uygunsuz. kötü. s. s.I.215 90 . şuursuz.I. TS. DS. DS. TS.I.410 : Verem. 2) Bacakları çarpık. 2) Dönek.I. hamile. C. DS. hilebaz.

II. s. C.215 bağı bağını koparmak bağrıbütün bağrı geçmek bahar bahîl bahtabakan : Büyü.584 bardelhana : Genelev.492 : Beyaz siyah renkli bir yılan.bacağını çekmek bacak çekiştirmek bacaksız : Topallamak. s.488 bakım evi bakımcı bakla balaban balıklamak balkırmak balon uçurmak balyemez banal bandırmalı : Bakıma muhtaç. s.485 : Zamanında evlenememek.512 : Bayağı. DS. C. C. s.II. gözbağı. DS. s. s. C. s. TS. C. TS. DS.220 : Hür. serbest kalmak.I. C. s. DS. TS. fakir. hafif meşrep kadın.II.519 Hediği çok yeyip bayram beyi olmuş. komada olmak.505 : Balgam çıkarmak. bey olmak) : Midesi bozulmak.II. hasis. DS.456 : Ölüm durumunda. C.213 : Falcı.I. malını yemeyen. s. C. (Bu hayvanın üzerine. C.II.II. C. ilgisini kesmek. s.228 : Bukalemun : Bahtabakan benim talihimi kara gösteriyor.I. s. işi bozulmak. s. s.I.II. bir kimseye ait bir şeyi örtüp.XII. fakirleşmek. s. DS. C. evde kalmak: Alinin kızının bağrı geçti.II.241 : Cimri. C. DS. yok olmak. s.242 : Orospu.II.I.II. C. DS. C. kaldıkları yer. C. s.II. DS. C. kimsesiz.II. TS. s. s. s. DS. C.4438 : Yaşından büyük davranışları olan çocuklar için söylenir.393 : Asılsız bir haberi yaymak. büyücülük. eğer hayvan karardıysa bahtının kötü. TS.487 : Cimri. C. ishal olmak: 91 . efsun. ihtiyar ve sakatların bakıldıkları. s.495 : Mayıs böceği.I. C. s. s. C. DS. beyazlaşmışsa iyi olduğuna inanılır DS.485 : Gusülhâne. C.530 bayrambeyi olmak (beğ olmak. TS. TS. DS. s.I. C.219 : Merhametsiz (kimse). TS.I.496 : Aptes bozmak.216 bacası tütmez olmak : Yuvası dağılmak. DS. C. DS.II.II. biraz bekledikten sonra açılır. adi. aksayarak yürümek.

müflis. C. DS.XII. sütü bozuk. DS.I.274 : 1) Deli.I. Fakat baştan çıhartmasının mümkün olamıyacagına inani. hiç bir özelliği olmayan. C. hayvânî. s.I.I.305 baştan çıkmak (çıkarmak) : Kötü yola sapmak. C.554 : Yoldan çıkmış. karı. C. ayartmak. alçak. C.614 : drarını tutamaz hale gelmek.581 : Hamile olmak. C. içkiye düşkün.I. s. C.567 : Borçlarını ödeyemez hale gelmiş ( kimse ). sperma.251 : Kanser hastalığı.280 : Öldürmek.281 : Bedeli olmayan. s.280 : Kısa boylu. C. ırzına geçmek. DS.289 : Kambur. 2) Soytarı. adi.II. TS. DS. DS.XII. s.XII. TS.II. C.4446 : Evli olupta orospuluk yapan kadın. s.605 .bardel [bardal. DS. s. C. eş.266 O küçeden de her gün padişahın ogli geçimiş. DS.II. s. DS. TS.566 : Zevce. sarhoş. TS.II. kötü 92 . s. kaba. ahlâkı bozulmak. TS. basit. Kız bu oglani çok begeni. s.I. C. s.I. C. bardil]: Orospu. çok hoşuna gidi. s. C. s. s. C. TS. s.284 : Hayvanca. maskara. sevimsiz erkek. C. sıradan.II. TS. DS.530 basit basra başbaş başdan çıkgın başıdışarı başına çökmek : Bayağı. s. C.288 : Meni. TS.554 : Pezevenk. TS.II. DA. s. TS.I. C.II. C. C. DS.559 yola sürüklemek. s. C. C.I.559 : Birinin ırzına geçmek. s. işini bitirmek. fâhişe. C. C.II. s.4453 : Ortadan kaldırmak.I. kötü yolda (kadın). s. defetmek.272 : Aşağılık. TS. s.I. DS. C. s.282 : Soysuz. DS.288 : şemek. TS. s. C. s. s.II.285 : Çok içki içen. C. pespaye.4450 . TS. hayvan gibi. s.I. s.I. TS.78 baştankara başyoldaşı batkın bayağı baykara bebek beklemek beberûhî becermek bedelsiz bedmâye behîmî bekrî bel belermek beli açılmak bellik bertaraf etmek : Koma halinde hasta: Ahmet baştan kara yatıyor.I. C.II. DS. bedeli ödenmeden yapılan. s.

mânâsız.670 : Kadınların cinsiyet organı. TS.745 : Gebe. s.II. s. DS. TS.25 93 .XII.185 böğürtlen çıkarmak : Kusmak.II.780 : Sümük.768 : Kıç. C.II. DS.777 : Eşek kengeri.767 : Evlerde yıkanmak için ayrılan yer. s.742 : Bilgisiz. s.II. C. DS. s. s. s.II. C. DS. s. s.306 : Yahudilere verilen ad.I. câhil.377 : Kel. s. DS. DS. pisboğaz. mübâlağa etmek. s. gayesiz.II. DS. toprağa kavuşmak. TAÜ . tuttuğunu koparan. DS. DS.728 : Hıyar. çapkın.II.783 bir avuç toprak olmak : Ölmek. makat. s. haylaz. C.II. kabadayı. s. TS. beyhûde.4463 .II. C. C. s. DS. TS. banyo. DS. s. C. C.751 : Kötü kadın. C.I.675 : Bir şeyi olduğundan fazla göstermek.746 : ( kadın ) Kocasını başka bir erkekle aldatmak.I. s. C.besmelesiz bezirgân bezzeke bıçkın bıstık bıtık bızık bire bin katmak bitirim boğazı kara boğazsak bostan boş boyanmak boylu boynuzlamak bozalak bozgun bozguna düşmek böcük böcekçi böhürmek bölme buç buğdaycık otu bujma : Çocuklar hakkında “piç” manasında kullanılan bir sövme. DS. C.II. s. TS. s. C. C. C. DS. bir işe yaramayan.749 : shal.757 : Pezevenk. TS. C.319 : Fare yavrusu.II. s.727 : Obur. C. C. s.II.I. s. C. s. s. salatalık. C.317 : Sümüklü böcek. faydasız. TS.II. DS. C.II.355 : Boğazı koyu renkli bir çeşit tarla faresi. C. külhanbeyi.349 : Yaman. C.II. DS.II.751 : shal olmak. s. s. tecrübeli. DS.I.755 : Kusmak. C.II. C.II. C. DS. TS.I. C. C. s. s. DS. C. s.I. s. DS. DS.II.370 : Zıkkımlanmak.653 : Başıboş.671 : Sidik.I.

II.II. C. mütekebbir.5 : Boğmaca. s.I.421 can çekişmek can korkusu can vermek : Ölmek üzere bulunmak. C. C. C. bulanık ( göz ). DS.421 : Ölüm korkusu. s.II. s.421 can alıcı can almak : 1) Öldürücü.424 can borcu (olmak) (ödemek) : Uğruna seve seve vereceği bir “can”ı olmak. helak etmek.423 şu zuvahlarda ingıliya ingıliya can verdi.86 Allah taala bunun duasını gabıl eledi. s. hiç bir şey beğenmeyen. ZBK A. TS.401 : Kendini beğenmiş. C. TS. telef etmek.I. KBAYA.I. TS.786 : Piç.bulaşma bulduk bulutlanmak : Tezek. C.397 Dokdora gitduk! “Tasiyon olmuş gozun gormez” dedi. s. K A. ihsan. TS.I.I. C. s. TS. gaita.413 büyüklük taslamak : Kendinî üstün göstermeye çalışmak. s. Şinci bu da bulud gelen goriya.402 : Öpme. ölüm halinde olmak.419 olmak. mağrur. s. TS. bu şekile can verdi. s.I. câize cam göz : Bahşiş.I. TS. TS. C. C. ölmek üzere 94 . kahredici. s. C. C. C. 3) Öldürücü hastalık.I.397 : Enemek. yaşla dolmak. s.I.I. DS.I. TS. bulunan çocuk.421 ölmek. s. cinayet işlemek. TS. s.421 2) Azrail. öpüş. iğdiş etmek. s.111 bulutlu burmak burnu havada bûse büyük abdest büyük öksürük : yi görmeyen. TS.833 TS. DS. DS. C. öpücük. tamahkâr. s. s. s.I. C. C.I. C. TS. s. TS.I. C. dumanlı gören. dumanlı görmek. s. C.I. s.787 : ( Göz için ) yi görmemek. s. C.I.423 : Ölmek.278 cana kıymak : Adam öldürmek.III. can (ı) boğazına gelmek : Ölecek hale gelmek.854 : Öldürmek. TS. TS. C. s. s.403 : Dışkı.I. böbürlenmek. C. s. TS.417 : Açgözlü.

I. TS.III. caka. TS. 2) Zevce muameleleri yapılmak üzere alınan esir kız.III. s.1045 : Dedikoducu.1045 : Deli. halayık. s. eli boş. hırsız. TS. s. TS.I. fitneci.452 : Çıldırmak. C. C. C. TS. s. diyeler ki cinin de gövdesi sağug olurmiş.425 orda canı çıhi.I.canı çıkmak cansız cansız at carbazan (carbıcı) câriye : Ölmek. s. kurum. s. çalar beni. kabahat.472 : Kefen. DS.III. s.” K A.480 : 1) Cin çarpmak. DS. kadın.1054 : Gösterişli tavır. TS. C. yüreksiz. s. ödlek.).I.III. DS.1055 çam devirmek : Bilmeden karşısındakini gücendirecek söz söylemek. s. s. TS. cahilce ve iş bozucu söz söylemek.1032 : Üremek. C. DS. s. C. parasız. C. C.I. TS. C. DS. DS. hayatını kaybetmiş.484 95 . s. s. TS.I. C. KBAYA. delirmek. TS. TS.433 cebi delik cebîn cebine indirmek ceza evi cinleri tutmak cürüm çadır çakışma çakıştırıcı çalak çalık çalım çalınmak : Züğürt. pot kırmak. C.236 2) Ölmek üzere olan hastanın dili peltekleşmek. C. s. C. ruhunu teslim etmek. Geldi yanıma ki çıhdi. Dedim ki “sıhmiyim ki beni vurur. s.435 : ( para için ) Hakkı olmadığı halde kendine mal etmek.1049 : Anası babası belli olmayan. s. Arhasına goyanda bir bele baş yohari yüzüme bahdi. odalık.I.I. C.432 : Tabut.I. C. s. s. yara hk. s.860 : 1) Eskiden parayla satılıp alınan hizmetçi kız. s. canı olmayan. günah. C. C. C.445 : Hapishâne. eda.445 : Korkak. gafasını kesi ali.I. TS. DS.432 : Eli uzun.I. yayılmak (hastalık.III. s.110 : Canını.I.III.III. Elimi bele arhasına goydum.462 : Suç. C. 3) Deli olmak. ölü.

I.276 : Çiçek hastalığından dolayı yüzü bozulmuş. s. s.130 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak. C. C. yokluk. s.1288 : Baykuş. C. C. yakışıksız olmak.1217 : Her hususta haklı çıkmasını bilen kimse. s. s. söz söylemekten yorulmayan.III. s.1118 : Çok konuşan. C. s.1276 : Ölüm.I. geveze.I. TS. s. TS. C. s. C. DS. DS.I.I. s.I.III.III. derbeder. s. TS.1288 K A.1282 : Çok oturan. DS. C. C. DS. yüzü gülmez.540 : Utanmaz. s.III.III.1286 : Baykuş.535 çiğ kaçmak (düşmek) : Yersiz. C.513 : Yüznumara. C.III. TS.III. s.1080 : Asık suratlı. tembel. s.III. yüzsüz olmak.539 çiğleşmek çilesiz çok bilmiş çödürük çökel çökeşmek çömez çön kuşu cönk kuşu : Olgun bir kimseye yakışmayan.496 sıkılmadan yapar olmak. s. utanç duyulacak şeyleri hiç çehre züğürdü çelebi çenesi kuvvetli çeşme çevirmek çiçek : Çirkin yüzlü. C. s. C. s. Sesin çıhmaz bacadan. yaramaz.1148 : Hayvanları çiftleştirmek EAK. C. TS. DS. Allah seni gurtarsın.488 : Yüznumara.I. C. serseri.I. s. TS. C. C. DS. DS. C. 96 . C.1281 : Cinsi münasebette bulunmak. ukalâ.çapkın çarak çatık : 1) Gelip geçici aşklar peşinden koşan kimse. ağır ve bulaşıcı bir hastalık. Çiçehden gızılcadan çiçek bozuğu TS. C. : rinli kabarcıklar dökerek yüzde izler bırakan ateşli. s. yersiz ve kaba davranışlarda bulunmak. s.334 : Sidik. haşarı. TS.I. ahlâksız (Kimse).I.535 Dedim ucadan.III. çopur ( kimse ). TS.III. DS. DS. TS. DS.501 : Homoseksüel erkek. 2) Haylaz. s. kurnaz.

bi daa danam mar. namussuz kadın. C. DS.I.I.1350 : Utanmaz. DS. yuvarlak yuvarlak gırmızı olur.IV. zindan. TS. C.1350 : Mezar.1295 : Gelincik. yolunu şaşırma. yani. s. yapmam. C. DS. yani “ada çayı” dedimiz çay. s. U A. s. s. s. C. azma. “dav ılfırı”. ceza evi.1402 97 . C. mezarlık. DS.III.I. 3) Ahır.601 : shal.I.IV. öldürmek. sarı. C.1324 dalalet dam : Doğru yoldan sapma.296 dağdagezen (dağdaki) : 1) Kurt.IV.IV. bunak.4482 çünkü.IV. erkeğe eşlik eden kadın. avanak.IV. U A. “dağ lelesi” “kekik” vadır. TS.1389 : Sersem. s. TS.601 : Ölmek. “uflar” sarı olmuyo mu? “lele” ye gırmızı derler. s.582 .III. s. çıkma. TS. s.577 : 1) Dansta kavalyenin eşi. benim dama tabi bakmamışınızdır. C. C. DS. s.1291 : Hırsız. C. C. s. C.1325 dağlarda şey var.225 damarı bozuk damarı kırık daşlı köy daylı dedem akıllı def-i hâcet defnetmek defteri dürülmek değgin değiştirme : Soysuz. toprağa vermek. C.çöplenmek çör çöş dağgülü : Kendine menfaat sağlamak.XII. (Şeytanın değiştirdiğine inanılır. DS. gömmek. DS. s.1377 : Şeytan. arlanmaz. s. 2) Hapishâne. cibilliyetsiz. s. s. büyük abdestini yapma. s. TS. C. s. DS. 2) Domuz.I. C. “çay otu” var. ole horman duyuyom ben de. s.I.1401 : 1) Raşitizm hastalığı. DS. C. DS.600 : (ölüyü) Mezara koymak. C. C. 2) Gürbüz ve sağlam bir çocuğun birden bire zayıflayarak tanınmayacak hale gelmesi.558 : Şeytan. orospu.) DS.III. “dav ılfırı” deriz biz.I. C. TS. s. s.III. DS. “dağ gülü” vardır.1398 : Abdest bozma.

614 : Halk dalkavukluğu. C. DS.1492 : Yüze karşı iyi konuşan fakat arkadan kötü olan kimse. DS.650 : Kurt. DS.IV. KYA. C.IV. s. C.IV. TS. çocunu var dedii zaman.615 : çki içmek. C.1491 : Laf taşıyarak ara açmaya çalışan kimse. dutup o gelene çocu vereversen o zaman deişTiriliyo. C.1501 98 . TS. çocunu ver. annesi. s.I. C.I.1473 : Sara hastalığı. yani çocuk deişTirme oldu.IV. hayız. yaşameyo. veyahuT da değiştirmi gibi olur. C.I.619 : Yarasa. s. çocuK. DS. DS. s. s. s.609 : 1) Kadınlarda aybaşı.I. DS. bildiğinden şaşmayan. bobası gılıında gelmiş. TS. C.annesi gan ter içinde kalır. s.I. TS. C.I. âdet. C. DS. ikiyüzlü. s. C. eğerkini bunu işe dip de.1488 : Sarmaşık çiçeği. C. s. s. çocuk.615 : çki içmek. C. vercam derke çocu. mafolur.IV.1473 : Akıl ve ruh hastalıklarından birine yakalanmak. s. dindirdi gitti.141 dekolte dem dem çekmek demagoji demlenmek derikanat devletli dışarı çıhmah dışarılık olmak dışarlık dik başlı dikkulak dilberdudağı dilci dili güllü dindirmek : Açık saçık.1434 : Baykuş.IV. işret etmek. TS. DS.1473 : natçı. s. C. kırk gün sona öldü çocuk. ölüyo.IV. C. s. deişTirme oluverise.1443 : Aptes bozmak. ama nasıl gelmişle böle. s. regl. bunu da gördük. DS. ama nasıl ağırlıınnan geldi “çocu ve! çocu ve!” dedi. 2) Göz yaşı. s. ben de bobası zan (nedip). hiç yüzü bell olmacak bi çocuk buluyon yanında. kendinî beğenmiş.1494 : Ölmek: Her şeyi dünyada bıraktı. gece yarsı gelmişle böle. s. s. işe.IV. C. çocu enna benna böle yani çeşiTli. TS.IV.IV. DS.

1532 : Rahim. C. DA. s. U A.672 : Açıkgöz.70 döl döndermek döner dönük döşürücü dudak sarkıtmak dumanlı : Piç. TS.1536 : Manda. De i heralda bunarın dostudur. govuladı. C.IV. dombey vuruşdurmak.I. s.IV. şuraya iniveridik.dirayetsiz diribaş diş ağartmak diyabet diyare dizban (dizman) doğânah dombey : Bilgi ve tecrübesi olamayan. s. TS. KYA. C.1551 esgiden hemen bole düün oldu mu. yeniyo.108 99 .148 don değişmek dost tutmak dost : Ölmek. s. uyuşturucu.1586 : Dilenci. C. C. DS. yanına elle yaTdı mı. beceriksiz. s. s. ben esgere gidince. buynuzları baTdı mı. iktidarsız. allah gali. s. birisi tatli.I.1575 : Kusmak EAK : Gusülhâne. s. C. s. C. s. s. DS. C.IV.1517 : Sırıtmak.I. s.1584 : Cüzzam hastalığı. s.IV. kurnaz. herkes bire dombey besledi. DS. DS. şeker.1591 : Somurtmak. s. C.. C. C. denek oynamak.I. DS. s. çevik. s.1520 : Şeker hastalığı. öküz vuruşdurmak.I. C. zayıf. TS. TS. DS. s. DS. : shal.681 : Şeytan. TAÜ .253 dombey göle yaTdı mı.IV.680. özellikle esrar sarhoşu. birisi yemek getirdi. s.705 Bu üç sefer herifler kapıyi çali. DS.IV.IV. DS. dölyatağı. yeniyo govuladı.IV. TS.1530. s. DS. garşılıklı vuruşduruladı. C.I. Birisi kadeyif.IV.1559 : (Erkek veya kadın) Evlilik dışı ilişki kurmak. TS. C. C. kabiliyetsiz. s.I. C.726 : çki sarhoşu.706 : Evlilik dışı ilişki kuran erkek veya kadın.

dönek. DS. C. hizmetçi. TS.I. C. s. DS.26 : Sara.1608 : Çok sarhoş.I. TS.1612 : Eşek. sarası olan. s.IV.1607 : Fakir.753 : Rakı.IV. DS. s.IV.779 : 1) Kabadayı. urufu şad olsun.749 düş azmak düşkün düz düzen düzmece ebe ecel şerbeti içmek ecene ecevit edep yeri efe efsûn eğleşmek : htilam olmak. C. s. dolap.781 2) Çoban köpeği.1660 : Edep ve terbiye bakımından örtülmesi gereken yerler. C. s. DS. C. yanaşma. s.I. C. s.XII. TS. C.I. DS.749 dünyaya vedâ etmek : Ölmek. DS. TS.V. s. şindi bütün düvellere garşı cihangiridi. C. DS. C.I.I. s. aşırı ölçüde içkili.I.I.769 : Uydurma. DS.duraksız durucak durumsuz dut dutalga dutargalı dutma düldül dünyadan göçmek dünyadan gitmek : Sebatsız. sahte.V. C.770 : Çok konuşan. s.V. itibardan düşmüş. s.I. DS. DS. s. C. C. C.776 : Cüce. C. C.1650 : Ölmek. TS. DS. s.1638 : Değer ve haysiyetini kaybetmiş.1667 : Sihir. TS. C.1660 : Fitne.1680 100 . kısa boylu. s.1604 : Sidik: Durucağını dutamaz oldu. gerçek olmayan. Atatürh irehmetdih dünyadan getmeseydi. TAÜ . s.1611 : Saralı. s.IV.IV. C. C. s. s. K A.4488 : Uşak. C. s. büyü. s. s.V. C. C.785 : Hizmetçilik yapmak. TS. s. geveze. DS. C. s.V. TS. C. DS.1627 : Ölmek.IV.748 : Ölmek.IV.1643 : Hile. TS. s. s. s.322 dünyaya gözlerini kapamak(yummak) : Ölmek.IV. TS. C. DS.I.

TS.I.1701 : Ölmek.V.V.eğri : Söz ve hareketlerinde doğru ve kararlı olmayan.I. TS.795 : 1) Yetim çocuk.I. C.V. 2) Pezevenk. s. Eger ben ergisem.803 : Nazlı.228 eğri bakmak (eğri gözle bakmak) : Kin. TS. yalan söyleyen. gururlu.I. C. C. doğruluktan uzak. başıboş. DS. s. s.I. 2) Yanaşma.V. s.803 : Cimrilik. K A. DS.I. 2) Başkasının sözüne inanan (kimse). TS. C. C. DS. DS. 4) ikiyüzlü. öksüz. s. s. C. mide bulantısı.I.I. C. C. DS. TS. somurtkan. s. C.V. C. s. s. s.I. DS. C.1702 : 1) Sümüklü böcek. TS. piç.801 : 1) Metres.1692 : Birini bırakıp kaçmak.V.791 eğşümük ekâbir ekdi ekebir [ekemen] ekmek ekşi ekti el çekmek el açmak el bebek gül bebek el darlığı el koymak elöpen elağız elbiz : Kusmuk. TS. s. s.I. s.V. s.791 Dedi ki “pekey” dedi “san doğru söyleduğen eger bi yerden isbat oldusa ki sen ya bi egri adamsın. yolsuz birleşmelere aracılık eden (kimse). TS. C. ya bir hırsızluğa geldin. s. asık. C.1691 : Kibirli. bir bi şey soyğuna gelmişsem.1704 101 . s.591 : Gaspetmek. atlatmak. C.797 : Hoşa gitmeyen.1726 : 1) Dedikoducu. 2) Şeytan. 3) Serseri. savuşmak.1689 : Kendini beğenmiş kimseler.805 : Kertenkele.” Dedim “her ne edürsen et. C. gülmeyen. TS. kapatma. şımarık.yahut vurğuna gelmişsem ganım gatlim ükümete helal olsun. yüze gülücü. C. düşman. C. s. güvenilmez. TS. DS. hiddet veya kötü düşünce ile bakmak. ya bi şeye seni vuracağum. s.804 : Dilenmek.

bencillik.1718 : Zorba. C.V. s. 3) Ağır hasta. DS. DS. TS. s. tasa. TS. s. keder. kaygı.I. s.V.XII. 2) Ahlâk bakımından düşük kadın.833 : Felaket. DS. 2) Hizmetçi. C. s.1764 102 . DS.V. s. s.1716 : Çok tutumlu. s. s. C.1732 3) Evlilik dışı çocuk. C. s. s. C. dert. cimri.822 : 1) Üvey evlat.1753 : 1) Diş nezlesi.elem eli bayraklı eli beratlı : Istırap. C. gurur. TS. DS. hilekâr. DS. C.V. C. s. C. s. evlatlık.V.1736 : Benlik. hodbinlik. C. üzüntü.821 : Yalancı. piç.I. DS. s. edepsiz.1713 : Kötü şöhretli.1752 : 1) Nezle. C. DS. acı.I. C. s. s. 2) Bademcik iltihabı. ağrı.I.4495 : Yeşil soğan. s.I. ‘yırtık’ kişi. egoistlik. TS. 3) Sancı.V. TS. kendinî beğenme.V. pinti. C. 2) Genellikle çene altının ve yüzün şişmesiyle beliren hastalık.V. DS.811 : Hırsız.1715 : Hırsız. s.V. iffetsiz (kadın).V. Men sana üş deve ükü verirem. TS. 4) Felç.811 Dördünciye el uzadanda dedi dur. hile. s. şerit.I. DS.358 eli yüzü yünmüş elkalem ellenmiş dillenmiş emeksiz emirsultan enâniyet engebe engi engin : Arsız. tembel. C. s.841 : Tenya.I. TS.810 : 1) Halkın kötü gördüğü ve suç saydığı işlerde çok becerikli (insan). Sen iki daş isdemişdin. C. C. U A. kavgacı. Eli uzunnuh eleme. C. durumu ölüme yakın olan (kimse). DS. C. TS.I.1715 eli büyük eli çakır eli sıkı eli sinan eli sopalı eli uzun : Ayı. DS. K A.198 : Beceriksiz. C.V. s. C.819 : Şirret.1755 entrika eptespozan : Dalavere. s.

C. DS. DS.V. DS. s.er : Koca.V.V. 3) Saralı olan (kimse).V. DS.V. C. TS.1772 : Şeytan.V. C. s.V. DS. C. s. DS. s.1787 : Surat asmak.216 ergi erişkin erişmek eriştirmek erkit erlenmek erleşikli erotik esemeli eser eserli esiren eskihasır eski : Fahişe. C.V. DS.1775 : Cin çarpmış. s. 4) Gösterişli. Ahşam geldi eve. DS.1785 : Ağzı bozuk.849 : Deli. DS. zevc. 2) Delilik.V. s. s. DS. C.1782 : Kulunç hastalığı.XII. s. Erine dedi “men sende galmıyacam. NYA. s. C. C. s. C. şart eyliyirem.V. aptal. C. s.1768 : htiyar.V. şehvetle ilgili. 2) Saralı. DS.V.” K A.1780 : Kuduz köpek.1780 : 1) Delişmen. s.1784 eskilik esma çalgını esneksiz esrük esürük eşgimek eteğine eğri : Kadının ahlâken düşük olması. propilozmos. cinsiyetle.1796 103 . s.1784 : 1) Kene. DS. dörd dene gızım mar. s. DS. keçi ve davar hastalığı. bi de olum mar. TS. s. 3) Tavuk biti. s. s. C.V. C.1785 : Sersem. C. C. C.I. s.V.842 Beçara nahırçının arvadı bahdı ki heç buna tenezül eleyen yohdu.1791 : Kötü kadın. s.V.1773 : Vücut organlarından birinin sakatlık ya da noksanlığı. C. müstehcen.I.314 var. DS. DS. C. s.V. iyisi başga da anam mar bacım mar. cin çarpmak. DS.1786 : Sarhoş. DS.V. DS. C. s. surat asarak küfretmek.1779 : 1) Sara.1775 : Açık saçık. C. edep dışı. s.4498 : 1) Cin. 2) Sarhoş. erim mar. s. 2) Kenelerin yaptığı bir çeşit koyun.V. DS. s.1774 : Cin çarpmak.V. C. saygısız. C. peri çarpmış (kimse). C. DS.1773 : ki kişi arasında söz geritip götürmek.

1802 : Meşru olmayan. normalin üstündeki fiyat. kötü vasıflı olduğu fütursuz gaban gaf : Umursamaz.1884 : Patavatsızlık.V. s. aldırmaz. gidi çocuh.VI.71 foyası meydana çıkmak : Gizlenen kötülük ortaya çıkmak.II. C. TS. C. C. bili. DS.868 : Şişmanca. s. aldanmak. C. TS. C. s. DS. C. s. s. DS. kararsız. s. s. TS.1813 : Büyük yılan. gelip geçici. s. s. Da foyasi medana çıhacah. C.1853 : Görüş ve düşüncelerini sık sık değiştiren. TS.II. yersiz ve zamansız söylenen söz veya yapılan davranış. C. DS.II.V. TS.II. DA. etine dolgun.I. TS. şerefsiz (kimse).890 : Boş ve mânâsız söz. s.eteklemek etine yarı ev şenliği evdesthâne evlilik dışı evraksız evran [evren] fâhiş fiyat faka basmak fâni fasarya fatmacık ferik fındık biber fırdöndü fırlama fikrisâbit firiklemeğ flört : Dalkavukluk etmek.1798 : Bir kimsenin karısı. C. tuvalet. DS. DS.1816 : Helâ. kırmızı renkte. TS.887 : Ölümlü. s.940 Bahi her şeyi görmiş.II. sebatsız. gayri meşru.V. çekinmez. C.I.V. DS. TS. s. s. TS. pot.V. TS. C.1813 : Satışta aşırı. s.V. inatçı olan çocuk.895 : Kınkanatlılardan kara benekli. C. saplantı. s.886 : Aldatılmak.876 : Namussuz.V.934 anlaşılmak. s. s. s. s. C.II.II.944 : Yaban domuzu. s. C. C.1846 : Aksi. s. C. TS. C.1870 : Kadınla erkek arasıdaki hissi yakınlık. s. C.II. DS. C. TS. sonu gelen ve yok olan. eşi.II.II.V. bezip usanmaz.917 : Piç. C. s. C. C. TS.925 : Çok şiddetli ishal olmak. kanuna uymayan. kurtçukları yediği için faydalı sayılan bir böcek.918 : nsanın kendisini tesirinden kurtaramadığı değişmez düşünce. s. DS. maskesi düşmek. C.II.V.1839 : Sarı akrep. o birahi buni.946 104 . DS.

ganere ganmaz gapgapıcu gapıkızı gara canavar garsoniyer gaydırmak gaytar gaytarmak gecekuşu geçinmek

: Yüznumara. DS, C.VI, s.1911 : Anlayışsız. DS, C.VI, s.1914 : Yağmacı. DS, C.VI, s.1916 : Hizmetçi. DS, C.VI, s.1916 : Domuz. DS, C.VI, s.1918 : Bazı erkeklerin evlilik dışı münasebetler için tuttukları özel ev. TS, C.II, s.956 : Yalan söylemek. DS, C.VI, s.1944 : Hırsız. DS, C.VI, s.1951 : stifra etmek. DS, C.VI, s.1952 : Yarasa. DS, C.VI, s.1958 : Ölmek. DS, C.VI, s.1962 biz esKidan altı gardaşTıh. birısı geçındı. Kemalı tanırsız. kemalın babası geçındı. beş gız sağ. KBAYA, s.136

geçinti geçkin geçük gedâ geder gedik gelinaba gelinana gelincik

: Dilenci. DS, C.VI, s.1963 : Cin, peri. DS, C.VI, s.1963 : htiyar. DS, C.VI, s.1963 : 1) Dilenci. 2) Fakir, yoksul. TS, C.II, s.974 : Merkep. DS, C.VI, s.1966 : Ağzı yamuk (kimse). DS, C.VI, s.1967 : Yenge. DS, C.VI, s.1978. : Üvey anne. DS, C.VI, s.1979 : 1) Verem. 2) Kalp hastalığı. 3) Yılancık hastalığı. 4) Arpacık denilen bir çeşit göz hastalığı. 5) Böbrek hastalığı. 6) Lenfa düğümü iltihabı, boyun sıracası. 7) Yüzde olan bir çeşit çıban. 8) Süt çocuklarında görülen öldürücü bir çeşit hastalık. DS, C.VI, s.1979 9) Bir çeşit mantar. DS, C.VI, s.1980

gelincikleme gelişmek

: Heyecandan ileri gelen bir çeşit sinir hastalığı. DS, C.VI, s.1980 : Şişmanlamak. DS, C.VI, s.1983

105

geliştirmek geme

: 1) Dayak atmak. 2) Azarlamak, paylamak, laf çakıştırmak. DS, C.VI, s.1984 : 1) Fare. 2) Bir çeşit köstebek. 3) Büyük dişli (kimse). 4) Boyu büyümeyen katır. 5) Koyunların üzerinde bulunan bit. DS,C.VI, s.1986

genel ev geniş mezhepli gergek bulmak geş olmak gevik gevilmek gez (gezinti) gezelemek gezenti gezer gezginci gezinmek gıcıklanmak gılınkuş gırık

: Resmî olarak izin verilmiş fuhuş yeri, umumhâne, kerhâne. TS, C.II, s.989 : Toplum tarafından ayıp sayılan, iyi karşılanmayan şeylere göz yuman, ahlâkî değerlere karşı kayıtsız. TS, C.II, s.990 : Ölmek. DS, C.VI, s.2000 : Ölmek. DS, C.VI, s.2007 : Rüşvet. DS, C.VI, s.2011 : Eğilmek, çarpılmak. DS, C.VI, s.2012 : Ayakyolu, yüznumara. DS, C.VI, s.2019 : şemek. DS, C.VI, s.2021 : 1) Sebzelerde en çok baklada bulunan bir çeşit böcek. 2) şsiz, serseri. DS, C.VI, s.2022 : 1) Cin, peri, ölü ruhu v.b. hayâlî şeyler. 2) Geceleri kötü niyetle dolaşan kimse. DS, C.VI, s.2022 : şsiz. DS, C.XII, s.4508 : Yüznumaraya gitmek. DS, C.VI, s.2023 : Cinsi istek uyanmak. TS, C.II, s.1003 : Baykuş. DS, C.VI, s.2042 : Babası belli olmayan çocuk, piç. DS, C.VI, s.2057 sevgili. DS, C.VI, s.2057 bi de aşam olmuş bunun azına ıcıh çorba ahıtmış, koşeye depmiş. gırın biri gelmiş. avrad ınan almış satmış. NYA, s.135

gırık ( gırıg, gırıh ) : Kadının yasaya ve töreye aykırı olarak ilgi kurduğu erkek,

gısdırgaç gızdırma gızıl

: Yengeç. DS, C.VI, s.2062 : Sıtma hastalığı. DS, C.VI, s.2070 : Tembel. DS, C.VI, s.2070

106

gicimik giciyik gidergelmez gişi

: Uyuz hastalığı. DS, C.VI, s.2071 : Ekzama hastalığı. DS, C.VI, s.2073 : Ölüm. DS, C.VI, s.2074 : Koca, eş. DS, C.VI, s.2085 sen bunun mayişını ver. bu gişisını işi gerıda galdığını onu da parasını ver. KBAYA, s.84

gitmek

: Ölmek. TS, C.II, s.1010 dedim ya bizim koden bi ben ölüyüm, seyreyle benim çoluu çocuu gali. e! gecinden versin ya, gec olsa da gidecik gec olmasa da. hemen gidecik biz. vakıtlıykan. U A, s.343

giydirmek gocaoğlan goncolos gongoyu dikmek gonguluk goşu

: Ağır sözler söylemek, hakaret etmek. TS, C.II, s.1013 : Ayı. DS, C.VI, s.2089 : Hortlak. DS, C.VI, s.2100 : Ölmek. DS, C.VI, s.2101 : Baykuş. DS, C.VI, s.2101 : Hayvan. NYA, s.208 hokümet bize heç bi yol vermi. goşu yoh. çoğunun goşusu ( hayvanı ) yoh, yıhıldıdı hayvan a! NYA, s.208

göcemek göçmek

: Ölmek. DS, C.VI, s.2119 : Ölmek. TS, C.II, s.1018 Elesger deye çarnaçar, Herkez ekdiğini biçer, Gelen gonar, gonan göçer, Agıbetin yalan dünya. K A, s.270

göçmek

: Çökmek, yıkılmak, batmak. TS, C.II, s.1018 Bu koyin evleri çok goçdü bu sofular mahallesinin. Z.B.K A, s.176 hade, deprem oldu, evle damla göşTü. deprem oldu, evle damla göşTü. KYA, s.229

göğertme

: Kolera hastalığı. DS, C.VI, s.2113

107

C.göğüs : Meme. atılyo. DS. s. C. s.1038 : 1) Hâmile. o gösünü soruyo. DS.2167 2) Vücutlu.II. arlanmaz (kimse).VI.VI.1047 gözüne kara toprak dolmak (girmek) : Ölmek.VI. TS.1047 : Utanmaz.VI. C. s. TS. 2) Azrail.II. s.1052 : Kör olmak. TS.323 gözünü yummak gözü sönmek : Ölmek. s. s. s.2139 : Mezar. El yisin.II. s.1049 108 . C. yok etmek.1027 : Gizlice cinsel ilişkide bulunmak. C. C. KYA. C. DS. üsTüne gurt.227 göğüslü gökçe gökyeşil gömeç gönül koymak görüşmek götürmek gövdeli göz açıcı göz buğu gözel hastalık gözenti gözleri kapanmak gözlerini kapamak gözsüz gözü dışarıda : ri memeli (kadın).1049 gözü toprağa bakmak: Ölmek üzere olmak. DS.II. C. TS. s. s. C. s. s.II. C. TS. DS. s.II.VI. s. s. C.1050 Özüm ele el götüsün. DS. s.2176 : Verem.VI. TS. DS. C.VI.2175 : Körlük. s.2148 : Gücenmek.VI. darılmak. yeşil kertenkele. el götüsün Mezerimi oğul gazsın Gözüme torpah töhsün.II.2180 : Ölmek. DS. C. zina etmek. TS. C. C.I. C.2164 : Öldürmek.II.II. C. s. C. cüsseli. TS. hırsız. K A.2135 : Zehirli. C. s.II. C. yere gapanıyo.2178 : Karasevda denilen akıl hastalığı. s. s.II. DS.2184 : Evine ve eşine bağlı olmayıp başka kadınlarla ilişki kuran. s.VI.1020 : 1) Melek. TS. alınmak. C. TS.VI.1019 eltisinin memesini soruyo. TS. TS. s.1046 : Ölmek. Çiynim de bel götüsün.1039 : Yankesici. iri. s. DS. C.

2201 : Erkeğin cinsiyet organı.DS. TS.VI.VI. DS. DS.2204 : Dedikoducu kadın. C. C.VI.2209 : En küçük rakı şişesi. C.2195 : Doğurmak. DS.VI. C.VI. DS. s. C. para canlısı. s. s.II. s.II. DS.VI.2216 : Salatalık. DS.II. alçak. s. s. C. fâsid.VI.2243 : Şark çıbanı. helâ. C. DS. s.2184 : kiyüzlü. C.2217 : 1) Beygir. TS. C.VI. s. C.VI.VI.II. s. TS. DS.2202 : Çiş yapmak. mânâsız. DS. ölmek. C. DS. s.2220 : Ölmek. s. C.2221 : Açgözlü. C.VI. C.1076 günleri sayılı (olmak ): Bir kimsenin ölümü yakın (olmak). DS. beyhûde. : Zampara.2211 : Faiz. C. DS. C. s. DS. s.2243 : 1) Kötü. C.VI.2204 : Hayvanlar için doğurmak EAK.2214 : Meni. C. C. cimri.1091 hâcet yeri : Ayakyolu. s. hıyar. s.II. C. s. s. s. TS. DS. s. C. s.2202 : Akrep. s. DS. C. C. yaltaklık yapan kimse.1073 günü yetmek (gelmek): 1) Vâdesi tamam olmak. DS. s. müfsid. 2) (kadınlar için) Doğum vakti gelmek.1083 : Verem hastalığı. DS.1074 güveleme güvende güzâf güzelağrı güzellik habis : shal. C. TS.VI. s.1093 109 .VI.2224 : Gündüzleri içki içen kimse. s. C. eceli gelmek.VI.VI.II.VI. 2) Kötülük eden. s. C.VI.2240 : Boş. s.VI.2240 : Kötü yola düşen kadın. DS. 2) Yüznumara. sonu gelmek.gözündeki olmak gundahçı gurtulmak guruyel guş guşak açmak guyruğlu guyruhlu guzulamak gücük güççük güdük gül gülbeser güllük gümbürdemek gümüşgöz gündüzcü : Canı istediği şeyi elde edememekten meydana gelen bir çeşit sinir hastalığı.VI. TS. çapkın. 3) Anormal hastalıklara veya kanserli urlara verilen isim. DS. fenâ.2201 : Romatizma. at.

C.VII. TS.314 hasanbalığı hasıl hastânelik olmak : Kertenkele.1117 : Yenmek.2283 TS. öksürük. TS. TS.1151 ondan sora iki tana harama uçkurunu çozmamış adam bulurlar bi göla veyahut bi süyün içına götururlar işta o taşları bırahırlar.1116 : Hor görülen.2257 : Gusül aptesti alması gerekmek.II. C. hoppa. C. s.VII. TS. s. haraza harem : Ciğer hastalığı. C.II. yanı arvadı faytona mindi. s. TS. Bi de bir nahırçı varıdı. s. C.I. DS. C. DS. C.2272 : Bir içimlik afyon. DS.2257 : Akılsız.hacıkuşu hadlamak hafif hakîkatsız hakir haklamak halasa halasız hamamcı olmak hambelek handan hap haplamak haram : Baykuş.1171 110 . s. C. s. C.135 harama uçkur çözmek : Nikâhsız olarak birisiyle cinsi münâsebette bulunmak. s.VI.II.1137 : Küçük çocuklarda karın ve vücut şişmesiyle beliren bir çeşit çocuk hastalığı. C. C. DS.2297 : Şişman (kimse). hiçe sayılan. s. C. C.II. C.VII.II. C. hamama getdi. s. DS.1099 : Vefâsız.VII. hakkından gelmek.2248 : Ölmek. DS. DS. C. perişan etmek. DS.II. DS.2265 : Babası belli olmayan. s. piç.VII.1118 : kiyüzlü.VII.2285 : Zevce.1148 : Rüşvet vermek.VII. s. s. s. zavallı. C. eş. TS. s. değersiz. DS. öldürmek. s. KBAYA. ihtilam olmak. s.VII.II.VII. esgi devirde bir padşah varıdı. TS.II.VII. karı. s. s. Bu nahırçının ayilesi de hamama gitmişdi.1157 Argadaşdar. K A. C. C. s. s. Bir gün bunun baş heremisi. galebe çalmak. s. TS.2280 : Piç. C.2250 : Ciddî ve ağırbaşlı olmayan. s.2299 : Çok dayak yemek. DS.

haytalar diyorlar.1226 : Boğmaca. TS.VII. DS. harp. DS. s.II. gözumuzu açTıh açalı bi gaç sene onun yanında yaşadıh.2321 2) Haydut.289 hazan hezimet hece taşı hemoroyit hengâme hıcılayık hıdırlık hınam hınbıl : 1) Fakir. C. o günkü hükumetin luzom etdii zaman vurucu gırıcısı. DS. patırtı.II. hafif mizaçlı. TS. 2) Açgözlü (kimse). C.1187 : Hayvanlarda bulunan kurt.VII.VII.1197 hayatını kaybetmek : Ölmek.II. oraya o camiyi yapdırmış o günkü hükumetin önderleri. haytalar ki. C. s. DS. husye.2309 : Arzu ve hevesine uyan. KBAYA.VII.II. C. haylaz. s. s. C. hoppa.2362 : Eşek. vefâsız.II.VII. C.II. DS. şâkî.2313 : Erkeklik bezi. U A. C. ölmek. C. külhanbeyi. C.1192 hayata gözlerini yummak (kapamak) : Ölmek. TS. s. âsî. 2) Savaş.2322 : Bozgun.1203 : 1) Yardakçı (kimse). TS. ondan sora o hastalandı.2325 : Basur. s. büyük mağlûbiyet. serkeş. DS.2317 : Arayıp sormayan.VII. s. s. şamata.VII. s.1241 : Mezar taşı. C. TS. C. C. DS. s. s. TS. s. DS. C. s.haşhaş hatma hava vurmak havâî havuç haya : Aile mezarlığı. C. s.VII.II.2363 111 . TS. kavga.2306 : Yalan söylemek. TS. DS.II. kaynaşma.II. büyük yenilgi. s. s. C.103 hayatıyla ödemek hayırlı kuş hayırsız hayta : Hayatına mal olmak.2302 : Başta meydana gelen şiş. ondan sona hayatını gayb etTı.VII. s. C. DS. s.1206 nihayet.1224 : 1) Gürültü. DS. ur. C. TS. keyfince hareket eden. s. s. C.1198 : Baykuş.2356 : Mezarlık. serseri. DS. C. s.VII.VII. s. C.VII. s. C.2357 : Kemik veremi. uçarı. kargaşa.

2419 : Yarı deli. DS. TS.1298 : Hüküm giymiş olan. cezâ verilmiş olan.1262 : Kapıcılık. C.II.1243 : Frengi çıbanı.2417 : Cadı. C.VII. 2) Pis ve katı yürekli. DS. s. C. C.VII.hınzır hıra hızan hicran himen hizmetli halak ağızlı horasa horasan horozabla horozik hoşamadı hoşamatçı hoşu hotik hoylu hoyrat hozan hozancı hörül olmak husûmet huzûr evi hüküm giymek hükümlü hümmatun hüpbükkuş : 1) Domuz.1300 : Baykuş. gaddar.2256 : Büyü. s. C. ikiyüzlü DS.VII.VII. DS.VII. DS. s. s. C. sonradan görmüş (kimse).2425 : Yalan söyleyen.VII. TS. TS. odacılık vb. DS. s.VII. DS. adâvet. geveze. 3) Cimri. s. C. düşmanlık. s. işler yapan kimse. C.VII. TS.2409 : Yeşil kertenkele. kızlık zarı. kimsesiz kişilerin sığındıkları ve bakıldıkları yer.2412 : Sözüne güvenilmeyen. C. C.2383 : Bekâret zarı. s. s. DS.2412 : Boğmaca hastalığı. s. s. 2) Miskin. s. DS. DS. DS.2381 : ltihap.II. DS. s. s.VII.VII. TS.2368 : 1) Açgözlü. hortlak. C. TS.2436 : Hasımlık. C.VII.1294 : Mahkemece cezalandırılmak. 4) Cimri.2422 : 1) Yakışıksız. C.I. s. 5) Yoksul.VII.2416 : Dalkavuk.II. C. C.2425 : Çok sarhoş olmak.1291 : Yaşlı. 3) Görgüsüz.VII. s.II. TS.1270 : Boşboğaz. C. C.2416 : Kötü kadın.VII. DS. hasis. C. DS. DS. s.VII. C. tembel. s. hademe.II. müstahdem.2450 : Baykuş. C. DS. çirkin. C.VII. s.VII. C. C. C.II. s. DS. dengesiz ( kimse). s.2423 : Çok konuşan. 2) Tembel. C.2450 112 . mahkûm. s. s. DS.VII. DS. s. s.2409 : Eksik. s. C. normal olmayan (akıl için).VII. hain.

1324 : Bir kimseyi ortadan kaldırmak. TS.1341 : Eziyet çekerek hastalanmak.2504 : Sessiz bir şekilde küfretmek. TS. DS. s. s.VII. C. C. C. TS. C. TAÜ . hımbıl. s. s.1333 : Bir işi örtbas etmek.VII.2492 : Dövmek.II.1370 : Veremli. s. TS. acava dorği mı acava yalan mi?” KBAYA. s.VII.138 içeri atmak içeri düşmek içerili içinden okumak idâre etmek idaresiz : Hapsetmek.VII. hastalıklı. s.1334 bu safar millat. C.II.2518 : Beddua etmek.VII.2522 ğlemek iki canlı ilancıh ilbiz ilenmek ileze ili 113 . C. DS. s. s.II. C. C. o şeda toplanmışlar böyügları ki “yav sen niya sen bu adamı iftıra içın gaç aydır içarda tutmuşsun. s.VII. s. DS. C. s. DS.VII. DS.2517 : Cin.2470 : Şaşı.VII. gevşek (kimse).2492 : Verem.II.2488 : Çalmak. TS. C.1340 : dâre etmesini bilmeyen.1326 : Hamam.2473 : Çirkin. dayak atmak.II.II.II.VII. C. C. s. C. s.VII.1316 : Alık. C.II. peri. lânet etmek. : Kemik veremi.II. C. şapşal. C. TS. C. DS. 2503 : Hapishâne. DS. s. s. verem olmak. C.II. DS.1334 : Hapse girmek. s. suratsız. s. cin. s. s. TS. TS. DS. göz yummak. DS.VII. s. zindana atmışsın. DS.241 : Kinci. beceriksiz. DS.VII.ılat ılğın ılkış ırşat (irşat) ıskırtmak ıskıtça ıslatmak ibiş iblis icâbına bakmak iç pınar içağrısı içeri : Kekeme. ceza evine konulmak.2511 : Hamile EAK. şeytan. DS. s. TS. yok etmek. TS.1324 : Şeytan.2521 : Hayâlet. s. DS. s. C. C. C. C.2464 : Korkak.VII. C.VII. C.2507 : Dizanteri ya da kolera hastalığı. s. s.

2526 : Boş inanca göre cin çarpmış kimse.II.250 iplicek irdelemek : 1) Karaciğer ve gırtlakta meydana gelen bir çeşit hastalık. Kari ölmiş. U A. C.2537 : Akciğer veremi.1400 : lenme. DS.II. s.2546 : Dedikodu yapmak.79 incibar incitme beni indir kaldır ingil inkıbâz inkisâr inme intizâr : Bir çeşit çıbancık. C. gahrolası. yemen çıbanı. s. DS.2532 : Kadınlara özgü ceza evi.VII. DS. C. C. nüzul. cierinden yansın naha inşallah.VII. Adam elinden geleni yapmiş. TS. TS. s. DS.1408 bi de sövele. dele.II. s. DS.VII.1394 : Dedikodu. DS.2538 : Kanser hastalığı. C. C. C. aniden gebe git. 2) Rüşvet. DS. TS. DS. iyilik. C.VII. şerit. s. s. s.VII. s.2542 : Peklik. 2537 : Yardım. kayırma. C. lütuf. Fakat karıyi bir türli bu hastalıhtan kurtaramamiş.2529 : Sinir hastası olan. C.2547 114 . kalp hastalığı.VII. burda intiza edele. C. zang ölümüne gel.. DS. C.2533 : Boğmak.II.VII. 2527 : Irza geçmek. s. s. s.1399 : Beddua.VII. DS. 2540 : Sümük. s. s. s. s.II. uğursuz yer.2529 : Kızamık hastalığı. peri tarafından çarpılmış olan. beddua.2536 : Boğmaca hastalığı. DS. C. C. s. len buraya bakma yau. s. s. C.VII. s.2528 : Boş inanca göre cinli. DA.1391 : Verem. DS. DS. C. s.II. TS. TS.2545. C. s. C.VII.II. s. C.VII. boş inanca göre cin. DS. s.VII.VII. C. 2) Tenya.VII. perili. kabızlık. TS. s. bu şekilde. ihsan. Bi gün bi ince hastalıh karısıni sarmiş. C. bilmem ne yani. TS. DS. C.VII.ilinti ilişik ilişmek iliyer iliyertemi ilmece imamevi imiklemek inah inâyet ince ağrı ince hastalık : 1) Açgözlü.1399 : Felç.1392 Üç yaşina kadar bu çocuk anali babali böyimiş.

4525 : Dilenmek. C.VII. C. o zaman karınnarı şişiyomuş.II. TS. sömürme.II. s.1425 : Kusmak. C. C.1429 : Aralarında gizlice anlaşmak. C. s.1447 : Defolmak. DS. C.II. C. C.VII. s. s. TS. TS.2564 : Şaka ve birtakım yalanlarla birini kandırmak ve gülünç duruma düşürerek eğlenmek. s. C.II.1441 : Felçli. K A. beyazleşme.VII. beğenilmeyen.VII. s. C. TS.2574 anıldığında söylenir.II.II. C.1460 115 . DS.irtihâl irtikâp isbir isdeci (isteci) isdenmek ishak issice istifrağ istifrağ etmek : Dünyadan âhirete göçme.VII. s. s. s. C.VII.1436 : Öldürmek.II. s. TS. s.1415 : Yalancı.II. s. DS.VII.2559 : Kusma. TS. s.1435 : Birini öldürmek. s. s.II. vefat.1425 O misirlerden beş altı tene yeduğunen başladı benim yüregim isdifra etmeğe. TS.2573 : Bağırsak bozukluğu hastalığı. sıtma deye bi hasdalık varımış. ne demek istediğini hemen kavrayamamak. s. C. s.II. telef etme. TS. TS. ishal. TS.1415 : Rüşvet alma. DS.II.2554 : Dilenci. s. C. s. DS.VII. s. TS. yok etme. C. s. C. sararma.1452 iyi saatlerde olsunlar : Cinlerin ve bundan kinaye olarak kötü adamların isimleri jetonu geç düşmek : Geç anlamak. DS. C. DS. C. ölüm.VII. Çünkü ac adam.2554 . DS. s.2554 : Baykuş. s.2555 : Verem. bole istifa etme. çolak.XII. karınnarı şişme.2568 : Öldürme. TS.227 o zaman hasdalık meydana gelmiş. s. TS.VII. C. kay. misiri gabul etmedi. C.II. s. C.1449 : Yaltaklanan kimse. sevimsiz. DS. U A. s. C.336 istismâr işi pişirmek işini bitirmek işini görmek işlenti işletmek iteli itici itilmek itlâf iycik iyindirik : Menfaatlenme. C.2568 : Soğuk. DS. DS. C.1436 : Faiz.II.

1465 : Hoş karşılanmayacak bir şeyi ara sıra gizlice yapma. helâ. s. s. müşterisini sokakta bulmayı alışkanlık edinmiş fahişe.1463 : Kusur.II. huysuz. C. TS. C.1478 : çki içmek. s.II. C. TAÜ .1464 kabak doğramak kabaram kabıklı (kabuklu) kabir kabristan kaçamak kaçırmak kadavra kademhâne kafayı çekmek kaftar kahve parası kaka kakavan kaknem kalabalık ağızlı kalaylamak kaldırım kuşu : Yalan söylemek. C. ceset.II. DS. küfretmek. TS.1494 : Kendini beğenmiş. TS.VIII. lafazan. TS.VIII. s. s.1496 : Kaldırım. s.1467 : Mezarlık. aklını kaybetmek. uygunsuz iş veya davranış. bunak. DS.II. kalçalar. sokak fahişesi. C.57 116 .VIII.II. TS. DS.II.II. TS. TS. abdesthâne. s. DS.VIII. aksi.VIII. s. C. s.1492 : (Çocuk dilinde) pislik. s.II. C.1471 : Tıp öğretiminde üzerinde çalışma yapmak için kullanılan insan veya hayvan ölüsü. s.II. C. C. s.2583 : Mezar. DS. bir çeşit delilik. C. TS. C. s. DS. C. C. sokak. hata.2577 : Sağrı butları. s. suç.II. TS. TS. TS.VIII.2593 : Bahşiş.1471 : Delirmek. lafa boğan. s.249 : htiyar. C.II. azıtmak. durak gibi yerleri kendisine iş yeri edinen hırsız. C. TS. budala. TS. TAÜ .1495 : Geveze. s. TS.kaameti artırmak kab kaba etler kabahat : Aşırı davranmaya başlamak. sevimsiz kimse. TS. C. s. C.1464 kabak çiçeği gibi açılmak : Çekingenlik ve utangaçlıktan sıyrılarak aşırı davranışlarda bulunmak.2581 : Sünnetsiz erkek.1495 : Sövmek. s. cadı. s.2577 : Lağım. s. çirkin.1478 : Ayakyolu. C.2578 : Üzüntüden olan sinir hastalığı. C.II.II. C. sin. yankesici . s. s.II. C. s.1494 : Huysuz.II.

DS. s.VIII. tembel. s. TS. kan dökülmek. dar.1518 Ahdı Üseyinin ganı. s. C. Paçacı isanla deyi. hile.2613 öldürmek.II. vemesseniz sulf olmam deyor arkadeşle dedi. yaralamak. DS. yalancı. TS.II. palavra. Yitleriğiz uluşmaya K A.55 : (Bir şeyi) Habersizce almak.1521 : Zâlim olmak. s.II. C. kafir deyo kun dedi gare serden eyliK gan dökdüm. ölümlere sebep olmak. C.VIII. DS. ikindinen mogrıb arasi.2628 kana boyamak (bulamak) : Vurulup kanı akmak. Bunla gan yaladı. gare serden eyliK verisen eyi sulf olurun deyo. s. bunla.VIII. Cesetden ayırman canı.55 Benim nenem dedi ya haci sen. Kimsa isan deyib de gapısını açmazla ve gonuşmazla.1520 kanat biçmek kanat kanatlanmak kanatlandırmak : Kibirlenmek. TS. TS.2618 : Yüznumara. C. şarlatan. s. s.1513 : Beceriksiz. s. s. uyuşuk. s.263 kanına girmek kan içmek kan yalamak : Ölümüne sebep olmak. dediler dar vahıtta geldi. DS. C.134 kantin : Yalan.II. TS. TS. s. C. Seni çekem bir pühsene.II. TAÜ . ZBK A.96 e. C. kan içinde bırakmak. DA.185 kan akmak :Kanlı kavga olmak . kan dökmek (dökülmek) : Öldürmek.kaldırım mühendisi : şsiz güçsüz dolaşan kimseler hakkında alay yollu kullanılır. C. s. C.1498 kaltaban kamaşık : Nâmussuz. çalınmak. s. s. ben çog eyi hatırliyem bele ikindiden sora gec vahıt. hani biz dar vahıt de idıh. C. KYA. s.VIII. Kahah kan töhahın. C.1519 : Zâlim olmak.1519 117 . s. TS.2618 : (Bir şey) Habersizce alınmak.II. çalmak. s. ölümlere sebep olmak. öldürmek. TAÜ .II.

DS.2651 : ftiracı. TS. şaki.II. yağmacı. C. C. leke. s.2637 : Bir kimseye işlemediği bir suçu yükleyen. C. s. ah halimim gara tobraklan altına beş gün oldun bön. s. DS. C. KYA. DS.2642 : Bir ölüm veya felaket haberi. C. benim on dana derdim va hankısına yanen. DS. kabir. iftira eden. s. C. difteri. s.2645 : Şirpençe.1548 : Suçlu.1552 : Hırsız.II. s.2637 : Sığır. C.2644 : Hayvanlarda (özellikle sığırlarda ) olan şarbon hastalığı.II. DS.VIII. C. gömülmek. TS. s. haydut. s. DS. DS.VIII.2651 : Mezar. kötü bir şeyi yüklemek. s. TS.VIII.225 kara toprağa aş olmak: Mezara girmek. C. s.1543 : Birine iftira etmek.VIII. s. DS. C.VIII.2641 : Sıpa.2650 : Yarasa. s. TS. s.VIII.1548 : ftira. s.II. TS. s. lekeli. C.VIII.1548 : Tifo hastalığı.1547 : Hamam böceği. C. s.II.2645 : Kara çalmak. 2637 : Kuşpalazı. C. TS. C. birinin adını kötüye çıkarmak.VIII. DS. DS. TS. s. C. C. DS. günahkâr. s. s. DS.1549 : Mezar. C.kapınmak kapıyı göstermek kaput (kapot) kara çalmak karadeve kara haber kara heççe karakabarcık karamübarek kara toprak : Dilenmek. TS.VIII.4535 118 . TS. C.II. lekelemek.II. C. C.2654 : Ölüm. TS. eşek yavrusu.VIII.VIII. s. s. TS. C.VIII.VIII. C. DS. ölmek. ecel. DS.1538 : Prezervatif. kan çıbanı.2633 : Kovmak.2907 kara yere girmek kara yüzlü kara karabacak karabakma karacı karadam karakaçan karalamak karamancı karanlıkkuşu karası elinde karayatalığ karayazı : Ölmek.2635 .1546 : Ölüm.IV.1557 sizin bi derdinîz va. kara çalan .II. C.II.VIII.II. s. s. s. C. uzaklaştırmak. C. s. C. DS. s.XII. s.

s. C. C. Aptal. 2) Evlilik dışı çocuk.2684 : (ölüm.VIII. arkadaşımızı gaybetdik bu arada da. C.VIII. C.VIII. kıç. dalavere. C. s. C.karayer : Mezar. C. ayrı düşmek. C. s. s. s.2667 : Kalça. TS. C. s.VIII. s. DS. TS.II. Orada Posofda geziyorum.VIII. Çocuh.VIII. ( kadın veya kızda ) iri meme. yalan. DS. C. Ahmet Bey vurdurmuş. DS. s.II. tuzak. C.VIII.VIII.2701 : Hırsız. on bir yaşında. C.2702 : Çok süt veren manda. kara toprak. DS.283 karayol kargadüleğ karnı olmak karpuz karşı taraf kartal kaşmer katakulli katkılı kaybetmek : Ölüm. arı olmayan.II. ile) Ayrılmak.2705 119 . s. inek.2702 : Ölmek. C. s. C. DS.1570 : Yaşlı erkek manda.VIII. Ben de çocuh.1582 : 1) Karışık.1547 gara yerler galın olu gaza gaza derin olu urlara gidenner yalan olu. K A. DS. sin. C. DS.VIII.2655 : Ebu Cehil karpuzu. DS. DS. s.VIII. DS.2699 : Topal. kaçırmak.VIII. aldatma. DS. s. toprak.2701 : Ölmek. DS.VIII. TS. s. s. s.2681 : Hile. acı hıyar.II. C. Emin Bey de duyuyor ki Erseli vurmuşlar. biz şindilik tehir ettirdik o işi başga bi zamana bıragdık. s. DS. s. Annemi de gaybetdim. ayrılmak v. TS.2658 : Gebe olmak. oynak kadın.154 kaydırmak kaydur kayış kanat kayışçı kayıvermek kaykılmak kaymak ağacı kaynaşık : Çalmak.2669 : Kertenkele. DS.2703 : Yosma. C. TAÜ .1595 Onan sora bu Hurşid Efendi de.b. s. düşman.26 : Hasım. s.VIII. piç.2699 : Yarasa. KYA. hileli. s.217 bi de televizyon göndercekledi. C. s. s. salak (kimse). U A.

s.II.VIII. s.VIII. DS. C. C. DS. C. s. s. TS.II. C.2836 : Saçsız. DS. C. C. TS.2765 : Prostat. s. s.VIII. kimsesiz. DS. DS. DS. DS. s. 3) Savsak. C.VIII. DS. DS. C.VIII. C. C.II. s. s. s.2784 : Rüşvet. kel.VIII. çingene. s. s.VIII. s. s. C. C. C. DS. DS. göreneksiz veya gıpdi yerine geçiyo yapdırmayan.II. s.2726 : Kendini öldürmek.VIII. DS. DS. s. boyun eğmek. DS.2805 yoğsa da eşden dosdan beş on milyon bulmam. arsız. s. DS. C. başıboş dolaşan kimse. s. C.VIII. U A.VIII. s.VIII. s.1642 : Başıboş.2799 : Ahlâksız. C.2745 : 1) Fare. o bideyi veya yeme yapdırmam ilazım. TS. s. s. çıkarmak. s. C. s.2709 : Dilenci.VIII.2710 : Davarlarda olan akciğer hastalığı. intihar etmek.VIII. 2761 : Mezbaha.2722 : Verem.2732 : Yarasa.4545 TS.II. C. 2) Dolandırıcı. s. C. C.2798 : Yaltaklanmak. s. C.2780 : Kalça kemiği.2709 : 1) Dilsiz.VIII.XII.2716 : Utanmaz.VIII. abdesthane.2787 : Baykuş. C.kaytarmak kaytaz kazak kazancı keçebaş keçeyi suya atmak keçinmek kefelâlesi kehten bakan kel hastalık kelebek kendine kıymak kenef kepeği tükenmek kesegen kesim evi kesit kestanecik kezenti kıcır kemiği kıdım kılın kılınmak kınalı : Kusmak. s.2719 : Domuz. DS.VIII. DS.1639 : Öksüz.VIII.VIII. C. DS.1629 : Ölmek. 2) Erkek domuz.1610 : Ölmek. C. işsiz güçsüz. s. s.1627 : Ayakyolu. C. DS.VIII. hela.2710 2) Sünnetsiz adam. DS.VIII. C.2814 120 .VIII.2760. C. C. DS. DS. TS.2709 : 1) Hırsız. DS.2715 : Ar veya namusu hiçe saymak.VIII.361 kır serdarı kır : Serseri.

Geldik ki Allah vere.1662 : Buzağı dişi denilen ve bitki köklerini kesen böcek.2833 : Menenjit.2848 : 1) Aşırmak.2847 : Kel hastalığı. s. C. s.1675 : Yalan söylemek. TS. s.VIII. C. C. bulaşıcı hastalık v. TS. s.2831 : Öldürmek. s. Damlara da hele ateş verillerdi. C.1676 : Kıyafeti kötü olan kimse. C.181 kırılmak kırım kırkıcı kırlangıç kırmacını almak kısma kısmık kıssa kıtıpiyos kıtır atmak kıtır kıtmır kıvırmak kıyafet düşkünü : (Savaş. C. s. kökünü kazımak.II. mahvetmek.II. DS.2829 : Sığırların dil ya da kuyruk altında olan.VIII. C. bulaşıcı hastalık vb. C.1666 Ertesi günü haber geldi ki valla hepisini gırmışlar.2822 : (savaş. DS. DS.VIII. s. gayfey içiyor. s. C.1661 : Toplu olarak öldürme. rehmetlik Habunan Nuro kivra arabalarınan daşıdı. K A. katliam. s.VIII.cendehleri guyladılar. NYA.VIII. C. s. C. sonunu almak DS. aptal (kimse). s.2850 2) Uydurup söylemek. DS.II. TS. s. C.II. C.VIII.II.kırgın kırmak : Toptan ölüme götüren bulaşıcı hastalık. s. DS. değersiz. DS. danaburnu.2847 : Cimri. için ) Öldürmek. s. den) Çok sayıda insan ölmek. DS.VIII. C. C.VIII. kötü. o da gayfe bişiriyor. TS. DS.VIII. yok olmak. C. ordan çekip geliyor babasının koyüne.2843 : Şaşkın. TS. s. DS. çalmak.2844 : şe yaramaz.177 gah Benli Dülber bi gayfe bişir. alayını gırıyollar. Heş de biri yoh. DS. kan alınca geçen bir hastalık.II. kıran.b.1678 121 .2843 : Cimri.VIII. sünepe. pinti. s.VIII. s. C. s. s.Geldik. TS.

VIII.II. C. çinkaranfili. DS.VIII. TS.2868 : Cinsel sapıklık (erkeklerde). TS.II.2891 : Sidik.1714 : Ayakyolu. esirgemeyen.VIII. DS. DS. C.2862 : Hüsnüyusuf.1701 : Kolera hastalığı.1700 : (Kadın için) Ay başı halinde olan.II.VIII.VIII. DS. gaddar.2869 : Frengi hastalığı. s.2862 : Yılancık hastalığı.2876 : (Kadın için) Irzına geçilmek. C.s. C. DS. DS. TS. C.kıyıcı kızdırma kızhanım kızılyörük kızılcık : Kıyan. C.VIII. TS.II. s. C.4562 : Ayı. s. s. DS. manevi kız.VIII. s. s. DS. sopayla dövmek. DS. C. C. s.2867 : Kertenkele. s. s. s.VIII.1691 : Soğuk algınlığından ölmek. C. C. s. C.II. TS. namusuna zarar gelmek. C.2880 : Rüşvet. s.VIII. C. s.1732 : Cin. C.2870 : Şişmanlamak.2868 : Üvey kız. s. DS. DS. DS.VIII. s. bir kenarda mutlaka birikmiş parası bulunan kimse. helâ. C. DS.1713 : Züğürt.II.2892 : Hafifmeşrep kadın. s.II. DS. s. yosma.XII. C. şeytan gibi hayâlî yaratıklar.2867 : 1) Kızamık hastalığı.VIII. C.VIII. s.VIII.49 kızıllık kızılyel kızlaryoldaşı kızlık kibar hastalığı kif kilo almak kireçlemek kirlenmek kirli kirli çıkı (çıkın) kirli paçavra kirtik kocagelin kocalık kocaoğlan koket kokoz kola konuşmak korkut koşuşmak : Tembellik. C. s. s. TS.2935 122 . s.1700 : Fakir görünen fakat çok para biriktiren kişi. DS. C. C. C.2866 : Albümin hastalığı. 2) Bir çeşit çiçek hastalığı. DS. C. TS.2883 : Kaynana.VIII. C. s. s. merhametsiz. TAÜ . DS.VIII. s. TS. C.VIII. DS.VIII.2926 : Hayvanlar çiftleşmek. s.2907 : Flört etmek.II. s.VIII. DS. C. s. C.2864 kızılcık hoşafı içirmek : Dayak atmak. arsızlık.1680 : Sıtma.

C. s. s. yüze gülen.VIII. C. DS. C. s.1779 : Boğazında ur olan kimse. biçimsiz. C.VIII. C. s.2982 : Frengi.2991 : Baykuş. DS. KBAYA. s.VIII. DS.VIII. C.3009 : Romatizma. s. s. C.3009 : Akılsız.II. C. C. C. C.3011 123 .1759 : Yılancık hastalığı. DS.2987 : Yalan. şişman. C. C. DS. onlarla düşüp kalkmak. DS.2956 : Kızamık hastalığı.VIII. TS.2989 olmak. TS.1763 : Kötü kadın olmak.VIII.VIII. s. C. DS. sinirli (kimse).1764 kucaktan kucağa dolaşmak (gezmek) : (kadın için) Pek çok kimsenin sevgilisi kuşkaldıran küçül kuğuruk kukumav kulampara kursaklı kursaksız kuruyel kuruburu kurudan kurukan : Dalkavuk. s. s. s. s.2961 : Çocuksuz aile.VIII.VIII. 2) Büyük fare.2956 : Çabuk öfkelenen. DS. s. DS. C.VIII. C. TS. DS.II.VIII. TS.3025 : Baykuş. C. s. s. C.kovalamak kovuk kömbel köme köpüklü körocak köstü kötü kadın kötü olmak kötü yolda olmak kötü hayvan kötü yara kubat kubuduk kubur : Söz getirip götürmek. s.VIII. TS.VIII. s.VIII.2983 : Kaba. DS.2977 : Yaşayışı cemiyetin ahlâk kurallarına uymayan kadın.4574 : 1) Züppe. C. C.2938 : Sidik torbası. s. s.1763 : (kadın) Kötü yola düşmek.101 : Domuz. DS.3011 : Ölü. s.1770 kötü yola düşmek (sapmak) : Kötü kadın olmak. s. C. C. orospu.3013 : Dizanteri. abartılı söz ya da yalan söyleyen.VIII. s.II.VIII. DS. s.VIII. DS. C. C. s.2940 : Şişman. C. s. s.II. DS. C. küfürler savuran. DS. s. TS. DS.II. DS.VIII.VIII.3011 : Verem hastalığı.II.2992 : Oğlancı. s. DS.XII.2988 : Yalan.VIII. DS. DS. C. bu benim gardaşımın garısı kötü yoldadır.

C. C.3015 : Yeşil kertenkele.III. DS. DS. s. cadılık yapmak. C.4573 : Ayak yoluna gitmek. C.3014 : Ayakyoluna gitmek.kurum satmak kusah kuşak çözmek kuşak tazelemek kuşça kuşdiri kuşkuyruğu kutes kuyrugli kuyruk sallamak kuyruklu kut kemiği küçük abdest küpe binmek külah sallamak külleme küllük künyesini okumak küt laf atmak laf işitmek lafazan lafı güzâf lahit lâkayt lâubali lavabo lazımlık : Büyüklenmek. C. s. s.XII.3016 : Tutsakevi.1850 124 . ayakyolu. DS. TS. s.TS. s. C. TS.3058 : Azarlamak. s.III.VIII. TS. gururlanmak. TS. s. gösteriş yapmak.VIII. TS. s. s. paylamak.1840 : Manasız.3031 : Ayıplarını ortaya koyarak bir kimseye sövmek. DS. s. DS. s.II. ilgisiz. s. TS. s. DS. s. DS.1839 : Çok fazla konuşan.II. C. s. DS. s. C. C. C. s.III. sakat. sarı kuyruklu. DS. DS. DS. DS. C.3020 : Yaltaklanmak. yardakçılık etmek.3015 : 1) Büyük çıban. s.1848 : Helâ.III. TS. DS. s. DS.3052 : Yalan söylemek.II. umursamaz. C. C.1817 : Büyücülük. TS. kayıtsız.3030 : Ayakyolu.III.VIII.VIII.1849 : Oturak. C.XII. DS. saygısız. yersiz. s. s. C.3017 : şeme ihtiyacı.1842 : Kayıtsız. pervasız.1813 : Akrep.VIII. ciddiyetsiz.VIII. TS. C. zehirli bir böcek. s. C. TS. 2) Difteri.VIII. işemek. tuvalet.VIII. s. TS.4574 : Küçük hıyar. geveze.VIII. C. sanduka.II.1839 : Mezar.VIII.III. C. s.3017 : Akrebe benzer eğri.1823 : Frengi hastalığı. s.III.1828 : Kötürüm. C. C. işemek.1801 : Kolera. s. s. umursamaz. idrar. kabir. çiş. C.IX. C.3040 : Dalkavukluk. C.VIII. C.III. s. TS. C. helâ. C. C. boş söz.II.1841 : Aldırış etmeyen.3020 : Kalça.VIII.

iffetsiz.3154 : Kefen. aptal.3156 : Çok gezen. DS. DS. s. C. TS.IX. s.XII. DS. C. DS.1948 mercimeği fırına vermek : Gizlice aşk ilişkisi kurmak. s. DS. ölü. cimri.IX.IX. DS. DS. s. DS. TS.III. C. 2) Hortlak. şeytan.3113 : Kötü kadın. C. s.XII. C. s. bel suyu.1892 : Baykuş.3095 : Çürük. 2) Rüşvet alan kimse.3098 : Avanak.3105 : Aşağılık ve düzenci kimse.IX. sperma. DS.3157 : Ayakyolu helâ. C. DS.IX. DS. sakat. s.III.III.3135 : Etine dolgun. s.XII.IX. nutfe. C. TS. terbiyesi kıt. DS. DS. DS.4591 : Döl suyu.XII. TS.4590 : Kaba.1932 : Çamuru çok özlü.4586 : Maskara. canlı. s.III. C.3118 : Pinti. C.3114 : lletli. s. DS. DS.3114 : Çoban köpeği. C. s. DS. s.1941 : Öldürülmek.IX. s.IX. C.3167 : Ölmüş müslüman erkek. C. s. s. beleşçi. s. s. s. C. s. hasta. s. patlak göz. C.IX. saygısız.IX. s. hastalıklı. C.IX.3140 : 1) Cin. s. s.3117 : Deli.1916 : Davranışları serserice olan. C.IX. s.4591 : Fare. C.IX. C.IX. C. ahmak.III. s. C. C. C. C.3139 : Karaktersiz.IX. C. DS. C.lepra lokma göz lüpcü macaralı mahmıt malın gözü malkadın malkıran malta malûl malyemez manakadı manav mancınıklı mantıcı mat maya gibi (mayalı) mayası bozuk mayhoş mekir nekir mektep görmemiş melektoprak melez melik memişhana meni menedilmek mere merhûm : Cüzzam. C.1854 : ri ve dışarı fırlamış göz. C. s. iş yapmayan ev kadını. C. TS. TS.III.IX.1894 : Cimri. C. TS.3116 : Akılsız. C.1864 : 1) Hazır yiyici. soysuz.1946 125 .3084 . TS. TS.III.IX. DS. s.3113 : Hayvan vebası. kötü yaradılışlı. s.III. DS. C. DS.IX. s. s. bozuk. boz toprak. s. cahil. DS. kötürüm.III.

C. DS.1972 : Öksüz. s. C.1993 : Cüzzam hastalığına tutulanların şehir halkı ile temas ettirmemek ve tedavilerini yapmak için yapılmış yer. C. yakışıksız. C. DS.2049 mürtekip müstehcen : ( para.3171 : Yetim.3217 : Zararlı insan ya da hayvan. TS. kazanç karşılığı olarak ) Kötü.IX. TS. s. s.146 mervan mesek metameli mezhebi geniş milcan mimli : Eşek.IX. bu işi meslek edinmiş kimse. mimlenmiş. iffet.III.III. s. C. s. mıymıntı. s. rüşvet yiyen. baş belası. uyuşuk. s. DS.3224 münasebette bulunmak : Cinsi yaklaşımda bulunmak.IX.III. edep veya haya duygularına aykırı. C. C.IX.1993 mişmişçi moza muhabbet tellalı muhannet munzur muratçık muştucu : Dedikoducu. s. s. gadı oyunu çıkarılır. s. uygunsuz işler yapan.III. C.3204 : Domuz yavrusu. s.IX. gene onun da golları şöle üsTünden balanıyo.2008 : Korkak. C.2054 : Açık saçık. s. TS.3220 : Baykuş. yakışıksız. kelebeğe benzer kahverengi bir böcek.2060 126 . C. konularda fazla serbest ve hoşgörülü olan (kimse). C. s. DS. s.IX. C.TS. DS. DS. TS. hareketlerinden kuşku duyulan.3212 : Bir erkeğin bir kadınla buluşmasını sağlayan. s.III. s.3220 : Girdiği eve sevindirici haber getirdiğine inanılan. s.3198 : Kötü olarak bilinen. C. C. rüşvetçi. C. bir merkebe gine. ahlâk vb. kadın yaradılışlı adam.3173 : Namus. TS.1948 sona bi tane de gadı oyunu.IX. C. C. TS.III. DS. KYA. TS. TS. aykırı. DS. C. DS.1993 miskin miskinhâne : Beceriksiz. rüşvet alan.III. geydirilyo. DS.III.III. tembel. C.3171 : Uğursuz. s.merkep : Eşek. sık sık elinden kaza çıkan. s. s. C.IX. TS. elinden bir şey gelmez.III.IX.1986 miskin hastalığı (illeti) : Cüzzam. s. merkebe bi adam bindirilyor.IX.

C.3231 : ( nsan için) Ölmüş. mert olmayan. DS. C. dedikodu konusu yapmak için dikkatle bakmak.2081 : Yakışıksız bir davranışta bulunmak. eksiğini.3268 : 1) nanışa göre cin. C. DS.IX. DS. s.3242 : 1) Pislik.4605 : Hortlak. C. C. s. s.IX. DS. DS.2091 : Gözbebeği. s.3268 : Havale.IX. s. çekiştirmek.s.III. TS. DS.s. TS. C.3243 : Özürlü. C. s. DS. TS. TS.3245 : Üvey anne.3241 : Düzme.müştülemek müteveffa müzevir müzmehel nakış toplamak : Fitlemek.XII.3269 : Hırsız.4601 : Görüştüğü kimsenin. incelemek. DS.IX. kusurunu.2083 : 1) Kör.III. s. DS.3246 : Kel.IX. C. alçak.III. girdiği evin. s.2104 : Hastalık. DS.III. mundarlık. s. peri çarpması. ara bozan.III. ölü.IX. 2) Dışkı.III. TS.3261 : Eskiden bir erkeğin nikahsız olarak aldığı kadın. s. DS.2068 : Söz götürüp getiren. ters. C.2147 : Havale geçirmek.4609 2) Nedeni bilinmeyip cinlerin çarptığına inanılan hastalık. C. sahte. TS.IX. iz bırakmak. DS.IX. karaktersiz. TS. s. eksik. s.3269 127 .2070 : çkili. s. uygunsuz bir iş yapmak.IX. s. DS. s. C. C.IX. TS. C.2081 : Korkak.III.III. DS.XII. kazurat. C.3243 : rin.IX.3234 namazsız nâmert nâne yemek naşal naylon nazlıkara necâset nedir kalmak nedirli nem nene netameli obur odalık oğlanlık olmak oğlanlık oğrak : Aybaşı durumunda bulunan (kadın). lekeli. s.3269 oğraş oğru : Savaş. s. C. DS. s. s.IX. DS. C. s. C.IX. C. C. C. C. kirlilik. cariye.XII.IX. C. s. sakat kalmak. s. s. 2) Şaşı. insaniyetsiz. C. sarhoş. C. DS. C.

3287 : Kaba. C. s. DS. 4) Kötürüm.IX. DS.IX.IX. DS.4618 : Küçük çocuklarda olan havale hastalığı. s.3270 : Hırsız. s. DS. s. DS. yalan.3285 : Bilgiçlik taslamak.IX.oğrulamak oğulluk oğur oğurlamah okutmak olacak oldacı omzu düşük omzu sopalı ondört yapmak onurlu operasyon orak oranlamak orannama ordubozan ordulu orman gülü ortalık ağrısı ortaya düşmek otlatmak oturak oturag oya oynadanlıh oynama oynamak oynaşmak oynatmak : Çalmak. DS.3295.XII. C.3289 : (Kadın için) Fahişe olmak.3284 : Ameliyat.XII. C. DS.3286 : Gerçek olmayan. DS.III. C.3288 : Hödük. C. C. s. s.3283 : Çalımlı. gelişmeye elverişli olan. DS.3295 : Dalgacı.3294 : 1)Helâ. ayakyolu.IX. DS. TS. DS. C. tembel. görgüsüz. sersem. C. 2) Lazımlık.IX. s. C. C.IX. 3) Kıç.IX. C. C. s. s. C.4617 : kiyüzlülük.XII.XII. C.IX. DS. s.22 : Bulaşıcı hastalık.IX. s.IX. DS. s. s. s. 3296 : Kötürüm. C.2180 : Aldatmak. C.4610 : Surat asmak. s.IX. DS. s. kaba saba kimse.IX. C.III. sözünü. s. DS.IX. kibirli.3280 : Düşünmeden konuşan. s. DS.IX.3302 : Sara hastalığına tutulmak.IX.2171 : Cin. s. orta malı olmak.3303 128 . s. C.3302 : Kadın ve erkek nikahsız yaşamak. DS. s.3276 : Şişman. C. C. C. DS. DS. s. s.3269 : Üvey oğul. TS.4614 : Varis hastalığı. DS. C.IX. sokağa düşmek. büyümeye. C. DS. s. s. s.IX. s.3277 : Uyuşuk. DS. DS.IX.3280 : Bir işi baştan savma yapmak. s.IX. makat.IX. DS. C. yalan söylemek. C.IX. DS.3302 : Kanun dışı cinsel ilişki kurmak.3276 : Üvey. C. C. TAÜ .3271 : Çalmak. C. gizlice almak. konuşmasını bilmeyen. DS. s.

IX. 2) Öfkeli. C. 2) Öksürük. s. C. 2) Korkudan şaşırmış (kimse).IX.IX. zararlı hayvanlar. s. DS. DS.3315 : Kusmak.IX. C.4621 : Midesi bulanmak. 2) Öfkeli öfkeli ve üsteleyerek konuşmak.IX.IX.3313 : Süreğen öksürüklü. s. DS.3355 : 1) Dedikodu. C. söylediklerini yineleyerek alay etmek. s. s. bronşitli.IX. umacı.IX. s. DS. s. DS. s. s. C. DS.IX.3321 : Yüz şişmesi hastalığı.IX.IX. kızgın.3308 ödüllü öfelemek öğkenli öğmek öğümek öğünsüz öğütleme öğütlemek ökçesiz ökünmek ölçer önlük öpke avruu örde ören kuşu örken örülmek örünç ösrük öşek ötmek : 1) Dertli.IX.IX. DS. C.IX.3347 : 1) Kavga etmek. C.ozan ozanlık öcü : 1) Geveze. C.IX.IX.III.3308 2) Çocukları korkutmak için uydurulmuş hayali yaratık. C. aptal. C. C. 2) Hortlak.3343 : Rüşvet. C.IX. domuz vb.3354 : 1) Sarhoş. DS. DS.IX.3305 : 1) Kurt. DS. C.3319 : Doymak bilmeyen. s. s.3329 : Kötü kadın. DS.IX. abartma. DS. 2) Gevezelik.2201. DS. DS. s. 3) Dedikodu. C. C. s. s.3341 : Verem. s. C. DS. C. DS. s.3305 : 1) Düşkünlük.3346 : 1) Verem hastalığı. C.IX. C. C. DS. s.3323 : Birisini kandırıp bir başkasına karşı kışkırtmak.IX.3356 : Ölmek.3327 : Ara bozucu. DS. 2) Bir şeye dayanamayan.3358 129 . DS. yaralı. s.3311 : Dövmek. C. s. s. DS. s.IX. TS. DS. C.3344 : Baykuş. s.XII. s. katlanamayan. C. dırıltı. C. DS. DS. C. DS. zavallılık. s.3324 : 1) Korkak.3325 : Birinin yaptıklarını.IX. kusmak. s. C.3353 : Rüşvet. s. 2) Sersem.IX. DS. fitne.

C. C.III. rüşvet verilmek. küf. DS. 2) Perişan. TS.2) Kimse görmeden almak. C.III. verip veriştirmek.3413 : Kendini beğenmiş.2252 pabucunu eline vermek : Kovmak. s. C. s.IX. C.III.2255 papara (paparasını) yemek : Paylanmak.3403 : (kız veya kadın için ) Bakışları ile bir erkeğe ümit ve cesaret vermek. s. s. s. C. TS. s.3368 : Kör. C.III.IX.2243 pamuklanmak : 1) Ekşimek.IX.IX.IX.3389 TS.3359 : Yalan. 4) Konuk. DS. pamuğa benzer. TS. s. kötü soydan gelen (kimse).2282 pasaportunu eline vermek : şten çıkarmak. sürgün olmak. s. para dönmek parti paryandı pas vermek pasak paşa patrav olmak payalı paylamak peçeçe pejmürde : Rüşvetle iş yapılmak. C. DS. 2) Büyük kardeş. C. s.IX. C. C. dil.3373 : Üstüne başına bakmayan.IX.2267 : Kızamık hastalığı. kibirli. C. TS. C. s. s. s.III. DS.3376 : Giyimine dikkat etmeyen.4640 : Azarlamak.XII.IX. ağabey. kovmak. s. TS. C.3380 : Daha çok bebeklerde görülen. C. pasaklı.3417 130 . DS.2269 pazdamah (pazlamak): Sövmek. kokmak. C.ötürmek ötürük özağrısı özen özü kara paçalı paçası düşük pahlamak pamukçuk : 1) shal. s. C.IX. DS. C. C. DS. DS. ağız ve boğaz çevresinde ortaya çıkan. TS. kazanç. s. s. aşırmak.III. TS. s. DS.3371 : Sütü bozuk. s.III. 3) Saygıdeğer hanımlara verilen ad.3404 : 1) Baba.3418 : 1) Eski püskü.2246 : Aptes yapmak. s. s.IX.III. TS. TS.2269 : 1) Salya.3360 : shal.2256 : Vurgun. aft. C. pas. DS. s.IX. dağınık. DS. DS. tekdir edilmek. C.2278 : Yarasa. iltihaplı bir mantar hastalığı. C. s. DS.3405 : Ölmek. sümük.III.IX. pasaklı.IX. s. 2) Bayatlamak. çok azarlanmak.IX. 2) Kir. DS. yırtık. s.III. s. C. C. sürgün. DS. C.

kıç. yalan söylemek. DS.III. s. s. DS. C. s. s. s.2282 2)Utanmadan.III.2319 : Dövmek. C. DS. C. TS.s.III. DS.IX. C. C. Bu öli. DS. s. C.IX. s. C.27 rahmet-i Rahman’a kavuşmak : Ölmek.IX. rahmetlik: “Allah’ın rahmetine kavuşmuş” manasında. s. TS. s.XII. s. DS.3440 : Rakı. 2) Belaya çatmak. TS. C. C.2306 bi piri fani da makatTa oturmuş. Üçinci gece ahşam üsti bu adam çoh fena oldi.245 : Baykuş. TS. TS.3452 : (Çocuk dilinde) Erkeklik organı. s.IX. s.IX.IX.IX. C. yüze gülmek. s. TS. s. sıkılmadan her şeyi konuşan.4643 : Kabız. TS. C. arlanmaz. Portugal) : ( Kadın veya kızda ) Meme. C. Vala ondan sora ahşam beş oldi. C. s.2289 : Falcı. DS. ki gece de orda yatti. bu adam rahmete getti. Şişti dere tepe.III. yüzsüz.III. TS.123 rahmetli. KBAYA. s.2307 piyaz doğramak poğuç popo postunu taramak pot punta rahim : Bir amaç için iltifatta bulunmak. s. C. DA.III. s. s. C. TS. s.98 perdesi yırtık (sıyrık): Utanmaz. C.3472 : Lazımlık. DS. göz görmez olmak.3431 : Lazımlık.2286 : Katarakt olmak.3422 : Erkelik organı. çok yaşlı ( kimse ). s.IX.3473 : Zatürree hastalığı.III. s. C.3466 : (Çocuk dilinde) Kaba et.III.3436 : Baykuş. s.2289 pirifani ( pir-i fani ) : htiyar. TAÜ .2348 portakal (<Fr. C.2348 131 . DS. C. bi sıhatTa bi kelime gonuşi.2347 kavuşmak. DS.IX.III. ölmüş kimseleri saygıyla anarken kullanılır.IX. s. TS. C. yalandan övmek.III. 3443 : 1) Hasta olmak. C. TAÜ . utanmaz. DS.3486 : Döl yatağı.pek yüzlü penis perde inmek perilikari perklik petkin pılavıcık pırna pilavı karmak pipi : 1) Sıkılmaz. Allah’ın rahmetine rahmete gitmek : Ölmek.

s. 3) Tutukevi. Orda valla şoför kaldırdi kendinî. C.XII.XII. s. s.XII. DS. seslenmiyoruh gayrı. DS. s. s.32 : Asmak. C.3511 : 1) Gübre. C.X. şoförin de omuzina koydi ay dedi. bu koyden idi. s. gaz çıkarmak. s.269 rahmet : Yağmur. DS. DS.3515 : Uğursuz. Oruya nasi koydi. s. s. s. DS.4661 : Oturak.2427 : Deprem DS. s. TAÜ . rahmet yadı bi gice.X. s.3506 : Şarap. idam etmek.151 ruhunu teslim etmek: Can vermek. Elini koydi hocanın.X. NYA. ora gibi aletdirik filan olmaz burda koy yirinde tabi. garannıh bir gice. s. gevezelik.X.164 atmış birde şemsi yastıman bi cümbüş yapdı bene. C. 2) Sidik.3563 : Besleme kız.4658 oradan zeman geşdi. C. onu ben özay gönlüm gibi bole barmaklarımnan çaların. rametli oldu. ölmek. s. DS. s.4666 : 1) Gebe kadın çocuğunu düşürmek. C.4664 : Boş laf.4667 132 . DS. C.XII. iki çocunan gaynanam burda galmış dul olmuş.107 ruyalanmak seci sadıç sadır sağsı sakametli sakat sakırğa salaca salata sallandırmak sallantı salmağ : Cinsel düş görmek. 2) Ölü. DS.X. s. s.IX. TS.3518 : Hamam böceği. C. C. lazımlık. DA. 2) Yellenmek.IV.3517 : 1) Çıban ya da yara kabuğu. C.III. Orda teslim oldi. DS. TS. teslim oldi. C.XII .2380 teslim olmak : Ölmek. C. U A. NYA.3519 : 1) Tabut. mefat itmiş sizlere ömür. uzatti iki sandyenin arasina. ahretlik.X. DS. DS.bi de horantam mar evelinden gaynatam irametlik seferi billikde gayıb olmuş. C. C. yararsız söz. s. s. Hazreti Hüseyin’in imamina. 2) Köpek pisliği.

X.3544 : Akrep. geveze.4669 : Uğursuz. s. C. TAÜ . C. C.3564 : Gübrelik. 2) Ağır cezaya uğramak. C. DS. akılsız. s. C. C. C.4676 : Peri. s.I.4690 : Ölmek. s. DS. C. C.X.XII.X. s. s.35 sapha vurmak (sapalamak) : Birini dolandırmak. s.XII. DS. s. s.4667 : Bedeni titreyen. s. DS.3562 : Frengi.3559 : Küçük kan çıbanı.4672 : Değnekle. DS. DS.XII. C. s.X. takaza etmek. DS. s.3615 : Bozulmaya başlamış.3594 : Aklı az. DS. tükürük. eşekarısı. C. C.4687 : Cimri.4677 : Sedefi andıran pulcukların belirmesiyle ortaya çıkan bir deri hastalığı. s. s. C. s.X. s. C. yakınmak. s.X. felçli kimse.XII.3544 : Bal yapmayan arı.IV.XII. C.IV.3605 : Öldüren. DS. C.X.XII.2474 : Salya. C. C. C. s.XII.3588 : Mezar. DS. DS. DS. s. s.XII.X. DS. DS. C. fare. TS. DS.3564 : Kötü yolda kadın. C.XII. s. cin. gömüt. DS. DS. s.TS. C. s. irin. katil. belsoğukluğu gibi hastalık. C.295 : Sıçan. s. s. C.4686 : Kılkurdu. s.3547 : Dilenci. s. C. DS. C. bayatlamış.XII. DS. DS. TS.X.X.X.4691 133 .4690 : Deli.XII. C. DS. s.XII. DS.4677 : Çok konuşan.X. DS. s.4690 : Pis. yara.2507 sesi semadan gelmek : 1) Ölmek. C.3592 sevi seyrek seyrik sıkı sındırıcı sınnan sıraca sıracalı sırasını savmak sırımsak : Öksüz. DS. yetim. s.X.XII. s. DS.3540 serzenişte bulunmak : Sitem etmek.3610 : Kanser.salt sanıldak sarıayaklı sarıcaarı sarıoğlan sarmak sayılcı sayıp sazağan sazak seçime seçme seçmelik sedef hastalığı sel senli benli sergen gezen servi altı : Deli. C. laubali.4680 : Teklifsiz. DS.X. sopayla dövmek. DS. C.

2603 : şemek.X.IV.X. DS. s.X. söz. C. C. küçük abdest yapmak. s. 2) Yüreği kötülükle dolu kadın.X. gusülhâne. C. C. C. dedikodu. s. C.4698 : Yüz çillenmek.X. s.3619 : Tanrı. C.sırnak sırsıra sırtı yarma sıtar sızıgan sin sineklik sinirlemek sinek sis sislenmek siyâhî siyek siymen slip soba sofra sokak sorutmak sökel sölegen söylenti söz sav sözebesi sperma su dökmek sueleği suüstüne çıkmak : Sır saklamayan.3688 : Ayakyoluna gitmek. DS.3684 : Dedikodu.3657 : Ölmek.3620 : rinli küçük çıban. bevletmek.X.X.3702 134 . s. DS. s.X. s. TS. DS. s. geveze.3675 : Çok konuşan. DS. DS.3677 : Laf. DS. DS.3639 : Hayvanı işkence ile öldürmek.2568 : Ayakyolu. DS. lekelenmek. s. C. 2) Tifo. 3) Zatürree.XII. DS. ateşli bir hastalık.X.3637 : Odalardaki küçük banyo. s.3685 : Erkek üreme hücrelerinin meydana getirdiği sıvı.X.X. s. s. 4) Sakat. C. C. DS. DS.3650 : Cimri. C. DS.2571 : Ev içinde küçük banyo. s.IV. DS. s.X. DS.XII. DS. C. DS. DS. 5) Öldürücü grip. C. C.IV. C. C. C. s. s.4703 : 1) Humma. gusülhâne. s. C. DS. DS.4700 : Don yerine kullanılan parçasız küçük külot.X.4698 : Zenci. s. C. s.XII. s.XII.X. derisi siyah olan.4691 : Yarasa. C. TS. s. s. DS.X.IV. C.3641 : 1) Kötü yolda kadın. C. cadı. meni.XII. mesane.XII. C.3653 : Kalça. TS. s. bel suyu.3685 : Geveze. helâ. DS. DS. s. s.4698 : Yüzdeki çil. C.X. DS.3618 : Şarbon hastalığı.X. 2) Kadının dişilik organı.4694 : Kabir. C. C. TS. s.3654 : Ağılı yılan. dedikoducu.XII.2608 : 1) Sidik torbası. s. er suyu. s. C. C.

s. C. karı. DA. C.3754 : Dalkavuk. s.3787 şakıma şaşa şaşıt şavşat şatafatçı şefşeli şehla şenlik şerbetleme şerbetlik şişgin 135 . rakı. s.XII.3762 : Bahşiş. DS.X. ZBK A. DS. s.3702 : Verem. C. s. DS.XII. s. şu pantoluy dizinde bir gaç dane yama. piç. C.170 Gidi bi kapiya da. Gidi bi kapiyi çali. çaşıt. aşağılık. s. s.X. s. C.3698 : Ayakyolu. s. soysuz. C. vb. C. s. C. o zaman süvariymiş guya o süvari denen şe.4715 Efendim.sucu sultan suluk surat düşkünü suva sücce sükümsüz : Ak alkollü içkiler (şarap. s.2640 : Pantolona eskimeden yama yaptırmak. TS. DA. s. 3) Gusülhâne.3687 : Bir çeşit kertenkele.3736 : Kör. C. yama yama üzerine.X.X.IV.3762 : Onurlu. o da buyur edi. s. s. 2) Sidiktorbası. bahi ele sükümsüz bi kari çıhti ki dişari. DS. C.s.X.X.3720 : Verem. DS.). DS. DS.X. s. DS. DS. C.X. süvari deyala buna.X.X. kibirli.DS. s.X. DS. DS. TS.4721 : Deli. DS.140 : Çok konuşmak. C. helâ DS.3728 : Pantolona dikilen büyük yama.3751 : Deli. s.IV.XII. DS. C. DS.3704 : Suratsız. yama yama üzerine. C. DS. s.3726 : Kötü soydan gelmiş kimse. s.X.3751 : Söz taşıyan.69 süleymancık sümbül sürgün sütçe sütü bozuk süvari vurdurmak süvari : Kertenkele. DS. karaktersiz. C. s.X. s. DS. C.3760 : Frengi.X.X. s.3692 : Çirkin.X.X.4707 : 1) Vücutta suyu depo ettiği sanılan kesecik. DS.2672 : Eş.X. DS.3756 : Az ve hoşa gidecek şekilde şaşı (göz). s. DS. C. C. C. C.X. s. C.3708 : Evlilik dışı doğan çocuk. s.3709 : shal. ona da girmi. C. C. yüze gülen. C.

3837 : Edepsizce.3841. 3) Tanrı.3798 : Abdest bozduktan sonra yapılan temizlik. hırpalamak.4729 : Ölmek. C.100 : Yüznumara. s. borç.3845 : 1) Babasız çocuk. DS. s. C. s.X. s. s. DS.XII. perişan. DS. s.2712 : Fes. s. C. TS. s. DS.X. TS. DS. C.XII. DS. s. C.3814 : Ahır.X. K A. TAÜ . s. TAÜ .şişgün olmah şişmek şivil tabak tabanı genişlemek tabansız taç taharet almak : Kin tutmak. s. C. takke. DS. DS. DS. C. TAÜ .4734 : Alacak.3818 : Dedikodu.X.X. DS. s. C. DS.4742 : kiyüzlü adam. DS. s. ölmek. C. kavga etmek. DS. mezarlık.X. DS.100 136 . DS. taaret almaya giderken. 2) Kekeme. C.3808 : Boğmak. s.X.X.X. 2) Üvey çocuk.X. C. s. 2) Deli.XII.X. DS. s.XII.3839 : Kabristan.3850 taşlı köyü boylamak : Hayatı sona ermek. s. DS. ödlek.IV. C. s.4737 : Yaltaklanma. C. s.IV.3796 : Ölmek. C. C. C. s. C. s. cesaretsiz.3821 : Akılsız. alacak.3788 : shal. s. C. C. asılsız söz. karışık. saygısızca.3842 4) Az konuşan. DS.4741 : Kıtlık. C. C. C.X. darmadağın. s. yüreksiz.99 : Kabristan.X.3841 : 1) Dilsiz.2767 : Öğünmek. s.XII. DS. yekden bu adam öğüne çıhdı. ayakyolu.X. TS. DS.IV. s. C. s.2722 Bir gün smail Çavuş ebdes. DS.196 takınak takıntı talamak talaşmak tam tamu tandırlama tankuş olmak tankuş taraş târumar tasarlanmak taşbaşı taşlık taşlı köy taşra tat tatlılık tava kapağı tay : Borç.X. C. s. s.3832 : Dağınık. s.4735 : Boğuşmak.3789 : Şap hastalığı.3819 : Sersemlemek. DS. C. DS. mezarlık. s.X.3797 : Korkak. C.X. C.X.XII. s. DS.3816 : Cehennem.

4754 : Pislemek (hayvanlar için). ishal.X.X. C. DS. C. C.3894 3) Suçlu.4754 : 1) Gübre. s. 3) Yaramaz (çocuk için).3856 : Kefen.4753 : 1) Terbiyesiz. s. DS. s. C. 2) Yıkılmak.4751 : Kötü (kadın için). 3) Humma. C. erkek. DS. s. s. C.XII.2821 : Sigara içmek.X. DS. 2) Zatülcenp.X.3888 : Sığır. sandalnan. C.3893 : Kötü yolda kadın. motornan. s. 2) Akciğer hastalığı.4753 : 1) Tifo.IV. s. s. s. 3) Çalmak. C. C. s. C.3862 : Yalanlama. s. s.K A.IV. s. DS.3894 : Sürgün. C. DS. DS. C.TS.X. DS. DS.X.113 tekdamar tekzip tellemek temesük tenkurdu tenmek tensuz tepegöz tepelemek ter tereke terkili terkisalat terleme terletme ters ayakkabı ters tersibozuk terslemek : 1) Cılız.X. DS. s.IV.tebaa teccel tef tehlike tekaüt ( teka üd ) : Bir devletin idaresi altında bulunanların tamamı. C. C. s. s. DS. s. s. Ara sıra balıa çıkiya işde.3861 : Emekli.X.XII.B.3880 : 1) Sakar (kimse).3895 137 .3892 : 1) Tifo. C. kavgacı. s. TS. çökmek.4745 : Deprem. DS.2814 Vemedük zatı ilkokulda çıkdı berbecilie vidük.XII.X.2795 : Şeytan.X.X.3890 : Akrep.XII. DS. yalan olduğunu söyleme.3880 : 1) Soysuzlaşmak. C. s. s. Amca tekavid. DS. uyruk. DS. s. C. C. s. s.3875 : Hamamböceği.3871 : Faiz. DS.X. DS. C.X. DS. C. Z. 2) Beceriksiz. DS. C. DS. 2) Herkese çatan. DS. DS. s.3882 : Vurup öldürmek. DS.XII. TS. C. yozlaşmak. C.XII. C.XII. s.X.X.4752 : Tifo. s. C. C. 2) nsan ya da hayvan dışkısı.4747 2) Korkak.XII.

3962 : Vücutça dolgun. olgunlaşmamış.3946 : 1) Şişman.3902 : Suçluyu tutuklamak. C. DS. TS.IV. s. C.2907 Atladım girdim baga Başım degdi yapraga Ben seni alacagam Meger girem topraga DA.2907 : Ölmek. s. pislik.3976 138 .IV. C. helâ. s.X.IV.X. s.IV.3957 : Kötürüm.129 toprağa vermek toprak olmak toraman toy toylun : Ölüyü gömmek TS. toplu.128 fahırsın elinde haşlın olmıyo geş goca demiyon topran altına giriyon bu derdin yüzünden.X.IV.XII. DS. C. s. s. DS.2907 : Gömülmek. gömülmüş olmak. C.2912 : Yosma. etine dolgun.X. C.IV. n olacah mut ölümüne geden. DS. s. C. s.3961 : 1) Bir çeşit çıban. burnu büyük. TS. aksilik. NYA.2873 : Parasız pulsuz. 2) Tersçe davranış. s. dikbaşlılık. C. TS.terslik testis tevekkel tevkif etmek tığ tırıltı tırtırdamı tilkiburnu tok tombul tomruk topaç topak toplu toprağa bakmak toprağa düşmek toprağa girmek : 1) Ters olma hali. s.IV. toprağa karışmak. s. TS. DS. s. C. DS.2856 : Er bezi. s.3931 : Kibirli.IV. gıl gındap melmekatın içi. s.X. acemi. dolgun. DS. s.X. s.IV. ölmek. tecrübesiz. TS. s.TS. TS. s.IV. C. s. ölümü yakın olmak. kaçık. DS. C. s. C. DS.X. C.2904 : Ölümü yakın görülmek. TS. s. s. DS.X. TS. s.2907 : Ölmek. TS.4768 2) Kabakulak.IV. DS. C. C. C.3968 : Genç olduğu için bilgisiz ve beceriksiz olan.X. vurulup ölmek.2907 : Sarhoş. DS. şişmanca. C. s. C.2899 : Tutukevi.4760 : Ayakyolu.3908 : Dışkı. C.XII. C.3925 : Koltuk altında çıkan kan çıbanı. s. C. 2) Etli.X. C.2864 : Deli gibi. C.

3979 : 1) Bağırsak bozulmak. C. çapkın.4024 : Bit. göçmek. s.3995 : Cimri. C. s. DS. C. C. işçi. C. sürgün olmak. bön. DS. DS. s. C. s. DS.X. s.4782 : Cin.3988 : Tutukevi.IV. DS. 2) Metres. s. TS. C.3984 : Dik kafalılık.X.4010 : Ölmek. DS. s. DS.2943 : Saf.3998 : Sara hastalığı.2939 : Verem. C.4021 : Cinsel yaklaşmada bulunmak. s. yıkılmak.töker törlemek tulum turma tutak tutaklık tutalga tutma tutulmak tutumsuz tüberküloz tüm tünemek türbelik türetmek ubur uclanmak ucu uçarı uçgun uçkur çözmek uçmak uçuhlu uçuk uçurgan uçurmak ufacık ufaklık ufatmak uğrağa gelmek : Kötürüm.4781 : Çalmak.X.XI. C. DS.XII.4024 : Abartmak. C. C.XII.s. C. TS.X.XI. DS.XII. s. uşak. s. DS.4781 : Korkak. C. s.X. usta hırsız. peri tarafından çarpılmak. yalan söylemek.XI.XI.XI. DS. DS.XI. s. DS.XII . DS. DS. C.4013 : Hortlak. C. çökmek. s.4781 : Cin. C.XI. s. peri.X.4023 : At. C.4000 : Felç olmak. C. C. dost. DS. eşek. C. DS.2959 : Bunak.X. s.X.XII.X.4013 : Uydurmak.XII. aşırmak.4781 : Hırsız. s. DS. korkulu. s. s.X. DS. s.4020 : Çeşitli eğlencelere düşkün. s. s. s.4019 : Çalmak. DS. DS.XI.XI. C. C. s. DS. C. katır vb. C. C. C.4014 139 . TS. DS. alıp götürmek. s. s. DS. s. şımarıklık. DS. 2) şemek (çocuk ya da hayvan için). C.4775 : Sara hastalığı.X. DS. sefih.4022 : Yapı. C. duvar vb.IV.4011 : Mezarlık.X.IV. DS. çalım. s. C. 4001 : Müsrif. s. DS.X. C. C.4019 : Yankesici.3998 : 1) Hizmetçi. s. s.4026 türküsünü çağırmak : Dalkavukluk yapmak.

çürümek. onun bunun ardına takılan. düzencilik. s. DS.4027 : Baykuş.4790 : Hırsız. DS.3003 : Yılan. C. s. DS. s.XI.4034 : Baykuş.2975 : Kurnazlık. DS. s. serseri. s. s.XI. s. DS.4790 : Eşek. s. C.4053 : Yalancı. düzenbaz.uğurlamak. DS.IV. hileci. yolkesen. kavga çıkaran.4782 : 1) Cine.XI. C. s. C. DS.XI. DS. DS. s.4784 : Kuma. TS. DS. s. s.4043 : Yolsuzluk. uyuşuk (insan ve hayvan için).4035 : Cin. ahlâk sız. s.XI. C.XI. TS. C. DS. DS. DS. peri örneği. DS.XI. s. korkutan şey. terbiyesiz.IV. şeytana çarpılmak. dolandırıcı.XII. tembel.3007 : çki içmek.XI.4026 : Çarpılmış. C.2982 : 1) Kız kaçırmak. s.4051 : Çalmak. C. yaratık. takılan. TS. TS. s. C.XI. C. 2) Hastalığa tutulmak. aşırmak. C.XII. inmeli (kimse). C.XI. DS.2989 : Kötü yola sapmış (kadın için).4783 : Bozulmak.XI. bön. çirkin veya zararlı hareketler yapan.XI. DS. s.XI. C. s.IV. cin çarpması.4027 : Hırsız. s. C.4028 : Baykuş.4027 : Çalmak. DS. s.4048 : Kötü davranışlarda bulunan. DS. 2) Erkek cinsel ilişkide bulunmak. kokmak. s. s.4052 : Yılan.XI.IV.XI.uğrak uğraklı uğramak uğru uğrulamak uğu uğukuşu ulmak uluca ulukuş umacı umumhâne ustalık usulsüzlük uydurmak uygunsuz uygunsuz uysal uyuntu uyutmak uz uzunböcü uzun kulaklı uzun uzunöksürük üç kağıtçı üçlemek : Sara. C.IV. s. başkasının sözüyle davranan. yoldan çıkmış. C.XII. C. C. DS. C. s. C.XII.4036 : Genelev. C. C. s. DS. C.4057 140 .XI. C.4049 : 1) Aptal. TS.XII. s.4053 : Boğmaca.XI. DS.4051 : Kişiliksiz. C. C. DS. 2) Geçimsiz. C. s.

s.263 vagina.250 üst üste vurmak üstü kirlenmek üstüne yatmak üşencek üşütme ütücü üzeriyüklü üzgün üzülmek vâdesi gelmek : Aybaşı (kadınlarda). DS.XI.IV. s. s.3052 141 .XI. ömrü sona ermek.3036 kütahya yolunda vademiz yetdi azrail canımızı aldı da gitdi eşimi dostumu perişan etdi ağlayın dostlarım bana ağlayın salımın ucuna allar bağlayın adım menderesdi gülbeydi eşim genç yaşda karardı daım güneşim ardımdan meleşir anam kardeşim gelin dostlar gelin bana ağlayın salımın ucuna foçu bağlayın U A. pinti. s.4080 : Gebe.3018 Hazreti Ademin de üzerinden hülleler alındı. C. s. C.ünlenmek üryan : 1) Dile düşmek. aldatıcı. C. DS.4077 : Tembel.XI.XI. C. C. s.XI. s. s. C. s. Üryan galdı. C.4066 : Çıplak. s. 2) Yoksul. hazne.IV. s. katlamak. TS. C. TS. s. DS. DS. TS. C. DS. TS. DS. DS.3022 : Aybaşı olmak.XI. adı kötüye çıkmak. DS.3037 : 1) Hasta. s. Feryatda galdı.4085 : Hasta.XI.4086 : Eceli gelmek. s. C. aldığını geri vermemek. C. K A. s. s. DS. ( kadın için). DS.4076 : Borcunu ödememek.IV. C. O anda iki tene incir yaprağı bir ardına bir önne. s.IV. vajina vahıtsız var yemez : Döl yatağı yolu. C. eklemek.XI.4078 : Dolandırıcı.4799 : nme inmek. C. 2) Onurlanmak.IV. C. kibirlenmek.4077 : Zatürree.XI.4074 : Fiyatı arttırmak. s. C. eli sıkı. DS.4801 : Cimri.XII.XII. TS.

s.3062 bi yü r arısına dutuldu. heç mefası yoh kimsenin. s. C. s. s. DS.4128 ondan sonı yani her türlü şee. DS. C.4118 : Cehennem. C. yana varıncı.XI.4129 : Cinsel ilişki. çalmak. s. şunnadan bunnadan gurtarılmış sayılır gari. C.4129 : Soymak. NYA.XI. C.4128 : Sürgün. DS. DS. DS.XI. s. DS. DS. TS. s. maluh varmış yal lı. bi yallı delıne gotürmüş.4160 : Yaltaklanmak.146 yakınlık göstermek : Cinsel birleşmeye yanaşmak. C. C. DS. hani bi yakaya urumıcak gibi olur.4121 : Darağacı. s. Aşam gırhın ohutduh. TS. DS.XI.4811 : Sırtlan. C. C. ortalık karıştıran.IV.XI.4179 142 . s.3071 : Baykuş.4175 : Dedikoducu. C. gırkTan sora o yatak da sökülür. DS. s.4105 : Şişmanlamak.XI. C. C.4812 2) Uşak. pislemek. s. kötülükleden.4129 yanaşma yanlamak yapalah yapıntı yapmak : 1) Kapatma. C. s. DS. s. DS.XI. DS. C. TS. DS. s. s.3099 : Kadın memesi. C.XI. s. NYA. üş gunden soğna mefat itdi. maluğun delıne.4147 “gel ardıma bin gotürim” dimiş. s.vefât : ( Yalnız insan için ) Ölüm. s.XI.XI. DS. idam sehpası. s.4127 : Kefen. DS. C.XII.141 yakın gitmek yakınlık yalınlamak yallı : Cinsel ilişkide bulunmak.4171 : Baykuş. s. sin. hizmetçi. C.IV. nebim yallı diller imiş ezelde garannıh bi yire. s. metres.4178 : Dışkısını yapmak. s. s. C.140 vesikalı viranguşu yağ bağlamak yağız yer yağlı ip yaka yakalı yakasız gömlek yakı : Kendisine fuhuş için resmî makamlarca izin verilmiş kadın.XI.XI.XI. şöyle bi elini saldırmış “samur samur giymissin kuklümüsün ne” dimiş.IV. DS. DS.XI. ishal.XII. s. C. C.XI. KYA.4127 : ri memeli kadın. C.XI.

4816 : Dolandırıcı.XII. DS.XI.XI. ikiyüzlü. s.XI. C.yaradan yaramışlık etmek yaranmak yarışık vermek yaslamak yatağan yatak yatalık yatık yatmak : Allah. s. s. DS.XI. s. DS. C. söz taşıyan.XI. C. C.4222 : Öldürmek. DS. s. TS. mezarlın içerisinde. s. 4) Zatürree. ördek. C.XI. C.332 yasdıhlı konuşmak : kiyüzlülük etmek. s. DS.4241 : Rüşvet. ölmüş olmak. C.XI. C. DS.4250 Bu ele yatdı ki yere ki. şöyle ayni yerde gezen kimi. DS. s. mesela bizim köyümüzde sultan karacamet türbesi va. yoktan var eden. DS. C. s. 2) Tifo. DS.XI. s. DS.4815 : nme. C. s. s. C. dara elinnen aldı.3141 : Dalkavukluk etmek. s. C. Çekdi. DS.3162 mesela bunun üç yerde oldu söyleniyo.XI.XII. yaratıcı.XI. DS. Geder getmez emen bileğne yapışdı. C.XI. Halîk.4186 : Dövmek. DS. s.4817 : Kabakulak.253 yere bakan : Sinsi. 3) Cüzzam.4200 : Bir yerde. C. s. s.XII.4218 : Büyü yapmak. toprakta gömülü bulunmak. C. U A. 2) Şirpençe.XI. s. C. DS. DS.XII. s.4250 143 .4199 : Oturak. s. s. DS.IV. C. C. s.4241 : 1) Frengi. felç. s. 3) Zatülcenp.XI. K A. fakat rivayete göre hangisinde yatdı belirsiz. C.4180 : Dedikodu etmek.4199 : 1) Humma ve benzeri ateşli hastalık.IV. DS. DS.XI.4246 : Yılan. s.4216 : Büyücü. TS. C. DS.4180 : Yaltaklanmak. s.XI.4192 yaygan yazgılı yazıcı yazma yazmak yedirmek yemek yemeklik yenirce yerdegezen : Dedikoducu. ismini daşıyan. mezarda. C. C.XI. DS.4817 : Rüşvet vermek. Tanrı.4209 : Karayazılı.

XI.XI.4271 : şten çıkarmak.XI. DS.119 144 . DS.4290 : Parasız.XI. s.IV.4337 : Ayakyolu. felç. DS. DS. s.4322 : Gebe. C. s. helâ.XI. C.4256 : Kanser. DS.XI. odasi ayridi.XI. DS. C. C.4333 : Yüze gülerek ağızdan söz alan. hepsi bi şedi. TS. s.3286 “diyi o senın yüznumarada söladığın şe senın sakalının üzerında. s. TS. DS.4317 : 1) Bir çeşit baykuş. başladı ileri geri gitme. C. DS. C. s. s.gerideki arabaya vurucam deye ben de fireni basıyon. s. kovcu.4267 : Antepçıbanı. söz taşıyan. hanı yer sarsıntısından. C.XI.148 yeşillik yeyilme yeyim yıldırım yıllık yol vermek yolbasar yolcu yollu yolsuz yolu doğrultmak yordanlı yortma yumrucak yumurcak yusufçuk yüklü yünağız yürek etmek yüzlekçi yüz numara : Hıyar. s. C.4289 : Kötü yola düşmüş kadın.XI.3198 sona bi de bakTık ki taksi böle sallanırkan. s. zelzele. tuvalet.XI. s.4298 : Veba.4331 : Kusmak.” KBAYA. DS. C. DS. s. DS.XI. DS. DS. s. s. DS.4291 : Ölümü yaklaşmak. DS. C.4260 : nme. s. C. DS.4292 : Haydut.XI. DA. C. C.158 Herkesin evi. C.XI. hastalığı hızla ilerlemek.yer sarsıntısı : Deprem. C.XI. C. s.4291 : Deli. C.XI. s.4316 : yileşmeyen çıban. DS. C. Hepsi bi yüznumaraydi.XI.XI.XI. DS.4328 : Geveze. s. s. 2) Küçük bir çeşit ev kertenkelesi.XI. s.4289 : Ölüme yakın. KYA. s. s. C. C. DS. s.4297 : Lağım. C.IV.XI. s. s.4260 : Rüşvet. DS. C.

4835 : şsiz. hakir. C. C.166 zal zelîl : Deli. TS. yüznumaraya götürcem şeklinde bi tanesi unun da parasını çalmış. onursuz (kimse). KYA. Ayni bu seneler kimi.XII.IV. Bir yüz nümere kimi bir yer vardı. DS.XI. s. s.3308 Zamananın birisinde bir fuhara varıdı.252 zıfırı bitirmek zılgıt zıpkın zührevi züyüt olmak : Ölmek. DS. biz kimiydi.228 adamcaza yardımcı olcen. C. Evde un yoh. s. DS.Beni içeri aldiler. C. s. aşağılanmış.XI. s.XI. C.XI.3336 : Ölmek. alçak. C. s. DS.4375 : Frengi ve bel soğukluğu gibi cinsi münasebetlerle bulaşan (hastalık). TS. K A. K A. tahıl yoh. DS. aşağılanan.4345 : Hor.4402 145 . Orıya gapatdiler. Ama fuhara çoh zelil idi. s.IV. C.4366 : Kaba. s. s. s.

gümüşgöz. paylamak : ince hastalık : kâmeti arttırmak : katakulli :laf işitmek.GÜZEL ADLANDIRILAN KAVRAMLAR D Z N açgözlü ayı akrep aptal akılsız ahlâksız ahmak azrail adice ahlâk dışı ahlâk dışıcılık aybaşı adi alçak asık suratlı azma açık saçık arsız anlayışsız ağzı yamuk azarlamak akciğer veremi azıtmak aldatma azarlanmak arabozucu : abdal. bayağı : aşağı. kıssa. papara yemek :müzevir aybaşı olan (kadın) : kirli. uysal : afalsız. terkili : afal. ilinti : adıyaman. esma. uygunsuz : alabaş. açgözlü. çalgını. ferik. guyruğlu. erotik. gökçe : amiyâne : amoral : amoralizm : anahalı. seyrek. kınalı. dem : aşağı. sarıoğlan. hızan. namazsız 146 . can alıcı. tankuş : alabacak. halasız. ahraz. eli büyük. mahmıt. cam göz. kursaksız. çilesiz. manav : alıcı. banal. hazan. müstehcen : eli yüzü yünmüş : ganmaz : gedik : geliştirmek. zelil : çatık : dalalet : dekolte. altıboğumlu. gocaoğlan : adını eller alsın.

hacı kuşu. açık ağız. intizâr : ansızına uğramak : atah geçirmek : atakçı. mal kadın. horasa : balkırmak : bölme : büyük öksürük. kukumav. hıcılayık. cönk kuşu. ala ağız. akgöz. terkisalat : ilenmek : imiklemek. inkisâr. kuğuruk. horozik. yusufçuk. ulukuş. kakavan : albaba. devletli. dedem akıllı. muratçık. poğuç. ağzı açık. pilavıcık. gongoluk. allahlık. halak ağızlı : ahırak : akbakan.ameliyat ahır aybaşı olmak acem büyü yapmak büyücü bedavacı boşboğaz balgam budala beddua birdenbire ölmek bunamak bunak büyü balgam çıkarmak banyo boğmaca böbürlenmek baykuş : operasyon : tam : üstü kirlenmek : toy : yazmak : yazıcı : abacı. kaftar. hümmatun. ören kuşu. ishak. yapalah bencillik beygir basur beceriksiz beddua etmek boğmak boş söz beleşçi : enâniyet : güllük : hemoroyit : idaresiz. hayırlı kuş. gılın kuş. kılın. ayran ağızlı. inah. hüpbükkuş. uğu. talamak : lafı güzaf : lüpçü büyücülük yapmak : küpe binmek 147 . açıkçı : acığaz. efsûn. uçgun : bağı. viran guşu. uzun öksürük : büyüklük taslamak : çön kuşu.

lepra. baba. afartmak. cinsel sapıklık (erkeklerde) : kibar hastalığı kaydırmak. afsunlamak. alaylı : aktarmak : anadan doğma : ana etinde gezmek : asık 148 . alaklamak. akılgan. orak. yalınlamak çokbilmiş çalma çırılçıplak çırılçıplak gezmek çingene : akıl gülü. uçlanmak. tutuk. aşırmak. ilbiz. dönük. korkut. hızan. uçurmak. araklamak. uyutmak. mekir nekir. sıkı. erlenmek : ecene : el darlığı : erleşikli. hoyrat. miskin hastalığı (illeti) yenirce : boş : cana kıymak : çalınmak.baş belası bilgiçlik taslamak bulaşıcı hastalık bronşit bayatlamak bayatlamış boğuşmak cimri cüzzam cahil cinayet işlemek cin çarpmak cüce cimrilik cin çarpmış cin cadı ceset cin çarpması cehennem çalmak : munzur : oranlamak : ortalık ağrısı : öğkenli : pamuklanmak : sırımsak : talaşmak : abdal. ili. balyemez. bahil. uyutmak. erişmek. uçuk. gümüş göz. gezer. kanatlandırmak. uğrak : yağız yer : abartmak. var yemez : akarca. kısmık. sayıp. oğrulamak. avkırmak. kaftar. eli sıkı. kıvırmak. ıskırtmak. umacı : hotik. malyemez. uğrulamak. mantıcı. tenmek. sinnek : kadavra : oğrak. esürük : geçkin. aparmak. kıtmır.

dağdagezen. gaban. kapınmak : abdest. kaknem. yayvan : ahraz. baykara. akıdık. tırıltı. kötü hayvan : ağzı kara. kesegen. tehlike. şerefli. cinleri tutmak. gara canavar. kabaram : aklını bozmak. yapıntı. duraksız : akıl hastalığı. alabacak. mancınıklı. ütücü. şahvat. ayarsız. salt. sırnak. mimişçi. yordanlı. büyük abdest. atlatmak. kazak. yatak : alkışçı. ala ağız.çirkin yüzlü çarpılmak çiş yapmak çirkin çolak çalınmak çiş çürük çekiştirmek çil çillenmek çapkın çarpılmış çürümek çıplak dilenmek dışkı domuz dedikoducu dilsiz dönek delilik delirmek dolandırıcı dalkavuk deprem deli defetmek : çehre zügürdü : gevilmek : guşak açmak : ırşat ( irşat). esemeli. çakıştırıcı. Elazığ. zal : bertaraf etmek 149 . tat : akar akıllı. necâset : adıyaman. kaçırmak : alkaçıcı. hoşamatçı. aklını yitirmek. alık. hınzır kehten bakan. el açmak. ayyar. avuç açmak. çalak. sallantı. eser. sıracalı. adını eller alsın. arayışçı. şatafatçı : allah emri. çalınmak. yer sarsıntısı : ayarsız. kuş kaldıran. kaytoz. aklını kaçırmak (kaybetmek). isdenmek. surat düşkünü : iteli : kanatlanmak : küçük abdest : maceralı : müştülemek : sis : sislenmek : uçarı : uğraklı : ulmak : üryan : abdallanmak.

geder. hınbıl. temesük : ayağı dışarı. güdük. ergi. rahim : döşürücü. söz sav. işlenti. uzun kulaklı : taşbaşı : ahbun : ak gözlü : alınmış. mervan.dalkavukluk döl yatağı dilenci dolandırmak : demogoji : doğanah. postunu taramak. perilikarı 150 . gedâ. kazancı : sapha vurmak (sapalamak) etmek dalkavukluk etmek : eteklemek. geçinti. berkep. öşek söylenti. öfelemek. yaslanmak : iç ağrısı. türküsünü çağırmak. sanıldak : asık. aymaz. iteli. kaldırım kuşu : bacası tütmez olmak : bakımcı. yarışık vermek : itilmek : karşı taraf : kızılcık hoşafı içirmek : kuş kuyruğu : terslik : ayarsız. külah sallamak. isdeci (isteci). yaramışlık doğurmak : gurtulmak dedikoducu (kadın): guyruhlu doğurmak (hayvanlar için): guzulamak dengesiz düşmanlık dövmek dizenter dedikodu emekli dedikodu yapmak defolmak düşman dayak atmak difteri dik başlılık edepsiz evde kalmak eşek edepsizce fışkı fesat felçli faiz fahişe fikirleşmek falcı : hoylu : husûmet : ıslatmak. eli bayraklı : bağrı geçmek : büldül. tandırlama : tekâüt : irdelemek. kuruburu : ndir kaldır.

iki canlı. katakulli : ayakçı. karacı. kaytaz. döner. yünağız : arınak. şerbetleme. uz : akarcalı : alaca. karamancı. lafazan. hozan. sineklik. içeri. yol basar : aynacı : bebek beklemek : behîmî : çelebi : gapı kızı 151 . seçime. uğru. göz açıcı. sazak. ceza evi. salaca. ozan. kutes. inme. kötü yara. eli çakır. kantin. hazan : ecevit. düzen. oğru. uçurgan.fakir fitne felâket felç frengi çıbanı frengi flört etmek fahişe kadın felç olmak grip geveze gusülhâne genelev gasp etmek gevezelik gübrelik gübre hâmile hırsız hastalıklı hapishâne hırsızlık hile haydut hileci hâmile olmak hayvânî homoseksüel hizmetçi : durumsuz. ebe. suluk : bardelhana. eli uzun. atak. boylu. soba. salata : seçmelik : ters : ağır ayaklı. üzülmek : ara hastalığı : arı kıran. entrika. carbazan. küllenme. arıkçı. tomruk : algıncılık : avanta. çöş. gövdeli. yerince : konuşmak : ortaya düşmek : tutuşmak. ayağı ağır. bahar. zührevi. ağırlıklı. hayta. ayağı ağırlı. kalabalık ağızlı. gaytar. alvurcu. üzeri yüklü. gedâ. yüklü : ağzı açık. ölçer : engebe : engi. umumhâne : el koymak : ozanlık. yatağan : hıra : kif. dam. çenesi kuvvetli.

hakaret etmek hortlak hayvan hoppa hain hapsetmek hapse girmek hayâlet hâmile olmak hileli hödük hasta hıyar hademe ırzına geçmek ırzına geçilmek iftira etmek irin iftiracı işemek ikiyüzlü inatçı ikiyüzlülük iffetsiz içki içmek ihtiyar ishal olmak işsiz ishal

: giydirmek : goncolas, hotik, mekir nekir, obur, öşek, ubur : goşu : hafif, havâî : hınzır : içeri atmak : içeri düşmek : ili : karnı olmak : katkılı : orman gülü : üzgün : yeşillik : hizmetli : başına çökmek, becermek, ilişmek : kirlenmek : aba atmak, abamak, kara çalmak : acı su, afgan, nem, sıraca : ad çekici, ağzı kara, karacı : akıntı, belermek, gezelemek, kuşak çözmek, kuşak tazelemek, su dökmek, törlemek : akıdık, ala ağız, alabula, alemşat, dili güllü, ekdi, gundahçı, halasa, hoşamadı, tava kapağı, yere bakan : aksi, dik başlı : alacalık, oynadanlık : alûfte, ellenmiş dillenmiş, malın gözü : atmak, dem çekmek, demlenmek, kafayı çekmek, üçlemek : ayan, geçük : bayrambeyi olmak, bozguna düşmek, fikirlemeğ, törlemek : zıpkın : bozgun, güvelemek, iyindirik, ötürmek, özağrısı, sürgün, tersi bozuk, yakı

152

ihtilam olmak ihtiyar işsiz iltihap iftira idam etmek idam sehpası ikiyüzlülük etmek işten çıkarmak kusur kemik veremi kel küfretmek küfür korkak külot kaba adam kör kötürüm kaynana kurnaz küsmek katır kızıl hastalığı kalleşlik etmek karaktersiz komada olmak kanser karı kambur kusmak

: düş azmak, hamamcı olmak : erişkin : gezginci : hicran : kara : sallandırmak : yağlı ip : yasdıhlı konuşmak : yol vermek : adem : adı batası, akarca, hınam, ilahcıh : ağbaş, alazlık, ayaz, bozalak, kır, netameli : ağız dağıtmak, içinden okumak, kalaylamak : ağız kokusu : akgöz, cebin, ılgın, muhannet, ökçesiz, tabansız, uçuhlu : slip : akkaya bülbülü : alîl, âmâ, naşal, özen, şaşa : alkın, küt, malül, topaç, toker : ana, analık, kocagelin : anasının gözü, diribaş : aralarından kara kedi geçmek : arap işi : ateş gömleği : ayna tutmak : aynasız, namert : bacak çekiştirmek : basra, incitmebeni, sınan, yeyilme : baş yoldaşı, ev şenliği, harem, şenlik : bellik : böğürtlen çıkarmak, böhürmek, döndermek, gaytarmak, istiğfar etmek, kaytarmak, öğmek, öğümek, yürek etmek

153

kıç kefen kurt kusmuk kibirli koca kuduz (köpek) kerhâne kolera körlük kör olmak kızlık zarı kekeme kinci kayırma kabızlık kusma kalçalar kibirlenmek kovmak kan çıbanı kalça kendini öldürmek kalça kemiği katliam kızamık kabız kin tutmak kâtil kekeme kıtlık

: buç, oturak, popo : çadır, melez, tef, yakasız gömlek : dağda gezen, dik kulak : eğşümük : ekebir, onurlu, payalı, şişgin, tok : er, gişi : esiren : genelev : göğerten, iç ağrısı, kirli paçavra, kusah : göz buğu : gözü sönmek : himen : ılat : içerili : inâyet : inkîbâz : istifrağ : kaba etler : kanat biçmek, ünlenmek : kapıyı göstermek, papucunu eline vermek, pasaportunu eline vermek : kara mübarek : karpuz, kut kemiği, sofra : kendine kıymak : kıcır kemiği : kırım : kızılcık, köme, paryandı : perklik : şişgin olmah : sındırıcı : tat : tatlılık

154

bandırmalı. andız. uygunsuz. kötü yolda olmak : zılgıt : kulumpara 155 . avruz. yaka : gül : hece taşı : hıdırlık. kab. karadam. vesikalı oynaş orospu olmak onursuz oğlancı : aşna fişne : ayağa çıkmak. böcük. kötü yola düşmek (sapmak). yanaşma : göğüs. tutma. kötü kadın. kıyıcı : bitkin : daşlı köy. başdan çıkgın. bardel. evraksız : addırık. türbelik : hükümlü : mat : miskin : tutumsuz : ayarsız. taşlı köy. gömeç. kabristan. önlük. portakal. malta. kara toprak. başı dışarı.kaçık kuma kurnazlık kişiliksiz karayazılı lazımlık lağım maymun iştahlı meczup münâfık merhametsiz müflis mezar mezara koymak manda metres meme meni mezar taşı mezarlık mahkum menenjit mıymıntı müsrif namussuz orospu : tevekkel : uluca : ustalık : uyuntu : yazgılı : akıldak. sinnek. yortma : akak. servi altı : defnetmek : dombey : Ekti. lahit. seçme. sağsı : algın. taşlık. damarı kırık. pektin. oturak. ayran gönüllü : algın : ara kedisi : bağrı bütün. kabir. güvende.

hayatıyla ödemek. karayazı. sevi : aralık iyisi : bûse : can almak. keçinmek.oturak ölü evi öldürücü hastalık ölüm ölmek : yatık : acı yer : ağır hastalık. kana boyamak (bulamak) . kırmacını almak ölü ölümlü örtbas etmek öldürme öldürülmek : cansız. gümbürdemek. kurukan. kayıvermek. teslim olmak. sorutmak. don değişmek. salaca : fâni : idare etmek : itlâf : menedilmek 156 . gözlerini kapama gözüne kara toprak dolmak. dünyaya veda etmek. vefat : ahireti (öbür dünyayı) boylamak. merhûm. Allah’ın davetine icabet etmek. irtihal. kara deve. ötmek. günü yetmek (gelmek). can vermek. göçmek. patrav olmak. dindirmek. dünyadan gitmek. kesit. kaykılmak. kırmak. geş olmak. işini bitirmek. sesi semadan gelmek. canı çıkmak. toprağa girmek öldürücü öksüz ölüm iyisi öpücük öldürmek : amansız. gözleri kapanmak. defteri dürülmek. milcan. gonyoyu dikmek. kara yere girmek. ruhunu teslim etmek. çökel. haklamak. atılıp gitmek. alıcı : ahiret uykusu. hadlamak.toprak olmak. ecel şerbeti içmek. müteveffâ. gider gelmez. götürmek. el çekmek. geçinmek. bir avuç toprak olmak. kan içmek. dünyadan göçmek. köpeği tükenmek. Ramet-i Rahmana kavuşmak. sırasını savmak. gergek bulmak. gözünü yummak. arka kapıdan çıkmak. kara toprağa aş omak. işini görmek. hayata gözerini yummak (kapamak). dünyaya gözlerini kapamak (yummak). kara yol. gitmek. can alıcı : anakız. kan dökmek (dökülmek). rahmete gitmek. hayatını kaybetmek.

döl. algı. besmelesiz. kirtik. omzu düşük : tankuş olmak : açık ağız : ters saraya yakalanmak: ağrı tutmak 157 . sucu : ağacalık. fırlama. düz. ayağ. gırık. sümbül :alakuş : baş baş. katkılı. ekti : açılıp saçılmak : boğazsak : cebi delik : haklamak : kantin : kaput (kapot) : kestanecik : lokma göz : paçalı. pırna. gevik. ağız bağı. ilinti.özürlü piç palavracı pezevenk pervasız olmak pisboğaz parasız perişan etmek palavra prezervatif prostat patlak göz pasaklı perişan pislemek rakı rüşvet rezil romatizma rüşvet vermek rüşvet alma rüşvetçi rüşvet verilmek saygısız saçma sapan sersem sersemlemek salak suçlu : nedirli : alakırık. çalık. anzarat. örünç. emeksiz. haram. böcekçi. ekdi. yemeklik : ayak eskisi : guruyel : haplamak. bulduk. esneksiz. ansız. mektep görmemiş : abızambak : abuk. örde. yedirmek : irtikâp : mürtekip : para dönmek : abdestsiz. paçası düşük : târumâr : yapmak : acı su. kıdım.

mayası bozuk : tepegöz : alîl. çödürük. kazak : karabacak. ingil. müzmehel. gülbeser : bujma.suratsız söven sidik soysuzlaşma sperma sütü bozuk sara hastalığı sakat kalmak soysuz sakar sakat sarkıntılık etmek saf sümüklü sarhoş sümüklüböcek salatalık sümük suç somurtmak saralı surat asmak somurtkan saplantı sebatsız serseri sıtma savaş sömürme sünnetsiz sığır sıpa : sükümsüz : ağzı dolu : akıd. sadır : tenmek : akmık. toraman : bezzeke. tutalık : nedir kalmak : alçak. eser. meni : özü kara : al basma. eserli. ösrük. elbiz : bostan. bel. sökel : allanmak : tüm : baykara : bekrî. esrük. eserli. oğraş : istismâr : kabıklı (kabuklu). esürük : okutmak : ekşi : fikrisâbit : fırdöndü : gezenti. atmık. kocalık. damarı bozuk. pasak : cürüm : dudak sarkıtmak : dutargalı. tereke : karakaçan 158 . dışarlık. dutalga. bızık. hayta. bedmâye. durucak. kır serdarı : gızdırma : hengâme.

kömbel. çör. eli bayraklı : aydaş. teccal : alcıkarı. ağır canlı (kanlı). yağ bağlamak : güzellik : ılkış : ibiş : seci : tulum : abdesthâne. gızıl. oya. uyuntu. pazdamah : sel : sergen gezen : acar. toplu : albız. akyavaş. karayatalığ. el kalem. çömez. lavabo. hâcet yeri. hasıl. evdesthâne. miskin. güllük. sökel. ağır gövde. ayvat. oldacı. çarak. şehlâ : diyabet : el bebek gül bebek : evraksız : gelişmek. memişhâne. kamaşık. mekir nekir. ter. apana. yüznumara şeytan şirret şaşı şeker hastalığı şımarık şerefsiz şişmanlamak şark çıbanı şaşı şapşal şarap şımarıklık tuvalet tuvalet ihtiyacını gidermek: abdest bozmak. kubat. dışarı çıhmah. iblis. korkut. küllük. etine yarı. gez (gezinti). abrez. dizban. aç çardak. suluk : künyesini okumak. terletme. andır. su eleği. ganere. hoyrat. kanat. ayağ yolu. pahlamak tembel tifo topallamak tezek tabut : açık ağız. kanat. çeşme. naşal. daylı. kenef. salaca tifoya yakalanmak : ağrıya yatmak 159 . gezinmek. yatalak : bacağını çekmek : bulaşma : cansız at. apsâne. elbiz. artçardak. def-i hâcet. üşencek : ağrı. kola. terleme. kademhâne. tırtırdamı. hızan. tombul.sünepe sidik torbası sövmek salya sıçan şişman : kıtıpiyos : kavuk. balıklamak. kilo almak.

alık. andır. ağzı kara. sücce.. altı parmak. güzel ağrı. aburgaşık. nene : atalık. kelebek. âletse.tuvalete gitmek topal tembellik terbiyesiz utanmaz uğursuz ukala uşak uydurma uyuz ur uyuşuk umursamaz uydurmak üvey abla üvey anne üvey baba üvey kız üvey çocuk üvey verem veba verem olmak veremli yalancı yengeç yılan yarasa : su üstüne çıkmak : kaydır : kızıllık : terkisalât : abırsız. gecekuşu. kel hastalık. babalık : kızlık : tay : olacak : adı belirsiz. issice. yumrucak : iğlemek : ileze : abacı. kurudan. peçece. gelinana. arsatan. eli sinan. atıcı. gelincik. tüberküloz : baba. gözsüz. sarı ayaklı : çok bilmiş : dutma. karanlık kuşu. ağzı yelli. kayış kanat. kaltaban. ayığ. sakâmetli. atakçı. sırsıra 160 . yanaşma : düzmece : gicimik : hatma : kamaşık : lakayt. ıskıtça. hozancı. ince ağrı. derikanat. perdesi yırtık : aksi. alabacak. pek yüzlü. üç kağıtçı. artis. sokak. uzunböcü. kubuduk. sütçe. ak ana. isbir : adı kötü : adını eller alsın. âsar. kefelâlesi. laûbâli : türetmek : ablalık : analık. gözel hastalık. yerdegezen : akşamcık kuşu.

hava vurmak. katakulli. arkadaş : amansız : ayipleşmek. kabak doğramak. yatalık : siyâhî yaltaklanan (kimse): iycik 161 . kubur. kıtır atmak. piyaz doğramak. ötürük : kaynaşık. laf atmak. koket. toylun : kılınmak. ufatmak : gapgapıcu. kuyruk sallamak. otlatmak.yılancık yetim yaltaklanma yüzsüz olmak yalan söylemek yağmacı yardakçı yalan yosma yaltaklanmak yetim yüzsüz yellenmek yalanlama yankesici yolsuzluk zakkum ağacı zakkum zevce (karı) zalim zina yapmak zıkkımlanmak zorba zampara zavallı züğürt züppe zatürre zenci : alazlama : ekdi : taraş : ar damarı çatlamak : atmak. ayan : aile. üşütme. gaydırmak. görüşmek : boyanmak : eli sopalı : gücük : hakir : kokoz : küçül : punta. yanlamak : mesek : pek yüzlü : salmağ : tekzip : ucu : usulsüzlük : acı ağaç : ağı çiçeği. sökel. karacı : hayta : kantin. orannama.

ÖZGEÇM Ş Kimlik Bilgileri Adı Soyadı Mesleği ş Adresi Eğitim Durumu lkokul Ortaokul Lise Lisans : Vali Tevfik Gür lköğretim Okulu (Elazığ) : Elazığ Ortaokulu : Sağlık Meslek Lisesi (Elazığ) : Fırat Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü : Ahmet GECEKUŞU : Öğretmen : Cengiz Topel lköğretim Okulu Karakoçan/ELAZIĞ Doğum Tarihi : 05.1978 162 .08.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful