ÖN SÖZ

Toplumsal değerlere aykırı kabul edilen ve söylenildiğinde kötü izlenimler uyandıran kelime ve ifadelerin bu etkiyi en aza indiren kelime ve ifadelerle değişimine “güzel adlandırma” adı verilir. Bütün dillerde görülebilen güzel adlandırma, bir varlığı veya kavramı bilinen yaygın ismiyle söylemek yerine, daha ahlakî ve değer yargılarına uygun bir tarzda ve daha yumuşak bir ifadeyle söylemek için “örtmece kelimeler” de denen farklı kelimelerle dile getirmektir. Batı dillerinde kullanılan “euphemism” terimi, amaçları yönünden açık ve gizli euphemismler diye ikiye ayırt edilir. Bu araştırmamızda euphemism teriminin karşılığı olarak güzel adlandırma terimini tercih ettik. Anlamını göz önüne alarak “örtmece kelime” terimi gizli euphemismler için kullanılabilir. Kullanımı hoş karşılanmayan kelimeler, çeşitli konulardaki toplumsal hassasiyeti gösterir. Güzel adlandırmanın ortaya çıkış sebebini toplumun inancına, ahlâkî yapısına, geleneğine, örf ve âdetlerine bağlamamız mümkündür. Bu değerlere aykırı kabul edilen kelime ve kavramların ifade edilmesi toplum tarafından tepkiyle karşılanır. Toplumun bir parçası olan kişinin bu tepkiyle karşılaşmaması için güzel adlandırma yoluyla oluşmuş kelimeleri kullanması; aynı hareket veya kavramı dinleyenlerin de anlayabileceği farklı bir üslupla dile getirmesi zorunludur. Bu açıdan, bir dili kullanan insanların ahlak anlayışlarını, bazı değer yargılarını veya inançlarını, toplumun tabu saydığı olay, nesne ve kavramları ortaya çıkarmak, toplumsal nezaket ve inceliğini tespit edebilmek için o dilde yer alan güzel adlandırmalardan faydalanmak gerekir. Bu araştırmamızın amacı, özellikle Anadolu ağızlarında kullanılan ortak güzel adlandırmaları ortaya çıkarmak, bu ifade tarzına hangi durumlarda başvurulduğunu belirlemektir. Güzel adlandırmalar, toplumda hangi ahlakî değerlerin ön plana çıktığını, bu değerlere aykırı kabul edilen davranış ve varlıkların neler olduğunu, bu davranış ve varlıkların ifade edildiği kelimelerin yerine ne tür kelimelerin kullanıldığını ve bu kelimelerin nasıl ortaya çıktığını tespit etmemize olanak sağlayacaktır. Güzel adlandırmayla ilgili görülen “edebi kelam, örtmece kelime veya ifade, güzelleme, hüsn-i ta`bîr” gibi terimlerin güzel adlandırmayla benzerliklerini ve

I

farklılıklarını; argo ve güzel adlandırma arasındaki benzerlikleri ve farklılıkları tespit etmek için güzel adlandırmayla ortaya çıkmış kelimeleri belirlemek gerekir. Bunun için başta Derleme Sözlüğü olmak üzere, Türkçe Sözlük ve çeşitli Anadolu ağızlarından derlenmiş metinleri içeren eserleri tarayarak bulabildiğimiz güzel adlandırma örnekleri çalışmamızın malzemesini oluşturmaktadır. Konumuzla ilgili olarak daha önce yapılmış çalışmalarda tespit edilmiş güzel adlandırma örnekleri de sözlüğümüzde yer alan kelimelere dahil edilmiştir. Bir dilde güzel adlandırma ile ortaya çıkmış bütün kelimelerin eksiksiz bir sözlüğünü oluşturmak mümkün değildir. Çünkü bu ifade tarzı devam eden, kalıcı olmayan bir ifade tarzıdır. Her zaman ve mekân içerisinde farklı kişiler, isimlerini anmayı sakıncalı gördükleri varlık veya kavramları farklı şekilde ifade ederek bunlar için yeni kelimeler kullanıyor olabilirler. Ayrıca güzel adlandırma amacıyla da ortaya çıkmış olsa, anlamı iyice yerleşmiş bir kelime artık örtmece kelime olmaktan çıkmış olabilir. Güzel adlandırma her zaman kelime değişikliği şeklinde değil, farklı kelime grupları veya cümle boyutunda da olabilmektedir. Bu gerçekler ve ayrıca hepsini taramanın zorluğu, zaman darlığı gibi sebeplerle Anadolu Ağızlarından derlenmiş metinleri içeren tüm eserleri tarayamadık. Muhtemel eksikliklerin hoş görüleceğini umuyoruz. Güzel adlandırma ve örtmece kelimelerle ilgili kaynakların yetersiz oluşu ve bu konuda pek fazla araştırma yapılmamış olması, Türkçede var olan güzel adlandırmaların tespitinde güçlüklerle karşılaşmamıza sebep olmuştur. Bu araştırmamızın, bundan sonraki çalışmalarda Türkçedeki güzel adlandırmalara sözlüklerde yeterince yer verilmesi ve öneminden dolayı ağız incelemelerinde konunun ele alınması için bir başlangıç olmasını temenni ediyoruz. Çalışmaya katkılarından dolayı değerli hocalarım Yard. Doç. Dr. Ercan ALKAYA’ya, Prof. Dr. Ahmet BURAN’a ve beni Türkçede güzel adlandırma konusu üzerinde çalışmaya teşvik eden, çalışmanın her aşamasında bana yol gösteren danışman hocam Doç. Dr. Ahat ÜSTÜNER’e teşekkürü bir borç bilirim.

Ahmet GECEKUŞU

II

Ç NDEK LER Sayfa No ÖN SÖZ……………………………………………………………………...……. Ç NDEK LER…………………………………………………………………… KISALTMALAR…………………………………………………………………. ÖZET……………………………………………………………………………… GRŞ 1. GÜZEL ADLANDIRMA…………………………………………….…… 2. GÜZEL ADLANDIRMA VE ARGO……………………………………. 3. GÜZEL ADLANDIRMA LE EDEB SANATLAR ARASINDAK LG ……………………………………………………………………………… 1. BÖLÜM 1. 1. GÜZEL ADLANDIRMANIN ORTAYA ÇIKIŞ SEBEPLER …… 1.1.1. Hastalıklarla lgili Güzel Adlandırmalar………………………… 1.1.2. Korkuyla lgili Güzel Adlandırmalar…………………………….. 1.1.3. Ahlâkî Değerle lgili Güzel Adlandırmalar……………………… 1.1.4. nançla lgili Güzel Adlandırmalar………………………………. 1.1.5. Kusurları Gizlemeye Bağlı Güzel Adlandırmalar……………… 2. BÖLÜM 2.1. GÜZEL ADLANDIRMALARIN YAPISAL ÖZELL KLER ……… 2.1.1. Basit Kelimeler…………………………………………………… 2.1.2. Türemiş Kelimeler…………………………………………………. 2.1.3. Birleşik Kelimeler………………………………………………….. 2.1.4. Deyim Halindeki Güzel Adlandırmalar………………………….. 2.2. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ALINTI KEL MELER………….. 54 54 57 59 62 67 21 21 29 33 43 47 18 1 15 I III V VI

3. BÖLÜM 3.1. Güzel Adlandırmaların Anlam Özellikleri……………………………. 71

III

Güzel Adlandırmalarda Anlam Daralması……………………….3.1. GÜZEL ADLANDIRILAN KAVRAMLAR D Z N ………………………….3.2. 72 73 74 76 78 80 146 IV .1.1.. Güzel Adlandırmalarda Anlam Kayması…………………………. SONUÇ…………………………………………………………………………… KAYNAKLAR…………………………………………………………………… SÖZLÜK…………………………………………………………………………. 3.1. Güzel Adlandırmalarda Anlam Genişlemesi……………………… 3.

F.KISALTMALAR KBAYA KA UA KYA ZBK A NYA DA EAK TS DS TAÜ DLT TDK age. agt. BAS : Keban. S. Fr. Alm. s. agm. ng. Baskil ve Ağın Yöresi Ağızları : Kars li Ağızları : Uşak li Ağızları : Kütahya Ve Yöresi Ağızları : Zonguldak-Bartın-Karabük lleri Ağızları : Nevşehir ve Yöresi Ağızları : Diyarbakır Ağzı : Elazığ Ağzına has kelimelerin yapı ve anlam özellikleri : Türkçe Sözlük : Derleme Sözlüğü : Türk Argosu Üzerinde ncelemeler : Divanü Lûgati’t-Türk : Türk Dil Kurumu : Adı geçen eser : Adı geçen makale : Adı geçen tez : Farsça : Fransızca : ngilizce : Almanca : Sayı : Sayfa : Büyük Argo Sözlüğü V .

toplumumuzun tabu gibi gördüğü şeyleri belirlemeye çalıştık. Yapıları bakımından basit kelimelerin sayısı türemiş ve birleşik kelimelere göre daha azdır. Güzel adlandırma için birçok alıntı kelime de kullanılmıştır. bu kelimeleri yapı. güzel adlandırma gayesiyle ortaya çıkan kelimeleri ve bu kelimelerin ortaya çıkış sebeplerini tespit etmektir. köken ve anlam özellikleri bakımından inceledik. Daha resmî ve kibar ortamlarda konuların arz edilebilir hale getirilme işlemine güzel adlandırma denir. dinleyenlerin de anlayabileceği daha yumuşak bir ifade veya kelimelerle söylenmesi anlamındadır. çeşitli kültürel sebepleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. duygu ve düşüncelerini ortama ve kişiliğine uygun olarak serbestçe tercih ettiği kelime ve ifadelerle dile getirir. letişimde söylenmesi toplum tarafından kabul görmeyen ifadelerin. güzel adlandırma için kullanılan kelimeler içinde farklı bir anlam verilmiş kelimelerin oranı oldukça fazladır. toplum tarafından hoş karşılanmayan her hangi bir kavramı. Bütün dillerde konuşmacı. varlığı veya hareketi ifade eden kelime veya ifadeler yerine. şte bu çalışmada amaç. Alıntı VI . Ayrıca kelimelerin hangi kavram. Türkçe Sözlük ve Anadolu ağızlarından derlenmiş bir kısım metinlerde yer alan güzel adlandırma yoluyla oluşmuş kelimeleri tespit ederek. Derleme Sözlüğü. Toplum tarafından söylenmesi sakıncalı görülen kelimelerin yerine farklı kelimeler kullanarak düşüncelerini örtülü bir şekilde ifade eder.ÖZET Yüksek Lisans Tezi Güzel Adlandırma Ahmet GECEKUŞU Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Güzel adlandırma terimi. Türkçenin kelime türetme gücü güzel adlandırmalarda kullanılan türemiş kelimelerde de kendini göstermektedir. Türkçede örtülü ifade yollarını. varlık ve hareketler için güzel adlandırmaya başvurulduğunu göz önüne alarak. Anlam bakımından.

Söylenmemesi gereken kelime ile bir başka kelime arasındaki benzerlikler birçok güzel adlandırmanın ortaya çıkmasına sebep olmuştur. argo. Hastalıklar içerisinde en fazla “verem” sözcüğü için güzel adlandırma yoluna gidilmiştir. nesne veya varlıklar toplumun nezâket anlayışının sonucu güzel adlandırmalarla ifade edilmektedir. Birçok güzel adlandırmayı bu iki grupta değerlendirebiliriz. hüsn-i ta`bîr. rüşvet. kaba olaylar. örtmece kelimeler. Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar görgü kuralları ve toplumsal incelikle yakından ilgilidir. Bu gruptaki birleşik kelimelerin oranı basit ve türemiş kelimelere oranla daha fazladır. kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar. Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar içerisinde daha çok bedensel eksiklikler ve bazı doğal vücut fonksiyonları yer almaktadır. peri gibi yaratıkların isminin anılmaması korkudan çok inanç kaynaklıdır. davranışlar. dil – kültür ilişkisi VII . Güzel adlandırmalar.05’lik bir oran. korkuyla ilgili güzel adlandırmalar. Olumsuz çağrışımlar uyandıran kelimelerden kaçınıldığı ve bu kelimelere toplum tarafından yasak konulduğu görülmektedir. Korkuyla ilgili güzel adlandırmalar inançla da yakından ilgilidir.kelimelerden yeni kelimeler türetilmiş. Bu grup içerisinde yer alan bazı kavramlar (zina. Güzel adlandırmalar içerisinde % 9. Tespit ettiğimiz güzel adlandırmalar Tük toplumunun incelik ve nezâketinin aynasıdır. çirkin. Hortlak. Korku bazen ahlâkî değerlerle de ilgili olabilir. türetilen bu kelimelere yeni anlamlar yüklenmiştir. söylenmesi dinen sakıncalı görülen veya hurafelerden dolayı ortaya çıkan korku veya çekince sebebiyle adları söylenmeyen varlık ve kavramlarla ilgilidir. ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar ve inançla ilgili güzel adlandırmalar olmak üzere dört ana gruba ayrılır. edeb-i kelâm. Hayâlî yaratıklar veya uğursuz kabul edilen bazı hayvanlarda da güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur. Korkuyla ilgili güzel adlandırmaların oranı % 10.96’dır. Anahtar kelimeler: Güzel adlandırma. hırsızlık) inançla da ilgilidir. ğrenç.

The process of making subjects presentable in formal and polite envivanment is nicely naming. Also many received words have been used in nicely naming. Various cultural reasons of some words that aren’t used by the society during the cammication are studied to find. root. but it means using a softer statement or words that can easily understood by the cudience.SUMMARY Master Thesis Euphemism Ahmet GECEKUŞU University of Fırat The Institute of Social Secience And Postgraduate Study in Turkish Language and Literature The term of nicely naming doesn’t mean words or statements that states any concepts. Finding some words which have been produced through nicely naming in texts collected by collecting dictionaries. creatures. we tried to find taboas in or society. and thatolian accents. the speaker atates his feelings and thoughts freely appropiate to the envivanment he is in and his personality. to find some words that are revealed through the aim of nicely naming and to find the reasons of these words to be revealed. the aim is to find the obscure statements in Turkish. In meaning. The numbers of simple words due to their structure are less than derivative and compound ones. creatures or motions that is seen unpleasant by society. Instead of some words seen incanvenient by the society he expresses his thoughts in an obscure way by using differat words. In All languages. New words have been derivated from these received ones. Turkish dictionary. and now meaning have been assigned to newly derivaled words. and meaning. VIII . or motions. we studied on these words cansidering their st vucturc. The word derivation power of Turkish shows its power again in nicely naming. the rate of words that are given different meanings in words used for nicely naming is sa high. In this issue. Also cancepts.

Sometime fear may be related to the ethical concepts. The terms in nicely naming that we have found is the mirror of the Turkish society’s politeness. literary utterance. actually there are physical lacks and some natural body fuuctions.the similarities between the word that shouldn’t beused and the other one have let nicely naming accur. Nicely naming including fear is much more related to the faith. The rate of nicely naming related to the fear is % 10. bribe. language and culture relationship IX . Nicely naming including ethical concepts is closely related to the rules of good manners and objects or creatures are stated by nicely naming as a result of politeness of society Some concepts in this grup such as adultery. There are four veasans of chaosing nicely. metaphor. Not mentianing the names of same creatures like ghosts and fairies is not related to the fear. For some imaginary creatures or omenous animals agaih nicely naming is appued. the latter is that nicely naming including hiding faults.It is seen that there is preventation from some words that have negative association and they are prohibited by society.05 of nicelig naming is related to the superstitions in religin br fear and drawback because of the omen. theft are also related to the faith. slang. We can take in to account huge runge of nicely naming in these two groups. the latter is that nicely naming including fear. In nicely naming includiny tiding faults.96 in this group the rate of compound word is pretty much than the simple and derivative words. Key Words: Euphemism. but related to the faith. % 9. the third one is nicely naming including ethical cancepts and the last one is that nicely naming incuding faith. In disecses the word mostly needs to apply nicely naming is tuberculosis.

Euphemismus. Herhangi bir araştırma yapılmadan bile dikkatli bir bakışla Türkçede “ölüm” veya “ölmek” yerine onlarca farklı ifadenin kullanıldığını görmek mümkündür. Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Euphemisme. sevilmeyen. Kullanmış olduğumuz kelimeler düşünce ve davranışlarımızın ölçüsüdür. ng. s. ahlâk anlayışlarına. ruhî inceliklerine ve kibarlıklarına birinci derecede ışık tuttuğu göz önüne alınırsa. ng. bu çağrışımları engelleyecek başkaca 1 2 Mehmet Hengirmen. Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Eskilerin edeb-i kelam adını verdikleri “güzel adlandırma” genellikle “örtmece ” ile eş anlamlı sayılmaktadır.GRŞ 1. Dünyayı sahip olduğumuz kelimelerin ölçüsünde anlamlandırabiliriz ve dağarcığımızda bulunan kelimeler kadarıyla anlayabiliriz. Toplumda dilimizle tanınır ve toplumu dilimizin çizdiği sınırlar içerisinde tanırız. Eskiden beri bütün dillerde görülen güzel adlandırmalar Türkçede de çokça görülen ifade şekilleridir.1 Batı dillerinde genellikle “euphemism” terimi ile karşılanan “güzel adlandırma” veya “örtmece” terimini Berke Vardar şöyle tanımlamaktadır: “örtmece (Alm. s. 163 1 . 299 ve 199 Berke Vardar. “örtmece” terimi için güzel adlandırmaya göndermede bulunmaktadır. Cinleri belirtmek için iyi saatte olsunlar demek). Fr. Ancak Türkçenin bu alandaki zenginliği konusunda yapılan çalışmaların yeterli olduğunu söylemek mümkün değildir. Euphemism) dolaysız bir biçimde söylenmesi uygun görülmeyen bir olguyu örterek dolaylı yoldan anlatma (Örn. Euphemismus.Ankara 1999.”2 Mehmet Hengirmen de güzel adlandırma için şu tanımı yapmıştır: (Alm. Euphemisme. stanbul 1988. Bu tür ifadelerin. Toplum içinde uyumlu ve ahenkli bir hayat sürebilmenin bağlı olduğu dilimizi yani konuşmalarımızı da toplumun bu konudaki kurallarına göre biçimlendirmemiz gerekir. GÜZEL ADLANDIRMA Anlama ve algılamanın en önemli kaynağı dildir. Dilbilim terimleri ile ilgili sözlük yazarlarından Mehmet Hengirmen. Euphemism) Anlamı ve çağrışımı korkulan. ABC Kitap evi. o dili konuşanların inançlarına. bu sahadaki araştırmaların ne kadar önemli olduğu kendiliğinden anlaşılır. Fr. iğrenilen öğeler taşıyan sözcükler yerine.

uygun görülmek için kendine has kelimelerin temin edemeyeceği bazı fazla yararlar üretmelidir.” beyitleri yer alır. güzel adlandırmaların eskiden beri kullanılageldiğini ortaya koymaktadır. “Bir hazanî renk çökmüşken ruh-i gül-gūnuna Güller açtı öksürük her dem leb-i pür-hūnuna.3 Görüldüğü gibi iki terim için yapılan tanım da anlam itibariyle aynıdır.4 Süleyman Fehmi de edeb-i kelâm için şu tanımı yapmaktadır: “Anlama etki ve kuvvet vermek yahut değersizlik ve bayağılığını gizlemek gibi bazı yararlarını sağlamak için bir düşüncenin özel bir kelimeyle değil. Tâhir-ül Mevlevî edeb-i kelâmı. stanbul 1984. Edebiyat Lügatı.sözcüklerin kullanılması. Mecazî tabirler. ölçülülük ve kendine has sözlerle kazanılamayan bazı fazla yararların sağlanmasıdır.” Yazar. Sosyal etkileşimde dilin kullanım yöntemlerini inceleyen bilim dalı olan sosyodilbilimin konusunu oluşturan bu ifade tarzı Türkçede eskiden beri görülen bir ifade şeklidir. age. şimdi sağ değil sanırım. bakışımızın işlemesine engel olmamak için oldukça şeffaf olmalıdır. bu şekilde ölçülülük de gerekli şartlardandır. s. 199 Tahir-ül Mevlevî. Bundan başka mecazî tabirler. Halbuki zihin yorgunluğu ne kadar çoğalırsa etki o oranda azalır. Eskilerin “edebi kelam” için yaptıkları tanımların da bu tanımlara yakın bir anlam taşıması. Örneğin verem yerine ince hastalık denmesi. buna “asâlet” ve “mümtaziyet” isimlerinin verildiğini de belirtir.” diye tanımlayarak. çünkü edebiyatta fazla bir etki meydana getirmeyen sanatlar zararlı sayılır. anlamın yüzünü bir örtü altına gizleyerek arayıcı bakışlarımızı daha çok çeker. Mecazî tabirler. mecazî bir söz dizisi ile tasvir edilmesinden ibarettir. Verdiği örnekler arasında Mehmet Akif’in fuhşa düşkün biri için söylediği. “Bütün kebâire tiryâki bir kopuk tanırım Ne oldu bilmiyorum. fakat bu örtü.” şeklindeki beyti ile kendisinin hastalıktan dolayı kan tüküren hemşirezâdesi için söylediği. s. 40 2 . Enderun kitap evi. bize daha çok zevk verir. tanıma ek olarak şu açıklamaları yapar: “Edeb-i kelâmın makbul şartları açıklık. “ fadenin mübtezel ve bayağı ifadelerden münezzeh bulunmasıdır. düşüncenin gittikçe daralan ifade şekli olduğundan ölçülülük derecesini aşmadıkça doğal olarak bizi yorar..” 3 4 Mehmet Hengirmen.

dinî ve örfî değerlerine aykırı kabul edilen ve söylenildiğinde korku.468 6 5 3 . resmî ortamlarda arzedilebilir hâle getirilme işlemi gerçekleşir. çirkin.Süleyman Fehmi’nin verdiği örnekler arasında da Fuzuli’nin “Hūr.5 Güzel adlandırma. Güzel adlandırmanın oluşum sebepleri içerisinde korku. Konuşma esnasında ortama uygun olarak terbiyeli. s. bu tür ifade şekilleri için “örtmece kelime” ifadesinin kullanılması. kaba sayılan sözcük veya ifadelerin aynı anlam alanı içerisinde kabullenilebilir sözcük veya ifadelerle değişimi. Elazığ 1998. Dünü ve Bugünüyle Harput Sempozyumu. Güzel adlandırmanın kelime grubu ve cümle boyutunda görüldüğünü de göz önüne alırsak. Bir terim olarak “örtmece” ile “güzel adlandırma” terimleri eş anlamlı tutulmuştur. iğrenme yaratan şeylerin. kelimeden büyük güzel adlandırmaları karşılamayacağı için eksik kalmaktadır. güzel adlandırmanın sadece kelimelerden ibaret olmadığı. ürkme ve iğrenme gibi kötü izlenimler uyandıran ifadelerin bu etkiyi en aza indiren kelimelerle veya ifadelerle dile getirilmesi olayıdır. Edebiyat. toplum tarafından üzücü. kırıcı. (Huriler arzu gözünü açıp baktılar ki Zehra’nın gözünün nuru gelir. kötülük getireceğine inanılan bir varlığın adını söylememek için o varlık veya durum bilinen. iğrenme gibi kötü izlenim ve çağrışımlarının önlenmesi sağlanmaya çalışılır. Elazığ 2004. Ali Yıldırım. Güzel adlandırma sayesinde toplumun veya bireyin korku. düşünce ve duyguların gizlenmesi bulunmaktadır. “Harput ağzına has kelimelerin yapı ve anlam özellikleri”. s. dîde-i iştiyâk açıp müterassıd oldu ki nūr-ı dîde-i Zehra gelir. Hazırlayan: Doç. Ancak “güzel Süleyman Fehmi. saygılı davranmak. ürkme. yaygın olan isminden farklı kelime veya ifadelerle dile getirilir. 455 . muhtelif kelime grupları şeklinde veya cümle boyutunda olabileceği anlaşılmaktadır. ürkme.6 Yukarıdaki tanım ve örneklerden de. sert ve kabul edilmeyen bir ifadenin yerine daha yumuşak bir ifade kullanılmış olur. 273-275 Ahat Üstüner. Dr. Dile getirilmek istenen konu veya düşünceler içerisinde yer alan yasaklanmış / hoş görülmeyen kelime ve ifadelerin güzel adlandırma ile herhangi bir dolambaçlı sözle söylenmesi sayesinde. ahlâka aykırı kabul edilen veya söylenmesi ayıp sayılan varlık. Güzel adlandırma yoluyla. kırıcı ve tatsız durumların. toplumun ahlâkî.)” beyti dikkat çekmektedir.

fiyat ayarlaması denmesi de aynı biçimde gerçek iletiyi örten ve alıcıyı yanıltmayı amaçlayan dil oyunu örnekleridir. Zamma. Güzel adlandırmanın yapılış amacı korku. 7 Süleyman Fehmi. nsan yaşamına son verme.7 Örtmece kelime ve güzel adlandırmada toplum tarafından hoş karşılanmayan kelimelerin dolaylı ifadeleri vardır. “örtmece” değil de. cinayet kelimelerinin karşılığı olarak da “ötenazi” kullanılmakta ve bu sözcük intihar ve cinayet kelimelerinin acımasızlığını örtmektedir. ticarî alanda tüketiciyi ürkütmemek. slamcı kesimin faiz yerine kâr payı demesinde aynı dil oyunu. oluşan hayata saldırı “kürtaj” kelimesiyle örtülmeye çalıştırılmıştır. ürkme. güzel adlandırmanın daha çok estetik kaygılarla yapıldığı öne çıkarılmakta ve bu ifade şekillerine edebî sanatlar arasında yer verilmektedir. Gizli euphemismlere örnek olarak. uzaklaştırmamak ya da aldatmak amacıyla kullanılan kelime veya ifadeleri verebiliriz. bu anlatım tarzının bütün ürünlerinin ifadesi mümkün olmaz. Salatalık yerine kullanılan “körpe badem” ifadesi bunun bir örneğidir. Eski eserlerde. 1. Açıklık veya kapalılık bakımından ve örtülü ifadenin maksadı bakımından güzel adlandırmaları ikiye ayırmak mümkündür. Nitekim terimin batı dillerindeki karşılığı olan euphemismler. Gizli euphemismler ve 2. iğrenme gibi duyguları uyandıran kelimelerin örtülü ifade edilmesiyle birlikte sözleri gizlemeye yönelik de olabilir. 4 . Aynı şekilde intihar. Açık euphemismler olmak üzere ikiye ayırt edilmektedir. age. “örtmece kelime” terimiyle eş değer tutulması durumunda.adlandırma” kavramının. Güzel adlandırmayla ortaya çıkan kelime. dinsel güdüleme amaçlı bir örtmece vardır. Bu terim ancak kelimelerle gerçekleştirilen güzel adlandırmaların karşılığı olarak düşünülebilir. Gizli euphemizmlere tıp alanında ortaya çıkıp kullanılagelen bir çok terimi dahil edebiliriz. Belki bu ifade tarzına bağlı olarak ortaya çıkan kelimelere “örtmece kelime” demek mümkündür. anne karnında cinayet. anlatılmak istenenden ziyade anlatılan üzerinde çağrışım yaptırır.

Güzel adlandırmalarda maksat anlaşılmamak değildir.”8 Açık euphemizmlerde gerçek iletiyi örten dil oyunu yoktur. Huzur evlerinin aslında yaşlı insanlarımıza pek huzur verici yerler oldukları söylenemez. Herhangi bir kavram veya olay bilinen isminden farklı bir isimle anılırken. “gizli euphemizmler”e batı dillerinde bilhassa II. Örneğin Reichsaltersheim (=imparatorluk yaşlılar yurdu) anlamını taşıyan mekânlar yaşlı insanların zehirlenerek katledildikleri yerlerdir. Bu dönemlerde Almanya’da yalan sayılabilecek yüzlerce “gizli euphemizmler” propaganda aracı olarak kullanılagelmekteydi. Ekim 2001.Güzel adlandırmada toplum tarafından hoş karşılanmayan kelimelerin yerine örtülü bir ifadenin kullanılmasıyla olumsuzluğun telafi edilmesinden söz edilebilir. sonuçta kötü ve hoş olmayan bir şeyi güzel ifadelerle dile getirmiş olması dolayısıyla güzel adlandırmalardan ayrı tutmak doğru olmaz. bu tür ifadeler kandırmaya. ancak bu ifadeler toplumu yanıltmaya yönelik de olabilir. bir his ve değer yargısını da içeren anlamlarının olduğu açıktır. Ancak. aldatmaya yönelik olarak da yapılmış olsa. Türk Dili Dergisi. fakat güzelleştirilmiş kelimeler arkasına gizlenmeye çalışılmıştır. kabalık ve çirkinliklerin etkisini en aza indirmek için dolaylı bir biçimde ifade etmek söz konusudur. s. Açık euphemizmlerde üzüntü. 8 Hayriye Bilginer. Yanıltmaya ya da aldatmaya yönelik bir adlandırmayı “güzel” kavramıyla birlikte kullanmak uygun düşmediği düşünülebilir. Hitler döneminde. “Mesela Bosna savaşı sırasında Boşnaklara uygulanan katliam Sırplar tarafından “etnik temizlik” olarak adlandırılmıştır. “Batı dillerinde ve Türkçede güzel adlandırmalar”. Kelimelerin veya söz öbeklerinin sadece dilbilgisel anlamlarının değil aynı zamanda bazı dilbilimcilerin imalı anlam diye adlandırdıkları bir duyguyu ifade eden bir içerme. fakat “yaşlılar yurdu” demek yerine. 443–444 5 . “huzur evi” demek yöneticiler tarafından tercih edilmektedir. S. “gizli euphemizm” örneğini ise “huzur evi” terimi oluşturmaktadır. Dünya savaşı yılları Almanya’sında rastlanmaktadır. yalan ve yanlış adlandırmalar bütün dillerde görülmektedir. yapılmakta olan zulümler. 598. yalan. Sosyal alanda yer alan. Güzel olmayan. aralarındaki çeşitli çağrışımlardan dolayı okuyan veya dinleyenin asıl maksadı rahatlıkla anlaması esastır.

Güney *Yeşilova. (*Emirdağ – Afyon. *Eğridir. s. Çepni *Şarkışla – Sivas. lyas. *Sütçüler. C. Ankara 1993. .3908 Dam: 1. (Giremez *Araç – Kastamonu) 2. (Kunduzlu. Toplum.1348 Ağrı: 1. (. (*Emirdağ – Afyon) 5. Karamanlı *Tefenni. müphem veya dolambaçlı bir ifadedir (veya ifadenin kullanımıdır). Baca. Yara.Afyon. “Euphemism”. (Ersis *Yusufeli – Artvin) 7. *Gölhisar – Burdur…) 4. çıban gibi hastalıklara verilen ad.”9 şeklindeki tanımlarda yer alan “müphem” sözcüğü. *Elbistan – Maraş. Bağıllı *Eğridir – Isparta. *Safranbolu – Zonguldak. Yüksek Lisans Tezi. (Hasanlar *Milas – Muğla) 3. “Güzel adlandırmayı anlayabilmek. Ayrıca aynı dili konuşan toplumlarda herhangi bir yöreye ait olan güzel adlandırmanın başka bir yöreye yabancı. Kapalı yer. Öşek *Boyabat – Sinop. Ceza evi. Ahır. *Iğdır – Kars) 6. kulübe. .IV. çığ. . . ğdecik. Toprak damlı ev. Saman yığını. Ovasaray – Çorum. yani maksadın dinleyen / okuyan tarafından net olarak anlaşılmaması daha çok kültürel farklılık gösteren toplumlar için düşünülebilir. müphem olabileceğini söyleyebiliriz.X. Ağlı *Küre. (Çankırı. Hayvan yiyeceğinin saklandığı yer. Güdül *Ayaş. C. Oda.Sivas. Oldukça kibar bir dilin kullanılmasını gerektiren resmî 9 Ümit Söylemez. nsanlar güzel söylemeyi gücendirmekten kaçınmak için kullanırlar. Sığır ve koyunlarda sıcak ve yağlılıktan ileri gelen bir hastalık (. Sancaklıboz – Manisa…) 2.Uşak. s. s.Uşak. köy evi. (Ulubey *Senirkent – Isparta. büyük oranda toplumun görgü kurallarını bilmeye bağlıdır. ambar. Yaylada sütlerin saklandığı yer. Dağdan yuvarlanan büyük kar yığını. . Değişik yörelerde farklı anlamlarda kullanılan sözcüklerden bazıları şunlardır: Tığ:1. *Boğazlıyan – Yozgat) DS. Eğret. (Önsen – Maraş) 3. (Gökdere *Akdağmadeni – Yozgat) 3. 35 6 .109 Güzel adlandırma toplumsal yaşayışın ürünüdür. pervasız bir sözün veya uygun olmayan bir gerçeğin yerine konan yumuşak. davranış ve söylemlerimizin sınırlarını belirler.Rize ve çevresi. Herhangi bir yörede güzel adlandırma olarak kullanılan bir sözcük başka bir yörede farklı anlamlarda kullanılabilmektedir. *Mucur – Kırşehir) DS. (Bağıllı *Eğridir – Isparta. *Yıldızeli – Sivas. Yayla *Tefenni – Burdur.Çorum. As a Reflection of Culture on Language. Büğdüz. Hacettepe Üniveristesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Şıhlar *Kızılcahamam – Ankara) 4. ( *Merzifon ve köyleri – Amasya) 2. Elazığ.Kayseri) DS. Parasız pulsuz.Kastamonu.“Euphemism (güzel söyleme veya örtmece). s. Tifo. . Soğuktan ileri gelen bir çeşit hastalık. (Gerede – Bolu. C.I. Kozluca *Keçiborlu – Isparta…) 8.

eş cinsellik.10 Resmi olmayan ortamlarda konuşmalarımızı etkileyen tabuları geri plana iter ve onları ifade etmek için uygun kelime seçme konusunda daha hassas davranırız.”11 Tabu. değerlerinin veya o toplumun bir parçasının aynasıdır.ortamlarda konuşmacılar sıkça kelime dağarcığını iyileştirme diye adlandırılabilecek bu yolu kullanırlar. Güzel adlandırmaya yol açan ikinci neden olarak Ullmann. Üzüntüye sebep olan. Günümüz insanı dahi “cinler” anılacağı zaman “iyi saatte olsunlar” demektedir.. korkulan kavramların yerine kullanılan güzel adlandırmaları belirleyen toplumdur. 37 Hayriye Bilginer. ayıp sayılan. insanların doğal ve doğa üstü olaylara karşı olan korkularıdır. üzücü. Tabu kelimeler veya söz öbekleri bir toplumun düşüncelerinin. belirli hastalıklar. iğrenç durumlarda incelik göstermeyi ele almaktadır. doğal vücut fonksiyonları. 441 7 . doğa üstü olaylara karşı duyulan korkularla ilgili görülebilir. Güzel adlandırmanın ortaya çıkış sebepleri arasında en başta tabu yer almaktadır. ölüm. Bu tür kaçınılan bir ifadenin en kibar (belki de en az fark edilir) biçimde söylenmesi yönündeki kibarlık eğilimi güzel söylemenin bir diğer bölümüdür. yapılması hoş görülmeyen davranışlara yasak getirmekle birlikte bu davranışların doğrudan ifade edilmesine de yasak getirir. agm. agt.. ayıp sayılan terimlerin dolaylı ifadelerle dile getirilmesidir. “tuvalete gitmek” yerine “ihtiyaç gidermek” gibi güzel adlandırmalar bu gruba misal gösterilebilir. Toplum tarafından hoş 10 11 Ümit Söylemez. Doğan Aksan da Türkçede kullanılan güzel adlandırılmaları aynı sebeplere bağlamaktadır. yasak ilişkiler ve zihinsel rahatsızlıklar ile ilgili kelimeler tabu alanlarının büyük bir bölümünü oluştururlar. Güzel adlandırmaya yol açan bir üçüncü neden ise ahlâka aykırı. “öldü” yerine “Hakka yürüdü”. fakat ahlâka aykırı sayılan kavramları ifade etmek için kullanılan güzel adlandırmada (özellikle cinsellik konusunda) tabunun etkisi daha fazladır. Hemen hemen bütün kültürlerde cinsellik. s. tatsız. Görülüyor ki güzel adlandırmanın ortaya çıkış nedenleri. Güzel adlandırma ve sebepleri konusunda yabancı dilbilimcilerin tespitleri de yukarıda yer verdiğimiz yerli araştırmacıların tanım ve tespitlerinden pek farklı değildir: Ullmann’a göre güzel adlandırmaya gidilmesinin birinci nedeni. Tabu. kırıcı. genellikle toplumun değer yargılarına bağlanmaktadır. s.

TS. s. s. : Kin tutmak. gerekir. Lice – Diyarbakır…) DS. böylece bu olumsuz havayı dağıtabilmek için bilinçli olarak yapılır: Boğazsak (boğazlı) : Obur. s. (*Kemalpaşa – zmir.II. dalkavukluk yapmak. C. *Düzce – Bolu. Sincan *Divriği. Güzel adlandırma ile anlatılmak istenenlerin dinleyenler tarafından anlaşılması : Uydurma. C.841 : Basur. olumsuz bir durumu daha hoş sözlerle izah edebilmek.çel . hile. TS. C. Güzel adlandırma. C. TS. Bu açıklamalardan hareketle güzel adlandırmanın özelliklerini şu şekilde sıralayabiliriz: 1. Demirkapı *Susurluk – Balıkesir Yenice *Emet – Kütahya.I. *Lüleburgaz – Kırklareli) DS. Güzel adlandırma. Bazı güzel adlandırma eş anlamlı kelimelerden faydalanılarak yapılır. kabiliyetsiz.Ordu.I. C. olumsuz bir hava yaratan varlık. gerçek olmayan. hoş olmayan.672 8 . utanç duyulacak şeyleri hiç sıkılmadan yapar olmak.XXII. s. iktidarsız. . *Bor – Niğde. Bu durumda çoğunlukla alıntı kelimelerden faydalanılır: Dirayetsiz Entrika Hemoroyit : Bilgi ve tecrübesi olmayan. C.4729 Türküsünü çağırmak : Birine hoşlanacağı sözler söylemek.görülmeyen davranışları yerine getiren ya da söylemleri kullanmaktan sakınmayan bireyler zamanla toplumun bir parçası olmaktan uzaklaşırlar. pinti. (Uluşiran *Şiran – Gümüşhane) DS. Hesinke *Merzifon – Amasya. *Çarşamba -Samsun.728 Düzmece Kısmık s. C. (Yayla *Tefenni – Burdur. sahte. .X. yüzsüz olmak. s.I.130 2. Karaözü *Gemerek – Sivas.4014 Ar damarı çatlamak: Utanma hissi kalmamak. kavram veya olayları ifade eden deyimlerin yerine başka deyimlerin kullanılmasıdır: şişgin olmah C. beceriksiz.2843 3. C. TS. s.II.VIII. : Dalavere.1224 zayıf. s. s. pisboğaz.770 : Cimri. (*Bor – Niğde) DS.I. TS.

Güzel adlandırma.I. s.II. s. TS.IV.1019 Güzel adlandırma.C. büyük abdestini yapma. TS.I. C. C. (*Karaman *Çal – – Konya) Denizli) ile anmamak için yapılabilir: DS. C.I. Güzel adlandırma kelime. fahişe.II. TS. kısaca cinsel yasakları gerçek isimleri Ayağı dışarı : : Bozuk Orospu ahlâklı.I. : Genel ev. s. kelime grubu veya cümle hâlinde olabilir. s.398 Ayağa çıkmak DS. C. kişinin kendisini veya dinleyicisini utançtan veya diğer duygusal rahatsızlıklardan korumak için başvurulur: Umumhâne nkıbâz Göğüs 5.397 6.1399 : Meme.211 (Yukarıseyit ortamlarda kaba ifadelerden sakınmak için başvurulan bir ifade tarzıdır: 7. s. cinsel tabu kabul edilen. C. Güzel adlandırmaya. kabızlık. 9 . s. TS. s. C.4.600 : Yabancı (Çaltı *Gelendost – Isparta) DS.2975 : Peklik. kibar olmayı gerektiren karşıt cinsiyetlerin bulunduğu Def-i hâcet Aleste : Abdest bozma. olmak.

II. tef (DS.4128). s.XI. lahit (TS. mezarlık sözcüğü yerine hece taşı (DS. 10 . C.X. Ölüm ve ölümü apaçık belirten ifadeler yerine kullanılan güzel adlandırmaların temel sebebini korkuyla beraber inanca da bağlayabiliriz. mezar. C. kabir(TS. s.2325). s. C.IX.1465).4013) sözcükleri kullanılmaktadır. s.2641).X.VII. Bunların içerisinde sadece “ölüm” ve “ölmek” kavramlarını ifade eden güzel adlandırmalar şunlardır: son nefesini verdi ayrıldı hayata gözlerini kapadı hakka yürüdü bizi bıraktı can verdi irtihal etti vefat etti sonsuzluğa gitti günlerini doldurdu kara toprağa girdi dar-ı bakaya irtihal etti hayatı sona erdi hakkın rahmetine kavuştu rahmetli oldu sizlere ömür hayatını kaybetti toprak oldu gitti yitirdik mevta oldu ahirete göç etti daha iyi bir hayata geçti ömrü vefa etmedi yaşama veda etti son uykuya yattı ebediyete intikal etti yaratıcısının yanına gitti Türkçede ölüm ve ölmek sözcükleri yerine kullanılan güzel adlandırmaların yanında kefen ve mezar sözcükleri için de pek çok güzel adlandırma kullanılmaktadır.VII. s. s. s.II.III.1547). gök-saray” ifadeleri ile tanıtılmıştır.1467). C. C. kabristan (TS. yakasız gömlek (DS. C. s.1841). C.III. “ak-saray. karayer (TS. “saray kertme ev”. Kefen sözcüğü yerine çadır (DS. türbelik (DS. s.II. s. C. s.1032).VIII.II.3637). C. Mezar sözcüğü de ölüm gibi üzücü bir kavramı doğrudan hatırlattığı için bu kavram için güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur.XII. C. “Mezar kavramı Türklerde ilk olarak “saray” sözü şeklinde destanlarda ve halk edebiyatlarında görülmektedir. s.” Manas Han’ın mezarı. hıdırlık (DS. C. s. C. sin (DS.Korkuyla ilgili güzel adlandırmaların sayısı oldukça fazladır. s. karadam (DS. Bu destanda mezar için. C.3156). kara toprak (TS.1557).2357).4745). melez (DS. C.

Temmuz 2001. Denizli. Deyişbilim Sempozyumu Bildirileri). agm. s. hayatımızın bir parçasıdır. lokmana hacet kalmadı. Bu adlandırmalar mezar taşı yazılarına da yansımıştır. 21. Dil. Zor kabul edilir bir durumun anlatılmasında zor kabul edilir kelimeler ve ifadeler kullanmak acımıza acı katacaktır.yani “balkonlu saray” denmektedir. Gelmeyeceğini bildiğim halde. Üzücü olayları dolaylı bir şekilde ifade eden güzel adlandırmalar olumsuz etkiyi hafifletici bir görevle karşımıza çıkar.”13 Ölüm kavramının acı ve üzüntü verici durumunu hafifletici bir ifade olan “ecel şerbetini içmek” deyimi güzel adlandırmalar içerisinde en fazla göze çarpan örneklerdendir. 259 11 . mimara hacet kalmadı. “Mezar Taşı Yazılarında Güzel Adlandırma Kullanımı”. Yazın.12 Ölümün zor kabul edilir oluşu “ölüm” sözcüğü için birçok güzel adlandırmanın ortaya çıkmasına sebep olmuştur. s. ölüm kavramını ifade etmede kelimeleri veya ifadeleri kullanırken seçici olmamıza sebep olmuştur. 12 Yüksel Ersan. taş saray yerine “taş balat” ismi kullanılmıştır”. Yüksel Ersan’ın Sivas ili “Yukarı Tekke Mezarlığındaki” mezar taşlarından derlemiş olduğu mezar taşı yazılarında kullanılan güzel adlandırma örnekleri şunlardır: “Mekânım dağlar başı oldu. Pamukkale Üniveristesi FenEdebiyat Fakültesi Batı Dilleri ve Edebiyatı Bölümü. Mezar taşı yazılarında ölümün soğukluğu ve zor kabul edilir oluşu. Gözlerim yollarda seni beklerim. 244 13 Yüksel Ersan. Çok daha kuzeydeki Türk destanlarında ise.. fade edilmek istenmeyen olaylar veya nesneler. Bunları kabul etmesek bile yaşamın bir bölümünde bunlarla karşılaşmama şansımız yok gibidir. Yüzyıla Girerken Yazında Dil Kullanımları (I. Kuşlar son şarkıyı besteler dalda Son yolcu kaybolur hazanlı yolda. seyrana hacet kalmadı. Mezar taşı yazılarında ölümün acısı şerbetle tatlandırılmaya çalışılmıştır. Yapıldı çeşm-i sarayım. çtim ecel şerbetini.

delirmiş) sözcüğü güzel adlandırma kapsamında değerlendirilebilir. Gök dininde (Şamanizm) ölen kimsenin ruhunun kuş ya da böcek olarak uçtuğuna inanıldığını belirten araştırıcı. (Ulusta çokluk yüzünden tükenme yoktur). s. “boyda ne uç bar. Engin Yayın evi. kergek’in bıldırcın türünden. kanatlarını gererek uçan bir kuşun adı olduğunu kanıtlarıyla ortaya koymaktadır. DLT Tercümesi. Aynı metinlerde “ölmek” kavramıyla ilgili sözcükler ve kergek bolmak üzerinde uzun bir çalışma yayımlayan Osman Nedim Tuna. 14 15 Doğan Aksan. 18 Besim Atalay. bu deyim daha önceki araştırmacılarca “gerek olmak.” 15 “uçmak” sözcüğü günümüzde “aklını yitirmek.III. yakınlarına hürmet ve nezaket anlayışı hâkimdir. s. Ankara 1996. Türkçenin Sözvarlığı. delirmek” anlamında da kullanılmaktadır. Bu çalışmayla kergek bolmak (kergek olmak) deyiminin “ölmek” kavramını bir somutlaştırmayla dile getiren deyim aktarmalı (Fr.Ölümün olumsuz anlamını ortadan kaldırmak mümkün olmasa bile olumlu çağrışımlardan yararlanarak oluşturulan yeni anlamın olumsuz etkiyi hafiflettiğini görebiliriz. C. “Ölmek” sözcüğü yerine kullanılan bir başka güzel adlandırma örneği ise “kergek bolmak” ifadesidir. korkunçluğu ve ümitsizliğini Yunus Emre’nin ilk şiirlerinde güzel adlandırılmış ifadelerle görebiliriz. lüzumlu olmak” ve “ölmek” biçiminde açıklanmış bulunmaktaydı. “Köktürk metinlerinde. dört yerde kergek bolmak deyimi geçmekte. Mezar taşı yazılarında kullanılan güzel adlandırmalarda ölen kişiye saygı.”14 “uç” sözcüğü DLT’de bir nesnenin tükenmesi anlamındadır. Metaphorique) bir anlatım olduğu kanıtlanmıştır. Yunus Emre’nin ölüm ve fanilik konularını içeren şiirlerinde bir çok güzel adlandırma örneklerine rastlayabiliriz. Toplumun uygun görmediği davranışları sergileyen ve toplumun söylenmesini yasakladığı veya hoş karşılamadığı sözleri söylemekte pervasız olan kişiler için kullanılan uçmuş (aklını kaçırmış. 44 12 . Ölümün dehşeti. aynı yazıtlarda “ölmek” yerine uçmak eyleminin de kullanıldığına dikkati çekmektedir.

Yatmak sözcüğü de ölen kişiyi belirtmektedir. s.”16 Son dizede “ölüm” sözcüğünü karşılayan “yatmak” sözcüğü Yunus Emre’nin şiirlerinde sıkca kullandığı güzel adlandırma örneklerindendir. s. Gitmiş gözünün karası Hem işi yoktur durası Kefen bezinin paresi Sünğüğe sarılmış yatar Buradaki “gözünün karası gitmek” ifadesi. stanbul 1971. Atları izi tozulu Önleri tabıl-bazılı l güne hükmü yazılı Şol muhteşem beğler yatar.IV. Son dizede ölüm sözcüğüyle birlikte kullanılmış olmasına rağmen “yatmak” (TS. C. Yunus Emre’nin son (ermişlik. ölmek kavramını karşılayan güzel adlandırmadır. Yunus Emre. Vuslat ümidiyle bütün korkularını içinden atmıştır. Bu şiirlerinde de ölüm kavramını değişik güzel adlandırmalarla ifade etmiştir: 16 Ahmet Kabaklı.3162) sözcüğü de ölen kişiyi belirtmek için kullanılan bir başka güzel adlandırma örneğidir. Toker Yayınları.“Vardım bunların katına Baktım ecel heybetine Nice yiğit murâdına Ermeyüben ölmüş yatar Yukarıdaki dörtlükte “ölüm” sözcüğü yerine “ecel” şeklinde bir güzel adlandırmaya başvurulmuştur. 116-117 13 . olgunluk) şiirlerinde ölümü umursamazlık vardır.

I. Azrail (DS. dinine. C. kefen (DS. adet ve geleneklerine. milletin kültürüne bağlayabiliriz. Şol bir iki arşun bezin ne yeni var ne yakası Kaftan edüben eğnüme sarayım andan varayım “Yakasız gömlek”. Yunus Emre’nin ölüm sözcüğü yerine kullanılan güzel adlandırmaların yanında. ölümü doğrudan hatırlatan mezar ve kefen sözcükleri için de güzel adlandırma yoluna başvurulduğunu görmekteyiz. s.II. Yukarıdaki dizede “yakasız bez” kefen sözcüğü yerine kullanılan güzel adlandırma örneğidir. Beslediğüm nâzik teni terk etmeye derdim anı Kara toprağa ben anı karayım andan varayım”17 Yukarıdaki dizede “kara toprak” mezar (TS.. s.XI. 17 Ahmet Kabaklı. 116-117 14 . diğer milletlerle ve kültürlerle ilişkilerine kısaca. C.4128) yerine kullanılan güzel adlandırmadır.III. Canalıcı hod geliser emaneti ver deyiser Ben emaneti ıssına vereyim andan varayım “Can alıcı”.854) yerine kullanılan güzel adlandırma örneklerinden birini bizlere vermektedir. s.423) ölmek sözcüğünü karşılamakta ve ölümün acısını az da olsa hafifletmektedir. tarihine. age. s. s. örf.“Dostdan haber geldi bana durayım andan varayım Kurbanlığa bu canumu vireyim andan varayım “Can vermek” (TS. C.1557) sözcüğü yerine kullanılmış güzel adlandırmadır. C. Güzel adlandırmaları toplumun geçmiş yaşantılarına.

Belirgin olan argo ifadeler ve güzel adlandırmaları birbirinden ayırmak çok güç olmayabilir. 4. s. ettiğimiz sözcüklerin eş anlamlılarıdır. stanbul 2002. Ölüm gibi acı bir olayı ifade etmede bile alaycı bakış acısını görebiliriz. ciddî olamayan ortamlarda zenginleşir ve varlığını sürdürür. Güzel adlandırma ve argo fonksiyonları bakımından farklı olmalarına rağmen tabu görüşleri ifade etmede kullanılırlar. Özellikle söz içerisinde argoyu güzel adlandırmalardan rahatlıkla ayırt edebiliriz. Resmî olmayan ortamlarda kullanılan argo. çünkü bunların hepsi 18 Türkçe Sözlük. Argo ifadeler toplumsal yaşayışa aykırılığı ifade eder. Bu belirsizliği ortadan kaldırmak için argonun genel özelliklerini şöyle sıralayabiliriz: 1. 3. Argo. ciddi ve resmi hiçbir olayı ifade etmekte kullanılmaz. C. rahatlıkla kullanabildiğimiz veya kullanmakta tereddüt Argo. Fakat argo terimlerin güzel adlandırma olarak kullanımında çok fazla seçici olmak ve dikkat etmek gerekmektedir. 2. Serseri ve külhanbeylerinin hayata karşı umursamazlıkları argonun sulu. Argo. 5. 139 15 . hayata gülünç bir bakış açısıyla bakar. Bu tanımdan hareketle argo yüksek statüdeki insanların kullanım alanı dışındadır. Olaylarla birlikte özellikle cinsel organlara karşı da sıkılmaz bir tavır ve normalin üstünde bir hayal gücüyle çok faklı adlandırmalar ortaya koymaktadır. Argo. Kelimelerin argo olup olmadığını belirlemek bazen çok güç olabilir. yaşamın her alanında meydana gelen olaylarla birlikte nesnelere karşı da alaylı bir bakış açısıyla yaklaşmıştır. Milli Eğitim Basımevi.2. GÜZEL ADLANDIRMA VE ARGO Argo kelimesi “serseri ve külhanbeylerinin kullandıkları söz”18 anlamındadır. aynı sosyal grupta olan insanlar tarafından kullanılır.I. şakacı ve gülünç bir dil olmasına yol açmıştır. Argo. varlığını bu ortamlarda sürdürür. Argo sözcükler.

I. “küçük oğlan” gibi terimler kullanmak daha uygun olmakta ve doğrudan “penis” denilmesinin iğrençliğini ortadan kaldırmaktadır. Argoda cinsel organları belirtmek için kullanılan bazı ifadeler “penis” sözcüğüne göre daha az iğrenç ve kaba görülmektedir.resmî olmayan ifadelerdir ve sosyal statüleri eşit olan insanların kullanabileceği sözlerdir.IV. Bazen güzel adlandırmaya benzeyen havadan sudan konuşmalara rastlarız. çiçek. Ama argoda rahatsızlık verici bir kullanımdan kaçınmak için “genel ev” veya “kerhane” kelimesi yerine “mektep” kelimesi tercih edilir.IV. s. C. Argo terimler düzgün ve uygun bir şekilde kullanılmadıkça sadece güzel adlandırmanın kibarlığını zedelemez. Örneğin erkek cinsel organı olan “penis” ifadesi yerine “ufaklık”. hastalık (TS. s. kefen (DS. derikanat.I. Erkeğin cinsel organı için kullanılan “penis” çok daha kaba ve iğrenç bir sözcüğün yerini alıp güzel adlandırma şeklinde kullanılabilir. Bir şeyi şakacı veya daha hafif bir manada nakletmek bir yere kadar konuşmacıya daha rahat ve özgür bir atmosferde konuşma imkânı sunar. Bazen “pasaportunu eline vermek” (TS. dikkulak. C.230). mezar (TAÜ . s. C. Güzel adlandırma ve argonun ortak yönlerinden biri de söylenmek istenmeyen ifadenin şekilsel özelliklerini içeren sözcüklerle dile getirilmesidir. yarasa (DS. “Mektep” kelimesinin normalde okul manasına geldiğini biliriz. s. çadır.I. Altıboğumlu. s. 16 . C. Bu tür konuşmalar genellikle alt sınıf ve bazı tabulardan rahatsız olan gruplar içinde olur. taşlı köy. akrep (DS.III.535). “araklamak” sözcüğü “çalmak” (TS.100).1434). aynı zamanda sizi dinleyen insanları gücendirebilecek terbiyesizce bir ifade gibi görülebilir. C. s.134) manasına gelip argo bir ifade olmasına rağmen “çalmak” sözcüğünün suç ifade eden yönünü tamamiyle ortadan kaldırmasa bile bu suçu hafifletmektedir. Bunun için “işten atıldı” yerine “pasaportunu eline verdiler” sözü daha çok tercih edilir. kurt (DS. C.III.2269) tabiri “işten atılmak” ifadesine göre daha yumuşak ve şakacı bir tabir olmasından dolayı konuşmacının ve dinleyicinin üzerinde çok fazla olumsuz bir etki yaratmaz.1032). C. s.

s.1488); eli büyük, ayı (DS, C.V, s.1715); gezgin, uykuda gezen (DS, C.VI, s.2023); kuyruklu, akrep (DS, C.VIII, s.3020); anadan doğma, çırılçıplak (TS, C.I, s.119); avuç açmak, dilenmek (TS, C.I, s.184) gibi ifadeler güzel adlandırma içerisinde şekilsel özellikler gösteren ifadelerden bazılarıdır. Güzel adlandırma gibi argoda da söylenmesi uygun olmayan tabu kavramların şekilsel özellikleriyle karşımıza çıktığı görülür. Servi altı (mezar, gömüt), kaldırım kuşu (kaldırım, sokak, durak gibi yerleri kendisine iş yeri edinen hırsız, yan kesici; sokak fahişesi, müşterisini sokakta bulmayı alışkanlık edinmiş fahişe), içeri düşmek (hapse girmek, ceza evine konulmak) gibi sözler argo olmakla birlikte güzel adlandırma sınırları içerisinde değerlendirilebilecek ifadelerdir. Halkın gündelik hayatında belirli nesne ve hareketlerin dile getirilmesi, duygu ve düşüncelerin belirtilmesi sırasında, bu unsurların dış yapıları, görünümleri argo ifadelerde öne çıkar. Bu ifadelerde kişinin dış görünüşü ile birtakım varlık ve eşyalar arasında kurulan benzerliklerden faydalanılır. Bu benzetmelerde güzel adlandırmalarda temel kaygıyı oluşturan güzellik ve estetik kaygısı yer almaz. Argocu oldukça sade, yalın, doğal bir mantıkla ve çok rahat bir şekilde hiç sakınmadan bu benzetmelerden yararlanır. “Böylece bazı insanların özellikle bazı organlarının veya vücutlarının bazı bölümlerinin dış yapıları, yeryüzündeki bazı bitkilerin meyve veya ürünlerinin görünümlerine dayanan biçimsel özellikleriyle ilişkilendirilmek yoluyla yeni anlamlar kazandırılmış birçok kelime argoya katılmıştır.”19 Ceza evinin güzel adlandırmada en fazla kabul gören karşılığı “içeri” sözcüğüdür. “ceza evi” (TS, C.II, s.1334) için kullanılan güzel adlandırmalar içerisinde bakış açısından kaynaklanan ifade zıtlığı görülmemektedir. Bu sözcüğün argodaki karşılıkları arasında hem “aslan yatağı” (BAS, s.45) hem de “it deliği” (BAS, s.153) karşılığının bulunması, söz konusu olan ifade zıtlığının bir göstergesidir. Güzel adlandırmayı argodan ayırabilmenin en önemli yolu toplumsal hassasiyeti bilmektir. Dinleyiciyi kırmamak, üzmemek, iğrendirmemek; konuşmacıyı toplumdan soyutlamamak için yasak olan kelimenin veya kelime grubunun yerine kullanılan bütün ifadeler güzel adlandırma kapsamındadır.
19

Halil Ersoylu; Türk Argosu Üzerinde ncelemeler, Leyla ile Mecnun Yayıncılık, stanbul 2004, s. 50

17

3. GÜZEL ADLANDIRMA LE EDEBÎ SANATLAR ARASINDAK

LG

Bir nesneyi veya olayı daha farklı bir isimle, farklı sözlerle güzel ifade etmek kaygısıyla yapılan güzel adlandırma, eski eserlerin bir kısmında edebî sanatlar arasında yer alır.20 Güzel adlandırmalarda bazen, varlık veya olayı ifade için başka dillerdeki karşılıkları olan alıntı kelimelerden faydalanılır. Bir kısım güzel adlandırmalarda kullanılan kelimeler, dilde başka bir anlamla yer almaz, sadece yaygın ismi söylenmeyen nesneyi karşılar, ya da o nesnenin adı yerine kullanılırlar. Ancak söylenmeyen kelimenin yerini tutan bu söz veya sözcüklerden bir kısmının cümle içinde yeni bir anlam kazanmaları söz konusudur. Bu tür güzel adlandırmalarda benzetme, kinaye, mecazlı ifade gibi diğer bir takım edebî sanatlardan yararlanılır. Yeni bir anlam kazanmış bu kelimelerde, yeni anlamla kelimenin asıl anlamı arasında bir takım ilgiler, benzerlikler bulunur. Dolayısıyla güzel adlandırmalarda benzetme çeşitlerinden açık istiare, mecaz-ı mürsel ve kinaye gibi söz sanatlarına rastlamak mümkündür. Mecâz-ı mürsel, “Bir sözü benzetme amacı gütmeden gerçek anlamı dışında başka bir anlamda kullanma sanatı” diye tanımlanır. Atasözü ve deyimlerde çok rastlanan bu edebî sanata, deyimler halinde görülen güzel adlandırmalarda da sıkça rastlanmaktadır. Hasan Aktaş’ın bu sanat için verdiği örneklerden biri, anlamı güzel adlandırmayla ortaya çıkmış bir kelimedir: “Gözlerinde aksi bir derin hiçin Kanadın yayılmış çırpınmak için Bu kış yolculuk var diyorsa için Beni de beraber al anneciğim” Necip Fazıl Kısakürek Dörtlüğünde “yolculuk” kelimesi, “ölüm” yerine kullanılarak mecâz-ı mürsel sanatı yapılmıştır.21 Sözlüğümüzde yer alan kelimelerden güzel adlandırma için mecâz-ı mürsel sanatı ile yeni bir anlam kazanmış olan kelimelerden bir kaçı şunlardır: Evraksız: Namussuz, şerefsiz
20 21

Süleyman Fehmi, age. Hasan Aktaş, Edebî Sanatlar, mge Kitap evi, Konya 2002, s. 38 - 41

18

Acı yer: Ölü evi Açık ağız: Geveze Fırlama: Piç Ar damarı yırtılmak: Utanmamak, terbiyesizlik etmek Ahiret uykusu: Ölüm Güzel adlandırma amacıyla oluşturulmuş, yani yeni bir anlam kazandırılmış kelimelerin bir kısmında da edebî sanatlardan kinaye sanatı görülmektedir. Kinaye, benzetme amacı taşımadan hem gerçek, hem de mecâzî anlamla kullanılan bir kelimenin söz içinde daha çok mecâzî anlamıyla yer almasıdır.22 Örtmece kelimelerde söz içinde kelimeye yüklenen asıl anlam yeni anlamdır ki bu anlam kelimenin mecaz anlamıdır. Kelimenin asıl anlamı kaybolmasa bile, kastedilen anlam kesinlikle yerini tuttuğu kelimenin anlamıdır. Güzel adlandırmalardan; “Alkışçı: Dalkavuk Algı: Rüşvet Allanmak: Sarkıntılık etmek Antika: Garip, tuhaf Arkadaş: Eş Atıcı: Asılsız konuşan Eli uzun: Hırsız” gibi kelimeler kinaye sanatına örnek olarak verilebilecek kelimelerin bir kısmıdır. Güzel adlandırmalarda kelimelere yeni bir anlam kazandırılırken, söz konusu nesne, durum veya olayı adlandıran kelimenin gerçek anlamı arasındaki benzerlikten faydalanılır. Dolayısıyla edebî sanat olarak bu ifadelerde daha çok benzetme sanatları bulunur. Bu benzetmeler de benzetmenin gelişmiş şekli olan ve sadece benzeyenle yapılmaktadır. Açık istiare denilen bu edebî sanat klasik şiirimizdeki mazmunlarda da görülür. “Benzeyen unsurun isminin, benzetilen ismin yerini tutacak şekilde kullanılması” denebilecek bu edebî sanatın tanımı, güzel adlandırmaların tanımına da büyük yakınlık gösterir. Sözlüğümüzde yer alan kelimelerden açık istiare sanatı taşıyan sözcüklerden bir kısmı şunlardır:
22

Hasan Aktaş, age., s. 42 - 46

19

Çalışmamızın temel amacını oluşturmadığı için. bu bölümde güzel adlandırmalarda en çok kinaye. işe yaramayan Çiğleşmek: Yersiz. mecâz-ı mürsel ve açık istiare edebî sanatlarının görüldüğünü tespit ederek bunlara birkaç örnek vermeyi yeterli görüyoruz. kaba davranışlarda bulunmak Bu edebî sanatların dışında bir kısım güzel adlandırmaların bünyesinde diğer benzetme çeşitleri olan edebî sanatları taşıyan güzel adlandırma örneklerini tespit etmek de mümkündür.Ayaz: Kel Batkın: Müflis Boş: Cahil. 20 .

s. s. GÜZEL ADLANDIRMANIN ORTAYA ÇIKIŞ SEBEPLER Güzel adlandırmanın yapıldığı yerleri inceleyebiliriz: 1. sütçe (DS. kurudan (DS. C. kel hastalık (DS. s. gözel hastalık (DS.VIII. Hastalık adının söylenmemesi ya da güzel adlandırmayla ifade edilmesi hastanın düşüncesinin farklı yöne kaymasına sebep olur. 3.I. C. BÖLÜM 1. C.2732). s. s. HASTALIKLARLA LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Hastalıklarla ilgili güzel adlandırmalar daha çok tedavisi olmayan ya da tedavisi uzun süreli olan hastalıklar için kullanılır. s. gelincik (DS. s.2178).66). güzelağrı (DS.VIII. C. Güzel adlandırmanın yapısında olan naziklik ya da dolaylı yoldan ifade etme hastalıklar için de kabul görür ve yıpratıcı olmaz.3011). 1.139).II. C.I. 1.VI.1392). Bu tür kelimeler insanları korku ve üzüntüye sevk edebileceği için bu kelimelerin yerine dolaylı yoldan hastalığı ifade eden kelimeler kullanılmalıdır.2243). Örneğin “verem” yerine halk arasında birçok örtülü ifade kullanılmaktadır: “adı belirsiz (DS. tüberküloz (TS. C.3726).1. 21 . ince ağrı (DS.2537).VI. 1. akarca (DS. 4. s. C.VII. 2.X. Tüberküloz ve cüzzam gibi bazı terimler bulaşıcı hastalık olmalarından dolayı kullanımları kısıtlanmış kelimelerdir. s. C. s.VI. Hastalıklarla lgili Güzel Adlandırmalar Korkuyla lgili Güzel Adlandırmalar Ahlâkî Değerlerle lgili Güzel Adlandırmalar nançla lgili Güzel Adlandırmalar Kusurları Gizlemeye Bağlı Güzel Adlandırmalar ve yapılış sebeplerini şu başlıklar altında 1. C. C. ince hastalık (TS.1979). 5.

s. s. C. s. Doktora Tezi.”24 23 Yüksel Ersan.2983).I. Der Internationalen Bezıehungen und Des Gesundhcıtswesens Im Deutschen und Türkıschen. C. s. 75 22 . Örneğin “frengi” hastalığı “kötü yara (DS. C. Alltagssprache und in den Fachsprachen Der Politik.4260)” denmesi de kanser hastalığının üzücü durumunu az da olsa hafifletici bir ifade olur.3030). C.XI. Güzel adlandırma bazı hastalıklarda kibarlık gerekçesiyle ortaya çıkar. s.IX.417)” sözcükleri “verem” yerine kullanılan güzel adlandırma örnekleridir. Çelmen eşiyle mutlu bir 24 yıl geçirdi.2943).XI. C. kif (DS. s. Aynı cümle içerisinde geçen “hastalığa yenik düşmek” “ölmek” sözcüğünü karşılayan örtülü bir ifadedir. Hastalıklarla ilgili bazı gazetelerde yer alan güzel adlandırmalar şu şekildedir: “Çok sevdiği eşinin ölümünden sonra evine kapanan ve dört yıldır hiç dışarı çıkmayan Siverekli Sinan Çelmen (50) üzüntüden kör oldu.VIII.3347). C. Hastalıklarla. Eşini toprağa verdikten sonra kendini evine hapseden Sinan Çelmen. agt.”23 Yukarıdaki ifadede geçen “amansız hastalık” kanser yerine kullanılan güzel adlandırma örneğidir. Edebe aykırı ve utandırıcı bazı hastalıkları dolaylı yoldan ifade etmeye çabalarız. Doktorlar kanser kelimesini kullanmak yerine “tümör”. s.C. Bu mutluluk. öpke avrûu (DS. “atipik hücre çoğalması” ifadelerini kullanarak hastalığın daha katlanılabilir olacağı inancındadır. s. “Toprağa vermek” sözünde ise ölüm ve ölmek sözcüklerinden kaçınıldığı için olumsuz etkiyi hafifletici bir durum söz konusudur. “hücre büyümesi”..4246)” şeklinde adlandırılır. s. Hacettepe Üniveristesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.3762).VIII. Hatice Çelmen’in yakalandığı amansız hastalığa yenik düşmesine kadar sürdü. s. Ankara 2000.VIII. Kanser yerine “incitme beni (TS.65).IX. s. 92 24 Ümit Söylemez.II. s. özellikle veremle ilgili güzel adlandırma örneklerine yazılı basınımızda sıkça rastlarız.IV. yeyilme (DS. C. C. yenirce (DS. C.3343). örken (DS. adı batası (DS. ayığ (DS. Güzel adlandırma bu yönüyle korkulu ve üzücü bir durumu hafifletici etkisiyle karşımıza çıkar. şerbetleme (DS. C. s.2870).X. yaşadığı üzüntü sonucu geçen yıl iki gözünü de kaybetti. külleme (DS.I.1394). C. s.

”26 “Verem” yerine kullanılan “tüberküloz” (TS. 93 Yüksel Ersan.I. ağrı tutmak (DS.3303). agt. Korkuyla birlikte inancın da sebep olduğu güzel adlandırmalardan biri de “çalınmak” sözcüğüdür. bu oranın sıfır ile yüzde 80 arasında olduğunun yaygın kanı olduğunu belirtti.“Tüberkülozun tarihçesi bir bakıma insanlığın. s. CA. s.X.207). bazı çevrelerin Tüberküloz aşısının etkinlik oranını tartıştığını. C. Doktorlar arasında kullanılan “tüberküloz. Bağışıklama uzmanı Prof. s.1473)” gibi adlandırmalar korku ve hurafelerin sebep olduğu örtülü ifadelerdir. C.2943) sözcüğü sıklıkla kullanılan tıp terimi olarak güzel adlandırma şeklinde karşımıza çıkmaktadır. gürbüz ve sağlam bir çocuğun birden bire zayıflayarak tanınmayacak hale gelmesi (Şeytanın değiştirdiğine 25 26 Yüksel Ersan. Necla Akkaya.IX.IV.I.3998). Bazı hastalıklar için kullanılan terimsel ifadeler halk arasında yaygınlık göstermektedir. oynatmak (DS. 1882’de Koch’un basili tanımlaması sadece umutsuz ince hastalığın tedavisinde önemli bir adım olmadı. tıbbın tarihçesi gibidir. 91 23 . agt. s. Dr. hemoroid. Raşitizm hastalığı. “Sara” yerine kullanılan “al basma (DS. C. C. Bazı hastalıklarda korku ve hurafelerin sebep olduğu güzel adlandırma olayı görülmektedir.111). C. ölmek üzere olan bir hastanın dili peltekleşmek (DS. cin çarpmak. s. C. C. s. s.IV. deli olmak.. s. tutalga (DS.”25 Yukarıdaki paragrafta “verem” yerine “ince hastalık” la birlikte “tüberkülozun” da kullanıldığını görüyoruz.III. Özellikle sara hastalığı için bu tür kullanımlar yaygındır.. bakteriyoloji ve enfeksiyon hastalıklarında da çığır açtı. hepatit. Çalınmak sözcüğüyle birlikte “değiştirme” sözcüğünde de korku ve inancın güzel adlandırmalardaki etkisini görebiliriz. “Cerrahpaşa Tıp Fakültesi’nin “Sürekli Tıp Eğitimi Sempozyumu” çerçevesinde düzenlediği “Çocuk ve Erişkinde Bağışıklama Sempozyumu”nda konuşan uzmanlar çocukların yüzde 90’ının aşılanması halinde hastalıklara karşı tam koruma sağlanacağını vurguladı. enfeksiyon” gibi terimler toplum tarafından kabul gören güzel adlandırmalardır. s. dışarlık (DS. nme inmek.1055) gibi anlamları olan “çalınmak” sözcüğünde korku ve inanca dayalı örtülü ifadelerin en güzel örneklerden birini görebiliriz.

s.3720).I.XI. DS. bozgun (DS. Doktorlar da bu tür güzel adlandırmaları kullanırlar. C. sıraca. bozguna düşmek (DS.280).IV. C. C. s.inanılır.1402) sözcüğünün güzel adlandırma olarak kabul görmesinde korkudan çok inancın rolü vardır.X. s. C. inanç ve ahlâkî düşünceyle de ilgili olabiliyor. nsanlar birbirlerini rahatsız etmemek. Güzel adlandırmaların sınırlarını belirlemek. Türkçede “hamile olmak” tercih edilen bir ifade şekli değildir. s. Örneğin.4407). Bu tür güzel adlandırmalar görgü ve nezaket anlayışımızın sonucudur. C.66 24 . Tespit ettiğimiz kelime veya deyim halindeki güzel adlandırmalardan hastalıklarla ilgili olan güzel adlandırmalar şunlardır: adı batası adı bellisiz : Köstebek de denilen çıban. üzmemek için “hasta” sözcüğü yerine “rahatsız” veya “kendini iyi hissetmemek” gibi ifadeleri kullanırlar. s. s. Hastalıklarla ilgili veya bir hastalığın ismini söylememek için kullanılan bir güzel adlandırma aynı zamanda korku.751). s. s.II. hangi sözcüğün veya söz öbeğinin ne tür bir güzel adlandırma olduğuna karar vermek bazen çok güç olabiliyor.) anlamlarına gelen “değiştirme” (DS.65 : Verem. DS. “ishal” sözcüğü yerine “sürgün (DS.XII. C. Bu sözcüğün anlamını “cin çarpmak” la ilişkilendirdiğimiz zaman inançla birlikte korkunun etkisini de bu güzel adlandırmanın ortaya çıkış sebepleri arasında görebiliriz. s. C. Onun yerine kullanılan “bebek beklemek (TS. “Hastalığınız nedir?” ya da “Ağrınız var mı?“ gibi cümlelerin yerine “Herhangi bir rahatsızlık hissediyor musunuz?” veya “Rahatsızlığınız nedir?” gibi cümleler kullanırlar. kemik veremi. C. Deli. ağır ayaklı (DS. Örneğin Türkçede “kusmak” yerine “istifrağ etmek” (TS. akıl hastası için kullanılan “çalınmak” sözcüğünün oluşum sebebini bazen hastalıktan çok inanca bağlayabiliriz.751) sözcükleri kullanılır.II.II. s. C. yüklü (DS. Türkçede hamile kadın için kullanılan birçok nazik ve kibar ifade tarzı vardır.4328) gibi güzel adlandırmalar daha çok tercih edilir ve bu sözcükler “hamile” sözcüğüne göre daha nazik ve kibar bir söyleyiş şekli olarak kabul görür.1425) daha çok tercih edilir.I.I. C.

DS.I. 2) Oğlanlık da denilen ateşli bir çocuk hastalığı. 4) Akrep.220 : Kötürüm.207 alınmış alkın ayığ büyük öksürük can alıcı çiçek : Felçli.65 : Üzerine düştüğü konudan başka bir şey düşünemez olmak.XII. C.854 : rinli kabarcıklar dökerek yüzde izler bırakan ateşli. C.I. s. s.421 2) Azrail. : Cüzzam hastalığı. TS.I.I.I.I. C. ağır ve bulaşıcı bir hastalık. 2) Gürbüz ve sağlam bir çocuğun birden bire zayıflayarak tanınmayacak hale gelmesi. DS. s. cinnet. 3) Daima akan çıban. C. DS. delirmek. loğusa humması. cüzzam.1402 diyabet dönük dutargalı : Şeker hastalığı.I. C. DS. C. C.I. C.) DS. s. TS.68 : 1) Loğusa kadınlarda görülen bir hastalık.4488 25 . 3) Sonradan görmelerdeki gurur. inme inmiş.111 : Tifo. DS. C. TS.66 : Sara hastalığına yakalanmak. s. kibir. C.680.II. s.IV. sıraca. s. C.109 : 1) Kemik veremi.276 değiştirme : 1) Raşitizm hastalığı. s. s.417 : Boğmaca. sarası olan.adını eller alsın ağrı tutmak ağrı akarca : 1) Müzmin yara. 2) Bulaşıcı beyin hastalığı (hayvanlarda).IV.139 akıl hastalığı aklını bozmak al basma : Delilik. C. DS. Sesin çıhmaz bacadan. şeker. fistül. C. DS. s. s.I. 3) Yılan. DS. 5) Domuz. C.535 Dedim ucadan. DS. DS.833 : 1) Öldürücü. s. Çiçehden gızılcadan K A. DS. s.I. 5) Bel soğukluğu. TS.I. s.III. C. C. TS.I. C. C. (Şeytanın değiştirdiğine inanılır. kahredici.213 : Verem.1586 : Saralı. 4) Deri veremi. s. 2) Sara hastalığı. s. Allah seni gurtarsın. s. s. şımarıklık.I. 3) Öldürücü hastalık. s. DS.

TS.VII. 4) Felç.VI. s.VI.1755 gelincik : 1) Verem. C. DS.VI.VII. s.2537 : Akciğer veremi.1091 hıcılayık hınam içağrısı ileze ili ince ağrı ince hastalık incitme beni inme issice kabaram : Boğmaca. 2) Genellikle çene altının ve yüzün şişmesiyle beliren hastalık.II. 2) Kalp hastalığı. DS. müfsid. TS. DS.VI.1400 : Verem.VIII. DS. C. bir çeşit delilik.engi engin : 1) Nezle. 2) Bademcik iltihabı. DS. C. s.II. DS. nüzul. boyun sıracası. kalp hastalığı. C.2581 26 . s. 3) Ağır hasta. TS. s.1980 : Kolera hastalığı. 2) Kötülük eden. DS.2243 : 1) Kötü. 3) Yılancık hastalığı. s. ağrı. s. durumu ölüme yakın olan (kimse). C. DS. C. C.VII. C. s.1979 9) Bir çeşit mantar.2362 : Dizanteri ya da kolera hastalığı. s. s. C. DS.V. DS. C. alçak. s. 6) Lenfa düğümü iltihabı. C. s. s.2180 : Verem hastalığı. 7) Yüzde olan bir çeşit çıban.VII.VI. C. s. 3) Sancı.VI. C. 5) Böbrek hastalığı. s.2113 : Verem. 3) Anormal hastalıklara veya kanserli urlara verilen isim. C. C.2503 : Veremli. DS. s. DS.1392 : Kanser hastalığı. s.1394 : Felç. s. 4) Arpacık denilen bir çeşit göz hastalığı.VII. cin. DS. 8) Süt çocuklarında görülen öldürücü bir çeşit hastalık.II. TS. fâsid.2178 : Karasevda denilen akıl hastalığı. s.2356 : Kemik veremi.1753 : 1) Diş nezlesi.2559 : Üzüntüden olan sinir hastalığı.2522 : Verem.VI. C. C. C. fenâ.VII. C. DS.VII. DS. DS. s. C. hastalıklı. peri. s.II.V. DS.1980 gelincikleme göğertme gözel hastalık gözenti güzelağrı habis : Heyecandan ileri gelen bir çeşit sinir hastalığı. C.2521 : Hayâlet.

bronşitli. DS.TS. s. ağız ve boğaz çevresinde ortaya çıkan.III.VIII.VIII.2862 : 1) Kızamık hastalığı.VIII.2880 : Kızamık hastalığı. s.3011 : Kolera. TS. s.2983 : Romatizma. s. C. DS.3403 : Katarakt olmak.3343 : Rüşvet. DS. C.IX. C. C.3347 : Daha çok bebeklerde görülen.3011 : Verem hastalığı. DS.VIII. 2) Difteri. DS. s. 2) Öksürük. C.VIII. C. s. C. C.VIII. C. DS. s. s.2732 : Sıtma. difteri.3030 : Cüzzam. DS. sakat.VIII. s. C. DS.IX. DS. hasta. s. s. C.IX.VIII. DS. 2) Bir çeşit çiçek hastalığı. C. DS. DS.3486 : Frengi. C. kötürüm. s.1993 paryandı perde inmek punta seçime : Kızamık hastalığı. göz görmez olmak.2651 : Kuşpalazı.III.VIII. C.III. DS.2252 miskin hastalığı (illeti) : Cüzzam. C.VIII. C. s. DS. DS. s. TS.VIII.3564 27 . TS. DS. C. belsoğukluğu gibi hastalık. s.2870 : Kolera hastalığı.karamübarek karabakma karayatalığ kel hastalık kızdırma kızılcık kif kirli paçavra köme kötü yara kuruyel kuruburu kurudan kusah kuşkuyruğu külleme lepra malûl oturag öğkenli öpke avruu örde örken pamukçuk : Şirpençe. DS.2956 : Frengi. s. DS.IX. DS.1894 : Kötürüm.VIII. s. C. DS.2654 : Verem. s. hastalıklı.VIII. s.2637 : Tifo hastalığı.III.VIII. DS. C.XII. s. s. C.IX. C.X.3315 : Verem. s. DS. aft. TS. pamuğa benzer. C. DS. C.2864 : Frengi hastalığı. s.IX.VIII.3344 : 1) Verem hastalığı. s. C. C.3016 : Frengi hastalığı.1854 : lletli. s.3013 : Dizanteri. s. kan çıbanı. C. C.3295 : Süreğen öksürüklü. C. s. s. s.2289 : Zatürree hastalığı.4573 : 1) Büyük çıban. C. DS. dil.IX. iltihaplı bir mantar hastalığı.III.

4801 : nme. DS.sedef hastalığı sırtı yarma sökel ter terleme terletme tilkiburnu topaç topak töker tutaklık tutalga tutulmak tüberküloz uzunöksürük üşütme vahıtsız yatağan yatalık yenirce yeyilme yıldırım yumrucak zührevi : Sedefi andıran pulcukların belirmesiyle ortaya çıkan bir deri hastalığı. s. C.4753 : 1) Tifo. DS. C.4246 : Kanser. DS.3931 : Kötürüm. C.4816 : 1) Humma ve benzeri ateşli hastalık. s. DS. s.XI.XI.4316 : Frengi ve bel soğukluğu gibi cinsi münasebetlerle bulaşan (hastalık). C.2943 : Boğmaca. s. TS. s. ateşli bir hastalık. 2) Tifo.3619 : 1) Humma. DS. TS. C. s. C. 3) Humma. DS.X.XI.3998 : Felç olmak. DS. 2) Tifo.4053 : Zatürree. C.3979 : Sara hastalığı. s. DS. C. DS. C. 4) Zatürree. s.XI. C. C.IV.XI. 3) Cüzzam. DS. TS. s. s.4267 : Veba. DS. s. C. s. C.XII. C.XII. felç.3336 28 . 2) Yoksul.X.3961 : 1) Bir çeşit çıban. DS. s. DS. 5) Öldürücü grip.2474 : Şarbon hastalığı.IV. 3) Zatülcenp. s. s.3962 : Kötürüm. C. s.IV. DS.X. DS.s. s.X.X.XI. DS.4078 : 1) Hasta.XII. DS. DS.3888 : 1) Tifo. C.X. 2) Akciğer hastalığı. s. s.X.4775 : Sara hastalığı. 2) Zatülcenp.4260 : nme.3675 : Tifo. s. felç. DS.3893 : Koltuk altında çıkan kan çıbanı.X. s.X. 4001 : Verem. C. 3) Zatürree. DS. 4) Sakat. C. s. DS.XI. C. s.4768 2) Kabakulak.XII. C. C. DS. C. C.4199 : 1) Frengi.X. C. 2) Şirpençe. C. s.XII.

Dinî inanışa göre kötü ruhların başı olarak nitelenen varlık olan “şeytan” sözcüğü yerine “iblis. gökçe” ifadeleri içerisinde “gökçe” sözcüğünün anlamı “gökle ilgili. Bazı kavram ve nesnelerin varlıkları kabul edilse bile söylenmesi hoş karşılanmaz. semavi. Dil. albız.II. “Türkçe’de örtmece sözlükler üzerine bir araştırma”. KORKUYLA LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Korkunun sebep olduğu güzel adlandırmalar genellikle “ölüm” kavramıyla ilgilidir. Söylenmesi hoş karşılanmayan veya yasak kabul edilen kavramlar “tabu” olarak görülür. “tehlikeli” ve “belirsiz” anlamlarında kullanılmaktadır. maviye çalar renk. C. 16 28 Türkçe Sözlük. diğer yandan “esrarengiz”.”27 Tabu sayılan kavramları üç grupta değerlendirmek mümkündür: Korkuyla ilgili tabular. can alıcı. 50. latif”28 şeklimdedir. bazı duygu ve düşünceleri ifade etmek. stanbul 2002. “tanrıya adanmış” anlamları olan “tabu”. Azrail için kullanılan “alıcı. Tabu kavramları ifade etmenin yollarından biri de güzel adlandırmadır. 1. 1021 29 .1. 2. “Tabu sözcüğü aslında Polonezce bir sözcük olup “yasak olan” veya “kaçınılan şey” anlamında kullanılmaktaydı. Dil Dergisi. mekir nekir. s. “yasak”. Korkuyla ilgili tabular beraberinde korkuyla ilgili güzel adlandırmaları getirmektedir. Aralık 1996. Ullmann ise günümüzde “tabu” sözcüğünün anlamının iki zıt yönde algılandığını vurgulamaktadır. S. Bu sözcüğün Azrail sözcüğü 27 Işıl nce Özyıldırım. Bir yandan “kutsal”. Milli Eğitim Basımevi. s. Ölüm kavramını ifade eden güzel adlandırmaların temelinde korku ve inanç yatmaktadır. teccel. güzel. elbiz” gibi ifadeler kullanılmaktadır. bazılarını ise gizlemek amacıyla kullanılmaktadır. Bununla birlikte hayatını kaybeden kişiye saygı duymak veya hayatını kaybeden kişinin yakınlarının üzülmesine sebep olmamak için böyle bir kavramın ifade edilmesinde güzel adlandırma yoluna gidilmektedir. ahlâkî düşünceyle ilgili tabular ve üzüntüye sebep olan kavramlarla ilgili tabular.

Azrail. Aynı şekilde. 18 30 . Üçok’a göre.XI. s. mekir nekir (DS. “mal kadını” gibi adlar verilmesi. s. s.2419)” sözcükleri tercih edilmektedir.XII.IX. s. Korkuyla ilgili güzel adlandırmaların temelinde inanç yer alır. gezer (DS. hortlak” sözcükleri yerine “ubur (DS.VII. Azrail.IX. Türkçede “cin” sözcüğü yerine “umacı (DS. şeytan. s. Türkçe’ de “baykuş” denilen kuşa Anadolu’da “hayırlı kuş”. C.4590). yırtıcı bir kuşa “akbaba” adı verilmesi de örtmece sözcük örnekleridir.VI. “Korkudan kaynaklanan güzel adlandırmalar yalnızca dinî konularla sınırlı kalmamakta aynı zamanda korkulan veya uğursuz sayılan bazı hayvanlar için de kullanılmaktadır. Birçok dilde tabu olan hayvanlardan biri de “arı” dır. Türklerde de böyle bir inanışın eskiden beri var olduğunu bugün Anadolu’nun kuzey bölgelerinde arıya “arı sineği” denilmesinden anlıyoruz. C. s. “güzelce” gibi adları da vardır. Ayrıca “cadı. s. öldürücü bir böcek türüne “karadul”.”29 Biz bu araştırmamızda uğursuzluk kavramının inançla ilgili olduğunu düşünerek uğursuz sayılan hayvanlar için kullanılan güzel adlandırmaları inançla ilgili güzel adlandırmalar grubuna dahil ettik. ürküldüğü.1963).. C. öşek (DS.3559). C.X. s.2022). C.II.2522). C. uçuk (DS. 29 Işıl nce Özyıldırım. C. C. uğursuz sayıldığı için “gelincik” gibi güzel bir adla alınan hayvanın Anadolu ağızlarında “gelin kadın” . “mal gelini”. s. şeytan cin gibi varlıkların olduğuna inanmayan kimseler için bu kavramlar korku yaratmaz ve dolayısıyla böyle bir inanca sahip olmayanlar bu tür sözcükleri kullanmaktan kaçınmazlar.4019).VI. s. sayıp (DS. C.1324). ili (DS.4036).XI. cin gibi sözcüklerin güzel adlandırmaya konu olmasının sebebini inanca bağlayabiliriz.yerine kullanılan bir güzel adlandırma oluşunun sebebini korkudan çok toplumun inancına bağlayabiliriz. hotik (DS.3261).VII. s. geçkin (DS.4781)” sözcükleri kullanılmaktadır. iblis (TS. agm. s. obur (DS.3356). C. C. Korkunun inanca bağlılığı sadece dinî konularla ilgili değildir.XII. Örneğin. C. s. yılanın bazı yörelerde “şerbetli sürüngen” olarak anılması.

DS. C.I. DS.V.I. hınzır.421 2) Azrail.V. s.I. 3) Öldürücü hastalık. C. zelzele. s.1032 bir avuç toprak olmak : Ölmek. uzunböcü (DS.III. C.749 el çekmek elbiz engebe esiren : Ölmek.1782 31 .280 : Birdenbire bayılmak. s.185 dağdagezen (dağdaki) : 1) Kurt.804 : 1) Sümüklü böcek. s. gara canavar. kurt için “dağdaki” şeklinde güzel adlandırmalar mevcuttur. C.I. DS. DS.1704 : Felaket. domuz için “adıyaman.XI. kehten bakan” .432 : Kefen. DS.V. DS. C. C. DS. s. TS. C. C.215 : Deprem. s. s. C.Uğursuz sayılan hayvanların dışında inançtan kaynaklanmayan bir korku duyulan hayvanlar için kullanılan örtülü ifadeleri bu grup içerisinde değerlendirdik. s. Sözlüğümüze dahil ettiğimiz kelime ve deyimler arasında korkuyla ilgili olduğunu düşündüğümüz güzel adlandırma örnekleri şunlardır.III. gaban. toprağa kavuşmak. C. TS. 2) Şeytan. s. s. C. kahredici.1324 dünyaya gözlerini kapamak(yummak) : Ölmek. Akrep için kullanılan güzel adlandırmalar içerisinde “altıboğumlu. s. C. C. Örneğin “yılan” için “evren (DS. Yılan gibi akrebin de insanlar için ölüme sebep olabilecek bir hayvan olmasından dolayı örtülü ifadeleri mevcuttur. C. C.I. slamiyete göre isminin anılması hoş karşılanmayan “domuz” sözcüğünü inançla ilgili güzel adlandırmalara dahil edebiliriz. C. ölmek. s. C.V.223 : Birdenbire ölmek.4250)” şeklinde güzel adlandırmalar kullanılmaktadır.4053).I.XI. 2) Domuz. TS. DS. ferik. Bunların dışında yengeç için “adı kötü.749 dünyaya vedâ etmek : Ölmek. s. TS. C. s. 2) Öldürücü. DS.369 : 1) Öldürücü. s.III. s. TS. s. kuyruklu. alıcı Allah emri ansızına uğramak atılıp gitmek can alıcı cansız at çadır : 1) Azrail. C.I.4790). s.I. Bu güzel adlandırmalar insanlara zararı dokunabilecek görünüm itibariyle korkulan hayvanlar için kullanılır. yerdegezen (DS.1813). s.I.1752 : Kuduz köpek.854 : Tabut. uzun (DS.I. DS. terkili” ifadelerini görebiliriz. düşman.XII. gısdırgaç”. devasız hastalık. s. dağdagezen. C. TS.

2) (kadınlar için) Doğum vakti gelmek. TS.2655 : Akrep. C.IX. C.II. toprak. s.3308 2) Çocukları korkutmak için uydurulmuş hayali yaratık.II. gömülmek. s. s. DS. s.VIII. sin.1198 : Mezar taşı.4664 : Asmak.VII. DS. eceli gelmek. s. ölmek.2380 salaca sallandırmak sallantı sarıoğlan : 1) Tabut. TS.3020 : Mezar.VI. ecel. TS. ölmek. vefat.XII. s. TS. s. TS.1467 : Mezarlık.V. TS. C. DS.XII. C.1197 hayatıyla ödemek hece taşı hıdırlık irtihâl kabir kabristan karadeve karadam karayazı karayer karayol kuyruklu lahit öcü : Hayatına mal olmak. C. C. s. s. DS. DS. TS. s. s.2641 : Ölüm.VIII. C. s. DS.II. DS. s.IV. s. TS.evran [evren] ferik gidergelmez göcemek : Büyük yılan. sanduka. C.1073 günü yetmek (gelmek) : 1) Vâdesi tamam olmak.4535 : Mezar. DS.III.1547 : Ölüm.1074 hayata gözlerini yummak (kapamak) : Ölmek. DS. domuz vb. s. C. s. DS. ölüm.2427 : Deprem DS. C. C. DS. ölmek. 3) Tutukevi.IX. s.2201.VI. s.VIII. 2) Ölü. C. C.XII.IV. kara toprak.XII. s.2642 : Mezar. C.4666 : Akrep.II. TS. umacı. sin. s. C. C.2119 gözü toprağa bakmak: Ölmek üzere olmak.II.II. s. C. C.VIII. s. s. DS.II. C. C.2907 32 . s. C. C. DS. idam etmek. C. kabir. DS. zararlı hayvanlar.1846 : Ölüm. sonu gelmek. C.II. s.III. s.1813 : Sarı akrep.1415 : Mezar. TS.III. s. C. s.3308 ruhunu teslim etmek : Can vermek. C.2325 : Mezarlık.2074 : Ölmek. DS.1465 : Ölüm.VII. C.1049 günleri sayılı (olmak ) : Bir kimsenin ölümü yakın (olmak). TS.2357 : Dünyadan âhirete göçme. C. TS.4672 kara toprağa aş olmak : Mezara girmek.V.II. TS. s. s. ölmek.1841 : 1) Kurt. C. C. TS.

s. C.4027 : Cin. C.3036 : Darağacı. işemek) ve organ adları (kıç. C. vücut uzuvları ve yasak ilişkilerle ilgilidir. yaratık. dedikodu.IV. s. C.IV. DS. DS.4053 : Eceli gelmek. faiz. toprağa karışmak.2907 : Gömülmek. C.4036 :Yılan. C.XI.XII. DS. vurulup ölmek. s.XII. 2) Hastalığa tutulmak.IV. DS.XI. DS. peri örneği.tabanı genişlemek tef tehlike terkili toprağa bakmak toprağa düşmek toprağa girmek toprak olmak ubur uğrağa gelmek uğrak uğramak umacı uzunböcü uzun uzunöksürük vâdesi gelmek yağlı ip yerdegezen : Ölmek. Kaba yada iğrenç sayılabilecek sözcüklerin örtülü bir 33 . C. korkutan şey. C. C.IV. s.2907 : Hortlak. Bazı doğal vücut fonksiyonları (kusmak. s. s. DS.XI. s.4790 : Yılan. 1.XI. yalan. C.4745 : Deprem.4026 : 1) Cine. TS.IV.XII.4026 : Sara. C. s. ömrü sona ermek.4019 : Cin. s. DS.4250 1. s. peri tarafından çarpılmak.XI. AHLÂKÎ DEĞERLE LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Güzel adlandırmalar içerisinde büyük bir orana sahip olan ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar daha çok doğal vücut fonksiyonları. C. s. Bunlarla birlikte hırsızlık. C. s. gömülmüş olmak. DS. s.X.XI.4753 : Ölümü yakın görülmek. TS. cinsellik. DS.4053 : Boğmaca. DS. s. rüşvet gibi kavramların yerine kullanılan örtülü ifadeler de ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalardır. C. s.2907 : Ölmek. DS. DS.X.3797 : Kefen. C. C. ölmek. s. TS. s. meme) dolaylı bir şekilde ifade edilir.IV. cin çarpması. idam sehpası. ölümü yakın olmak. C. C. C. TS. TS. s.3861 : Akrep.XI. s.XI. DS. şeytana çarpılmak. 3.3099 : Yılan.2907 : Ölmek. TS.

C. sümbül. “kabine”. “basen”. s. s. katkılı. “çıkarmak” sözcüklerinin kullanılması da aynı çabanın ürünleridir. vesikalı (TS. ters ayakkabı (DS. s. “dışkı”.XII. besmelesiz. handan. C. Aynı şekilde “çiş” yerine “ küçük aptes”.V. s. s.XII. toylun (DS.2240). aspak (DS. C. C.4698). s. “kerhane” yerine “genelev”.1701).1715). C. s.2417). “kaka” yerine “büyük aptes”. 19 34 .X.2180 TS. s. “wc”.4754). piç yerine “gayri meşru çocuk”.V. “ gaita”. ayakçı karısı. “lavabo”. “orospu” yerine “hayat kadını”.III.VII.”30 Edep duygusu güzel adlandırma için zengin bir kaynaktır. s. C. başdan çıkgın (DS.I.3564). “küçük su”.4446).biçimde ifade edilmesinde insanların terbiyeli olma çabası yatmaktadır. Toplum tarafından yasaklanmış cinsel ilişki içerisinde olan kadını ifade etmek için güzel adlandırma kullanılmıştır. başı dışarı. ayağı bozuk. “Örneğin. C.IX. “ayakyolu”.2180). “idrar”. bulduk.VI. koket (TS. Yasak ilişki sonucu doğan çocuk için ise “piç” kelimesi yerine “evlilik dışı çocuk.1713).X. güvende (DS. Bu sözcükler içerisinde argo sözcüklerle benzerlik gösteren ya da argo kabul edilen sözcükler de güzel adlandırma kapsamındadır. s. “memişhane” gibi sözcüklerin kullanıldığını görmekteyiz. “meme” yerine “göğüs”.X. fırlama. eli beratlı (DS.3880). ekti. Cinsellik. C. alakırık” şeklinde ifadeler kullanılmaktadır. s. eksiklik. “oo”.III. yollu” ifadeleri halk arasında daha çok tercih edilmektedir. “yüznumara”. “piç” sözcüğünü doğrudan söylemektense o sözcüğü gülünç ya da alaylı bir yolla ifade etmek ahlâkî açıdan daha uygun görülür. s. C. malta (DS. Bu sözcükleri çekinmeden söyleyen kişilerin ahlâkîliği tartışılır. bandırmalı (DS. emeksiz. sinek (DS.II. s. C. C.3976). C.822). agm.IV. hoşu (DS. ellenmiş dillenmiş (TS. C. ara virdi. ekti (DS.3114). C. “kusmak” yerine “istifra etmek”. s. C.3071). s. ayağı garıncalı. çalık. vücut uzuvları ve tuvalet terimleriyle ilgili olan sözcüklerden doğrudan söz edilmesi toplum tarafından ayıp sayılır. s. s. kaynaşık. 30 Işıl nce Özyıldırım.I. Bu sözcükleri doğrudan ifade etmeme ya da dolaylı bir biçimde söyleme insanların ahlâklı olma çabasını göstermektedir. Örneğin “oruspu“ yerine “seçme (DS.519). ortaya düşmek (TS. “kalça” veya “kıç” yerine “kaba et”.XII. “abdesthane”. s.II. döl. tensuz (DS. C.347). s. âlufte. “tuvalet” terimlerini incelediğimizde kaba olarak kabul edilen ve konuya dikkati çeken “helâ” veya “kenef” sözcükleri yerine “tuvalet”. C. C..

VIII. katakulli (TS. kırmacını almak (DS.XII.2847). C.2988). C. “dolandırıcı” yerine “alkaçıcı (DS.XI. “yalan söylemek” yerine “atmak (TS.4052)”. Aşırmak (izinsiz bir şey almak). s. s. s.IX.XI.1676). C. oğurlamah.35). s. üç kâğıtçı (TS. defterini dürmek.I.I.2833).5). C.XII. eli çakır.1546). Türkçede “cânî” ve “öldürmek” kavramıyla ilgili pek çok güzel adlandırma görülmektedir. s. s. s. s.3007)”.3271). C. C.I. öşek. C. Dedikoduyla ve dedikodu yapan kişilerle ilgili çok sayıda güzel adlandırma mevcuttur. hava vurmak (DS. C. s. “yalan” yerine “hikâye.2309).4241)” ifadeleri 35 . avkırmak.XI. türetmek (DS. C.203). C.421). yarışık vermek” . ozan. s. s. C. s.4591).I. uçurgan (DS. hozancı (DS. C. C. C. guyruhlu. yemek (DS.I. eli uzun (TS.XI. ütücü (DS. kara çalmak (TS. kıvırmak (TS. s.811). uyutmak” sözcükleri “çalmak” sözcüğünün suç unsurunu az da olsa hafifletmektedir.II. s.XII. “Cânî” sözcüğü yerine “sındırıcı (DS.281). C.VII.II.3058). çalmak kadar zararlı değildir. s. aparmak. ayyar (TS.II. s.I. can almak (TS. s. alaklamak. oğru (DS. s.4027). kaydırmak uğrulamak. s.IV. çakıştırıcı. ucu (DS. C.I.2425). C.IX. ıskırtmak. “öldürmek” sözcüğü yerine becermek (TS.175). C. Dedikodu yerine “indir kaldır. uz (DS.3610)”.I. işini bitirmek (TS.134). aktarmak. uğru (DS.3360). aburgaşık (DS. araklamak. s. Dolandırıcılık. s. s. s.Ahlâkî açıdan uygun görülmeyen bir konu ise dedikodudur.I. s. s. C. C. s. kubur (DS.4020).XI.4782)” şeklinde örtülü ifadeler kullanılmaktadır. s. götürmek. C. C.4781). atıcı (TS.179). s. işini görmek (TS. uçurmak. C. s. s. oğur (DS. s.VIII. Çünkü her ikisinin de bir şekilde eylemi ifade etmesine rağmen “aşırmak” sözcüğü genellikle şakacı veya güldürücü bir duygu ile kullanılır.VII. ufatmak (DS. yatak (DS.II. C.I. menedilmek (DS. C. söylenti. irdelemeyh. Çalmak yerine kullanılan “abartmak.4013). TS.1436).X.3819)”. C. s. “yalancı” yerine “abacı (DS.I. afartmak. C. C. C. kıtır atmak (DS. C. s. C. afsunlamak. s. ötürük (DS. mişmişçi. çalma ve öldürme gibi suç eylemlerinin isimleri dolaylı olarak söylenilir. C.4199)”.IX.222).VIII.4080). uclamak.294 . C.1582).3269).1436). Anadolu ağızlarında “hırsız” yerine “arakçı (DS. tandırlama (DS.IX. yaygan. C. laf atmak (DS. s. C. müzevir” ifadeleri güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır. s. kubuduk (DS. C. C. C. s. dedikoducu yerine “ağzı kara. s.II.VIII.2989). C. s.X.XI.X.

C. kovcu.79 : Çalma. s. C. geveze.I. C. C.163 : Kaçırıcı.kullanılmaktadır. C. bedavadan geçinen. saygısız. C. Bu gibi ifadeler o kişi için güzel bir adlandırma olur. DS.12 : Korkmaz. s. Güzel adlandırmalar toplumdan bağımsız olarak düşünülmemelidir. s. s. DS. s. dolandırıcı. s. Bu ifadenin yerine “nalları dikti” (BAS. s. DS.I.I. DS. çekinmez.I. Örneğin “faiz” ve “rüşvet” için kullanılan güzel adlandırmaların ahlâkî düşünceyle ilgili olmasının sebebi inanca dayanmaktadır. C. 2) Hırsız.I.I.65 : Bir kişi ve bir aile için kötü şeyler söylemek. Ahlâkî değerle ilgili güzel adlandırma örnekleri: abartmak abdestsiz açıkçı ad çekici ad çekmek ağzı açık ağzı kara : Aşırmak. 4) Yalancı. sır tutmaz. Bu ifadeler kullanım yerine göre argo ya da güzel adlandırma olabilirler.I. C. DS. DS. müzevvir.I. Toplumun büyük bir tepkisine sebep olan “öldürme” eylemi için güzel adlandırma yoluna pek fazla başvurulmamış ve bu eylem istenilmeyen kişilerin ölümü ile sonuçlanınca argo ifadelerden yaralanma yoluna gidilmiştir. DS. C. dövüşken. C. Bu grup içerisinde değerlendirilen bazı güzel adlandırmalar diğer gruplarla (korku. DS. kusur) ilgili güzel adlandırmalarla ilişkili görülebilir.I. hastalık.17 : Beleşçi. DS. TS. dedikoducu. s. 5) ftiracı.222 36 .I.118 : Her akşam içki içmeyi âdet ve alışkanlık haline getirmiş olan. kara haber vermekten hoşlanan kimse. s. çalmak.30) ifadesinin kullanılması toplum tarafından daha çok tercih edilir. 2) Kötü.I. s. C. övünen. 3) Kavgacı. s.116 : 1) Ara bozucu. inanç.65 : 1) Boşboğaz.118 ağzı yelli akşamcı aktarma alkaçıcı : Yüksekten atan. Bunun gibi birçok kelime birden fazla gruba dahil edilebilir. s. senli-benli.59 : 1) ftiracı. 2) Yaygaracı. DS. Toplumun büyük bir kesimi tarafından tepkiyle karşılanan birinin ölümü için “Allah’ın rahmetine kavuştu” ifadesi güzel adlandırma olarak kabul görmez ve bu ifadeyi kullanan kişiye de büyük bir tepki gösterilir.

I. s.I. DS. TS.I. C. s.I. C. DS. s. TS. utanç duyulacak şeyleri hiç sıkılmadan yapar olmak.I. adice. s. dalkavuk. s. s.I. mübâlağa etmek. TS. C.II.165 : Gizli dost. oynaş. s. derbeder kadın.112 : Bayağı. C. C. ahlâkı bozulmak. haşarı. yaramaz.I. ayak takımına yakışır tarzda. s.397 : Birinin ırzına geçmek.284 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak. TS.I. s. s.I.168 : Asılsız şeyler uydurup söyleyen.224 : ffetsiz. TS. C. kötü 37 .294 . TS. C.175 : Orospu olmak. C. C.266 besmelesiz bire bin katmak cebine indirmek çakıştırıcı çapkın : Çocuklar hakkında “piç” manasında kullanılan bir sövme.alkışçı : Birinin her yaptığını.117 : Çırılçıplak. şakşakçı.I. DS. serseri.I. s. s. DS. DS. C. alıp kaçmak.I. TS.488 baştan çıkmak (çıkarmak) : Kötü yola sapmak. habersiz götürmek. C. C. DS.I.349 : ( para için ) Hakkı olmadığı halde kendine mal etmek. C.306 : Bir şeyi olduğundan fazla göstermek. flört. TS. s. s.98 allanmak alûfte âmiyâne anadan doğma anasının kızı aparmak : Sarkıntılık etmek. derbeder. s.I. C.559 yola sürüklemek.301 : Temiz olmayan. C. s. s. s. fitneci. TS.445 : Dedikoducu.347 : Çalmak. kimsenin haberi olmadan alıp götürmek. s. s. C. TS.I. DS. C.I. C. C. düşkün kadın. yalancı. kabul eden ve doğru diye herkese kabul ettirmeye çalışan kimse.119 : Bakire olmayan kız. TS. aşırmak. s.I.130 arakçı arayışçı aspak aşırmak aşna fişna atıcı ayağa çıkmak başına çökmek : Hırsız. TS.I.I.134 : Dedikoducu. s. DS. C.I.I. 2) Haylaz. ayartmak. C.III.1045 1) Gelip geçici aşklar peşinden koşan kimse. her söylediğini beğenip öven. DS. yüzsüz olmak. C.253 : Çalmak. TS. C. TS. s.

614 : Halk dalkavukluğu.1768 : Kötü kadın. s. TS.513 Utanmaz. TS. gerçek olmayan.753 : Hile. C.V. C. DS.4495 : Fahişe. C.1716 : Hırsız. s.II. s.705 : Değer ve haysiyetini kaybetmiş.615 : Laf taşıyarak ara açmaya çalışan kimse. TS.1813 : Resmî olarak izin verilmiş fuhuş yeri. C. s.IV. TS.III. sahte.706 : Evlilik dışı ilişki kuran erkek veya kadın.I. itibardan düşmüş.V.1732 3) Evlilik dışı çocuk. C. hiddet veya kötü düşünce ile bakmak. DS. s. DS. çıkma. C. s.609 : çki içmek.I. C. C. gayri meşru. C. C. el açmak eli çakır eli uzun ellenmiş dillenmiş emeksiz ergi eteğine eğri evlilik dışı evraksız genel ev : Dilenmek. s. C. yolunu şaşırma.1494 : (Erkek veya kadın) Evlilik dışı ilişki kurmak. s.çenesi kuvvetli çilesiz dalalet dekolte dem çekmek demagoji dilci dili güllü dost tutmak dost düşkün düzen düzmece : Çok konuşan.I.I.I.IV. piç.I. C.XII. s. TS.1217 : Doğru yoldan sapma.1796 : Meşru olmayan. C.577 : Açık saçık. TS. TS.I. s. C. s. s. s.I. TS.769 : Uydurma. TS.I. işret etmek. s. azma. C. 2) Hizmetçi. söz söylemekten yorulmayan.V. geveze. s.803 : Hırsız.791 eğri bakmak(eğri gözle bakmak) : Kin. şerefsiz (kimse). C. s. ahlâksız (Kimse). C. s. DS. C.989 38 .811 : Kötü şöhretli. C. DS. s. s.876 : Namussuz. s. ikiyüzlü. s. s. TS.822 : 1) Üvey evlat.I. TS. TS. dolap. kerhâne. DS.1492 : Yüze karşı iyi konuşan fakat arkadan kötü olan kimse. s. s. C. TS. DS.I. kanuna uymayan. DS.V.V. TS.I. umumhâne. C. iffetsiz (kadın).I. C.I. C.I. TS. C. s. evlatlık.770 TS. DS. C.

VIII. DS. s.II.VIII. s. s. s. kaçırmak.VIII. s. C. Havâî ilişmek indir kaldır işi pişirmek işlenti işletmek : Arzu ve hevesine uyan. s. s. TS. keyfince hareket eden.1441 kabak çiçeği gibi açılmak : Çekingenlik ve utangaçlıktan sıyrılarak aşırı davranışlarda bulunmak. DS.2564 : Şaka ve birtakım yalanlarla birini kandırmak ve gülünç duruma düşürerek eğlenmek.2705 : Dilenci. DS.VII.VII. s. arı olmayan. DS. s.VIII.II. s. C. C. C. C. boyun eğmek. oynak kadın. TS. DS. C. C. C. piç. C.VI. s. C. leke.VIII.görüşmek güvende handan haram : Gizlice cinsel ilişkide bulunmak.2283 TS.1151 harama uçkur çözmek : Nikâhsız olarak birisiyle cinsi münâsebette bulunmak. s. C. TS.1435 : Faiz. çingene. s. DS.2710 : Utanmaz.VIII. s. C. DS. s.2699 : Yosma.VI. s.2240 : Babası belli olmayan. s.II. zina etmek. C. C. C. s.II.1546 : ftira. TS. hafif mizaçlı. C. birinin adını kötüye çıkarmak. DS. hoppa.2787 : Yaltaklanmak.VII. DS.1187 : Irza geçmek. arsız.1464 kaçamak kara çalmak kara katkılı kaydırmak kaynaşık kazancı kefelâlesi kıdım kılınmak kınalı : Hoş karşılanmayacak bir şeyi ara sıra gizlice yapma.VIII. DS.2637 : 1) Karışık. TS.1471 : Birine iftira etmek. C. DS. C.II.II.2528 : Dedikodu.VIII. DS.II. s. C.2799 : Ahlâksız.2272 : Piç. piç. DS. s. TS.2805 39 . s. 2540 : Aralarında gizlice anlaşmak. DS. s. C. C. 2) Evlilik dışı çocuk. C.VII. DS.VII.2684 : Çalmak. DS. uçarı. C.VIII.2164 : Kötü yola düşen kadın. hileli. s.2719 : Rüşvet.

2008 münasebette bulunmak : Cinsi yaklaşımda bulunmak.III. yakışıksız. C. s. TS. C. beleşçi. s. s. C. TS.III.XII.3058 : Kayıtsız.III.III. s. TS.2070 : çkili. saygısız. C. iffet. s. TS.2054 : Açık saçık. sarhoş.1848 : 1) Hazır yiyici.III.III. C.IX. namusuna zarar gelmek. ara bozan. ahlâk vb.XII. umursamaz. s.VIII. s. yakışıksız. C. C. C. sahte. uygunsuz bir iş yapmak. DS. s. s. C.II. rüşvet alan. saygısız.1770 kucaktan kucağa dolaşmak (gezmek) : (kadın için) Pek çok kimsenin sevgilisi laf atmak lâubali lüpcü mayası bozuk mektep görmemiş mezhebi geniş muhabbet tellalı : Yalan söylemek.3269 : (Kadın için) Fahişe olmak. DS. C.2049 mürtekip müstehcen müzevir müzmehel nâne yemek naylon oğrulamah ortaya düşmek oynadanlıh oynamak : ( para. TS. s. s. DS. TS.2091 : Çalmak.4618 : Kanun dışı cinsel ilişki kurmak. s.1932 : Namus. konularda fazla serbest ve hoşgörülü olan (kimse). C. onlarla düşüp kalkmak. uygunsuz işler yapan. C. DS. bu işi meslek edinmiş kimse. TS.II. DS. DS.IX. s.III. s.3302 mercimeği fırına vermek : Gizlice aşk ilişkisi kurmak. ciddiyetsiz. aykırı. DS. C.III. C. s. s.1946 40 .III. s. rüşvet yiyen. C. C. C. TS.1700 : Rüşvet.1972 : Bir erkeğin bir kadınla buluşmasını sağlayan. TS.2883 olmak. edep veya haya duygularına aykırı. orta malı olmak.3095 : Karaktersiz.IX. C. s. s. pervasız.IX.2180 : kiyüzlülük. TS. C.kirlenmek kirtik : (Kadın için) Irzına geçilmek. C. s.4601 : Yakışıksız bir davranışta bulunmak. kötü yaradılışlı. rüşvetçi.III. C. s.2060 : Söz götürüp getiren. C. soysuz.III. TS. TS.1916 : Kaba. cahil.2083 : Düzme. TS. terbiyesi kıt. sokağa düşmek. TS. kazanç karşılığı olarak ) Kötü. TS. s.III. 2) Rüşvet alan kimse.III.

DS. DS. s. aşağılık.III.IX. saygısızca. karaktersiz.X. C. s. C.3324 : Birinin yaptıklarını. TS.IV. C.IX. s. s. C. aptal. fitne. DS.X. s.X.IX. C. C. s.XII.IX. C.3709 : Kötü soydan gelmiş kimse.IX.3814 : Dedikodu. s. s. s. s.3787 : Boğuşmak. asılsız söz. DS.3327 : Ara bozucu. rüşvet verilmek.3422 perdesi yırtık (sıyrık): Utanmaz.2640 şaşıt şatafatçı şişgin talaşmak tandırlama taşbaşı tava kapağı tensuz : Söz taşıyan. s. DS. TS. DS. s.X. s. C. s. yüzsüz. çaşıt. kibirli.XII. s.2256 : Kendini beğenmiş.IX. s.3329 : Kötü kadın.3677 : Dedikodu.X. 2) Sersem. C.X. C. 2) Yellenmek. C. DS. C.3685 : Evlilik dışı doğan çocuk. s.3839 : kiyüzlü adam. kibirli. C. DS. C.4721 : Onurlu. C. DS.X. DS.3819 : Edepsizce. C. s. C. DS. utanmaz. C.IX. C. soysuz. C. s. DS.X. DS.oynaşmak ozan öğütlemek ökünmek ölçer önlük örünç özü kara para dönmek payalı pek yüzlü : Kadın ve erkek nikahsız yaşamak. s.2289 salmağ seçme sölegen söz sav sümbül sütü bozuk : 1) Gebe kadın çocuğunu düşürmek. C.3354 : Sütü bozuk. sıkılmadan her şeyi konuşan. s.3845 : Kötü (kadın için). C.X.III. C. gaz çıkarmak.3564 : Çok konuşan. DS. TS. DS.3302 : 1) Geveze.IX.X. s.IX. s. DS. yüze gülen. söylediklerini yineleyerek alay etmek.3373 : Rüşvetle iş yapılmak. DS. C. DS. piç.X. DS. C. kavga etmek. arlanmaz. DS.3880 41 . DS. C. kötü soydan gelen (kimse).4640 : 1) Sıkılmaz. s.XII. dırıltı. DS.3751 : Dalkavuk.3305 : Birisini kandırıp bir başkasına karşı kışkırtmak. TS. 3) Dedikodu. DS. s. s. geveze. C.3341 : Rüşvet.4667 : Kötü yolda kadın.2282 2)Utanmadan. s.III.

2975 : Kurnazlık. DS. s. s.X.XI.4022 : Hırsız.X. DS.4290 42 . C. çapkın. DS. çirkin veya zararlı hareketler yapan. s. s.XI. DS. adı kötüye çıkmak.IV. s.IV. C.XI. aldığını geri vermemek. C. s.3892 : Kötü yolda kadın. s. C.4013 : Çeşitli eğlencelere düşkün.XII. kibirlenmek. DS. s. C. s. TS.2989 türküsünü çağırmak : Dalkavukluk yapmak. TS. s. DS. TS.2959 : Cinsel yaklaşmada bulunmak. 2) Beceriksiz. DS. C. s.4129 : Kötü yola düşmüş kadın. s. C.4754 : Kibirli.XI. C.4781 : Çalmak. C.IV.3071 yakınlık göstermek : Cinsel birleşmeye yanaşmak. düzencilik.3946 : Uydurmak. erkek.4066 : Borcunu ödememek. s. C.terkisalat ters ayakkabı tok türetmek uçarı uçkur çözmek uçurgan uçurmak umumhâne ustalık uygunsuz : 1) Terbiyesiz. C. C. s. DS.XII.4043 : Kötü davranışlarda bulunan. C.X. C. s.4129 yakınlık yollu : Cinsel ilişki. yoldan çıkmış.4014 uygunsuz ünlenmek üstüne yatmak vesikalı : Kötü yola sapmış (kadın için). s.4049 : 1) Dile düşmek. 2) Onurlanmak. DS. aşırmak. s. s. C. sefih. DS. burnu büyük. DS.XI. DS. C.XI.XI. C. DS. TS.4077 : Kendisine fuhuş için resmî makamlarca izin verilmiş kadın. s. C. DS. ahlâk sız. terbiyesiz.XI. C. DS.4023 : Genel ev.X.XI.IV.

1. 1. 4. NANÇLA LG L GÜZEL ADLANDIRMALAR Bu gruba giren güzel adlandırmaların bir kısmı ilâhî varlıkların isimleriyle ilgilidir. Bu isimlerin saygı ve hürmet nedeniyle söylenmemesi veya söylenildiğinde inançlarına göre saygı bildiren sözcüklerle birlikte kullanılmaması toplum tarafından hoş karşılanmaz. lahi varlıkların isimleri bazı toplumlarda tabu olarak kabul edilir ve dolaylı bir söylem kullanılır. Bu dolaylı söylem ngilizce’de “Lord” Fransızca’da “Sergneur” ve diğer modern biçimleriyle bulunmaktadır. Bu durum müslümanlarda aynı olmasa da bazı durumlarda ve yerlerde Tanrı’nın isminin söylenmesinden dikkatle kaçınılır. Ayrıca, Tanrı’ nın adını her duyduklarında inançlarını ifade etmek için kendiliğinden birkaç kelime söylerler.31 Türkçe’de Allah’ın isminin doğrudan kullanılması kaçınılan bir durum değildir. Bazen Allah’ın ismiyle birlikte celle ve alâ, celle şânuhû, celle calâlühû şeklinde sözler kullanılır. Bu gibi sözlerin Tanrı veya Allah isimleriyle birlikte kullanılmaması tepkiyle karşılanmaz. Allah ya da Tanrı adı yerine kullanılan bazı sözler güzel adlandırma sayılabilir. “Allah adı yerine, “Rahman”, ”esirgeyici”, ”Rahim”, “bağışlayıcı”, “Reuf”, “şefik”, “merhametli”, “Rab”, “Mevla”, “hüda”, “sahip, efendi”, “Hakteala”, “inkârı mümkün olmayan yüksek varlık”, “Halik-i azam”, “Büyük yaratıcı”, “Cenabı Hak”, “ nkarı mümkün olmayan varlık”, “Halik- i Lemyezel”, “ebedî yaratıcı” gibi güzel adlar kullanılır.”32 Bu grup içerisinde değerlendirilebilecek bir konu da “sara hastalığı” dır. Halk arasındaki bir inanışa göre “cin çarpması” olarak görülen bu hastalığın yerine “ağrı tutmak (DS, C.I, s.111), eser (DS, C.V, s.1780), tutalga (DS, C.X, s.3998), tutalık, uğrak (DS, C.XI, s.4026)” sözcükleri kullanılır. “cin çarpmak” sözcüğü yerine kullanılan “çalınmak (DS, C.III, s.1055), erişmek (DS, C.V, s.1773), erlenmek (DS, C.V, s.1775), uğraklı (DS, C.XII, s.4782), uğramak (DS, C.XI, s.4027)” sözcükleri içerisinde “uğraklı” sözcüğü “sara hastalığı” yerine kullanılan “uğrak” sözcüğü ile ilgili olup cin çarpmak ve sara hastalığını inanç yönünden birbirine bağlamaktadır.
31 32

Ümit Söylemez; agt., s. 32 Işıl nce Özyıldırım; agm., s. 17

43

Cin, peri, hortlak gibi sözcüklerin tabu sayılmasının kaynağında da inanış vardır. nanıştan kaynaklanan bir korkuyla bu gibi kavramların dile getirilmemesi dolayısıyla bu sözcüklerin yerine kullanılan örtülü ifadeleri, korkuyla ilgili güzel adlandırmalar grubuna dahil edebiliriz. Cin, peri gibi varlıkların hayâlî olduğunu düşünen bir insanın bunlara karşı herhangi bir korku duymadan, bunları dolaysız bir biçimde ifade etmesi mümkündür. Halk arasında bazı hayvanların adlarının anılmasının uğursuzluk getireceğine inanılır. Türkçe Sözlükte, “uğursuzluk” sözcüğü “Bazı olaylarda görülen ve insana kötülük getirdiğine inanılan belirti veya bazı nesnelerde var olduğuna inanılan güç, kademsizlik” şeklinde anlamlandırılmıştır.33 Halk arasında ismi anıldığı zaman uğursuzluk getireceğine inanılan “baykuş” ve “yarasa” gibi hayvanların adları yerine pek çok güzel adlandırma kullanılmaktadır. “Yarasa” yerine “akşamcık kuşu, deri kanat, karanlık kuşu, kayış kanat, kelebek, peçeçe, gece kuşu” sözcükleri kullanılmaktadır. Baykuş sözcüğü yerine kullanılan güzel adlandırmalardan bazıları şu şekildedir: “çön kuşu, cönk kuşu, gılınkuş, gonguluk hacı kuşu, hayırlı kuş, hümmatun, hüpbükkuş, ishak, kılın, kuğuruk, kukumav, malkadın, muratçık, ören kuşu, pılavıcık, poğuş, uğu, uğu kuşu, ulukuş, viranguşu, yapalah, devletli” nançla ilgili güzel adlandırmaların bazıları korkuyla da ilgili olabilir. Bu güzel adlandırmalar iki grup içinde de değerlendirilebilir. nanca bağlı olarak oluşmuş güzel adlandırmalar: ahiret uykusu akşamcık kuşu alıcı asık can alıcı : Ölüm. TS, C.I, s.55 : Yarasa. DS, C.I, s.162 : 1) Azrail. 2) Öldürücü, devasız hastalık. DS, C.I, s.215 : 1) Faiz. 2) Çingene. DS, C.I, s.342 : 1) Öldürücü, kahredici. TS, C.I, s.421 2) Azrail. 3) Öldürücü hastalık. DS, C.III, s.854
33

ahireti (öbür dünyayı) boylamak : Ölmek. TS, C.I, s.55

Allah’ın davetine icabet etmek : Ölmek, dünyayı terk etmek. TS, C.I, s.104

Türkçe Sözlük, TDK Yayınları, Ankara 1988, s. 1512

44

çalınmak

: 1) Cin çarpmak. 2) Ölmek üzere olan hastanın dili peltekleşmek. 3) Deli olmak. DS, C.III, s.1055

dağdagezen (dağdaki) : 1) Kurt. 2) Domuz. DS, C.III, s.1324 don değişmek dünyadan göçmek ecel şerbeti içmek erişmek erlenmek erleşikli esürük gara canavar gecekuşu geçinmek gergek bulmak gezer gılınkuş goncolos gökçe hacıkuşu hayırlı kuş hınzır hümmatun hüpbükkuş iblis ili ilişik iliyer ishak karanlıkkuşu : Ölmek. DS, C.IV, s.1559 : Ölmek. TS, C.I, s.748 : Ölmek. TS, C.I, s.776 : Şeytan, cin çarpmak. DS, C.V, s.1773 : Cin çarpmak. DS, C.V, s.1775 : Cin çarpmış. DS, C.V, s.1775 : 1) Cin, peri çarpmış (kimse). 2) Saralı. DS, C.V, s.1787 : Domuz. DS, C.VI, s.1918 : Yarasa. DS, C.VI, s.1958 : Ölmek. DS, C.VI, s.1962 : Ölmek. DS, C.VI, s.2000 : 1) Cin, peri, ölü ruhu v.b. hayâlî şeyler. 2) Geceleri kötü niyetle dolaşan kimse. DS, C.VI, s.2022 : Baykuş. DS, C.VI, s.2042 : Hortlak. DS, C.VI, s.2100 : 1) Melek. 2) Azrail. DS, C.VI, s.2135 : Baykuş. DS, C.VII, s.2248 : Baykuş. DS, C.VII, s.2317 : 1) Domuz. 2) Pis ve katı yürekli, gaddar, hain. TS, C.I, s.1243 : Baykuş. DS, C.VII, s.2450 : Baykuş. DS, C.VII, s.2450 : Şeytan. TS, C.II, s.1324 : Hayâlet, cin, peri. DS, C.VII, s.2522 : Boş inanca göre cin çarpmış kimse. DS, C.VII, s. 2527 : Boş inanca göre cinli, perili, uğursuz yer. DS, C.VII, s.2529 : Baykuş. DS, C.VII, s.2555 : Yarasa. DS, C.VIII, s.2651

45

DS. C. DS.2926 : Domuz. DS.4035 46 . peri.3346 : 1) Dedikodu.3559 : Yarasa. s. s. DS.kayış kanat keçinmek kehten bakan kelebek kesegen kılın korkut kötü hayvan kukumav küpe binmek malkadın mekir nekir moza muratçık obur oğrak : Yarasa. s. C.3261 : 1) nanışa göre cin. DS.VIII. C. C. DS. DS. s. inmeli (kimse).2992 : Büyücülük. s. C. DS. C.2760.X. DS. s.III. C.XII. C. DS. DS. C.XII. DS. cadılık yapmak. s. s. 2) Hortlak. s. şeytan gibi hayâlî yaratıklar. 2) Erkek domuz.3308 2) Çocukları korkutmak için uydurulmuş hayali yaratık. DS. s. s. DS. DS. C.2722 : Yarasa. TS.IX.VIII.X.2726 : 1) Fare. C.IX.3285 : 1) Kurt. C. C.3220 : Hortlak.4590 : Domuz yavrusu. domuz vb. DS. C.3040 : Baykuş. DS.IX. DS. C.4782 : Baykuş. C. 2) Hortlak. s.2201.IX. C. şeytan. C. s.4028 : Baykuş.VIII.IX. C. s.XII. cin.VIII. C. DS.3356 : Peri.IX. umacı.IX.IX.VIII. C. DS.3856 : Cin.3308 ören kuşu öşek sayıp sırsıra teccel uçuk uğraklı uğu uğukuşu ulukuş : Baykuş.4609 2) Nedeni bilinmeyip cinlerin çarptığına inanılan hastalık. C.VIII. DS. s. s. zararlı hayvanlar.3212 : Baykuş. s.IX.2798 : Cin.XI.3269 orak öcü : Cin.2701 : Ölmek. DS.XII. DS. DS. peri çarpması. C.2716 : Domuz. s.VIII.VIII. C.VIII. s.X. C. DS. C. DS.VIII.3113 : 1) Cin. DS.4783 : Baykuş. C. DS. C.IX.XII. s. DS. s. s. s. 2761 : Baykuş.3618 : Şeytan. s. s. s. s.2982 : Baykuş. C. C. s. s. s. C.XI. DS. abartma. s.4781 : Çarpılmış.

“sağır” sözcüğü yerine kullanılan “işitme engelli“ gibi ifadeler güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır.XI. yersiz davranış.1803) anlamlarını karşılamaktadır. KUSURLARI G ZLEMEYE BAĞLI GÜZEL ADLANDIRMALAR Kusur sözcüğü “eksiklik. sakatlıklar. bu eksikliklerini vücudun diğer organlarıyla veya duyularıyla kapattıklarını dile getirmektedirler. C. çömez. Tembel. cimri. açık ağızlı. s. beceriksiz sözcüğü yerine 47 .4105 : Cehennem. noksan. Topal sözcüğü yerine “aksak”. Tembel sözcüğü yerine “yavaşak. C. özür. “kör olmak” yerine “gözü sönmek”. korkak. DS. taksîrât. tedbirsizlik. s. Fakat bu gibi eksiklikleri olan insanlar kendileri için kullanılan “engel“ ve “eksiklik” sözcüklerini kabul etmemekte.XII. geveze gibi sözcükler özellikle toplum içerisinde kullanıldığı zaman insanları rahatsız eder ve onların gücenmesine ve alınmasına sebep olur.XI. 1. DS. hata. s. gevşeklik gösterme. sin. olumsuz.XII. dilsiz) olan kişilere bu eksikliklerini hissettirmemek için güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur.4817 1.viranguşu yağız yer yazıcı yazmak : Baykuş. kabahat. dilsiz yerine “kazak” şeklinde kullanılan ifadeler insanların bu eksikliklerini hissedip üzülmemesi için ortaya çıkmış güzel adlandırmalardır. toplum içinde adının anılması yasaklanan bazı doğal vücut fonksiyonları.” (TS. DS. Bedensel eksiklikleri (kör. C. “topallamak” yerine “bacağını çekmek” ifadesi daha çok tercih edilir.4817 : Büyü yapmak. “sağır ve dilsiz” yerine “ahraz”. C.4121 : Büyücü. abahan. “kör” sözcüğü yerine kullanılan “görme engelli”. DS. Bu grupta bedensel eksiklikler. ihmâl. Bazı durumlarda güzel adlandırma olarak nitelendirdiğimiz sözcüklerin bedensel eksiklikleri olan insanları rahatsız ettiği görülür. topal. suç. 5. sakatlık. C. insanların yapısından kaynaklanan davranışsal bozukluklar gibi konulara ait güzel adlandırmalar yer almaktadır. ayıp. s.”. gevşek davranma.II. sağır. s. beceriksiz.

kaytarmak. DS. DS. C. öğümek. C. TS. TS. s. DS. C. kamaşık. s.40 : Şişman. s. DS. 3) Tembel. kel.“akbakan.40 : 1) Dilsiz. s.58 : Kel. s.XII. iyindirik. korkak sözcüğü yerine “kısmık. s. DS.410 48 .149 : Korkak. C.204 : 1) Sakat. 2) kör. s. C. sık sık gelerek rahatsız eden bir hastalığı olan.213 : Kör. güveleme. s.I. seyrek saçlı baş. hantal vücut. C. ötürmek. 3) illetli. törlemek. sağır ve dilsiz.4407 : Tembel.I. DS.I. s.113 : Aybaşı (kadınlarda). C.133 : Beceriksiz. C. DS. ahmak. geveze. tersi bozuk. 2) Aptal. salak. kıtmır.I.I.187 : Saç çıkmayan baş. Doğal vücut fonksiyonu olan “ kusmak” sözcüğü için de “böhürmek. değgin. “ishal“ sözcüğü yerine “bozgun. s. DS.85 : Gebe. s. DS.4418 : 1) Bunak.23 : 1) Boşboğaz. yakı” gibi sözcükler güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır. s. s. DS. yürek etmek şeklinde güzel adlandırmalar kullanılmaktadır. öğmek.I.I.97 : Kötürüm. istifrağ etmek. s.I. ağın. gözleri görmez. sürgün. geveze sözcüğü yerine “yün ağız. avgın“. s. C. cılız.I. C. 2) Bacakları çarpık. DS. âmâ.409 : 1) Zayıf.I. C. 2) Akılsız. s. C. C. özağrısı. C. abızambak “gibi güzel adlandırmalar kullanılmaktadır. DS. s. saçsız. C. 2) Yalancı. bozguna düşmek.I.I.XII. budala. s. ağzaçık”. 3) Şaşı. şivil.I. C.I. C. uyuşuk. C. Kusurları gizlemek için kullanılan güzel adlandırma örnekleri: abızambak açık ağız ağbaş ağır ayaklı ağır canlı ( kanlı ) ağır gövde ahraz akbakan akgöz alagöz alazlık alîl aklın âmâ anahalı atakçı ayaz aydaş : Saçma sapan. yüklü.I.365 : Kel. miskin. DS. TS. DS.I.141 : Korkak. ahmak. budala. gelişi güzel konuşan. TS.

672 : shal. s. C.I.751 : shal olmak. C.615 : Bilgi ve tecrübesi olamayan.II. s. C. DS.767 : Açgözlü. s. TS. C.II.435 : Suç. geveze.IV.1608 : Çok konuşan. kısa boylu. s. s. s. DS. C. C. TS. C. hasis.V. C. C. kabahat.215 : Topallamak.III.I. evde kalmak. C. DS. s. C.I. beceriksiz. C. s.II.babalanmak babalı bacağını çekmek bağrı geçmek bahîl bellik boğazsak bozalak bozgun bozguna düşmek böhürmek cam göz cebi cürüm çam devirmek çehre züğürdü çömez dedem akıllı dem dirayetsiz diyare durumsuz ebe ecene edep yeri eğşümük : Öfkelenmek.1689 bayrambeyi olmak (beğ olmak.501 : Çok oturan. sinir nöbeti geçiren.I.1660 : Edep ve terbiye bakımından örtülmesi gereken yerler.779 : Kusmuk.I.I.749 : shal. hayız. pot kırmak. DS. DS. C.228 : Kambur. s.215 : Sinirli. TS. C. C.II.728 : Kel. DS.I. bunak. 2) Göz yaşı. TS. TS. iktidarsız.485 : Cimri. s. DS. s.1286 : Sersem. aksayarak yürümek.472 : Bilmeden karşısındakini gücendirecek söz söylemek. günah. s.II. s. DS. C.I. s. TS. TS.V. regl.IV. TS.681 : Fakir. s. s. C. ishal olmak: 49 . TS. DS. s. C. C. DS. âdet.419 : Korkak.1650 : Cüce. ödlek.II. s. C.4453 : Obur. TS. DS. avanak.1398 : 1) Kadınlarda ay başı.456 : Zamanında evlenememek. s. s. yüreksiz.V. tembel. kabiliyetsiz. mide bulantısı. bey olmak) : Midesi bozulmak.I. s. C. s. tamahkâr. zayıf.I. pisboğaz.II. C. C.751 : Kusmak.XII. s. s.I. s. C.484 : Çirkin yüzlü. cahilce ve iş bozucu söz söylemek. TS. s. C. C.I. TS. DS. DS. DS.

VII. DS.II. TS. C. C. TS. TS.I. DS. s. DS.2409 : Yarı deli. TS. DS. s. s. s. s. ihtilam olmak.1020 : 1) Hâmile.1300 : Kekeme.VII. TS. cimri. s. s. C.2070 : ri memeli (kadın).2488 50 .II.VI. Da foyasi medana çıhacah.1298 : Hüküm giymiş olan. suratsız. s.2470 : Şaşı. TS. C. iri.1224 : Eksik. s. C.71 foyası meydana çıkmak : Gizlenen kötülük ortaya çıkmak.2167 2) Vücutlu. s. DS. TS. C.2322 : Basur.1870 anlaşılmak. s.V. DS. s. C.1983 : Uykuda gezen (kimse). C. cüsseli. C. TS. s. DS.VI. s. kötü vasıflı olduğu geçük gelişmek gezgin gızıl göğüslü gövdeli göz buğu gözü sönmek hamamcı olmak hasıl hazan hemoroyit horasan hoylu hüküm giymek hükümlü ılat ılğın ılkış ırşat (irşat) : htiyar.VII. dengesiz ( kimse). DA. bili.VII. C. pinti. C. s.ekşi eli sıkı erişkin firiklemeğ : Hoşa gitmeyen. C.VII. C. cezâ verilmiş olan. asık.II. s. s. C.II.II. s. C. TS.VI. s. s. C. DS. s.1137 : Şişman (kimse). C.2023 : Tembel. normal olmayan (akıl için). C. s.2473 : Çirkin.940 Bahi her şeyi görmiş.2176 : Kör olmak.VI.1963 : Şişmanlamak.821 : htiyar.VI.1039 : Körlük. DS.II. s.VI.VII.2422 : Mahkemece cezalandırılmak. C. C. DS.1772 : Çok şiddetli ishal olmak.II. TS.I. s.VII. DS.1049 : Gusül aptesti alması gerekmek. s.801 : Çok tutumlu. s. maskesi düşmek. C.II. C. somurtkan. o birahi buni. DS. gülmeyen. mahkûm. s. DS. C.V. C.VII. DS. DS.2464 : Korkak. C.2299 : 1) Fakir. DS. gidi çocuh. C. 2) Aç gözlü (kimse).

IX. uyuşuk.2667 : Topal. lafa boğan. hımbıl. şapşal.3217 : Hastalık. s. s. DS. sünepe. s. sakat kalmak. C.1864 : Avanak. C. değersiz. C.1495 : Beceriksiz. s. DS. s. DS. TS.IX.4586 : Beceriksiz.VIII. C. DS. C. C. C.II. s. s.2699 : Kusmak.2709 : 1) Dilsiz. C. TS.1324 : Sünnetsiz erkek. patlak göz.2844 : şe yaramaz. sersem. C.II.2987 : ri ve dışarı fırlamış göz. DS. DS.VIII.2843 : Şaşkın. DS. s. s. s. C. lekeli.II. C.VIII.VIII.3084 . C.3105 : Cimri. C. s. C. uyuşuk.VIII.2709 : Cimri. TS. DS. s. tembel. s. DS.1700 : Çocuksuz aile. lafazan. iz bırakmak. biçimsiz. s.2847 : Kel hastalığı. kadın yaradılışlı adam. s.4617 51 . s. C.XII. C. tembel.1678 : (Kadın için) Ay başı halinde olan. DS.2848 : Kıyafeti kötü olan kimse. TS.II.II. C. DS.IX. C.3114 : Pinti. s.VIII. mıymıntı.XII.VIII.2583 : Geveze. s. eksik. C. elinden bir şey gelmez.2613 : Gebe olmak. DS.II. s.IX. TS. DS. çıkarmak. DS. s. C. s. C. C. C.IX.1759 : Kaba.III.III. s.ibiş kabıklı (kabuklu) kalabalık ağızlı kamaşık karnı olmak kaydur kaytarmak kazak kısmık kıssa kıtıpiyos kıtır atmak kıtır kıtmır kıyafet düşkünü kirli körocak kubat lokma göz mahmıt malyemez mantıcı miskin muhannet nedir kalmak nedirli omzu düşük oya : Alık.VIII. C. s. C. TS. kötü.1675 : Yalan söylemek.VIII. DS. s.2847 : Cimri. TS.s. DS. aptal.VIII. TS. C. DS. aptal (kimse).IX.1993 : Korkak. s.3280 : Dalgacı. DS.3243 : Uyuşuk. cimri. C. C. DS. C.VIII.VIII. s. s.IX.VIII. DS. pinti. DS. s. DS. şişman. C.3243 : Özürlü. s.2710 2) Sünnetsiz adam. tembel.

dırıltı. s. s. C.3908 : 1) Şişman. katlanamayan. 3) Dedikodu.2904 : 1) Bağırsak bozulmak.ozan öğmek öğünsüz ökçesiz özen paçası düşük sıkı sis sislenmek sofra surat düşkünü şaşa şehla tabansız tankuş tat tekdamar tepegöz tığ tombul toplu törlemek tutak tutumsuz tüm : 1) Geveze.X. 3) Tanrı. s.3998 : Müsrif. s.3654 : Çirkin.4747 2) Korkak. 2) Sersem. C. s. şişmanca. C. C.IX. s. etine dolgun.XII.2246 : Cimri.IV. s. s.IX. s.3321 DS. DS.IX.3882 : Parasız pulsuz.IV. DS. C. 2) Deli. 3) Yaramaz (çocuk için).X.2939 : Saf. s. TS. s.X.3842 4) Az konuşan. C. DS. 2) Bir şeye dayanamayan. C.3698 : Kör. cesaretsiz. C. sürgün olmak. DS. s. s.3325 : Kör.4741 : 1) Cılız.X. C.IV.3324 : 1) Korkak. C.X. C. C. DS.4010 52 .2672 : Korkak.XII. s. s.3371 : Giyimine dikkat etmeyen.4698 : Yüz çillenmek.IV.XII.3862 : 1) Sakar (kimse). C.X. 2) şemek (çocuk ya da hayvan için). s.3605 : Yüzdeki çil. DS. s. DS. TS.III.3841. DS. TS. s. DS. C.4621 : Doymak bilmeyen.2712 : Akılsız. 2) Etli. DS. C. DS. C. kavgacı.X. s. C. C. 2) Herkese çatan. 2) Kekeme. TS.XII. s. s.3751 : Az ve hoşa gidecek şekilde şaşı (göz). s.IX. lekelenmek. s. C. DS. s.4737 : 1) Dilsiz. ödlek.XII. DS.XII. TS.IV. pasaklı. DS.X. s.X. bön. C. DS. DS. C.4698 : Kalça.X. C. s. DS. s.3305 : Kusmak. TS.IX. DS. C.2899 : Vücutça dolgun. DS. C. toplu. C. aptal. dolgun. DS. C.3984 : Cimri. C.X. yüreksiz. C. DS. s.

C. ( kadın için). DS. s.4074 : Aybaşı olmak. C.4781 : Aybaşı (kadınlarda). DS. s.XII. korkulu.XI.4076 : Kadın memesi. s.4021 : Korkak. s. DS. DS. s. s. DS.XI. s. DS. C.4127 : ri memeli kadın.4331 53 . C.XI.XI.XI. C.uçgun uçuhlu üst üstü kirlenmek yaka yakalı yolsuz yünağız : Bunak. C. s. DS. C.4291 : Geveze.XI. DS.XI.4127 : Parasız. C.

BÖLÜM 2. Tokat. Bozan – Eskişehir.2. “yazmak” sözcüğünün “büyücülük yapmak” sözcüğünü örtülü bir şekilde ifade etmesine sebep olmuştur. Bazı varlık ve nesneler arasındaki benzerliklerden faydalanılarak. 1. Basit kelimeler bölümünde yer alan kelimeler anlam bakımından daha çok farklı bir anlam verilmiş kelimelerdir. tabiatın canlılığını yitirmesine benzetilmiştir. C. 54 . Hazan sözcüğünde de fakir. 1. (*Eğridir köyleri – Isparta. bu hastalığın yüzde bırakmış olduğu izlerle “çiçek” arasındaki şekilsel benzerliktir. s. *Şavşat – Artvin) (DS. s. bu varlık ve kavramların karşılığı olan kelimeler. farklı bir anlamla isimleri söylenmeyen varlıkların isimleri yerine kullanılabilmektedir. Çiçek hastalığının “çiçek” şeklinde adlandırılmasının sebebi.XII.XI. Alibeyli *Alaşehir – Manisa. (*Antakya – Hatay) DS. GÜZEL ADLANDIRMALARIN YAPISAL ÖZELL KLER 2. C.4074 Yazmak : Büyü yapmak. Güzel adlandırmalar. 1. yoksul olan insanların içinde bulunmuş oldukları durum. Basit kelimeler içerisinde değerlendirebileceğimiz güzel adlandırmalardan bazıları şu şekildedir: Üst : Aybaşı (kadınlarda). Bu güzel adlandırmayla söylenmek istenmeyen “büyü yapmak” sözcüğü dolaylı bir anlatımla “yazmak” şeklinde ortaya çıkmıştır. sonbaharda ağaçlarının yapraklarının dökülmesine. Büyünün bir çeşidi olan “muska yazmak”. BAS T KEL MELER Güzel adlandırmalar içerisinde kök halinde olan kelimeler bu guruba girer. toplumun düşünme gücünün ürünüdür.4817 Büyü yapmak slâm dini tarafından yasaklanmış olduğu için büyü işiyle ilgilenenlere toplum tarafından hoş bakılmamıştır. Kurşunlu – Çankırı.

3269 DLT’de “ogrı” şeklinde ve “hırsız. . faydasız.4610) anlamındaki sözcük. *Bornova – zmir. TS. yörede bilinmeyen veya kullanılmayan “hırsızlık” kelimesinin karşılığı ise güzel adlandırma sayılamaz. Trabzon. hankı anama deyon demiş. s.gızım senin gaç anan va.370 55 . s.XII.ananın adı ne demiş. bir işe yaramayan. C. “çalmak. hırsız. dert. s. s. Zarşat.483 “Uğrı” sözcüğü eğer hırsızlık kelimesi yerine hafifletici bir ifade olarak kullanılıyorsa güzel adlandırmalara dahil edilebilir. C. s. C.I.447 2) Cüzzam.4438 boş : Bilgisiz.biri gocamın anası. . s. Kastamonu.232 baba : 1) Büyük ve onulmaz çıban. kötü itlere kuşlar gibi uçtuk. . U A.232 . Osmaniye – Adana) DS. DS.II.ene. câhil. “Beçkem urup atlaka Uygurdakı tatlaka Ogrı yavvuz ıtlaka Kuşlar kibi uçtımız Atlara beçkem vurarak Uygurdaki Tatlara. C. Oğurlamah. mânâsız. C.” DLT. mirezlile de bole laf ede. rişli – Bayburt * Sarıkamış. Keskin – Eskişehir.Ogru (uğrı): Hırsız. beyhûde. hırsızlık” anlamında kullanılan uğru kelimesi şu dörtlük içerisinde geçmektedir.IX. gizlice almak” (DS. ana : Kaynana.I. demiş. U A. biri kendi anam. TS. C. hastalık (ilenmelerde): Elinde kolunda babalar çıksın. Selim – Kars. Köşker – Kırşehir.XII. Amasya. demiş garı. gayesiz. veba. s. (*Bergama. s. Şabanözü *Polatlı – Ankara.

615 : Hoşa gitmeyen. benim dama tabi bakmamışınızdır.I.842 Beçara nahırçının arvadı bahdı ki heç buna tenezül eleyen yohdu. s. iyisi başga da anam mar bacım mar. s. gülmeyen. bi de olum mar. s. âdet.946 : Erkeğin cinsiyet organı. Ahşam geldi eve. C. s. C. zevc. C. hayız. erim mar.” K A. C. C. regl.I.IX. TS. s. yersiz ve zamansız söylenen söz veya yapılan davranış. 56 .225 dem ekşi düz döl er : 1) Kadınlarda ay başı.II.4482 çünkü.VI. ceza evi.IV.314 var. pasak: sümük (DS. 3) Ahır. s. erkeğe eşlik eden kadın. s. TS. TS.1643 : Piç. s. dörd dene gızım mar. göğüs: meme (TS. NYA. U A. yani.1575 : Koca. TS. asık.IV.dam : 1) Dansta kavalyenin eşi. TS.I.801 : Rakı. somurtkan.1019) gibi kelimeleri de sayabiliriz. DS. DS. ole horman duyuyom ben de. DS. C. C.582 . s. Erine dedi “men sende galmıyacam. 2) Göz yaşı. C. DS.I. s. s. C. yapmam.216 gaf guş : Patavatsızlık. zindan. bi daa danam mar. s. şart eyliyirem.XII. s. s. C.3404).2202 Farklı bir anlam verilerek güzel adlandırma düşüncesiyle kullanılan kelimeler arasında. 2) Hapishâne.II. C. pot.

Demirkapı *SusurlukBalıkesir. Sincan *Divriği.IX.2. 3269 Uygunsuz : Kötü davranışlarda bulunan. C.II. TS. (Yayla *Tefenni-Burdur. s. s. (*Bor-Niğde) DS. s. C. Uygunsuz: Kötü yola sapmış (kadın için). hasis. pisboğaz. Oğrulamak (oğrılamak) : Çalmak. Yenice *Emet-Kütahya.IV.Ordu) DS. C. *Bor –Niğde. (Vona. çel. Türetilmiş güzel adlandırmaları şu şekilde örneklendirebiliriz. pinti.2989 “Uymak” fiilinden türetilmiş “uygun” sözcüğünün olumsuz şekli olarak karşımıza çıkmaktadır. 4049 Kısmık: Harcamaktan hoşlanmayan cimri. *Lüleburgaz-Kırklareli) DS. 57 . yoldan çıkmış. ahlâksız. C. 728 “boğaz” isminden “-sak” yapım ekiyle türetilen “boğazsak” sözcüğü Türkçede “obur. s. Karaözü *Gemerek-Sivas.II. TÜREM Ş KEL MELER Türkçe kelimelerden türeyip dilde farklı bir anlamda kullanılmayan güzel adlandırmaları bu gurup içerisinde değerlendirebiliriz.XI. (Amasya-Gaziantep-Ankara) (oğrulamak). pinti. C. hasis” sözcüklerini karşılayan sıfat olarak kullanılmaktadır. Bu sözcük Anadolu ağızlarında adlaşmış sıfat olarak görülmektedir. 1. pisboğaz” anlamlarından başka bir anlamda kullanılmamaktadır.1672 “Kısmak” fiilinden türetilen bu sözcük halk arasında “cimri. çirkin veya zararlı hareketler yapan terbiyesiz. TS. 2. Boğazsak (boğazlı): Obur. Ordu. s.

Akçalar. Uluşiran* Siran-Gümüşhane. halden anlamayan. Büyüklenmek : Kendini büyük görmek. C.Manisa.I. Anlayış sözcüğü akıl erdirme. yalandan yapılmış. Anlama kabiliyeti az olan. övünerek büyüklük taslamak.I.I. C. C. 2.770) anlamını kazanmıştır. s. TS. C.steci (isteyici): Dilenci. C.770 Uydurmak anlamında da olan “düzmek” fiiline getirilen “–me” fiilden isim yapım ekiyle kelime. Düzmece : Uydurma.iş” fiilden isim yapım eki getirilerek “ anlayış” kelimesi oluşturulmuştur. *Mut ve köyleri.126) manasına gelip bu sözcüğe getirilen “-sız” olumsuzluk bildiren isimden isim yapım ekiyle kelime. TS.XII. TS. C. Erkinis *Yusufeli-Artvin. C. sahte” anlamını kazanıp güzel adlandırma şeklinde karşımıza çıkmıştır. katı .I.2554 . kalın kafalı gabî. “Düzme” ismine getirilen “–ce” isimden isim yapım ekiyle oluşturulan “düzmece” sözcüğü “uydurma. *Fethiye ve köyleri *Milas-Muğla) DS. intikal (TS. s. Anlayışsız : 1. gabî. kalın kafalı. gerçek olmayan.412 “Büyük” ismine getirilen isimden fiil yapım ekiyle oluşturulan “büyüklenmek sözcüğü “böbürlenmek” manasından başka bir manada kullanılmamaktadır. *Ermenek. feraset.126 “ an” ismine getirilen “ – la” isimden fiil yapım ekiyle “anlamak” fiili.126) anlamını kazanmıştır. taklit (TS. sahte. s. s. s.4525 “istemek fiilinden “-ci” fiilden isim yapım ekiyle türetilen isteci ismi “dilenci” anlamından başka bir anlamda kullanılmamaktadır.413 58 .I. bu fiile “.VII. s. gerçek olmayan sahte. DS.çel. s. tabiatı veya bir eserdeki güzelliği anlama ve kavrama.I. uydurulmuş. gerçek olmayan. TS. *Seydişehir-Konya. (*Alaşehir. C. Trabzon ilçe ve köyleri. s. idrak. anlama kabiliyeti az olan. s.I. Hâlden anlamayan. katı (TS. C.

Karayer (karayol) 1. Bozan-Eskişehir.” (Bu hayvanın üzerine bir kimseye ait bir şeyi örtüp. *Erciş-Van. C. 3.Konya). s.çel) DS.Gaziantep. Uzunöksürük : Boğmaca. (Hacıhamzalı *Tarsus. 1. Koyulhisar-Sivas. *Şavşat-Artvin. s. *Alaşehir-Manisa. s. Cehennemin dibi ( lençlerde kullanılır). lafazan. C. çenesi düşük. (*Karaman-Konya) DS. Yünağız: Geveze. eğer hayvan karardıysa bahtının kötü. *Kilis. (Çanakkale) DS.488 Ulukuş : Baykuş.Çayağzı. beyazlaşmışsa iyi olduğuna inanılır). C. B RLEŞ K KEL MELER Güzel adlandırmalar içerisinde büyük bir orana sahip birleşik yapılı güzel adlandırmalar daha çok kalıplaşmış ifadelerle kendini gösterir. Hafik. Amasya. boşboğaz. Yeniköy-Balıkesir.XI. (Beylerli-Denizli. Tokat.2655. Torbalı. Bu grupta olan güzel adlandırmaları şu şekilde örneklendirebiliriz: Bahtabakan : Bukalemun: “Bahta bakan benim talihimi kara gösteriyor.4053 Boğmaca hastalığının en belirgin özelliklerinden biri olan öksürük ve bu öksürüğün uzun bir şekilde nöbetleşe devam etmesi bu kelimelerin birleşik bir yapı oluşturarak boğmaca hastalığını dolaylı bir biçimde ifade etme imkânını bizlere sunmuştur. gömüt. Niğde. s. s.Elazığ) DS. 2. Tavşanlı*.XI. ağzı gevşek sözcükleri yerine kullanılan “yünağız” ifadesi yün ve ağız sözcükleri ile birleşik yapı oluşturmaktadır. * skilip-Çorum.4331.4035 nançla ilgili güzel adlandırmalar içerisinde yer alan bu kelime “ulu” ve “kuş” sözcükleriyle birleşik bir yapı oluşturmuş ve uğursuzluk getireceğine inanılan “baykuş” sözcüğünü dolaylı bir biçimde dile getirmiştir.2. (Honaz-Denizli. 59 . biraz bekledikten sonra açılır.zmir. Sakarya) DS.VIII. Mezar.II. C.XI. Hacıilyas. *Bozdoğan–Aydın. Tepeköy*. Geveze. (*Ağın. C. *Ermenek.

budala. dehşet veren. ara bozucu.173 : 1) Açgözlü. C. s. yabani. tuvalet. herşeyde gözü olan. C. insan içine girmeyen.I. s. *Bor. s. (Gaziantep) 2. C. Domuz.3121 Korkulan bir hayvan veya üzüntü verici bir hastalık adının yerine ad sözcüğüyle birlikte kullanılan yaman sözcüğü birleşik kelime oluşturup dolaylı bir anlatım sağlamaktadır. s.Adıyaman: 1. hırçın.IV. C. uğursuz adam. 4. 2.150 60 . 2) Fesat. korkularını hafifletmeyebilirler. s. (Çankırı) 3. s. DS. (*Pınarbaşı-Kayseri. DS. iğrenç kabul edilen varlık veya nesneyi doğrudan çağrıştırmasıdır. Güzel adlandırmayla ortaya çıkmış bazı birleşik kelimeler şunlardır: abdesthâne ağbaş akbakan akgözlü alabacak alabaş akgözlü . Sık kullanılan güzel adlandırmalar zamanla dolaylı ifade etme özelliğini kaybedip insanların üzüntülerini. hırçın.I. Adının söylemesinde sakınca görülen şeyler için kullanılır. Bir çeşit yara.67 Yaman: Kötü. DS. TS. s. s.I. C. (Dişli * Bolvadin-Afyon) DS. C. ahmak. DS. 3. kötü olan varlık veya nesnenin adının da kötü olmasının sebebi üzücü. “adı” sözcüğündeki “–ı” eki iyelik eki olarak görülmektedir.TS. s. DS. hoş olmayan. Ayı.I. C. C.I. 2) Fesat. fena. C. Bu gibi sözcüklerin doğrudan çağrışım yaptırmasındaki sebep sık kullanılmış olmasıdır. helâ. Derleme sözlüğünde “ adı” sözcüğünün dört farklı anlamı olduğu belirtilmektedir: 1.172 : 1) Karısının başkalarıyla ilgisine göz yuman adam. DS. saçsız.5 : Kel. dönek. : Ayakyolu. kaba. müthiş. Acı anlatan ünlem.I.I. DS.150 : Ahlâksız. küçük çocuk. s.85 : Beceriksiz. Serseri. korkulan. C.I.Niğde) 3. sıkıntılarını. herşeyde gözü olan. korkunç.141 : 1) Açgözlü.65 Hoş karşılanmayan.I.

3098) Bizde en fazla çağrışım uyandıran yönü “kara” kavramını karşılama yönüdür. “Kara” sözcüğü korku ve üzüntü ifade eden sözcükler yerine pek çok güzel adlandırma olayında kullanılmış bir sözcüktür. Onun için “yağız yer” veya “kara yer” güzel adlandırmaları dolaylı olarak ölüm.Kayseri) DS. ecel). s. sin. Çepni. Beyova-Çankırı.VIII. karadam (mezar).230 Akrebin alt kısmında bölüm bölüm bir şişkinliğin olması akrep sözcüğü yerine “ altı boğumlu” şeklinde bir güzel adlandırma kullanılmasına sebep olmuştur. Tavaklı * Ezine. Karadeve (ölüm. Altı boğumlu: Akrep. (Çine. 61 .I. Bununla ilgili bir başka örnek ise akrep sözcüğü yerine kullanılan “ altı boğumlu” ifadesidir. s. kara haber (bir ölüm veya felaket haberi). karayazı (ölüm) vb. Yağız yer: Cehennem. (TS. s. mezar veya cehennem sözcüklerini hatırlatmaktadır. *Reyhanlı ve Amik ovası Türkmenleri-Hatay. (*Bozdoğan.XI. kara toprağa aş olmak (ölmek). (*Ağın-Elazığ) DS. nançla ilgili güzel adlandırmalar içerisinde değerlendirilen “kayış kanat” sözcüğü “ yarasa” nın perde şeklinde olan deri kanadının ortaya çıkarmış olduğu birleşik yapılı güzel adlandırmadır. s. karamübarek (şirpençe. Ayrıca Derleme Sözlüğünde ayrı yazılan farklı tamlama şekillerinden oluşmuş aşağıdaki güzel adlandırmalar da hem anlam hem yapı itibariyle birleşik kelimelere benzemelerinden dolayı bunlara dahil edilebilir. C. esmer” anlamı da bulunur. Yani yağız sözcüğünün bize hatırlattığı ilk kavram “kara”dır. *Pınarbaşı.2701 Güzel adlandırmanın bir özelliği de söylenmek istenmeyen sözcüklerin belirtmiş oldukları varlık veya nesneleri şekilsel özellikleriyle ifade edebilmesidir. *Bünyan. *Gemerek-Sivas. kan çıbanı).Çanakkale) DS. kara yere gitmek (ölmek). C.Aydın.IV. Kayış kanat: Yarasa. C. Yani güzel adlandırmalar içinde birleşik kelimelerin sayısı oldukça fazladır. C.Bu tür örnekler çoğaltılabilir. Akkışla. Tekeler-Aydın.4121 Yağız sözcüğünün anlam alanı içerisinde “siyah at” ve “yiğit” olmakla birlikte “kızılla kara arası renk.

62 . 2) Onurlanmak. Çok görülen bu örneklerden bazıları şu şekildedir: baştan çıkmak (çıkarmak): Kötü yola sapmak. DS. Güzel adlandırmalarda söylenildiğinde olumsuz bir etki yaratacak olan varlık kavram ve durumların karşılığında bu olumsuz etkiyi hafifletebilecek deyimlerin kullanıldığını görüyoruz.I.4192 uçkur çözmek : Cinsel yaklaşmada bulunmak.485) deyimi güzel adlandırma örneğidir. s. C. C. C.4022 büyüklük taslamak : Kendini üstün görmeye çalışmak. TS.4066 yasdıhlı konuşmak : kiyüzlülük etmek. C. DS.XI.2.XI. (*Bor-Niğde) DS. inançlarını.XI s. Yalnızca deyimlerine dayanarak bir toplumun bütün kültürünü inceleyebilir. 1. s. s. s. DS. Güzel adlandırmalar ve deyimler aynı dili konuşan insanların düşünme biçimini. Sözcüklerin yan anlamlarının kullanılması güzel adlandırmaların deyimler şeklinde ortaya çıkmasına sebep olmuştur. ahlâkı bozulmak.413 Bu kalıplaşmış ifade yasak olmayan bir cinsel yaklaşımı belirtmekte. dünya bakışını. C.XI. böbürlenmek. kötü yola sürüklemek. DS. Evlenemeyen kişinin üzücü durumunu doğrudan belirten “evde kalmak” deyimi yerine kullanılan “bağrı geçmek” (DS. Genellikle birden fazla sözcükten oluşan deyimler nadir olarak tek bir sözcükle de karşımıza çıkmaktadır. TS. gelenek ve göreneklerini yansıtır.I.226 başına çökmek şişgün olmah ünlenmek : Birinin ırzına geçmek. kibirlenmek.II. ayartmak. 559 : Kin tutmak.II. 4.4066 : 1. bu konuda önemli bilgiler çıkarabiliriz. C. kelime. s. fakat “haram” ve “uçkur çözmek” ifadeleri birlikte kullanıldığı ve kalıplaştığı için “harama uçkur çözmek” ifadesi “uçkur çözmek” ifadesindeki “yasak olmayan cinsel ilişki” anlamını zamanla ortadan kaldırmaktadır. s. adı kötüye çıkmak. C. kelime grubu veya deyimlerin yerine kullanılabilirler. C.Dile düşmek. Deyim halindeki güzel adlandırmalar. DEY M HAL NDEK GÜZEL ADLANDIRMALAR Kaçınılan söz veya sözcükleri ifade etmede deyimlerden sıkça faydalanırız.

*Pazarcık. C. Foyası meydana çıkmak (Gizlenen kötülük ortaya çıkmak. “Bir durum bir olay. dilenmek yerine “avuç açmak”. *Dörtyol-Hatay) 4. deyimlerini kullanarak olumsuz bir olayı veya kavramı dolaylı bir şekilde ifade edebiliriz. kel göründü” Şeklinde de ifade edebiliriz. Somutlaştırma. (Baklalı. bencil insanları anlatan örtülü ifadedir. anlatımı güç durumların somut kavramlar aracılığıyla örneklendirilerek anlatılmasıdır. s. Türkçenin Gücü.1813) Adı batasıca (adını eller alsın): 1. 93 63 .940) şeklindeki güzel adlandırmayı “takke düştü. Yılan.811) eli sopalı (TS. idrak edebilme yetisi zayıf olan biri için “kalın kafalı” sözü yerine kullanılan “ben derim bayram haftası. C. C. C. (Gaziantep. (Kuzuculuk * Dörtyol-Hatay) 2. o anlar mangal tahtası” ifadesi cümle seviyesinde sayılabilecek örtülü ifadedir. dalkavukluk etmek yerine “el etek öpmek”.II. s. *Andırın. s. *Elbistan. Türkçede yaltaklanmak yerine kullanılan “kuyruk sallamak” (TS. kötü vasıflı olduğu anlaşılmak.I.”34 Deyimlerdeki somutlaştırma eğilimi güzel adlandırmaların ortaya çıkmasına katkıda bulunmuştur. Oğlanlık da denilen ateşli bir çocuk hastalığı. Deyimlerdeki somutlaştırma eğilimiyle ortaya çıkmış bazı güzel adlandırmalar şunlardır: eli uzun (TS.” Sözleri sadece kendini düşünen. maskesi düşmek. s. usanmak. Bilgi Yayın evi.1813) deyimi somutlaştırmayla ortaya çıkmış güzel adlandırma örneklerinden biridir. s. kiyüzlülük etmek yerine “nabza göre şerbet vermek”.I. Güzel adlandırma sayılabilecek deyimlerde somutlaştırmanın önemli rol oynadığı görülmektedir.II. Müzmin yara. C.811) kuyruk sallamak (TS. Akrep.II. TS. 34 Doğan Aksan. “Yağmur olsa kimsenin tarlasına yağmaz” ve “Ne kokar ne bulaşır. bir duygu anlatılırken benzeri bir somut örnek yaratmak üzere onu adeta belli bir olayla sahneye koyma yoluna gidilir. *Göksun-Maraş.Anlama. Kuzuculuk. Eylemlerle kurulmuş deyimler şeklindeki güzel adlandırma örneklerine sıkça rastlarız. Ankara 2001. nefret etmek yerine “yaka silkmek”. s.Adana) 3.

Konya ve köyleri.I.120 sıkılmadan yapar olmak. C. 3) Kavgacı. (*Afşin.349 : Kendini beğenmiş. yüzsüz olmak. *Pazarcık-Maraş) DS. s. dünyayı terk etmek. s.130 bire bin katmak burnu havada : Bir şeyi olduğundan fazla göstermek. utanç duyulacak şeyleri hiç 64 . DS. C. s. s. C.66 Adı batası: Köstebek de denilen çıban. s. TS. s.I. TS. TS. TS.I.22 Somutlaştırma ve benzetme yoluyla söylenmeyecek sözleri söylenebilir hale getirme deyimlerde de güzel adlandırma yoluyla kendini göstermiştir.I. *Göksun ve köyleri. kemik veremi. C.(Gaziantep.402 Allah’ın davetine icabet etmek : Ölmek.118 ahiret uykusu aklını bozmak : Ölüm. s. TS. kara haber vermekten hoşlanan kimse.40 : Küfretmek.I. C.I. C. 5) ftiracı. TS. s. delirmek. s.68 : Çırılçıplak. TS. delirmek. 4) Yalancı.96 : Sara hastalığına yakalanmak.I.55 :Üzerine düştüğü konudan başka bir şey düşünemez olmak. C.68 aklını yitirmek anadan doğma anasının gözü : Delirmek.I. s. s. dedikoducu. mütekebbir. s.I. Kelime. Domuz. C. TS. ağız bozmak.111 : 1) Ara bozucu. TS. C. sıraca. * Karaman. * Andırın. DS. kovcu. hiç bir şey beğenmeyen.I. C. ( Akışla *BünyanKayseri) DS. açıkgöz. TS. C. çıldırmak. C. s.I.I. 4) Yalancı. C. dövüşken.I. ağzına geleni söylemek. s. TS.I.104 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak. C. çıldırmak. s.119 : Kurnaz. Antalya) 5. C.I. mübâlağa etmek. 2) Kötü. s. s. TS. *Elbistan. işini bilir.I. kelime grubu ya da söz karşılığı olarak kullanılan güzel adlandırma şeklindeki deyimlerden bazılarını şu şekilde sıralayabiliriz: ağır hastalık ağız dağıtmak ağrı tutmak ağzı kara : Tehlikeli ( öldürücü ) hastalık.65 Adı batsın (batası): Hoşa gitmeyen kötü olan bir varlığın veya bir nesnenin adı anıldığı zaman söylenilen lânetleme sözü.68 aklını kaçırmak (kaybetmek) : Deli gibi olmak. C. C. DS.I.

cinayet işlemek. s. : Bir kişi veya aile için kötü şeyler söylemek.C. C. ftiracı.I. s. söz söylemekten yorulmayan. TS. böbürlenmek.I. TS. KBAYA. gafasını kesi ali. TS.Muğla) DS.C. s. 2.423 : Adam öldürmek. (*Elmalı-Antalya) DS.I. : 1. müzevvir.424 : Ölmek.413 can vermek cana kıymak canı çıkmak çenesi kuvvetli ad çekici ad çekmek : Ölmek. *Fethiye. s.I. s. s.425 orda canı çıhi. C. C. C. ( ncirköy.I. s.65.büyüklük taslamak : Kendini üstün göstermeye çalışmak. ( ncirköy-*Fethiye-Muğla). Yaygaracı. geveze. TS.I. ruhunu teslim etmek. 65 .110 : Çok konuşan.65.

Güzel adlandırmanın yapıldığı yerleri beş gruba ayırmıştık.83 116 25.02 15 6.05 134 13.81 12 3.72 55 4.42 36 7. genellikle tek kelime halinde olmayan deyimleri dahil etmezsek üç grupta değerlendirebiliriz.74 174 2.88 102 3.87 324 54.93 814 0.96 162 1. ncelediğimiz kelimeler içerisinde bu gruplara dahil olan güzel adlandırmaların oranlarını şematik olarak şu şekildedir: Basit kelimeler Yüzde Adet Türemiş kelimeler Yüzde Adet Birleşik kelimeler Yüzde Adet Yüzde Adet Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar Korku ile ilgili güzel adlandırmalar Hastalıklarla ilgili güzel adlandırmalar Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar nançla ilgili güzel adlandırmalar 7.68 99 10. Yapılarına göre güzel adlandırmaları.28 108 3.24 374 21.65 54 13.85 57 11.44 51 6.05 60 9.35 198 1.36 198 46.56 690 40.28 19 3.08 594 66 .

mezar. “Kusmak” sözcüğü yerine kullanılan “istifrağ etmek” iğrenmeyi hafifletebilecek bir sözcüktür. Alıntı kelimeler güzel adlandırma olarak kullanılabileceği gibi söylenmemesi gereken bir söz de olabilir. 2. sanduka.1848 Arapça bir sözçük olan “ lâubâli” sözcüğü ahlâkî düşünceyle ilgili güzel adlandırma olup “kayıtsız. ârı hastalığı. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ALINTI KEL MELER Güzel adlandırmalar içerisinde alıntı kelimelerin sayısı oldukça fazladır. ciddiyetsiz. sütçe. TS. Güzel adlandırmalar içerisinde var olan alıntı kelimeleri şu şekilde örneklendirebiliriz: Lâhit: Kenarları taş. umursamaz. Toplumun düşüncesine göre. gelincik. anlamı herkesçe bilinen yaygın isimleri kaba ve çirkin.2. TS. ölme” sözcüklerinin kullanılmasından dolayı ortaya çıkan üzüntüyü “irtihâl” sözcüğü hafifletmektedir. Mezar sözcüğü alıntı bir kelime olmasına rağmen olumsuz çağrışımlar uyandıran bir sözcüktür. kayıtsız. Güzel adlandırma amacıyla kullanılan alıntı kelimeler. s. ciddiyetsiz. adı batası. güzel hastalık. pervasız” sözcüklerini dolaylı olarak ifade etmektedir. akarca. saygısız. söylenmesi. üstü tonoz ve kapakla kapatılmış olan mezar. onunla aynı anlamı olan yabancı kelimenin söylenmesi ise ince ve güzel ifade sayılmaktadır. söylenmek istenmeyen Türkçe kelimelerin eşanlamlılarıdır. ince hastalık. pervasız. Lâubâli : “Bana ne” diyerek hiçbir şeyi kendine vazife edinmeyen. kel hastalık. s. tuğla ve harçla örülmüş.III. saygısız. ince ağrı. örken. kabir. “Ölüm.III. Arapça bir sözcük olan “verem” yerine halk arasında “adı bellisiz. güzel ağrı. C. anılması hoş olmayan varlık ve kavramların. öpke avrûu. ayığ” şeklinde güzel adlandırmalar kullanılmaktadır. C. umursamaz. bu sözcükler eşanlamlı olsa bile. 67 .1841 Lâhit sözcüğü mezar sözcüğünün tam olarak eşanlamlısı olmasa bile halk arasında mezar sözcüğü yerine kullanılmaktadır.

Hınzır : Domuz. TS.II. alçak. Ölüm kavramıyla ilgili Arapça birçok kelime güzel adlandırma olarak kullanılmaktadır. C. uygunsuz işler yapan.113 Arapça bir sözcük olan “âmâ” sözcüğü insanların kusurlarını gizlemek için ortaya çıkmış güzel adlandırmadır. dinî açıdan yasak olan “rüşvet” sözcüğünün kullanılmasını hoş karşılamamakta. rüşvet ve rüşvetle ilgili kavramların ifade edilebilmesi için alıntı kelimelerden yararlanmaktadır. endişe ve iğrençliği hafifletmektedir. s. Toplum.I. s. Âmâ : Kör.II.III. C. mert olmayan. Hemoroyit : * Basur.1243 nançla ilgili güzel adlandırmalar içerisinde değerlendirilen “hınzır” sözcüğü aynı zamanda “domuz” sözcüğünün insanlar üzerinde yaratabileceği korku. insaniyetsiz. s. ölü. TS. kazanç karşılığı olarak) Kötü. karaktersiz. mevta olmak.1224 Fransızca bir sözcük olan “hemoroyit” sözcüğü “basur” sözcüğünün kabalığını hafifletmektedir. s. TS. TS. rüşvet alan. TS. C. Mürtekip : (Para. s. Nâmert : Korkak. C. s.III.2081 Farsça bir sözcük olan “nâmert” sözcüğü sıkça kullanılan ahlâkî düşünceyle ilgili güzel adlandırmalardandır. 68 . TS. C. Ölmek yerine kullanılan “ vefat etmek.2068 Sıkça rastladığımız bir sözcük olan “müteveffa” Arapça kökenli bir sözcük olup ölmüş olan insanların yakınlarını daha fazla üzmemek ya da üzüntülerini hafifletmek için kullanılan alıntı bir sözcüktür.III. rahmetli olmak” bu güzel adlandırmalardan bazılarıdır. Müteveffâ : ( nsan için) ölmüş. C.2054 Arapça bir sözcük olan “ mürtekip” sözcüğü ahlâkî düşünce ve inançla ilgili güzel adlandırmalardandır. rüşvetçi. rüşvet yiyen.

2283 Dinen yasaklanan bütün şeyleri ifade eden haram sözcüğü “piç” sözcüğünü karşılamak için toplum tarafından anlam yüklenerek oluşturulmuş güzel adlandırmadır.Haram: Piç. ( ğneciler *Mudurnu – Bolu) DS. s. 69 . Bu güzel adlandırmada söylenmek istenmeyen kelimenin daha genel bir ifade tarzıyla ortaya çıktığını söyleyebiliriz.VII. C.

72 70 11.Kökenlerine göre incelediğimiz güzel adlandırmaları şematik olarak şu şekilde gösterebiliriz: Türkçe Alıntı Yüzde Adet Yüzde Adet Yüzde Adet Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar Korku ile ilgili güzel adlandırmalar Hastalıklarla ilgili güzel adlandırmalar nançla ilgili güzel adlandırmalar 29.17 373 54.05 134 Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar 7.95 103 3.74 174 4.76 441 25.99 59 10.05 60 5 74 9.34 198 55 815 45 667 70 .22 107 6.93 814 6.12 91 13.02 104 4.94 162 7.

Ankara 2002.Türkçe Alıntı Basit kelimeler Yüzde Adet 4. Anlam kaymaları da. Genel olarak anlam olayları dediğimiz sözcüklerdeki bu anlam değişiklikleri.36 131 198 Türemiş kelimeler Yüzde Adet 29. bir benzerlikten yararlanılarak başka bir anlamı verecek şekilde kullanılması esastır. anlam kötüleşmesi ve 2. Sözcüklerin zaman içerisinde kaybettiği ve kazandığı anlamı tespit etmekle 35 Muhittin Bilgin. 1. anlam daralması. GÜZEL ADLANDIRMALARIN ANLAM ÖZELL KLER Bütün dillerde bazı sözcüklerin anlamlarında zamanla değişiklikler meydana gelir. s.87 46.56 250 690 Birleşik kelimeler Yüzde Adet 20. BÖLÜM 3.08 286 594 Yüzde 55 45 Adet 815 447 3. daha önce yansıtmış olduğu kavram alanlarından büyük bir bölümünün farklılaştığı görülür. Kelimelerin anlamının güzel adlandırma esnasında değiştiği.”35 Güzel adlandırma ile oluşan kelimelerin büyük bölümünde.84 13.79 308 19.69 440 16. Bir sözcüğün dar bir anlamdan daha geniş bir anlama geçmesine ise anlam genişlemesi denmektedir. 45-48 71 . gerçek anlamlarından kayarak yeni bir anlam vermek üzere kalıplaşması olayına anlam kayması (anlam değişmesi) adı verilir.52 67 8. Anlamdan Anlatıma Türkçemiz. “Sözcüklerin. 1. Güzel adlandırmalardaki anlam olaylarını belirlemek oldukça güçtür. gerçek anlamlarının dışında. anlam iyileşmesi diye ikiye ayrılır.30 40. Kültür Bakanlığı Yayınları. alıntı kelimelerin dışındaki kelimelerin hemen hepsinde. Çok anlamlı bir sözcüğün tek anlamlı hale gelmesi veya geniş anlamlı bir sözcüğün daha sınırlı bir anlamı kapsar duruma gelmesine anlam daralması denir. Bir sözcük nesnenin bir bölümünü gösterirken zamanla güzel adlandırma amacıyla kullanıldığında yeni bir anlam kazanmış olur. anlam genişlemesi ve anlam kayması gibi isimlerle ifade edilir.

bulaşık yıkamaya yarayan tesisat. Kir.Isparta. ergenlik yaşına gelmiş adam.V. s. C. Hacıilyas *Koyulhisar – Sivas. 3. *Antakya – Hatay. (.3404 72 . işler yapan kimse. 2. tuvalet. s. s. başlı başına bir araştırma konusu olabileceğinden bu bölümde güzel adlandırmalardaki anlam değişikliklerini sınırlı örneklerle gösterebildik. s. el.I. odacılık v. küf. 1. sümük. Tokat – Eskişehir. TS. porselen. insanoğlu. Helâ. *Bor – Niğde) DS. Bu tesisatın bulunduğu yer. 1. Anlam daralmasıyla ortaya çıkmış güzel adlandırmaların sayısı çok olmamakla birlikte bu gruptaki sözcüklerin daha çok bazı anlamlarının zamanla ortadan kalkmasıyla oluştuğunu görmekteyiz. anlam genişlemesi ve anlam kayması” olmak üzere üçe ayırabiliriz. s. (*Iğdır – Kars) DS. yüz. Kum taşı.III.birlikte bu sözcüklerin hangi zaman dilimi içinde toplumun ne kadarı tarafından güzel adlandırma olarak kullanıldığını ortaya çıkarmak.IX. pas. Çamoağa *Divriği. Güzel adlandırmalardaki anlam olaylarını “anlam daralması. hademe. Bazı kelimelerin anlam daralmasıyla ortaya çıkan bir kısım güzel adlandırmalar şunlardır: Lâvabo : 1. Keskin.1270 Pasak : 1) Salya. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ANLAM DARALMASI Anlam daralması bazen çok anlamlı bir sözcüğün bazı anlamlarını kaybetmesi. 3. C.Manisa ve çevresi).II.Koca. ayak yolu.Kastamonu. C. Bu anlam olayının bazen de. Karkıncık *Artova – Tokat. sıcak ve soğuk su musluklarıyla donatılmış. emaye veya saçtan yapılmış. Maksutlu *Şarkışla. 2. 2. *Taşköprü .1764 Hizmetli : Kapıcılık. müstahdem.1849 Er : 1) Erkek. C.842. daha önce bütününü ifade ettiği bir nesnenin zamanla bir bölümünü anlatır duruma gelmesi veya bazı sözcüklerin yan anlamlarından birini yitirmesi ile ortaya çıkarlar. (. TS. *Merzifon – Amasya. güzel adlandırma sayılabilecek sözcüklerin veya ifadelerin bazen daha önceki anlamından sıyrılmasıyla ortaya çıktığı görülmektedir. oda. TS. C. . *Yerköy – Yozgat. kişi.b.Erzurum.

TS. Beceriksiz.II. TS. C. eş. (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) 2. karı. (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) DS. açgözlü. *Düzce – Bolu. C. (Maksutlu *Şarkışla – Sivas) 2. zevc. C. Sözcüklerin anlam genişlemesinde daha önce var olan anlamının ortadan kalkmadığı görülmektedir. 73 . s. 1.274 : Koca.I. (*Eğridir köyleri – Isparta.1983 : Koca. s. *Alayunt – Kütahya. cimri. basit.VI. .I. eş. C. adi. Lazımlık. s. C. C.1157 3. *Akyazı çevresi – Sakarya. C. Hela. Anlam genişlemesiyle oluşmuş güzel adlandırmalardan bazıları şunlardır: Terkisalat Oturak : 1. Güzel adlandırmalardaki anlam daralmasında sözcüğün zamanla karşıladığı nesne veya kavramın bir parçasını karşılar duruma geldiğini görmekteyiz. Bir sözcüğün.1019 : Zevce. Güzel adlandırmalar içerisinde anlam genişlemesiyle ortaya çıkmış sözcüklerin sayısı oldukça azdır.VI. DS. DS.16 : Aşağılık. Terbiyesiz. TS. C. s. Bu olayda bütünün bir barçasını anlatan bazı sözcüklerin zaman içerisinde bütünü ifade edecek bir anlam kazandığını görmekteyiz. Anlam genişlemesi bu yönüyle anlam kaymasından ayrılmaktadır. s. anlam daralmasının aksine bazı sözcüklerin anlamında zaman içerisinde meydana gelen genelleşmeyi ifade eder. *Susurluk – Balıkesir.II.Burdur.I.2085 : Meme. anlam itibariyle bir nesnenin bir bölümünü anlatırken zamanla o nesnenin bütününü anlatır duruma gelmesine anlam genişlemesi denir. alçak. ayakyolu.842 : Şişmanlamak.3892 : 1. uyuşuk. 2. TS. s.X. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ANLAM GEN ŞLEMES Anlam olaylarının bir başka türü olan anlam genişlemesi. DS. s. s.abdal bayağı er gelişmek gişi göğüs harem : Tamahkâr.

.X. (Maksutlu *Şarkışla – Sivas) 2. elleri ve dirsekleriyle beraber kolları yıkama. (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) 2. 36 Bugün “üzmek” fiilinden türetilen “üzgün” sözcüğü hasta (DS. . *Alayunt – Kütahya. *Ladik – Samsun. koparmaya.XI. (Alâaddin *Acıpayam – Denizli) DS. s. Bu anlam olayı içerisinde değerlendirilebilecek bazı güzel adlandırmaların benzetme ya da somutlaştırma yoluyla ortaya çıktığı görülmektedir.III.Burdur. s.IX.4 Terkisalat Oturak : 1. s.Sinop. Bugün Türkiye Türkçesi yazı dilinde yalnız. C. s. bu anlamın yüzyıllar boyunca geçerli olduğu göze çarpmaktadır.Sinop. Namaz gibi ibadetlerden önce. *Düzce – Bolu. s. . Beceriksiz.4086) anlamında 36 Doğan Aksan.I.3892 : 1. . *Merzifon – Amasya…) DS. kesmek. 215 74 . 3. bir tutumu. Helâ. GÜZEL ADLANDIRMALARDA ANLAM KAYMASI Anlam kayması.Kastamonu -Çankırı.XII. *Merzifon – Amasya…) DS. C.3295-3296 Abdest : 1. ayakyolu.4799). 1. TDK Yayınları. “üzülmek” sözcüğü “inme inmek” (DS. bir kelimenin anlamını yitirerek yeni bir kavramı yansıtır hale gelmesi olayıdır. Terbiyesiz. TS. bir nesneyi kırmaya. Anadolu ağızlarında sıkça rastladığımız güzel adlandırmalarda anlam kayması olayı genellikle belirli bir yöreye ait olarak gelişmektedir. C. Her Yönüyle Dil. Ankara 2000. C. Namazın şartlarından biri. *Susurluk – Balıkesir. . C. bu somutlaştırma genelleşince anlam değişmesine yol açmıştır. aşındırmaya benzeterek bir somutlaştırmaya gidilmiş. aktarmalı bir anlamla. s.IX. başın dörtte birini meshetme ve topuklarıyla birlikte ayakları yıkama. insan için kullanılması. üzüntü vermeyi anlatması bu türden bir gelişmenin tanığıdır. gaita. yüzü. C. bir kimseye dert. (*Eğridir köyleri – Isparta. bir insana dert olacak bir davranışı.” kullanılmaktadır. *Ladik – Samsun. C. Dışkı. anlamında görülmekte. *Akyazı çevresi – Sakarya. uyuşuk.3295-3296 3. s. 2. “Türkçedeki üzmek eylemi Köktürk yazıtlarında kırmak. Lazımlık.Kastamonu -Çankırı.

(*Mersin ve köyleri – çel) DS.XII. (. (Aliköy *Çaycuma – Zonguldak) DS. s.III.Bu grupta anlam iyileşmesi ve anlam kötüleşmesi şeklinde anlam değişikliklerine rastlıyoruz. s. C. Güzel adlandırmalarda anlam iyileşmesi olayı söz konusu olamaz.VII. akılsız. (.3692 75 . (Bayburt *Selim – Kars) DS.X.1032 : Uykuda gezen (kimse).Açgözlü (kimse).2322 : Ölmek.VI. s. s.II.4686 : Sidik torbası. (Kars ve köyleri) DS. C. C. TS. C.Yozgat) DS. C. s. Anlam kötüleşmesi olayında ise istenmeyen bir durumu ifade etmek için dolaylı bir anlatım yoluna gidilmiştir. s.1018 : Aklı az. C. Fakir. Anlam kayması yoluyla ortaya çıkmış güzel adlandırma örneklerinden bazılarını şu şekilde sıralayabiliriz: Çadır Gezgin Hazan Göçmek Seyrek Suluk : Kefen.Yozgat) 2. Çünkü anlamı iyi olan bir sözcüğün söylenmesinde her hangi bir sakınca görülmemekte ve güzel adlandırma yoluna gidilmemektedir.2023 : 1.

Tespit ettiğimiz birçok güzel adlandırmayı bu iki grupta değerlendirmek mümkündür. Özellikle “baykuş” sözcüğü için pek çok güzel adlandırma yoluna başvurulduğunu görmekteyiz. çoğu zaman toplumun tepkisinden korkulduğu için söylenmemektedir. Olaylar ve kavramların güzel adlandırma ile ifade edilmesi bireyin dile katmış olduğu bir inceliktir. Hayâlî yaratıklar veya uğursuz kabul edilen bazı hayvanlardan bahsedilirken de güzel adlandırma yoluna başvurulmuştur. Tespit ettiğimiz güzel adlandırmalar içerisinde % 9. Hortlak. varlıkları dile getirme şekillerine yön vermektedir.SONUÇ Batı dillerinde “euphemism” adı verilen güzel adlandırma. söylenmesi dinen sakıncalı görülen veya hurafelerden dolayı ortaya çıkan korku veya çekince sebebiyle söylenmeyen kelimeler yer almaktadır. Korku bazen ahlâkî değerlerle de ilgili olabilir.96’dır. insanlar üzerinde olumsuz çağrışımlar uyandıran ve toplum tarafından adeta yasak konulan söz veya kelimelerin yerine. Güzel adlandırma ile gerçekleşen ifadelerdeki incelik. söz konusu nesne veya durumun edebe ve inanca uygun. olumsuz etkiyi bir nebze ortadan kaldıracak kelimelerle ifade edilmesidir. peri gibi yaratıkların isminin anılmaması korkudan çok inanç kaynaklıdır. Korkuyla ilgili güzel adlandırmalar inançla da yakından ilgilidir. Bu gruptaki birleşik kelimelerin oranı basit ve türemiş kelimelere oranla daha fazladır. Uğursuz kabul edilen hayvanların isimlerinde güzel adlandırmaya gidilmesinin temelinde inanç yatmaktadır. Söylenmemesi gereken söz. Söyleniş amaçları ve söylendikleri ortamlar farklı olmakla beraber argo sözcüklerle güzel adlandırmaları kesin şekilde ayırmak oldukça 76 . Güzel adlandırmaların içerisinde korkuyla ilgili güzel adlandırmaların oranı % 10. toplumsal incelikten kaynaklanmakta ve toplumun bu tutumu bireylerin olayları.05’lik bir orana sahip olan inançla ilgili güzel adlandırmalar bölümünde.

Sözlük kısmında ortaya koyduğumuz güzel adlandırmalar Türkçede çok sayıda güzel adlandırmanın varlığını göstermektedir. kaba olaylar. Bazı hastalıklar (hemoroyitbasur gibi) kaba görülen vücut organlarını hatırlattığı için kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırma grubuna dahil edilebilir. ğrenç. bu tür ifadeler daha çok toplumun düşünme gücünün ürünü olduğu için. rüşvet. Türkçede güzel adlandırma için daha çok yeni kelimeler türetilmiş. hırsızlık) aynı zamanda inançla da ilgilidir. Birçok alıntı kelime ile de birleşik kelime oluşturularak varlık ve olayların söylenmek istenmeyen isimlerinin yerini tutacak şekilde kullanılmıştır. Türkçenin kelime türetme gücü güzel adlandırmalarda da kendini göstermiştir. Bu grup içerisinde bazı kavramlar (zina. Güzel adlandırmalar içinde. Söylenmemesi gereken kelime ile bir başka kelime arasındaki benzerlikler birçok güzel adlandırmanın ortaya çıkmasına sebep olmuştur. çirkin. 77 .güçtür. Hastalıklar içerisinde en fazla “verem” sözcüğü için güzel adlandırma yoluna gidilmiştir. Ahlâkî değerlerle ilgili güzel adlandırmalar görgü kuralları ve toplumsal incelikle yakından ilgilidir. türetilen bu kelimelere yeni anlamlar yüklenmiştir. davranışlar. Kusurları gizlemeye bağlı güzel adlandırmalar içerisinde daha çok bedensel eksiklikler ve bazı doğal vücut fonksiyonları yer almaktadır. nesne veya varlıklar toplumun nezaket anlayışının sonucu güzel adlandırmalarla ifade edilmiştir. Yapılarına göre güzel adlandırmalarda basit kelimelerin sayısı diğerlerine göre (türemiş ve birleşik kelimeler) daha azdır. Argo olan bir sözcük aynı zamanda güzel adlandırma maksadıyla kullanılabilmektedir. Tespit ettiğimiz güzel adlandırmalar Tük toplumunun incelik ve nezaketinin aynasıdır. farklı bir anlam verilmiş kelimelerin oranı oldukça fazladır.

Halil.KAYNAKLAR 1. Ankara 1997 14. Aksan. Yapı Kredi Yayınları. Mehmet Emin. Derleme Sözlüğü. Ankara 1999 7. Hayriye. stanbul 2004 17. Bilgi Yayınevi. Türk Dili Dergisi. Türkçenin Sözvarlığı. Ankara 1997 11. Büyük Argo Sözlüğü. Eren. Baskil ve Ağın Yöresi Ağızları. Bilginer. Ankara 2000 15. Banarlı. Diyarbakır Ağzı. der Internatıonalen Bezıehungen und des Gesundheıtswesens ım Deutschen und Türkıschen. Münir. Zonguldak – Bartın – Karabük lleri Ağızları. Deyişbilim Sempozyumu Bildirileri). Ankara 2002 13. Ankara 2000 3. Besim. Temmuz 2001 16. Türk Argosu Üzerinde ncelemeler. Ercilasun. stanbul 1996 8. Nihad Sâmi. Anlamdan Anlatıma Türkçemiz. TDK Yayınları. Doğan. Doğan. Hulki. Gülensoy. Ankara 1993 12. Aksan. Yüksel. Ersan. Ahmet. DLT Tercümesi. Konya 2002 5. Aktaş. Tuncer. mge Kitap evi. 21. Dil. Hasan. TDK Yayınları. Leyla ve Mecnun Yayınları. Ersoylu. Doğan. 598. Ahmet Bican. Engin Yayınevi. TDK Yayınları. stanbul 2002 6. TDK Yayınları. Ankara 1994 18. Edebî Sanatlar. Yüksel. Aktunç. Ekim 2001 10. Her Yönüyle Dil. Ankara 1988 78 . Kars li Ağızları. “Mezar Taşı YazılarındaGüzel Adlandırma Kullanımı”. TDK Yayınları. Türkçenin Gücü. Keban. Aksan. Kültür Bakanlığı Yayınları. “Batı dillerinde ve Türkçede güzel adlandırmalar”. Bilgin. Muhittin. TDK Yayınları. Kubbealtı Neşriyat. Euphemısmus ın der Alltagssprache und ın den Fachsprachen der Politik. Yazın. Atalay. S. Yüzyıla Girerken Yazında Dil Kullanımları (I. Ersan. TDK Yayınları. Türkçenin Sırları. Pamukkale Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Batı Dilleri ve Edebiyatı Bölümü. Erten. Hacettepe Ünviversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Kütahya Ve Yöresi Ağızları. Buran. Ankara 1996 2. TDK Yayınları. Ankara 2000 4. Ankara 2002 9. Doktora Tezi.

“Harput ağzına has kelimelerin yapı ve anlam özellikleri”. Ankara 2002 20. Yüksek Lisans Tezi. Edebiyat Lügatı.19. Uşak ili Ağızları. 50. TDK Yayınları. Süleyman Fehmi. Berker. Tahir-ül Mevlevî. stanbul 1984 29. Ahat. Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Ümit. stanbul 2002 28. Dünü ve Bugünüyle Harput Sempozyumu. TDK Yayınları. Vardar. Elazığ 2004 26. Dr. Korkmaz. Edebiyat. Mehmet. Türkçe Sözlük. Ankara 1988 27. MEB Yayınları. Ankara 1999 21. Nevşehir ve Yöresi Ağızları. stanbul 1988 79 . Yunus Emre. Ankara 1994 23. S. stanbul 1971 22. Toker Yayınları. Dil Dergisi. as a Reflectıon of Culture on Language. Hengirmen. Özyıldırım. Türkçe Sözlük. Hecettepe Üniviversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Gülsevin. Engin Yayınları. Üstüner. TDK Yayınları. Zeynep. Euphemism. Ali Yıldırım. Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. “ Türkçede örtmece sözcükler üzerine bir araştırma”. Enderun kitap evi. ABC Kitap evi. Ankara 1993 25. Kabaklı. Aralık. Gürer. Hazırlayan: Doç. 1996 24. Elazığ 1998 30. Işıl nce. Ahmet. Söylemez.

I. kötü adam. DS. DS. TS. C. C. s. s. boşboğaz. C.4 : Küçük ya da büyük abdestini yapmak. DS. C. s. C.I.23 “padşaım. DS.5 : Ayakyolu. DS. s.” çocuh dir.SÖZLÜK aba atmak abacı abamak : Kendisini kurtarmak için suçu başkasına yüklemek. DS. DS. TS. C. C. s. DS.I. C.I. C.5 : Korkmaz. cimri. s.12 : Tamahkâr. gelişi güzel konuşan.5 : 1) Çirkin bir kızı veya kötü bir malı kandırma yolu ile birine yamamak. helâ. DS.I. DS. s. s.I. TS.5 : 1) Atıcı. DS. “abı zambah gonuşma. çoh Allah heyirli etsin.23 : Üvey abla.I. C. senli-benli. DS.17 : Utanmaz. C. hayasız. açgözlü.178 abiriz (abrez) ablalık abuk aburgaşık abuş acar acı ağaç acığaz : Abteshâne. s. DS. C. tabii ihtiyacını gidermek.8 abartmak abdal abdallanmak abdest abdest bozmak abdesthâne abdestsiz abırsız abızambak : Aşırmak.6 : Sersem.16 : Dışkı. ayakyolu. C. yalan yanlış söyleyen.I.47 80 . saygısız.I. 3) ftira etmek. s.I. C. C. C. s. s. tuvalet.” K A. C. gaita. s. s.I.I.I. 2) Bir şeyi birisine zorla vermek. s.I. s. DS. DS.22 : Saçma sapan. C. etli. C. 2) Bedavadan yiyip içen.I.I. DS.16 : Dilenmek.4 : Şişman. semiz.I. s. analık.35 : Üvey anne. s. çalmak. s. C. TS. s.I. s. Ben sennen atın ne olduğunu soririm. gördüğü olayı sabredemeyerek söyleyen.I.I.32 : Yalancı. çekinmez.45 : Duyduğu sözü.39 : Zakkum ağacı.

DS.I. 2) Yaygaracı.I.70 : Kadınlar âdet gördükten sonra hamama gidip temizlenmek.70 : Cerahat. DS. C. saçsız. C. s. DS. DS.69 : Akılsız.I. 3) Yılan. C. s. DS. s.I.I. DS. 2) Rakı. s.I. C.I.66 : 1) Ayı. 5) Domuz. 2) Aptal. DS.53 : Ölü evi. C. s.I. C.85 81 .I.65 : Bir kişi ve bir aile için kötü şeyler söylemek.65 : Kusur. TS.68 : Aptal. C. DS. C. 3) Bir çeşit yara. s. s. C. s.54 : Helâ.67 : 1) Müzmin yara. C.81 : Köpek. s.I.58 : 1) Boşboğaz. C. DS.58 : Beleşçi. şaşkın. DS. sivilce ve yanığın içindeki sarı su.I. s.I.I. salak. C. s. 3) Tembel. para. kahpe.59 : (kadın için) Kıyafet ve davranışlarında fazla serbest ve pervasız olmak.acı su acı yer aç çardak açık ağız açıkçı açılıp saçılmak ad çekici ad çekmek addırık adem adı batası adı bellisiz adı kötü adıyaman adını eller alsın : 1) Çıban.I. çalmak.I. DS. s.I. s.65 : Köstebek de denilen çıban. çalmak. 2) Domuz.79 : Kel.I. 4) Akrep. geveze. C.69 : riyarı. s. DS. s. C. C. DS. DS. s. C. DS. C. aşırmak. s.66 : Yengeç. s.I. C. s. sallapati adam.66 afacan afal afalak afalsız afartmak afgan afsunlamak ağ açmak ağaca ağacalık ağbaş : Bir şeyin zehir gibi acı olduğunu anlatmakta kullanılır.I. DS. s. DS. C.I. s. C. DS. hata. DS. C. 2) Oğlanlık da denilen ateşli bir çocuk hastalığı. s. DS. s. DS. C. s. C. sıraca. müzevvir. s. s. bedavadan geçinen.I.I.79 : Bir iş yapana ücretinden başka verilen şey. C.I. beyinsiz. DS.I.69 : Hırsızlık etmek. kemik veremi. C. sersem. C.65 : Verem. DS.71 : Hırsızlık etmek. DS. irin. DS. aşırmak.I.19 : 1) ftiracı.65 : Orospu.I.

ağzına geleni söylemek. ahmak.I.40 : Borcunu geç ödeyen.I.116 : Kaba konuşan. miskin. C. ben aır hasdalandım. s. sır tutmaz. bakıma muhdecin deyo. DS.126 : Balgam. söven. C. s. C. s. C. DS.109 : Tifo hastalığına tutulmak.40 şole oldu bole oldu. C. C.I. C. dövüşken. TS. s. 5) ftiracı. kötü.55 : 1) Dilsiz.4407 : Tembel. DS.111 : 1) Boşboğaz. elinden kolay kolay para çıkmayan. DS.125 : Gübre.I. s. C. C. DS. C.ağı çiçeği ağır ayaklı ağır canlı ( kanlı ) ağır elli ağır gövde ağır hastalık : Zakkum.I. s. s. 2) Kötü. sağır ve dilsiz. DS. s.I. iğrenç söz.I. s. TS. C.I. C. s. DS.I. TS. C. DS.I.79 : Gebe.I. DS.96 : Küfür.95 : Küfretmek. C. s. C.I. DS. C. TS.I. s. DS. dedikoducu. C. fışkı.131 : Ölüm. s.118 : Daima akan yara. C. s. s. TS. s.118 ağzı yelli aharca ahbun ahırak ahıtmak ahiret uykusu ahraz : Yüksekten atan. DS. doğurması yakın.40 : Tehlikeli ( öldürücü ) hastalık. s.133 ahireti (öbür dünyayı) boylamak : Ölmek.97 : Sara hastalığına yakalanmak.I.111 : Tifo.55 82 . yüklü.91 : Şişman. U A. hantal vücut. s. DS.129 : Küçük çocuk çiş etmek.I. s. 4) Yalancı. s. s.I. C. yüklü.XII. 2) Hırsız.I.117 : 1) Ara bozucu. s.I. DS. s. DS. övünen. sövmeyi huy edinmiş. C.I. s. C. kovcu.91 : Yalancı şahitlik yapacak kimseye verilen rüşvet. C. uyuşuk. 3) Kavgacı.I.I. kara haber vermekten hoşlanan kimse. DS.281 ağırlıklı ağız bağı ağız dağıtmak ağız kokusu ağrı tutmak ağrı ağrıya yatmak ağzı açık ağzı dolu ağzı kara : Gebe. DS. DS. 2) Akılsız.I. geveze. ağız bozmak. C. C.I. s. DS.

duygusuyla hareket eden. 3) Daima akan çıban.141 : 1) Leylek. s. DS.144 : Korkak. DS.155 :Üzerine düştüğü konudan başka bir şey düşünemez olmak.I. s. kaba adam.137 : radesiz. s.149 : 1) Açgözlü. s. C.22 : Delilik. “geldim mi senin boynunu. C. C.I. maymun iştahlı. budala. C.I. Yoh yapamazsan” diyir.I. dönek. çok bilmiş. TS. s. DS.I. sebatsız. C. DS.150 : Bilgiç. s. s. delirmek. DS.4410 : 1) Sinsice hareket eden insan veya hayvan. kelleni kesecem” diyir.150 : Çokbilmiş kadın. C. s. C. fistül. dönek. s. cinnet. 2 Beyaz kartal. C. DS. s. C. C. s. 2) Fesat. DS.I.XII. s. K A. s. herşeyde gözü olan. s.I. C. sıraca. DS.65 : Lazımlık. s.150 : Sidik.I.68 83 .68 aklını kaçırmak (kaybetmek) : Deli gibi olmak.I. 5) Bel soğukluğu. TS. C. DS.139 : 1) Kemik veremi. cüzzam.I. s. C. hırçın. 2) Bünyece zayıf. DS.151 : şemek.I.I. oturak. hastalıklı kimse.59 “Eğer bu üş dene sözümü yaparsan sen benim ailemsin. s. s. s.I. ikiyüzlü. s. tembel kimse.139 : Beceriksiz. C. DS. TS.aile : Zevce.164 : Çabuk meyleden.I. DS. delirmek. s. eş. TS.150 : Kararsız. C. ahmak. C.I.I. DS.I. 2) Bulaşıcı beyin hastalığı (hayvanlarda). budala.139 akarcalı akbakan akca hacı akgöz akgözlü akıd akıdık akıl gülü akıl hastalığı akıldak akılgan akıtmak akkaya bülbülü aklını bozmak : 1) Başkasının malına zarar veren kimse. 2) Ağırkanlı. çıldırmak. DS. C. s. C.190 ak ana akyavaş akak akar akıllı akarca : Üvey ana. sebatsız. DS.I.I.154 : Muaşeret adabını bilmeyen. TAÜ . 4) Deri veremi. C. C. DS.

yani ahsakgalları toplar. uğursuz adam. TS.68 havız başında oturursun. 2) Sara hastalığı. C. C. TS. ah ellerin suya batırırsın. DS. ara bozucu. s.I. nirde gozel gorsen ahlın yitirirsin.I.285 aksi akşamcı akşamcık kuşu akşamdan kalma aktarma al basma : 1) Huysuz.76 : Her akşam içki içmeyi âdet ve alışkanlık haline getirmiş olan. s. DS. s. alık alık. sarhoşluğu ve mahmurluğu devam eden.159 : Köy ihtiyarı. C.79 : Yarasa. C. C.I. s.207 ala ağız ala ala bakmak alabacak alabaş alabula alaca alacalık : Ara bozucu. şüpheli adam veya iş.I.177 84 . s. C. muhâlif. C. s. TS. muannid. s. uğursuz.I.I. DS.171 : Ahlâksız.I. DS. geveze. DS. muhtar. C. fenâ. çıldırmak.175 : 1) Döneklik. s. babama elçi gönder. s.I. sersem. dönek. ikiyüzlülük. s. TS. 2) Kötü.174 : Hapishâne.I. C.aklını yitirmek : Delirmek. dönek.I. loğusa humması. 3) Ters. 3) Sonradan görmelerdeki gurur.I. hırçın.I. menhûs. boşboğaz. K A. bin gidelim Benli Dülber. s. s. kargaşalık. DS.172 : 1) Karısının başkalarıyla ilgisine göz yuman adam.I. C.I. s.” Babası elçileri yani ahsakgalları toplar. DS. 2) Ahmak.162 : Geceki sarhoşluktan henüz kurtulmamış. DS. C. şımarıklık.I. TS. NYA.173 : kiyüzlü. C.78 : Çalma. köy ihtiyar heyetinin başı.181 akmık ak sakal : Atmık.163 : 1) Loğusa kadınlarda görülen bir hastalık. bön bön bakmak. s.I. giderler gızın babasının evine. aptal. C. s.170 : Aptal. kibir. s. sperma. C. DS. DS. iki taraflı. giderler gızın babasının evine. DS. C. zıt. 2) Bozgun.75 Gız diyer ki “madem ki alacahsın. s. inatçı. C. s. ikiyüzlü. titiz.

C.I. palavracı. TS.97 : Kaçırıcı. C.211 : Rüşvet. TS. DS. tabiatı bozuk. s.215 : Öldürücü hastalığa yakalanmak. C. DS. s. C. C. C.I. C. ayak ve yüzün kızarıp şişmesiyle meydana gelen hastalık. DS. C.206 alazlık albaba albız alcıkarı alçak alduruk alemşat aleste algı algın algıncılık alguncu alıcı alıcısı tutmak alık alınmış alîl alkaçıcı alkın : Saç çıkmayan baş. 2) kör.214 : 1) Azrail.210 : Ara bozucu.I.208 : Aşağılık kimse. s. DS. C. s. s.88 : Kendini beğenmiş.I. DS. s. C. 2) Öldürücü. inme inmiş.212 : 1) Aklı alınmış. C.I. s. C. DS. 2) Açıkgöz. dolandırıcı.I. kızartılar. su yolu. DS. 2) El. kibirli. s.I. C.190 : Çalmak. ikiyüzlü.191 : Yaygaracı.I. DS.217 : Felçli. DS. DS.204 : 1) Yüzde ve vücutta çıkan çıbanlar. s. C. aşırmak. ahlâkı kötü. s. sık sık gelerek rahatsız eden bir hastalığı olan. s.I. DS. dönek. C. DS. C. s. soysuz. DS. 3) illetli. s.216 : Sözünde durmayan.I. DS. s. piç.alakırık alaklamak alakuş alaylı alazlama : 1) Kanun dışı evlilikten doğan çocuk. DS.4415 : Lağım temizleyici. devasız hastalık. s. s. yalancı.I. s.XII. gözleri görmez.I. s. işini bilir.I.191 : Bilgiç kadın. ganimet. s. s.208 : Şirret. s.211 : Yalancı.207 : Şeytan. C. DS. meczup.222 : Kötürüm. DS. C.I. s.I. C. C. s. yılancık.I. DS.213 85 . s. C. C. C.94 2) Lağım.I.I. DS. DS.I. C.I. C.I. edepsiz kadın.I.204 : Beddua. nâmert. ama.I. TS. DS. s. DS.214 : Hırsızlık. kel.I.220 : 1) Sakat.

ikisinin de gözi ama böle gezilermiş. şakşakçı. kendi halinde (kimse). s. s.I. s.I. dalkavuk.117 : Ahlâk dışıcılık. adice. Allah’ın Evi’ni tavaf ettıhtan sora gettıh Medine’ye.TS. DS. NYA. s.225 : Yüzde yüz faizle.I.98 allah emri Allah’ ın Evi : Deprem. DS. zelzele. s. s. TS. cana kıyıcı. her söylediğini beğenip öven.224 : Mayıs böceği. TS. DS. s.I.I.113 Bir gün bi karı koca.I.1466 Tam Bayrama on gün kalır kalmaz ihrama girdıh.117 : Ahlâka aykırı. C. işe yaramaz. düşkün kadın. zalim. s. TS.230 : Uğursuz adam.107 Allah’ın davetine icabet etmek : Ölmek.I. TS. s. DS.135 amansız : 1) Aman vermez.II.232 : ffetsiz. C. s.235 : Kör.I. C. DS.I. Ordaki ziyaretleri. ayak takımına yakışır tarzda.I.I. C. gelin böceği. s.I. DA. budala. s. s.I. C. hiç acımayan. s. öldürücü.228 : Akrep.117 86 . s. C. DS. TS. dünyayı terk etmek. C. C. s.I. C. TS. TS. s. saf.223 : Kâbe.81 O herif öyle deyinci herif geri dönmüş.I. s. DS. TS.237 âmiyâne amoral amoralizm : Bayağı.112 : Hırsız. C. beyazlar geydıh.105 : Sarkıntılık etmek. DA.I. kabul eden ve doğru diye herkese kabul ettirmeye çalışan kimse.alkışçı : Birinin her yaptığını. C. s. C. s. s. C.114 2) Halden anlamaz. C.104 allahlık allanmak allı pullu alnı alnına altıboğumlu altı parmak alûfte alvurcu âmâ : Elinden hiç bir iş gelmez. TS. C. “garı” demiş “yolda ben bi ama buldum bahar kor” demiş.I. DS. C. ahlâk dışı. C. C.

C.119 : Çırılçıplak gezmek. babam geldı ahşam o gadar yorulmuşum. C. s.126 87 .259 Efendime söyliyem. kahpe.XII.I. K A. .232 . Yedi gün yedi gece ac susuz yatarsın. orospu. yuhusuz galmışım. biri kendi anam.I. miskin. KBAYA. TS. Ele bi dağı yedi bu andırlar. . C. Hep siçenner yiyer tahılımi. Çır çıplah. Bah bah elbisem de heç. “Onun üçün ne aşım var. .I. TS. s.I. iğrenç.I.ana : Kaynana. TS. s.123 : Halden anlamayan. elbisen toplar. katı.249 : 1) Ana yerini tutan kadın .253 : Pis. s.228 anaforcu anahalı anakız analık : Yolsuz kazanç peşinde koşan kimse. s. C.261 : Sümüklü. tembel.227 andız andil andropoz anlayışsız : 1) ffetsiz kadın. Dedi ki “gedersin şindi sen gamiren.I. C. TS. s.4418 : Öksüz.gızım senin gaç anan va. DS.120 : Aybaşı (kadınlarda).I.I.121 tabi analığım onun teyzası. C. s.I. mirezlile de bole laf ede. s. DS. s. geder ambarrıyı alurum.120 : Bakire olmayan kız. uğursuz. çirkin. utanmaz arsız. s. s. 3) Genel ev. demiş.ananın adı ne demiş. DS. Ana etinde geziyerim. demiş garı. dışarı tökersin.” Dedi ki “ben sana bi şey ögredürüm. DS. C.I. kötü. anadan nemli. s. hantal. s. U A.261 : Erkeklerdeki yaş dönümü. C. slamlardan gorhiyerim ”Ben yemın etdim ki kimseye demam.I.249 anasının gözü anasının kızı andır : Kurnaz. s. DS. C. C. açıkgöz. ne etmegim var.ene. C. C. K A. s. hankı anama deyon demiş. TS.106 2) Kaynana. DS. üvey ana. TS. U A. işini bilir. DS.232 anadan doğma ana etinde gezmek : Çırılçıplak. s.I. 2) Terbiyesiz. s.biri gocamın anası. s. C.

282 : Apteshâne. C.I. C.130 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak. aptesâne. DS.128 : Rakı ve benzeri alkollü içkiler. s. DS.280 : Birdenbire ölmek.132 aralık iyisi arap işi arayışçı arbede arıkçı arıkıran arınak arka olmak arkadaş : Ölmeden önce. s. Bunnar hırhızdılar.I. gayrimeşru çocuk.284 Bu da çoh gezir. C. DS. s.I. C. DS.272 apsâne : Helâ. s. TS. s. C. helâ.294 . C. s. s.317 : Yıkanma yeri.ansız ansızına uğramak antika anzarot apana aparmak : Piç. TS. acayip.297 : Katır. TS. C. ölüm iyisi. s. DS. eş. C.I. DS.I. TS. C.280 : Garip. s. C.295 : Hırsız. s.142 : Karı. C.I. DS. arka kapıdan çıkmak : (Hastahane için) Ölmek. DS.I. geçici olarak iyileşen hasta. s. DS. DS. C. C.325 aralarından kara kedi geçmek : Herhangi bir sebeple birbirine gücenmek. DS.I.320 : Koruyucu.I.I. C. C.I. s. s. s.317 : Geveze. s.I.TS. grip. habersiz götürmek. C. s. s.” K A.I. s.290 sıkılmadan yapar olmak.I. yüzsüz olmak. aşırmak. gelir padişaha şikat eliyir ki “munnar menim devemi aparıplar. DS. gürültücü. TS. bahır ki bulabilmedi. DS. DS. gusülhâne. s. s. C. s. TS.I.I. s. her zaman rastlanamayacak kadar tuhaf. C.I. utanç duyulacak şeyleri hiç an damarı yırtılmak : Namus ve iffetini kaybetmek. alıp kaçmak. C.I.I.134 : Çalmak.142 88 . DS.I.I.293 : Ara bozan.I. s.I. aşırmak. DS.301 : Gürültülü kavga. DS. s. C.299 : Dedikoducu. s.258 ara hastalığı ara kedisi arakçı araklamak : Nezle. C. C. kayırıcı olmak. s. C.138 : Hırsız. C. C.I. patırtı.I.283 : Çalmak. münâfık. TS.134 küsmek. destek olmak.

I.340 : 1) Faiz. yalancı. TAÜ .365 : 1) Kayınbaba. DS. C. olduğu gibi görünmeyen kimse. kötü kimse.I.I.176 : Aklını kaybetmek. s. s.334 : Kızlığını gayrimeşru kaybeden kız. DS. C. DS. s.342 : Temiz olmayan.332 : Helâ.375 : Çalmak. DS.364 : 1) Bunak.168 : Arsız. C. s.I. kimsenin haberi olmadan alıp götürmek.I.184 89 .364 : Geveze.I. âdi. DS.I. TS.168 : Su aygırı.I. TS. DS.179 : Meni.I.367 : Bir cilt hastalığı. 2) çki içmek. s.161 : Çalmak. C.I.I. s.I. C. TS. C. TS. s. C. s.334 : Kendini gizleyip rol yapan. C.I. TS. s. s. DS. s. DS. C. C. s.I.367 : Bunamak. C. C. C. ölmek. 2) Yalancı. s.369 : Tartışmak. s.arpacık arsatan artçardak artık artis asar asık aspak aşağı aşırmak aşret aşna fişne at balığı atah getirmek atak atakçı atalık ateş gömleği ateş pare atıcı atık lakırdı atılıp gitmek atışmak atlatmak atmak Atmık Avanta avkırmak avruz avuç açmak : Taze. C.I. ağız kavgası etmek. apteshâne. C.I. TS.365 : 1) Âvâre. s. DS. s.I. C.362 : Gizli dost. C. C.368 : Asılsız şeyler uydurup söyleyen. DS. C. DS.I. utanmaz. döl.347 : Alçak. C.365 : Kızıl hastalığı. C. TS. s. DS. DS. mübâlağacı. aşırmak. oynaş. C. yalancık. aylak. s.I. DS.175 : Yersiz. oturak.I. s. DS. değersiz. s.I.371 : 1) Yalan söylemek. DS. DS.I. 2) Hile. DS.I. işsiz.I. densiz söz. derbeder kadın. C.I.386 : Lazımlık.391 : Dilenmek. DS. yalancı. utanmaz. s. C. 2) Çingene.I. ufak hıyar. DS. s. s. C. s. DS.I.I. C.I. s.369 : Birdenbire bayılmak. s. s. s.165 : Çabukça yüzgöz olup senli benli konuşan kimse.330 : Arsız. C. flört. yardım istemek. s. C. DS. bilmeden tahmin ederek söylemek. s. 2) Üvey baba. C. bayağı.

KBAYA. s. C.426 : Kalleşlik etmek. DS.409 : 1) Zayıf.I. 3) Terbiyesiz. s.I.I. DS. DS.XII. geveze. s.I.XII.XII.398 : Yüklü. DS.407 : 1) Deli. DS. s. TS.ayağ yolu ayağ ayağa çıkmak ayağı ağır ayağı ağırlı ayağı dışarı ayak eskisi ayakçı ayan ayarsız ayaz aydaş ayığ ayipleşmek aymaz ayna tutmak aynacı aynasız ayran ağızlı ayran gönüllü ayvat ayyar baba : Aptesâne. C.200 : Uygunsuz. TS.215 90 . s. C.I. C. TS. C. C. s. s. s. dert. s. s.215 : Sinirli. TS.I.I.I. DS. s. sinir nöbeti geçiren. şaki. C. hastalık (ilenmelerde): Elinde kolunda babalar çıksın.4435 : Boşboğaz.433 : Dolandırıcı. s. DS. DS. C. C.I. s. C.203 : 1) Büyük ve onulmaz çıban. hamile. kötü. DS. hileci.402 : 1) htiyar. C.429 : Maymun iştahlı.422 : Edepsiz. DS. s. ayak yolu. veba. s. s.I. DS.4435 : Helâ. şuursuz. DS.I.I. yaşlı. seyrek saçlı baş. s. cılız. s. koca.4438 babalanmak babalı babalık : Öfkelenmek. TS. C. DS.398 : Rezil.I.408 : Kel. karaktersiz. fahişe. TS. kepaze. s.I. DS.I. C. C. s. C. 5) Aşağılık.398 .397 : Gebe. DS.I.XII. utanmaz. hilebaz.428 : şine hile karıştıran. s. edepsiz.I. C.215 : Üvey baba. 2) Dönek. değişken. C. DS.4431 : Orospu olmak. DS. DS.I.403 : Haydut. C. DS. C.II. C. s. göz boyayıp aldatmağa çalışan. s.447 2) Cüzzam. s. TS. helâ. s. C. C. DS.175 : Rüşvet.I. karaktersiz. C.I. s. DS. C. s.I.I. DS.406 2) Zakkum. s.I. C. 4) Nâmussuz.I. s. C. C. s.189 sabaleyin misafir ayah yoluna geder. C. 2) Bacakları çarpık.410 : Verem. C. 3) Şaşı.417 : Zina yapmak.398 : Bozuk ahlâklı.

kaldıkları yer. C. C. DS.II. TS.496 : Aptes bozmak. C.220 : Hür. eğer hayvan karardıysa bahtının kötü. C. komada olmak. DS.512 : Bayağı.I. C. s. TS.505 : Balgam çıkarmak. DS.II. s.II.I. C. TS. kimsesiz.519 Hediği çok yeyip bayram beyi olmuş. s.213 : Falcı. hafif meşrep kadın. C.241 : Cimri. işi bozulmak.215 bağı bağını koparmak bağrıbütün bağrı geçmek bahar bahîl bahtabakan : Büyü. TS.488 bakım evi bakımcı bakla balaban balıklamak balkırmak balon uçurmak balyemez banal bandırmalı : Bakıma muhtaç. s. s.II. serbest kalmak.393 : Asılsız bir haberi yaymak. gözbağı. adi. s. ilgisini kesmek.4438 : Yaşından büyük davranışları olan çocuklar için söylenir. DS. fakir.219 : Merhametsiz (kimse). C. C. s. s. DS.492 : Beyaz siyah renkli bir yılan.I. C. C.242 : Orospu. aksayarak yürümek. C. yok olmak.530 bayrambeyi olmak (beğ olmak. TS. s.495 : Mayıs böceği. s. s. s. ihtiyar ve sakatların bakıldıkları. s.II. (Bu hayvanın üzerine. DS. C.487 : Cimri.I. TS.II.II. büyücülük.II. s. DS. C.I. s.485 : Zamanında evlenememek.XII.584 bardelhana : Genelev. malını yemeyen. TS. efsun. beyazlaşmışsa iyi olduğuna inanılır DS.II.216 bacası tütmez olmak : Yuvası dağılmak. s.I.I.I. s. C. DS. fakirleşmek. TS. evde kalmak: Alinin kızının bağrı geçti. hasis. DS. C. s.228 : Bukalemun : Bahtabakan benim talihimi kara gösteriyor. s. C.II.II. ishal olmak: 91 . s.II.II. C.bacağını çekmek bacak çekiştirmek bacaksız : Topallamak. C. C. DS. DS. C. bir kimseye ait bir şeyi örtüp. bey olmak) : Midesi bozulmak. s.485 : Gusülhâne. C. DS.II.456 : Ölüm durumunda. C. s. s. DS. DS. biraz bekledikten sonra açılır.

305 baştan çıkmak (çıkarmak) : Kötü yola sapmak.I.bardel [bardal. C. C. s.II. TS. DS. s. s. DS.I. s.II. C. fâhişe. C.II. Kız bu oglani çok begeni. s. s.I. s.284 : Hayvanca. bedeli ödenmeden yapılan.605 . DA.554 : Pezevenk. DS. s. C. C. C. s. C. TS. kötü yolda (kadın). s. bardil]: Orospu.282 : Soysuz. 2) Soytarı. s. içkiye düşkün.I. C. sevimsiz erkek. hiç bir özelliği olmayan. alçak.251 : Kanser hastalığı. s. basit.614 : drarını tutamaz hale gelmek.4450 . DS.II.530 basit basra başbaş başdan çıkgın başıdışarı başına çökmek : Bayağı. C.4453 : Ortadan kaldırmak.I.559 : Birinin ırzına geçmek. C. TS. işini bitirmek.280 : Kısa boylu.I. s. C.554 : Yoldan çıkmış.567 : Borçlarını ödeyemez hale gelmiş ( kimse ). TS. hayvânî.581 : Hamile olmak.274 : 1) Deli.I. Fakat baştan çıhartmasının mümkün olamıyacagına inani. s.XII. s.285 : Çok içki içen. s.II. C. C. C. DS. sperma. s. sıradan. TS. s. C. DS. karı.II. çok hoşuna gidi.4446 : Evli olupta orospuluk yapan kadın.280 : Öldürmek. s. C. ayartmak.I.266 O küçeden de her gün padişahın ogli geçimiş. ahlâkı bozulmak.281 : Bedeli olmayan. TS. adi. s. C.XII. C. maskara.566 : Zevce. C. pespaye. hayvan gibi. C. C. TS. müflis. sütü bozuk. DS.I.559 yola sürüklemek. s. TS.I. TS. C. DS.288 : Meni. TS. C. kötü 92 .II. C.II. s.I. TS. eş. defetmek.I.II.II. DS. s. DS. sarhoş. s. TS. TS. DS. TS. ırzına geçmek. s. s. DS. kaba. C.289 : Kambur.272 : Aşağılık. DS. C.I.XII. s.I.288 : şemek.78 baştankara başyoldaşı batkın bayağı baykara bebek beklemek beberûhî becermek bedelsiz bedmâye behîmî bekrî bel belermek beli açılmak bellik bertaraf etmek : Koma halinde hasta: Ahmet baştan kara yatıyor. s.

faydasız. tecrübeli. C. gayesiz.727 : Obur.II. C. C.728 : Hıyar. s. s. s.II.653 : Başıboş. C. C. DS. s. C.746 : ( kadın ) Kocasını başka bir erkekle aldatmak. mânâsız. DS.I. s.757 : Pezevenk.755 : Kusmak.745 : Gebe. haylaz. DS.306 : Yahudilere verilen ad.777 : Eşek kengeri. makat. C. C. bir işe yaramayan.742 : Bilgisiz.II. banyo.349 : Yaman. mübâlağa etmek.II. C.II. câhil. s. TS. TS.675 : Bir şeyi olduğundan fazla göstermek. C.II. C. TAÜ . DS. s.355 : Boğazı koyu renkli bir çeşit tarla faresi. C.767 : Evlerde yıkanmak için ayrılan yer. DS. s. s.751 : Kötü kadın. DS. DS. s.II. s. C.II. C. s. C.I. s. C. TS. toprağa kavuşmak. DS.25 93 . s. s. C.370 : Zıkkımlanmak. C.II. s. s.II. beyhûde. DS.I. s. DS. salatalık.I.II. C. DS. pisboğaz.I. s. s.671 : Sidik.I.II. DS. TS. s.II. kabadayı. s.II.II. C. s.751 : shal olmak.749 : shal. DS. s. TS. TS.783 bir avuç toprak olmak : Ölmek. C. C. DS. C.II. C.II. s.II. çapkın.768 : Kıç. s.I. TS.I.670 : Kadınların cinsiyet organı. TS.XII. DS. DS.377 : Kel. DS. s. C. DS. DS.317 : Sümüklü böcek. s. tuttuğunu koparan.besmelesiz bezirgân bezzeke bıçkın bıstık bıtık bızık bire bin katmak bitirim boğazı kara boğazsak bostan boş boyanmak boylu boynuzlamak bozalak bozgun bozguna düşmek böcük böcekçi böhürmek bölme buç buğdaycık otu bujma : Çocuklar hakkında “piç” manasında kullanılan bir sövme.4463 . C. külhanbeyi. DS.185 böğürtlen çıkarmak : Kusmak. C.319 : Fare yavrusu.780 : Sümük. C.II. s.

KBAYA. cinayet işlemek. DS. gaita. C. öpüş. C. mağrur. DS.419 olmak. s. TS. ZBK A.421 : Ölüm korkusu.I. s. dumanlı görmek.I. s. C.I. C. öpücük. bu şekile can verdi. TS. helak etmek.421 ölmek. C. TS. C.I. s.I. s.833 TS. DS. TS.278 cana kıymak : Adam öldürmek. C.397 Dokdora gitduk! “Tasiyon olmuş gozun gormez” dedi. C.5 : Boğmaca.417 : Açgözlü. s.II. s.III. ölmek üzere 94 . s. TS.787 : ( Göz için ) yi görmemek.786 : Piç. ihsan. TS. DS. mütekebbir. s. C.402 : Öpme. dumanlı gören.I.I. TS. C. s.I. s. s. C. C. bulanık ( göz ). telef etmek. s. s. bulunan çocuk. TS. s.I. s. TS.I.413 büyüklük taslamak : Kendinî üstün göstermeye çalışmak.401 : Kendini beğenmiş. s. TS. TS. C. C. C. TS. TS. s. s. C. yaşla dolmak. s. hiç bir şey beğenmeyen.I. TS.421 2) Azrail. Şinci bu da bulud gelen goriya.I. s. C.111 bulutlu burmak burnu havada bûse büyük abdest büyük öksürük : yi görmeyen. böbürlenmek. kahredici. s.421 can çekişmek can korkusu can vermek : Ölmek üzere bulunmak. C. C.bulaşma bulduk bulutlanmak : Tezek. s.I. 3) Öldürücü hastalık.I.II.I. C.854 : Öldürmek.403 : Dışkı.424 can borcu (olmak) (ödemek) : Uğruna seve seve vereceği bir “can”ı olmak.I.86 Allah taala bunun duasını gabıl eledi. TS. câize cam göz : Bahşiş.I.II.423 : Ölmek. tamahkâr.421 can alıcı can almak : 1) Öldürücü.423 şu zuvahlarda ingıliya ingıliya can verdi. K A. iğdiş etmek. can (ı) boğazına gelmek : Ölecek hale gelmek.397 : Enemek. ölüm halinde olmak. s. TS. C.

canı çıkmak cansız cansız at carbazan (carbıcı) câriye : Ölmek. s. caka. C. s.433 cebi delik cebîn cebine indirmek ceza evi cinleri tutmak cürüm çadır çakışma çakıştırıcı çalak çalık çalım çalınmak : Züğürt. C. TS. s. C. C. kurum. s. s. DS.I. delirmek. fitneci. s.). C.472 : Kefen.III. ödlek. C.” K A. s. kabahat. TS. TS. eli boş.I. yayılmak (hastalık. DS.I. pot kırmak. DS.I.I. ölü. TS.III. C. TS.III. ruhunu teslim etmek. C. Elimi bele arhasına goydum. s.110 : Canını. s. C. yüreksiz. TS. C. TS. TS. C. hayatını kaybetmiş. TS. gafasını kesi ali.III. s.484 95 .I.860 : 1) Eskiden parayla satılıp alınan hizmetçi kız. kadın. günah. yara hk. Dedim ki “sıhmiyim ki beni vurur. canı olmayan. çalar beni. s. C.III. C.I.445 : Hapishâne. halayık.I. C.I. DS. s.432 : Eli uzun. s.435 : ( para için ) Hakkı olmadığı halde kendine mal etmek. s. diyeler ki cinin de gövdesi sağug olurmiş.425 orda canı çıhi. hırsız. C. TS. s. DS. C. parasız.1045 : Dedikoducu. s.432 : Tabut.III. s. Arhasına goyanda bir bele baş yohari yüzüme bahdi.452 : Çıldırmak. TS.1054 : Gösterişli tavır. cahilce ve iş bozucu söz söylemek. s.1045 : Deli.480 : 1) Cin çarpmak.236 2) Ölmek üzere olan hastanın dili peltekleşmek.I.I.1055 çam devirmek : Bilmeden karşısındakini gücendirecek söz söylemek.I. s. DS. C. eda. Geldi yanıma ki çıhdi. KBAYA.462 : Suç. s. 2) Zevce muameleleri yapılmak üzere alınan esir kız. 3) Deli olmak. C. s. TS.445 : Korkak.III.1049 : Anası babası belli olmayan. odalık.1032 : Üremek. DS. C.

TS.III.488 : Yüznumara. ahlâksız (Kimse).I. s. C.496 sıkılmadan yapar olmak.1276 : Ölüm. s. yokluk. s. TS. C. Allah seni gurtarsın. C. DS.130 ar damarı çatlamak : Utanma hissi kalmamak. C.539 çiğleşmek çilesiz çok bilmiş çödürük çökel çökeşmek çömez çön kuşu cönk kuşu : Olgun bir kimseye yakışmayan.I. derbeder. TS. C.I.1288 : Baykuş. C. DS. haşarı. yakışıksız olmak. ağır ve bulaşıcı bir hastalık. s.I.334 : Sidik. C. s. DS. yüzü gülmez. s.I. DS.501 : Homoseksüel erkek. C. geveze.III. Çiçehden gızılcadan çiçek bozuğu TS.I. s. C.III. C. yüzsüz olmak.1118 : Çok konuşan. C.III. C. yersiz ve kaba davranışlarda bulunmak.III. C.III. s. C. 96 . s. s. s. C.1080 : Asık suratlı. TS. kurnaz. DS. DS.III. DS. C.535 çiğ kaçmak (düşmek) : Yersiz. DS. TS. s. tembel.1282 : Çok oturan. C.1217 : Her hususta haklı çıkmasını bilen kimse. DS. çopur ( kimse ).513 : Yüznumara.1148 : Hayvanları çiftleştirmek EAK.1286 : Baykuş. C. yaramaz. C. s. TS. ukalâ. TS. C. Sesin çıhmaz bacadan. TS. s.I. s. söz söylemekten yorulmayan.1288 K A. s.III.1281 : Cinsi münasebette bulunmak. serseri.276 : Çiçek hastalığından dolayı yüzü bozulmuş.I. s.535 Dedim ucadan.I. utanç duyulacak şeyleri hiç çehre züğürdü çelebi çenesi kuvvetli çeşme çevirmek çiçek : Çirkin yüzlü. s. : rinli kabarcıklar dökerek yüzde izler bırakan ateşli.III.I. s. s.III. DS.540 : Utanmaz.çapkın çarak çatık : 1) Gelip geçici aşklar peşinden koşan kimse. TS. 2) Haylaz. s.

s.I. gömmek. TS. s. s. C. “dav ılfırı” deriz biz.I. C.I. DS. benim dama tabi bakmamışınızdır. C. ceza evi.1402 97 .IV. s. s. cibilliyetsiz. s. yani. C. mezarlık.IV. C. s. TS. yani “ada çayı” dedimiz çay.IV.XII. C.4482 çünkü. “uflar” sarı olmuyo mu? “lele” ye gırmızı derler.çöplenmek çör çöş dağgülü : Kendine menfaat sağlamak. C. ole horman duyuyom ben de. U A. yapmam.IV. avanak. s. DS. DS. bi daa danam mar. s. s.IV. C. namussuz kadın.558 : Şeytan. “çay otu” var. C.I. “dav ılfırı”. yuvarlak yuvarlak gırmızı olur. C. DS.1324 dalalet dam : Doğru yoldan sapma.225 damarı bozuk damarı kırık daşlı köy daylı dedem akıllı def-i hâcet defnetmek defteri dürülmek değgin değiştirme : Soysuz. öldürmek. DS. C.1401 : 1) Raşitizm hastalığı. DS. s. “dağ lelesi” “kekik” vadır.) DS. çıkma. C. 2) Hapishâne. s.III. TS. s. s. arlanmaz. orospu. C. s.600 : (ölüyü) Mezara koymak. zindan.III. erkeğe eşlik eden kadın. azma. s. TS.577 : 1) Dansta kavalyenin eşi. “dağ gülü” vardır. s. U A.IV. 2) Gürbüz ve sağlam bir çocuğun birden bire zayıflayarak tanınmayacak hale gelmesi. 2) Domuz.582 . bunak.296 dağdagezen (dağdaki) : 1) Kurt. C.1325 dağlarda şey var. DS. büyük abdestini yapma.I. DS. C. (Şeytanın değiştirdiğine inanılır.1291 : Hırsız. s.III.I. 3) Ahır. sarı. s.1350 : Utanmaz. TS.III. toprağa vermek. C.1398 : Abdest bozma.1377 : Şeytan. DS. yolunu şaşırma. C. s.601 : Ölmek.1389 : Sersem. C. DS.I. DS.601 : shal. TS.1295 : Gelincik.1350 : Mezar.

C. TS.IV.IV. s.1501 98 . DS. C. TS. TS. vercam derke çocu.IV. yaşameyo. KYA. ölüyo.IV.I. C. ama nasıl ağırlıınnan geldi “çocu ve! çocu ve!” dedi.614 : Halk dalkavukluğu.IV. C.I.1488 : Sarmaşık çiçeği.609 : 1) Kadınlarda aybaşı. bildiğinden şaşmayan. s. çocu enna benna böle yani çeşiTli.IV. s. DS. s. bunu da gördük. çocunu ver. DS. C. kırk gün sona öldü çocuk.IV.1491 : Laf taşıyarak ara açmaya çalışan kimse. s.I. C. dutup o gelene çocu vereversen o zaman deişTiriliyo. C. mafolur. annesi.1473 : natçı. s. regl. TS. gece yarsı gelmişle böle.I. eğerkini bunu işe dip de. DS.1492 : Yüze karşı iyi konuşan fakat arkadan kötü olan kimse. C. s. 2) Göz yaşı.615 : çki içmek.I. dindirdi gitti. C. s.1494 : Ölmek: Her şeyi dünyada bıraktı. veyahuT da değiştirmi gibi olur. DS. çocuK. C. DS. DS.I. DS. s.141 dekolte dem dem çekmek demagoji demlenmek derikanat devletli dışarı çıhmah dışarılık olmak dışarlık dik başlı dikkulak dilberdudağı dilci dili güllü dindirmek : Açık saçık. s.1473 : Sara hastalığı.IV. C.615 : çki içmek. TS. C.IV.annesi gan ter içinde kalır. DS. hayız.1443 : Aptes bozmak. s. çocunu var dedii zaman. C. C.IV.619 : Yarasa. C. yani çocuk deişTirme oldu. işe. hiç yüzü bell olmacak bi çocuk buluyon yanında. ikiyüzlü. çocuk.1434 : Baykuş.1473 : Akıl ve ruh hastalıklarından birine yakalanmak. TS. s. C. s. s. işret etmek. DS.650 : Kurt. deişTirme oluverise. âdet. s. s. ama nasıl gelmişle böle. bobası gılıında gelmiş. kendinî beğenmiş. s. ben de bobası zan (nedip).

denek oynamak. ben esgere gidince. C. DA. allah gali. beceriksiz.1530.IV.I. s. özellikle esrar sarhoşu.1536 : Manda. yanına elle yaTdı mı. C.705 Bu üç sefer herifler kapıyi çali. yeniyo govuladı. s.70 döl döndermek döner dönük döşürücü dudak sarkıtmak dumanlı : Piç. çevik. C. s.I. TAÜ . C.IV. DS. kabiliyetsiz. zayıf. C. s. C. s.IV. herkes bire dombey besledi.1591 : Somurtmak.IV.I. DS. birisi tatli. s. şuraya iniveridik. C. s.I.1520 : Şeker hastalığı. yeniyo. şeker.I. s. : shal. dölyatağı.108 99 . TS. TS. C. DS. DS. C.IV.. DS.253 dombey göle yaTdı mı.IV.1532 : Rahim. C. TS. birisi yemek getirdi.IV. C.1559 : (Erkek veya kadın) Evlilik dışı ilişki kurmak. C.1586 : Dilenci. garşılıklı vuruşduruladı. s. s. öküz vuruşdurmak. DS. s.IV.IV. s. DS. s. s.1584 : Cüzzam hastalığı. uyuşturucu. govuladı.148 don değişmek dost tutmak dost : Ölmek.dirayetsiz diribaş diş ağartmak diyabet diyare dizban (dizman) doğânah dombey : Bilgi ve tecrübesi olamayan.1551 esgiden hemen bole düün oldu mu. s.726 : çki sarhoşu.I. s.681 : Şeytan. C. C. kurnaz. dombey vuruşdurmak. DS. TS. C. TS. C.680. s. De i heralda bunarın dostudur.I.672 : Açıkgöz. buynuzları baTdı mı. s. Birisi kadeyif. TS.1517 : Sırıtmak. s. s. iktidarsız. KYA.706 : Evlilik dışı ilişki kuran erkek veya kadın. DS. DS.1575 : Kusmak EAK : Gusülhâne. U A.

26 : Sara. C. geveze.1660 : Fitne. C. s. C. TS. C. C. sahte. dolap.1627 : Ölmek.749 düş azmak düşkün düz düzen düzmece ebe ecel şerbeti içmek ecene ecevit edep yeri efe efsûn eğleşmek : htilam olmak. DS. s. kısa boylu.IV.IV. C. C. sarası olan. s.1612 : Eşek.769 : Uydurma.776 : Cüce. TS. s. s. DS. urufu şad olsun.1660 : Edep ve terbiye bakımından örtülmesi gereken yerler. DS.XII. gerçek olmayan. TS.1607 : Fakir.1650 : Ölmek. Atatürh irehmetdih dünyadan getmeseydi. C.IV. s. s.748 : Ölmek. s. s. s. C.V.770 : Çok konuşan. s. C.duraksız durucak durumsuz dut dutalga dutargalı dutma düldül dünyadan göçmek dünyadan gitmek : Sebatsız. s. TS. C.I. s.1643 : Hile. s. DS.1680 100 . TS.779 : 1) Kabadayı. TS. C. s.781 2) Çoban köpeği. s.IV. s. DS. C. itibardan düşmüş. şindi bütün düvellere garşı cihangiridi.IV.I. s. C. C. DS. dönek. s.I.753 : Rakı. s.785 : Hizmetçilik yapmak.I.4488 : Uşak. TS. TS. C. TS. DS. DS. DS.I.V. s.IV.IV.I.I.322 dünyaya gözlerini kapamak(yummak) : Ölmek.1611 : Saralı. C. s. aşırı ölçüde içkili. C. C. DS. TAÜ . DS. s. DS.I. K A.I.1638 : Değer ve haysiyetini kaybetmiş. C. C.1667 : Sihir. s. yanaşma.I. DS. büyü.1608 : Çok sarhoş.V.749 dünyaya vedâ etmek : Ölmek.IV. s. C.V. TS. hizmetçi. DS. C.1604 : Sidik: Durucağını dutamaz oldu.V. s. C.

797 : Hoşa gitmeyen. C.yahut vurğuna gelmişsem ganım gatlim ükümete helal olsun. TS. mide bulantısı. s.795 : 1) Yetim çocuk. s. doğruluktan uzak.804 : Dilenmek. DS. DS.1726 : 1) Dedikoducu. C.1704 101 .I. bir bi şey soyğuna gelmişsem.1701 : Ölmek. TS. C.V. TS. s.I. TS. s. gülmeyen.801 : 1) Metres.I. yalan söyleyen. C.803 : Cimrilik.I. güvenilmez. C. yüze gülücü. savuşmak. C. s.V. TS. C. Eger ben ergisem. 2) Pezevenk.I. s. başıboş. TS. 2) Şeytan.791 Dedi ki “pekey” dedi “san doğru söyleduğen eger bi yerden isbat oldusa ki sen ya bi egri adamsın.1691 : Kibirli. K A. s. C. s. s. C. DS. 3) Serseri. DS. C. DS.1692 : Birini bırakıp kaçmak. TS.eğri : Söz ve hareketlerinde doğru ve kararlı olmayan. şımarık. düşman. kapatma. gururlu. piç. C. C.805 : Kertenkele. atlatmak.1702 : 1) Sümüklü böcek. s. TS.V. s. ya bi şeye seni vuracağum.591 : Gaspetmek. DS. DS.V. öksüz. hiddet veya kötü düşünce ile bakmak.I. s. 2) Yanaşma.” Dedim “her ne edürsen et. s.791 eğşümük ekâbir ekdi ekebir [ekemen] ekmek ekşi ekti el çekmek el açmak el bebek gül bebek el darlığı el koymak elöpen elağız elbiz : Kusmuk. TS.V.V. s.228 eğri bakmak (eğri gözle bakmak) : Kin. s. C. C. somurtkan. s.803 : Nazlı. asık. C.V.I.1689 : Kendini beğenmiş kimseler.I. s. 4) ikiyüzlü. yolsuz birleşmelere aracılık eden (kimse). TS. s.I. 2) Başkasının sözüne inanan (kimse). C. C.I. ya bir hırsızluğa geldin.

DS. s. iffetsiz (kadın). C. DS. s. C.1715 eli büyük eli çakır eli sıkı eli sinan eli sopalı eli uzun : Ayı. Sen iki daş isdemişdin.I.1752 : 1) Nezle.elem eli bayraklı eli beratlı : Istırap. C.358 eli yüzü yünmüş elkalem ellenmiş dillenmiş emeksiz emirsultan enâniyet engebe engi engin : Arsız. DS.1713 : Kötü şöhretli. C. DS. DS. s. C. s.833 : Felaket. tasa. s.198 : Beceriksiz.811 : Hırsız. 2) Bademcik iltihabı. C. C. U A. üzüntü.V.810 : 1) Halkın kötü gördüğü ve suç saydığı işlerde çok becerikli (insan).1755 entrika eptespozan : Dalavere.819 : Şirret. s. Men sana üş deve ükü verirem. hile. pinti. TS. kendinî beğenme. TS. DS. hodbinlik.1716 : Çok tutumlu. 4) Felç. DS. bencillik.I.V. s. s. DS. s. TS. 2) Hizmetçi. C.V.I. TS. TS. keder. evlatlık. C. durumu ölüme yakın olan (kimse). s. DS. TS. cimri. K A.841 : Tenya. 2) Genellikle çene altının ve yüzün şişmesiyle beliren hastalık.1732 3) Evlilik dışı çocuk. 2) Ahlâk bakımından düşük kadın. C.4495 : Yeşil soğan.V.821 : Yalancı. gurur. s. s. TS.1764 102 . C. 3) Ağır hasta.1718 : Zorba. kavgacı. s.822 : 1) Üvey evlat. tembel. 3) Sancı.1753 : 1) Diş nezlesi. ağrı. ‘yırtık’ kişi. Eli uzunnuh eleme.V. dert. C. şerit.811 Dördünciye el uzadanda dedi dur. acı. C. s. C.V. C.V.XII. s. C. s. C. DS.I. s. kaygı. C.V.I.I. DS.V. s. s. s.I. s. DS.I. s. C. hilekâr.1715 : Hırsız. TS.V. C.V. egoistlik. edepsiz. piç.1736 : Benlik.

s.V.I.1784 eskilik esma çalgını esneksiz esrük esürük eşgimek eteğine eğri : Kadının ahlâken düşük olması. s. NYA. Erine dedi “men sende galmıyacam. C. C. s. C. s.1791 : Kötü kadın. C.V. bi de olum mar. C. DS.V. s. C. s. C. s.1773 : ki kişi arasında söz geritip götürmek. DS. s. DS. s.er : Koca. müstehcen. DS.V. DS. DS.” K A. s. s.1785 : Ağzı bozuk. DS.V. s. TS. C. C. C.1785 : Sersem.V. DS. DS. 4) Gösterişli. saygısız. s. s. TS. DS. 2) Delilik.1780 : 1) Delişmen.4498 : 1) Cin.1775 : Cin çarpmış.1779 : 1) Sara. DS. C. 3) Saralı olan (kimse). erim mar. C. s. C.1796 103 . 3) Tavuk biti.1780 : Kuduz köpek. C. s.V.1774 : Cin çarpmak.V. cinsiyetle. C. zevc. DS.842 Beçara nahırçının arvadı bahdı ki heç buna tenezül eleyen yohdu.216 ergi erişkin erişmek eriştirmek erkit erlenmek erleşikli erotik esemeli eser eserli esiren eskihasır eski : Fahişe. şehvetle ilgili. DS.V. Ahşam geldi eve. s. C. DS. DS.V.314 var.1772 : Şeytan.1782 : Kulunç hastalığı. C. C.1784 : 1) Kene. DS. edep dışı.V.V.849 : Deli. s. 2) Kenelerin yaptığı bir çeşit koyun. s. s. DS.I. s.1787 : Surat asmak. s. peri çarpmış (kimse).1773 : Vücut organlarından birinin sakatlık ya da noksanlığı. aptal. şart eyliyirem. C.V. DS.1775 : Açık saçık.V. surat asarak küfretmek. dörd dene gızım mar. 2) Sarhoş.V. cin çarpmak.1786 : Sarhoş.1768 : htiyar. C.V. C.V. DS. propilozmos. 2) Saralı. s.XII. keçi ve davar hastalığı. DS. s.V. iyisi başga da anam mar bacım mar.V. C.

s. kötü vasıflı olduğu fütursuz gaban gaf : Umursamaz. TS. TS. DS. gayri meşru. s.887 : Ölümlü. C. TS.V. C. s. s. s. bezip usanmaz. kanuna uymayan. C. C. C. DS.V. DS.V. bili. C.V. TS. s. TS. s.II. s. C. s. eşi. C. C. TS. s. gelip geçici. şerefsiz (kimse).II. DS. aldanmak.II. C.1813 : Satışta aşırı. aldırmaz. gidi çocuh. maskesi düşmek. DS.V.925 : Çok şiddetli ishal olmak. çekinmez.V. kararsız. etine dolgun.1846 : Aksi.1802 : Meşru olmayan. saplantı. s. s. C.934 anlaşılmak.II.I.1870 : Kadınla erkek arasıdaki hissi yakınlık.1816 : Helâ. DS.1853 : Görüş ve düşüncelerini sık sık değiştiren. C.II.895 : Kınkanatlılardan kara benekli.II. s. inatçı olan çocuk.918 : nsanın kendisini tesirinden kurtaramadığı değişmez düşünce.II. Da foyasi medana çıhacah. C.II. tuvalet.1798 : Bir kimsenin karısı.eteklemek etine yarı ev şenliği evdesthâne evlilik dışı evraksız evran [evren] fâhiş fiyat faka basmak fâni fasarya fatmacık ferik fındık biber fırdöndü fırlama fikrisâbit firiklemeğ flört : Dalkavukluk etmek.II. s. sebatsız. TS. DS. s.868 : Şişmanca. C. C. C.II. TS. pot. sonu gelen ve yok olan. TS.940 Bahi her şeyi görmiş. TS. C.1884 : Patavatsızlık.I.886 : Aldatılmak.V. C. C.890 : Boş ve mânâsız söz.946 104 .917 : Piç. C. s. TS. TS. normalin üstündeki fiyat.944 : Yaban domuzu. C.71 foyası meydana çıkmak : Gizlenen kötülük ortaya çıkmak.II.VI. DS. C. s. DS.1839 : Sarı akrep. s. C.V.V. s. yersiz ve zamansız söylenen söz veya yapılan davranış. o birahi buni. kırmızı renkte. TS.1813 : Büyük yılan. s. s. s. DA.876 : Namussuz. DS. s. s. kurtçukları yediği için faydalı sayılan bir böcek.

ganere ganmaz gapgapıcu gapıkızı gara canavar garsoniyer gaydırmak gaytar gaytarmak gecekuşu geçinmek

: Yüznumara. DS, C.VI, s.1911 : Anlayışsız. DS, C.VI, s.1914 : Yağmacı. DS, C.VI, s.1916 : Hizmetçi. DS, C.VI, s.1916 : Domuz. DS, C.VI, s.1918 : Bazı erkeklerin evlilik dışı münasebetler için tuttukları özel ev. TS, C.II, s.956 : Yalan söylemek. DS, C.VI, s.1944 : Hırsız. DS, C.VI, s.1951 : stifra etmek. DS, C.VI, s.1952 : Yarasa. DS, C.VI, s.1958 : Ölmek. DS, C.VI, s.1962 biz esKidan altı gardaşTıh. birısı geçındı. Kemalı tanırsız. kemalın babası geçındı. beş gız sağ. KBAYA, s.136

geçinti geçkin geçük gedâ geder gedik gelinaba gelinana gelincik

: Dilenci. DS, C.VI, s.1963 : Cin, peri. DS, C.VI, s.1963 : htiyar. DS, C.VI, s.1963 : 1) Dilenci. 2) Fakir, yoksul. TS, C.II, s.974 : Merkep. DS, C.VI, s.1966 : Ağzı yamuk (kimse). DS, C.VI, s.1967 : Yenge. DS, C.VI, s.1978. : Üvey anne. DS, C.VI, s.1979 : 1) Verem. 2) Kalp hastalığı. 3) Yılancık hastalığı. 4) Arpacık denilen bir çeşit göz hastalığı. 5) Böbrek hastalığı. 6) Lenfa düğümü iltihabı, boyun sıracası. 7) Yüzde olan bir çeşit çıban. 8) Süt çocuklarında görülen öldürücü bir çeşit hastalık. DS, C.VI, s.1979 9) Bir çeşit mantar. DS, C.VI, s.1980

gelincikleme gelişmek

: Heyecandan ileri gelen bir çeşit sinir hastalığı. DS, C.VI, s.1980 : Şişmanlamak. DS, C.VI, s.1983

105

geliştirmek geme

: 1) Dayak atmak. 2) Azarlamak, paylamak, laf çakıştırmak. DS, C.VI, s.1984 : 1) Fare. 2) Bir çeşit köstebek. 3) Büyük dişli (kimse). 4) Boyu büyümeyen katır. 5) Koyunların üzerinde bulunan bit. DS,C.VI, s.1986

genel ev geniş mezhepli gergek bulmak geş olmak gevik gevilmek gez (gezinti) gezelemek gezenti gezer gezginci gezinmek gıcıklanmak gılınkuş gırık

: Resmî olarak izin verilmiş fuhuş yeri, umumhâne, kerhâne. TS, C.II, s.989 : Toplum tarafından ayıp sayılan, iyi karşılanmayan şeylere göz yuman, ahlâkî değerlere karşı kayıtsız. TS, C.II, s.990 : Ölmek. DS, C.VI, s.2000 : Ölmek. DS, C.VI, s.2007 : Rüşvet. DS, C.VI, s.2011 : Eğilmek, çarpılmak. DS, C.VI, s.2012 : Ayakyolu, yüznumara. DS, C.VI, s.2019 : şemek. DS, C.VI, s.2021 : 1) Sebzelerde en çok baklada bulunan bir çeşit böcek. 2) şsiz, serseri. DS, C.VI, s.2022 : 1) Cin, peri, ölü ruhu v.b. hayâlî şeyler. 2) Geceleri kötü niyetle dolaşan kimse. DS, C.VI, s.2022 : şsiz. DS, C.XII, s.4508 : Yüznumaraya gitmek. DS, C.VI, s.2023 : Cinsi istek uyanmak. TS, C.II, s.1003 : Baykuş. DS, C.VI, s.2042 : Babası belli olmayan çocuk, piç. DS, C.VI, s.2057 sevgili. DS, C.VI, s.2057 bi de aşam olmuş bunun azına ıcıh çorba ahıtmış, koşeye depmiş. gırın biri gelmiş. avrad ınan almış satmış. NYA, s.135

gırık ( gırıg, gırıh ) : Kadının yasaya ve töreye aykırı olarak ilgi kurduğu erkek,

gısdırgaç gızdırma gızıl

: Yengeç. DS, C.VI, s.2062 : Sıtma hastalığı. DS, C.VI, s.2070 : Tembel. DS, C.VI, s.2070

106

gicimik giciyik gidergelmez gişi

: Uyuz hastalığı. DS, C.VI, s.2071 : Ekzama hastalığı. DS, C.VI, s.2073 : Ölüm. DS, C.VI, s.2074 : Koca, eş. DS, C.VI, s.2085 sen bunun mayişını ver. bu gişisını işi gerıda galdığını onu da parasını ver. KBAYA, s.84

gitmek

: Ölmek. TS, C.II, s.1010 dedim ya bizim koden bi ben ölüyüm, seyreyle benim çoluu çocuu gali. e! gecinden versin ya, gec olsa da gidecik gec olmasa da. hemen gidecik biz. vakıtlıykan. U A, s.343

giydirmek gocaoğlan goncolos gongoyu dikmek gonguluk goşu

: Ağır sözler söylemek, hakaret etmek. TS, C.II, s.1013 : Ayı. DS, C.VI, s.2089 : Hortlak. DS, C.VI, s.2100 : Ölmek. DS, C.VI, s.2101 : Baykuş. DS, C.VI, s.2101 : Hayvan. NYA, s.208 hokümet bize heç bi yol vermi. goşu yoh. çoğunun goşusu ( hayvanı ) yoh, yıhıldıdı hayvan a! NYA, s.208

göcemek göçmek

: Ölmek. DS, C.VI, s.2119 : Ölmek. TS, C.II, s.1018 Elesger deye çarnaçar, Herkez ekdiğini biçer, Gelen gonar, gonan göçer, Agıbetin yalan dünya. K A, s.270

göçmek

: Çökmek, yıkılmak, batmak. TS, C.II, s.1018 Bu koyin evleri çok goçdü bu sofular mahallesinin. Z.B.K A, s.176 hade, deprem oldu, evle damla göşTü. deprem oldu, evle damla göşTü. KYA, s.229

göğertme

: Kolera hastalığı. DS, C.VI, s.2113

107

VI. zina etmek. TS. s. el götüsün Mezerimi oğul gazsın Gözüme torpah töhsün. Çiynim de bel götüsün.VI. DS. C. C. TS. alınmak. yok etmek. s.2167 2) Vücutlu. C. DS. DS. arlanmaz (kimse). C. C. s. TS.2135 : Zehirli.1052 : Kör olmak. C. C.göğüs : Meme. s.2164 : Öldürmek. C. TS. TS. C. DS. TS.VI.II. cüsseli. C. DS. s. TS.227 göğüslü gökçe gökyeşil gömeç gönül koymak görüşmek götürmek gövdeli göz açıcı göz buğu gözel hastalık gözenti gözleri kapanmak gözlerini kapamak gözsüz gözü dışarıda : ri memeli (kadın).II. s. yere gapanıyo.I.1049 108 .323 gözünü yummak gözü sönmek : Ölmek. s. TS. yeşil kertenkele.II. hırsız.VI. C.2180 : Ölmek.II. s. C. DS.II.II. TS. s. s.VI.1050 Özüm ele el götüsün.II. s.1049 gözü toprağa bakmak: Ölmek üzere olmak.1046 : Ölmek.1019 eltisinin memesini soruyo. darılmak.II. o gösünü soruyo. s. s. TS. s.VI. s. C. s. s.1047 gözüne kara toprak dolmak (girmek) : Ölmek. C. C.1027 : Gizlice cinsel ilişkide bulunmak. El yisin.VI. iri.2148 : Gücenmek. DS. atılyo. C.2184 : Evine ve eşine bağlı olmayıp başka kadınlarla ilişki kuran. üsTüne gurt. DS. s. TS.1039 : Yankesici.VI.1047 : Utanmaz. 2) Azrail.2175 : Körlük. TS.2139 : Mezar.2176 : Verem. s. s.1020 : 1) Melek. C. s. C.VI. K A. C. s. C. DS.II. C. KYA.1038 : 1) Hâmile.II. s.2178 : Karasevda denilen akıl hastalığı. s.II.VI. C. DS.

2224 : Gündüzleri içki içen kimse. müfsid. C.2195 : Doğurmak. C. DS.1091 hâcet yeri : Ayakyolu. TS. C.VI. C.2240 : Kötü yola düşen kadın. s. C.VI. C.VI. C. C. C.VI.II.2201 : Romatizma. TS. C. DS.2220 : Ölmek.II. DS.II.gözündeki olmak gundahçı gurtulmak guruyel guş guşak açmak guyruğlu guyruhlu guzulamak gücük güççük güdük gül gülbeser güllük gümbürdemek gümüşgöz gündüzcü : Canı istediği şeyi elde edememekten meydana gelen bir çeşit sinir hastalığı.2204 : Dedikoducu kadın.VI. s.2221 : Açgözlü.1074 güveleme güvende güzâf güzelağrı güzellik habis : shal. s.2201 : Erkeğin cinsiyet organı. mânâsız. s. s. C. s. s. helâ. s. TS. C. s. C. C. C.VI.II. s. DS. at. fenâ.II. s.VI. s. s. 3) Anormal hastalıklara veya kanserli urlara verilen isim. 2) (kadınlar için) Doğum vakti gelmek. DS. C.II.VI. eceli gelmek.2211 : Faiz.DS. s.VI. s.2243 : 1) Kötü. C.VI.VI.1076 günleri sayılı (olmak ): Bir kimsenin ölümü yakın (olmak). s. s.VI.1093 109 .VI.1073 günü yetmek (gelmek): 1) Vâdesi tamam olmak.2209 : En küçük rakı şişesi. C. DS.2202 : Çiş yapmak. s. C. DS. DS. TS. DS. s. : Zampara.VI. C. cimri. s. DS. s.2217 : 1) Beygir.VI. DS. C. DS. DS. DS. hıyar. fâsid. DS.VI. beyhûde. C. sonu gelmek. s. TS. 2) Yüznumara. TS. DS. C.2204 : Hayvanlar için doğurmak EAK. C.2184 : kiyüzlü. 2) Kötülük eden. s. yaltaklık yapan kimse. ölmek. C. C.2240 : Boş.VI. s. DS.VI. çapkın.2214 : Meni. DS.VI.2216 : Salatalık.1083 : Verem hastalığı.2243 : Şark çıbanı. alçak. s. DS. s. para canlısı.2202 : Akrep.VI.

eş.2297 : Şişman (kimse). DS.1148 : Rüşvet vermek.2257 : Gusül aptesti alması gerekmek.2299 : Çok dayak yemek. karı. haraza harem : Ciğer hastalığı. s. C.1171 110 .2248 : Ölmek. C.I. C. perişan etmek. C. C. TS. DS. hoppa. Bir gün bunun baş heremisi.VII. s. s. DS. s. s.hacıkuşu hadlamak hafif hakîkatsız hakir haklamak halasa halasız hamamcı olmak hambelek handan hap haplamak haram : Baykuş. C. s.2285 : Zevce. C.II.VII. galebe çalmak. s. C. yanı arvadı faytona mindi. ihtilam olmak. K A. s. hiçe sayılan.VII. C.II.135 harama uçkur çözmek : Nikâhsız olarak birisiyle cinsi münâsebette bulunmak.1116 : Hor görülen.VII. C.VII. C. s.2250 : Ciddî ve ağırbaşlı olmayan. TS. değersiz. s.VII. DS. TS. hakkından gelmek.314 hasanbalığı hasıl hastânelik olmak : Kertenkele. C.VII. DS. s. TS. Bu nahırçının ayilesi de hamama gitmişdi.VII. C.2265 : Babası belli olmayan. KBAYA. s.VII. s. DS.1099 : Vefâsız.1157 Argadaşdar. TS. TS. esgi devirde bir padşah varıdı. s. TS.VI. öksürük.2272 : Bir içimlik afyon.1137 : Küçük çocuklarda karın ve vücut şişmesiyle beliren bir çeşit çocuk hastalığı. DS.1151 ondan sora iki tana harama uçkurunu çozmamış adam bulurlar bi göla veyahut bi süyün içına götururlar işta o taşları bırahırlar. C. piç. C. s. zavallı. Bi de bir nahırçı varıdı.2283 TS. DS. C. C.II. DS.II.1117 : Yenmek. C. s. öldürmek.1118 : kiyüzlü. C. s. hamama getdi.II.2280 : Piç.II. DS. TS. DS. s. s. s. s. s. C.2257 : Akılsız.VII.II.II.

VII.II. husye. DS. s. s. C. TS. kavga. C. s. C.2357 : Kemik veremi. s. C. TS.VII. DS. o günkü hükumetin luzom etdii zaman vurucu gırıcısı. C. şamata. DS. TS. külhanbeyi. DS. ur. C.2302 : Başta meydana gelen şiş. uçarı. s. s.VII. DS.1197 hayatını kaybetmek : Ölmek. haytalar ki. s. gözumuzu açTıh açalı bi gaç sene onun yanında yaşadıh. C. büyük mağlûbiyet.II. KBAYA. kargaşa. s. C. âsî.1192 hayata gözlerini yummak (kapamak) : Ölmek.103 hayatıyla ödemek hayırlı kuş hayırsız hayta : Hayatına mal olmak. s. vefâsız. kaynaşma. s.2321 2) Haydut. serkeş. s.2322 : Bozgun. C. C.VII. U A. s.II.VII.II. C.2313 : Erkeklik bezi. serseri. 2) Savaş.2306 : Yalan söylemek. s. 2) Açgözlü (kimse). ondan sora o hastalandı. DS. harp. oraya o camiyi yapdırmış o günkü hükumetin önderleri. haytalar diyorlar.II. s. C. DS. TS.VII.2356 : Mezarlık. TS.VII. s. C. ölmek.1198 : Baykuş.VII.2362 : Eşek.1226 : Boğmaca.II. C. patırtı. s. TS. TS. ondan sona hayatını gayb etTı.2363 111 .289 hazan hezimet hece taşı hemoroyit hengâme hıcılayık hıdırlık hınam hınbıl : 1) Fakir. DS. C. C. haylaz.1203 : 1) Yardakçı (kimse). keyfince hareket eden. DS. C.II.II.2309 : Arzu ve hevesine uyan.VII. s. C. s.VII.1241 : Mezar taşı. DS. C. hafif mizaçlı. şâkî. TS. s. DS.2325 : Basur. C. s. s. büyük yenilgi.1206 nihayet. TS. s. DS.1187 : Hayvanlarda bulunan kurt.1224 : 1) Gürültü.VII.haşhaş hatma hava vurmak havâî havuç haya : Aile mezarlığı.2317 : Arayıp sormayan. C.II. hoppa.VII. s.

TS. 3) Cimri.II.2422 : 1) Yakışıksız. DS. C. kızlık zarı.2423 : Çok konuşan. C.VII. DS. geveze. DS. C. TS.VII.VII.II.2450 112 . TS.I.VII. DS. C. TS. s.VII. gaddar. adâvet. TS. 2) Pis ve katı yürekli. s. kimsesiz kişilerin sığındıkları ve bakıldıkları yer. s.2368 : 1) Açgözlü. çirkin.2409 : Eksik. C.II. cezâ verilmiş olan. C.II. s. odacılık vb. C. hasis. C. s. C. s. 4) Cimri.1294 : Mahkemece cezalandırılmak. C. s. hain. C. müstahdem.II. 5) Yoksul. s.1298 : Hüküm giymiş olan. s. C.VII. C. C.VII.1243 : Frengi çıbanı.VII. sonradan görmüş (kimse).1300 : Baykuş. tembel. C. DS. s.1291 : Yaşlı. mahkûm. DS.2417 : Cadı. 2) Tembel.VII. s.1270 : Boşboğaz. s. s.2412 : Boğmaca hastalığı.2419 : Yarı deli. DS. 2) Miskin. C. C. s. s. DS. düşmanlık. s.2425 : Yalan söyleyen.2256 : Büyü. ikiyüzlü DS. s.2436 : Hasımlık. TS. s. C. hademe. C. DS.2425 : Çok sarhoş olmak.hınzır hıra hızan hicran himen hizmetli halak ağızlı horasa horasan horozabla horozik hoşamadı hoşamatçı hoşu hotik hoylu hoyrat hozan hozancı hörül olmak husûmet huzûr evi hüküm giymek hükümlü hümmatun hüpbükkuş : 1) Domuz.2416 : Kötü kadın.VII.2450 : Baykuş. DS.II. DS. s.VII. hortlak. C. C.2409 : Yeşil kertenkele. TS.2383 : Bekâret zarı.VII. s. s. DS. s.VII.1262 : Kapıcılık.VII.2416 : Dalkavuk. C. s. DS. DS. DS. normal olmayan (akıl için). s.VII. s.2412 : Sözüne güvenilmeyen. 3) Görgüsüz. dengesiz ( kimse). C.VII. C.2381 : ltihap. işler yapan kimse. C. s. DS. DS.VII.VII. C.VII. DS.

DS. C. s. C.VII. s. TS. yok etmek. C. beceriksiz.II. s. C. s. C.VII.II. s.II. C.2488 : Çalmak.1334 : Hapse girmek. DS.1333 : Bir işi örtbas etmek. lânet etmek. C.II. : Kemik veremi. C. TAÜ . C. şeytan.1316 : Alık. peri. C.VII.1334 bu safar millat. TS. zindana atmışsın. DS.2522 ğlemek iki canlı ilancıh ilbiz ilenmek ileze ili 113 . C. s. s.2518 : Beddua etmek. s. 2503 : Hapishâne. hımbıl. s.II. gevşek (kimse). C.2517 : Cin. DS.VII. C. C.II. s. C. acava dorği mı acava yalan mi?” KBAYA. TS.VII. C. DS.2464 : Korkak. s. s.II.VII. DS. s. DS.2511 : Hamile EAK. C.2492 : Dövmek. C. C.2507 : Dizanteri ya da kolera hastalığı. DS. C. hastalıklı.1324 : Bir kimseyi ortadan kaldırmak.VII. o şeda toplanmışlar böyügları ki “yav sen niya sen bu adamı iftıra içın gaç aydır içarda tutmuşsun.1326 : Hamam. C. TS.2470 : Şaşı. s.II. verem olmak.VII. TS. DS.138 içeri atmak içeri düşmek içerili içinden okumak idâre etmek idaresiz : Hapsetmek.VII.VII. s. TS. C. cin.II. s.2492 : Verem. TS. C.II. TS. TS. s. göz yummak.ılat ılğın ılkış ırşat (irşat) ıskırtmak ıskıtça ıslatmak ibiş iblis icâbına bakmak iç pınar içağrısı içeri : Kekeme. s. suratsız.2521 : Hayâlet. ceza evine konulmak.241 : Kinci.VII.VII. DS. DS. DS. DS. DS. şapşal.1341 : Eziyet çekerek hastalanmak. s. s. s.VII. C. dayak atmak.1370 : Veremli. TS. s. s. s. s.1340 : dâre etmesini bilmeyen.1324 : Şeytan.2504 : Sessiz bir şekilde küfretmek.VII.2473 : Çirkin. s.

C. C.VII.ilinti ilişik ilişmek iliyer iliyertemi ilmece imamevi imiklemek inah inâyet ince ağrı ince hastalık : 1) Açgözlü.2546 : Dedikodu yapmak. s.VII. C. 2527 : Irza geçmek. DS. s. Adam elinden geleni yapmiş. Fakat karıyi bir türli bu hastalıhtan kurtaramamiş. C. C.II. len buraya bakma yau. C.2532 : Kadınlara özgü ceza evi. TS.2529 : Sinir hastası olan. cierinden yansın naha inşallah. DS. 2537 : Yardım. nüzul. s.VII. s.2528 : Boş inanca göre cinli. DS. dele. bu şekilde. C.1399 : Felç. s. DS.VII. DS.VII.II. DS.VII. şerit.250 iplicek irdelemek : 1) Karaciğer ve gırtlakta meydana gelen bir çeşit hastalık. bilmem ne yani. U A.2529 : Kızamık hastalığı.VII.VII. TS.II. s. DA. s.2542 : Peklik. DS. kabızlık. s. beddua. gahrolası. s.1392 Üç yaşina kadar bu çocuk anali babali böyimiş. C. DS. s.VII.2526 : Boş inanca göre cin çarpmış kimse. aniden gebe git. s. s.VII. C. DS. TS. C. C. C.II. TS.VII.1408 bi de sövele. C. C. DS. C. C. uğursuz yer. DS. 2) Rüşvet.2538 : Kanser hastalığı.VII.79 incibar incitme beni indir kaldır ingil inkıbâz inkisâr inme intizâr : Bir çeşit çıbancık. s. DS. burda intiza edele.1394 : Dedikodu. C.2533 : Boğmak. s. s. C. iyilik.2545. s. 2540 : Sümük. perili.VII.1399 : Beddua.VII.2537 : Akciğer veremi. s. TS. s.1400 : lenme. lütuf.II.VII. s. kayırma. C.II. TS. ihsan. DS..1391 : Verem.II. C. kalp hastalığı. DS. peri tarafından çarpılmış olan. s. boş inanca göre cin. Kari ölmiş.2536 : Boğmaca hastalığı. 2) Tenya. C. TS. yemen çıbanı. Bi gün bi ince hastalıh karısıni sarmiş. zang ölümüne gel. C.2547 114 . s. s. s. DS. s.

s. DS. s. s. C.II. s.2554 . sevimsiz.1452 iyi saatlerde olsunlar : Cinlerin ve bundan kinaye olarak kötü adamların isimleri jetonu geç düşmek : Geç anlamak.336 istismâr işi pişirmek işini bitirmek işini görmek işlenti işletmek iteli itici itilmek itlâf iycik iyindirik : Menfaatlenme. TS.VII.irtihâl irtikâp isbir isdeci (isteci) isdenmek ishak issice istifrağ istifrağ etmek : Dünyadan âhirete göçme. DS. TS.2568 : Öldürme. o zaman karınnarı şişiyomuş. DS.II.2574 anıldığında söylenir.1425 : Kusmak.II. DS. s. beğenilmeyen. s.2573 : Bağırsak bozukluğu hastalığı. s.1436 : Öldürmek. C. s. DS. s. s.1415 : Yalancı. s.II.227 o zaman hasdalık meydana gelmiş. Çünkü ac adam. s.II. ne demek istediğini hemen kavrayamamak. C. C. ishal. C. telef etme. DS. s. s. s. C. s.2559 : Kusma.VII. C. s. s.VII.1436 : Faiz. TS.VII. C. TS.1415 : Rüşvet alma. DS. C. çolak. DS.4525 : Dilenmek.1435 : Birini öldürmek.VII.II. s. U A. C. TS. s. TS.II.2554 : Baykuş.1425 O misirlerden beş altı tene yeduğunen başladı benim yüregim isdifra etmeğe. ölüm. misiri gabul etmedi. C.XII.2554 : Dilenci.VII. TS.II.1429 : Aralarında gizlice anlaşmak. TS.II. beyazleşme.VII. s. DS. TS.2564 : Şaka ve birtakım yalanlarla birini kandırmak ve gülünç duruma düşürerek eğlenmek. C.II. DS.VII.1441 : Felçli. yok etme.VII. sararma. sıtma deye bi hasdalık varımış. DS.II. C. kay.1449 : Yaltaklanan kimse. vefat. s. C. s. C. C. TS. C. C. bole istifa etme. C. C. s.1460 115 . C. TS.VII.II. C. s. TS. K A.II. C.2555 : Verem. sömürme.1447 : Defolmak.2568 : Soğuk. s. TS. karınnarı şişme. C.

sokak.1494 : Kendini beğenmiş. C.II. TS. TS. sin. C.VIII. C.57 116 . s. s.II.II. azıtmak. C. C.II.II. aksi.II. s.II. s.II. s. s.VIII. DS. C. s. küfretmek.kaameti artırmak kab kaba etler kabahat : Aşırı davranmaya başlamak.2578 : Üzüntüden olan sinir hastalığı. TS. kalçalar. s. C. s.1478 : çki içmek. müşterisini sokakta bulmayı alışkanlık edinmiş fahişe. s.1492 : (Çocuk dilinde) pislik. lafazan. abdesthâne.1478 : Ayakyolu.VIII. lafa boğan.VIII. çirkin.1496 : Kaldırım. bir çeşit delilik. s. TS. s.II.II. TS.2593 : Bahşiş.249 : htiyar.II.1465 : Hoş karşılanmayacak bir şeyi ara sıra gizlice yapma.II.2577 : Lağım. DS. cadı. s.II.VIII. C.2581 : Sünnetsiz erkek.1495 : Geveze. s. TS. C. TS. TS. durak gibi yerleri kendisine iş yeri edinen hırsız. DS. TAÜ . C. bunak. C. TAÜ . uygunsuz iş veya davranış. sokak fahişesi.1471 : Tıp öğretiminde üzerinde çalışma yapmak için kullanılan insan veya hayvan ölüsü. s. sevimsiz kimse. TS.2583 : Mezar.1494 : Huysuz.2577 : Sağrı butları. s. suç.1464 kabak çiçeği gibi açılmak : Çekingenlik ve utangaçlıktan sıyrılarak aşırı davranışlarda bulunmak. s. s. C. hata. s. C. DS. TS. TS. budala. s.VIII. s. C. helâ. C. C. TS.1495 : Sövmek. C. aklını kaybetmek. C.II. C. TS.II. huysuz. s.1464 kabak doğramak kabaram kabıklı (kabuklu) kabir kabristan kaçamak kaçırmak kadavra kademhâne kafayı çekmek kaftar kahve parası kaka kakavan kaknem kalabalık ağızlı kalaylamak kaldırım kuşu : Yalan söylemek. TS. TS. C. s.1467 : Mezarlık. C.1471 : Delirmek. yankesici . DS. ceset.1463 : Kusur. DS.

Paçacı isanla deyi. TS. DS.II. yaralamak.96 e.1519 117 . s.1521 : Zâlim olmak. DA. C. s.2628 kana boyamak (bulamak) : Vurulup kanı akmak.kaldırım mühendisi : şsiz güçsüz dolaşan kimseler hakkında alay yollu kullanılır. ZBK A.2618 : (Bir şey) Habersizce alınmak.1520 kanat biçmek kanat kanatlanmak kanatlandırmak : Kibirlenmek. kafir deyo kun dedi gare serden eyliK gan dökdüm. TS. s. TS.II. vemesseniz sulf olmam deyor arkadeşle dedi.55 : (Bir şeyi) Habersizce almak.2613 öldürmek.VIII. ben çog eyi hatırliyem bele ikindiden sora gec vahıt. TAÜ . tembel. C. kan dökmek (dökülmek) : Öldürmek. gare serden eyliK verisen eyi sulf olurun deyo.VIII. kan dökülmek. palavra. s. bunla. s. kan içinde bırakmak. KYA. ölümlere sebep olmak. s. s.1519 : Zâlim olmak. s.II.1513 : Beceriksiz. Yitleriğiz uluşmaya K A. C. Bunla gan yaladı.II.VIII. çalmak. s. Cesetden ayırman canı. hile.1518 Ahdı Üseyinin ganı. ikindinen mogrıb arasi. dediler dar vahıtta geldi. Kimsa isan deyib de gapısını açmazla ve gonuşmazla.VIII. çalınmak. DS. s. şarlatan. uyuşuk. dar.2618 : Yüznumara. C. C.1498 kaltaban kamaşık : Nâmussuz. Seni çekem bir pühsene. TS.II. TAÜ . TS. C. TS. TS. C. s.II. C.55 Benim nenem dedi ya haci sen. Kahah kan töhahın. s. C.II.134 kantin : Yalan. s. s. s. s. DS. C.263 kanına girmek kan içmek kan yalamak : Ölümüne sebep olmak. hani biz dar vahıt de idıh. öldürmek. DS. yalancı. C. s. ölümlere sebep olmak.185 kan akmak :Kanlı kavga olmak .

DS. ecel. kötü bir şeyi yüklemek. uzaklaştırmak. DS.2645 : Şirpençe.II. s. TS.1547 : Hamam böceği. C. TS.II. TS. s. C.VIII. gömülmek. benim on dana derdim va hankısına yanen. s.VIII. KYA.1549 : Mezar.VIII.IV. s. günahkâr. DS.2651 : Mezar. C. s. DS. haydut. C. s. s. DS. leke. C. DS. DS. TS.2637 : Bir kimseye işlemediği bir suçu yükleyen. TS. şaki. ah halimim gara tobraklan altına beş gün oldun bön.VIII. C. C. s. DS. C.4535 118 .VIII.VIII. TS. kara çalan . s.VIII.II. C. s. s.225 kara toprağa aş olmak: Mezara girmek. C.2637 : Sığır.2641 : Sıpa. s. difteri.XII. DS. kan çıbanı. C. s. iftira eden. lekelemek.1543 : Birine iftira etmek.1548 : ftira. C. s. C. s. kabir. DS. C. s. C. s. TS. yağmacı. C. C.2644 : Hayvanlarda (özellikle sığırlarda ) olan şarbon hastalığı. C. TS.II.1546 : Ölüm. ölmek.II. birinin adını kötüye çıkarmak.1557 sizin bi derdinîz va. TS. TS.VIII. DS. eşek yavrusu. C.VIII.2650 : Yarasa. lekeli. DS. s. C. DS.kapınmak kapıyı göstermek kaput (kapot) kara çalmak karadeve kara haber kara heççe karakabarcık karamübarek kara toprak : Dilenmek.II.1552 : Hırsız. s. s.2645 : Kara çalmak. DS. C. s. C. s. s. s.VIII.II. C.VIII.II. C. C.VIII. s.2635 .II. 2637 : Kuşpalazı.2654 : Ölüm.VIII. DS.1548 : Suçlu.1548 : Tifo hastalığı.VIII. TS.2642 : Bir ölüm veya felaket haberi. s.II.2907 kara yere girmek kara yüzlü kara karabacak karabakma karacı karadam karakaçan karalamak karamancı karanlıkkuşu karası elinde karayatalığ karayazı : Ölmek.2633 : Kovmak. s.1538 : Prezervatif. C.2651 : ftiracı.

K A. C. s.VIII. TS.2703 : Yosma.2702 : Ölmek.VIII. on bir yaşında. DS.VIII. ayrı düşmek. C. arı olmayan.karayer : Mezar. U A. tuzak.VIII.1595 Onan sora bu Hurşid Efendi de. toprak. s.2667 : Kalça. DS. TS.2701 : Ölmek.II. DS.II. DS.2702 : Çok süt veren manda. s. kıç. DS.VIII. TS. DS. C. düşman. C. ( kadın veya kızda ) iri meme. s. s. C. ile) Ayrılmak. s. s. s.2705 119 . DS. s. s.VIII. TS. s.1547 gara yerler galın olu gaza gaza derin olu urlara gidenner yalan olu. C. kaçırmak. C. s. DS. s. yalan. Annemi de gaybetdim. C.2658 : Gebe olmak.VIII.2699 : Topal. DS. DS.VIII. dalavere. inek. s. s.217 bi de televizyon göndercekledi. DS. C. kara toprak.2669 : Kertenkele. sin. C. salak (kimse).2684 : (ölüm. Orada Posofda geziyorum. piç. oynak kadın. TAÜ . arkadaşımızı gaybetdik bu arada da.II.2699 : Yarasa. s.2655 : Ebu Cehil karpuzu.2701 : Hırsız. Aptal. acı hıyar. s. s.2681 : Hile. C.VIII.154 kaydırmak kaydur kayış kanat kayışçı kayıvermek kaykılmak kaymak ağacı kaynaşık : Çalmak. s. ayrılmak v. biz şindilik tehir ettirdik o işi başga bi zamana bıragdık. Emin Bey de duyuyor ki Erseli vurmuşlar. s. DS.VIII. s. s.VIII.II. aldatma. KYA. DS. C. Ben de çocuh. Çocuh.VIII. C.b.VIII. C.1582 : 1) Karışık. C.1570 : Yaşlı erkek manda. DS.283 karayol kargadüleğ karnı olmak karpuz karşı taraf kartal kaşmer katakulli katkılı kaybetmek : Ölüm. 2) Evlilik dışı çocuk. Ahmet Bey vurdurmuş. C. hileli. C.VIII.26 : Hasım. C.

DS.1639 : Öksüz. C.VIII. C. TS. TS.VIII.2745 : 1) Fare. C.2732 : Yarasa. s.2765 : Prostat.1642 : Başıboş. s.II. s. abdesthane.2710 : Davarlarda olan akciğer hastalığı. DS. C.2760.VIII. C. DS.2716 : Utanmaz. DS.VIII. s. işsiz güçsüz. C. çingene. s. C. 2761 : Mezbaha.2814 120 . arsız. C. boyun eğmek.VIII. C.2726 : Kendini öldürmek.VIII. s. DS. s.VIII.VIII. C.II. s. s. s.II. çıkarmak. DS. DS. U A. o bideyi veya yeme yapdırmam ilazım. C.2715 : Ar veya namusu hiçe saymak. C. C. C.VIII.2709 : Dilenci.2805 yoğsa da eşden dosdan beş on milyon bulmam. s.II. başıboş dolaşan kimse. s. s. s. DS. göreneksiz veya gıpdi yerine geçiyo yapdırmayan.361 kır serdarı kır : Serseri.VIII. s. DS. DS. C.VIII. C.XII. s. s. TS.2710 2) Sünnetsiz adam. C. DS.VIII.1627 : Ayakyolu. s. s. s. TS. s. DS.2722 : Verem. intihar etmek. C.VIII. s. s.VIII. s.2780 : Kalça kemiği. C. C. DS.2798 : Yaltaklanmak. DS. s.2709 : 1) Hırsız.II.1629 : Ölmek. kel. 2) Dolandırıcı. DS. kimsesiz.VIII. C. C. s.2836 : Saçsız.2719 : Domuz.2799 : Ahlâksız.1610 : Ölmek.VIII.4545 TS. DS.2709 : 1) Dilsiz. 3) Savsak.2787 : Baykuş. 2) Erkek domuz. DS. C. C.kaytarmak kaytaz kazak kazancı keçebaş keçeyi suya atmak keçinmek kefelâlesi kehten bakan kel hastalık kelebek kendine kıymak kenef kepeği tükenmek kesegen kesim evi kesit kestanecik kezenti kıcır kemiği kıdım kılın kılınmak kınalı : Kusmak. C. DS.VIII. C. DS. DS. DS.VIII. C.VIII.VIII. s. s.VIII. DS.2784 : Rüşvet. s. DS. C.VIII. hela.

kökünü kazımak. s.2833 : Menenjit.2848 : 1) Aşırmak. NYA.2847 : Cimri. çalmak. C. C.1662 : Buzağı dişi denilen ve bitki köklerini kesen böcek. Damlara da hele ateş verillerdi. aptal (kimse).II. s. s. C. s. DS. TS. C. C. TS. DS. s. s. s. gayfey içiyor. s.2843 : Cimri.VIII.2831 : Öldürmek. kötü.1666 Ertesi günü haber geldi ki valla hepisini gırmışlar.181 kırılmak kırım kırkıcı kırlangıç kırmacını almak kısma kısmık kıssa kıtıpiyos kıtır atmak kıtır kıtmır kıvırmak kıyafet düşkünü : (Savaş. sünepe. TS.2822 : (savaş. s.2843 : Şaşkın. s. değersiz.VIII.1675 : Yalan söylemek. C.VIII.VIII.2829 : Sığırların dil ya da kuyruk altında olan. DS. DS. s. katliam.II.kırgın kırmak : Toptan ölüme götüren bulaşıcı hastalık. s.1661 : Toplu olarak öldürme.2850 2) Uydurup söylemek.VIII. TS. s. ordan çekip geliyor babasının koyüne. den) Çok sayıda insan ölmek. Geldik ki Allah vere. C. DS. o da gayfe bişiriyor. bulaşıcı hastalık v. TS. DS. için ) Öldürmek.2847 : Kel hastalığı. s. C. C. pinti. s. DS.VIII. Heş de biri yoh.VIII.b. kan alınca geçen bir hastalık. TS. C. C.2844 : şe yaramaz.VIII.VIII.1676 : Kıyafeti kötü olan kimse. danaburnu. s. rehmetlik Habunan Nuro kivra arabalarınan daşıdı. C. C. C. C. s. bulaşıcı hastalık vb.II. C. sonunu almak DS. C. DS.II.cendehleri guyladılar. yok olmak.177 gah Benli Dülber bi gayfe bişir.II. kıran.Geldik. alayını gırıyollar. mahvetmek. DS. s.1678 121 . K A. DS.VIII.II. s.VIII.

2869 : Frengi hastalığı. 2) Bir çeşit çiçek hastalığı. DS.2867 : Kertenkele.VIII.VIII. TS. C. TS.2892 : Hafifmeşrep kadın. C.II.VIII.2883 : Kaynana. C. s. DS.2935 122 . s. DS. DS.VIII. C. merhametsiz.VIII. s.2891 : Sidik. s. C. DS.1713 : Züğürt.II. TS. yosma.2864 kızılcık hoşafı içirmek : Dayak atmak. s. C.VIII. C. DS. bir kenarda mutlaka birikmiş parası bulunan kimse. C. şeytan gibi hayâlî yaratıklar. s.1700 : (Kadın için) Ay başı halinde olan.VIII. DS. DS. s. DS.VIII.II.2867 : 1) Kızamık hastalığı.II.VIII. C.kıyıcı kızdırma kızhanım kızılyörük kızılcık : Kıyan. DS.II.s. s. s. DS. s. TS. TS. s. s. DS. C. DS.VIII.XII. s. DS. C.II. DS. s. s. C. C.VIII.VIII.1732 : Cin.VIII.2862 : Yılancık hastalığı.VIII. C. s.49 kızıllık kızılyel kızlaryoldaşı kızlık kibar hastalığı kif kilo almak kireçlemek kirlenmek kirli kirli çıkı (çıkın) kirli paçavra kirtik kocagelin kocalık kocaoğlan koket kokoz kola konuşmak korkut koşuşmak : Tembellik.2862 : Hüsnüyusuf. TS.2870 : Şişmanlamak. C. DS. sopayla dövmek.2868 : Cinsel sapıklık (erkeklerde).1700 : Fakir görünen fakat çok para biriktiren kişi. s. C. C. s. helâ. C.1714 : Ayakyolu. DS. çinkaranfili. TS. s.2907 : Flört etmek. arsızlık. C. C.4562 : Ayı.1680 : Sıtma. DS. C. gaddar. C. s. TAÜ . s. s. manevi kız. s. C.2868 : Üvey kız.II. namusuna zarar gelmek. C. TS. s. s.2880 : Rüşvet. C.VIII.VIII.2866 : Albümin hastalığı.VIII. DS. esirgemeyen. C.1691 : Soğuk algınlığından ölmek.II.VIII.1701 : Kolera hastalığı. s.2876 : (Kadın için) Irzına geçilmek.2926 : Hayvanlar çiftleşmek. C. s.

VIII. s.2983 : Kaba.2977 : Yaşayışı cemiyetin ahlâk kurallarına uymayan kadın. C. DS. yüze gülen. s. KBAYA.II. orospu. s.VIII. DS.VIII.II. C. C. s. TS. DS. s.2956 : Çabuk öfkelenen.2988 : Yalan.1779 : Boğazında ur olan kimse. DS.II. s.VIII. DS.VIII. DS.101 : Domuz. C.3009 : Akılsız.II.2956 : Kızamık hastalığı. s.VIII.3011 : Ölü.4574 : 1) Züppe.3011 : Verem hastalığı. s. C. s.VIII. C. s. DS. onlarla düşüp kalkmak. DS. sinirli (kimse). DS. DS. C. s. s. s. s.3009 : Romatizma.2991 : Baykuş.2987 : Yalan. C. TS. abartılı söz ya da yalan söyleyen. biçimsiz. DS. şişman. s. s. 2) Büyük fare. s.VIII. TS. DS. C.2938 : Sidik torbası. C. DS. s. C. s. C. TS. TS.3025 : Baykuş.VIII. C. C. s. s.II.VIII. C. C. C. s.XII.II.VIII. s. s.VIII. C. C. DS. s. DS.3013 : Dizanteri. TS.2982 : Frengi. DS.VIII.1770 kötü yola düşmek (sapmak) : Kötü kadın olmak. C. s.1763 : Kötü kadın olmak. DS.VIII. C.2992 : Oğlancı. s.3011 123 .kovalamak kovuk kömbel köme köpüklü körocak köstü kötü kadın kötü olmak kötü yolda olmak kötü hayvan kötü yara kubat kubuduk kubur : Söz getirip götürmek.1759 : Yılancık hastalığı. DS. küfürler savuran.2940 : Şişman.VIII. C.VIII. C.1763 : (kadın) Kötü yola düşmek. C. bu benim gardaşımın garısı kötü yoldadır. DS. C.VIII. s.VIII.2961 : Çocuksuz aile. DS.VIII. C.2989 olmak.VIII. DS.1764 kucaktan kucağa dolaşmak (gezmek) : (kadın için) Pek çok kimsenin sevgilisi kuşkaldıran küçül kuğuruk kukumav kulampara kursaklı kursaksız kuruyel kuruburu kurudan kurukan : Dalkavuk. C.

s. s.3020 : Kalça. DS.3020 : Yaltaklanmak.III. zehirli bir böcek. s.VIII. s. s.VIII.1849 : Oturak.3016 : Tutsakevi. TS. yardakçılık etmek.II.3014 : Ayakyoluna gitmek. geveze. sanduka. s. TS. C. DS. sakat. s. C.II.TS. paylamak.1840 : Manasız. C. s.3015 : 1) Büyük çıban. C.1828 : Kötürüm. çiş.VIII.VIII.III. DS. s. C.III. C. s. s.VIII. s. DS.3017 : Akrebe benzer eğri. ayakyolu. TS.III. DS. umursamaz. s.XII.kurum satmak kusah kuşak çözmek kuşak tazelemek kuşça kuşdiri kuşkuyruğu kutes kuyrugli kuyruk sallamak kuyruklu kut kemiği küçük abdest küpe binmek külah sallamak külleme küllük künyesini okumak küt laf atmak laf işitmek lafazan lafı güzâf lahit lâkayt lâubali lavabo lazımlık : Büyüklenmek. DS. C. DS.1817 : Büyücülük. gösteriş yapmak. cadılık yapmak. s. s.VIII. C. C. C. C. s. kabir.3017 : şeme ihtiyacı. s. TS. s. C. C.1839 : Çok fazla konuşan. TS.3058 : Azarlamak. DS.1813 : Akrep.VIII. idrar. C. s.VIII. C.4573 : Ayak yoluna gitmek.VIII.II. DS. DS.1823 : Frengi hastalığı. yersiz.II. DS. s. s. C. gururlanmak. DS.III. s.VIII. TS.III. ilgisiz. işemek. C. C.3031 : Ayıplarını ortaya koyarak bir kimseye sövmek. TS.1841 : Aldırış etmeyen. DS. C. TS. s.VIII. DS. TS. DS.III. TS. C. tuvalet. işemek.3040 : Dalkavukluk. 2) Difteri. s. saygısız.4574 : Küçük hıyar. pervasız. C. umursamaz. s. boş söz. TS. kayıtsız.1839 : Mezar. ciddiyetsiz. C. C. s.III.1848 : Helâ.1842 : Kayıtsız.3015 : Yeşil kertenkele.II. s.3030 : Ayakyolu.1801 : Kolera. C.VIII. C. TS. sarı kuyruklu. C. helâ. C. s.1850 124 . C.XII.3052 : Yalan söylemek.IX.

III.3116 : Akılsız. DS.IX. nutfe. s. C. s. C. C.4590 : Kaba. saygısız.lepra lokma göz lüpcü macaralı mahmıt malın gözü malkadın malkıran malta malûl malyemez manakadı manav mancınıklı mantıcı mat maya gibi (mayalı) mayası bozuk mayhoş mekir nekir mektep görmemiş melektoprak melez melik memişhana meni menedilmek mere merhûm : Cüzzam. s. iş yapmayan ev kadını. C. C. DS. DS. TS. s.3114 : Çoban köpeği. C.3084 . s.IX.IX. DS.3156 : Çok gezen. kötü yaradılışlı.3095 : Çürük.3113 : Kötü kadın. C. s. DS. DS.1932 : Çamuru çok özlü.3157 : Ayakyolu helâ.IX.III.1946 125 .XII. s.1941 : Öldürülmek. s. s. cahil. s.3167 : Ölmüş müslüman erkek.3139 : Karaktersiz. s. s. DS. kötürüm.XII. C. C. C.4586 : Maskara. DS. 2) Hortlak.3140 : 1) Cin.III.1892 : Baykuş. s. C. DS. C. s. C. s. s.IX.3117 : Deli.1948 mercimeği fırına vermek : Gizlice aşk ilişkisi kurmak. bozuk. s. s. C. TS. C.IX.1916 : Davranışları serserice olan. canlı. bel suyu. C.IX. DS. sperma. DS. TS. C.III. C.IX. aptal. boz toprak. s.1864 : 1) Hazır yiyici.1894 : Cimri. DS.IX. DS. TS.III.IX. s.IX.3135 : Etine dolgun. s. DS. DS. C. soysuz. DS.XII. C. C. s.IX.4591 : Döl suyu. TS. sakat.III.3098 : Avanak. s. DS. s. C. ölü. C.3105 : Aşağılık ve düzenci kimse.3113 : Hayvan vebası. C.IX. s.1854 : ri ve dışarı fırlamış göz. hasta. s. ahmak.IX. TS.IX.IX.IX. s. DS.IX. C. TS. beleşçi. terbiyesi kıt. s.3118 : Pinti. DS.4591 : Fare.III. hastalıklı. cimri.3154 : Kefen. TS. C. C. s. patlak göz. DS.III.XII. TS.3114 : lletli. C. C.III. C. iffetsiz. s. C. s. DS. 2) Rüşvet alan kimse. şeytan. DS.

gene onun da golları şöle üsTünden balanıyo.3224 münasebette bulunmak : Cinsi yaklaşımda bulunmak.III. rüşvet alan. TS. C.III. DS. DS. s. C. TS.IX.1993 : Cüzzam hastalığına tutulanların şehir halkı ile temas ettirmemek ve tedavilerini yapmak için yapılmış yer.3173 : Namus.IX. C.3217 : Zararlı insan ya da hayvan.IX. C. kazanç karşılığı olarak ) Kötü.3212 : Bir erkeğin bir kadınla buluşmasını sağlayan.III. C. DS. C. C. merkebe bi adam bindirilyor. KYA. s. gadı oyunu çıkarılır. C. DS. s. ahlâk vb. DS. s.1986 miskin hastalığı (illeti) : Cüzzam. s.146 mervan mesek metameli mezhebi geniş milcan mimli : Eşek. TS.III.3220 : Baykuş.III. C. TS. konularda fazla serbest ve hoşgörülü olan (kimse). C. s.IX.IX. C. geydirilyo. bu işi meslek edinmiş kimse. yakışıksız. s.1993 miskin miskinhâne : Beceriksiz.III. yakışıksız. aykırı.IX. s.III. TS. C.merkep : Eşek. DS.3204 : Domuz yavrusu. s.IX. C.2054 : Açık saçık. s. elinden bir şey gelmez.III. C. DS. TS. s.2049 mürtekip müstehcen : ( para. s. edep veya haya duygularına aykırı.IX. uygunsuz işler yapan. C. s.IX.2060 126 .1972 : Öksüz. bir merkebe gine. kadın yaradılışlı adam. s.3171 : Uğursuz. C. s. C. TS. kelebeğe benzer kahverengi bir böcek. DS. DS. s. sık sık elinden kaza çıkan. s. iffet. C. TS. rüşvet yiyen. s.IX.1993 mişmişçi moza muhabbet tellalı muhannet munzur muratçık muştucu : Dedikoducu. C.TS.1948 sona bi tane de gadı oyunu. tembel.III. mıymıntı.III. uyuşuk.3220 : Girdiği eve sevindirici haber getirdiğine inanılan. C. hareketlerinden kuşku duyulan. s.3198 : Kötü olarak bilinen.3171 : Yetim. mimlenmiş. baş belası.2008 : Korkak. rüşvetçi. DS. s. s. TS.

2) Şaşı. dedikodu konusu yapmak için dikkatle bakmak. s.IX. s.III.3243 : Özürlü. s. TS. TS. s. s. s. mert olmayan. DS. s. girdiği evin. kazurat.III. DS.2083 : 1) Kör. kusurunu. alçak. C. s. s. s. DS.XII. C. TS. peri çarpması.2081 : Yakışıksız bir davranışta bulunmak.IX. 2) Dışkı. sakat kalmak. C.4609 2) Nedeni bilinmeyip cinlerin çarptığına inanılan hastalık. DS. s.2068 : Söz götürüp getiren.IX. DS.4605 : Hortlak. DS. s. C. C.IX. C. mundarlık. C. lekeli.s. DS. C. DS. s. DS.XII. DS. s.3268 : Havale. s.III. TS. C.3269 127 . C.XII. TS. C. C. eksiğini. ara bozan.2104 : Hastalık. sarhoş.IX.IX. C.3269 oğraş oğru : Savaş.IX.3261 : Eskiden bir erkeğin nikahsız olarak aldığı kadın. eksik.3242 : 1) Pislik. C.2147 : Havale geçirmek.müştülemek müteveffa müzevir müzmehel nakış toplamak : Fitlemek. DS.2091 : Gözbebeği. TS. C.3231 : ( nsan için) Ölmüş. DS.3241 : Düzme. çekiştirmek. C. sahte. C.2070 : çkili. s. TS. DS. kirlilik. C.IX.III. karaktersiz.2081 : Korkak. s. C.IX. DS.III. DS.IX. C. C. insaniyetsiz. s. C. DS. s. DS. C. iz bırakmak.IX.IX.III.III.3245 : Üvey anne.3246 : Kel. C.s.3268 : 1) nanışa göre cin. incelemek. s. C.3269 : Hırsız. ters. TS.IX.3243 : rin. s. uygunsuz bir iş yapmak.3234 namazsız nâmert nâne yemek naşal naylon nazlıkara necâset nedir kalmak nedirli nem nene netameli obur odalık oğlanlık olmak oğlanlık oğrak : Aybaşı durumunda bulunan (kadın). cariye. s.4601 : Görüştüğü kimsenin. s.IX.III. ölü.

IX. DS. DS. ayakyolu.3271 : Çalmak.3302 : Kadın ve erkek nikahsız yaşamak. DS. gelişmeye elverişli olan.IX. DS. C. s. 2) Lazımlık. s.IX.3285 : Bilgiçlik taslamak. C. sözünü. s. kibirli.XII. makat. DS. C.IX.IX. C.IX.3295 : Dalgacı. C. kaba saba kimse. DS.III.IX. DS.IX. s.3270 : Hırsız. s. görgüsüz. s. s. s. s.IX. yalan.2180 : Aldatmak.IX. C. DS. s.3288 : Hödük. s. C. s. C.XII. tembel.IX. DS. C. sokağa düşmek. C. C. C. DS.3289 : (Kadın için) Fahişe olmak.4617 : kiyüzlülük. C.IX. C. s. s. C. s.4618 : Küçük çocuklarda olan havale hastalığı.3303 128 . C.IX.3294 : 1)Helâ.3280 : Bir işi baştan savma yapmak. s. DS. orta malı olmak. DS. DS. DS.IX.IX.3276 : Üvey.3277 : Uyuşuk. s.2171 : Cin. s. DS.3302 : Kanun dışı cinsel ilişki kurmak. büyümeye.IX. s.3295.IX. DS. DS.IX. C.XII. TAÜ . s. DS.IX.3269 : Üvey oğul.3284 : Ameliyat. C. 4) Kötürüm.3280 : Düşünmeden konuşan. 3) Kıç. gizlice almak.3276 : Şişman. s. C. DS. TS.22 : Bulaşıcı hastalık. s. DS. yalan söylemek. DS. s. DS. 3296 : Kötürüm.3287 : Kaba. konuşmasını bilmeyen.3283 : Çalımlı. C. DS. DS.IX. C.oğrulamak oğulluk oğur oğurlamah okutmak olacak oldacı omzu düşük omzu sopalı ondört yapmak onurlu operasyon orak oranlamak orannama ordubozan ordulu orman gülü ortalık ağrısı ortaya düşmek otlatmak oturak oturag oya oynadanlıh oynama oynamak oynaşmak oynatmak : Çalmak.4610 : Surat asmak. C.4614 : Varis hastalığı. DS. C. s.IX.IX. TS. C. C.3302 : Sara hastalığına tutulmak.XII. s. s. sersem. C. DS. C. C. s. s. s.3286 : Gerçek olmayan.III.

kızgın. C.IX.3327 : Ara bozucu.IX.ozan ozanlık öcü : 1) Geveze.3308 ödüllü öfelemek öğkenli öğmek öğümek öğünsüz öğütleme öğütlemek ökçesiz ökünmek ölçer önlük öpke avruu örde ören kuşu örken örülmek örünç ösrük öşek ötmek : 1) Dertli. s. s. s. 2) Bir şeye dayanamayan. s. yaralı. fitne.IX.3321 : Yüz şişmesi hastalığı.3305 : 1) Düşkünlük. TS. domuz vb. DS. C. s.IX. C. zavallılık.IX. DS.3323 : Birisini kandırıp bir başkasına karşı kışkırtmak.IX. DS. C. C. C.IX.IX. C.3355 : 1) Dedikodu. s. DS.IX.3341 : Verem. C.IX. DS.3343 : Rüşvet. s.IX. C. 2) Korkudan şaşırmış (kimse). C. DS.3319 : Doymak bilmeyen. s. s.IX.3358 129 . s. s.3308 2) Çocukları korkutmak için uydurulmuş hayali yaratık.3325 : Birinin yaptıklarını.XII. s.IX. bronşitli. DS.IX.3347 : 1) Kavga etmek. 2) Gevezelik. zararlı hayvanlar.2201. DS. abartma. C. DS. C. s. s.IX.3344 : Baykuş. C. DS. DS. DS. DS. DS. C. 2) Sersem. umacı. DS.3311 : Dövmek. C.IX.IX. DS. s. C. s. DS.3305 : 1) Kurt. s. söylediklerini yineleyerek alay etmek. C. DS. C. C. s.3313 : Süreğen öksürüklü. 2) Öfkeli öfkeli ve üsteleyerek konuşmak.IX. C. DS.IX. dırıltı. DS.IX. s.III. s. C.IX. 2) Öksürük. aptal. DS.IX. katlanamayan. s. C.3354 : 1) Sarhoş. DS.3324 : 1) Korkak.IX. 3) Dedikodu.4621 : Midesi bulanmak. C. DS. C. DS.IX. C.3353 : Rüşvet. kusmak. s.3346 : 1) Verem hastalığı. DS. s. s. s. s.3356 : Ölmek. 2) Öfkeli.3329 : Kötü kadın. C.3315 : Kusmak. 2) Hortlak.

s. s.2267 : Kızamık hastalığı. TS. DS. verip veriştirmek.ötürmek ötürük özağrısı özen özü kara paçalı paçası düşük pahlamak pamukçuk : 1) shal. s. s. TS. C. 2) Kir. kovmak. C.IX. pasaklı.3403 : (kız veya kadın için ) Bakışları ile bir erkeğe ümit ve cesaret vermek.2246 : Aptes yapmak.3373 : Üstüne başına bakmayan.IX. s.XII. s.IX.2243 pamuklanmak : 1) Ekşimek.2282 pasaportunu eline vermek : şten çıkarmak.2) Kimse görmeden almak. s. TS. DS.IX. pasaklı.III. aşırmak. 4) Konuk.III. s. DS.IX. s.2278 : Yarasa. s.3360 : shal. C. DS.III.III.3417 130 . ağız ve boğaz çevresinde ortaya çıkan.3405 : Ölmek. C. s. DS. para dönmek parti paryandı pas vermek pasak paşa patrav olmak payalı paylamak peçeçe pejmürde : Rüşvetle iş yapılmak. tekdir edilmek. çok azarlanmak.2269 pazdamah (pazlamak): Sövmek.3371 : Sütü bozuk.III. kazanç. C. TS. C. C. C. rüşvet verilmek. DS. C.III. C. C.3368 : Kör.III.III.3413 : Kendini beğenmiş.IX.2255 papara (paparasını) yemek : Paylanmak. C. yırtık. iltihaplı bir mantar hastalığı. C.2256 : Vurgun. DS. sürgün olmak. s.3380 : Daha çok bebeklerde görülen.III. s. s. s. TS. s. TS. C.IX. C. sürgün.2269 : 1) Salya.IX.3376 : Giyimine dikkat etmeyen. pas. C. 3) Saygıdeğer hanımlara verilen ad. C. C. pamuğa benzer. 2) Perişan. s. DS. aft. s. 2) Büyük kardeş. kokmak. DS.4640 : Azarlamak.IX. s. TS. C. C. dağınık.2252 pabucunu eline vermek : Kovmak. DS.III.IX. s. kibirli.IX. s. sümük. TS.IX. kötü soydan gelen (kimse). C. C. C.3359 : Yalan. s.IX. DS.3389 TS.3418 : 1) Eski püskü. DS. ağabey. s. C. DS. DS. s. küf.IX. 2) Bayatlamak. s. TS. dil.3404 : 1) Baba. DS. C.

s.III. C. TS. ki gece de orda yatti. Üçinci gece ahşam üsti bu adam çoh fena oldi. göz görmez olmak. C. s. yalandan övmek.2289 : Falcı. s. C. s.3440 : Rakı.IX. Portugal) : ( Kadın veya kızda ) Meme.4643 : Kabız. DS. sıkılmadan her şeyi konuşan. bu adam rahmete getti. TS. C. 2) Belaya çatmak. C. 3443 : 1) Hasta olmak.3431 : Lazımlık. C.IX. DS.2348 portakal (<Fr. TS.III. s.98 perdesi yırtık (sıyrık): Utanmaz. C. yüze gülmek. Allah’ın rahmetine rahmete gitmek : Ölmek. C.III. s.2307 piyaz doğramak poğuç popo postunu taramak pot punta rahim : Bir amaç için iltifatta bulunmak. s. yalan söylemek. C. DS. s.2289 pirifani ( pir-i fani ) : htiyar. DS. DS.3452 : (Çocuk dilinde) Erkeklik organı.IX. s.2319 : Dövmek.27 rahmet-i Rahman’a kavuşmak : Ölmek. DS. s.3486 : Döl yatağı.2348 131 .III. TS. TAÜ . s.IX.IX.2347 kavuşmak. TS. C.III. Bu öli. s.123 rahmetli. KBAYA. yüzsüz. C.III. s. C. arlanmaz. s. kıç.3436 : Baykuş.III. DA. DS. TAÜ . s. Şişti dere tepe.XII. s. bi sıhatTa bi kelime gonuşi. DS. C.3422 : Erkelik organı.IX. Vala ondan sora ahşam beş oldi. s. DS.IX. s. C.IX.2306 bi piri fani da makatTa oturmuş. C. s. çok yaşlı ( kimse ). s.III. TS.2282 2)Utanmadan. rahmetlik: “Allah’ın rahmetine kavuşmuş” manasında.pek yüzlü penis perde inmek perilikari perklik petkin pılavıcık pırna pilavı karmak pipi : 1) Sıkılmaz.IX. C. C. DS. s. DS. ölmüş kimseleri saygıyla anarken kullanılır. TS.2286 : Katarakt olmak. s. C.IX. C. C. TS.III. C.III.245 : Baykuş.3466 : (Çocuk dilinde) Kaba et.3473 : Zatürree hastalığı. TS. s. TS. utanmaz.s.3472 : Lazımlık. s.

iki çocunan gaynanam burda galmış dul olmuş.32 : Asmak.3563 : Besleme kız. 3) Tutukevi. s.XII. s. Oruya nasi koydi. NYA.IV. s.3519 : 1) Tabut. ora gibi aletdirik filan olmaz burda koy yirinde tabi.151 ruhunu teslim etmek: Can vermek. C.X. 2) Yellenmek. ahretlik. rametli oldu. s. rahmet yadı bi gice. DS. şoförin de omuzina koydi ay dedi. s. DS. U A. 2) Köpek pisliği. bu koyden idi. Orda valla şoför kaldırdi kendinî.3518 : Hamam böceği. s. ölmek. C. s. C. DS.X. C. s. s. C.XII . C. C.bi de horantam mar evelinden gaynatam irametlik seferi billikde gayıb olmuş. uzatti iki sandyenin arasina.IX.4666 : 1) Gebe kadın çocuğunu düşürmek. DA.4667 132 . NYA. C.XII. gevezelik. C.269 rahmet : Yağmur. idam etmek.X. 2) Sidik. TS. DS. seslenmiyoruh gayrı. gaz çıkarmak. mefat itmiş sizlere ömür.3506 : Şarap. Orda teslim oldi. s.XII. s. onu ben özay gönlüm gibi bole barmaklarımnan çaların. 2) Ölü. C. s. C. C. teslim oldi.2427 : Deprem DS.X. Elini koydi hocanın. s. DS. DS. DS.3511 : 1) Gübre.4661 : Oturak. s. garannıh bir gice. Hazreti Hüseyin’in imamina. s.X.3517 : 1) Çıban ya da yara kabuğu. DS.X. C. lazımlık. s.107 ruyalanmak seci sadıç sadır sağsı sakametli sakat sakırğa salaca salata sallandırmak sallantı salmağ : Cinsel düş görmek.2380 teslim olmak : Ölmek. TS. yararsız söz. TAÜ . s.4664 : Boş laf. DS. DS.164 atmış birde şemsi yastıman bi cümbüş yapdı bene. DS.3515 : Uğursuz. s.4658 oradan zeman geşdi. C.XII. s.III.

DS. s. s.4672 : Değnekle. C. bayatlamış. s. s.X.3615 : Bozulmaya başlamış. irin. DS.4677 : Çok konuşan. sopayla dövmek. akılsız.3594 : Aklı az. tükürük.X. geveze.X. DS. s.3588 : Mezar.salt sanıldak sarıayaklı sarıcaarı sarıoğlan sarmak sayılcı sayıp sazağan sazak seçime seçme seçmelik sedef hastalığı sel senli benli sergen gezen servi altı : Deli.TS. DS.4677 : Sedefi andıran pulcukların belirmesiyle ortaya çıkan bir deri hastalığı.X. DS. laubali. C. C.I. DS.X. DS. s. s.X.4676 : Peri.X. s.XII. s.XII. C.3592 sevi seyrek seyrik sıkı sındırıcı sınnan sıraca sıracalı sırasını savmak sırımsak : Öksüz. C. C. C.4690 : Ölmek. C. s. s.295 : Sıçan. DS.XII.3547 : Dilenci. DS. s. fare. DS.XII. C.4680 : Teklifsiz. s.3544 : Bal yapmayan arı. belsoğukluğu gibi hastalık. C. s. DS. yetim. DS. s.XII. DS. s. C.3540 serzenişte bulunmak : Sitem etmek. s.XII. C.IV. C. s. s.XII. C.X. DS. s. DS. cin. TAÜ .X. C. C. DS.4690 : Deli. DS. 2) Ağır cezaya uğramak. felçli kimse.X. C. s.X. s.3564 : Gübrelik.3559 : Küçük kan çıbanı. C. DS.3610 : Kanser. s.X. C. C. DS.4669 : Uğursuz. DS. C. katil. DS. C.4687 : Cimri. yara. s.XII. gömüt. DS. s.4690 : Pis.3605 : Öldüren. C.XII. C.3562 : Frengi. TS.X. s. C. TS. C.IV. s. takaza etmek. DS.2507 sesi semadan gelmek : 1) Ölmek.XII. DS.XII. DS. C.4667 : Bedeni titreyen. DS. s.35 sapha vurmak (sapalamak) : Birini dolandırmak. s.4691 133 .3564 : Kötü yolda kadın. DS. s. C. C. yakınmak.2474 : Salya.X. eşekarısı. s. C.3544 : Akrep.4686 : Kılkurdu.XII.XII.

DS. s. C. C. DS.X. C. DS. s.2568 : Ayakyolu. s. C.3639 : Hayvanı işkence ile öldürmek. bel suyu.4703 : 1) Humma.X.XII. 4) Sakat. s.X. TS.X. C. bevletmek. C. C. lekelenmek. gusülhâne.XII. küçük abdest yapmak.sırnak sırsıra sırtı yarma sıtar sızıgan sin sineklik sinirlemek sinek sis sislenmek siyâhî siyek siymen slip soba sofra sokak sorutmak sökel sölegen söylenti söz sav sözebesi sperma su dökmek sueleği suüstüne çıkmak : Sır saklamayan.3637 : Odalardaki küçük banyo. DS. s. s.XII. C.X. s. DS.2603 : şemek. 2) Tifo.3702 134 . 5) Öldürücü grip.2608 : 1) Sidik torbası. derisi siyah olan. 2) Kadının dişilik organı.3675 : Çok konuşan. C. DS. C. TS. C. s. TS. C.IV. s.X. s.X. s.X.IV.X.3657 : Ölmek. C.4698 : Yüzdeki çil.3653 : Kalça. C.X. s. C. gusülhâne.X. s.3688 : Ayakyoluna gitmek. DS.X. helâ. C. mesane. s. C. söz.3677 : Laf. DS. dedikoducu. C. DS. s.2571 : Ev içinde küçük banyo. DS. s. 2) Yüreği kötülükle dolu kadın.4698 : Zenci. DS. C. C. C.IV. s.3618 : Şarbon hastalığı. s. DS. C. s.X. DS. s. DS.4694 : Kabir. s. DS. C. s.XII. C.3620 : rinli küçük çıban. s.3685 : Erkek üreme hücrelerinin meydana getirdiği sıvı.3685 : Geveze. dedikodu. cadı. meni. C.3654 : Ağılı yılan. DS. C.X.X.X. s. DS.3684 : Dedikodu. geveze. DS.XII.3619 : Tanrı.4700 : Don yerine kullanılan parçasız küçük külot.4691 : Yarasa. DS. DS. TS. s. DS.XII. C.3650 : Cimri. DS. DS. s.X. s. s.4698 : Yüz çillenmek.IV. er suyu. 3) Zatürree. DS. ateşli bir hastalık.3641 : 1) Kötü yolda kadın.XII. C.

C.2640 : Pantolona eskimeden yama yaptırmak.3692 : Çirkin.X.X.170 Gidi bi kapiya da. s.X. s. C. C. s. DS. C. DS.IV. DS. DS. C.3702 : Verem. 2) Sidiktorbası. C. DS. C. C.X. DS.X.3754 : Dalkavuk. s.X. soysuz. DS.3762 : Onurlu. helâ DS. rakı.X. s.X. TS.DS.X.3698 : Ayakyolu. s. s.X. C. C. s.3751 : Deli.3787 şakıma şaşa şaşıt şavşat şatafatçı şefşeli şehla şenlik şerbetleme şerbetlik şişgin 135 . kibirli. ZBK A. DS. s. s. C. piç. s.4707 : 1) Vücutta suyu depo ettiği sanılan kesecik. bahi ele sükümsüz bi kari çıhti ki dişari.3760 : Frengi.3736 : Kör. DS. C. DS.X.).X. DA. TS. s.XII. s. yama yama üzerine. DS.s. C. C. DA. s.3720 : Verem.X.X. karaktersiz. DS. şu pantoluy dizinde bir gaç dane yama. çaşıt.3762 : Bahşiş. DS.X. DS.XII. yüze gülen. DS. s. s. DS.69 süleymancık sümbül sürgün sütçe sütü bozuk süvari vurdurmak süvari : Kertenkele. DS. C.3687 : Bir çeşit kertenkele.3756 : Az ve hoşa gidecek şekilde şaşı (göz). C. s.3726 : Kötü soydan gelmiş kimse. aşağılık. o zaman süvariymiş guya o süvari denen şe.2672 : Eş.4721 : Deli. 3) Gusülhâne. C. s. s.3709 : shal. süvari deyala buna.X. vb.140 : Çok konuşmak.sucu sultan suluk surat düşkünü suva sücce sükümsüz : Ak alkollü içkiler (şarap. s. Gidi bi kapiyi çali. ona da girmi. C. C. yama yama üzerine.3704 : Suratsız.4715 Efendim.X. C. DS. s.X.3751 : Söz taşıyan. C. DS. C. DS. C. s.IV. o da buyur edi.XII. s.3708 : Evlilik dışı doğan çocuk. s. s. karı.X. C. s.3728 : Pantolona dikilen büyük yama.

X. DS. s.100 : Yüznumara. DS.IV.X.3839 : Kabristan.XII. C. saygısızca. cesaretsiz. C. DS.X. perişan.IV. DS. DS. C. C. s. C.4729 : Ölmek.X.şişgün olmah şişmek şivil tabak tabanı genişlemek tabansız taç taharet almak : Kin tutmak. DS.X. 3) Tanrı. s. DS. s. C.X. DS.X.X. yüreksiz. DS. s. C.3841.3808 : Boğmak. s. DS. ödlek. C.3789 : Şap hastalığı. s.X.3841 : 1) Dilsiz. C. C. DS. borç. s. s. s.X.X.3798 : Abdest bozduktan sonra yapılan temizlik. C.2767 : Öğünmek. TS.3814 : Ahır. DS.XII.3842 4) Az konuşan. s.XII.3797 : Korkak. C. C. C. C.4735 : Boğuşmak. C. s. s. TAÜ . C. C. kavga etmek. taaret almaya giderken. C. s. s.2722 Bir gün smail Çavuş ebdes.XII.3819 : Sersemlemek.X. DS.X. darmadağın. mezarlık.XII. s.IV.3850 taşlı köyü boylamak : Hayatı sona ermek. C. DS.3816 : Cehennem.X. alacak.4741 : Kıtlık. s. s.4737 : Yaltaklanma.X.XII. mezarlık.3837 : Edepsizce. DS. TS.99 : Kabristan.X.3788 : shal. C. C. s. yekden bu adam öğüne çıhdı. C.3796 : Ölmek.4742 : kiyüzlü adam.3832 : Dağınık. TS.X. asılsız söz. TAÜ .4734 : Alacak. s. s. K A. s. DS. s.X. s. s. DS.2712 : Fes. s. C. 2) Kekeme. ölmek. s. TAÜ .100 136 . s. s. takke. C. C. DS.196 takınak takıntı talamak talaşmak tam tamu tandırlama tankuş olmak tankuş taraş târumar tasarlanmak taşbaşı taşlık taşlı köy taşra tat tatlılık tava kapağı tay : Borç. karışık. hırpalamak.3845 : 1) Babasız çocuk. DS. DS. DS.3821 : Akılsız. s. DS. DS. 2) Deli. C. DS. ayakyolu. s.3818 : Dedikodu. 2) Üvey çocuk.

s. motornan. sandalnan.113 tekdamar tekzip tellemek temesük tenkurdu tenmek tensuz tepegöz tepelemek ter tereke terkili terkisalat terleme terletme ters ayakkabı ters tersibozuk terslemek : 1) Cılız. C. s. DS.4752 : Tifo. s. s.X.3871 : Faiz. 3) Yaramaz (çocuk için). C. C.3892 : 1) Tifo.X. C.3894 : Sürgün. s.XII. DS. C. 2) Herkese çatan. DS.X. C.4753 : 1) Terbiyesiz. C.IV.X.3861 : Emekli. C.4745 : Deprem. C.B.X. C. Z.4747 2) Korkak. Amca tekavid. s.3880 : 1) Soysuzlaşmak.XII. s. s.X. DS.IV. s. s. 3) Humma.3875 : Hamamböceği. DS. s.IV. s. TS. DS. DS. C. C. s. DS. DS. Ara sıra balıa çıkiya işde.X. 2) nsan ya da hayvan dışkısı.XII.3890 : Akrep. DS.X. C.XII.X.2814 Vemedük zatı ilkokulda çıkdı berbecilie vidük.3888 : Sığır. TS.2821 : Sigara içmek.X.4754 : Pislemek (hayvanlar için). DS. 2) Akciğer hastalığı. s. s. DS.TS. C. DS.tebaa teccel tef tehlike tekaüt ( teka üd ) : Bir devletin idaresi altında bulunanların tamamı. DS. C. DS. s.X.3893 : Kötü yolda kadın. s. DS. s. yalan olduğunu söyleme. C.3894 3) Suçlu. s. C.3856 : Kefen. DS. C.K A. 2) Zatülcenp. DS. DS. çökmek. DS. DS.3895 137 . s. s. yozlaşmak.3882 : Vurup öldürmek. s.X.X.X. 2) Yıkılmak.4753 : 1) Tifo. s.XII. DS. C.XII. C.3862 : Yalanlama. s. C. ishal. 3) Çalmak.2795 : Şeytan.X. s.XII.3880 : 1) Sakar (kimse). C. erkek. uyruk. kavgacı. C. C. 2) Beceriksiz. s. C. DS.4751 : Kötü (kadın için). s. C.XII.4754 : 1) Gübre.

C. TS. TS.3957 : Kötürüm. C. C. s. DS.IV. s.2907 Atladım girdim baga Başım degdi yapraga Ben seni alacagam Meger girem topraga DA.X. TS.IV.3968 : Genç olduğu için bilgisiz ve beceriksiz olan. DS. C.3931 : Kibirli.IV.X. n olacah mut ölümüne geden. TS. TS. s. aksilik. DS.2864 : Deli gibi.XII. C.129 toprağa vermek toprak olmak toraman toy toylun : Ölüyü gömmek TS. s. burnu büyük. C.3961 : 1) Bir çeşit çıban. DS. s.3946 : 1) Şişman. 2) Etli. C.terslik testis tevekkel tevkif etmek tığ tırıltı tırtırdamı tilkiburnu tok tombul tomruk topaç topak toplu toprağa bakmak toprağa düşmek toprağa girmek : 1) Ters olma hali. s. s.4760 : Ayakyolu.2912 : Yosma.TS. C.IV. ölmek. s.X. kaçık.IV. TS.IV. ölümü yakın olmak. DS. TS. DS. C. DS. s.X. TS.2907 : Ölmek. C. s.3962 : Vücutça dolgun.3908 : Dışkı. NYA. gömülmüş olmak.2899 : Tutukevi. DS. 2) Tersçe davranış. DS. s. s. s. C.X.IV. DS. C.X.XII.2907 : Sarhoş. s. s.4768 2) Kabakulak. dolgun. pislik. C. C. olgunlaşmamış. vurulup ölmek.X. C.IV.IV. gıl gındap melmekatın içi.3925 : Koltuk altında çıkan kan çıbanı. C. helâ. s. s. s. s. acemi.128 fahırsın elinde haşlın olmıyo geş goca demiyon topran altına giriyon bu derdin yüzünden. toplu. s. C. C.2907 : Gömülmek. DS. s.2904 : Ölümü yakın görülmek. tecrübesiz. toprağa karışmak.2856 : Er bezi. dikbaşlılık. s. C. s.X. C.2907 : Ölmek.X.IV. C.IV. DS. şişmanca.3976 138 .3902 : Suçluyu tutuklamak.X.2873 : Parasız pulsuz. C. s. C. etine dolgun. TS. s.

DS.XII. DS. s. DS. dost.XI.4013 : Hortlak.XI. s. s. C. DS.XI. işçi. DS.X. s. katır vb. s. DS. usta hırsız. C.X. C. s. C.4010 : Ölmek. TS.X. yalan söylemek. DS. s. C.4026 türküsünü çağırmak : Dalkavukluk yapmak. DS.X. DS. s. DS. sürgün olmak. DS. şımarıklık.4781 : Korkak.4014 139 . TS. s. DS.3998 : 1) Hizmetçi. C.2959 : Bunak.XI. TS. s. s.4024 : Abartmak.s. s. C. s. 2) Metres.4781 : Çalmak. s. DS.4022 : Yapı. DS. C.4020 : Çeşitli eğlencelere düşkün. C.4775 : Sara hastalığı. DS. DS. korkulu.3984 : Dik kafalılık. C.X.4011 : Mezarlık.XI.XII.XII .3979 : 1) Bağırsak bozulmak.XI. C. C.4782 : Cin.4781 : Hırsız. C. s. C. s. C.4023 : At.X. DS. s. DS. DS. s.X. C.XI. DS. C. DS.X. sefih.XII. DS. peri. C.XII. C. göçmek. s. C. s. bön. s. C. s. C.4000 : Felç olmak.4021 : Cinsel yaklaşmada bulunmak.4013 : Uydurmak.XII.2939 : Verem.IV.4019 : Yankesici. s. uşak.X. s.4024 : Bit. peri tarafından çarpılmak. s.3995 : Cimri.IV. DS.4781 : Cin. alıp götürmek. aşırmak. yıkılmak. çalım. çapkın. s. C. s.IV.3988 : Tutukevi.X. s. C.XI. DS.3998 : Sara hastalığı. s. C.X.X.XI. C. çökmek. C. 4001 : Müsrif. C.2943 : Saf. C. duvar vb. C. s.töker törlemek tulum turma tutak tutaklık tutalga tutma tutulmak tutumsuz tüberküloz tüm tünemek türbelik türetmek ubur uclanmak ucu uçarı uçgun uçkur çözmek uçmak uçuhlu uçuk uçurgan uçurmak ufacık ufaklık ufatmak uğrağa gelmek : Kötürüm. C.X. DS.4019 : Çalmak. DS. 2) şemek (çocuk ya da hayvan için). eşek. DS. DS.

XI.XII. 2) Hastalığa tutulmak. bön.uğurlamak.XI.XI. C. DS. s.IV. inmeli (kimse). s. DS. s. dolandırıcı. s. DS. DS. cin çarpması. s.4034 : Baykuş.4790 : Hırsız. terbiyesiz. C.XI.uğrak uğraklı uğramak uğru uğrulamak uğu uğukuşu ulmak uluca ulukuş umacı umumhâne ustalık usulsüzlük uydurmak uygunsuz uygunsuz uysal uyuntu uyutmak uz uzunböcü uzun kulaklı uzun uzunöksürük üç kağıtçı üçlemek : Sara. s. DS. DS. C. DS.4051 : Çalmak. başkasının sözüyle davranan. çürümek. s. TS. düzencilik. DS.XI.4783 : Bozulmak. C. uyuşuk (insan ve hayvan için). s.XI.XI. düzenbaz.XI.3007 : çki içmek. TS.IV. DS.4053 : Yalancı.4027 : Hırsız. çirkin veya zararlı hareketler yapan. s. s. s. s. serseri. s. DS.XI. C.4048 : Kötü davranışlarda bulunan. DS. s. kokmak.2982 : 1) Kız kaçırmak. şeytana çarpılmak.XI. DS.IV. C.XII. yaratık. korkutan şey.XI. C. tembel.2989 : Kötü yola sapmış (kadın için). DS.4043 : Yolsuzluk. C.XI. kavga çıkaran. ahlâk sız.XI. s. C.4052 : Yılan. s. yoldan çıkmış.4053 : Boğmaca.4049 : 1) Aptal.4790 : Eşek. s.XII. C.4036 : Genelev. s. C. DS. 2) Geçimsiz.XI. aşırmak. s. C.4035 : Cin. s. C. DS. C. C. DS. DS. 2) Erkek cinsel ilişkide bulunmak.4051 : Kişiliksiz. s. TS. hileci. C. takılan. s. s. s.4782 : 1) Cine.4028 : Baykuş.3003 : Yılan. C. C. s. C. C. C.XI. yolkesen.4027 : Baykuş. DS.4057 140 .IV. s. C.4784 : Kuma.XI. TS. C. peri örneği. DS. TS.XII. s.4027 : Çalmak. C. C.4026 : Çarpılmış.XII.XI. DS. C. onun bunun ardına takılan. C.IV.2975 : Kurnazlık. DS. DS.

XI. DS. aldığını geri vermemek.4799 : nme inmek.4078 : Dolandırıcı. DS. s. Feryatda galdı. C. s. s. s. s. O anda iki tene incir yaprağı bir ardına bir önne.XI. DS. TS. K A. s. C. adı kötüye çıkmak. TS. hazne.4074 : Fiyatı arttırmak.4085 : Hasta. 2) Onurlanmak.3036 kütahya yolunda vademiz yetdi azrail canımızı aldı da gitdi eşimi dostumu perişan etdi ağlayın dostlarım bana ağlayın salımın ucuna allar bağlayın adım menderesdi gülbeydi eşim genç yaşda karardı daım güneşim ardımdan meleşir anam kardeşim gelin dostlar gelin bana ağlayın salımın ucuna foçu bağlayın U A. eklemek.ünlenmek üryan : 1) Dile düşmek.XI. DS.XI.IV. eli sıkı. C. s. s. s. Üryan galdı. TS.3052 141 . C.XII. C. DS. C.XI. ömrü sona ermek. vajina vahıtsız var yemez : Döl yatağı yolu.4086 : Eceli gelmek. DS. s. C.4077 : Zatürree.250 üst üste vurmak üstü kirlenmek üstüne yatmak üşencek üşütme ütücü üzeriyüklü üzgün üzülmek vâdesi gelmek : Aybaşı (kadınlarda). s. s.4066 : Çıplak. TS. s.XI.IV. C.IV. C. katlamak.3037 : 1) Hasta. C.3018 Hazreti Ademin de üzerinden hülleler alındı.3022 : Aybaşı olmak.XI. DS. C.IV. s. 2) Yoksul. s. DS.4077 : Tembel. C. C. DS. pinti. s.4801 : Cimri.XII. s. DS. ( kadın için).4076 : Borcunu ödememek. TS. DS. C. aldatıcı.XI. s.IV. kibirlenmek. C.4080 : Gebe.263 vagina.XI. C.

4118 : Cehennem.4129 yanaşma yanlamak yapalah yapıntı yapmak : 1) Kapatma. s. şunnadan bunnadan gurtarılmış sayılır gari. C. DS. kötülükleden.4179 142 . yana varıncı. C.XI. DS. s. C. ortalık karıştıran.XI. s. hani bi yakaya urumıcak gibi olur.4121 : Darağacı.4128 : Sürgün. gırkTan sora o yatak da sökülür.XI. idam sehpası. DS.XI.XI. C. DS. s. TS. s.XI. C. C.4171 : Baykuş. s. TS.4160 : Yaltaklanmak. C.4129 : Soymak. s. DS. ishal. C.XI.146 yakınlık göstermek : Cinsel birleşmeye yanaşmak. C. s.4811 : Sırtlan. s.4105 : Şişmanlamak.IV. C.XI. s. s. s. s. DS. pislemek. üş gunden soğna mefat itdi. s. C. KYA. maluh varmış yal lı.3099 : Kadın memesi.4812 2) Uşak. hizmetçi. C. Aşam gırhın ohutduh.vefât : ( Yalnız insan için ) Ölüm.4127 : Kefen. DS. s. s. NYA. DS.IV. C.3071 : Baykuş. C. DS. C.XI.4129 : Cinsel ilişki.XI. s. çalmak. s. s. C. DS. DS. DS. TS. C.XI.XI. DS.4175 : Dedikoducu. bi yallı delıne gotürmüş. s.XI. C.XII. C. sin. şöyle bi elini saldırmış “samur samur giymissin kuklümüsün ne” dimiş.XI. s. DS.4127 : ri memeli kadın. s. C.XI. nebim yallı diller imiş ezelde garannıh bi yire.XI. C. DS.XII. DS. maluğun delıne. s.IV.4147 “gel ardıma bin gotürim” dimiş.140 vesikalı viranguşu yağ bağlamak yağız yer yağlı ip yaka yakalı yakasız gömlek yakı : Kendisine fuhuş için resmî makamlarca izin verilmiş kadın. DS. NYA.4178 : Dışkısını yapmak. DS. s.3062 bi yü r arısına dutuldu.4128 ondan sonı yani her türlü şee. metres. heç mefası yoh kimsenin.141 yakın gitmek yakınlık yalınlamak yallı : Cinsel ilişkide bulunmak.

XI. s. C.3162 mesela bunun üç yerde oldu söyleniyo. C. fakat rivayete göre hangisinde yatdı belirsiz.XI. s. C. s. s. ölmüş olmak. s.XII.4199 : 1) Humma ve benzeri ateşli hastalık. TS. C. DS. C.253 yere bakan : Sinsi.XI. U A. C.XI. s. C. s. s. C. ikiyüzlü. s. DS.4816 : Dolandırıcı.XI. C. s. 2) Şirpençe. C. TS. Tanrı. 3) Zatülcenp. C.4817 : Rüşvet vermek.4241 : Rüşvet. 4) Zatürree. s. DS.XI.IV. C. DS. mezarlın içerisinde. DS. s. DS. s. DS.XII.4817 : Kabakulak.XI. s. DS. C.3141 : Dalkavukluk etmek.XI.4246 : Yılan. Halîk. ismini daşıyan. C. DS.XI.4186 : Dövmek. s. s.4180 : Yaltaklanmak.XII. s. s.XI. Çekdi. s.4216 : Büyücü.XII. yaratıcı.4815 : nme.XI.XI.4180 : Dedikodu etmek. DS. dara elinnen aldı. DS. s.4199 : Oturak. s. s. C. yoktan var eden.XI.XI. mezarda. söz taşıyan. DS.4250 143 . DS. C. C. C. DS.4209 : Karayazılı. şöyle ayni yerde gezen kimi. DS. C. felç. mesela bizim köyümüzde sultan karacamet türbesi va. 3) Cüzzam. DS.4241 : 1) Frengi.4222 : Öldürmek.yaradan yaramışlık etmek yaranmak yarışık vermek yaslamak yatağan yatak yatalık yatık yatmak : Allah.4192 yaygan yazgılı yazıcı yazma yazmak yedirmek yemek yemeklik yenirce yerdegezen : Dedikoducu. toprakta gömülü bulunmak. DS.4250 Bu ele yatdı ki yere ki.XI. DS.4218 : Büyü yapmak. K A. 2) Tifo.332 yasdıhlı konuşmak : kiyüzlülük etmek. C. C. DS.XI. Geder getmez emen bileğne yapışdı. s. C.IV. ördek. DS.4200 : Bir yerde. s.

DS. C. C. DS. C. DS. C. 2) Küçük bir çeşit ev kertenkelesi.4317 : 1) Bir çeşit baykuş.XI.XI.148 yeşillik yeyilme yeyim yıldırım yıllık yol vermek yolbasar yolcu yollu yolsuz yolu doğrultmak yordanlı yortma yumrucak yumurcak yusufçuk yüklü yünağız yürek etmek yüzlekçi yüz numara : Hıyar. hepsi bi şedi.4260 : Rüşvet. s. DS. C.119 144 . s.XI. DA.4328 : Geveze. zelzele.XI.4298 : Veba. s. DS.4289 : Ölüme yakın. Hepsi bi yüznumaraydi.IV.4271 : şten çıkarmak. s.4267 : Antepçıbanı. C.4291 : Ölümü yaklaşmak. hastalığı hızla ilerlemek. DS. DS. DS.3198 sona bi de bakTık ki taksi böle sallanırkan. DS. s. s. s. s. C. C. s. C. DS. hanı yer sarsıntısından.yer sarsıntısı : Deprem.4290 : Parasız.XI. C.3286 “diyi o senın yüznumarada söladığın şe senın sakalının üzerında. C. s. DS.XI. s.XI. DS. s.4331 : Kusmak. s. s. DS. DS.XI. s.4291 : Deli. tuvalet.gerideki arabaya vurucam deye ben de fireni basıyon.XI. s. felç. TS.4316 : yileşmeyen çıban. s. kovcu. s.” KBAYA. odasi ayridi.4289 : Kötü yola düşmüş kadın. DS. s. DS. C. helâ. söz taşıyan.XI.XI. C. s.158 Herkesin evi.XI. s. s. başladı ileri geri gitme. C. DS. C.IV. C.4322 : Gebe.4337 : Ayakyolu.XI. s.4297 : Lağım. DS.XI.XI. DS. DS.4256 : Kanser.4260 : nme. KYA. C.4333 : Yüze gülerek ağızdan söz alan. s. C. C.XI. TS.XI. C. C. C.XI.4292 : Haydut. s.XI.XI.

Orıya gapatdiler.XI. C. s. s. biz kimiydi. s. s. DS. K A. C. yüznumaraya götürcem şeklinde bi tanesi unun da parasını çalmış.4402 145 . C. s. C.XII.228 adamcaza yardımcı olcen. hakir. Bir yüz nümere kimi bir yer vardı. C.4366 : Kaba. alçak.Beni içeri aldiler. Ayni bu seneler kimi.3336 : Ölmek. DS. s. K A. C. s.XI.4835 : şsiz. KYA. s.IV.XI. DS. s. C. Evde un yoh. aşağılanmış.3308 Zamananın birisinde bir fuhara varıdı. s. DS. Ama fuhara çoh zelil idi. onursuz (kimse). TS. TS. DS.4375 : Frengi ve bel soğukluğu gibi cinsi münasebetlerle bulaşan (hastalık).4345 : Hor. aşağılanan. tahıl yoh.IV.166 zal zelîl : Deli.XI.252 zıfırı bitirmek zılgıt zıpkın zührevi züyüt olmak : Ölmek.

esma. seyrek. bayağı : aşağı. papara yemek :müzevir aybaşı olan (kadın) : kirli. ahraz. açgözlü. mahmıt. ferik. namazsız 146 . çilesiz. çalgını. can alıcı. ilinti : adıyaman. gocaoğlan : adını eller alsın. halasız. cam göz. banal. hızan. gümüşgöz. kıssa. uysal : afalsız. gökçe : amiyâne : amoral : amoralizm : anahalı. tankuş : alabacak. eli büyük. guyruğlu. dem : aşağı. paylamak : ince hastalık : kâmeti arttırmak : katakulli :laf işitmek. hazan.GÜZEL ADLANDIRILAN KAVRAMLAR D Z N açgözlü ayı akrep aptal akılsız ahlâksız ahmak azrail adice ahlâk dışı ahlâk dışıcılık aybaşı adi alçak asık suratlı azma açık saçık arsız anlayışsız ağzı yamuk azarlamak akciğer veremi azıtmak aldatma azarlanmak arabozucu : abdal. manav : alıcı. terkili : afal. kursaksız. müstehcen : eli yüzü yünmüş : ganmaz : gedik : geliştirmek. zelil : çatık : dalalet : dekolte. erotik. kınalı. uygunsuz : alabaş. altıboğumlu. sarıoğlan.

uğu. hıcılayık. akgöz. ayran ağızlı. ishak. gılın kuş. hayırlı kuş. cönk kuşu. dedem akıllı. horozik. ören kuşu. ulukuş. hümmatun. hüpbükkuş. gongoluk. devletli. poğuç. intizâr : ansızına uğramak : atah geçirmek : atakçı. hacı kuşu. terkisalat : ilenmek : imiklemek. kukumav. kaftar. horasa : balkırmak : bölme : büyük öksürük. halak ağızlı : ahırak : akbakan. açık ağız. inkisâr. kuğuruk. açıkçı : acığaz. talamak : lafı güzaf : lüpçü büyücülük yapmak : küpe binmek 147 . inah. yusufçuk. ağzı açık. efsûn. kakavan : albaba.ameliyat ahır aybaşı olmak acem büyü yapmak büyücü bedavacı boşboğaz balgam budala beddua birdenbire ölmek bunamak bunak büyü balgam çıkarmak banyo boğmaca böbürlenmek baykuş : operasyon : tam : üstü kirlenmek : toy : yazmak : yazıcı : abacı. pilavıcık. allahlık. kılın. mal kadın. ala ağız. uzun öksürük : büyüklük taslamak : çön kuşu. uçgun : bağı. viran guşu. muratçık. yapalah bencillik beygir basur beceriksiz beddua etmek boğmak boş söz beleşçi : enâniyet : güllük : hemoroyit : idaresiz.

tutuk. balyemez. alaklamak. sıkı. uğrulamak.baş belası bilgiçlik taslamak bulaşıcı hastalık bronşit bayatlamak bayatlamış boğuşmak cimri cüzzam cahil cinayet işlemek cin çarpmak cüce cimrilik cin çarpmış cin cadı ceset cin çarpması cehennem çalmak : munzur : oranlamak : ortalık ağrısı : öğkenli : pamuklanmak : sırımsak : talaşmak : abdal. miskin hastalığı (illeti) yenirce : boş : cana kıymak : çalınmak. uçuk. mantıcı. uyutmak. alaylı : aktarmak : anadan doğma : ana etinde gezmek : asık 148 . dönük. akılgan. uçurmak. ilbiz. sinnek : kadavra : oğrak. sayıp. orak. oğrulamak. eli sıkı. baba. korkut. kanatlandırmak. bahil. mekir nekir. uğrak : yağız yer : abartmak. kısmık. hoyrat. yalınlamak çokbilmiş çalma çırılçıplak çırılçıplak gezmek çingene : akıl gülü. aparmak. lepra. afartmak. avkırmak. uçlanmak. ili. umacı : hotik. kıvırmak. erlenmek : ecene : el darlığı : erleşikli. gümüş göz. var yemez : akarca. kıtmır. esürük : geçkin. araklamak. gezer. aşırmak. hızan. uyutmak. ıskırtmak. kaftar. afsunlamak. cinsel sapıklık (erkeklerde) : kibar hastalığı kaydırmak. malyemez. erişmek. tenmek.

çakıştırıcı. kuş kaldıran. surat düşkünü : iteli : kanatlanmak : küçük abdest : maceralı : müştülemek : sis : sislenmek : uçarı : uğraklı : ulmak : üryan : abdallanmak. yapıntı. tırıltı. avuç açmak. mimişçi. adını eller alsın. tehlike. alabacak. aklını yitirmek. isdenmek. gaban. kabaram : aklını bozmak. dağdagezen. yordanlı. ala ağız. hoşamatçı. şerefli. cinleri tutmak. yatak : alkışçı. aklını kaçırmak (kaybetmek). kötü hayvan : ağzı kara. yer sarsıntısı : ayarsız. Elazığ. el açmak. esemeli. kazak. necâset : adıyaman. kapınmak : abdest. kesegen. kaknem. sırnak. akıdık. hınzır kehten bakan. mancınıklı. salt. kaytoz. çalınmak. tat : akar akıllı.çirkin yüzlü çarpılmak çiş yapmak çirkin çolak çalınmak çiş çürük çekiştirmek çil çillenmek çapkın çarpılmış çürümek çıplak dilenmek dışkı domuz dedikoducu dilsiz dönek delilik delirmek dolandırıcı dalkavuk deprem deli defetmek : çehre zügürdü : gevilmek : guşak açmak : ırşat ( irşat). sallantı. gara canavar. çalak. ütücü. baykara. zal : bertaraf etmek 149 . eser. sıracalı. şahvat. ayyar. şatafatçı : allah emri. büyük abdest. duraksız : akıl hastalığı. arayışçı. alık. yayvan : ahraz. ayarsız. atlatmak. kaçırmak : alkaçıcı.

tandırlama : tekâüt : irdelemek. sanıldak : asık. külah sallamak. söz sav. gedâ. kaldırım kuşu : bacası tütmez olmak : bakımcı. yaslanmak : iç ağrısı. geder. yarışık vermek : itilmek : karşı taraf : kızılcık hoşafı içirmek : kuş kuyruğu : terslik : ayarsız. güdük. işlenti. isdeci (isteci). yaramışlık doğurmak : gurtulmak dedikoducu (kadın): guyruhlu doğurmak (hayvanlar için): guzulamak dengesiz düşmanlık dövmek dizenter dedikodu emekli dedikodu yapmak defolmak düşman dayak atmak difteri dik başlılık edepsiz evde kalmak eşek edepsizce fışkı fesat felçli faiz fahişe fikirleşmek falcı : hoylu : husûmet : ıslatmak. öşek söylenti. ergi. hınbıl. berkep. mervan. geçinti. temesük : ayağı dışarı. türküsünü çağırmak. kuruburu : ndir kaldır. eli bayraklı : bağrı geçmek : büldül. rahim : döşürücü. öfelemek. postunu taramak. kazancı : sapha vurmak (sapalamak) etmek dalkavukluk etmek : eteklemek. iteli. aymaz. uzun kulaklı : taşbaşı : ahbun : ak gözlü : alınmış.dalkavukluk döl yatağı dilenci dolandırmak : demogoji : doğanah. perilikarı 150 .

fakir fitne felâket felç frengi çıbanı frengi flört etmek fahişe kadın felç olmak grip geveze gusülhâne genelev gasp etmek gevezelik gübrelik gübre hâmile hırsız hastalıklı hapishâne hırsızlık hile haydut hileci hâmile olmak hayvânî homoseksüel hizmetçi : durumsuz. uçurgan. soba. çenesi kuvvetli. düzen. dam. kantin. salata : seçmelik : ters : ağır ayaklı. ayağı ağır. ebe. umumhâne : el koymak : ozanlık. içeri. arıkçı. çöş. entrika. karamancı. suluk : bardelhana. gövdeli. küllenme. boylu. yüklü : ağzı açık. yerince : konuşmak : ortaya düşmek : tutuşmak. iki canlı. yol basar : aynacı : bebek beklemek : behîmî : çelebi : gapı kızı 151 . hazan : ecevit. ayağı ağırlı. kutes. şerbetleme. salaca. atak. döner. alvurcu. inme. katakulli : ayakçı. karacı. hayta. uz : akarcalı : alaca. üzeri yüklü. hozan. carbazan. kalabalık ağızlı. sazak. gaytar. kaytaz. kötü yara. sineklik. yünağız : arınak. yatağan : hıra : kif. bahar. ağırlıklı. zührevi. eli çakır. seçime. oğru. göz açıcı. ceza evi. tomruk : algıncılık : avanta. lafazan. üzülmek : ara hastalığı : arı kıran. ölçer : engebe : engi. uğru. ozan. eli uzun. gedâ.

hakaret etmek hortlak hayvan hoppa hain hapsetmek hapse girmek hayâlet hâmile olmak hileli hödük hasta hıyar hademe ırzına geçmek ırzına geçilmek iftira etmek irin iftiracı işemek ikiyüzlü inatçı ikiyüzlülük iffetsiz içki içmek ihtiyar ishal olmak işsiz ishal

: giydirmek : goncolas, hotik, mekir nekir, obur, öşek, ubur : goşu : hafif, havâî : hınzır : içeri atmak : içeri düşmek : ili : karnı olmak : katkılı : orman gülü : üzgün : yeşillik : hizmetli : başına çökmek, becermek, ilişmek : kirlenmek : aba atmak, abamak, kara çalmak : acı su, afgan, nem, sıraca : ad çekici, ağzı kara, karacı : akıntı, belermek, gezelemek, kuşak çözmek, kuşak tazelemek, su dökmek, törlemek : akıdık, ala ağız, alabula, alemşat, dili güllü, ekdi, gundahçı, halasa, hoşamadı, tava kapağı, yere bakan : aksi, dik başlı : alacalık, oynadanlık : alûfte, ellenmiş dillenmiş, malın gözü : atmak, dem çekmek, demlenmek, kafayı çekmek, üçlemek : ayan, geçük : bayrambeyi olmak, bozguna düşmek, fikirlemeğ, törlemek : zıpkın : bozgun, güvelemek, iyindirik, ötürmek, özağrısı, sürgün, tersi bozuk, yakı

152

ihtilam olmak ihtiyar işsiz iltihap iftira idam etmek idam sehpası ikiyüzlülük etmek işten çıkarmak kusur kemik veremi kel küfretmek küfür korkak külot kaba adam kör kötürüm kaynana kurnaz küsmek katır kızıl hastalığı kalleşlik etmek karaktersiz komada olmak kanser karı kambur kusmak

: düş azmak, hamamcı olmak : erişkin : gezginci : hicran : kara : sallandırmak : yağlı ip : yasdıhlı konuşmak : yol vermek : adem : adı batası, akarca, hınam, ilahcıh : ağbaş, alazlık, ayaz, bozalak, kır, netameli : ağız dağıtmak, içinden okumak, kalaylamak : ağız kokusu : akgöz, cebin, ılgın, muhannet, ökçesiz, tabansız, uçuhlu : slip : akkaya bülbülü : alîl, âmâ, naşal, özen, şaşa : alkın, küt, malül, topaç, toker : ana, analık, kocagelin : anasının gözü, diribaş : aralarından kara kedi geçmek : arap işi : ateş gömleği : ayna tutmak : aynasız, namert : bacak çekiştirmek : basra, incitmebeni, sınan, yeyilme : baş yoldaşı, ev şenliği, harem, şenlik : bellik : böğürtlen çıkarmak, böhürmek, döndermek, gaytarmak, istiğfar etmek, kaytarmak, öğmek, öğümek, yürek etmek

153

kıç kefen kurt kusmuk kibirli koca kuduz (köpek) kerhâne kolera körlük kör olmak kızlık zarı kekeme kinci kayırma kabızlık kusma kalçalar kibirlenmek kovmak kan çıbanı kalça kendini öldürmek kalça kemiği katliam kızamık kabız kin tutmak kâtil kekeme kıtlık

: buç, oturak, popo : çadır, melez, tef, yakasız gömlek : dağda gezen, dik kulak : eğşümük : ekebir, onurlu, payalı, şişgin, tok : er, gişi : esiren : genelev : göğerten, iç ağrısı, kirli paçavra, kusah : göz buğu : gözü sönmek : himen : ılat : içerili : inâyet : inkîbâz : istifrağ : kaba etler : kanat biçmek, ünlenmek : kapıyı göstermek, papucunu eline vermek, pasaportunu eline vermek : kara mübarek : karpuz, kut kemiği, sofra : kendine kıymak : kıcır kemiği : kırım : kızılcık, köme, paryandı : perklik : şişgin olmah : sındırıcı : tat : tatlılık

154

bardel. türbelik : hükümlü : mat : miskin : tutumsuz : ayarsız. evraksız : addırık. kötü yola düşmek (sapmak). malta. kötü yolda olmak : zılgıt : kulumpara 155 . başdan çıkgın. tutma. güvende. önlük. pektin. taşlı köy. andız. kabristan. servi altı : defnetmek : dombey : Ekti. lahit. kötü kadın. yortma : akak. yaka : gül : hece taşı : hıdırlık. yanaşma : göğüs. karadam. sinnek. kabir. bandırmalı. vesikalı oynaş orospu olmak onursuz oğlancı : aşna fişne : ayağa çıkmak. gömeç. böcük. oturak. seçme. ayran gönüllü : algın : ara kedisi : bağrı bütün. başı dışarı.kaçık kuma kurnazlık kişiliksiz karayazılı lazımlık lağım maymun iştahlı meczup münâfık merhametsiz müflis mezar mezara koymak manda metres meme meni mezar taşı mezarlık mahkum menenjit mıymıntı müsrif namussuz orospu : tevekkel : uluca : ustalık : uyuntu : yazgılı : akıldak. kab. sağsı : algın. avruz. damarı kırık. kara toprak. uygunsuz. kıyıcı : bitkin : daşlı köy. taşlık. portakal.

ruhunu teslim etmek. teslim olmak. işini görmek. gergek bulmak. Allah’ın davetine icabet etmek. kaykılmak. milcan. defteri dürülmek. kara deve. sırasını savmak. hayatıyla ödemek. gözünü yummak. çökel. canı çıkmak. dünyadan göçmek. geş olmak. kesit. geçinmek. Ramet-i Rahmana kavuşmak. kurukan. gözleri kapanmak. can alıcı : anakız. ötmek. dünyaya veda etmek. götürmek. gözlerini kapama gözüne kara toprak dolmak. patrav olmak. sorutmak. kara yere girmek. dünyadan gitmek. kırmacını almak ölü ölümlü örtbas etmek öldürme öldürülmek : cansız. atılıp gitmek. hadlamak. müteveffâ. haklamak. göçmek. sevi : aralık iyisi : bûse : can almak. gitmek.oturak ölü evi öldürücü hastalık ölüm ölmek : yatık : acı yer : ağır hastalık. kırmak. alıcı : ahiret uykusu. vefat : ahireti (öbür dünyayı) boylamak. gider gelmez. keçinmek. don değişmek. kana boyamak (bulamak) . irtihal. kan dökmek (dökülmek). rahmete gitmek. hayatını kaybetmek. kayıvermek. kara yol. dünyaya gözlerini kapamak (yummak). gümbürdemek. sesi semadan gelmek. toprağa girmek öldürücü öksüz ölüm iyisi öpücük öldürmek : amansız. köpeği tükenmek. günü yetmek (gelmek). arka kapıdan çıkmak. gonyoyu dikmek. ecel şerbeti içmek. kara toprağa aş omak. işini bitirmek.toprak olmak. salaca : fâni : idare etmek : itlâf : menedilmek 156 . can vermek. bir avuç toprak olmak. hayata gözerini yummak (kapamak). dindirmek. kan içmek. karayazı. el çekmek. merhûm.

ağız bağı. döl. omzu düşük : tankuş olmak : açık ağız : ters saraya yakalanmak: ağrı tutmak 157 . çalık.özürlü piç palavracı pezevenk pervasız olmak pisboğaz parasız perişan etmek palavra prezervatif prostat patlak göz pasaklı perişan pislemek rakı rüşvet rezil romatizma rüşvet vermek rüşvet alma rüşvetçi rüşvet verilmek saygısız saçma sapan sersem sersemlemek salak suçlu : nedirli : alakırık. böcekçi. mektep görmemiş : abızambak : abuk. besmelesiz. fırlama. gevik. gırık. anzarat. katkılı. kirtik. pırna. ilinti. paçası düşük : târumâr : yapmak : acı su. algı. örde. düz. ansız. yemeklik : ayak eskisi : guruyel : haplamak. ekdi. sucu : ağacalık. sümbül :alakuş : baş baş. ayağ. bulduk. haram. kıdım. esneksiz. yedirmek : irtikâp : mürtekip : para dönmek : abdestsiz. örünç. emeksiz. ekti : açılıp saçılmak : boğazsak : cebi delik : haklamak : kantin : kaput (kapot) : kestanecik : lokma göz : paçalı.

tereke : karakaçan 158 . durucak. müzmehel. mayası bozuk : tepegöz : alîl. sadır : tenmek : akmık. damarı bozuk. kazak : karabacak. bel. kır serdarı : gızdırma : hengâme. pasak : cürüm : dudak sarkıtmak : dutargalı. dutalga. dışarlık. eser. toraman : bezzeke. çödürük. eserli. tutalık : nedir kalmak : alçak. ingil. sökel : allanmak : tüm : baykara : bekrî.suratsız söven sidik soysuzlaşma sperma sütü bozuk sara hastalığı sakat kalmak soysuz sakar sakat sarkıntılık etmek saf sümüklü sarhoş sümüklüböcek salatalık sümük suç somurtmak saralı surat asmak somurtkan saplantı sebatsız serseri sıtma savaş sömürme sünnetsiz sığır sıpa : sükümsüz : ağzı dolu : akıd. hayta. bedmâye. gülbeser : bujma. esrük. bızık. oğraş : istismâr : kabıklı (kabuklu). kocalık. meni : özü kara : al basma. ösrük. esürük : okutmak : ekşi : fikrisâbit : fırdöndü : gezenti. atmık. elbiz : bostan. eserli.

kanat.sünepe sidik torbası sövmek salya sıçan şişman : kıtıpiyos : kavuk. çeşme. hoyrat. tombul. yağ bağlamak : güzellik : ılkış : ibiş : seci : tulum : abdesthâne. evdesthâne. yatalak : bacağını çekmek : bulaşma : cansız at. dışarı çıhmah. oldacı. kilo almak. miskin. hızan. güllük. kanat. salaca tifoya yakalanmak : ağrıya yatmak 159 . üşencek : ağrı. kubat. terletme. terleme. teccal : alcıkarı. kenef. suluk : künyesini okumak. pahlamak tembel tifo topallamak tezek tabut : açık ağız. şehlâ : diyabet : el bebek gül bebek : evraksız : gelişmek. apsâne. kademhâne. çör. balıklamak. abrez. yüznumara şeytan şirret şaşı şeker hastalığı şımarık şerefsiz şişmanlamak şark çıbanı şaşı şapşal şarap şımarıklık tuvalet tuvalet ihtiyacını gidermek: abdest bozmak. pazdamah : sel : sergen gezen : acar. dizban. iblis. ayvat. akyavaş. daylı. ağır gövde. def-i hâcet. karayatalığ. küllük. naşal. tırtırdamı. ağır canlı (kanlı). hasıl. lavabo. gızıl. eli bayraklı : aydaş. kamaşık. elbiz. ganere. sökel. çömez. el kalem. mekir nekir. toplu : albız. çarak. oya. artçardak. gezinmek. kola. korkut. kömbel. apana. ter. memişhâne. su eleği. hâcet yeri. aç çardak. andır. etine yarı. ayağ yolu. gez (gezinti). uyuntu.

sücce. alık. ıskıtça. alabacak. kel hastalık. sırsıra 160 . laûbâli : türetmek : ablalık : analık. gözsüz. perdesi yırtık : aksi. eli sinan. âsar. yerdegezen : akşamcık kuşu. sarı ayaklı : çok bilmiş : dutma. gözel hastalık.. peçece. güzel ağrı. hozancı. nene : atalık. pek yüzlü. gecekuşu. gelincik. sütçe. ayığ. gelinana. âletse. sokak. kubuduk. kefelâlesi. aburgaşık. isbir : adı kötü : adını eller alsın. uzunböcü. issice. sakâmetli. babalık : kızlık : tay : olacak : adı belirsiz. atıcı. kurudan. üç kağıtçı. artis. yanaşma : düzmece : gicimik : hatma : kamaşık : lakayt. yumrucak : iğlemek : ileze : abacı. ağzı yelli. arsatan. atakçı.tuvalete gitmek topal tembellik terbiyesiz utanmaz uğursuz ukala uşak uydurma uyuz ur uyuşuk umursamaz uydurmak üvey abla üvey anne üvey baba üvey kız üvey çocuk üvey verem veba verem olmak veremli yalancı yengeç yılan yarasa : su üstüne çıkmak : kaydır : kızıllık : terkisalât : abırsız. kaltaban. derikanat. altı parmak. ince ağrı. karanlık kuşu. kelebek. tüberküloz : baba. ak ana. andır. ağzı kara. kayış kanat.

orannama. toylun : kılınmak. arkadaş : amansız : ayipleşmek. hava vurmak. gaydırmak. laf atmak. ufatmak : gapgapıcu. üşütme. koket. ötürük : kaynaşık. görüşmek : boyanmak : eli sopalı : gücük : hakir : kokoz : küçül : punta. piyaz doğramak. kıtır atmak. otlatmak.yılancık yetim yaltaklanma yüzsüz olmak yalan söylemek yağmacı yardakçı yalan yosma yaltaklanmak yetim yüzsüz yellenmek yalanlama yankesici yolsuzluk zakkum ağacı zakkum zevce (karı) zalim zina yapmak zıkkımlanmak zorba zampara zavallı züğürt züppe zatürre zenci : alazlama : ekdi : taraş : ar damarı çatlamak : atmak. karacı : hayta : kantin. yanlamak : mesek : pek yüzlü : salmağ : tekzip : ucu : usulsüzlük : acı ağaç : ağı çiçeği. sökel. kabak doğramak. ayan : aile. yatalık : siyâhî yaltaklanan (kimse): iycik 161 . kuyruk sallamak. kubur. katakulli.

08.1978 162 .ÖZGEÇM Ş Kimlik Bilgileri Adı Soyadı Mesleği ş Adresi Eğitim Durumu lkokul Ortaokul Lise Lisans : Vali Tevfik Gür lköğretim Okulu (Elazığ) : Elazığ Ortaokulu : Sağlık Meslek Lisesi (Elazığ) : Fırat Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü : Ahmet GECEKUŞU : Öğretmen : Cengiz Topel lköğretim Okulu Karakoçan/ELAZIĞ Doğum Tarihi : 05.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful