You are on page 1of 16

KURULUŞUNDAN BİZANS DEVRİ SONUNA KADAR

TIOS ANTİK KENTİ
BÜLENT ÖZTÜRK*

Zusammenfassung Die an der Westküste des Schwarzen Meeres im Landkreis Çaycuma der Provinz Zonguldak liegende antike Stadt Tios wurde in der 2. Hälfte des 7. Jahrhunderts v. Chr. durch einen Priester namens Tios an der Mündung des antiken Flusses Billaios (= heute Filyos) als eine Kolonie der Stadt Miletos gegründet. Sie wird in den antiken Quellen mit unterschiedlichen Namen als Tios, Tieion, Teion und Tion genannt. Während der hellenistischen Zeit unterstand sie der Herrschaft verschiedener regionaler Königreiche. Die römische Herrschaft über die Stadt Tios begann im Jahre 70 v. Chr. Aus den kaiserzeitlichen Inschriften und Münzen geht hervor, dass die Kaiser und Statthalter Wert auf den Aufstieg der Stadt legten. In der byzantinischen Zeit war Tios eine bischöfliche Residenz, was aus den Bischofsnamen auf den Bleisiegeln ersichtlich ist. Schlüsselwörter: Tios, Tieion, Teion, Billaios, Filyos, Zonguldak, Bithynien, Paphlagonien, Schwarzes Meer, hellenistische Zeit, Rom, Byzanz, Bischof, Inschrift, Münze, Bleisiegel. Abstract The ancient site of Tios (modern Filyos) lies at the mouth of the river Billaios (Filyos Çayı), towards the western end of the southern Black Sea coast, in Zonguldak province. In ancient sources the city is spelt in various ways, including Tios, Tieion, Teion and Tion. In the second half of the seventh century BC the city was founded as a Milesian colony by the priest named Tios. It was dependent to various kingdoms throughout the Hellenistic period and the city fell under Roman control in AD 70. In the Roman Imperial period, it is understood from inscriptions and coins that Roman emperors and proconsuls encouraged the development of the city. In the Byzantine period the city was a bishopric and we find the names of bishops of Tios on lead seals. Key words: Tios, Tieion, Teion, Tion, Billaios, Filyos, Zonguldak, Bithynia, Paphlagonia, Black Sea, Hellenistic, Roman, Byzantine, bishop, inscription, coin, lead seal. Özet Batı Karadeniz kıyısında Zonguldak İli Çaycuma İlçesinde bulunan Tios Antik Kenti, antik Billaios Irmağı’nın (=bugünkü Filyos Çayı) hemen ağzında M.Ö. VII. yüzyılın ikinci yarısında, Tios adında bir rahip tarafından bir Miletos kolonisi olarak kurulmuştur. Antik kaynaklarda kentin adı; Tios, Tieion, Teion ve Tion olmak üzere farklı isimler altında telaffuz edilmiştir. Kent, Hellenistik Devir boyunca çeşitli bölge krallıklarının hâkimiyeti altında kalmıştır. Kent üzerindeki Roma hâkimiyeti ise, M.Ö. 70’te başlamıştır. Yazıtlardan ve sikkelerden Roma İmparatorluk Devri’nde, Roma imparatorları ile valilerinin kentin kalkınmasına önem verdikleri anlaşılmaktadır. Kent, Bizans Devri’nde ise piskoposluk merkezi hâline gelmiştir; zira Tioslu piskoposların isimlerini kurşun mühürler üzerinde görebilmekteyiz. Anahtar kelimeler: Tios, Tieion, Teion, Billaios, Filyos, Zonguldak, Bithynia, Paphlagonia, Karadeniz, Hellenistik, Roma, Bizans, piskopos, yazıt, sikke, kurşun mühür.
* Klasik filolog, Doktora öğrencisi, Marmara Üniversitesi, Eskiçağ Tarihi Anabilim Dalı. bul.oztrk@gmail.com 63

Harita 1: Paphlagonia Haritası, BARRINGTON 2000: 85.

Batı Karadeniz kıyısında; Zonguldak İli, Çaycuma İlçesi, Filyos Beldesi’nde bulunan Tios Antik Kenti; Bithynia Bölgesi’ni, Paphlagonia Bölgesi’nden ayırdığı belirtilen ve kentin hemen doğusunda denize dökülen Antik Billaios Irmağı’nın1 (= Filyos Çayı) ağzında kurulmuştur (Harita 1).2 Antik kaynaklarda bazen Bithynia, bazen Paphlagonia bazen de bir Pontos kenti olarak nitelendirilen bu yerleşimin antik adı “Tios” (= T¤ow), “Tieion” (= T¤eion), “Teion” (= TÆÛon) ve Tion (= T¤on) olmak üzere dört farklı şekilde anılmaktadır:3 Kentten ilk kez bahseden Skylaks (M.Ö. V. yüzyıl) ve sonrasında Strabon (M.Ö. 69 – M.S. 14), kent adının “Tieion” olduğunu belirtirler.4 “Tios” adını kullanan Roma Devri antik yazarlarından Aelianus (M.S. ca. 175 – 235), kenti Herakleia ve Amastris ile birlikte, Pontos kentleri arasında gösterirken;5 Athenaios (M.S. II. yüzyıl sonu – M.S. III. yüzyıl başı), “Pontos kenti” ve “Miletos kolonisi” olarak tasvir etmiştir.6 M.S. II. yüzyılda yaşamış olan Tralleisli Phlegon ise bir isim listesinde, “Pontos ve Bithynia’dan bir kent” olarak nitelendirdiği Tios’un ethnikon’unu Tianos (= TianÒw) ve Tiane (= TianÆ)7 olarak vermektedir.8 Ammianus Mar64

cellinus (M.S. ca. 322 – 400), adını diğer Pontos ve Paphlagonia kentleri arasına yerleştirdiği kentin, diğer bölge kentleri gibi, kökenini Hellenler’in aktivitelerinden aldığını belirtirken;9 Arrianos (M.S. II. yüzyıl) burayı, “Hellenler’in Ion kökenli kenti” ve “Miletoslular’ın kolonisi” olarak nitelendirmiştir.10 M.S. VI. yüzyıl edebiyatçılarından Byzantionlu Stephanos da, “Pontos’un Paphlagonia kenti” olarak zikrettiği yerleşimin ethnikon’unun Tianos (= TianÒw) olduğunu ifade etmiş, ayrıca Tianeus (= TianeÊw) formunun kullanıldığını da belirtmiştir.11 Konstantinos Porphyrogennitos (M.S. 905-959) eserinin farklı bölümlerinde Tios ve Tieion formunu kullanmakla kalmamış,

Resim 1: Ön yüzünde, kentin kurucusu olarak kabul edilen Rahip Tios, arka yüzünde ise Dionysos’un görüldüğü Tios sikkesi, Rec. Gén. “Tius”, Pl. VI 17.

ayrıca üçüncü bir form olarak Teion’u da bunların yanına eklemiştir.12 Claudius Ptolemaios (M.S. ca. 83-161), kenti bir “Pontus ve Paphlagonia kenti” olarak belirtmiş ve adını da Tion olarak dile getirmiştir.13 Roma Devri yazıtlarında kentin adı, Teios (= Te¤ow)14; ethnikon’u Tianos (= TianÒw)15 ve Teianos (= TeianÒw)16; Hellenistik ve Roma Devri’ne tarihlenen sikke ile ağırlıklarında ethnikon’u TIANΩN veya TEIANΩN; Bizans Devri mühürlerinde ise kentin adının Tios ve ethnikon’unun gene Tianos (= TianÒw) olduğu görülmektedir. Kent, günümüzde kullanılan “Filyos” adını ise, yerleşimin hemen doğusunda bir ırmak olan Billaios’tan ses değişimi yoluyla almaktadır.17 Büyük Kolonizasyon Dönemi’nde (M.Ö. 750-550) Karadeniz kıyısında kurulmuş Miletos kolonilerinden biri olarak gösterilen kentin, ona adını veren Tios adında Miletoslu bir rahip18 (Resim 1) tarafından kurulduğu dile getirilmekte;19 buna dayanarak da, Miletoslular tarafından kolonize edildiği zaman sözü edilen rahibin, oikistes olarak bu kolonistlerin başında bulunduğu düşünülmektedir.20 Byzantionlu Stephanos ise; Bithynialı Demosthenes’in, kentin kurucusu olarak Pataros21 adlı bir kişiyi gösterdiğini ifade etmektedir.22 Ayrıca; Tanrı Dionysos da, Tios’un ktistes’i olarak kentin Domitianus, Traianus ve Marcus Aurelius dönemlerine ait sikkelerinde görülmektedir (Resim 2, 3).23 Strabon; söz konsu yerleşimi, hakkında söylenecek önemli bir şeyi olmayan bir pol¤xnion (= polikhnion [= kasaba]) olarak tasvir etmekte, bununla birlikte Pergamonlu Attalos Kral Ailesi’nin kurucusu Phi-

letairos’u (M.Ö. 283-263) da “Tioslu bir kişi” (= énØr TianÒw) olarak tanımlamaktadır (Resim 4).24 Ona göre, burada Mariandynler ülkesinden gelen ve Parthenios Irmağı’na kadar uzanan kıyıda yaşayan Kaukonlar25 bulunmaktaydı (bkz. Harita 1).26 Elimizdeki kaynakların yetersizliği nedeniyle kentin siyasi tarihini M.Ö. IV. yüzyılın sonlarından itibaren kesinleştirebilmekteyiz. Bu dönem öncesine ilişkin olarak kent tarihi hakkında öğrenebildiğimiz, ancak kesin olmayan tek olay ise, Athenianos’un anlattığına göre, Büyük Kyros’un (M.Ö. 559529), arkadaşı Kyzikoslu Pytharkhos’a yedi kent hediye ettiği ve Tios’un da bu kentlerden biri olduğudur.27 RUGE 1936: 857858, metinsel tamamlamadan ve Tios dışındaki diğer kentlerin Troas ve Phrygia bölgelerinde bulunmasından yola çıkarak bu bilgiyi oldukça şüpheli bulmaktadır.28 Herakleia Pontika Tiranı Dionysios’un M.Ö. 303 yılındaki ölümüyle birlikte, karısı ve Büyük İskender’in savaştığı Dareios’un erkek kardeşi Oksyathros’un kızı olan Kraliçe Amastris yönetimin başına gelmiş oldu. Ancak, bu dönemde Trakya Kralı Lysimakhos, Herakleia surlarına dayanınca, Kraliçe Amastris de çareyi, onunla evlenmekte buldu; fakat bu evlilik kısa sürdü ve M.Ö. 300 yılında Lysimakhos, I. Ptolemaios Soter ile I. Berenike’nin kızları olan II. Arsinoe (doğ. ca. M.Ö. 316) ile evlenmek için Kraliçe Amastris’ten ayrıldı. Kraliçe Amastris, bu dönemde kendi adını taşıyan Amastris kentini, Tios ile birlikte Sesamos (Bartın/Amasra), Kytoron (Kastamonu/Cide) ve Kromna’yı (Bartın/Kurucaşile) birleştirip kurmuş

Resim 2: Ön yüzünde Traianus, arka yüzünde ise Dionysos Ktistes’in görüldüğü Tios sikkesi, Rec. Gén. “Tius”, Pl. CVII 2.

Resim 3: Ön yüzünde Marcus Aurelius, arka yüzünde ise Dionysos Ktistes’in görüldüğü Tios sikkesi, Rec. Gén. “Tius”, Pl. CVIII 11. 65

Resim 5: ELEUYERIA (= Eleutheria) yazılı Tios sikkesi, Rec. Gén., Pl. CVI, no. 8.

Resim 4: Tioslu Philetairos, Napoli Museo Nazionale, www.utexas.edu/imagesr/philetairos.jpg

(bkz. Harita 1); fakat Tios kenti kısa zamanda isyan ederek bu sympoliteia’dan ayrılmıştır.29 Kraliçe’nin, oğulları tarafından öldürülmesi üzerine, Lysimakhos M.Ö. 289’da Herakleia’yı ele geçirip, anne katillerini de öldürtmüştür. Bu olaylardan sonra II. Arsinoe; Herakleia ve Amastris ile birlikte Tios kentini de Lysimakhos’tan hediye olarak aldı.30 Ancak, Lysimakhos’un M.Ö. 281’deki Kyrupedion Savaşı’nda ölmesiyle, bu iç karışıklıktan faydalanan Herakleia Pontika tekrar bağımsızlığına kavuştu. Bu dönemde Herakleia Pontika sınırları içindeki Tios, Bithynia Kralı Zipoites (M.Ö. 327279) tarafından Kieros ile birlikte ele geçirilmiş; ancak Zipoites’in M.Ö. 280/279 yılındaki ölümünden sonra, oğullarından I. Nikomedes ile Zipoites arasındaki taht kavgasının sonucunda iç savaş çıkmıştır. I. Nikomedes, Kelt kabileleri olan Tolistobaglar, Tektosaglar ve Trokhmiler’in yardımını alarak bu mücadeleden zaferle çıkarken, bunun yanı sıra, birçok kentin desteğini de almış olup, bu kentlerden biri de Tios’tur.31 Keltler’in yardımı sadece Nikomedes için değil aynı zamanda, bu dönemde Seleukoslar’a karşı Byzanti66

on, Herakleia Pontika, Khalkedon, Kieros (sonradan Prusias ad Hypium) ve Tios kentleri tarafından oluşturulan “Kuzey Paktı” için de geçerliydi.32 I. Nikomedes’e (M.Ö. 279-250) bu zaferinde yardımcı olan Herakleia Pontika yönetimi, onunla anlaşmış ve daha önce I. Nikomedes’in babası Zipoites tarafından kendilerinden alınmış olan Tios ile Kieros’u, özgürlüklerini satın alarak elde etmiştir;33 ancak Tios’un idaresini I. Prusias Dönemi’ne (M.Ö. 229-182) kadar koruyabilmiştir.34 I. Prusias, Makedonya Kralı V. Philippos ile birleşerek, Pergamonlu Attaloslar’a karşı savaşmış ve M.Ö. 197’de yapılan antlaşmayla güneyde Myrleia ve Kios, doğuda ise Tios ve Kieros’u ele geçirmiş ve böylece, bu kentleri yeniden Bithynia Krallığı’na dâhil etmiştir.35 Fakat, M.Ö. 188’deki Apameia Antlaşması ile kendisinden Pergamon Krallığı’ndan aldığı Mysia topraklarını geri vermesi istenmiş, kral da bunu kabul etmeyince savaş çıkmıştır. Savaşı kaybeden I Prusias M.Ö. 184’te, söz konusu bölgeyi geri vermek zorunda kalmıştır. Bunun yanında, Ti-

Resim 6: Tios kentinde darp edilmiş Bithynia Krallığı’na ait II. Prusias sikkesi. www.sylloge-nummorum-graecorum.org

179) Tios’un da dâhil olduğu bazı kentleri ele geçirmiş; ancak Tios’u II. Prusias’a hediye etmiştir.38 Böylece Tios, IV. Nikomedes’in ölümüne kadar (M.Ö. 74), Bithynia Krallığı’nın egemenliğinde kalmış ve Billaios Irmağı ile birlikte buranın kıyıdaki doğu sınırını oluşturmuştur.39 IV. Nikomedes ise, ölmeden önce vasiyet yoluyla ülkesini Roma’ya bırakmış, Resim 7: Tios kentinde darp edilmiş Bithynia Krallığı’na ait IV. böylece Tios kenti de Roma’nın topraklarına Nikomedes sikkesi. www.sylloge-nummorum-graecorum.org dahil olmuştur. Ancak Strabon, VI. Mithrios’a kadar uzanan bir toprak parçasının da dates’in Herakleia Pontika’ya kadar Bithynia savaş tazminatı olarak Eumenes’e verilmiş kıyılarını zaptettiğini söyleyerek, adını zikolması mümkün görünmektedir.36 Bu sırada retmese de, aslında Tios’u da bu kapsama Pontos Kralı Pharnakes adına generali Leok- dâhil edilmiş oluyordu.40 Bunun üzerine ritos, Sinop’u aldıktan sonra, kıyı boyunca ilerleyerek M.Ö. 181/180’de Tios kentini ele geçirmeyi başarmıştır.37 Antik yazar Sicilyalı Diodoros burada bize bu gelişmeyi şu şekilde anlatmaktadır: “Leokritos, yaptığı düzenli saldırılarla Tios kentindeki (paralı) askerleri, kenti teslim etmek zorunda bıraktı. Bunun üzerine askerlerin, kenti güvenli bir şekilde terk etmesini garanti eden bir anlaşmayla kenti onlardan teslim aldı. Fakat Leokritos, Pharnakes’in de emriyle sözünü tutmayıp anlaşmayı bozarak, askerler kenti terk ederken, yollarını kesip üzerlerine saldırdı ve hepsini oklarla katletti”. Pergamon Kralı II. Eumenes (M.Ö. 197159) ile Pontos Kralı Pharnakes arasında Galatia arazisi yüzünden çıkan savaşta, Bithynia Kralı II. Prusias (M.Ö. 182-149), Pergamon tarafında yer almıştır. Savaş sonrasında II. Eumenes, müttefikleri IV. Ariarathes ve II. Prusias ile I. Pharnakes arasında imzalanan antlaşma neticesinde (M.Ö.

Resim 8: Ön yüzünde C. Papirius Carbo’un görüldüğü Tios sikkesi, Rec. Gén. “Tius”, Pl. CVI 9.

Resim 9 Antoninus Pius Dönemi, M.S. 140 yılına ait Tios Kenti Miltaşı, MAREK 1993, Tafel 4, no. 4. 67

Resim 10: Tios Kenti Roma İmparatorluk Devri Kurşun Ağırlıklar, Triton 6 (2003), 253.

Roma yönetimi bölgeye Cotta ve Lucullus komutasında askerler ve donanma göndererek, M.Ö. 71/70 yıllarında, Mithridates’e yardım eden, aralarında Tios’un da olduğu bölgedeki kentleri zaptetmiştir. Bu arada Romalı komutan Cotta, Herakleia Pontika komutanı Connacorex’in Tios ve Amastris’i ele geçirdiğini öğrenince, M.Ö. 70 yılında Triarius’u bu kentleri geri almak için ordusuyla yollamış ve her iki kenti yakıp yıktırarak ele geçirmiştir.41 Tios da böylece Roma yönetimi altına girmiş ve bir Roma kenti olarak varlığını sürdürmüştür.

M.Ö. 64 yılında Pompeius’un yaptığı düzenlemeyle Pontus-Bithynia Eyaleti (= provincia Pontus et Bithynia) oluşturulduğu zaman, adı direkt olarak zikredilmemiş olsa da, Tios kenti aynı Herakleia Pontika gibi, bu eyalete dahil edilmişti;42 ancak bu oluşumda önemli bir merkez olarak değil de, daha çok büyük kıyı kentlerinden birine, olasılık da Herakleia Pontika kentine bağlı olduğu düşünülmektedir.43 Bu dönemde söz konusu eyaletin valisi olan C. Papirius Carbo adına (M.Ö. 61-59) Tios kenti tarafından bastırılan bir sikke ise,44 kentin sahip olduğu otono-

Harita 2: Roma İmparatorluk Devri Provincia Pontus et Bithynia Yolları, MAREK 1993: Karte V. 68

Resim 11: Teios, Boule ve Demos, Lindgren III, no. 219.

dığı (M.S. 140 [Resim 9]);48 Septimius Severus Dönemi’nde ise Eyalet Valisi Quintus Tinius Sacerdus49 aracılığıyla kent yolunun yapıldığı (M.S. 199) ve I. Constantinus - Licinius’un kente yol yaptırdıkları (M.S. 313317)50 anlaşılmaktadır. Tüm bu belgeler, kente ulaşan antik yolun varlığının yazılı kanıtları olarak önem arz etmektedir (Harita 2).51 Vespasianus Dönemi’nden başlayarak Gallienus Dönemi’nin sonuna kadar kesintisiz olarak sikke darp ettiği anlaşılan Tios’a ait bir sikke üzerinde eyaletin proconsul’ü M. Salvidenus Asprenas’ın (ca. M.S. 76/77) adına rastlamaktayız.52 Roma İmparatorluk Devri’ne tarihlenen bir kurşun ağırlık grubunun üzerinde ise Tios Kenti Boule ve Demos’u ibaresini görmekte;53 bunun neticesinde de kentte söz konusu meclislerin varolduğu sonucunu çıkarmaktayız (Resim 10). Bu meclisleri kente ilişkin sikkelerde de görebilmekteyiz (Resim 11).54 Diocletianus Dönemi’nde Küçükasya 3 ayrı yönetim bölgesine (= diocesis) ayrılınca, Tios kenti de Pontica diocesis’i içinde yer almış, bu durum M.S. 535 yılına kadar sürmüştür. Ayrıca alt yönetim bölgesi olarak M.S. IV. yüzyılın sonlarında ise I. Theodosius (M.S. 379–395), Bithynia’dan geniş bir yer ayırarak, orada özel bir yönetim oluşturmuş ve bu bölgeye amcasının adından esinlenerek “Honorias” adını vermiştir.55 Kent bu tarih-

miye ilişkin önemli bir belge olarak dikkat çekmektedir (Resim 8).45 Roma İmparatorluk Devri’nde, Roma imparatorları ile valilerinin bölgenin ve kentin kalkınmasına önem verdikleri anlaşılmakta olup, elimizdeki antik kaynaklardan kentin artık bir polis statüsüne kavuştuğu anlaşılmaktadır. Pontus-Bithynia Eyaleti Valisi Plinius’un Traianus’a yazdığı mektuplardan birinde, Pontoslu Largos adlı bir zenginin, kendisine, Herakleia ve Tios kentlerine, İmparator Traianus adına ithaf edilecek yapılar yapmak ya da “Traianus Oyunları” adıyla beş yılda bir yapılan oyunlar düzenlemek şartıyla vermek üzere bir yardımda bulunma niyetinde olduğunu öğrenmekteyiz.46 Kent civarında bulunmuş miltaşlarından, Vespasianus Dönemi procurator’u Lucius Antonius Naso aracılığıyla kentte var olan yolun yenilendiği (M.S. 78);47 Antoninus Pius Dönemi’nde gene kent yolunun onarıl-

Harita 3: Pontica Diocesis’i, Honorias Eyaleti, Tios, M.S. 400. 69

Resim 12: Tioslu Piskopos Kyprianos’a ait kurşun mühür, McGREER – NESBITT – OIKONOMIDES 2001: 24, a.

lerde, merkezi Herakleia Pontika olan söz konusu Honarias Bölgesi’nde bulunmakta olup, bu bölgenin piskoposluk merkezlerinden biri hâline gelmiştir (Harita 3).56 Iustinianus’un Paphlagonia ve Honorias bölgelerinin birleştirilmesine yönelik M.S. 535’teki bildirisinde; Tios kentinin adı, Honorias Bölgesi’nde bulunan altı kent arasında görülmektedir.57 Tios, Honarias’ın piskoposluk merkezi olmasının yanında, M.S. VIII. yüzyıldan XIII. yüzyıla kadar Klaudiopolis (= Bolu) kentinin yardımcı piskoposluğuydu.58 Bu döneme ait konsil listelerinde Tios kenti piskoposlarının adlarına rastlamaktayız: M.S. 451 Khalkedon Konsil’de Apragmonios;59 M.S. 518’de Andreas;60 M.S. 536 Konstantinopolis Konsili’nde Eugenios;61 M.S. 681 Konstantinopolis Altıncı Genel Konsilde Longinos;62 M.S. 787 Nikaia Genel Konsil’de Mikhael;63 M.S. 869/870 Konstantinopolis Sekizinci Genel Konsil’de Konstantinos.64 Ayrıca kurşun mühürlerde de M.S. XII. yüzyılın sonuna kadar Tioslu kent piskoposlarının isimleri görülmektedir: Kyprianos (M.S. VIII. yüzyıl)65 (Resim 12-13), Antonios (M.S. IX./X. yüzyıl)66 (Resim 14), Basilios (M.S. X. yüzyıl)67 (Resim 15) Mikhael (M.S. X./XI. yüzyıl)68 ve Anthios (M.S. XI. yüzyıl sonu) (Resim 16).69 Bizans Devri’nde kentin bir finans merkezi olabileceği de ileri sürülmektedir; zira kentin dioiketes’i Leon’a (M.S. X. yüzyıl) ait bir kurşun mühür70 (Resim 17), bunu ortaya koymaktadır. Aynı şekilde gene bir mühürde spatharios ve dioiketes Petros’un (M.S. X. yüzyıl) adını görmekteyiz (Resim 18).71 Söz konusu mühürdeki spatharios, kentin askeri yönden önemli bir kent olduğunu; başka bir mühürde görülen Tioslu droungarios Theodoros (M.S. VIII. yüzyıl)72 ise, kentin askerî bir donanmaya sahip olduğuna ve askerî bir liman olarak kullanıldığını da düşündürmektedir. Konstantinos Porphrygennitos, kıyı kentleri arasında bahsettiği Tios’un,73 bir Hellen kenti olduğunu ve M.S. X. yüzyılda, merkezi Ankyra olan Boukellarios thema’sında bulunduğunu belirtmektedir74 (Harita 4). Tios, M.S. XII. yüzyıl sonlarında ise, Sangarios’tan

Resim 13: Tioslu Piskopos Kyprianos’a ait kurşun mühür, LAURENT 1963: Pl. 65, no. 480.

Resim 14: Tioslu Piskopos Antonios’a ait kurşun mühür, LAURENT 1963: Pl. 65, no. 481.

Resim 15: Tioslu Piskopos Basilios’a ait kurşun mühür, McGREER – NESBITT – OIKONOMIDES 2001: 24.

Resim 16: Tioslu Piskopos Anthios’a ait kurşun mühüre ait çizim, LAURENT 1963: Pl. 66, no. 483. 70

Resim 17: Tioslu Dioiketes Leon’a ait kurşun mühür McGREER – NESBITT – OIKONOMIDES 2001: 23, a.

Amastris’e kadar uzanan bir alanı kaplayan Paphlagonia thema’sı topraklarına dâhil edilmiştir.75 Kentin bu dönemden sonraki kaderini IV. Haçlı Seferi sonucunda Latinler’in 1204’te Kostantinopolis’i işgali ve Selçuklular’ın yayılımı belirlemiştir. Konstantinopolis’in işgalinden sonra Trapezous’a sığınan Bizans tahtının varisleri David ve Aleksios Komnenos, burada Trabzon İmparatorluğu’nu kurmuşlar; David (Komnenos), 1204-1214 yılları arasında İznik İmparatorluğu’nun başındaki Laskarisler’e karşı seferler düzenlemiş ve bunun sonucunda Amastris, Herakleia Pontika ve olasılıkla Tios kentini de ele

Resim 18: Tioslu Spatharios ve Dioiketes Petros’a ait kurşun mühür, McGREER – NESBITT – OIKONOMIDES 2001: 24.

geçirmiştir.76 Ancak, Theodoros Laskaris 1214 yılında bu kentleri ve civarındaki bütün yerleşimleri geri almayı başarmıştır.77 M.S. XIII. yüzyıl ortalarına doğru Bizans Devleti giderek zayıflamış ve 1261 yılında Cenevizliler ile bir anlaşma yapılarak, onlara önemli ayrıcalıklar verilmiş; bunun neticesinde de Cenevizliler, Karadeniz kıyılarında, aralarında Tios’un da olduğu önemli kentleri ele geçirmişlerdir. İç Paphlagonia Bölgesi’nin topraklarının, Anadolu Selçukluları’nın eline geçmesine rağmen; Herakleia Pontika, Tios, Amastris ve Kytoros kentlerini içine alan kıyı kesim, 1280’lere kadar Bizans topraklarının bir parçası olarak kal-

Harita 4: Boukellarion thema’sı M.S. X. yüzyıl, www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/war/Themes950.gif. 71

Resim 19: Ön yüzünde Antoninus Pius, arka yüzde Dionysos ile Irmak Tanrıları Billaios ve Sardon’un görüldüğü Tios sikkesi, Rec. Gén. “Tius”, Pl. CVII 17.

yoluyla ulaşım sağlanabildiğini söylerken, söz konusu bu bölgenin henüz Selçuklu egemenliğine girmediğini de göstermektedir.79 Tios’ta Bizans egemenliğinin tam olarak ne zaman sona erdiği belli değildir; fakat İspanyol elçi Gonzales de Clavijo, 1403’te kente deniz yoluyla yaptığı bir seyahat esnasında kentin, Türkler tarafından işgal edildiğini ve ayrıca Filyos Kalesi’nde de askerî birlikler bulunduğunu söylemektedir.80 Nihayetinde anlaşılan odur ki; kent, XIV. yüzyıl sonları ile XV. yüzyıl başları arasındaki dönemde, Osmanlı İmparatorluğu’nun yönetimi altına girmiştir. EKONOMİ VE DİN Elimizdeki belgelerden Tios’ta “ticaret”, “balıkçılık”, “üzüm yetiştiriciliği” ve “şarap üre-

maya devam etmiştir (Harita 5).78 M.S. XIV. yüzyılın ilk yarısı yazarlarından Georgios Pachymeres; aralarında Kromna, Amastris, Tios ve Herakleia Pontika’nın bulunduğu kıyı kentlerinin, iç kesimlerle olan bağlantısının kesildiğini ve bu kentlere sadece deniz

Resim 20: Agoranomos’a ilişkin bir adak, MAREK 2003: 69, 105. 72

Resim 21: Agoranomos’a ilişkin bir adak, ROBERT 1937: Planche XV, 3.

timi” yapıldığını öğrenmekteyiz: Tios’a ait, M.S. III. yüzyıla tarihlenen iki mezar yazıtında görülen naÊklhrow (= naukleros),81 deniz ticareti yapıldığının en önemli yazılı kanıtları olmakla beraber, bunlardan birinin Pantikapaion’da (Kırım/Kerş) bulunmuş olması ise, ticaretin coğrafi boyutunu görmemiz açısından oldukça önemlidir. Kentin, Billaios Irmağı’nın hemen ağzında kurulmuş olması ve bu ırmağın iç bölgelere bir ticaret yolu olarak kullanılmış olduğu da, kente ait sikkelerden açıkça anlaşılmaktadır. Zira kente ait bir sikkede Dionysos ile Irmak Tanrıları Billaios ve Sardon birlikte betimlenmiş olup, sikkenin üzerinde üzüm salkımı, buğday başağı ve hatta gemi pruvası görülmektedir (Resim 19).82 Bu da hem bu ürünlerin bu bölgede yetiştirildiğine, hem de söz konusu ırmakların bu ürünlerin taşınmasında bir yol olarak kullanıldığının

Resim 22: Üzüm motifi, Antoninus Pius Dönemi, Rec. Gén. “Tius”, Pl. CVII 28.

düşündürmektedir. Ayrıca, gene kente ait iki adak yazıtındaki85 égoranÒmow’lar (= agoranomos), kentte canlı bir ticaret hayatının olabileceğine ilişkin diğer yazılı belgelerdir (Resim 20-21).84 Athenaios’un anlattıklarından, bu kentte balıkçılık yapıldığını öğrenmekteyiz.85 Ayrıca Aelianus da, kentin bir limana sahip olduğunu ve Athenaios’u doğrular nitelikte, tonbalığı avcılığı sayesin-

Harita 5: Bizans İmparatorluğu, M.S. 1265. 73

de kentin geliştiğinden söz etmektedir.86 Tios Kenti, deniz ticareti ve balıkçılığın yapıldığı bir liman kenti olmasının yanında, territorium’unda başta üzüm yetiştiriciliği olmak üzere, çeşitli tarımsal faaliyetler de yürütülüyordu.87 Kentte üzüm yetiştiriciliğinin bir sonucu olarak, şarap üretimi de gerçekleştirilmekteydi; M.S. X. yüzyılda derlenmiş bir yıllık, Tios kentindeki şarap üretimini doğrulamaktadır.88 Zira kent adına bastırılmış Roma İmparatorluk Devri sikkelerinin arka yüzlerinde bunu destekler şekilde, “üzüm” motifi (Resim 22) ve Dionysos’un figürlerine rastlamaktayız (Resim 1, 2, 3, 10 ve 19).89 Kentin bir rahip tarafından kurulmasıyla başlayan dinsel yönü, Hellenistik Devir’de devam etmiş, Roma İmparatorluk Devri’nde artarak güçlenmiş, Bizans Devri’nde ise bir piskoposluk merkezi olmasıyla doruk noktasına ulaşmıştır: Elimize az sayıda ulaşan Hellenistik Devir’e ait kent sikkelerinde; Zeus, Dionysos ve Hera’yı(?); Vespasianus’tan Gallienus Dönemi’ne kadar darp edilmiş olan Roma İmparatorluk Devri kent sikkelerinde Aequitas, Ares, Artemis, Asklepios, Asklepios Soter, Athena, Athena Pallas, Bendis, Billaios, Demeter, Dikaiosyne-Nemesis, Dionysos Ktistes, Dionysos, Glykon, Hades-Sarapis, Harpokrates, Helios, Hera/Bithynia(?), Herakles, Hermes, Hestia, Hygieia, Isis, Kybele, Nemesis, Nike, Pan, Poseidon, Sardon, Serapis, Tios/Teios, Telesphoros, Tykhe, Uberitas, Zeus Syrgastes ve Zeus’u;90 yukarıda da bahsettiğimiz ağırlık grubunda ise Zeus, Dionysos ve Hermes’i görmekteyiz (Resim 7).91 Roma İmparatorluk Devri yazıtlarından ise Asklepios, Dionysos, Theos Hypsistos, Meter Theon, Zeus, Helios, Sarapis ve Isis’in kentte tapınım gördüğü anlaşılmaktadır.92 Bizans Devri’ndeki piskoposların adlarına ise yukarıda da bahsettiğimiz gibi, kurşun mühürlerde ve ayrıca konsil listelerinde rastlamaktayız. Sonuç olarak şunu söylemeliyiz ki, tarihi boyunca siyasi bir güç oluşturamayan Tios
74

kenti, tüm Antik Çağ boyunca Herakleia Pontika ve Amastris gibi kentlerin gölgesinde kalmış gibi görünse de, gerek bir liman kenti olması gerekse Billaios Irmağı’nın hemen ağzında bulunuyor olması gibi sahip olduğu coğrafi avantajlarıyla, aslında bölge için hem siyasi hem ekonomik hem de askerî anlamda güç ve dengelerin değişmesi yönünden önemli bir kent konumunda olmuş olmalı; bilhassa Bizans Devri’nde dinsel açıdan ön plana çıkan bir kent durumunda olarak da, sahip olduğu bu avantajlarını pekiştirmiştir. 2006 yılında Prof. Dr. Sümer Atasoy’un başkanlığında başlayan arkeolojik kazılarla birlikte,93 önümüzdeki yıllarda bulunması muhtemel yazıt, sikke ve arkeolojik malzemeler sayesinde kentin tarihi hakkında daha ayrıntılı bilgiler edineceğimizi düşünüyoruz. DİPNOTLAR
1. Marcian. 8. 2. Kent, Billaios Irmağı’na 20 stadia mesafededir, Arr. Peripl. M. Eux. XIII, 5, 5; Marcian. 8. 3. Kentle ilgili veya kent tarihine değinilmiş önemli çalışmalar: AINSWORTH 1842: 49-52; BOUTKOWSKI 1864; Rec. Gén. “Tius”, 615640; MENDEL 1901; RUGE 1936; BEAN 19762: 925; ROBERT 1937: 266-291; WILSON 1960: 152-155; FRANKE 1966; ROBERT 1977; ROBERT 1980; ZGUSTA 1984: 618619, no. 1336; MAREK 1993; FRENCH 1988; BELKE 1996; ESEN 2003; LANG 2003: 570-573; MAREK 2003. 4. Scyl. 90.5; Str. XII 3, 5. 5. Ael. N.A. XV 5. 6. Athen. Deip. VIII 331. 7. TianÒw (m.) = TianÆ (f.) 8. Phleg. 2b, 257, F 37.46-49. . 9. Amm. Marc. XXII 8, 16. 10. Arr. Peripl. M. Eux. XIII 5, 5. 11. Step. Byz. 624. 20 - 625. 8. 12. Const. Porph., De Them., VI 17-24; De Legat. 299, 29. 13. Ptol. Geog. V 1, 7. 14. ROBERT 1937: 295, no. 3. 15. Bu yazıtlar için bkz. CIRB, no. 705. 732. FRENCH 1994: 105 v.d., no. 13 = IK 64, no. 115. 16. St. Pont. III, no. 7a; IK 24.1, no. 442b.

17. ESEN 2003: 197. 18. Bu rahip, kente ait birkaç sikkenin ön yüzünde görülmektedir; bu da, kentte bir Tios kültünün olduğuna işaret etmektedir. 19. St. Byz. 624. 20-21. Bu konu hakkında ayrıca bkz. MAREK 1993: 16; WILSON 1960: 152-55; 20. PEKMAN 1970: 21. 21. M.Ö. VII. yüzyılda Trakya’dan Küçükasya’ya geçen bir kabilenin lideri, bkz. Arr., frg. 60, FGr Hist, 11, s. 864. 22. St. Byz. 624. 21-23. 23. Rec. Gén. 620, no. 28; 624, no. 67. 24. Str. XII 3, 8. Philetairos’un Tieionlu olduğu Str. XIII 4, 1’de de görülmektedir; hatta burada kendisinin çocukluğundan beri hadım olduğu da belirtilmektedir. Lysimakhos tarafından Pergamon Kalesi’nin komutanlığı ve 9.000 talanton’luk hazinenin bekçiliğiyle görevlendirilmiş bir subaydır. Kardeşi Eumenes de Amastris’in yönetimini almıştır. Philetairos ölünce, yerine yeğeni II. Eumenes geçmiştir. 25. Str. XII 3, 5’te Kallisthenes’in Gemilerin Dizilişi adlı eserinden alıntı yaparak; Kaukonlar’ın, Parthenos Irmağı yöresindeki görkemli evlerinde yaşadıklarını, Polykles’in oğlu tarafından yönetildiklerini, onların Herakleia’ya ve Mariandynler ülkesinden Kappadokia olarak nitelendirdikleri Leukosyria’ya kadar uzandıklarını ve Tieion dolaylarındaki Kaukon kabilelerinin Parthenos Irmağı’na kadar yayıldıklarını; hâlbuki bu ırmaktan sonra Kytoron’u elinde tutan Henetler’in bulunduğunu ve onun zamanında dahi Parthenios Irmağı dolaylarında bazı Kaukonita topluluğunun yaşadığını eklemektedir. Kaukonlar hakkında ayrıca bkz. Hom. Il. X 429; XX 329. 26. Str. XII 3, 5. 27. Athen. Deip. I 54. Konuyla ilgili ayrıca bkz. RUGE 1936: 857-858. 28. MAGIE 1950: 309. 29. Str. XII 3, 10. Bu ayrılmanın tam zamanı belirtilmemekle birlikte, JONES 19832: 150’ye göre, bu ayrılma, Lysimakhos’un ölmesiyle birlikte gerçekleşmiştir. Kent tarafından ELEUYERIA (= Eleutheria) yazılı sikke darp edilmiş olup (Rec. Gén. “Tius”, no. 4); bu sikkenin, kentin bu konumuna işaret edebileceği belirtilmektedir, JONES 19832: 150. 30. Phot. Bibl. 225, a30. 31. JONES 19832: 150. 32. Memn. XI; XIX 2. 33. Memn. XVI 6. MAGIE 1950: 309, dn. 28, JONES 19832: 150’in aksine, kentin ELEUYE-

RIA (= Eleutheria) yazılı sikkelerinin (bkz. Resim 5), bu döneme tarihlenebileceğini belirtmektedir. 34. MAREK 1993: 35. 35. Memn. XXVII 6; MAGIE 1950; MAREK 1993: 35. 36. Konuyla ilgili ayrıntılı olarak bkz. MAGIE 1950: 760, dn. 56; JONES 19832: 151. 37. D.S. XXIX 23. MAGIE 1950: 760, II. Eumenes’in bir süre için Tios’a sahip olduğu görüşünün, RUGE 1936: 860 ve JONES 1937 tarafından kabul edilmişse de, bunun çok tartışmalı olduğunu dile getirmektedir. Ona göre, Pharnakes’in, kenti Bithynialılar’dan ziyade Eumenes’den aldığına ilişkin hiçbir ima yoktur ve Polybios’taki, kenti kendisi için tutma hakkına ya da niyetine sahip olduğunu veya kentin her zaman onun krallığına ait sayıldığını gösterecek hiçbir kanıt da bulunmamaktadır. 38. Plb. XXV 2, 7; Const. Porphyr. de legat. 299. 29. 39. JONES 19832: 152. 40. Str. XII 3, 1. 41. Memn. XVI 35. 42. Str. XII 3, 6. 43. FLETCHER 1939: 23, dn. 24. 44. Rec. Gén. “Tius”, no. 5. 45. JONES 19832: 159; MAREK 1993: 35. 46. Plin. ep. 75. Fakat bu durumun ne şekilde sonuçlandığına ilişkin elimizde bir bilgi yoktur. 47. MENDEL 1901: 39, no. 188. 48. ROBERT 1937: 295, no. 3. Tios-Amastris arasındaki yola aittir. 49. Quintus Tinius Sacerdus, Q. T. Sacerdus Clemens’in oğludur. M.S. 199 yılında Bithynia’da legatus Augustorum pro praetore olarak görev yapmış, bu dönemde eyaletin yollarını onartmıştır. 50. MENDEL 1901: 39, no. 189. 51. Konuyla ilgili krş. FRENCH 1988. 52. Rec. Gén. “Tius”, no. 19; 53. Ağırlıkların yazıtları için bkz. SEG 53 (2003) no. 1418-1420. 54. FRANKE 1966: Abb. 4; Lindgren III, no. 219. 55. Iust. Nov. 219. 56. TEXIER 2002 III: 95. 57. Iust. Nov. 219. 58. FEDALTO 1988: I 93. 59. ACO II, 1, 1, 57 (no. 37) et passim. LE QUIEN 1740: 575, i. 60. ACO III, 65 (no. 13). LE QUIEN 1740: 575, ii.
75

61. ACO III, 127 (no. 44) et passim. LE QUIEN 1740: 575, iii. 62. LE QUIEN 1740: 575, iv. 63. LE QUIEN 1740: 575, v. 64. MANSI XI 212 A et passim; XIII 373 B, 392 D; XVI 144 C, 159 B; XVII 377 D. LE QUIEN 1740: 576, vi. SNG Tubingen, no. 2151-2154. 65. LAURENT 1963: 352-353, no. 480; ZACOS – VEGLERY 1972: no. 2386 (burada hatalı olarak Stephanos olarak okunmuştur); McGREER – NESBITT – OIKONOMIDES 2001: 24, no. 10.5. 66. LAURENT 1963: 353, no. 481. 67. LAURENT 1963: 352, no. 479; McGREER – NESBITT – OIKONOMIDES 2001: 24, no. 10.4. 68. LAURENT 1963: 353-354, no. 482. 69. LAURENT 1963: 354, no. 483. 70. McGREER – NESBITT – OIKONOMIDES 2001: 23, no. 10.1. 71. McGREER – NESBITT – OIKONOMIDES 2001: 23-24, no. 10.2. 72. McGREER – NESBITT – OIKONOMIDES 2001: 24, no. 10.3. 73. Const. Porph., De Them., VII 12-14. 74. Const. Porph., De Them., VI 17-24. Ayrıca bkz. HALDON 2007: 104-105, Harita 5.3. 75. ANGOLD 1975: 244. 76. BRYER – WINFIELD 1985: 67. 77. Georg. Acr. 11. 1-4. 78. BOOTH 2004: 59-61. 79. Georg. Pach. 4. 27. 80. CLAVIJO 1928: 105; BELKE 1996: 276. 81. Bu yazıtlar için bkz. ROBERT 1937: 272, no.1; CIRB, no. 732. 82. Rec. Gén. “Tius”, no. 42. 83. Bu yazıtlar için bkz. ROBERT 1937: 288, no. 14; 289, no.17. 84. Bu adakların üzerindeki tartı ve çan figürleri, ticarete ilişkin semboller olarak ayrıca dikkatimizi çekmektedir. 85. Athen. Deip. VIII 331. 86. Ael. N.A. XV 5. 87. ROBERT 1980: 176-189; WILSON 1960: 153. 88. GP, V 2, 10. Bithynia Bölgesi’ndeki şarap üretimi ile ilgili ayrıca bkz. a.g.e. IV 1, 3; IV 1, 13. 89. Yukarıda da belirttiğimiz gibi; Dionysos, sikkelerde kentin ktistes’i olarak görülmekte, bu da kentteki üzüm ve şarap üretiminin önemli
76

bir noktada olduğunu düşündürecek bir kanıt olarak karşımıza çıkmaktadır. 90. SEG 53 (2003), no. 1418-1420. 91. Söz konusu sikkeler için bkz. Rec. Gén. “Tius”, no. 615-640; SNGCop., no. 610-621; SNGvAulPontus, no. 917-1049; BMC Bithynia, s. 203-207; FRANKE 1966; SNGvAulPontus Nach., no. 7171-7190. 92. Söz konusu yazıtlar için bkz. MENDEL 1901; ROBERT 1937: 266-291; FRENCH 1994, no. 13; AVRAM 1998-2000. 93.Kentte yapılan arkeolojik çalışmalarla ilgili bkz. ATASOY 2008; SÖNMEZ – ÖZTÜRK 2008.

KAYNAKÇA
AA = Archäologischer Anzeiger. ACO = Acta Consiliorum Oecumenicorum. Ael. N.A. (Aelianus, De natura animalium) = De Natura Animalium Libri XVII, Ed. by Rudolf HERSCHER, Leipzig 1864. AINSWORTH 1842 = W. F AINSWORTH Travels . and Researches in Asia Minor Mesopotamia, Chaldea and Armenia I-II, London 1842. Amm. Marc. (Ammianus Marcellinus, Rerum gestarum libri) = Ammianus Marcellinus, with an English translation by J. C. ROLFE, I-III, Cambridge(Mass.)/London 1935–1939 (The Loeb Classical Library). AMMY = Anadolu Medeniyetleri Müzesi Yıllığı. ANGOLD 1975 = M. ANGOLD, A Byzantine Government in Exile: Government and Society Under the Laskarids of Nicaea (1204-1261), Oxford 1975. ArkSan. = Arkeoloji ve Sanat Dergisi. Arr. Peripl. M. Eux. (Arrianos, Periplus Maris Euxini) = Arrianus’un Karadeniz Seyahati, Çev.: M. ARSLAN, İstanbul 2005. ARSLAN 1992 = M. ARSLAN, Museum of Anatolian Civilizations Roman Coins, Ankara 1992. ATASOY 2008 = S. ATASOY, “Zonguldak-Filyos (Tios/Tieion/Tion/Tianos/Tieum) Kurtarma Kazısı”, şurada: Prof. Dr. Haluk Abbasoğlu’na 65. Yaş Armağanı, EUERGETES (Yay. Haz. İ. DELEMEN – S. ÇOKAY-KEPÇE – A. ÖZDİZBAY – Ö. TURAK), 2008, 91-97. Athen. Deip. (Athenaios, Deipnosophistai) = DeipnosofistÆw: The Deipnosophists, with an English translation by C. B. GULICK, I-V, London/New York 1927–1933 (The Loeb Classical Library). AVRAM 1998-2000 = A. AVRAM, “Stratoneikow

euarestou tianow kai tomeithw”, Analele Universitatii Bucureşti, Studii Clasice 32, In memoriam Michel Lejeune. 1908-2000, 137-140. BEAN 19792 = G. BEAN, “Tios”, PECS (19792), 925 BELKE 1996 = K. BELKE, Paphlagonien und Hon¯ rias, TIB 9, Vienna 1996. o BCH = Bulletin de Correspondance Hellénique. BMC Bithynia = British Museum Catalogues of Greek Coins. Pontus, Paphlagonia, Bithynia, Kingdom of Bosphorus (W. WREATH), Bologna 1963. BOOTH 2004 = I. BOOTH, “The Sangarios frontier: The history and strategic role of Paphlagonia in Byzantine defence in the 13th century”, Byzantinische Forschungen 28 (2004), 45-86. BOUTKOWSKI 1864 = A. BOUTKOWSKI, Recherches historiques sur la ville de Tium, Paris 1864 (non vidi). BRYER – WINFIELD 1985 = A. BRYER – D. WINFIELD The Byzantine Monuments and Topography of the Pontos, Washington 1985. CIG = Corpus Inscriptionum Graecarum. CIRB = Corpus inscriptionum regni Bosporani, Ed. by Vasilii Struve, Moscow 1965. In Russian. — Replaces IosPE II and part of IosPE IV. CLAVIJO 1928 = R. G. CLAVIJO, Embassy to Tamerlane 1403-1406 (= Clavijo), Ed. by E. D. ROSS-E. POWER, London 1928. DARROUZÈS 1981 = J. DARROUZÈS, Notitiae Episcopatuum Ecclesiae Constantinopolitanae (Géographie ecclésiastique de l’Empire Byzantin, Tome 1), Paris 1981. D.S. (Diodoros Siculus, Bibliotheke historike) = Diodorus of Sicily, with an English translation by C. H. OLDFATHER – C. L. SHERMAN – C. B. WELLES – R. M. GEER – F R. WALTON, I-XI, . London/New York 1947–1970 (The Loeb Classical Library). EA = Epigraphica Anatolica: Zeitschrift für Epigraphik und historische Geographie Anatoliens. ESEN 2003 = İ. ESEN, “Antik Tios/Tieion/Villaios (Filyos) Kenti”, AMMY 2002 (2003), 196-224. FEDALTO 1988 = G. Fedalto, Hierarchia Ecclesiastica Orientalis, 2 vols. I: Patriarchatus Constantinopolitanus; II: Patriarchatus Alexandrinus, Antiochenus, Hierosolymitanus, Padua 1988. FLETSCHER 1939 = W. G. FLETSCHER, "The Pontic Cities of Pompey the Great", TPAPA 70 (1939), 17-29. FRANKE 1966 = P. R. FRANKE, “Zur Chronologie der autonomen Münzen des bithynischen Tios”, AA (1966), 58-67.

FRENCH 1994 = D. FRENCH, “Sinopean Notes 4 Cults and Divinities: The Epigraphic Evidence”, EA 23 (1994), 99-112. FRENCH 1988 = D. FRENCH, Roman Roads and Milestones of Asia Minor, II: An Interim Catalogue of Milestones, Ankara 1988. GP = Geoponica sive Cassiani Bassi Scholastici de re rustica eclogae. Ed. by H. BECKH, Leipzig 1895, Stuttgart 1994. Georg. Acr. (Georgios Acropolites, Annales) = Georgii Acropolitae opera, vol. 1. (1st ed. Corr. P. WIRTH) Leipzig 1903; Stuttgart 1978. Georg. Pach. (Georgios Pachymeres, History) = Georges Pachymeres Relations Historiques, Ed. by A. FAILLER & Trans. by V. LAURENT, Paris 1984. GÖKOĞLU 1952 = A. GÖKOĞLU, Paphlagonia, Kastamonu 1952. HALDON 2007 = J. HALDON, Bizans Tarih Atlası, Çev.: A. ÖZDAMAR, İstanbul 2007. Hom. Il. (Homeros, Iliada) = Iliada, Çev.: A. ERHAT – A. KADİR, İstanbul 19926. IK = Inschriften griechischer Städte aus Kleinasien. IK 24,1 = G. PETZL (Hrsg.), Inschriften griechischer Städte aus Kleinasien, 24,1: Die Inschriften von Smyrna, Teil II,1, Bonn 1987. IK 64 = D. FRENCH (Hrsg.), Inschriften griechischer Städte aus Kleinasien, 64: The Inscriptions of Sinope, Bonn 2004. Just. Nov. (Justinianus, Novellae) = Novellae, Ed. & Trans. by S. P. SCOTT. Cincinatti 1932 JONES 19832 = A. H. M. JONES, The Cities of the Eastern Roman Provinces, Oxford 19832. KIEPERT 1914 = R. KIEPERT, Karte von Kleinasien in 24 Blatt, Berlin 1914. LANG 2003 = G. LANG, Klassische antike Stätten Anatoliens, Band II: Larisa-Zeleia, Norderstedt 2003. LAURENT 1963 = V. LAURENT, Le Corpus des Sceaux de l’Empire Byzantin V. 1, L’Eglise, Paris 1963. LE QUIEN 1740 = M. LE QUIEN, Oriens Christianus I-III, Graz: Akademische Druck, 1958. Phys. Beschreibung Allg. Notiz Ristampa dell’edizione 1740. Lindgren III = H. C. LINDGREN, Ancient Greek Bronze Coins from the Lindgren Collection, Quarryville 1993. MAGIE 1950 = D. MAGIE, Roman Rule in Asia Minor, I–II, Princeton 1950. Marcian. (Marcianus, Geographus) = Menippi periplus maris interni (epitome Marciani), Geographi Graeci minores, vol. 1, 563-572, Ed. K. MÜL77

LER, Paris 1855 (repr. Hildesheim: Olms, 1965). MAREK 1993 = C. MAREK, Stadt, Ära und Territorium in Pontus-Bithynia und Nord-Galatia, Tübingen 1993 (MDAI[A], Beiheft 39). MAREK 2003 = C. MAREK, Pontus et Bithynia: Die römischen Provinzen im Norden Kleinasiens, Mainz 2003. McGREER – NESBITT – OIKONOMIDES 2001 = E. McGREER – J. NESBITT – N. OIKONOMIDES 2001, Catalogue of Byzantine Seals at Dumbarton Oaks and in the Fogg Museum of Art, Vol. 4, The East, Dumbarton Oaks, Washington D.C. 2001. Memn., FGrHist (Memnon) = F JACOBY, Die . Fragmente der griechischen Historiker, I–XV, Berlin/Leiden 1923–1969. MENDEL 1901 = MENDEL, “Inscriptions de Bithynia”, BCH 25 (1901), 5-92. PECS = The Princeton Encyclopedia of Classical Sites. PEKMAN 1970 = A. PEKMAN, Eskiçağda Bazı Anadolu Şehirlerinin Tanrı ve Kahraman Ktistes’leri, İstanbul 1970. Phot. Bibl. (Photios, Bibliotheca) = Bibliotheque, 9 vol. Ed. by R. HENRY (1959-1991, Collection Byzantine), Paris. Plin. ep. (Plinius Caecilius Secundus, Epistulae) = Genç Plinius’un Anadolu Mektupları: Plinius, Epistulae, 10. Kitap, Çev.: Ç. DÜRÜŞKEN – E. ÖZBAYOĞLU, İstanbul 2001. Plb. (Polybios, Historiai) = The Histories, with an English translation by W. R. PATON, I-VI, London/New York 1922–1927 (The Loeb Classical Library). Porphyr. de legat (Constantinus Porphyrigos, de legatibus) = Excerpta historica iussu imp. Constantini Porphyrogeniti confecta, vol. 1: excerpta de legationibus, Berlin 1903. Ptol. Geog. (Ptolemaeus, Geographia) = Claudii Ptolemaei geographia, lib. I-III, ed. by. F A. . NOBBE, Leipzig 1843-1845. RE = Paulys Real-Encyclopadie der klassischen Altertumswissenschaft. Rec. Gén. = Recueil général des monnaies grecques d’Asier mineure. commencé par W. H. WADDINGTON continué et complété par F BABE. LON et T. REINACH. Tome premier 1er fascicule: Pont et Paphlagonie. 2e édition, Paris 1925. ROBERT 1977 = L. ROBERT, “Documents d’Asie Mineure”, BCH 101 (1977), 43-132. ROBERT 1937 = L. ROBERT, Études Anatoliennes:
78

Recherches sur les inscriptions grecques de l’Asie Mineure, Paris 1937. ROBERT 1980 = L. ROBERT, A Travers l’Asie Mineure. Athens 1980. RUGE 1936 = W. RUGE, “Tieion”, RE 11 (1936), 856-862. SEG = Supplementum Epigraphicum Graecum. SEVİN 2001 = V. SEVİN, Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası I, Ankara 2001. Scyl. (Scylax, Periplus) = Periplus Scylacis. Geographi Graeci minores, vol. 1, Paris 1855. SNGvAulPontus = SNG Deutschland, Sammlung v.Aulock, Pontus-Paphlagonien-Bithynien, Berlin 1957. SNGvAulPontus Nach. = SNG Deutschland, Sammlung v.Aulock, Nachträge I: Pontus-PaphlagonienBithynien, Berlin 1967. SNGCop. = SNG Copanhagen 18: Bosporus Bithynia, The Royal Collection of Coins and Medals Danish National Museum, Copanhagen 1944. SÖNMEZ – ÖZTÜRK 2008 = İ. F SÖNMEZ – B. . ÖZTÜRK, “Batı Karadeniz’de Bir Antik Kent Kazısı: Tios (Filyos)”, ArkSan 127 (2008), 133146. St.Pont. III = Studia Pontica, III. Fas 1: Recueil des inscriptions grecques et latines du Pont et de l’Arménie. J. G. C., ANDERSON, Franz CUMONT and Henri GRÉGOIRE, Brussels 1910. St. Byz. (Stephanos Byzantios, Ethnika) = Stephani Byzantii: Ethnicorum, Quae supersunt ex recensione Augusti Meinekii, Berolini 1849. Str. (Strabon, Geographika) = The Geography of Strabo, with an English translation by H. L. JONES, I-VIII, London/New York 1917-1932 (The Loeb Classical Library). TPAPA = Transactions and Proceedings of the American Philological Association. TIB = Tabula Imperii Byzantini. WILSON 1960 = D. R. WILSON, The Historical Geography of Bithynia, Paphlagonia and Pontus in the Greek and Roman periods: A New Survey with Particular Reference to Surface Remains Still Visible [BA dissertation, Oxford University, 1960]. ZACOS – VEGLERY 1972 = G. ZACOS – A. VEGLERY, Byzantine Lead Seals, Basel 1972. ZGUSTA 1984 = L. ZGUSTA, Kleinasiatische Ortsnamen, Heidelberg 1984. Bu makale, doktora seminer çalışmamın yeniden düzenlenmiş hâli olup; söz konusu çalışmanın danışmanlığını yapan Prof. Dr. Mustafa Hamdi Sayar’a ve makaleyi gözden geçiren Dr. Hüseyin Sami Öztürk’e teşekkür ederim.