P. 1
Statik ders notları

Statik ders notları

|Views: 141|Likes:
Yayınlayan: Kubilay Başar

More info:

Published by: Kubilay Başar on May 17, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

08/22/2015

pdf

text

original

YILDIZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MEKANİK ANABİLİM DALI

STATİK 042 13 12 DERSİ NOTLARI ŞUBAT 2008

Prof. Dr. Turgut KOCATÜRK

1. Giriş ve ana ilkeler 2. Vektörler ve kuvvetler, maddesel noktaların statiği • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Tanımlar Vektör işlemleri ve kuvvetler Maddesel noktaların statiği Rijit cisimler. Dış ve iç kuvvetler Bir noktaya göre moment Varignon teoremi Bir eksene göre moment Kuvvet çiftinin momenti Eşdeğer kuvvet çiftleri Bir kuvveti başka bir noktada etkiyen bir kuvvet ile bir kuvvet çiftine dönüştürme Bir kuvvetler sisteminin bir kuvvet ve bir kuvvet çiftine indirgenmesi Bir kuvvetler sisteminin bir kuvvet vidasına indirgenmesi Eşdeğer kuvvet sistemleri Giriş Düzlem alan ve eğrilerin ağırlık merkezi Bileşik plak ve teller Pappus-Guldinus teoremleri Üç boyutlu cisimlerin ağırlık merkezi Rijit cisimlerin dengesi Serbestlik derecesi İki boyutlu yapılarda çeşitli mesnet ve bağ tipleri Düzlemsel yapı sistemleri Düzlemsel yapı sistemlerine etkiyen çeşitli yük tipleri İki boyutlu yapısal sistemlerin mesnetlenmesi Çok parçalı yapısal sistemlere giriş Üç boyutlu yapıların mesnet ve bağlarındaki kuvvetler Üç boyutlu yapıların mesnetlenmesi Çubuklardaki iç kuvvetler Çubuklarda normal kuvvet, kesme kuvveti ve eğilme momenti Yük, normal kuvvet, kesme kuvveti ve eğilme momenti arasındaki

3. Rijit cisimler. Eşdeğer kuvvet sistemleri

4. Ağırlık merkezleri, statik moment

5. Rijit cisimlerin dengesi

6. Düzlem taşıyıcı çubuk elemanlardaki iç statik büyüklükler-Kesit tesirleri

bağıntılar

7. Düzlem ve uzay kafes sistemler • • • • • 8. Kablolar • • Tekil yük etkisindeki kablolar Yayılı yük etkisindeki kablolar Kafes sistemin tanımı Basit kafes sistemler Bileşik kafes sistemler Kafes sistemlerin çözüm yöntemleri (Düğüm noktaları yöntemi, kesim yöntemi) Uzay kafes sistemler ve çözüm yöntemleri

2

• • • • • • •

Parabolik kablo Zincir eğrisi kablo Tanımlar Paralel eksenler teoremi Asal eksenler ve asal atalet momentleri. Eksenlerin döndürülmesi. Mohr çemberi Kütlelerin atalet momentleri

9. Atalet momentleri

10. Virtüel iş. Potansiyel enerji. Dengenin kararlılığı (Stabilite)

3

Bu özelliklere sahip büyüklüklerin vektörel büyüklükler olduğu matematikten bilinmektedir. İncelenen problemin türüne göre uzay bir boyutlu. kuvvetlerin etkisi altında cisimlerin denge ve hareket şartlarını anlatan ve inceleyen bilim dalıdır. Akışkanlar mekaniği a. Tanımından da anlaşılacağı üzere statikte üç temel büyüklük olup. doğrultusu. 2. Çeşitli etkiler altında katı cisimlerin • 4 . Maddesel nokta(Parçacık): İncelenen statik problemin karakteri nedeniyle boyutları ihmal edilebilecek mertebede küçük olan cisme verilen addır. b. Şekil değiştiren cisimlerin mekaniği a. bunlar aşağıda verilmiştir: • • Uzay: Fiziksel olayların meydana geldiği geometrik bir bölgedir. iki boyutlu ve üç boyutlu olabilir. Statik : Dengede bulunan cisimleri inceleyen bilim dalıdır.2 Statiğin Konusu Statik.1. GİRİŞ 1. diğer bir deyimle herhangi iki noktası arasındaki uzaklık daima sabit kalan. Cisim: Fiziksel olayın etkilerinin ölçüldüğü geometrik bölgeye verilen addır. Sıkışamayan 1. Statikte cisimler aşağıda verilen iki ana idealleştirmeyle tanımlanırlar: 1. Bir kuvvet uygulama noktası. Mekanik üç kısma ayrılabilir: 1. Sıkışabilen b. 2. çok sayıda maddesel noktanın bileşimi olan ideal bir cisimdir. uzayda kuvvetler etkisi altındaki cisimlerin denge koşullarını inceler. Mukavemet 3. Rijit cisim: Kuvvetler etkisinde boyutları değişmediği kabul edilen. Kuvvet: Hareketin nedeni olarak düşünülen fiziksel etkenin matematik modelidir. Dinamik: Hareket halindeki cisimleri inceleyen bilim dalıdır.Rijit cisimler mekaniği: Şekil değiştirmeyen cisimler mekaniği: a. yönü ve şiddeti ile bir bütündür. Maddesel nokta olarak dikkate alınabilen cismin kütlesi bir noktada toplanmış olarak kabul edilir.1 Mekanik Mekanik.

bu kitapta Tablo 1. O halde metre. Saniye-zaman) ve SI (the International System of Units) birim sistemlerinde kuvvetin şiddeti Newton olup şöyle tanımlanır: 1 Newton.3 Birimler Newton mekaniğinde kullanılan temel büyüklükler uzay. Metre. tanımından da anlaşıldığı üzere 1 kg kuvvet ≈ 9. zaman. Bununla beraber. kütle ve kuvvettir. Metrik çekimsel birimler sisteminde kuvvet birimi kilogramdır. kütle türetilen birim olarak alınırsa böylesi birim sistemlerine de çekimsel birim sistemleri denir. Bunların anlamı her yerde aynı kalır. 5 . diğerleri ise türetilen birimler olarak alınırlar. Metrik salt birimler sistemleri olan MKS (Metre-uzunluk.81 N olduğu not edilmekle yetinilecektir. 1 kg kütlesindeki bir cisme 1 m/sn2 lik ivme kazandıran bir büyüklüktür. boyut değişimiyle ilgilenilmeyen durumlarda yapılan bir kabul olup. Bu nedenle bir karışıklığa meydan verilmemesi için kg kuvvet birimi olarak kullanıldığında kgf olarak gösterilecek ve kilogram kuvvet olarak okunacaktır. cm. kilogram ve saniye dünyanın her hangi bir yerinde. Newton mekaniğinde. Mühendislikte uzun yıllar çekimsel birim sistemleri kullanılmasına karşın günümüzde salt birim sistemlerinin kullanımı artık tüm dünyada bir zorunluluk haline gelmektedir.boyutlarındaki değişme küçük olduğunda. m.1 Birim sistemleri. Böyle bir yerde serbest düşen bir cismin ivmesi 9. Eğer öyle yapılırsa F kuvvetinin şiddeti ma çarpımının şiddetine eşit olamaz. Sistemler CGS MKS SI İngiliz Uzunluk cm m m ft Kütle gr kg kg lb Kuvvet Din (gr. hatta başka bir gezegende bile kullanılabilir. Kilogram-kütle. kütle temel birimler.81 m/sn2 olduğundan 1 kilogramkuvvetin 1 kilogramlık kütleye 9. bu kabul işlemlerde çok büyük kolaylıklar sağlar. Söz konusu mekanikte uzay. zaman. kuvvet birimidir. Bu durumda birimler kinetik açıdan uyuşurlar. /sn2) N (kg. uzay. m. zaman.81m/sn2 lik ivme verdiği görülür. kuvvet temel birimler. dördüncüsü ise Newton’ un ikinci hareket kanunu olan F = ma sağlanacak şekilde seçilmelidir. Burada kilogram kütle birimi değil. /sn2) N (kg. 1. zaman ve kütle. kuvvet türetilen birim olarak alınırsa bu şekilde oluşturulan birim sistemlerine salt (mutlak) birim sistemleri. F = ma temel denklemi kullanılırken bu büyüklükler keyfi olarak seçilemez. /sn2) salt birimler sistemi kullanılacağından bu konu üzerinde daha fazla durulmayacak. Uzay. kilogram kuvvet. O halde dört birimden üçü istenildiği gibi seçilebilir. Bu kuvvet. birbirinden bağımsız. Kinetik açıdan uyumlu birimler seçilirken bazı büyüklükler temel. kütlesi 1 kg olan bir cismin deniz düzeyinde ve 45o enlemdeki ağırlığı olarak tanımlanır. /sn2) Poundal (lb. mutlak kavramlardır. saniye ve kilogram kütle kinetik olarak uyuşan bir birim sistemi oluşturmaz. yalnız. ft.

kenarları eşit olan paralelkenarın köşegenini çizerek elde edilir ve bu iki kuvvetin bileşkesi olarak anılır. İkinci ve üçüncü ilke birleştirilerek. Birim alana gelen kuvvet (gerilme) birimi 1 pa = 1 N / m 2 dir.3 de bu kolayca görülmektedir. 1 lb=453. 6 . 1.4 Statiğin Temel İlkeleri 1) Kuvvet paralelkenarı ilkesi: Bir rijit cisimde bir noktaya etkiyen iki kuvvet yerine bir kuvvet konulabilir. Şekil 1.48 cm 1 N. yani aynı tesir çizgisi üzerinde.2 Birim çevirmeleri.1 Şekil 1. doğrultu ve yönde başka bir noktaya etkiyen bir kuvvet olarak göz önüne alınabileceği görülebilir. m=9.2046 lb 1 psi=0. psi=lb/in2 .m=Joule.59 Din 1 kgf=2. dengedeki bir kuvvet sistemini eklemek veya çıkarmak rijit cismin durumunu değiştirmez. Örneğin F1 = − F2 ise şekildeki kuvvetler dengede olurlar.2.894 N/m2 1 in=2.1) Şekil 1. 1 kgf=9. Şekil 1.Çeşitli salt birim sistemleri Tablo 1. 1 Pa=1 N/m2. Şekil 1. verilen bir kuvveti verilen iki doğrultuda belli iki kuvvete (bileşenlerine) ayırmak için de kullanılabilir.0703 kgf/cm2=6.1.2 de verilmiştir. Pa= Pascal Kinetikte iş birimi olarak kullanılan Joule 1 Newton’luk kuvvetin 1 metre yol alması durumunda yaptığı iş olarak tanımlanmaktadır.1 de verilmiştir. aynı şiddet.54cm 1 kgf. 3) Süperpozisyon ilkesi: Rijit bir cisme etkiyen bir kuvvet sistemine.81 N. J=Joule. Tablo 1.2 Tersine olarak paralelkenar ilkesi. R = F1 + F2 F1 A R F2 F2 A B F1 Statik dört temel ilkeye dayanır: (1. şiddetlerinin eşit ve yönlerinin zıt olması gerekir. Bu kuvvet. rijit cisim statiğinde kuvvetin bir kayan vektör olduğu. Bileşke kuvvet göz önüne alınan iki kuvvetin vektörel toplamıdır. 2) Denge ilkesi: Bir rijit cisme etkiyen iki kuvvetin dengede olabilmeleri için tesir çizgilerinin aynı.894kPa=6. Ayrıca gerekli olabilecek bazı birim çevirmeleri de Tablo 1.81 J 1 ft=12 in=30.

Bileşke aranması: Kuvvetler sisteminde kuvvetlerin sayısını azaltmak hesaplarda önemli kolaylıklar sağlar. Dengesi incelenecek olan sistemin ya da cismin üzerine etkiyen bütün kuvvetlerin gösterildiği diyagramlara serbest cisim diyagramları (SCD) denir. Bu durumda bileşenlere ayırma problemi ile karşılaşılabilir. a) incelenecek olan cisim bağlarından ve diğer cisimlerden ayrılır. 2. b) bağlardan ve diğer cisimlerden ayrılan cismin serbest cismi üzerine uygulanan kuvvetler gösterilir. problemdeki cisimlerin hepsi için. her birine etkiyen kuvvetleri açıkça gösteren ayrı ayrı diyagramlar çizilmelidir.5 Statiğin Problemleri ve Yöntemi R BA= RAB Statik problemlerinde aşağıdaki gibi üç durumla karşılaşılabilir: 1. Bileşenlere ayırma: Bazı durumlarda bir kuvvetin kendisi yerine belirli doğrultulardaki bileşenlerinin kullanılması daha elverişli olabilir. ortak teğet R AB R BA A B Ortak teğet Etki=Tepki Şekil 1.4. Denge problemi: Kuvvetler sisteminin dengede olması için sağlaması gereken koşulların incelenmesidir. Şekil 1. Bu diyagramların elde edilebilmesi için.3 4) Etki tepki ilkesi: Birbirlerine değen iki cismin değme noktalarında etki ve tepki kuvvetleri aynı şiddette. Eğer kuvvetler sistemi bir tek kuvvete indirgenebilirse bu kuvvet aranan bileşke olur. 3.F1 A F2 A -F 2 F 1 Şekil 1. Statik problemleri incelenirken.4 1. aynı tesir çizgisi üzerinde ve zıt yöndedirler. 7 .

F A B HA A V A V B B F F q A R1 q B R2 F HA V A V B Şekil 1. Böylece elde edilen SCD da denge denklemleri yazılarak bilinmeyenler hesaplanabilir. tüm cismin SCD da. bu parçaların birbirlerine uyguladığı kuvvetler göz önüne alınmamalıdır. Bazı SCD ları Şekil 1. e) bağ kuvvetleri (mesnet tepkileri veya mesnet reaksiyonları) de.5 8 . d) bilinen dış kuvvetler şiddet ve doğrultularıyla SCD da çizilir.c) serbest cisim birkaç parçadan oluşuyorsa.5 de görülmektedir. bağın özelliğine göre SCD da cisim üzerine etkitilir.

Denge ilkesinden cisim içerisindeki bir B noktasına F kuvveti ile aynı tesir çizgisi üzerinde olan. Kayan vektör: Aynı doğrultu üzerinde olmak koşuluyla istenilen noktaya uygulanabilen vektör. bu noktalar koordinatlarıyla verilmişlerdir.z B) x z Şekil 2. VEKTÖRLER VE KUVVETLER 2. yönünü de bir ok belirler. buna ek olarak vektör tanımına ihtiyaç vardır. y F A(xA. 9 . Şekil 2.1 Tanımlar Kütle.1 deki A( x A . hem doğrultusu. Süperpozisyon ilkesi kullanılarak A noktasındaki F kuvveti ile B noktasındaki − F kuvveti kaldırılabilir.zA) B(x B.2a da.yB.yA. y A .2b. z A ) ve B( x B .1 Vektörler aşağıdaki gibi guruplandırılabilirler: 1. • Vektörel büyüklükler: Hız. bir cismin yoğunluğu ve herhangi bir sayı gibi sadece büyüklüğü olan ifadelere skaler denmekte olup. y B . Mekanik problemlerin incelenmesinde skaler tanımı yeterli olmayıp. Şekil 2.1. mekanikte en sade ifadeler skalerlerdir. Vektör doğrultusunu bir doğru. ivme ve kuvvet gibi hem yönü. uzunluk. Statikte kuvvetler kayan vektörlerdir. şiddetleri F olan iki kuvvet yerleştirilebilir. Statikte kuvvetlerin kayan vektörler olduğu süperpozisyon ve denge ilkeleri yardımıyla gösterilebilir. dolayısıyla vektörün doğrultusu belirlidir. Şekil 2. Bir F vektörünün şiddeti F ya da F ile simgelenir. zaman. A noktasına etkiyen F kuvveti ele alınsın. 2. hem de şiddeti olan büyüklüklere vektör adı verilir. z B ) vektör doğrultusu üzerindeki iki nokta olup. yönleri ters. Şekil 2. Serbest vektör: Yönü ve şiddeti korunmak şartıyla uzayda serbestçe hareket edebilen vektör.2.

Bu aşamada statikte kullanılacak olan bazı temel vektörel işlemlerden söz edilecektir.Sonuç olarak A noktasına etkiyen F kuvveti cisim üzerindeki B noktasına taşınmış olur.3) şeklindedir.3 2.3. 10 . Şekil 2. • Paralelkenar ilkesi: Vektörler bu ilke ile toplanırlar. Şekil 2.4. 4.2 -F F A B (c) Sabit vektör: Uygulama noktası sabit olan vektör.3 den de görüldüğü gibi dik kartezyen koordinat takımında birim vektör x doğrultusu ile θ x . Şekil 2. Birim vektör: Bu vektörler burada λ simgesi ile gösterilecek olup.2 de yapılacaktır. üç boyutlu problemlerde vektörel hesap sonuca daha kolay götürdüğünden özellikle tercih edilmektedir. boyları. F A B (a) 3. Birim vektör konusunda daha ayrıntılı çalışma kısım 2. F F A B (b) Şekil 2.2c.2 Vektörel İşlemler ve Kuvvetler Statikte bütün işlemler vektörel olarak yapılabilmesine karşın. y doğrultusu ile θ y ve z doğrultusu ile θ z açılarını yapmaktadır. Bu ilkenin matematik gösterimi R = F1 + F2 (2. Şekil 2. y λ θy θx θz λxi ( ) λyj O λz k x z Şekil 2. yani şiddetleri birim olan λ = 1 vektörlerdir.

(2.4) Q Şekil 2. Üç boyutta verilen bir kuvvetin dik bileşenleri.6 F P • Kuvvetin vektörel gösterimi: Bir kuvvetin.7. a > 0 → P = aF ve Q = −aF için P ve Q vektörleri Şekil 2. doğrultusu ve yönü ile belirlendiğine daha önce değinilmiş ve kuvvetin vektörel bir büyüklük olduğu ifade edilmişti. Bu aşamada bir F vektörü kuvvet olarak göz önüne alınsın. şiddeti.F2 R F2 F1 A F1 F1 R F2 A Şekil 2. y B Fy O Fz z E (a) F θx Fx C A x D z E O Fz B y B Fy θyF Fx C (b) Şekil 2.5 • Üçgen ilkesi: F1 ve F2 vektörleri birbirlerinin ucuna eklenerek Şekil 2.7 y Fy F x D z E (c) O F Fz θz x C D x A A 11 . Şekil 2.6 da görüldüğü gibi elde edilir. uygulama noktası.4 Şekil 2. • Vektörlerin bir sabit ile çarpımı: A noktasına uygulanmış bir F vektörü a gibi bir skalerle çarpılırsa.5 de gösterildiği gibi bileşkenin bulunması mümkündür.

8) λ = λx i + λ y j + λ z k şeklinde bir ifade tanımlanırsa. cosθ y . y Fy j λ (Siddet=1) cosθzj F=F λ x cosθzi cosθzk Fx i z Fz k Şekil 2.→⎫ Fx i = F .6) şeklini alır. Şekil 2. j ⎬ →⎪ Fz k = F .8. Burada λ y = cosθ y λ z = cosθ z (2.8 λ x = cosθ x şeklinde gösterilir. Şekil 2. cosθ z lere doğrultman kosinüsleri denir ve bunlar.7) şeklinde yazılabilir.10) olarak yazılır. Birim yer vektörü için izleyen bağıntılar geçerlidir: 12 . (2. Bu durumda kuvvet F = Fx i + Fy j + Fz k → → → → → → → (2.9) (2.5) olur. cosθ y . bu durumda F kuvveti F = Fλ (2. λ ise doğrultu ve yönü gösteren birim yer vektörüdür. i ⎪ → ⎪ F y j = F . cosθ x .5) in sağ tarafındaki ifadeler cinsinden kuvvet F = F (cosθ x i + cosθ y j + cosθ z k ) → (2.7a. cosθ x .c.b. cosθ z . k ⎪ ⎭ (2. Burada F kuvvetin şiddetini gösterir.

Fy .12) şeklini alır. F = F . Fz bileşenleri (2.14) 13 .z2) F y d y=y2-y1 dz=z 2-z 1<0 x M(x1.11) λ =1 • λ = λ ⋅ λ = λ 2 + λ 2 + λ2 x y z Şiddeti ve tesir çizgisi üzerindeki iki nokta ile tanımlanan kuvvet: Uygulamaların bir çoğunda. tesir çizgisi üzerindeki M ( x1 .λ 2 + λ 2 + λ2 = 1 x y z cos 2 θ x + cos 2 θ y + cos 2 θ z = 1 (2. Bu kuvvetin Fx . cosθ y .y2 .z1) d x=x2-x1 O λ z Şekil 2. cos θ x .9 dan λ MN d x i + dy j + d z k ( x 2 − x1 ) i + ( y 2 − y1 ) j + ( z 2 − z1 ) k = = d ( x 2 − x1 ) 2 + ( y 2 − y1 ) 2 + ( z 2 − z1 ) 2 dy dx d cosθ y = cosθ z = z d d d cosθ y cosθ z 1 cosθ x = = = d dx dy dz → → → (2.7) den N(x2. Burada cosθ x = (2.y1 .13) şeklinde bağıntıların olduğu görülmektedir. y1 . Şekil 2. F kuvvetinin doğrultusu. cosθ z doğrultman kosinüsleri Şekil 2.9.λ = F λ x i + λ y j + λ z k = Fx i + Fy j + Fz k ( ) (2. y 2 . z 2 ) gibi iki noktasının koordinatları yardımıyla tanımlanır. z1 ) ve N ( x 2 .9 F = F (cosθ x i + cosθ y j + cos θ z k ) → → → → şeklinde bilinmekte olup.

biçiminde yazılabilir. Burada F , F vektörünün şiddetidir. Şekil 2.8 den

λ x = cosθ x , λ y = cosθ y , λ z = cosθ z
olur. F vektörünün şiddeti F = Fx2 + Fy2 + Fz2 olarak hesaplanır. •
Vektörel çarpım: P ve Q vektörlerinin vektörel çarpımı matematikte

(2.15)

(2.16)

V = P× Q

(2.17)

şeklinde gösterilir. P ve Q gibi iki vektörün vektörel çarpımı aşağıdaki şartları sağlayan bir V vektörü olarak tanımlanır, Şekil 2.10.
V=P x Q

Q
θ

P

Şekil 2.10 a) V ’nin tesir çizgisi P ve Q vektörlerinin oluşturduğu düzleme diktir, Şekil 2.10.

Vektörün yönü sağ el kuralı ile belirlenebilir; şöyle ki sağ elin dört parmağı P den Q ya dönüş yönünü gösterirken başparmağın yönü V nin yönünü gösterir.
b) V ’nin şiddeti
→ →

V = P.Q.sin θ ( θ ≤ 180 0 )

(2.18)

olur.
c) Dağılma (disribütiflik) özelliği sağlanır:

P × (Q1 + Q2 ) = P × Q1 + P × Q2
d) Assosyatif özellik geçerli değildir:

(2.19)

14

P× (Q× S ) ≠ ( P × Q) × S

(2.20)

e) Komütatif özellik geçerli değildir :

P× Q ≠ Q× P

(2.21)
P ve Q

f) Q vektörünün ucundan P vektörüne paralel çizildiğinde, başlangıcı

vektörlerinin başlangıcında, bitimi ise Q nun ucundan P ye çizilen paralel üzerinde olan bir Q ′ vektörü için
P × Q = P × Q′

(2.22)

ilişkisi vardır, Şekil 2.11.
V

Q

Q'

P

Şekil 2.11

Vektörel Çarpımın Dik Koordinatlar Cinsinden İfadesi: Şimdi i , j , k birim vektörlerinin herhangi iki tanesinin vektörel çarpımı belirtilecektir. Önce i × j çarpımı göz önüne alınsın, Şekil 2.12. Vektörlerin ikisinin de şiddeti bire eşit olduğu ve birbirlerine dik olduğu için vektörel çarpımları da bir birim vektör olacaktır. Bu birim vektör de k olmak zorundadır, çünkü i , j , k vektörlerinin hepsi birbirine diktir ve bir

sağ üçlü oluştururlar. Bir birim vektörün kendisi ile vektörel çarpımı, örneğin i × i sıfıra eşittir, çünkü iki vektör de aynı doğrultudadır. Birim vektörlerden oluşturulması mümkün olan çiftlerin vektörel çarpımları şöyledir:

15

y j O ixj=k z (a) z i x O

y j

j x i = -k i x

(b)

Şekil 2.12
i ×i = 0 i× j =k i ×k = −j j × i = −k j× j =0 j ×k = i k ×i = j k × j = −i k ×k = 0 (2.23)

Birim vektörleri gösteren üç harf bir daire üzerinde sıralanırsa, Şekil 2.13, iki birim vektörün vektörel çarpımının işaretinin belirtilmesi kolaylaştırılabilir: İki birim vektör birbirini saat ibrelerinin aksi yönde izliyorsa vektörel çarpımları pozitif, aksi halde negatiftir.

j

k
Şekil 2.13
Verilmiş olan P

i

ve Q vektörlerinin V vektörel çarpımı artık bu vektörlerin dik
ve Q vektörleri bileşenlerine

bileşenleri cinsinden kolayca ifade edilebilir. P ayrılarak önce aşağıdaki ifade yazılabilir: V = P× Q
→ → →

→ → → → → ⎛ → ⎞ ⎛ → ⎞ V = ⎜ Px i + Py j + Pz k ⎟ × ⎜ Q x i + Q y j + Q z k ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠

Distribütif özellikten yararlanılarak V , (2.23) özdeşlikleri kullanılarak, i , j ve k ortak çarpan alınmak suretiyle izleyen şekilde yazılabilir:

16

Q2 (2. Skaler çarpıma ilişkin izleyen özellikler vardır: a) İki vektörün skaler çarpımı komütatiftir. bu husus skaler çarpım adını açıklamaktadır. Skaler çarpıma iç çarpım da denir. yani P.Q = Q.Q1 + P.24) denklemine dönülürse bunun sağ yanının bir determinantın açılımını gösterdiği görülür.Q. Bu şöyle yazılabilir: Q α Şekil 2. k Böylece V vektörel çarpımının dik bileşenleri şöyle olur: ( ) → → ( ) → (2. Şekil 2. Q = P. P ve Q vektörlerinin şiddetleri ile P ve Q nun yaptığı θ açısının kosinüsünün çarpımı olarak tanımlanır. (2.(Q1 + Q2 ) = P. cos α (2.24) V x = Py Q z − Pz Q y V y = Pz Q x − Px Q z V z = Px Q y − Py Q x (2. j + Px Q y − Py Q x .29) 17 .26) İki Vektörün Skaler Çarpımı: P ve Q vektörlerinin skaler çarpımı. hatırda tutulması daha kolay olan şöyle bir şekilde ifade edilebilir: (2.V = Px Q y k − Px Q z j − Py Q x k − Py Q z i + Pz Q x j − Pz Q y i → → → → → → → → V = Py Q z − Pz Q y . i + (Pz Q x − Px Q z ).14.28) P. b) Skaler çarpım distribütif tir.14 → → P P .P bağıntısı geçerlidir.27) Tanımlanan bu ifadenin bir vektör olmayıp bir skaler olduğuna dikkat edilmelidir.25) i V = Px Qx • j Py Qy k Pz Qz (2. Bu hale göre V vektörel çarpımı.

çünkü P ⋅ Q bir vektör değil.28) ifadeleri birbirine eşitlenecektir: PQ cos θ = Px Q x + Py Q y + Pz Q z Buradan cos θ çözülerek aşağıdaki eşitlik bulunur: (2. bileşenleri cinsinden verilmiş olsun.34) Bu iki vektörün arasındaki açının bulunması için. P ve Q vektörleri bileşenlerine ayrılırsa izleyen ifade yazılabilir: P ⋅ Q = Px i + Py j + Pz k .Q y + Pz . ( ) ( ) Şimdi P ve Q gibi iki vektörün skaler çarpımı vektörlerin dik koordinatları cinsinden ifade edilecektir.Q z P.33) • Verilen İki Vektör Arasındaki Açı: İki vektör. (2.Q (2.32) P ⋅ P = Px2 + Py2 + Pz2 olduğu görülür.35) cosθ = Px . vektörlerin skaler çarpımlarına ait (3.30) Distribütif özellikten yararlanılarak P . Fakat skaler çarpımın tanımından yararlanılarak birim vektörlerinin çarpımlarının ya sıfır veya bir olduğu kolayca sağlanabilir: i ⋅i =1 i ⋅ j =0 j ⋅ j =1 k ⋅k =1 j ⋅k = 0 k ⋅i = 0 (2.c) Üçüncü özelliğe – assosiyatif özellik – gelince bunun skaler çarpıma uygulanamayacağını görürüz. skalerdir. Px i ⋅ Q x i ve Px i ⋅ Q y j şeklindeki çarpımların toplamı olarak ifade edilebilir.Q x + Py .36) 18 .31) Böylece P . Gerçekten P ⋅ Q ⋅ S nin anlamı yoktur.21) ve (3. Q . P = Px i + Py j + Pz k Q = Qx i + Q y j + Qz k (2. Q x i + Q y j + Q z k ( )( ) (2. Q için elde edilen ifade şu basit şekle iner: P ⋅ Q = Px Q x + Py Q y + Pz Q z Özel olarak P ve Q aynı ise (2.

izdüşüm pozitif olacak.16 Şekil 2. OA.18 Bir eksen veya yönlü bir OL doğrusu. OL ekseninin koordinat ekseni ile yaptığı açıları göstermektedir. x θ O y Q L y P P x O θy λ θx θz A . ile θ açısı yapan bir P vektörü göz önüne alalınsın. Şekil 2.16. OA doğru parçasının boyuna eşit olduğu görülmektedir. yani θ dar açı ise. Özel olarak OL üzerindeki vektör. θ y ve θ z . θ O A .18 19 . P nin OL ekseni üzerindeki izdüşümü şu skaler ile tanımlanır: POL = P .41) Burada θ x . aksi halde negatif olacaktır. λ birim vektörü ise izleyen ifade yazılabilir: POL = P ⋅ λ (2.38) şeklinde ifade edilebilir. OL ekseni ile aynı yönde ise.39) sonucu elde edilir. buradan POL = P ⋅ Q Px Q x + Py Q y + Pz Q z = Q Q (2. Şekil 2. P x z z z Şekil 2. P ile Q nun skaler çarpımı P ⋅ Q = P ⋅ Q cosθ = POL Q (2.40) P ve λ dik bileşenlerine ayrılırsa. Şimdi OL üzerinde bulunan ve OL ile aynı yönde olan bir vektör göz önüne alınsın. Şekil 2.37) POL izdüşümünün.• Bir Vektörün Verilen Bir Eksen Üzerindeki İzdüşümü: y L A . cos θ (2.17 Şekil 2. P ile OL birbirine dikse P nin OL üzerindeki izdüşümü sıfır olur.17. P nin OL üzerindeki izdüşümü şu şekilde ifade edilebilir: POL = Px cos θ x + Py cos θ y + Pz cos θ z (2.

bu dönme ise F nin cisme yaptırmak istediği dönmedir. bu vektöre A nın yer vektörü denir. Bilindiği gibi F kuvveti. 3. M 0 un yönü ile rijit cismin hareketi arasındaki bağıntıyı ifade etmek için sağ el 20 .1 Rijit Cisimler.(1) Dış kuvvetler (2) İç kuvvetler 1.3. r vektörünü. Dış Kuvvetler: Cismin dış davranışından tamamen bu kuvvetler sorumludur. M 0 momentinin tesir çizgisi. sabit karşılaştırma noktası olan O yu A ile birleştiren r vektörü yardımıyla kolayca tanımlanabilir. kuvvetin şiddet ve doğrultusunu tanımlayan bir vektörle gösterilebilmektedir. r ile F nin vektörel çarpımı olarak tanımlanacaktır: M 0 = r× F → → → (3.1 F nin O ya göre momenti. r yer vektörü ile F kuvveti Şekil 3. Dış ve İç Kuvvetler Daha önce tanımı yapılan rijit cisme etkiyen kuvvetler iki kısma ayrılabilir. 2. RİJİT CİSİMLER VE EŞDEĞER KUVVET SİSTEMLERİ 3. şu halde. Oysa kuvvetin rijit cisme etkisi A uygulama noktasına bağlıdır.1 de gösterilen düzlemi belirler.1) Vektörel çarpımın tanımı gereğince M 0 momenti. O noktasından bağlanmış ve F kuvveti etkisindeki cismin yapacağı dönmenin eksenini gösterecektir. A nın yeri. O halde. İç Kuvvetler: Cisim birkaç parçadan veya maddesel noktalardan ibaret ise bu cismi bir arada tutan kuvvetlere iç kuvvetler denir. O ile F nin bulunduğu düzleme dik olacaktır. M 0 ın yönü. Mo F O d r A θ Şekil 3. Bunlar ya cismin hareket etmesine ya da dengede olmasına sebep olurlar. F vektörünün üstüne götürecek dönmenin yönü ile tanımlanır.2 Bir Kuvvetin Bir Noktaya Göre Momenti Şimdi rijit cisme etkiyen bir F kuvveti göz önüne alınsın. M 0 momentinin yönü F nin rijit cisme yaptırmağa uğraştığı dönmenin yönünü karakterize eder.

. M 0 ile F nin şiddetlerinin bölümü olan M 0 / F ye eşit olmak zorundadır. F nin tesir çizgisi O dan geçen.2) olarak bulunur.3 Varignon Teoremi Tesir çizgileri bir noktada kesişen çok sayıda kuvvetin bileşkesinin bir O noktasına göre momenti. Bir kuvvetin bir noktaya göre M 0 momenti kuvvetin şiddetine.. F nin uygulama noktasının yerini karakterize etmez. + Fn M 0 = r OA × R y → → → → ( ) (3. M o = rOA × F1 + F2 + . F nin tesir çizgisini tam olarak tanımlar. şiddet ve doğrultusu verilmiş olan bir F kuvvetinin M 0 momenti. O dan olan d uzaklığı.2 21 . F kuvvetinin M 0 momenti. kuvvetin kendi tesir çizgisi üzerindeki gerçek yerine bağlı olmadığını görmek mümkündür. M 0 ın yönü de. O nun F kuvvetinin tesir çizgisine olan uzaklığını göstermektedir.3) F4 A rA/0 F1 F3 F2 x O z Şekil 3. r yer vektörü ile F kuvveti arasındaki açı θ ile gösterilirse. Karşıt olarak. sin θ = F .. M 0 momentine dik düzlemde bulunacaktır. Gerçekten.F .. buradaki d. bu kuvvetlerin O noktasına göre momentlerinin toplamına eşittir. F nin O ya göre momentinin şiddeti M 0 = r. Ancak. F nin tesir çizgisinin O nun bir yanında veya öte yanında alınacağını belirtir. tesir çizgisine ve yönüne bağlı olmakla beraber. Buna göre: Sağ el kapatılır ve parmaklar F nin rijit cisme yaptırmak istediği dönme yönünde kıvrılmış şekilde tutulur.d (3. 3..kuralı kullanılr. bu durumda baş parmak M 0 momentinin yönünü gösterecektir: Son olarak.

x.5) (3.8) Kısım 3. 3.3 r = xi + yj + zk F = Fx i + Fy j + Fz k r ve F için (3. koordinatları x.4) (3. r yer vektörünün bileşenlerinin de sırasıyla A noktasının x.4 Bir Kuvvetin Momentinin Dik Bileşenleri Uzayda bir kuvvetin momentinin bulunması.6) ifadesinde yerine konulmak ve kısım 3. Örnek olarak.5 de görüleceği gibi M O momentinin M x . Şekil. M y ve M z skaler bileşenleri. y ve z olan bir A noktasına etkiyen bir F kuvvetinin O noktasına göre M o momenti göz önüne alınsın.5) da verilen değerler M0 = r × F (3. y ve z eksenleri etrafında yaptırmak istediği dönme hareketinin eğilimi ölçer.y.8).3.7) de yerine konursa M O determinant şeklinde de yazılabilir: 22 . (3.7) M x = yFz − zF y M y = zFx − xFz M z = xFy − yFx (3. (3.2 de elde edilen sonuçlar hatırlanmak suretiyle. F kuvvetinin rijit cisme sırasıyla x. F nin O ya göre M O momenti M O = M xi + M y j + M z k şeklinde elde edilir ki burada M x . Fy ve Fz .3. kuvveti ve kuvvetin uygulama noktasının yer vektörünü. y ve z koordinatlarına eşit olduğu dikkate alınarak izleyen ifade yazılabilir: y yj r O Fy j A Fx i xi Fz k x z zk Şekil 3.z dik bileşenlerine ayırarak genellikle bir hayli basitleştirilebilir. M y ve M z şu bağıntılarla tanımlanmaktadır: (3. bileşenleri Fx .4) ve (3.

F nin OL ye göre momenti olan M OL .4. (3.10) F1 A x P B F λ O r1 λ O r2 A F2 z r Şekil 3.MO i = x Fx j y Fy k z Fz (3.9) bağıntılarında z = 0 ve Fz = 0 konularak kabul Fy j y yj r x xi z Mo=Mzk F A(x.y. F nin O ya göre momentinin şekil düzlemine dik olduğu ve ( ) M o = M z = xFy − yFx skaleri ile tam olarak tanımlandığı sağlanmış olur. r L F L (3. Şekil 3.5. 3. O dan geçen bir eksen olsun.5 Şekil 3. Şekil 3.0) Fx i Şekil 3.6 Rijit cisme etkiyen bir F kuvveti ve bu kuvvetin O noktasına göre M O momenti göz önüne alınsın.4 M o = xFy − yFx k elde edilir. OL.9) Sadece iki boyutun işe karıştığı problemlerde F kuvvetinin xy düzleminde bulunduğu edilebilir.5 Bir Kuvvetin Verilen Bir Eksene Göre Momenti y Mo C . M O 23 .

momentinin OL ekseni üzerindeki izdüşümü olarak tanımlanmıştır. λz x. M OL bir determinant şeklinde ifade edilerek şöyle yazılabilir: λx M OL = x Fx Burada.13) yazılabilir. y. Benzer şekilde r de r1 ve r2 bileşenlerine ayrılıp F ve r (3. Bir kuvvetin bir eksene göre momentinin tanımından şu sonuç çıkar: F nin koordinat eksenlerinden birine göre momenti. bu göstermektedir ki.11) yazılabilir. F kuvvetini biri OL ye paralel F1 . hepsinin aynı düzlemde vektörlerin çarpımı olmak bakımından sıfıra eşit olduğuna dikkat edilerek M OL = λ ⋅ r2 × F2 ( ) olarak bulunur. öteki OL ye dik P düzleminde bulunan F2 bileşenlerine ayırmak suretiyle daha açık görülebilir. F nin OL eksenine göre M OL momenti. λ y . OL üzerindeki birim vektör λ ile gösterilir ve daha önce bir vektörün verilen bir eksen üzerindeki izdüşümüne ait (2. r2 × F2 vektörel çarpımı P düzlemine diktir ve F nin F2 bileşeninin. Şu halde r2 × F2 ile OL aynı yönde ise pozitif.6. F nin öteki F2 bileşeni cismi OL etrafında döndürmeye uğraşmayacağı için şu sonuca varılmış olunur: F2 nin OL ye göre momenti olan M OL .12) λx .6) ifadeleri hatırlanırsa M OL = λ ⋅ M O = λ ⋅ r × F ( ) (3.40) ve bir F kuvvetinin momentine ait (3. z Fx .11) de 24 . F y . aksi halde negatif olacak olan M OL skaleri F2 nin rijit cismi sabit OL ekseni etrafında döndürmeye eğilimini ölçer. Şekil. λ . Bir F kuvvetinin sabit OL eksenine göre M OL momentinin fiziksel anlamı. r ve F nin karışık üçlü çarpımından elde edilen skalerdir. M O nun bu eksen üzerindeki bileşenlerine eşittir: (3. sonuncusu hariç. F kuvvetinin rijit cismi sabit OL ekseni etrafında döndürme çabasını ölçmektedir. Bu karışık üçlü çarpımlardan.11) de yerlerine konursa M OL )] = λ ⋅ (r × F ) + λ ⋅ (r × F ) + λ ⋅ (r × F ) + λ ⋅ (r M OL = λ ⋅ (r1 + r2 ) × F1 + F2 1 1 2 2 [ ( 1 1 2 × F2 ) (3. Fz OL ekseninin doğrultman kosinüsleri F nin uygulama noktasının koordinatları F kuvvetinin bileşenleridir. λy y Fy λz z Fz (3. OL nin P yi kestiği B noktasına göre momentini göstermektedir.3.

Buna karşı.λ yerine sırasıyla i . F y ve Fz bileşenlerinin. y ve z eksenleri etrafında döndürme eğilimini ölçer. 3. Şekil 3. Şekil 3. kısım 3. F nin rijit cismi x.8) Tıpkı rijit cisme etkiyen bir F kuvvetinin Fx .F kuvvetleri bir kuvvet çifti oluştururlar.4 de F nin O ya göre M O momentinin bileşenleri için elde edilen ifadelerin aynı olduğu görülür: M x = yFz − zF y M y = zFx − xFz M z = xFy − yFx (3. y ve z doğrultularında hareket ettirme eğilimini ölçmesi gibi F nin koordinat eksenlerine göre momentleri olan M x . F ve . j ve k yı koymak suretiyle F nin koordinat eksenlerine göre momentleri için elde edilen ifadelerin.8 25 .6 Bir Kuvvet Çiftinin Momenti -F F Şekil 3.F kuvvetlerinin bir O noktasına göre yer vektörleri sırasıyla rA ve rB ile gösterilirse. kuvvetlerin O noktasına göre momentleri toplamı şöyle ifade edilebilir: y -F d M rB rA θx A F O x z Şekil 3. M y ve M z de F nin rijit cismi x. iki kuvvetin verilen bir noktaya göre momentleri toplamı sıfır değildir.8. Sonuç olarak eksene göre moment eksen üzerinde noktaya göre moment almak için seçilen noktadan bağımsızdır. tesir çizgileri paralel ve yönleri zıt F ve .7 Şiddetleri aynı. dönme yapmaya zorlarlar.7. Bu iki kuvvetin herhangi bir doğrultudaki bileşenleri toplamının sıfır edeceği açıktır. Böyle iki kuvvet etkidikleri cismi ötelenme yapmaya değil.

9) daki r yer vektörü koordinat eksenlerinin başlangıç noktası olan O dan bağımsız olduğu için F ve . 26 .F nin O ya göre momentleri toplamı ( ) M = r×F (3. ci kısım) olup herhangi bir noktaya uygulanabilir (Şekil 3. M vektörüne kuvvet çiftinin momenti denir.F2 kuvvetlerinin yaptığı başka bir kuvvet çiftinin.10 F1 .9 Bir kuvvet çiftinin momentinin tanımından şu sonuç da çıkar: F1 ve .rA × F + rB × − F = (rA − rB ) × F r iki vektörün uygulama noktalarını birleştiren vektörü göstermek üzere rA .F nin tesir çizgileri arasındaki dik uzaklık olan d olmak üzere şöyle ifade edilir: M nin yönü sağ el kuralı ile tanımlanır. Böylece bir kuvvet çiftinin momenti serbest vektör (2.d (3.F . iki çift paralel düzlemlerde (veya aynı düzlemde) bulunmalı ve yönleri aynı olmalıdır.rB = r konarak. M -F d F Şekil 3.F nin momentleri başka bir O ′ noktasına göre hesaplansa da aynı sonucun elde edileceğine dikkat edilmelidir.11) olmalı.10.10) (3. bu moment kuvvetlerin bulunduğu düzleme diktir ve şiddeti de F ve . M = r.18). F ve .9) vektörü ile gösterilir.F1 gibi iki kuvvetin yaptığı bir kuvvet çifti ile F2 ve . sin θ = F .1. momentlerinin eşit olması için -F1 d1 F1 d2 -F2 F2 Şekil 3.d 2 (3. Şekil 3.d1 = F2 .

Momentleri aynı olan kuvvet çiftleri rijit cisme aynı etkiyi yaparlar. Herhangi bir nedenle kuvvetin O noktasına etkimesi istenmiş olsun.3.11 de gösterilen.12a. 3. Fakat ilk tesir çizgisinin dışında bulunan bir O noktasına götürmek. Bu özellik göstermektedir ki. Şekil 3. F nin rijit cisme etkisi değişmeksizin. bir kuvvet çifti bir rijit cisme etkidiği takdirde kuvvet çiftini oluşturan kuvvetlerin nereye etkidiğinin. M momentleri birbirine eşit olan kuvvet çiftleri eşdeğerdir. Sadece kuvvet çiftinin momenti (şiddeti ve doğrultusu) önemlidir. mümkün değildir. Bu ispat burada verilmeyecektir. Buradan şu sonuca varılmış olur: İster aynı ister paralel düzlemlerde olsun. Bundan önceki kısımda olduğu gibi bir kuvvet çiftinin rijit cisme verebileceği hareket sadece dönme olabilir.12 Bir rijit cismin r yer vektörü ile tanımlanan bir A noktasına etkiyen bir F kuvveti göz önüne alınsın. şiddetleri ve doğrultularının ne olduğunun önemi yoktur. Böylece yukarıda sözü edilen bu özellik rijit cisimler mekaniğini doğru olarak anlamak bakımından son derece önemlidir. paralelyüz şeklindeki aynı kutuya ayrı ayrı etkiyen üç kuvvet çifti göz önüne alınsın.8 Verilen Bir Kuvveti O Noktasına Etkiyen Bir Kuvvet İle Bir Kuvvet Çiftine Dönüştürmek F A r O -F (a) (b) (c) O F A r Mo F F O A Şekil 3. F kuvvetinin kendi tesir çizgisi üzerinde hareket ettirilebileceği bilinmektedir. 27 .11 Şekil 3. Şekilde görülen bu üç kuvvet çiftinin de M momentleri aynı (doğrultuları aynı ve şiddetleri M=300 Ncm olduğuna göre) olduğu için üçünün de kutuya etkisinin aynı olup bu durum statiğin temel ilkeleri kullanılarak ispat edilebilir.7 Eşdeğer Kuvvet Çiftleri y M y M y M 30 N 10 cm x 10 cm 20 N z 15 cm 20 N z (b) 30 N 10 cm 30 N z x 10 cm 30 N x (a) (c) Şekil 3.

rijit cisme etkiyen herhangi bir F kuvveti. A dan başka bir O ′ noktasına götürülmüş olsaydı.13a ve c. öteki . gelişigüzel bir O noktasına götürülebilir. Kuvvet çifti.13b ve c. M 0 kuvvet çifti vektörü serbestçe O ′ ne götürülebilir.Bununla beraber ilk kuvvetin rijit cisme etkisini değiştirmeden. F nin O ya götürülmeden önce rijit cisme yaptırmak istediği dönmenin aynı. Bu sonuç. kuvvet çifti tarafından yaptırılır. O ya etkiyen F kuvvetinin O ′ ne göre momentini göstermektedir. bu çarpım. M 0 serbest vektör olduğu için istenilen yere uygulanabilir. bununla beraber kolay olsun diye kuvvet çifti vektörü çok kere F ile birlikte O ya konur ve elde edilen sisteme kuvvet-kuvvet çifti sistemi denir. F r O A r' Mo O FA r r' s r O A r' F M o' s s Şekil 3. F nin O ya göre M 0 momentine s × F vektörel çarpımı eklenerek elde edilir. şu hususa dikkat edilerek de elde edilebilirdi: O ya etkiyen kuvvet-kuvvet çifti sistemini O ′ ne taşımak için. Böylece. Bu suretle M O′ kuvvet çifti vektörü. Şekil 3. Yukarıda işaret edildiği gibi. yeter ki F nin O ya göre momentine eşit momente sahip bir kuvvet çifti eklensin. öteki iki kuvvet ise momenti M 0 = r × F olan bir kuvvet çifti oluşturur.12c.12) yazarak elde edilir. r ile F nin bulunduğu düzleme dik bir M 0 kuvvet çifti vektörü ile gösterilir. M 0 ile s × F nin toplamı olmalıdır. F kuvveti ile F ye dik M 0 = r × F kuvvet çifti vektöründen ibarettir. Şekil 3.13 Eğer F kuvveti. F nin O ve O ′ ne göre momentleri arasındaki bağıntı. Bu dönüşümün sonucu olarak şimdi O ya bir F kuvveti etkimiş olur. F yi O dan O ′ ne götürmek için ise. O ya etkiyen F kuvvetinin O ′ ne göre momenti olan s × F kuvvet çifti vektörünü F ye eklemek gerekir. Karşıt olarak.F ye eşit iki vektör eklenebilir. F nin O ′ ne göre momenti olan M O′ = r ′ × F hesaplanacaktı ve F kuvveti ile M O′ kuvvet çifti vektöründen oluşan yeni bir kuvvet-kuvvet çifti sistemi O ′ ne konacaktı. Şu halde . birbirine dik bir F kuvveti ile M 0 kuvvet çifti vektöründen ibaret 28 . Şekil 3. O ′ nü O ya birleştiren vektör s olmak üzere.12b. F nin O ′ ne göre M O′ momenti. M O′ = r ′ × F = (r + s ) × F = r × F + s × F M O′ = M 0 + s × F (3. bir F kuvveti bir A noktasından bir O noktasına taşınınca elde edilen kuvvet-kuvvet çifti sistemi. Şekil 3. O noktasına biri F ye.

. Kuvvetler sistemi ne kadar karmaşık olursa olsun.25c). Bu işlemi F2 .14b deki M 1 .14b de gösterilen. kuvvetler bir noktada kesiştikleri için vektörel olarak toplanabilir ve yerlerine bileşkesi olan R konulabilir. noktalarına etkiyen bir F1 . M 0 kuvvet çifti vektörü ile O daki R R kuvvetinin O ′ ne göre momentinin toplamına eşit olacaktır. Bundan önceki kısımda görüldüğü gibi. O da etkiyen kuvvetlerle kuvvet çiftinden ibaret sistem elde edilir. . F kuvvetini M 0 ya dik düzlemde hareket ettirip O ya göre momenti M 0 kuvvet çifti vektörüne eşit olmak suretiyle onu yok etmesiyle sağlanır. kuvvetleri için tekrarlamak suretiyle Şekil 3.14a. A3 . r2 . bunun için ilk kuvvetler sistemine öyle bir kuvvet çifti eklemek gerekir ki.. M 3 . M 1 . Bu.13) Bir kuvvetler sistemi bir kere O noktasındaki bir kuvvetle bir kuvvet çiftine indirgenince artık başka bir O ′ noktasındaki bir kuvvetle bir kuvvet çiftine indirgenmesi kolaydır. M 3 .. . bu yolla verilen bir O noktasında etkiyen eşdeğer bir kuvvet-kuvvet çifti sistemine indirgenebilir (Şekil 3. r3 . F1 in O ya göre momenti olan r1 × F1 e eşit olsun.9 Bir Kuvvetler İndirgenmesi Sisteminin Bir Kuvvet ve Bir R M3 F1 M2 M1 F2 O R Mo Kuvvet Çiftine F2 F1 A1 r1 O A2 r3 r2 A3 F3 F3 O Şekil 3.... Şu hususa dikkat edilmelidir: Şekil 3. yer vektörleri ile tanımlanan A1 . Şekil 3. . F3 . Benzer şekilde. bu kuvvet çiftinin M 1 momenti..15: 29 . M 2 . R M 2 . Artık.. R bileşke kuvveti aynı kaldığı halde yeni M O′ R kuvvet çifti vektörü. F3 .14 Bir rijit cisimde r1 . . Eşdeğer kuvvet-kuvvet çifti sistemi şu denklemlerle tanımlanır: R R =∑F M0 = ∑M0 = ∑ r × F R ( ) (3. Şekil 3.. F2 .... A2 . . kuvvet çifti vektörlerinin her biri kendine karşı gelen kuvvete dik olduğu halde.14c deki R bileşke kuvveti ile M 0 bileşke kuvvet çifti vektörü(moment bileşkesi) genel olarak birbirine dik değildir. Şekil 3.herhangi bir kuvvet-kuvvet çifti sisteminin yerine eşdeğer bir tek kuvvet konulabilir. 3. kuvvet çifti vektörleri de vektörel olarak toplanabilir ve yerlerine bir tek M 0 kuvvet çifti vektörü konulabilir. F1 kuvveti A1 den verilen bir O noktasına götürülebilir.. kuvvetler sistemi göz önüne alınsın.

R MR o s
O'
Şekil 3.15

R
O

=

O

MR o
O'

s

M O′ R = M 0 R + s × R
Pratikte verilen bir kuvvetler sisteminin O da bir R kuvveti ile bir M 0
R

(3.14) kuvvet çiftine

indirgenmesi bileşenler cinsinden yapılır. r yer vektörü ile F kuvvetlerinin her biri dik bileşenlerine ayrılarak

r = xi + yj + zk F = Fx i + F y j + F z k
R

(3.15) (3.16)

yazılabilir. r ve F nin değerleri (3.13) de yerine konulmak ve i , j , k birim vektörleri ortak çarpan alınmak suretiyle R ve M 0 şu şekilde elde edilir:
R R R R

R = Rx i + R y j + Rz k

M0 = Mx i + M y j + Mz k

(3.17)

R x , R y , R z bileşenleri sırasıyla verilen kuvvetlerin x, y ve z bileşenlerinin toplamını gösterir ve sistemin rijit cisme x, y ve z doğrultularında yaptırmak istediği ötelenme hareketinin eğilimi R R R ölçer. Benzer şekilde M x , M y , M z bileşenleri sırasıyla verilen kuvvetlerin x, y ve z eksenlerine göre momentlerinin toplamıdır ve sistemin rijit cisme x, y ve z eksenleri etrafında yaptırmak istediği dönme hareketi eğilimini ölçer.
3.10 Bir Kuvvetler Sisteminin Kuvvet Vidasına İndirgenmesi

Kısım 3.9 da görüldü ki, verilmiş her hangi bir kuvvetler sistemi O da etkiyen bir kuvvet-kuvvet çifti sistemine indirgenebilmektedir; bu R kuvveti, kuvvetler sistemindeki kuvvetlerin R toplamından ibarettir, M O kuvvet çifti vektörü ise sistemin moment bileşkesine eşit olmaktadır.
R Eğer R = 0 olursa kuvvet-kuvvet çifti sistemi bir tek M O kuvvet çifti vektörüne indirgenmiş olur, buna sistemin bileşke kuvvet çifti adı verilir.

Şimdi verilen kuvvetler sisteminin hangi şartlar altında bir tek kuvvete indirgenebileceği R araştırılacaktır. Kısım 3.8 de görüldü ki, eğer R ve M O birbirine dik iseler, O daki kuvvetkuvvet çifti sisteminin yerine yeni bir tesir çizgisi üzerinde etkiyen bir tek R kuvveti koymak

30

mümkün olmaktaydı. Şu halde bir tek kuvvete veya bir bileşkeye indirgenebilen kuvvet R sistemleri, R kuvveti ile M O kuvvet çifti vektörü birbirlerine dik olan sistemlerdir. Bu şart uzay kuvvet sistemleri halinde genellikle sağlanmaz, buna karşın,
1) bir noktada kesişen kuvvetler, 2) düzlem kuvvetler, 3) paralel kuvvetlerden ibaret sistemlerde sağlanır.

Bu haller ayrı ayrı gözden geçirilecektir:
1) Bir noktada kesişen kuvvetler aynı noktaya etkir ve bu nedenle doğrudan doğruya toplanarak R bileşkeleri bulunur. Şu halde böyle sistemler daima tek bir kuvvete indirgenir. 2) Düzlemde bulunan tüm kuvvetlerin, yine bu düzlem üzerindeki bir noktaya göre momentleri daima düzleme dik olacağından, bu momentlerin toplamı da bileşke kuvvete dik olacaktır.
y F1 O F3 x MR k z z F2 z MR o z O y R MR i x x O x y R A z x

Şekil 3.16 3) Paralel kuvvetlerin tesir çizgileri birbirlerine paraleldir; yönleri aynı olabilir veya olmayabilir. Bu halde kuvvetlerin y eksenine göre paralel olduğu kabul edilerek, Şekil 3.16a, toplamları olan R nin de y eksenine paralel olacağı görülür. Öte yandan, bir kuvvetin momenti bu kuvvete dik olacağından, sistemdeki kuvvetlerin O ya göre R momentlerinin hepsi ve dolayısıyla M 0 moment bileşkesi zx düzleminde bulunacaktır.

Şu halde O daki kuvvet-kuvvet çifti sistemi, birbirine dik bir R kuvveti ile M 0 kuvvet çifti vektöründen ibaret olacaktır, Şekil 3.16b. Bunlar da ya bir tek R kuvvetine, Şekil R 3.16c, veya R =0 ise M 0 momentine sahip bir kuvvet çiftine indirgenir. Pratikte O daki kuvvet-kuvvet çifti sistemi şu bileşenlerle karakterize edilir:

R

R = ∑ Fy M xR = ∑ M x M zR = ∑Mz
(3.18)

31

Sistemin bir tek kuvvete indirgenmesi, R yi yeni bir A(x, 0, z) uygulama noktasına R götürmekle sağlanacaktır; bu nokta o şekilde seçilecektir ki R nin O ya momenti M 0 ye eşit olsun:

M0 = r × R

R

(xi + zk )× R

y

j =Mx i + Mz k

R

R

vektörel çarpımları hesaplanıp denklemin iki yanındaki karşılıklı birim vektörlerin katsayıları eşitlenerek A nın koordinatlarını tanımlayan iki skaler denklem elde edilir: − zR y = M x R

xR y = M z R

Bu denklemler R nin x ve y eksenlerine göre momentlerini ifade ederler ve sırasıyla R R M x ve M z ye eşit olmaları gerekir.
R M O
R o

R M1 O M2 O A

R M1

Şekil 3.17

Uzayda genel kuvvetler sistemi halinde O daki kuvvet-kuvvet çifti sistemi, birbirine dik olmayan R ve ikisi de sıfırdan farklı olan bir R kuvveti ile bir M 0 kuvvet çifti vektöründen ibaret olur, Şekil 3.17a. O halde kuvvetler sistemi bir tek kuvvet veya bir tek kuvvet çiftine indirgenemez. R Bununla beraber M 0 yi biri R doğrultusunda olan M 1 , öteki R ye dik düzlemde bulunan M 2 bileşenlerine ayırarak kuvvet çifti vektörünün yerine başka iki kuvvet çifti konulabilir, Şekil 3.17b. Bu takdirde M kuvvet çifti vektörü ile R kuvvetinin yerine, tesir çizgisi farklı bir tek R kuvveti ile bir M 1 momenti konulabilir. Böylece ilk kuvvetler sistemi R ile M 1 kuvvet çifti vektörüne indirgenmiş olur, Şekil 3.17c; bu sistem ise R ile R ye dik düzlemde etkiyen bir kuvvet çiftidir. Bu özel kuvvet-kuvvet çifti ikilisine kuvvet vidası denir. R kuvveti ile M 1 kuvvet çifti vektörü, üzerine etkidikleri rijit cisme R doğrultusunda bir ötelenme ve aynı zamanda R nin tesir çizgisi etrafında bir dönme yaptırmaya çalışırlar. R nin tesir çizgisine vida ekseni ve M 1 / R oranına vida adımı adı verilir. Bir vektörün, başka bir vektörün tesir çizgisi üzerindeki izdüşümüne ait (3.33) ifadesi R hatırlanırsa, M 0 nin, R nin tesir çizgisi üzerindeki izdüşümünün

R.M 0 R M1 = R
olduğu görülür. Bu suretle vida adımı için
32

(3.19)

Bu hal rijit cisimlerin dengesine ilişkin bölümde anlatılacaktır. gibi iki kuvvetler sisteminin eşdeğer olması için gerek ve yeter şartlar şunlardır : ∑ F = ∑ F′ ve ∑M 0 ′ = ∑M0 (3. 33 . verilen bir O noktasında aynı kuvvet-kuvvet çifti sistemine indirgenebiliyorsa birbirine eşdeğerdir. verilen sistemin rijit cisme olan etkisini tam olarak karakterize eder. y ve z doğrultularında aynı ötelenmeyi x. Böyle bir sistem. F2 . F3 .. sistemlerin birbirine eşdeğer olduklarını ifade etmektedir. y ve z eksenleri etrafında aynı dönmeyi yaptırmaya çalışıyorsa.21) İki kuvvet sisteminin eşdeğer olduğunu ispat etmek için (3.ve F1′ . Bu eşdeğer kuvvet-kuvvet çifti sistemi. üzerine uygulandığı rijit cisme hiçbir etki yapmaz.. 3. bu halde cisim dengededir denir. F2′ . verilen bir O noktasındaki kuvvet-kuvvet çifti sistemine indirgenebilmektedir. (3. .22) Bu denklemlerin basit bir fizik anlamı vardır. eğer iki kuvvetler sistemi.11 Eşdeğer Kuvvet Sistemleri Bundan önceki kısımda görüldü ki. Bunlar. rijit cisme etkiyen herhangi bir kuvvetler sistemi. ..20) Bir kuvvet-kuvvet çifti sistemine indirgemede önemli bir özel hal hem R kuvvetinin. Şu halde. O zaman kuvvetler sisteminin sıfıra eşdeğer olduğu söylenir.Vida adımı = bulunmuş olur. R M1 R ⋅ M 0 = R R2 (3. hem de R M 0 nin sıfıra eşit olması halidir.13) bağıntıları ile tanımlandığı düşünülerek şu söylenebilir : F1 ... F3′ .21) deki kuvvetler ve momentler dik bileşenlerine ayrılarak iki kuvvetler sisteminin eşdeğerliliğine ait gerek ve yeter şartlar şu şekilde ifade edilebilir: ∑ Fx = ∑ Fx′ ∑Mx = ∑M′ x • • ∑ Fy = ∑ Fy′ ∑My = ∑M′ y ∑ Fz = ∑ Fz′ ′ ∑Mz = ∑Mz (3. O daki kuvvet-kuvvet çifti sisteminin (3. Buna karşılık eğer iki sistem eşdeğer ise bu gelişigüzel her nokta için sağlanacaktır. eğer iki kuvvetler sistemi bir rijit cisme x.21) bağıntılarından ikincisinin sadece bir tek O noktası için yazılmasının yeteceğine dikkat edilmelidir.

Düzlem Alan ve Eğrilerin Ağırlık Merkezi • 4. Bir cismin ağırlık merkezi: Cismin ağırlığı W nun. Buna örnek olarak bir cismin ağırlığı verilebilir. cismin her konumunda geçtiği C (xC .1 deki homojen plak üzerinde olan bir B noktasındaki dW = − dWk ağırlıklı diferansiyel eleman incelensin. tekil yük problemlerin çözümünü kolaylaştıran bir idealleştirmedir. Paralel kuvvetler bir tek bileşke kuvvete indirgenebileceğinden. y C ) koordinatlarının bulunması görülecektir. Cismin her bir küçük parçasının ağırlığı dünya merkezine doğru yönlenmiş olup.1 W dW dA y x M(xM . 34 . ρ özgül ağırlıklı Şekil 4. y C ) noktasına verilen addır.4.AĞIRLIK MERKEZİ 4.2 Şimdi bir düzlemde bulunan alanların ve eğrilerin C ( xC . cismin üzerine yayılmış çok sayıda kuvvet ile gösterilir ve bunların bileşkesi de W olarak alınır. Şöyle ki. yani M O = 0 durumu elde edilecek bir konumda bileşke kuvvet etki ettirilebileceğinden. Bu noktada akla gelen ilk soru “Bu ağırlı kuvveti cismin hangi noktasında etkir?” olmaktadır. Bu bölümde bu soruya yanıt aranacaktır. Bu yayılı kuvvetlerin toplamı cismin ağırlığıdır. Bu kuvvet.1) R olur. bunlar paralel kuvvetler oluştururlar. a) Plaklar: Sabit t kalınlıklı. M ağırlık merkezinin koordinatları.1 Tanım Gerçekte yükler yayılı olup. • Cismin ağırlığı: Dünyanın bir cisme uyguladığı yerçekimi kuvvetine o cismin ağırlığı denmektedir. z O A t Şekil 4. fakat önce iki önemli tanım verilerek işe başlanacaktır. Bu durumda cismin ağırlığı W = −Wk nın şiddeti.yM) W = ∫ dW − k V ( ) (4. o alanın merkezinde tek bir tekil kuvvet olarak göz önüne alınabilmektedir. statikte çok küçük bir alana etki eden birbirlerine paralel yayılı kuvvetlerin toplamı.

xC = ∫ xdA ∫ dA A A ve yC = ∫ ydA ∫ dA A A (4.1 deki levhanın alanı.4).1 de verilmiştir.2a. polar koordinatlarda dA = rdrdθ çift katlı integrali olur.6) 35 .2) ifadelerinden bulunur.xC = ∫ xdW ∫ dW V V ve yC = ∫ ydW ∫ dW V V (4. Kartezyen koordinatlarda dA = dxdy olurken.dy dy y dr rdθ olur.5) deki S x = ∫ ydA ve S y = ∫ xdA ifadelerine sırası ile x ve y eksenlerine göre A A dθ dx O (a) x O r d A=r d r d θ x (b) i) Şekil 4.2b. x = x. çift katlı integral tek katlı integrale dönüştürülebilir. (4. (4.4) diferansiyel elemanın ağırlığının hesaplanmasında kullanılırsa.2) de yerleştirilip.5) alanın statik momenti denir. Şekil 4. (4. çoğu durumda dA elemanı ince bir şerit şeklinde alınarak. Sıkça karşılaşılan bazı alanlar ve ağırlık merkezleri Tablo 4. y= 1 y.2 Kartezyen koordinat takımı kullanılması: Şekil 4. 2 dA = ydx (4.3) (4. İşlemlerin basitleştirilmesi için. Şekil 4.3a da görüldüğü üzere diferansiyel elemanın ağırlık merkezinin koordinatları ve alanı için. pay ve paydadaki ρ t ler sadeleştirilirse. y dA=dx. Şekil 4. dW = ρ tdA → W = ρ t A bulunur. A = ∫ dA A (4.

1) ifadesi Şekil 4.6-8) bağıntılarından biri (4.4 olur.y) M(x.y y P(x.y) O x (a) Şekil 4. 2 ∆θ →0 ⎛ 1 ⎞ ⎠ 3 3⎜ ∆θ ⎟ ⎝ ⎝2 ⎠ dir. 3θ r = lim 2r ⎛1 ⎞ 2 sin ⎜ ∆θ ⎟ ≈ r .7) ifadeleri de yazılabilir.y) dy y x dx ifadeleri kullanılabileceği gibi. 36 .3 P(x. tek katlı integral hesabı ile de ağırlık merkezi hesaplanabilir.4 deki alan elemanına ∆θ << koşulu altında uygulanabilir ve ağırlık merkezi C nin O başlangıcına olan radyal uzaklığı ise. 2 y = y. dA = (a − x )dy (4.8) P(x.y) r dθ O θ M(x. 2 ⎫ r cosθ ⎪ 3 ⎪ 2 ⎪ y = r sin θ ⎬ 3 ⎪ 1 2 ⎪ dA = r dθ ⎪ 2 ⎭ x= y (4.3b de görüldüğü üzere x= 1 (a + x ). Bu noktanın x-y koordinatları ve diferansiyel elemanın alanı.y) x Şekil 4.5) de yerleştirilirse. Verilen eğrinin biçimine en uygun olan (4. ii) Polar koordinat takımı kullanılması: Daire diliminin ağırlık merkezi 2 r sin θ (Tablo 4.y) x O x a (b) M(x. Şekil 4.

Tablo 4.1 Bazı alanların ağırlık merkezleri 37 .

6a daki boy elemanı dL = dx 2 + dy 2 . telin ağırlık merkezinin koordinatları. alan ve boylarının formülleri Tablo 4.yM) y O Şekil 4. ⎛ dx ⎞ 2 dL = 1 + ⎜ ⎟ dy = 1 + ( x ′) dy ⎜ dy ⎟ ⎝ ⎠ biçiminde yazılabilir. dx dy 2 2 (4.5 deki homojen. Şimdi bunlar incelenecektir : i) Kartezyen koordinat takımı kullanılması: Şekil 4.dy dy r dx O (a) x O r dθ dθ θ y dL dr x (b) 38 . (4. (4. sabit a kesitli ve ρ özgül ağırlıklı telin üzerinde diferansiyel bir dL yay elemanı ele alınsın.10) (4.10. y dL x M(xM .2 de verilmiştir.11) y dA=dx. Bu yay elemanının ağırlığı dW = ρ adL (4. eğrinin yapısına bağlı olarak Pythagorean (Pisagor) teoremine göre.5 x xC = ∫ xdL ∫ dL L L ve yC = ∫ ydL ∫ dL L L (4. Bazı sık karşılaşılan düzlemsel alanlar ve eğrilerin ağırlık merkezi.b) Teller: Şekil 4.2) de kullanılırsa. hesap kolaylığı nedeniyle.9) daki dL uzunluk elemanı. 11) de y ′ = dx dy ve x ′ = dir.9) olur. kullanılmak istenilen koordinat takımında çeşitli biçimlerde yazılabilir. ya ⎛ dy ⎞ 2 dL = 1 + ⎜ ⎟ dx = 1 + ( y ′) dx ⎝ dx ⎠ ya da.

(rdθ )2 + (dr )2 (4. daire veya Tablo 4.1 ve 4. Sonuç olarak (4. dikdörtgen.13) ve yC ∑ = ∑ n i =1 n y iWi W i =1 i (4. bu durumda cismi oluşturan parçalar ayrıklaştırılarak incelenebilir.14) 39 .6 ii) Polar koordinat takımı kullanılması: Şekil 4.7.3 Bileşik Plak ve Teller Ağırlık merkezi aranan cisim eğer üçgen.Şekil 4. Şekil 4.12) boy dL = (r ) 2 ⎛ dr ⎞ +⎜ ⎟ dθ ⎝ dθ ⎠ 2 elde edilir.2 Bazı eğrilerin ağırlık merkezleri 4. Ayrıca integral yapısındaki (4.6b deki dL = elemanı düzenlenirse.9) da uygun problem tipleri için kolayca kullanılabilir. Tablo 4.10-12) denklemleri (4. x W + x 2W2 + ⋅ ⋅ ⋅ + x nWn xC = 1 1 = W1 + W2 + ⋅ ⋅ ⋅ + Wn ∑ ∑ n i =1 n xiWi W i =1 i (4.2 de verilen ve ağırlık merkezi ile alanları/boyları bilinen diğer şekillerden oluşuyorsa.2) denklemi de aşağıda verildiği gibi bir toplama dönüşür.

5) denklemi aşağıda sunulduğu üzere bir toplama dönüşür: xC ∑ = ∑ n n i =1 n xi Ai A i =1 i ve yC ∑ = ∑ n i =1 n y i Ai A i =1 i (4. Şekil 4. ayrıklaştırılması istenen toplam parça sayısıdır.9a. Sabit kalınlık durumunda kullanılan integral yapısındaki (4.4 Pappus-Guldinus Teoremleri Pappus-Guldinus teoremi bazı üç boyutlu cisimlerin yüzey alanları ve hacimlerinin hesaplanmasında büyük kolaylık sağlamaktadır. a) Dönel Yüzey: Düzlemsel bir doğrunun ya da eğrinin.9b.9) ifadesi de toplama dönüştürülebilir: xC ∑ = ∑ i =1 n xi Li L i =1 i ve yC ∑ = ∑ n i =1 n yi Li L i =1 i (4. Şekil 4. sabit bir eksen etrafında döndürülmesi ile meydana getirilen yüzeylerdir.y3 ) x Burada da n.y1 ) M2 (x2.7 elde edilir.8. Şekil 4. Bu aşamada iki adet tanıma ihtiyaç vardır. (4. 40 . ayrıklaştırılması istenen toplam parça sayısıdır. 4.y A2 W2 W1 W3 A3 z A1 x t Şekil 4.8 M3 (x3. Burada n.16) y M1 (x1.15) Aynı şekilde sabit kesit alanlı homojen eğrilerin ağırlık merkezi de basit parçalara ayrıklaştırılarak bulunabiliyorsa.y2 ) O Şekil 4.

Şekil 4.10b.18) 4.10. Şekil 4. As = θ y C L (4.5 Üç Boyutlu Cisimlerin Ağırlık Merkezi Üç boyutlu bir cismin küçük hacim elemanlarının dW ağırlıklarının toplamının eşdeğeri olan W nun etkidiği kabul edilen noktaya M ağırlık merkezi denecektir. V = θ yC A olur. O noktasına göre momentlerin eşit olması gerektiğinden. sabit bir eksen etrafında döndürülmesi ile meydana getirilen hacimlerdir.M(xM .9 b) Dönel Cisim: Düzlemsel bir alanın. bu yüzeyi meydana getirecek eğrinin L boyu ile bu yüzeyin oluşumu sırasında eğrinin ağırlık merkezinin ( xC ya da y C ) kat ettiği uzaklığın çarpımıdır. rC × W = ∫ r × dW V (4. bu cismin hacmi.19) 41 . Örneğin boyu L olan bu eğri x ekseni etrafında θ radyan kadar dönecek olursa. Bir tam devir durumunda V = 2π y C A dır. A M(xM . Şekil 4. Şekil 4. Teorem II: Bir dönel cismin hacmi. bu yüzeyin alanı.5.yM) x V x (a) (b) Şekil 4.10a.17) olur.10 Teorem I: Bir dönel yüzeyin alanı. Örneğin bu alan x ekseni etrafında θ radyan kadar dönecek olursa. kendisini oluşturan A alanı ile bu alanın ağırlık merkezinin ( xC ya da y C ) bu hacmi oluşturmak için kat ettiği uzaklığın çarpımıdır. (4.yM) L x As x (a) (b) Şekil 4. Bir tam devir durumunda As = 2π y C L dir.

∑x i =1 n C i Vi V . xC = V ∫ xdW V ∫ dW . yC = V ∫ ydW V ∫ dW .20) de yerine konursa xC = V ∫ xdV V ∫ dV .22) elde edilir. W yC = ∑y i =1 n Ci Wi W . Eğer üç boyutlu cisim homojen bir malzemeden yapılmışsa. 42 .20) biçiminde yazılabilir.21) W olur. zC = ∑z i =1 n Ci Vi (4. Bu vektörel ifade üç skaler bileşen cinsinden.11 elde edilir. yC = V ∫ ydV V ∫ dV . zC = V ∫ zdW V ∫ dW (4. zC = ∑z i =1 n Ci Wi (4. dW = ρ dV nin integrali W = ρ dV dir ve bu iki sonuç (4. Bileşik cisimlerde integral işaretleri toplam işaretine döner ve W = ∑ Wi i =1 n olarak ifade edilirse xC = ∑x i =1 n Ci Wi . yC = ∑y i =1 n C i Vi V .22) ifadelerinden xC = sonucuna ulaşılır.3 de verilmiştir. Homojen bileşik cisimler için hacim integralleri toplama dönüşür ve (4. zC = V ∫ zdV V ∫ dV (4.23) V Bazı sık karşılaşılan hacimlere ait ağırlık merkezleri Tablo 4.y dW M r r M O W x Şekil 4.

3 Bazı hacimlerin ağırlık merkezleri 43 .Tablo 4.

bu kuvvetler sisteminin herhangi bir noktaya göre momentleri de sıfır olacağından. ilk çizgisel ve açısal hızlar sıfır alınmak şartıyla. denge şartları sadece (5. R (3. bir noktada kesişen kuvvetlerde R = 0 ise. elverişli bir maddesel nokta seçip. ilk çizgisel hız V ve ilk açısal hız ω olmak üzere. altı skaler denklemle de ifade edilebilir : ∑ Fx = 0 ∑ Fy = 0 ∑ Fz = 0 (5. İki boyutlu problemlerde maddesel noktaya etkiyen tüm kuvvetler aynı düzlem içindedir. yani dış kuvvetler .37) bağıntılarında R ve M O yi sıfıra eşitleyerek. V = 0 şeklinde ifade edilebilir. 5. bir rijit cismin dengesi için gerek ve yeter olan aşağıdaki şartlar elde edilir: R = ∑F = 0 R MO = ∑ r × F = 0 ( ) V =0 ω =0 (5. Daha sonra (5. İlk hız sıfır olduğunda.2b) ∑Mx = 0 ∑M y = 0 ∑Mz = 0 (5. Böyle bir diyagrama daha önce de sözü edildiği gibi serbest cisim diyagramı denir. Bundan sonraki çalışmalarda. baştan kabul edilmektedir. üç boyutlu problemlere göre daha basit olduğundan ayrı bir kısımda incelenmeyecektir. (5. ne de bir dönme yaptırabilir. 44 . bu duruma değinme ihtiyacı duyulmadan.2) şartlarının sağlanması durumunda dış kuvvetler sistemi.5.2a) eşitlikleri kullanılarak üç bilinmeyen çözülebilir. ya da eğer başlangıçta bir hızı varsa sabit hızlı bir ötelenme hareketi yapar. Üç boyutta denge problemlerini çözmek için. Bu halde denge durumu üç boyutta iki vektörel denklemle R = 0 . o cisme dengededir denir.1 Dengede Olan Rijit Cisim Bir rijit cisme etkiyen dış kuvvetler sıfıra eşdeğer bir kuvvet sistemi oluşturuyorsa. çizgisel ve açısal hızların sıfır olarak alındığı. A noktası ya dengededir. Rastlanan problemlerin bir çoğunda bu bilinmeyenler 1) bir tek kuvvetin üç bileşenini veya 2) doğrultuları bilinen üç kuvvetin şiddetlerini gösterir.2a) denklemleri. Burada V maddesel noktanın ilk hızıdır. uzayda bir maddesel noktanın dengesi için gerek ve yeter şartları gösterir. bu maddesel noktayı gösteren ayrı bir diyagram çizmek ve noktaya etkiyen bütün kuvvetleri göstermek suretiyle yapılır. RİJİT CİSİMLERİN DENGESİ 5. Bu. önce dengede olan maddesel noktayı ve bu noktaya etkiyen kuvvetlerin tümünü gösteren bir serbest cisim diyagramı çizilmelidir. Gerçek yapılarla ilgili problemlerin bir çoğu bir maddesel noktanın dengesini ilgilendiren problemlere indirgenebilir.1) Kuvvetler ve momentler dik bileşenlere ayrılarak rijit cismin dengesi için gerek ve yeter şartlar.2a) (5.2 Uzayda Bir Maddesel Noktanın Dengesi Rijit cismin özel durumu olan bir A maddesel noktasına etkiyen bütün kuvvetlerin bileşkesi sıfırsa. Böylesi durum üç boyutlu problemin özel bir hali olup. göz önüne alınan cisme ne bir ötelenme.2a) denklemi ile ifade edilir. sıfır kuvvet ve sıfır kuvvet çiftine indirgenebiliyorsa.

R ve M O etkisindeki bir cisimde birbirinden bağımsız altı hareket oluşur.37) ve (3. y eksenleri etrafında iki ötelenme ve z ekseni etrafında bir dönme olmak üzere birbirinden bağımsız üç hareket yapar. y. Böylesi bir hareket bir ötelenme ve bir dönmenin toplamıdır. y eksenleri doğrultularında iki ötelenmeye ayrılabilir. Eğer tüm doğrultulardaki ötelenme ve tüm eksenler etrafındaki dönmeler gerekli minimum sayıdaki düzeneklerle önlenirse. Üç boyutlu durumda. bu durumda sistem tam bağlı adını alır. Örneğin x doğrultusundaki ötelenme engellenirse serbestlik derecesi 5 e düşer. Bu durumda cisim x.5. z doğrultularında ötelenme ve bu eksenler etrafında dönmeler). y. Aşağıda konuya ilişkin bazı tanımlar verilecektir: • R Serbestlik derecesi: Üç boyutlu durumda. z doğrultularındaki bileşenleriyle orantılı çizgisel ivmeli ötelenmeler sözü geçen eksenler R doğrultusunda. y. Mesnet: Ötelenmeleri ve dönmeleri önleyen. Bu mesnetlerin çeşitleri ve bu mesnetlerde oluşabilecek tepkiler sırasıyla iki ve üç boyutlu durumlar için gelecek kısımda verilecektir. Dönmede ise cisim sabit bir nokta etrafında döner.41) bağıntılarındaki R ve M O büyüklüklerinin her biri sıfır değilse. R nin x. Şekil 5. Ortaya çıkabilecek bu hareketlerin tümüne birden o cismin serbestlik derecesi denir. • Tam bağlı sistem: Eğer uygun bir düzenekle bir doğrultudaki hareket engellenirse serbestlik derecesi bir azalır. Ötelenmede cisim üzerindeki bir doğru hareket esnasında kendine paralel kalır.2 de görüldüğü üzere ötelenme x. bu eksenler etrafında açısal ivmeli hareketler ortaya çıkar.1 B2 B1 45 .1 de görülmektedir. z eksenleri doğrultularındaki bileşenleriyle orantılı. • Düzlemde serbestlik derecesi: Üç boyutlu sistemlerde serbestlik derecesi 6 olmasına karşın( x. xy düzleminde bulunan ve xy düzlemindeki kuvvetler etkisindeki bir cisimde bu sayı 3 e düşer(x. R den dolayı bir R ötelenme ve M O den dolayı bir dönme yapacaktır. M O nin de x. yukarıda sözü geçen düzeneklere mesnet adı verilir. A1 A2 B'2 Şekil 5.3 Serbestlik Derecesi R Üçüncü bölümdeki (3. Düzlem durumdaki genel bir hareket Şekil 5. Mesnetler önlediği hareketin tip ve sayısına göre çeşitli adlar alırlar. y doğrultularında ötelenme ve z ekseni etrafında dönme). göz önüne alınan cisim kuvvetler ve momentlerle orantılı olarak.

46 .2 5. bağ koşulunun moment taşımadığını. Şekil 5. Eğer bir bağın ötelenme serbestliği yoksa sabit mesnet adını alır.A2 B2 A2 B2 A1 A1 A' 1 B' 1 B1 B1 Şekil 5. • • • Tablo 5. Mafsal.1 de uygulamada karşılaşılan yaygın bağ tipleri. Mafsal noktası G harfi ile gösterilir. üçgen biçimli mesnet sembolü tabanından sabit yüzeye(taralı bölgeye) temas ettirerek belirtilir. Ankastre mesnet: İki doğrultuda ötelenmeye ve bağlantı noktasında dönmeye kapalı olan ankastre mesnet Şekil 5. SCD leri ve tutulu oldukları serbestlik dereceleriyle birlikte verilmiştir. Şimdi sembolik bağ gösterimleri aşağıda tanımlanacaktır: • Mafsal: Dönme serbestliği olan bütün bağlara mafsallı denir. üstünde hesap yürütülebilmesi için kağıt üzerine aktarılmak istendiğinde cismin bağları çeşitli sembollerle çizilir.3b daki kayıcı mafsal sadece y ekseni doğrultusunda yaptırılmak istenen hareketlere karşı bir engel oluşturur. ilişkilendirdiği sistemlerin x-y doğrultusunda ötelenmelerini birbirine bağlayan (eşit kılan) ama birinden ötekine moment aktarmayan yani dönmeye açık bir bağ elemanıdır. Kayıcı mafsal: Şekil 5.4 Bağ Çeşitleri Uzayda çeşitli kuvvetler altında dengede duran bir cismin bazı noktalarından çevresine bağlanması söz konusudur. Bir mühendislik problemi.3b da belirtildiği gibi serbestlik tanınan doğrultuda iki paralel çizginin üzerine oturtulmuş bir üçgen biçimindeki mesnet ile tanımlanır. Sabit mafsal: İki doğrultuda (Şekil 5. taralı bölge de sabit duran yüzeyi tanımlar. Böylelikle benzer özelliklere sahip fakat farklı görüntüdeki fiziki(gerçek) mesnetlenmeler bir bakışta ayırt edilir hale gelmekte ve algılama kolaylığı sağlanmaktadır. Şekil 5.3c de x-y eksenleri) ötelenmeye engel olacağından.3a. Bu mesnet sembolündeki küçük daire.3d de çizildiği gibi tanımlanabilir.

1 Çeşitli Taşıyıcı Sistemler 47 .y x y x y G (1) (2) (d) x (a) (b) (c) Şekil 5.3 Tablo 5.

4b deki F1 . fakat sağlıklı olanı bir sistemin kaç adet hakim boyutunun olduğuna karar verilerek yapılandır.) olabileceği de hatırlatılmalıdır. Bu durumda sınıflamayı aşağıda sunulduğu gibi vermek mümkündür: 1. Levha ve Plaklar İki boyutu. plak düzlemi x-y ye dik doğrultuda (z yönünde) olmaktadır. plağa etkiyen F1 kuvveti. Büyük olan boyut çubuğun L boyunu tanımlar. Taşıyıcı sistemler geometrileriyle yükleme durumlarına göre farklılıklar gösterir.5 de görülen silolar. küresel kabuk (örneğin Cami kubbeleri).5 Düzlem Taşıyıcı Sistemler Taşıyıcı Sistemler: Verilen yüklemeleri Güvenlik sınırları içerisinde taşıyan rijit ya da şekil değiştirebilen cisim veya cisimlerdir. Statik kapsamı içerisinde incelenecek taşıyıcı sistemler hep rijit cisimler olacaktır. 3. iki boyutu. İncelenilen uzayın iki boyutlu (düzlemde doğrusal ve eğrisel çubuklar) ya da üç boyutlu (çok parçalı uzay çubuk sistemler ile helisel çubuklar v. Şekil 5. taşıyıcı sistemin bir. Küçük olan boyut h kalınlığıdır. hiperbolik paraboloid kabuk gibi çeşitli isimler altında toplanırlar. Çubuklar Bir boyutu (çubuk ekseni). diğer boyutu yanında büyük olan eğrisel yüzeyli taşıyıcı sistemlerdir. çubuğun kesitlerinin ağırlık merkezlerinden geçen bir eğridir (ağırlık merkezlerinin geometrik yeri). İkisi arasındaki ayrım yükleme durumunda ortaya çıkar.4 x Plak (a) 2. Kabuklar Kabuklar. silindirik kabuk (örneğin Şekil 5. Geometrilerine bağlı olarak.4a. F3 yükleri levha düzlemi y-z içinde kalırken.4c. diğer iki boyutu yanında büyük olan sistemlerdir. Şekil 5. Levhaya uygulanan Şekil 5. diğer bir boyutu yanında büyük olan düzlemsel sistemlerdir.s. Kaba bir gruplama. Çubuk ekseni Çubuk kesiti z t F1 F 2 F3 z y F 1 F F 3 2 t y Kesitin ağırlık merkezi x Levha (b) Şekil 5. Ayrıca çubuklar kendi aralarında doğru ve eğri eksenli diye iki alt gruba ayrılabilirler. Çubuk ekseni. F2 . iki ya da üç boyutlu olmasına göre yapılabilir. Küçük olan boyut h kalınlığıdır. tonozlar).5. 48 .

6 5. q1 F q q2 (a) (b) (c) Şekil 5. 5. çok küçük bir alana etkiyen yoğun bir yükleme. hesaplarda sadelik sağlamak amacıyla idealleştirmeye gidilerek. Bu kuvvetler üç gruba ayrılabilir: 1) Tekil Kuvvetler Gerçekte böylesi kuvvetler ortaya çıkmamasına karşın.5 Yukarıda açıklanan taşıyıcı sistemler tek tek kullanılabileceği gibi. birkaçının da bir arada kullanılması pratikte çok yaygın olarak karşılaşılan bir durumdur. tek bir noktaya etkiyor olarak kabul edilir. Böylesi yükler mühendislik uygulamaları bakımından en sık karşılaşılan yük tipleridirler.7 Düzlem Taşıyıcı Sistemlerde Yükleme Durumları Bu aşamada taşıyıcı sisteme etkiyen yükler incelenecektir.6 Çeşitli Yapı Elemanlardan Oluşmuş Taşıyıcı Sistemler Aynı veya farklı türden bir çok taşıyıcı elemanın belli bir şekilde birbirine bağlanması sonucu elde edilen taşıyıcı sistemlerdir. Şekil 5.7b deki gibi doğrusal yayılı olabileceği gibi. v. pandül ayak.F1 F2 h Şekil 5. Şekil 5. gibi). Kabuk Plak Çubuk Şekil 5. Şekil 5. Taşıyıcı sistemler arasındaki bağlantılar da çeşitli biçimlerde idealize edilir (örneğin mafsallı.s.6.7a. 49 .7 2) Yayılı Kuvvetler Bunlar Şekil 5.8c de gösterildiği gibi değişken yayılı da olabilirler.

ankastre mesnet. Üçüncüsü hem birbirine dik doğrultulardaki ötelenmeleri. bu uygulamanın sadece bağ kuvvetlerinin hesaplanması esnasında kullanılabileceğidir.1. Burada mesnet tepkileri. Bağ kuvvetlerine örnek teşkil etmek üzere Şekil 5. sistemin bağ kuvvetlerini değiştirmeyecek biçimde bir takım eşdeğer tekil kuvvetler ile temsil edilebilirler. cilalı yüzeyler . B mafsalı sadece düşey doğrultuda ötelenme hareketlerine kapalıdır. Tablo 5. B y olarak görülmektedir. İlk ikisi. Eşdeğer tekil kuvvet hesabı iki aşamada tamamlanır: • • Bir eşdeğer kuvvetin şiddeti. O nedenle mesnet tepkileri Ax . Ay .D.9b de sunulmuştur. kablolar. hem de dönmeyi engelleyecek kuvvet ve moment büyüklüklerine sahiptir. cilalı yarıktaki pimler. Tablo 5.L L (a) 1/2L L 1/3L (b) Şekil 5.8 3) Bağ Kuvvetleri Serbest cismin yapacağı hareketlere karşı koyan ve onu belli bir konumda sabit tutan zemin ve diğer cisimlerin tepkilerine verilen toplu bir isimdir. Doğrultusu bilinmeyen bir kuvvete eşdeğer tepkiler: Örneğin. verilen yayılı yük diyagramının altındaki alana eşittir. dönmeyi de serbest bırakır. Bu tip mesnetler moment türü tepki almazlar. taşıyıcı sisteme uygulanmış olan yayılı yükler. Bir kuvvet-kuvvet çiftine eşdeğer tepkiler: Örneğin.1. kayıcı mafsal.9a da görülen tekil F kuvvetiyle yüklü kirişe ait serbest cisim diyagramı (S.Yürütülecek hesaplarda basitlik ve sadelik sağlamak için.1. sürtünmeli yüzeyler. Eşdeğer kuvvetin uygulama noktası ise bu yayılı yük diyagramının ağırlık merkezi olur. q R=q.L q R=1/2.) Şekil 5. Üç tip bağ kuvveti vardır. sabit mafsal. sürtünmeli yarıktaki pimler. A mafsalı düşey ve yatay ötelenme hareketlerine kapalı olurken. 50 . Kısaca mesnet tipleri sınıflandırılırsa aşağıdaki guruplama verilebilir: • • • Tesir çizgisi bilinen bir kuvvete eşdeğer tepkiler: Örneğin. sadece ötelenme türü serbestlik derecesi ile ilintili olup ya birini ya da ikisini birden engeller. pandül ayak.q.8 de gösterilmiştir. Tablo 5. Doğrusal ve üçgen yüklemelere ait eşdeğer tekil kuvvetler Şekil 5. Unutulmaması gereken çok önemli nokta.C.

Şekil 5. bütün taşıyıcı sistemde klasik dış kuvvetlerden ayrı düşünmek gerekir. B x ve B y olmaktadır.C. Burada r bilinmeyen reaksiyon sayısı.10b deki S.10c de S.9 Bazı taşıyıcı sistemler de.11a da A ve B mesnetleri sabit mafsallı olarak verildiğinden Şekil 5.8 Düzlem Taşıyıcı Sistemlerin Mesnetlenmesi Düzlem halinde taşıyıcı sisteme üç adet denge denkleminin uygulanabileceği daha önce belirtilmişti. birbirine dik iki doğrultuda ötelemeye engel oluştururken. ı çizilen her bir parça için G x ve G y dış kuvvet olmaktadır. Bir sistemin denge denklemleriyle çözülüp çözülemeyeceğini ve serbestliklerinin tam tutulu olup olmadığını gösteren.10c de belirtilmiş G noktasındaki mafsal kuvvetleri bu tip kuvvetler için tipik bir örnektir. 51 . bağ durumları açısından. ında ortaya çıkan bağ kuvvetleri Ax . dönmeye karşı serbestlik tanır ve bunu sağlayan bağlantı noktasındaki etki-tepki kuvvetlerini. hiperstatiklik derecesi adıyla anılan n gibi bir büyüklük tanımlanır. ise oynak (labil-eksek bağlı) sistem olarak adlandırılır.10a da görüldüğü gibi iki (ya da daha fazla olabilir) parçanın birleşiminden üretilebilir. Şimdi bunlar tek tek incelenecektir. Bu durumda parçaları birbirine mafsal ile bağlamak mümkündür. İşte Şekil 5. bütün sistem için mafsaldaki G x ve G y iç kuvvet olurken. Bu büyüklük n = r−d (5. n > 0 ise statikçe belirsiz (hiperstatik-fazla bağlı) sistem. örneğin Şekil 5.D. Şöyle ki.9 5.3) şeklinde ifade edilir. F1 G F2 HA B V A (b) F1 G V B F2 HA HA V A GX (c) V B Gy GX F2 HA A (a) Şekil 5.F HA A B V A F V B (b) SCD (a) Taşıyıcı Sistem Şekil 5.D. Ay . Şekil 5.C. • • • n=0 n<0 ise statikçe belirli (izostatik-tam bağlı) sistem. Öte yandan G deki mafsal koşulu. n nin aldığı değerlere göre sistem. d ise kurulabilecek denge denklemleri sayısıdır. O halde bu denklemlerle üç adet bilinmeyen mesnet (bağ) tepkisi çözülebilir.

∑M A = 0 (ya da ∑M B = 0 ). Her iki taşıyıcı sistemde de düzlem halde kullanılan üç denge denklemi yardımı ile bağ kuvvetleri bulunabilir. A ve B mesnetleri kayıcı olduğundan iki adet bilinmeyen bağ kuvveti ( Ay . F A B MA HA V A V B F MB HB Şekil 5. denge denklemleri sayısından az olan ve bazı özel yükleme durumları için dengede kalırken. Bu durumda denge denklemleri kullanılarak bağ kuvvetleri tek tek elde edilebilir. ∑F y = 0 ve ∑F x = 0 dan 52 . 2) Fazla bağlı (statikçe belirsiz) sistemler Düzlemde tüm serbestlikleri bir taşıyıcı sistemde. Bu duruma bir örnek olması için Şekil 5. M B ) bulmaya. B y ) için üç denge denklemi yazılmak istendiğinde. M A ikincisindeki mesnet tepkileri de Ax . bazı yüklemeler altında hareketli olan sistemlere denir.13 Örneğin. Ay . B y dir.12 tepkileri Ax . Örneğin Şekil 5.13 deki iki ucu ankastre mesnetli çubuktaki toplam altı adet bilinmeyen bağ kuvvetini ( Ax . Ay . eğer bağ kuvvetleri sayısı kullanılabilen denge denklemlerinin sayısından fazla ise böyle sistemlere fazla bağlı (hiperstatik) denir. B y .1) Tam bağlı (statikçe belirli) sistem Düzlemdeki iki ötelenme bir dönme türündeki üç serbestlik derecesi uygun şekilde düzenlenmiş minimum sayıda mesnet ile engelleniyorsa böylesi sistemlere tam bağlı(izostatik) denir. Bu sistemlerde tüm serbestlikler önlenmemiştir. 3) Eksik bağlı (oynak sistemler) sistemler Bağ kuvvetleri sayısı.14a daki düzlem sistem incelenecektir. B x .12 deki düzlemde tam bağlı iki çubuktan birincisindeki mesnet (1) A F MA HA V A F (2) A B HA V A (b) SCD V B V B F F (a) Taşıyıcı Sistemler Şekil 5. Ay . M A . mevcut üç denge denklemi yetmez. Şekil 5.

F F x A B V A V B (a) : ΣFx=0 Şekil 5.2 de çeşitli biçimlerde mesnetlenmiş taşıyıcı sistemler toplu olarak verilmiştir. Halbuki Şekil 5.14 4) Yetersiz (Uyumsuz) bağlı sistemler Bilinmeyen bağ kuvvetleri ile denge denklemlerinin sayısı eşit olmasına ve hatta bazen bağ kuvvetleri denge denklemlerinden daha fazla olmasına rağmen uygun mesnetlenmeyen taşıyıcı sistemler olabilir.15 (b) : ΣFx≠0 Şekil 5. yani sistem P kuvvetinin x ekseni doğrultusundaki bileşeni nedeniyle x ekseni yönünde hareket etmektedir.15 Örneğin Şekil 4.14b deki sistemde daha baştan ∑ Fx ≠ 0 olmakta.mesnet tepkileri hesaplanabilir. Sonuç olarak bu örnek sadece düşey etkiyen dış kuvvetler için dengede olan bir taşıyıcı sistem özelliği göstermektedir. F F x A B C V A V B V C (a) Şekil 5. Tablo 5. 53 .17 deki sistemde üç adet bilinmeyen bağ kuvveti ( Ay . B y . C y ) olmasına rağmen ∑F x ≠ 0 olmakta ve sistemde x ekseni yönünde denge sağlatılamamaktadır.

Kemer (Şekil 5.16c) sayılabilir. Mafsalda yazılacak kullanılabilir: ∑M G =0 koşulu iki biçimde 54 .C.D. taşıyıcı sistemin mesnet tepkilerinin hepsinin belirlenebilmesi için ek bir denkleme daha gerek vardır. B y ) bağ kuvveti olacaktır.16a). mesnetler haricindeki mafsalların toplam sayısı kastedilmektedir. Ara mafsal sayısı ile. Burada m ara mafsal sayısıdır.16b). Düzlem sistemlerin çözümünde üç adet denge denklemi kullanılabileceğine göre. Artık Şekil 5. Bunların üçünün de ortak özelliği bir G mafsalının kullanılmış olmasıdır. larından yararlanılarak. M A ) ve B kayıcı mafsalında bir adet ( B y ) olmak üzere toplam dört bağ kuvveti mevcuttur. Ay . bilinmeyen mesnet tepkisi kuvvetlerinin nasıl hesaplanacağı görülecektir.16 F2 G F1 B A (c) G F2 B F2 Şekil 5. Her ikisinde de A ve B sabit mafsallarında toplam dört adet ( Ax .16a da bir Gerber kirişinde.9 Çok Parçalı Sistemlere Giriş • • • Mühendislik uygulamalarında sıkça karşılaşılan çok parçalı sistemlere örnek olarak. Gerber kirişi (Şekil 5. “Böyle bir denklem var mı?” sorusuna verilecek cevaptır. Ay . Üç mafsallı çerçeve (Şekil 5.16b.5. Şekil 5. Bx . F1 F1 G A B A (a) (b) Şekil 5. A ankastre mesnedinden üç adet ( Ax .17 deki S.c de ise iki adet üç mafsallı sistem görülmektedir. Gerçekten de mafsal koşulu ∑ M G = 0 ihtiyaç olan bu ek denklemi yazma imkanını sağlar. Çok parçalı sistemlerde hiperstatiklik derecesi n = r−d −m (5.4) olmaktadır. Önemli olan husus.

aranılan dört Mafsalda yazılan ∑M G mesnet tepkisinin hesaplanması için yeterlidir. parçaların her ikisine ayrı ayrı uygulanarak toplam altı denklem yazılarak dört mesnet tepkisi ile ilave gelen iki mafsal kuvveti çözülür.F1 MA HA V A F1 G V B V A Şekil 5.19 55 . Taşıyıcı sistem iki parçaya ayrıldığı için düzlem halde uygulanan üç denge denklemi.18 = 0 denklemi ile birlikte yazılacak üç denge denklemi.17 1) Taşıyıcı sistemin bir bütün olarak çözülmesi G HB HA F2 F2 V B Şekil 5. 2) Taşıyıcı sistemin elemanlara ayrılması Mafsal noktasından hayali olarak kesilen taşıyıcı sisteme etki tepki kuralından G x .18) ve toplam bilinmeyen sayısı altıya yükselir. G y gibi iki adet ek bilinmeyen ilave edilmiş olur (Şekil 5. G y artık iç kuvvet olarak gözükeceğinden hesaplara girmez. Bu çözüm yolu izlendiğinde G mafsalına ait bağ kuvvetleri G x . MA HA V A GX Gy (a) V B V A (b) F1 Gy GX F2 F1 GX Gy GX HA Gy HB V B F2 Şekil 5.

Tablo 5.2 Bazı doğru eksenli çubuklarda sıkça karşılaşılan bağ koşulları 56 .

Başka bir grup pim ve geçmeli mesnetler. Bu tip mesnetlerin bir grubu sadece radyal yükleri taşımak için yapılmış mafsal ve yatakları içine alır (örneğin radyal yataklar. kayıcı mafsallar). bu bilinmeyenler genel olarak mesnet ve bağlardaki tepkileri gösterir. hangisine engel olunduğunu bulmaktır. 5.3 de gösterilmiştir. Dolayısıyla üç boyutlu bir sistemin dengesi ile ilgili problemlerde bir mesnet veya bağdaki tepkiden doğan bilinmeyen sayısı birden altıya kadar değişebilir.2b) ∑Mx = 0 ∑M y = 0 ∑Mz = 0 Bu denklemler altı bilinmeyenden fazlasını çözmek olanağını sağlamaz. Bunlara karşı gelen tepkiler iki kuvvet bileşeninden ibarettir. Diğer mesnet ve bağlar öncelikle ötelenmeye engel olmak amacını güder. üç bilinmeyen kuvvet bileşeni ve bir bilinmeyen kuvvet çiftinden ibaret bir tepki meydana getirir. fakat kuvvet çiftlerini de kapsayabilirler. Bunlar 57 . pürüzsüz yüzeyler ve kablolar yalnız bir doğrultuda ötelenmeye engel olur ve dolayısıyla tesir çizgisi bilinen bir tek kuvvet uygularlar. Verilen bir mesnet veya bağa karşı gelen tepkinin tipini ve hesaba giren bilinmeyenlerin sayısını belirtmek için basit bir yol altı temel hareketin (x. Mesnet ve bağların çeşitli tipleri. bazı dönmelere de engel olurlar.10 Üç Boyutlu Bir Sistemin Mesnet ve Bağlarındaki Tepkiler Üç boyutlu bir sistemde tepkiler. Bir çok problemlerde göz önüne alınan rijit cismin dengesine ait şartlar vektörel formda ifade edilirse (5. pürüzsüz bir yüzeyden gelen doğrultusu belli bir tek kuvvetten başlayıp ankastre mesnetten gelen bir kuvvet-kuvvet çifti sistemine kadar çıkar. fakat iki kuvvet çiftini de kapsayabilir. Pürüzlü zeminde silindirler veya ray üstündeki tekerlekler iki doğrultuda ötelenmeye engel olur. Örneğin küresel tekerlekli mesnetler. fakat iki kuvvet çiftini de kapsayabilir. Dolayısıyla hesaplanırken.y. bunlara karşı gelen tepkiler ise kuvvetlerle birlikte kuvvet çiftini de kapsarlar. hem de radyal yükü taşımak için yapılmış yataklardır (örneğin bilyalı yataklar). ancak yapılışları öyledir ki. yani bunlarda tepkinin şiddeti olmak üzere tek bir bilinmeyen vardır.11 Üç Boyutlu Halde Rijit Cismin Dengesi Kısım 5. Buna karşı gelen tepkiler üç kuvvet bileşeninden ibarettir. ve z eksenleri etrafında dönme) hangisine müsaade edildiği. x. rijit cismin dengesini sağlamak için gerekli olmadığı sürece veya mesnet özel olarak kuvvet çifti ortaya çıkaracak şekilde yapılmış olmadığı sürece.1 de bir rijit cismin genel üç boyutlu halde denge şartlarını ifade etmek için altı skaler denklem gerektiği görülmüştü: ∑ Fx = 0 ∑ Fy = 0 ∑ Fz = 0 (5.2) denklemleri daha kolay elde edilir. bunlara karşı gelen tepkiler bilinmeyen iki kuvvet bileşeninden ibarettir. Bazı mesnet ve bağlar ötelenmeye olduğu gibi dönmeye de engel olabilirler. mafsallar ve hem eksenel. Pürüzlü zeminler ve küresel mafsallar üç doğrultuda ötelenmeye engel olur.y.2a) (5. sadece kuvvet bileşenleri işe katılmalıdır.5. İki eksen etrafında dönmeye müsaade eden üniversal mafsal. ve z doğrultularında ötelenme. Bununla birlikte bu mesnetlerde normal kullanma şartlarında büyük kuvvet çiftleri oluşmaz. bu mesnetlerde üç bilinmeyen kuvvet bileşeni vardır. her birine karşı gelen tepkilerle birlikte Tablo 5. Buna karşı gelen tepkiler esas itibariyle kuvvet bileşenleridir.

(5. Tepkiler altıdan fazla bilinmeyen kapsarlarsa. Altı veya daha fazla denklemle de bazı denge denklemlerinin sağlanmaması mümkündür. Bu hal. Eğer tepkiler altıdan az bilinmeyen kapsarlarsa bilinmeyenlerden fazla denklem var demektir ve genel yükleme şartları altında denge denklemleri sağlanamaz. a) Reaksiyonlar paralel düzlemlerde Şekil . eksik bağlı olduğu halde rijit cisim dengede durur. Eğer üç boyutlu sistemlerin bağ durumu hiperstatiklik derecesi n cinsinden ifade edilirse.3) bağıntısı bu durumda da geçerlidir. denklem sayısından fazla bilinmeyen var demektir ve tepkilerden bazıları statikçe belirsizdir.1) şeklinde yazılır ve burada F kuvvetleri ile r yer vektörleri skaler bileşenler ve birim vektörler cinsinden alınır. Uyumsuz bağlı sistemler b) Reaksiyon doğrultuları aynı bir doğrudan geçiyor 58 . Daha sonra vektörel çarpımlar yapılır ve (5.R = ∑F = 0 R MO = ∑ r × F = 0 ( ) (5. rijit cisim eksik bağlıdır. mesnetlerin düzeni nedeniyle tepkilerin birbirine paralel veya bir noktada kesişen kuvvetler vermesi halinde ortaya çıkar. o zaman rijit cisim yetersiz (Uyumsuz) bağlıdır.1) deki iki bağıntının her birindeki vektörlerin katsayıları sıfıra eşitlenerek istenilen skaler denklemler elde edilir. Bununla birlikte verilen bir probleme karşı gelen özel yükleme şartları altında bu fazla denklemler çoğu zaman 0=0 şeklinde trivial (anlamsız) özdeşliklere iner ve hesaba katılmaları gerekmez.

3 Üç boyutlu yapılarda mesnet ve bağların tipleri 59 .Tablo 5.

6. AC parçasında C noktasındaki iç tesirler V . Bu değerlere kesit tesirleri adı verilir. Çubuk ekseni c Qx M y Şekil 6. Kesit düzlemi içindeki bileşenler: Kesme kuvvetleri Qx ve Qy. ayırma yüzeylerine birtakım iç tesirlerin konulması gerekir. M nin bileşenleri: Burada düzlemsel yükleme altındaki düzlemde bulunan çubuk elemanlar incelenecektir.1 İç kuvvetler ve Kesit Tesirleri Taşıyıcı sistemlerin boyutlandırılabilmesi için dış kuvvetler etkisindeki cisimlerde iç kuvvet dağılımının incelenmesi çok önemli. bir R kuvvetiyle bir M momenti elde edilir.1. bağ kuvvtleri v. N olsun. İç kuvvetler ise. Kesit üzerinde yayılı olan bu iç kuvvetler. Şekil 6. cismin parçaları ve cismi oluşturan maddesel noktalar arasındaki etki ve tepkilerdir. M .2: R nin bileşenleri: • • • • Kesit düzlemine dik bileşen: Normal kuvvet N.s. kesitin C ağırlık merkezine indirgenecek olursa.3 de görülen kiriş C noktasından kesilip buradaki denge şartlarını sağlayan iç tesirler bulunmak istensin. parçaların da dengede bulunması için. rüzgar ve deprem kuvvetleri.1 c R z x Qy My y Şekil 6. hatta kaçınılamaz bir durumdur.2 N Mb z x Mx R ve M vektörlerinin koordinat eksenleri doğrultularındaki bileşenleri şunlardır. Kesit düzlemine dik bileşen: Burulma momenti M b . gibi cisme dıştan etkiyen kuvvetlerdir. N 60 . Şekil 6.ÇUBUKLARDAKİ İÇ KUVVETLER-KESİT TESİRLERİ 6. M . Şekil 6. CB parçasında ise denge ve etki tepki gereği V . Kesit düzlemi içindeki bileşenler: Eğilme momentleri M x ve M y . Kesit tesirleri: Dış kuvvetlerin tesiri altında dengede bulunan bir çubuk hayalen ikiye ayrılacak olursa. Bilindiği gibi dış kuvvetler ağırlık kuvvetleri.

V ve V ′ vektörlerinin ortak şiddetine V. normal kuvvet için bunlara özgü işaret kabulleri yapılırsa tüm kiriş üzerindeki iç Şekil 6. Göz önüne alınan kiriş parçasını saat ibreleri yönünde çeviren kesme kuvvetleri artı kesme kuvvetleri olarak alınır. Eğer AC parçası üzerinde işlem yapılıp tüm kiriş üzerindeki iç tesir vektörleri elde edilirse ve bunlar bir diyagram üzerinde gösterilirse bu durumda söz konusu diyagram üzerinde bunların gösterilmesi için hangi parçanın göz önüne alındığı belirtilmelidir. diyagramlar üzerinde gösterilebilir. Bu nedenle. 61 .3 büyüklükler. M ve M ′ vektörlerinin ortak şiddetine M. eğilme momenti ve normal kuvvete ilişkin işaret kabulü aşağıda verilmiştir: 1. M ′. N ve N ′ vektörlerinin ortak şiddetine N denir ve kesme kuvveti.ye eşit şiddetli ve fakat ters yönlü V ′. Tersi kesme kuvvetleri eksidir. N ′ iç vektörel büyüklükleri ortaya çıkar. eğer daha uygun bir yol bulunamazsa iç büyüklüklerin elde edilmesinde hangi parçanın incelendiğinin göz önüne alınması gerekli olur. Kesme kuvveti. hesapların hangi parça üzerinde yapıldığını belirtmeye gerel kalmaksızın. Çünkü CB parçası üzerinde işlem yapıldığından şiddeti AC parçasındaki iç vektörel tesirlere göre negatif olan iç vektörel tesirler ve bu tesirlerin diyagram haline getirilmesi sonucu işaretleri AC parçası göz önüne alınarak elde edilen diyagramın tersi olan bir diyagram elde edilir. eğilme momenti.

5 AC Parçası + ↑ ∑ Fy = 0 = F −V = 0 → V = F / 2 2 ∑M C =0= F Fx ×x−M =0→ M = 2 2 ∑ Fx = 0 = − P + N = 0 → N = P CB parçasının dengesinden. İk önce tüm kirişin serbest cisim diyagramı çizilerek mesnet tepkileri elde edilir. 3. AC parçasının dengesinden. Şekil 6. Bu aşamada kirişin kesit tesiri diyagramları. Kiriş mesnetlenme durumu ve yüklemesi çok basit olduğu için burada mesnet reaksiyonları yeniden hesaplanmayacaktır.4 Kesme kuvvet.2. Göz önüne alınan parçaya etkiyen normal kuvvetler parçayı uzatıyorsa artı normal kuvvetler. eğilme momenti ve normal kuvvet için artı işaret kabulleri Şimdi göz önüne alınan kiriş için hangi parça alınırsa alınsın aynı diyagramlar elde edilir. tersi ise eksi eğilme momentlerini tarifler. kiriş bazı noktalardan kesilerek elde edilsin. Göz önüne alınan parçanın bir tarafı kesikli çizgi ile işaretlenirse. →+ 62 . kısaltıyorsa eksi normal kuvvettirler dz N V M V M N Şekil 6. şekilde verilen eğilme durumları artı.

7 Kesit tesirleri 63 .6 CB Parçası + ↑ ∑ Fy = 0 = F − F −V = 0 → V = −F / 2 2 ∑M ∑F x C =0= F L Fx FL ×x−F× −M =0→ M = − 2 2 2 2 →+ = 0 = −P + N = 0 → N = P Şekil 6.Şekil 6.

2) moment VD − VC = − ( C ve D arasında yük eğrisi altındaki alan ) . (7.8 de görülen yayılı yük ile yüklü kirişten dz uzunluklu bir eleman çıkarılıp bu eleman üzerinde denge denklemleri yazılsın. (7. Kesme Kuvveti ve Eğilme Momenti Arasındaki Bağıntılar Şekil 6.3) bağıntısının C ve D noktaları arasında integre edilmesiyle M D − MC = ∫ V d x xC xD (6.1) bağıntısı C ve D noktaları arasında integre edilirse (6. dz uzunluklu eleman için dengesi yazılırsa ( M + ∆ M ) − M −V ∆ x + q ∆ x 1 2 ∆ M = V ∆ x − q (∆ x) 2 ∆x =0 2 elde edilir.3) (6.4) M D − M C = − ( C ve D arasında kesme kuvveti eğrisi altındaki alan ) .8 64 . Şekil 6.1) VD − VC = − ∫ q d x xC xD (6.6. Denklemin tüm elemanları ∆ x ile bölünüp ∆ x sıfıra götürülürse dM =V dx elde edilir. V − (V + ∆V ) − q ∆ x = 0 Denklemin her iki tarafı ∆ x e bölünüp ∆ x sıfıra götürülürse dv = −q dx Elde edilir.2 Yayılı Yük.

3) denklemlerinin integrasyonu ile elde edilebilir. Sonuncu denklemlerdeki sonsuz küçük üçüncü terim diğer sonlu terimlerin yanında ihmal edilirse N 2 = N 1 − Fz ⎫ ⎪ Q2 = Q1 − Fy ⎬ M x 2 = M x1 ⎪ ⎭ (6. Şekil 6.9 6. Sonsuz küçük boyda bir doğru eksenli çubuk parçasına etkiyen µ tekil momenti halinde. Bu denklemlerin integrasyonunda ortaya çıkacak integrasyon sabitleri de tam bağlı çubuğun uç ve bağ şartlarından hesaplanabilirler. 65 . Bu parça için yazılabilecek denge denklemleri ⎫ N 2 − N 1 + Fz = 0 ⎪ Q2 − Q1 + Fy = 0 ⎬ M x 2 − M x1 + Fy ⋅ dz / 2 = 0⎪ ⎭ (6.6) bağıntıları elde edilir.9a da bir tekil yükün etkidiği sonsuz küçük boyda bir doğru eksenli çubuk parçası göz önüne alınmıştır.9b.1) ve (6. Yük taşıyan sistemlerde çubuğun en solunda/en sağında dış yüklemeler veya oluşması olası bağ kuvvetlerin bileşenleri (reaksiyonlar) ve bu bileşenlerle kesit tesirleri arasındaki bağıntılar (yani uç şartları).1 Kesit Tesirlerinin Hesaplanması ve Diyagramların Çizimi a)İntegrasyon metodu: yz düzleminde bulunan ve bu düzlemdeki yayılı yüklerle yüklü ve tam bağlı olan doğru eksenli çubuklarda kesit tesiri ifadeleri (6. Me1 T1 N1 F Fy Fx dz Me2 N2 N1 dz Me1 T1 Me2 N2 M T2 T2 (a) (b) Şekil 6. Metodun örneklerle açıklanmasından önce karşılaşılabilecek uç şartlarını belirlemek yerinde olacaktır.7) bağıntıları bulunur. Şekil 6.5) şeklindedir. yukarıdakine benzer şekilde yazılacak denge denklemlerinden N 2 = N1 Q2 = Q1 M x2 ⎫ ⎪ ⎬ = M x1 − µ ⎪ ⎭ (6.Çubuğa tekil yükler veya tekil momentler etkimesi halinde bu yük veya momentlerin etkime noktalarından hemen önce ve hemen sonra olan kesitlerdeki kesit tesirlerinin bazıları arasındaki farklar artık sonsuz küçük olmaz ve böylece bu noktalardaki bazı kesit tesirlerinde süreksizlik meydana gelir.

Bunlardan bazıları bağın türüne göre sıfır oluyorsa.1: Şekil 6. karşı gelen uç şartıyla ilgili işlemlerde sıfır alınmalıdır. Bu çok basit örnekte bağ kuvvetleri Şekil 6.7a daki kiriş uçlarında gösterilmiştir.10 da gösterilmiştir.7 de gösterilen düzgün yayılı yükle yüklü kirişin kesit tesirlerinin bulunması ve kesit tesiri diyagramlarının çizilmesi isteniyor. Y A YA A z A α z ZA YA z α ZA MA z A z NA µA FA A z Şekil 6. İkinci işlem: Kesit tesiri diferansiyel denklemlerinin yazılarak integre edilmesidir: dN = 0 → N = C1 dz d 2M x dz 2 = − q y = − q = sabit → dM x z2 = Q = − qz + C 2 → M x = − q + C 2 z + C3 dz 2 • • Üçüncü işlem: Uç şartlarının kullanılması ile C1 .10 Bu ön bilgilerden sonra integrasyon metodu ve diyagramların çizimi örneklerle gösterilecektir. C 2 . C3 integrasyon sabitlerinin hesaplanmasıdır : z = 0 → ( N ) z =0 = N A = 0 → C1 = 0 ( Q ) z =0 = QA = YA = q l / 2 → C2 = q l / 2 ( M x ) z =0 = M xA = 0 → C3 = 0 Bu değerler yerlerine konursa kesit tesirlerinin ifadeleri 66 .en genel haliyle Şekil 6. Örnek 6. Çözüm: • Birinci işlem: statiğin denge denklemlerinin kullanılması ile bağ kuvvetlerinin hesaplanması işlemidir.

Buradaki örnekte kesme kuvvetinin z=0 başlangıcından itibaren sürekli olarak azalması sonucu eğilme momenti diyagramının içbükey bir parabol olduğu görülür. örneğin. • 67 . eğilme momenti diyagramının herhangi bir noktadaki eğiminin o noktadaki kesme kuvvetine eşit olması sonucunu verir. ve böylece eğilme momentinin en büyük değeri ⎛ l ql2 z2 ⎞ M x max = (M x ) z =l / 2 = ⎜ q z − q ⎟ = ⎜ 2 2 ⎟ z =l / 2 8 ⎠ ⎝ olarak hesaplanır.7) denklemlerine göre eğilme momentinin türevinin kesme kuvvetine eşit olması. Yine (6. Kesit tesiri diyagramı çizilirken pozitif normal ve kesme kuvvetlerinin referans doğrusunun üzerinde. Buna göre. eğilme momenti diyagramının ise bir parabol olacağı görülür. düzgün yayılı yük halinde kesme kuvveti diyagramının sabit eğimli bir doğru olacağı hesap yapmadan da görülür. Ele alınan örnekte kesit tesiri ifadelerinden kesme kuvveti diyagramının bir doğru.N =0 ql − qz 2 l z2 Mx = q z−q 2 2 Q= olarak bulunur. Alınan örnekte normal kuvvet bütün kiriş boyunca sıfır olduğu için bunun diyagramı çizilmemiştir. Bununla birlikte pozitif ve negatif tarafların diyagram üzerinde işaret edilmesi şartı ile farklı yön seçmenin bir sakıncası yoktur. • Diyagram çiziminde yük ve kesit tesirleri arasındaki diferansiyel bağıntıların geometrik yorumlarının göz önünde tutulması büyük kolaylıklar sağlar: (6. Yine kesme kuvveti kiriş ortasında sıfır olduğuna göre moment diyagramının kirişin ortasındaki eğimi sıfır olur ki böylece eğilme momentinin bu noktada bir ekstrem değerden (burada maksimumdan) geçtiği anlaşılır.7) denklemlerine göre kesme kuvveti diyagramının eğiminin eksi işaretle yayılı yükün şiddetine eşit olduğu görülür. pozitif eğilme momentlerinin ise referans doğrusunun altında alınmaları adet olmuştur.

daha önce (6. 11) denklemlerinde görüldüğü gibi kesit tesirlerinde süreksizlikler doğurur.l 2 z (M) q.2: Şekil 6.l 8 2 B z l q.l V= 2 A q.10.8 de gösterilen iki tekil yükle yüklü basit kirişin kesit tesirlerinin hesabı ve diyagramların çizilmesi.l V= 2 B (Q) l/2 q. Çözüm: Mesnet reaksiyonları aşağıdaki gibi bulunur: P ⋅ a + Q (a + b ) l P ⋅ a + Q (a + b ) P (b + c ) + Q ⋅ c Ay = P + Q − B y = P + Q − → Ay = l l ∑ M x A = 0 P ⋅ a + Q(a + b ) − l B y → B y = Kesit tesirleri : Kiriş üzerinde sadece tekil yükler mevcuttur. ∑ Fy = 0 Ay + B y − P − Q = 0 68 .l 2 Şekil 6.7 Örnek 6. Bu nedenle kiriş üzerindeki üç farklı bölgede kesit zorları ayrı ayrı hesaplanacaktır. Bu çeşit yükler.q A q.

c Şekil 6.8 Birinci bölge: 0 < z < a böl g e si : d 2 M x1 d z2 =0→ d M x1 = Q1 = C1 → M x1 = C1 z + C 2 dz • uç şartlarından (A ucu) z = 0 → M x1 = 0 → C2 = 0 z = 0 → Q1 = VA → C1 = VA • Kesit tesirleri : Q1 = VA M x1 = VA z d 2 M x2 dz 2 İkinci bölge: a < z < a + b böl g e si : • =0→ d M x2 = Q2 = C 3 → M x 2 = C 3 z + C 4 dz z=a noktasındaki süreksizlik şartları (6.10) yardımıyla z = a → Q2 = Q1 − P → C3 = VA − P şeklinde bulunur. z = a → M x 2 = M x1 → (VA − P ) a + C4 = VA ⋅ a → C4 = P ⋅ a • Kesit tesirleri : M x 2 = (VA − P ) z + P ⋅ a Q2 = VA − P Üçüncü bölge: 69 .A V A a V A B V B l b c (Q) P Q V B (M) Me=VB.

Uç şartları ile süreksizlik şartlarının. Mühendislikte kesit tesiri diyagramlarının çizimini gerektiren hallerin büyük bir çoğunluğunda yükler ve boyutlar sayısal olarak verilir. sağladığı bu kolaylığın yanında. reaksiyon kuvvetleri hesaplandıktan sonra kirişi. kesilen kesite etkidiği düşünülen ve hesaplanması istenilen kesit tesirlerini de hesaba katarak yazmak şeklinde özetlenebilir. yine yukarıda değinilen. Buna karşılık kesit tesirlerini hesaplamaya yarayan denklemler yerine diyagramların genel biçimi ve birtakım önemli noktalardaki kesit tesirlerinin nümerik değerleri aranılır. 70 . yukarıdaki örneklerde de değinilen. geometrik yorumlanmaları göz önünde tutulursa kesit tesiri diyagramlarının kesim metodu adı verilen bir yöntemle çok daha kolay olarak elde edilmesi mümkün olur. kesit tesirleri hesaplanmak istenilen kesitten zihnen keserek ikiye ayırmak ve parçalardan birinin dengesini.9 da gösterilen kirişin kesit tesiri diyagramlarının çizilmesi. Yukarıda değinildiği gibi reaksiyonlarla süreksizliklerin mekanik anlamları ve kesit tesiri diferansiyel denklemlerinin geometrik yorumları göz önünde tutulursa kirişi sadece önemli birkaç noktadan kesip buralardaki kesit tesirlerinin hesaplanmasıyla diyagramların kolayca çizilmesi mümkün olur. sözkonusu kesidin başlangıca uzaklığı değişken alınmak şartıyla. Böyle durumlarda kesim metodu özellikle yararlı olur ve sadece gerekli noktalarda kesim yapılarak diyagramları çizmek mümkün olur.3: Yükleme durumu ve boyutları Şekil 6. Bu örneğe ait diyagramların çiziminde kesme kuvvetinin P yükünün tatbik noktasında sıfırdan geçtiği varsayılmıştır. mekanik anlamları ile kesit tesiri diferansiyel denklemlerinin. Kesim metodu. Bu metoda ilişkin bir örnek aşağıda verilmiştir : Örnek 6. kesit tesiri denklemlerinin de yazılışını mümkün kılar. b)Kesim metodu : İkinci örnekten görüldüğü gibi kirişin üzerinde yük süreksizlikleri bulunması halinde integrasyon bölgeleri artmakta ve bunun sonucu olarak hesaplanması gerekli integrasyon sabitlerinin sayısı da çoğalmaktadır. Bu metodun esası. Bu yüzden kesit tesirlerinin diyagramlarının çiziminde İntegrasyon metodu etkinliğini yitirmektedir. Yazılacak bu denge denklemleri ile bilinmeyen kesit tesirleri kolaylıkla hesaplanırlar.a + b < z < l b öl g e s i : • d 2 M x3 dz 2 =0→ d M x3 = Q3 = C 5 → M x 3 = C5 z + C 6 dz Uç şartlarından (B ucu) z = l Q3 = −VB z=l M x3 = 0 C5 = −VB 0 = −VB ⋅ l + C6 C6 = VB ⋅ l • Kesit tesirleri : Q3 = −VB M x 3 = −VB z + VB l Bu son bölgedeki integrasyon sabitleri yararlanılarak da hesaplanabilirler. z=a+b noktasındaki süreksizlik şartlarından Kirişte en büyük moment. kesme kuvvetinin sıfır olduğu (veya sıfırdan geçtiği) noktada meydana geleceği için diyagram çiziminde ilk olarak kesme diyagramının çizilmesi yararlı olur.

üzerine etkiyen iç ve dış kuvvetlerle beraber göz önüne alınırsa Şekil 6. Sözü edilen parça için denge denklemleri yazılarak aranılan kesit tesirleri ∑F y = 0 → 140 − 40 z − T = 0 → T = 140 − 40 z z2 ∑ M x = 0 → 140 z − 4 0 2 − M x = 0 → M x = 140 z − 20 z 2 şeklinde bulunur. DB.9 Çözüm: Tüm kiriş için denge denklemlerinin kullanılması ile Şekil 6. BE bölgeleri için de benzer işlemler yapılarak bu bölgelere ait kesit tesiri ifadeleri bulunabilir.9a da gösterilen reaksiyon kuvvetleri hesaplandıktan sonra kirişin z uzunluklu parçası izole edilip bu parça. Bu ifadelerin 0<z<4m arasında (AC bölgesi) geçerli olduğuna dikkat etmek gerekir. Ancak diyagramların çizilebilmesi için uzun uzadıya bu ifadelerin 71 .q=40 kN/m 120 kN 40 kN A V =140 A kN m C m D m B V =180 B m 2 kN E 4 2 Me 2 A T z 140 kN (Q) 35 m 40 -20 kN kN -140 kN MB =240 kNm (M) Mmax=245 kNm MD =240 kNm MC =240 kNm Şekil 6. CD.9b de gösterilen serbest cisim diyagramı elde edilir.

C-D arasında yayılı yük mevcut olmadığı (veya sıfır olduğu) için kesme kuvveti diyagramı sıfır eğimli (yani yatay referans doğrusuna paralel) bir doğru olacaktır. Bu şiddet ise sabit olduğundan kesme kuvveti diyagramı. A-C arasındaki kesme kuvveti diyagramı bir eğik doğru olacaktır. D. yani bir doğru olmalıdır.5 m noktasında yatay olacak yani moment bir maksimumdan geçecektir. D noktasında 120 kN luk tekil yük sebebiyle (6. Bu diyagramı çizebilmek için sadece z m = 3. teğeti sabit eğimli bir eğri. yani bir parabol olacaktır. yalnız B mesnedinin hemen solu ile hemen sağı arasında 18 kN lik reaksiyon kuvveti kadar bir süreksizlik bulunacak ve böylece QB − E = −140 + 180 = 4 0kN olacaktır.5 = M ma x = 140 × 3. Kesme kuvveti diyagramının çiziminden sonra eğilme momenti diyagramı da bu diyagramdan yararlanılarak kolayca çizilir: A-C bölgesinde kesme kuvveti lineer değiştiği için moment diyagramı. Yukarıdaki düşünme biçimine göre çizilen diyagram şekilde görülmektedir. C-B ve B-E aralıklarında da moment diyagramı doğrusal olacaktır. Bu hususu sol baştan hareketle bulunan değerin doğruluğunun tahkikinde kullanmak yararlıdır. Bu doğru parabola teğet olacaktır (çünkü C noktasında kesme kuvveti diyagramında bir süreksizlik yoktur). AC parçasının izole edilip denge izdüşüm denkleminin yazılması ile hemen bulunur. çünkü kesme kuvveti diyagramının eğimi yayılı yükün şiddetine eşittir.5 m . Moment diyagramının teğeti kesme kuvvetinin sıfır olduğu z m = 3.5 − 40 × ( M x )C = 140 × 4 − 40 × 3 × 52 = 24. Basit hallerde denge denklemini yazmadan şekil üzerinden gözle dahi bu değer hesaplanabilir( Qc = 140 − 40 ⋅ 4 = −20kN ). Yalnız D ve B noktalarında kesme kuvvetlerinde mevcut olan süreksizlikler nedeniyle C-E arasında moment diyagramı kırık doğrulardan oluşacaktır. Eğer böyle yapılsaydı QE = 4 0 kN olacağı görülürdü. z arttıkça azalacak yani parabol dış bükey olacaktır. C noktasındaki kesme kuvveti. D-B ve B-E aralarında da yayılı yük sıfır olduğu için kesme kuvveti diyagramları bu bölgelerde de yatay doğrular şeklinde olacak.10) denklemine göre kesme kuvvetinde 120 kN luk azalma şeklinde bir süreksizlik olacak ve D nin hemen sağındaki kesme kuvveti QD sa ğ = −20 − 120 = −140 kN olacaktır. teğetinin eğimi lineer olarak değişen bir eğri. C. Bu değerler sol parçaların gözönüne alınması ile aşağıda hesaplanmıştır : ( M x ) z =3. C-D arasında kesme kuvveti sabit olduğu için moment diyagramı eğimli bir doğrudur.yazılmasına gerek yoktur.5 kNm 2 (M x ) D (M x ) B 42 = 240 kNm 2 ⎛4 ⎞ = 14 ⋅ 6 − 4 ⋅ 4⎜ + 2 ⎟ = 20 kNm ⎝2 ⎠ ⎛4 ⎞ = 14 ⋅ 8 − 4 ⋅ 4⎜ + 4 ⎟ = −8 kNm ⎠ ⎝2 72 . Bunun için kesme kuvveti diyagramının çizimi ile işe başlanır : A ucundaki kesme kuvveti 140 kN luk reaksiyon kuvvetine eşit olacaktır. Kesme kuvveti diyagramına göre teğetin eğimi. E noktalarındaki momentlerin kesim metodu ile hesabı yeterlidir. Kesme kuvveti diyagramının çizimine sol uç yerine sağ uçtan da başlanabilirdi.

10 N 2 = N1 cos α + Q1 sin α − Fz ⎫ ⎪ Q2 = Q1 cos α − N1 sin α − Fy ⎬ ⎪ M 2 = M1 − µ ⎭ x (6. Köşede tekil yükler ve tekil moment mevcut değilse bu bağıntılar N 2 = N1 cos α + Q1 sin α ⎫ ⎪ Q2 = Q1 cos α − N1 sin α ⎬ ⎪ M 2 = M1 ⎭ (6.10a da gösterilmiştir.14) bağıntıları 73 . bu bağıntılar. Şekil 6.2 Kırık Doğru Parçalarından Oluşan Kiriş ve Çerçevelerin Kesit Tesiri Diyagramları Bu tür sistemlerin kesit tesiri diyagramlarının çizilmesinde yukarıda düz çubuklar için söylenen kurallar aynen geçerlidir. Böyle bir köşe parçası Şekil 6. Köşe noktası Fz .Bu değerler sol parçalar yerine sağ parçalar da alınarak hesaplanabilirdi.14) olur.12) bağıntıları elde edilir. Köşe dik köşe ise. Fy tekil yükleri ve µ tekil momenti ile yüklüyse. Yüksüz halde (6. Bunlara ilaveten bir köşe noktasından hemen önce ve hemen sonraki kesitlerdeki kesit tesirleri arasındaki bağıntıları bilmek yararlı olur.10b. Uygulamada sol ve sağ parçalardan hesabı en kısa olanını seçmek gerekir. parçanın denge şartlarından y Fz M1 x N1 T1 µ Fy α T2 M2 N2 z Fz µ y Fy α M2 T2 N2 z 90° T1 M1 N1 Şekil 6. 6.13) şeklini alır. yüklü halde N 2 = Q1 − Fz ⎫ ⎪ Q2 = − N1 − Fy ⎬ ⎪ M 2 = M1 − µ ⎭ (6.

2 kN Q D s a ğ = −1.2 sin α = −1.6 = −8.6 ⋅ 0.11 de gösterilen kırık eksenli kirişin kesit tesiri diyagramlarının çizilmesi (Q) 20 kN 100 q=20 kN/m kN (N) 80 kN 16 160 112 kN kN kN B D V =100 B (Q) kN 1. Kesim metodunun uygulanması ile hesaplanan değerler aşağıda.27 kN .6 sin α = 1.2 − 16 cos α = 11. N A = N Csol = −14 sin α = −14 ⋅ 0.6 = −2 kN N D s a ğ = 1.11 Çözüm: Hesaplanan reaksiyonlar şekil üzerinde gösterilmiştir.8 − 1.6 = 1. Bu bağıntıların ve daha önce çıkarılan kuralların kullanılması ile bu çeşit sistemlerin kesit tesiri diyagramları önemli bir güçlüğe rastlanılmadan çizilebilir.6 ⋅ 0.4 kN QCs a ğ = QD sol = 11.5 m C A α V =140 A 2 m kN m 2 m 4 m (M) 280 kNm 240 kNm Şekil 6.6 = 0 kN 74 .5 1.2 ⋅ 0.8 = −1.2 ⋅ 0.2 − 16 ⋅ 0.6 cos α − 1.8 = 11.3: Boyutları ve yükleme durumu Şekil 6.8 − 1.2 cos α − 1.4 + 1 ⋅ 0.15) şeklini alır. Örnek 6.N 2 = Q1 ⎫ ⎪ Q2 = − N 1 ⎬ M 2 = M1 ⎪ ⎭ (6. diyagramlar ise şekil üzerinde gösterilmiştir. Q A = QC sol = 14 cos α = 14 ⋅ 0.6 kN N Csa ğ = N Dsol == −8.

M D = 14 ⋅ 4 − 16 ⋅ 2 = 24 kN m .Q B = −2 − 2 ⋅ 4 = −10 kN N B = 0 kN M A = 0 kNm. M B = 0 kNm 7. Kafes sistemler aşağıdaki sınıflara ayrılabilirler: 75 . KAFES SİSTEMLER Kafes sistemler mühendislik uygulamalarında. M C = 14 ⋅ 2 = 28 kNm . örneğin köprü gibi projelerde ekonomik ve kolay çözümler sağlaması nedeniyle sıkça kullanılan taşıyıcı sistemlerdir.

76 .

Şekil 1 1. Şekil 2. Şekil 2 Kafes Sistemlere Ait Bazı Özellikler: • Kafes sistemler düğüm noktası denilen noktalarda birleşen doğru eksenli çubuklardan oluşmuş çok parçalı sistemlerdir. Düzlem Kafes Sistemler • • • Basit kafes sistemler Bileşik kafes sistemler Karmaşık kafes sistemler 2. Uzay kafes sistemler Çelik kafes sistem elemanları olan çubuklar birbirleri ile düğüm noktalarında kaynaklı veya perçinli olarak bağlanabilirler. 77 .

verilen düğüm noktalarıyla birleşim noktaları çözüm alınsa da gerçekte çubuklar Şekil 2. Şekil 1. Kafes kirişin çubukları sadece normal kuvvet etkisindeki elemanlar olarak göz önüne alınabilir. Şekil 5b. Şekil 5a. elde edilen kafes sistemlere bileşik kafes 78 . Şekil 4. Şekil 3. F1 F2 Şekil 4 Bileşik Kafes Sistemler Birden fazla basit kafes kirişin üç çubuk. Çubukların esnasında her ne kadar mafsal olarak bu noktalarda kaynaklı veya perçinlidir. veya bir çubuk ve bir mafsal ile birleştirilmesinden. Etkiyen yükler köprülerde enleme ve boylama kirişleriyle. Şekil 3 Rijit çerçeveye her bir adımda iki çubuk ve bir düğüm noktası ilave edilerek elde edilen kafes sistemlere basit kafes sistemler denir.• Çubuklar uç noktalarında mafsal adı birbirlerine bağlanmıştır. çatılarda aşıklar vasıtasıyla düğüm noktalarına iletilir. Her bir kafes kiriş kendi düzleminde etkiyen yükleri taşıyıcı şekilde projelendirildiğinden iki boyutlu bir sistem gibi ele alınabilir. Basit Kafes Sistemler Rijit çerçeve (Baz eleman) : En az sayıda çubuk ve düğüm noktası ile elde edilen ve düğüm noktalarının birbirlerine göre yer değiştirmeleri sıfır olan kafes sisteme baz eleman denir. • • • • Gerçek taşıyıcı sistemler birçok kafes kirişin bir uzaysal sistem oluşturacak şekilde birleştirilmesinden meydana gelir.

sistemler denir. B D B A C (a) E F A C (b) E F Şekil 5 B D B D A C (a) E F A C (b) E F Şekil 6 Karmaşık Kafes Sistemler Belli bir kurala göre çubuk bağlantısı yapılmayan kafes sistemlere verilen addır. Karmaşık sisteme geçmek için genel bir yol basit ya da bileşik esasla bir sistem kurulduktan sonra bir veya birkaç çubuğun yerinin karmaşık kafes sistem elde edilecek şekilde değiştirilmesidir. Şekil 6. Üç çubuk ile oluşturulan bileşik kafeslerde bu üç çubuk birbirlerine paralel ya da bir noktada kesişecek şekilde olursa uyumsuz bağlı kafes sistem meydana gelir. Şekil 7. S1 A (a) B A (b) S1 B Şekil 7 79 .

Burada m çubuk sayısı. Çözümde İşlem Sırası: • Tüm sistemin serbest cisim diyagramı çizilerek mesnet reaksiyonları bulunur F1 F2 F1 F2 S1 2 S3 3 A V A S2 (c) S4 B V B F1 F2 S5 4 A (a) B HA V A A (b) B V B HA 1 1 80 . Bilgisayarların yaygınlaşmasıyla birlikte grafik yöntemlerin kullanımı giderek azaldığından burada bu çözüm yöntemi anlatılmayacaktır. F (+) Çekme kuvveti F F (-) Basınç kuvveti F Şekil 8 Kafes Sistemlerin Çözüm Yöntemleri: Kafes sistemlerde analitik ve grafik olmak üzere iki çözüm yöntemi vardır. aksi basınç kuvveti olarak isimlendirilir. r mesnet reaksiyonları sayısı.Düzlem kafes sistemlerde hiperstatiklik derecesi h = m + r − 2n olarak hesap edilir. Düğüm noktası yöntemi 2. Çubuk değiştirme (Henneberg) Yöntemi 1. Analitik Çözüm Yöntemleri: 1. Ritter (Kesim) Yöntemi 3. Düğüm Noktası Yöntemi: Söz konusu yöntemde her bir düğüm noktası mafsal olarak alındığından ve çubuklara düğüm noktaları dışında kuvvet uygulanmadığından düzlemde kesişen kuvvetlere ait iki denge denklemi her bir düğüm noktası için yazılarak tüm çubuk kuvvetleri bulunur. n düğüm noktası sayısıdır. Kafes sistemlerde Çubuk Kuvvetleri İçin İşaretlendirme: Çubuk kesitinin dış normali yönündeki kuvvet çekme kuvveti.

S1 HA 1 A V A F1 2 S1 S3 S5 F2 S5 4 S4 B V B S2 S2 S3 3 S4 Şekil 10 • • İlk seçilen düğüm noktasından sonra seçilecek düğüm noktasında da yine bilinmeyen çubuk sayısı en fazla iki olacak şekilde seçilir. Bu durumda bulunan çubuk kuvvetlerinin işareti ise (+) ise çekme. Kesim Yöntemi Kafes sistemin bazı çubuk kuvvetlerinin bulunması istendiğinde tercih edilmesi gereken bir yoldur. F1 2 F3 S1 S2 S3 3 1 3 S3 1 F2 2 F3 F1 S1 S2 Şekil 11 Çözümde İşlem Sırası: 81 . Bir düğüm noktasındaki çubuk kuvvetleri bulunduktan sonra bunların işaretleri de dikkate alınarak çubuk kuvvetleri bulunması istenen düğüm noktasına bilinen kuvvet olarak etki ettirilirler. Her düğüm noktasında bilinmeyen çubuk kuvvetleri çekme olarak alınır. Yani bu kuvvetler düğüm noktasından dışarıya doğru olmalıdır. (-) ise basınç demektir.Şekil 9 • İki çubuğun kesiştiği bir düğüm noktasından başlanılarak bu noktanın serbest cisim diyagramı çizilir ve bilinen denge denklemleri kullanılarak çubuk kuvvetleri bulunur. 2.

Ortaya çıkan kesilmiş iki parçadan en az işlem gerektiren ve üzerinde denge denklemleri en kolay uygulanabilen bir tanesi alınır ve bu parçaya üç adet denge denklemi uygulanır. Çözülen yeni sistem ilk sistemden farklı olduğundan gerçek çubuk kuvvetlerinin tayini için sonuçlarda bir düzeltmeye gitmek gereklidir. Çubuk Değiştirme Yöntemi: Karmaşık olan bir sistem bir çubuğun yeri değiştirilerek basit sisteme dönüştürülür. 82 . 1 • • • 2 İlk kesim İkinci kesim 3 Şekil 12 3. Bileşik ve basit sistemlere uygulamada amaç çözümü daha sade hale getirmektir. Kesim yapıldığında çubuklarla ilgili oldukları düğüm noktalarına çekme kuvvetleri olarak etki ettirilirler. Eğer bir kafes sistem ikiye ayrılırken üçten fazla kesim yapılması zorunlu ise bu durumda üç adet denge denklemi bilinmeyenleri bulmak için yeterli olmayıp üçten fazla kesilmiş her çubuk sayısı kadar ilave denkleme ihtiyaç vardır. Daha sonra da yeni sistem bilinen yöntemlerden biriyle çözülür.• • Genellikle önce mesnet reaksiyonları bulunur. Bazı durumlarda mesnet reaksiyonlarının bulunmasına gerek kalmaz. Hesap sonucunda bazı çubuk kuvvetlerinin işaretleri negatif çıkarsa bu çubukların basınç çubukları oldukları anlaşılır. Hangi çubuk kuvvetinin bulunması isteniyorsa bu çubuğu da kesecek şekilde sistem bir a-a kesimiyle en fazla üç çubuk kesilecek şekilde ikiye ayrılır. Metot karışık sistemlere uygulandığı gibi bileşik hatta basit sistemlere de rahatlıkla tatbik edilebilir.

...... S10 .. ( S 2 + pS 2 ). Bu sistemin çubuk kuvvetleri düğüm noktaları yöntemiyle çözülmüş olsun. pS r′ olurdu. . S10 . S 2 . S r′ • olarak elde edilir. . ..... Birim yükleme yerine bunun p katı kadar bir kuvvet uygulanmış olsaydı çubuk kuvvetleri ′ ′ pS1′. S 2 .. Burada S r değiştirilen çubuğun üzerine gelen kuvvettir ve gerçekte böyle bir kuvvet yoktur. Tüm dış kuvvetler sıfır alınarak sadece bu birim kuvvetler altında sistem çözülürse çubuk kuvvetleri ′ ′ S1′..... • Bu aşamada bir düzeltmeye gidilir... ( S10 + pS10 ). .. pS10 . Bunun için c şeklinde görüldüğü gibi değiştirilmiş sistemde kaldırılan q çubuğunun doğrultusunda. söz konusu çubuk kuvvetleri S1 .. bu çubuğun bağlı olduğu düğüm noktalarına birim şiddette çekme kuvvetleri uygulanır... ( S r + pS r′ ) olur. S r büyüklüklerinin her biri ′ ′ ( S1 + pS1′ )... 83 .. S 2 ..... pS 2 .. Bu yeni sistemin çubuk kuvvetleri şu ana kadar anlatılan iki yöntemden biriyle çözülmüş olsun. • Bu aşamada dış kuvvetlerle birlikte (p. S10 . p) kuvvetlerinin birlikte etkimesi sonucunda çubuk kuvvetleri olan S1 ...F1 q A (a) F2 F1 r F2 F1 r 1 F2 1 B F3 B F3 A (b) F3 B A (c) Şekil 13 Çözümde İşlem Sırası: • Şekildei q çubuğu r ile değiştirilirse bir basit kafes sistem elde edilir..... S r olur.

. − Sr .. Bu sistemde her bir düğüm noktasındaki kuvvetler bir noktada kesiştiğinden her bir düğüm noktasında üç adet kuvvet denge denklemi yazılarak tüm çubuk kuvvetleri bulunabilir.n ifadesiyle hesaplanır.de yerine konursa gerçek sistemin çubuk S S S kuvvetleri ( S1 − r .• Son olarak gerçek kafes sistemde r çubuğu bulunmadığına göre. C C A D E B A D B Şekil 14 Şekil 15 84 . ( S 2 − r . S10 ) S r′ S r′ S r′ Burada kaldırılmış olan çubuğun üzerindeki kuvvet S q = p olup. S1 ). Yani ( S r + pS r′ ) = 0 → p = − Sr S r′ olmalıdır.. Şekil 14..... Bu sonuç .S i S r′ terimleri de düzeltme katsayılarıdır. bu kuvvettin sıfır olması için p kuvvetinin ne olması gerektiği bulunmalıdır.. Uzay Kafes Sistemler Birçok doğrusal elemanın üç boyutlu bir biçim oluşturacak şekilde uçlarından birbirlerine mafsallı olarak bağlanmasıyla elde edilen kafes sistemlere uzay kafes sistemler denmektedir. S 2 ).. Söz konusu sistemlerde hiperstatiklik derecesi h = m + r − 3... Şekil 15. ( S10 − r .. 2.. Uzay kafes sistemlerde baz eleman altı çubuk ve dört düğüm noktası ile oluşturulur.

enerji iletim hatları. Kablolar yükleme durumlarına göre izleyen sınıflara ayrılabilirler: 1) Tekil yükler etkisindeki kablolar 2) Yayılı yükler etkisindeki kablolar Sözü edilen kablo çeşitlerini incelemeye geçmeden önce kablolarla ilgili izleyen tanımlar verilecektir: • • Kablo Oku (Sarkması): A ve B mesnetlerinin aynı düzeyde olması durumunda mesnetlerden kablonun alt noktasına olan düşey h mesafesidir. KABLOLAR Kablolar.s. asma köprüler. Şekil 85 . Bu kabul kablo kuvvetinin kablonun her noktasında o noktadaki kablo teğeti doğrultusunda ve çekme olduğu anlamına gelmektedir. v. gibi birçok mühendislik uygulamalarında kullanılırlar. Kablo Açıklığı: Mesnetler arası L uzaklığına verilen addır.8. teleferikler. Esnek olduklarından eğilme mukavemetleri ihmal edilebilir: Bu sebeple kablolar sonsuz sayıda mafsalın yanyana gelmesiyle oluşmuş taşıyıcı sistemler olarak göz önüne alınabilirler. yüksek kulelerin gergileri. Şekil 1.

Şekil 2. y ) noktasının koordinatının belirli olması gereklidir. Serbest cisim diyagramından (SCD) bilinmeyen mesnet reaksiyonlarının sayısının dört adet olduğu görülmektedir. kablo üzerine tekil yükler düşey olarak etkimektedir. Denge denklemleri tüm sistemde L A y1 C1 F1 x1 C2 F2 x2 C3 F3 d y2 y3 B x3 86 . L. SCD si çizilip ek bir denklem daha yazılabilir. x3 büyüklükleri verilmiştir.L A B h Şekil 1 1) Tekil Yükler Etkisindeki Kablolar Tekil yükler etkisindeki kablolarda kablo ağırlığı ihmal edilmekte olup. Şekil 2. Buna karşın denge denklemleri sayısı üç olup ilave bir denkleme daha ihtiyaç vardır. Bu denklem D noktasına göre D nin solunda veya sağında kalan tüm kuvvetlerin D ye göre toplam momentinin sıfır olduğunu ifade eder. x1 . Şekil 2. x2 . AD parçasının. d . Kablonun SCD sinde verilen konumlardan hangisinde olduğunun belirlenebilmesi için kablo üzerindeki herhangi bir D( x.

Bunun için düşey mesafenin bulunması istenilen mesafeye göre momentin sıfır olması şartından faydalanılır. ∑F D y =0.V A HA A C1 F1 F2 x1 x2 D L V B HB B d C2 C3 F3 x3 Şekil 2 ∑F ve AD parçasında ise x =0. H A ve VA belirlendikten sonra A noktasından kablonun her hangi bir noktasına olan düşey uzaklık kolayca bulunabilir. ∑M B =0. (1) ∑M =0 (2) olarak yazılır. Bu aşamada minimum ve maksimum kablo kuvvetleri bulunsun: V A HA A C1 F1 x1 x y D T Şekil 3 A-C1 arası 87 .

eksen takımı 88 . cosθ 2 T2 = Ax cos θ 2 (4) (1) ve (2) ifadelerinden kablonun herhangi bir kısmındaki kablo kuvvetinin Ti = olduğu sonucuna varılr. Kablonun en alt noktası olan C de kablo eğimi sıfır olup.V A HA A θ1 C1 T1 ∑F x = 0 → − Ax + T1 . Bu son ifadeden Ax cos θ i (5) θ max → Tmax θ min → Tmin olduğu açıktır. cosθ 1 T1 = C1-C2 arası V A HA A Ax cos θ 1 (3) C1 F1 θ2 T 2 Şekil 4 ∑F x = 0 → − Ax + T2 . Böylesi yükler sadece x apsisinin bir fonksiyonu olarak alınır. 2) Yayılı Yükler Etkisindeki Kablolar (6) Yayılı yükler etkisindeki bir kablo Şekil 5 de görülmektedir.

buraya yerleştirilmiştir. Şekil 6 da sözkonusu kablo görülmektedir. CD parçasının dengesinden 89 . Bu C noktasından kablo üzerindeki bir diğer D noktasına kadar olan kablo parçası için serbest cisim diyagramı çizilsin. B A C D y D T0 C T x G Şekil 5 Şekil 5 deki CD kablosunun dengesinden T = To2 + G 2 olduğu görülür. Düşey yönde denge denkleminin yazılmasından T= G sin θ (10) olduğu bulunur. o Parabolik Kablo Böylesi kablolarda q yayılı yükü yatay uzunluk boyunca düşey y doğrultusunda etkiyen düzgün yayılı yükün şiddeti olup kablo ağırlığı bu yük yanında ihmal edilmektedir. Kablo için yatay denge denklemi yazılırsa ∑F x = 0 → −To + T . Ayrıca tgθ = G To (8) (7) olmaktadır. cosθ = 0 T= To cosθ (9) elde edilir. Şekil 5. Bu aşamada belirli yayılı yükler altındaki kablolar incelenecektir.

= 0 2 (11) q. Sınır şartlarından D x = 0 → To .L d h A C x y D B düzgün yayili yük y D T0 C T h x Şekil 6 ∑M y= elde edilir.x12 2.To 2 q. y − q.To y1 = h = (12) (13) y2 = h + d = (12) ve (13) denklemlerinden y1 x2 h = = 12 y 2 h + d x2 (14) 90 .x2 2.x.To q.x 2 2.

x2 = 2.x 2 2 Tmax = To2 + q 2 . y 2 (17) bulunur. Daha sonra (11) bağıntısında x1 veya x2 yerine konursa To = 2 q. Ayrıca böylesi yükleme durumunda G = q.bulunur. (11) eşitliği kullanılarak (22) ifadesi 2 (22) ds = 1 + ( y ′) 2 ⎛ q.xmax (18) (19) (20) ifadelerinin geçerli olduğu görülmektedir.x T = To2 + q 2 . (14) ifadesinden x1 = x2 elde edilir. Parabolik kabloda kablo boyunun bulunması: ds dy dx Şekil 7 Şekil 7 deki ds yayının boyu ds 2 = dx 2 + dy 2 şeklinde hesap edilir. (21) ifadesi bir başka şekilde (21) dx 2 dy 2 ⎛ dy ⎞ ds = + 2 dx = 1 + ⎜ ⎟ dx 2 dx dx ⎝ dx ⎠ olarak ifade edilebilir. y1 2.x ⎞ dx = 1 + ⎜ ⎜ T ⎟ dx ⎟ ⎝ o ⎠ 2 (23) 91 . Ayrıca Şekil 6 dan L = x1 + x2 (16) h h+d (15) olduğu görülmektedir (15) ve (16) bağıntılarından x1 ve x2 elde edilir.x12 q.

Bu boy s A nın hesaplanışındaki yolun aynısı izlenerek bulunur..şekline getirilir.. İntegrasyon ifadesi altındaki terim binom serisine açılarak xA ⎛ q2 x2 q4 x4 ⎞ − + . Şekil 9..s 2 Şekil 9 (28) (29) (30) G = q... Şekil 8.x ⎞ 1+ ⎜ ⎜ T ⎟ dx ⎟ ⎝ o ⎠ 2 (24) integralinden yaralanılarak hesaplanır.s = To To 92 . Kablonun en alt noktasından A mesnedine kadar olan kablo boyu SA ∫ ds = ∫ 0 0 xA ⎛ q. Kablonun en alt noktası olan C den D ye kadar olan kablo parçasının.⎥ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎢ 3 ⎝ xA ⎠ 5 ⎝ xA ⎠ ⎥ ⎣ ⎦ (26) elde edilir.... Toplam kablo boyunun bulunması için s B nin de bulunması gereklidir...s = T . ⎟dx s A = ∫ ⎜1 + 2 4 ⎜ ⎟ 2. İntegrasyon işlemi yapılırsa s A boyu için ⎡ 2 ⎛ y ⎞2 2 ⎛ y ⎞4 ⎤ s A = x A ⎢1 + ⎜ A ⎟ − ⎜ A ⎟ + ..sin θ y ′ = tgθ = G q. o Zincir Eğrisi Kendi ağırlığı etkisindeki kabloda q yükü kablo uzunluğu boyunca düzgün yayılıdır.To ⎠ 0⎝ (25) ifadesi elde elde edilir.s D T θ Şekil 8 T = To2 + q 2 .To 8. SCD si çizilip söz konusu parçanın dengesi incelenirse izleyen eşitlikler elde edilir: L B y A D C q=q(s) T0 C G=q. İkinci terimden sonrakiler çok küçük olduklarından ihmal edilmişlerdir. Daha sonra toplam kablo boyu s = s A + sB (27) olarak elde edilir...

y ve T ifadeleri x in fonksiyonları olup.x ⎞ q. o . (35) kullanılarak (30) denklemi y′ = ⎛ q. Kablonun herhangi bir x noktasında oluşacak T kuvveti T 2 = To2 + q 2 s 2 (40) 93 . Bu aşamada ds büyüklüğü dx ve dy cinsinden yazılsın: ds 2 = dx 2 + dy 2 → (s ′) − 1 = ( y ′) 2 2 (31) (31) eşitliğinden y′ = olarak elde edilir. (33) ün integrasyonundan ⎛ q.Yukarıdaki ifadelerde s. (30) ve (32) den (s′)2 − 1 (32) dx = ds 1 + ⎛ q ⎞ .s ⎞ To arcsin h⎜ ⎜ T ⎟ + c1 ⎟ q ⎝ o ⎠ x= (34) ifadesi elde edilir. x = 0 için s = 0 koşulundan c1 = 0 bulunur. e nin boyutu uzunluk biriminde olacaktır.x ⎞ To sinh ⎜ ⎜T ⎟ ⎟ q ⎝ o ⎠ (35) şeklinde yeniden düzenlenebilir.x ⎞ ⎛ q. x=0 için y=0 başlangıç koşulu kullanılırsa d1 = − To = −e q (38) olarak elde edilir.s 2 ⎜ T ⎟ ⎝ o⎠ 2 (33) bulunur. Bu durumda (34) denklemi s= ⎛ q. (36) ifadesinin integrasyonu alınırsa y= (37) bulunur.x ⎞ To . cosh ⎜ ⎜ T ⎟ + d1 ⎟ q ⎝ o ⎠ (36) şeklinde elde edilir. Sonuç olarak e = − d1 alınarak zincir eğrisinin denklemi ⎡ ⎛ x⎞ ⎤ y = e ⎢cosh⎜ ⎟ − 1⎥ ⎝e⎠ ⎦ ⎣ (39) olur.sinh ⎜ ⎜ T ⎟ = sinh ⎜ T ⎟ ⎟ ⎜ ⎟ To To q ⎝ o ⎠ ⎝ o ⎠ ⎛ q.s q T → y ′ = . bunların x cinsinden hesap edilmeleri gereklidir.

q ⎛ y+e⎞ T = To ⎜ = To + q. y ⎟ = To + To .x ⎞ T = To . Zincir eğrisi kabloda mesnetlerin farklı yüksekliklerde olması 94 .sinh 2 ⎜ ⎟ ⎝e⎠ (39) dan (43) ( y + e) (44) ifadesi 2 ⎛x⎞ = e2 . L B yb y A D E q=q(s) Şekil 10. = To + To e To ⎝ e ⎠ bulunur. (35) ve (38) den ⎛ x⎞ s 2 = e 2 . (46) dan s 2 = y 2 + 2 ye (47) (48) elde edilir. (47) bağıntısı kablonun en alt noktasından düşey olarak en uzaktaki mesnette en büyük kablo kuvvetinin oluştuğunu ifade eder.bağıntısında (35) denklemi yerine konularak ⎡ ⎛ q x ⎞⎤ T 2 = To2 ⎢1 + sinh 2 ⎜ ⎜ T ⎟⎥ ⎟ ⎝ o ⎠⎦ ⎣ olur.cosh 2 ⎜ ⎟ ⎝e⎠ y+e ⎛ x⎞ = cosh ⎜ ⎟ e ⎝e⎠ (44) (45) şeklinde ifade edilebilir. Bu ifadenin düzenlenmesiyle ⎛ q. cosh ⎜ ⎜T ⎟ ⎟ ⎝ o ⎠ (41) (42) elde edilir. (43) ve (44) den ( y + e) sonucuna varılır. (45) ve (46) dan 2 − s 2 = e2 (46) y y.

e bulunduktan sonra (38) ifadesinden To . aynı düzeyde ise (53) denkleminden e bulunur. x B ve e olmak üzere üçtür. Gerekli üçüncü denklem L = x A + xB dir. mesnetler farklı düzeyde değilse (39) denkleminden. Burada iki denklem olup bilinmeyenler x A . 95 . (47) ifadesinden T ve (35) ifadesinden de s A ve s B bulunarak problem çözülmüş olur. (52) eşitliği (49) ile birlikte (50) de yerine konursa L ⎛ y +e⎞ −1 ⎛ y + e ⎞ = cosh −1 ⎜ B ⎟ + cosh ⎜ A ⎟ e ⎝ e ⎠ ⎝ e ⎠ (53) (52) (51) elde edilir. Bu durumda (39) denkleminde A ve B nin koordinatları yerine konursa xA ⎛ y +e⎞ = cosh −1 ⎜ A ⎟ e ⎝ e ⎠ xB ⎛ y +e⎞ = cosh −1 ⎜ B ⎟ e ⎝ e ⎠ (49) (50) bulunur. Sonuç olarak. Bu denklemden e bulunarak daha sonra (49) ve (50) denklemlerinden x A ve x B bulunur.Eğer mesnetler aynı yükseklikte değilse x A ve x B belli değildir. Buradan x A = L − xB bulunur.

sıfır olur. dF ile kesitin bir alan elemanı gösterilsin. O halde J x > 0 .1 de F ile gösterilen bir dik kesit. (9. x. J y > 0 ve J x y ≥ 0 veya J x y ≤ 0 (9. Bunlar arasında alan atalet momentleri adıyla anılan bir takım büyüklükler önemli yer tutar. Atalet momentleri cm4 cinsinden olan büyüklüklerdir. cm3 cinsinden olan bu büyüklükler.9. eksen takımları kesitin ağırlık merkezinden geçerse.4) bir atalet momenti daha vardır ki adına O noktasına göre polar atalet momenti denir.1) ifadeleriyle tanımlanan büyüklüklere kesitin alan statik momentleri adı verilir.2) de tanımlanan üç esas atalet momentinden başka aşağıdaki gibi tarif edilen J 0 = ∫∫ R 2 dF F (9. bunlardan Jx . Hatta eksenin durumuna göre sıfır da olabilir. ATALET MOMENTLERİ ALANLARIN ATALET MOMENTLERİ 9.3) olacak demektir. S y = ∫∫ x dF F F (9. Bunlardan birincisine x eksenine göre. Yalnız x 2 + y 2 = R 2 olduğundan bu yeni değer öncekilerden bağımsız bir büyüklük olmayıp 96 . J y = ∫∫ x 2 dF ve J x y = ∫∫ x y dF F F F (9. y dA x R O y x A Şekil 9. Birinci mertebe momentleri de denilen S lerin yanında ikinci mertebe momentleri sayılacak atalet momentlerinin tanımları ise J x = ∫∫ y 2 dF . Tanımlar Çubukların burulma ve özellikle eğilmesi problemlerinde dik kesitin geometrisi ile ilgili bir takım integral büyüklüklere rastlanılır. Jy daima pozitif olduğu halde Jxy her işareti alabilir. Atalet momentlerine geçmeden önce izleyen S x = ∫∫ y dF . y kartezyen eksen takımına bağlanmış olsun.1. ikincisine y eksenine göre alan atalet momenti ve sonuncusuna da çarpım atalet momenti adı verilir.2) den ibarettir.1 Şekil 9.

J x y = J x′ y ′ + a b F (9.2.6) tarzında tarif edilen ix ve iy değerlerine kesitin ilgili eksenlere göre atalet yarıçapları denir ve boyutları cm dir. (9. x ′. J y = J y ′ + a 2 F . örneğin ix = Jx . y ′ eksenleri G den geçtiği için bunlara göre hesaplanacak statik momentlerin sıfır olduğu düşünülürse dönüşüm formülleri olarak J x = J x′ + b 2 F . y ′ ) gibi iki takım ele alınsın.7) 97 .J0 = J x + J y gibi diğer iki atalet momentinin toplamına eşittir. iy = F Jy F 2 2 veya J x = i x F ve J y = i y F (9.2 x = a + x ′ ve y = b + y′ olduğundan tanımdan atalet momentleri için J x = ∫∫ y 2 dF = ∫∫ (b + y ′) dF = ∫∫ y ′ 2 dF + 2b ∫∫ y ′dF + b 2 ∫∫ dF 2 F F F F F J y = ∫∫ x 2 dF = ∫∫ (a + x ′) dF = ∫∫ x ′ 2 dF + 2a ∫∫ x ′dF + a 2 F F F F F F F F F 2 ∫∫ dF F J x y = ∫∫ x y dF = ∫∫ x ′y ′dF + a ∫∫ y ′dF + b ∫∫ x ′dF + a b ∫∫ dF bulunur. Koordinat dönüşüm formülleri y y' a x G y O b x x' Şekil 9.2 de olduğu gibi birbirlerine paralel (x. Eksenlerin Paralel Kayması Şekil 9. 9.5) Bundan başka atalet momentlerinden türetilen bir takım büyüklükler daha vardır. y) ve ( x ′. yalnız ikinci takımın başlangıcı kesit şeklinin G ağırlık merkezinde olsun.

bulunur. dönüşüm formülünü yine (9.8) bulunur ki bu da iki eksen arasındaki geçiş formülüdür. Asal Eksenler ve Asal Atalet Momentleri A alanının başlangıçta seçilen x y eksenlerine göre atalet momentleri olan J x = ∫ y 2 dA . Şekil 9.7) ifadeleri açık olarak gösteriyor ki paralel bir çok eksenlere göre hesap edilen atalet momentleri arasında.3 böyle bir hali gösterir. Bunun için önce bir dA alan elemanının u . v ve x. (9. en küçük olan ağırlık merkezinden geçen eksene göre hesap edilendir. J v ve J uv değerlerinin bulunması istensin. y koordinatları arasında aşağıda verilen bağıntıların olduğu dikkate a1ınmalıdır : J y = ∫ x 2 dA ve çarpım atalet momenti olan J xy = ∫ xydA değerlerinin bilindiği ve başlangıç 98 . eksen takımına göre θ açısı yapan u.7) den J u 1 = J u′ + d12 F yazılabilir.3. Her iki eksende ağırlık G d1 d2 U2 U1 U' Şekil 9. 9.7) den bulmak mümkündür. Burada J u′ yok edilirse 2 J u 1 = J u 2 + (d12 − d 2 ) F ve 2 J u 2 = J u′ + d 2 F (9.3 merkezinden geçmiyorsa. (9. Steiner formülleri adı verilen bu dönüşüm ifadeleri uygulanırken paralel eksenlerden birinin ağırlık merkezinden geçtiği unutulmamalıdır. J u .v eksenlerine göre.

1Oc) J uv = J x sin θcosθ + J xy (cos 2θ .cos θ y θ O x x dA v u x. Yeniden ifade edilirse. eksene göre atalet momentlerinin toplamı koordinat dönüşümüne göre değişmezdir (invaryanttır).dA + ∫ x 2 sin 2θ .9) bağıntılarından yararlanılarak Ju = ∫ v 2 dA = ∫ (ycosθ . (9.J y sinθcosθ (9.10b).4 Şekil 5.2 ∫ xycosθsinθ .10a) (9.11) eşitliğinin her iki tarafındaki ifadeler J o polar atalet momentine eşit olduğundan daha önceden görülebilirdi.9a) ve (9.11) verir ki bu sonuç (9.10a) ve (9.4 deki θ açı değişimi için yeni koordinatların eskileri cinsinden u = xcosθ + ysin θ v = ycosθ .y v u y.2J xy sinθcosθ + J y sin 2θ J y = J x sin 2θ + 2J xy sinθcosθ + J y cos 2θ (9.9b) (9.dA . (9.sin θ trigonornetrik bağıntıları kullanılırsa (9.1Ob) (9.10b) bağıntılarının taraf tarafa toplanması Ju + Jv = J x + J y (9.cos θ Şekil 9.I0c) bağıntıları izleyen şekilde yazılabilir : Jx + Jy 2 Jx − Jy 2 Ju = + cos2θ − J xy sin2θ 99 . 2 2 sin2θ = 2sinθcosθ ve cos2θ = cos θ .9a) (9.9) şeklinde elde edilebileceği görülmektedir.sin 2θ ) .xsinθ ) 2 dA Ju = ∫ y 2 cos 2θ .dA (9.10a). (9.9b) den J u = J x cos 2θ .xsinθ (9.

bu biçimde elde edilen tüm noktaların bir çember üzerinde olacağı anlamındadır.17b) 100 .12c) denklemlerinden θ yok edilir .16) şeklinde elde edilir .13) bağıntısı 2 (J u .15) şeklinde yazılır . Elde edilen çemberin apsisler eksenini kestiği A ve B noktalarının özel bir önemi vardır: A noktası J u atalet momentinin maksimum değerine.12c) bağıntısında J uv = 0 konularak tg 2θ m = − 2 J xy Jx − Jy (9.17a) olduğu görülür.12a) ve (9. bir dik eksen takımı seçilir ve θ parametresinin verilen bir değeri için apsisi J u ve ordinatı J uv olan bir M noktası işaretlenirse. Şekil 9. Burada J ort = Jx + Jy 2 ⎛ J − Jy ⎞ 2 ⎟ + J uv = ⎜ x ⎜ 2 ⎟ ⎝ ⎠ 2 ⎞ 2 ⎟ + J xy ⎟ ⎠ 2 (9. diğeri ise B noktasına karşı gelir. Böyle tanımlanan birbirine dik iki eksene alanın O ya göre asal atalet momentleri denilir. Bu denklem. buna göre iki θ m değeri arasındaki açı 90 dir. Bu bağıntı birbirinden 180 farklı olan iki adet 2θ m değeri tanımlar. Bu. Bunlardan biri Şekil 9.R (9.J ort ) 2 + J uv = R 2 (9.12) bağıntıları bir dairenin parametrik denklemleridir. Böylece θ parametresinin A ve B noktalarına karşılık gelen θm değerleri (9. Bu ifadeler açık olarak yazılırsa J max. B noktası ise minimum değerine karşılık gelir . merkezinin apsisi J ort ve ordinatı sıfır olan R yarıçaplı bir çemberin denklemidir. Bunun yanı sıra bu noktalar çarpım atalet momenti J uv nin sıfır değerlerine karşı gelir.5b den J max = J ort + R ve J min = J ort . Bu özelliğin elde edilmesi için (9. A noktasında atalet momenti maksimum. Bu durumda J + Jy ⎛ ⎜ Ju − x ⎜ 2 ⎝ elde edilir .13) ⎛ Jx − Jy ve R = ⎜ ⎜ 2 ⎝ ⎞ 2 ⎟ + J xy ⎟ ⎠ 2 (9.Jv = J uv = Jx + Jy 2 Jx − Jy 2 − Jx − Jy 2 cos2θ + J xy sin2θ sin2θ + J xy cos2θ (9.14) alınarak (9. B noktasında ise minimumdur.5a daki A noktasına.min = Jx + Jy 2 ⎛ Jx − Jy ± ⎜ ⎜ 2 ⎝ ⎞ 2 ⎟ + J xy ⎟ ⎠ 2 (9.

Şekil 9.12c) bağıntısında J uv = 0 konularak elde edildiğinden verilen bir alanın asal eksenlerine göre çarpım atalet momentinin sıfır olduğu açıktır. Diğer taraftan bir asal eksenin simetri ekseni olması şart değildir. Atalet Momentleri ve Çarpım Atalet Momentleri İçin Mohr Çemberi O noktasından geçen iki dik x .4.olduğu görülür. grafik olarak (a) alanın O ya göre asal atalet momentlerini ve asal eksenlerini. O noktası alanın ağırlık merkezi ile çakışık seçilirse. v dik eksen takımına göre atalet momentleri ve çarpım atalet momentinin belirlenmesi için ilk olarak Otto Mohr tarafından kullanılan Mohr çemberinden nasıl yararlanılacağı görülecektir 101 .5 5. alanın ağırlık merkezinden geçen iki asal eksenine alanın ağırlık merkezinden geçen asal eksenleri denilir. y eksenine göre bir Alanın atalet momentleri ve çarpım atalet momenti bilindiğinde. Bir alanın O noktasından geçen bir simetri ekseni varsa.bu eksenin alanın O dan geçen bir asal ekseni olması gerektiği görülmektedir . O dan geçen her hangi bir eksen ağırlık merkezinden geçen bir eksendir. ya da (b) alanın O dan geçen diğer her hangi bir u .16) bağıntısından elde edilen θ m değerleri (9. bir alanın simetri özellikleri olsun ya da olmasın bunun her hangi bir O noktasından geçen iki asal atalet ekseni olacaktır. (9. Buraya kadar bulunan özellikler verilen alanın içinde ya da dışında bulunan her hangi bir O noktası için geçerlidir.

6 Atalet momentleri J x .6b) alınır.Şekil 9.20a) (5.0⎟ ⎟ ⎝ ⎠ X ( J x . aksi halde (-) (Şekil 9. Burada. 102 . J xy ) (5.19) olduğu bilinmektedir. bu açı saat ibrelerinin tersi yönde ise (+) (Şekil 9.20b) olduğu görülmektedir . 2θ m J u ekseninden itibaren CX doğrultusunun saat ibrelerinin tersi yönde yaptığı açı 2θ CX doğrultusundan itibaren CU doğrultusunun yaptığı açı. J y ve çarpım atalet momenti J xy bilindiğinde Mohr çemberinin merkezinin ve çember üzerindeki bir noktanın koordinatlarının sırasıyla ⎛ Jx + Jy ⎞ C⎜ ⎜ 2 . X noktasına karşı gelen eksen takımından itibaren gerçek şekilde θ kadar dönülürse Mohr çemberinde X noktasından itibaren aynı yönde 2θ kadar dönülür ve bu duruma karşı gelen eksenIer için atalet momentleri çember üzerinde basit geometrik işlemler yapılarak elde edilebilir.6b). Şekil 9.6a ve b den J u = J ort + Rcos(2θ m ± 2θ ) J uv = Rsin(2θ m ± 2θ ) (5.

Tablo 9.1 Bazı Kesitlerin Atalet Momentleri 103 .

atalet momentinin limitte I = ∫ r 2 dm integraline eşit olduğu bulunur A' A' A' (9.. kütlesi m olan bir cisim göz önüne alınsın (Şekil 9. bu toplam cismin AA' eksenine göre atalet momentini tanımlar. cismin dönmeye karşı direniminin r12 ∆m1 + r22 ∆m2 + . Şimdi AA' ekseni etrafında döndürülecek. Bu hareketin ayrıntıları dinamikte incelenecektir. Cisim kütleleri ∆m1 ..22) bağıntısı ile tanımlanmıştır. Bu sebeple r 2 ∆m çarpımına ∆m kütlesinin AA' eksenine göre atalet momenti denilir . 7 Cismin AA' eksenine göre k atalet yarıçapı I = k 2m veya k= I/m (9.. Sisteme bir kuvvet çifti uygulanırsa. Elemanların sayısı arttırılırsa. Şimdi sistemin verilen bir dönme hızına erişmesi için gerekli zamanın ∆m kütlesi ile orantılı olduğu belirtilmek ve r uzaklığının karesi ile orantılı olduğu gösterilmek istenmektedir. cismin AA' eksenine göre atalet momenti aynı kalmak üzere... başlangıçta durma konumunda olduğu kabul edilen çubuk ve kütle.7a).....5. Bundan dolayı.AA' etrafında dönmeye başlayacaktır.KÜTLELERİN ATALET MOMENTLERİ 5.. ∆mn olan elemanlara ayrılarak. + rn2 ∆mn toplamı ile ölçüldüğü bulunur. Bir Kütlenin Atalet Momenti Bir AA' ekseni etrafında serbestçe dönebilen. kütlesi ihmal edilebilen bir çubuk üzerine monte edilmiş küçük bir ∆m kütlesi göz önüne alınsın (Şekil 9... sistemin ataletinin (eylemsizliğinin).. ∆m2 .7b). cismin bütün kütlesini bir arada konulması gerekli uzaklığı gösterir 104 . yani sistemi harekete geçirilmeye çalışıldığında bunun gösterdiği direnİmin bir ölçüsüdür.. Bundan ötürü r 2 ∆m çarpımı.21) ∆m1 ∆m r ∆m2 k m ∆m3 A A A Şekil 9. Bundan ötürü k atalet yarıçapı.

cismin AA' eksenine göre atalet momenti I = ∫ r 2 dm = ∫ r' 2 dm + 2d ∫ x' dm + d 2 ∫ dm 105 .x' z z' A B Şekil 9. Burada r'. isterse Şekil 9.bu cismin AA' eksenine göre atalet momenti I = ∫ r 2 dm dir.8).7c) m kütlesi. ister orijinal biçiminde (Şekil 9. Bir kütlenin atalet yarıçapı genellikle cm cinsinden ifade edilir . Paralel Eksenler Teoremİ.8 de görülen iki eksen sistemi seçilirse y A' B' r r' y' O d r d' r' z=z' x. Bir kütlenin atalet momenti kütle ile bir uzaklığın çarpımı olduğundan.7b). genellikle kgcm cinsinden ifade edilecektir. AA' eksenine göre dönmeye aynı şekilde tepki gösterecektir. 5. bir kütle elemanının BB' eksenine uzaklığıdır.6. Şekil 9. Kütlesi m olan bir cisim göz önüne alınsın. Benzer şekilde AA' eksenine paralel olan ve cismin ağırlık merkezinden geçen BB' eksenine göre cismin atalet momenti I = ∫ r ′ 2 dm dir. I = ∫ r 2 dm bağıntısında r 2 yerine değeri konularak. 7 de görüldüğü gibi bir noktada toplanmış olsun.8 r 2 = x2 + z2 r ′2 = x′2 + z ′2 yazılabilir. AA ' ve BB' arasındaki uzaklık d olduğuna göre x = x ′ + d ve z = z' olduğu göz önüne alınırsa. r 2 = (x' + d 2 ) + Z' 2 = r' 2 +2x' d' + d 2 yazılır.(Şekil 9. Burada r dm kütle elemanının AA' eksenine olan uzaklığıdır (Şekil 9.

bundan ötürü integral.9a) A' A' dA r t dA r B' dA r C B' C' B B A A Şekil 9.9 I AA′kütle = ∫ r 2 dm dir. Benzer şekilde AA' eksenine dik bir BB' eksenine göre (Şekil 9.olarak elde edilir . Fakat r. levha alanının AA' eksenine göre atalet momentine eşittir. Burada birinci integral ağırlık merkezinden geçen BB' eksenine göre I atalet momentini gösterir. Buna göre I AA′ kütle = ρ tI AA' alan olur. Ievha düzleminde bulunan AA . Levhanın. son integral cismin toplam m kütlesine eşittir. Atalet momentleri bunlara karşılık olan atalet yarıçapları cinsinden yazılırsa. Burada k ve k ' sırasıyla AA' ve BB' eksenlerine göre atalet yarıçaplarını gösterirler.24) elde ediiİr. ikinci integral cismin y'z' düzlemine göre birinci momentini (statik moment) gösterir ve G bu düzlemde olduğundan sıfıra eşittir. dA alan elemanının AA' eksenine olan uzaklığını gösterir.9b) 106 (9.eksenine göre kütle atalet momenti (Şekil 9. Bundan ötürü I = l + md 2 yazılır. k 2 = k ' 2 +d 2 (5.23) (5. dm = ρ tdA olduğundan I AA′kütle = ρ t ∫ r 2 dA yazılır. 9.7 İnce Levhaların Atalet Momentleri Yoğunluğu ρ (yoğunluk=birim hacim kütlesi) olan homojen malzemeden yapılmış t sabit kalınlıklı ince bir levha göz önüne alınsın.25) .

ince bir levhanın kütle atalet momentleri arasında aşağıdaki bağıntı elde edilir: I CC ′ = I AA′ + I BB′ (5.10 ρ a b t çarpımının Ievhanın m kütlesine eşit olduğu göz önüne alınarak. levhanın ağırlık merkezinden geçen eksenlere göre aşağıda verilen atalet momentleri elde edilir : I AA′ kütle = ρ tI AA' alan = ρt(a 3 b/12) I BB′ kütle = ρ tI BB' alan = ρt(ab 3 /12) B' B b Şekil 9.26) bulunur. Şimdi AA' ve BB' nün C kesim noktasından geçen ve düzleme dik CC' ekseni göz önüne alınarak (Şekil 5.9c). bir ince dikdörtgen levhanın kütle atalet momentleri aşağıdaki gibi yazılır: I AA' = ma 2 /12 I CC' = I AA' + I BB′ = I BB' = mb 2 /12 m 2 (a + b 2 ) 12 (9.30) 107 .I BB′ kütle = ρ tI BB' alan (5.29) (9.10).28) Dikdörtgen Levha : Kenarları a ve b olan dikdörtgen levha durumunda (Şekil 9. Burada J c levha alanının C noktasına göre polar atalet momentidir.27) Bir alanın eksenel atalet momentleri ile polar atalet momenti arasında J C = I AA′ + I BB′ bağıntısının varlığı hatırlanırsa. ( 5 . I CC ′ kütle = ρ tJ C alan yazılır.

31) (9. Cisim yoğunluğu ρ olan homojen bir malzemeden yapılmışsa dm = ρ dV ve I = ρ ∫ r 2 dV yazılabilir. ρ π r 3 t çarpımının levhanın m kütlesine eşit ve I AA' = I BB′ olduğu göz önüne alınarak.genellikle üç katlı ya da en az iki katlı integral almak gereklidir.11 9. Üç Boyutlu Bir Cismin Atalet Momentinin İntegrasyonla Bulunması Üç boyutlu bir cismin atalet momenti I = ∫ r 2 dm integrali hesaplanarak elde edilir.8. bir dairesel levhanın kütle atalet momentleri aşağıdaki gibi yazılır: I AA' = I BB′ = mr 2 /4 I CC' = I AA' + I BB′ = mr 2 /2 A' (9.Dairesel Ievha : r yarıçaplı dairesel levha ya da dairesel disk durumunda I AA′ kütle = ρ tI AA' alan = ρt( πr 4 /4) yazılır. 108 .32) B' C B C' A Şekil 9. Bu integral sadece cismin biçimine bağlıdır. Bunu hesaplamak için.

simetri düzlemlerine dik ince bir levhanın kütlesini bir dm kütle elemanı olarak seçip çoğunlukla bunun atalet momentini tek katlı integralle hesaplamak mümkündür .12). dönel cismin aranan atalet momentlerini verecektir. Bileşik Alanların Atalet Momentleri Çok karşılaşılan bazı biçimlerin atalet momentleri Şekil 5. bunun bileşen parçalarının atalet yarıçaplarının toplanmasından elde edilemeyeceği tekrar belirtilmelidir.31) bağıntısı ve paralel eksenler teoremi kullanılarak elde edilecektir.12 Bununla birlikte eğer cismin simetri düzlemi varsa. bir bileşik cismin atalet yarıçapı.12 de belirtildiği gibi kolayca ifade edilebilir. 109 . eksenine göre atalet momenti (9. Elde edilen bağıntıların integrasyonu.32) bağıntısı kullanılarak. Bu basit biçimlerin birkaçının birleştirilmesiyle yapılmış bir cismin verilen bir eksene göre atalet momenti. (9.13 de gösterilmiştir. diskin dönme eksenine göre atalet momenti. .y' y' z' z' C C' Şekil 9. Bunun diğer iki koordinat.Ömeğin dönel cisimler durumunda. 9. Şekil 9. kütle elemanı ince bir disk olacaktır (Şekil 9. Alanlar durumunda daha önce belirtildiği gibi.9.bunun bileşen parçalarının verilen eksene göre atalet momentlerini hesaplayıp toplayarak elde edilebilir.

Ağırlık merkezi yatay olarak hareket eden bir cismin ağırlığı. 2. Kaymadan yuvarlanan bir tekerleğe etkiyen sürtünme kuvveti ( herhangi bir anda değme noktası hareket etmediğinden). F α (10. Bir rijit cismin maddesel noktalarını bir arada tutan iç kuvvetlerin toplam işi(Şekil 10. 6. Birçok Kuvvetin Yaptığı İşlerin Toplamının Sıfır Olması Durumu 1.1 İş Yapmayan Kuvvetler 1. Bu metot bir kuvvetin işi kavramına dayanmaktadır.2 deki AC ve BC ye etkiyen kuvvetlerin yaptıkları işin toplamı. 2. 3. Sürtünmesiz bir mafsaldaki tepki kuvveti. Yerdeğiştirmeye dik doğrultuda etkiyen kuvvetler. VİRTÜEL İŞ METODU 10.1) Şekil 10. Yerdeğiştirme ve Bir Kuvvetin İşi Buraya kadar rijit cisimlerin dengesine ilişkin problemler ∑ Fx = 0 . Uzamasız bir AB ipi ile birbirine bağlı iki bloktan oluşan sistemde T ve T ′ kuvvetlerinin toplam işi (Şekil 10.1). Bu aşamada belirli türde problemleri çözmede daha yararlı olacağı görülecek olan bir başka metot göz önüne alınacaktır. 3. 5. Şekil 10. ∑ Fz = 0 denge denklemleri ile çözülmüştü. Sabit noktalara uygulanan kuvvetler. 4.3). ∑ Fy = 0 . Önce yerdeğiştirme ve bir kuvvetin işi terimleri mekanikte kullanıldığı şekliyle tanımlanacaktır: dW = F ⋅ dr = F ⋅ dr ⋅ cos α (10.1.4) 110 .1) ifadesi bir kuvvetin işini tanımlar (Şekil 10. Sürtünmesiz yüzey boyunca hareket eden bir cisme yüzeyden gelen tepki kuvveti.10.

3.2 Şekil 10.F C -F A B T T' B A Şekil 10. Düzlem yerdeğiştirme bir ötelenme ve bir de dönme şeklinde iki bileşene ayrılabilir.5 111 .2. 10.4 10. Virtüel İş İlkesi (ds2=rd θ) B'' dθ A' B' dr2 A dr1 -F r B F dr1 Şekil 10. Ötelenmede kuvvet çiftini yaptığı iş ise dW = F ⋅ ds 2 = F ⋅ r ⋅ dθ = M ⋅ dθ (10. Burada dθ radyan cinsinden ifade edilen ve cismin dönmesini gösteren küçük bir açıdır.2) olur. Kuvvet Çiftinin İşi Düzlemde genel yerdeğiştirme yapan Şekil 10.2 deki cisme etkiyen kuvvet çiftinin işi hesap edilmek istensin.3 B -F F A dr dr' B' A' Şekil 10.

112 . Burada R bileşke kuvvettir.Şekil 10.6 Bir Maddesel Nokta İçin Virtüel İş İlkesi Maddesel nokta dengede ise bu maddesel noktaya etki eden kuvvetlerin virtüel işi... Bir Rijit Cisim İçin Virtüel İş İlkesi Rijit cisim dengede ise cismin herhangi bir virtüel yerdeğiştirmesi için rijit cisme etkiyen dış kuvvetlerin toplam virtüel işi sıfır olur. + Fn ⋅ δ r δ W = ( F1 + F2 + .. 10. maddesel nokta verilen kuvvetler sistemi altında AA′ den başka bir doğrultuda hareket edebilir... Virtüel İş İlkesinin Uygulamaları Virtüel iş ilkesi birbirine bağlı birçok rijit cisimden oluşan makinalar ya da mekanizmalarla ilgili problemlerin çözümüne uygulandığında özellikle yararlı olur.3) F1 A' Fn A F3 Şekil 10. Kuvvetler dengede ve maddesel nokta hareketsiz yada..4. bundan ötürü dış kuvvetlerin toplam işi de sıfır olmalıdır. Fn kuvvetlerinin δ r sanal yerdeğiştirmesi sırasında yaptığı işe virtüel iş denir.. F2 . . F1 . + Fn ) ⋅ δ r δ W = R ⋅δ r olur.... Virtüel iş ilkesi birbirine bağlı rijit cisimler sistemine de uygulanacak şekilde genişletilebilir. Virtüel yerdeğiştirmeler bir maddesel noktanın denge şartlarının sağlanıp sağlanmadığını saptamakta kullanılabilirler.2 deki maddesel noktanın A dan A′ ye küçük bir yerdeğiştirme yaptığı kabul edilsin. Bu demektir ki maddesel noktalara etkiyen iç kuvvetlerin virtüel işlerinin toplamı sıfır olmalıdır... Virtüel yerdeğiştirme sırasında sistem birleşik durumda kalırsa sadece sistemdeki dış kuvvetler göz önüne alınır.. Bu iş δ W = F1 ⋅ δ r + F2 ⋅ δ r + . Çünkü çeşitli birleşimlerdeki iç kuvvetleri toplam işi sıfırdır. Bu nedenle sözü edilen yerdeğiştirme sanal bir yerdeğiştirmedir. δ r birinci dereceden diferansiyel olmasına karşın sanal olduğu için d r yerine δ r kullanılmıştır. F2 δr (10. Buna virtüel yerdeğiştirme denir ve δ r ile gösterilir... Yerdeğiştirmenin olması mümkün fakat oluşması gerekli değildir. maddesel noktanın virtüel yerdeğiştirmesi için sıfırdır.. Eğer cisim dengede ise cismi oluşturan tüm maddesel noktalar dengededir...

θ açısına pozitif bir δ θ rtımı verilsin.7 Şekil 10.6) Bir taşıyıcı sistemin herhangi bir noktasının konumunun belirlenebilmesi için gereken bağımsız koordinat değişkeni sayısı. Bu durumda dış kuvvetler ve reaksiyon kuvvetlerinin virtüel işi bulunsun: x B = 2 l sin θ → δ x B = 2 l cos θ δ θ yC = l cosθ → δ yC = − l sin θ δ θ elde edilir. Aracın bloğa uyguladığı kuvvet Q olarak alınsın. 10. bütün tepkiler ve iç kuvvetler yok edilmiş olur ve yalnız yüklerin. Bu durumda koordinat sisteminin başlangıcı A da seçilsin. Eğer göz önüne alınan virtüel yerdeğiştirmeler mesnetler ve bileşimlerle sağlanan bağlarla uygunsa . ya da bir sistemde oluşabilecek bağımsız virtüel yer değiştirmelerin sayısı diye iki ayrı tanım verilebilir. Serbestlik Derecesi P ⋅ tg θ 2 (10. Oysa ki A noktasına göre moment alınsaydı sadece iki adet bilinmeyen tepki yok edilebilecekti. Burada görüldüğü gibi tam bağlı sistemlerde her ne kadar göz önüne alınan yerdeğiştirmeler hiçbir zaman olamayacaklarsa da ilgili sistemlerin çözümünde kullanılabilirler. 113 .5. Verilen P kuvveti C ye uygulanınca (sürtünme yok) aracın bloğa uyguladığı kuvvet bulunmak istensin. δ W = 0 yazılarak 2Q ⋅ l ⋅ cosθ = P ⋅ l ⋅ sin θ ⋅ → Q = elde edilir.4) δ W = δ WP + δ WQ = −Q ⋅ δ x B − P ⋅ δ yC = −2Q ⋅ l ⋅ cosθ ⋅δ θ + P ⋅ l ⋅ sin θ ⋅ δ θ (10. uygulanan kuvvetlerin ve sürtünme kuvvetlerinin işlerinin göz önüne alınması gereklidir.F F C l θ θ l yc y C δyc δθ A B HA A θ C' B Q δxB B' x V A (a) xB N (b) Şekil 10. Buna göre Q ve P kuvvetlerinin toplam virtüel işi (10.3a daki ahşap bloğu sıkıştırmak için kullanılan ACB mafsallı aracı göz önüne alınsın. Virtüel iş metodunun alışılagelmiş denge denklemlerine göre üstünlüğü açıktır: Virtüel iş metodu kullanılarak bütünbilinmeyen tepkilerin yok edilmesi mümkün olmaktadır.5) olur.

b ve c de gösterilmiştir. iki ve üç serbestlik dereceli sistemler Şekil 10. Eğer kuvvet A1 den A2 ye gittiğinde kapalı bir yörünge çiziyorsa (A1 ile A2 üst üste düşer) işin sıfır ettiği görülür (Şekil 10. bunun değeri fonksiyonun ilk ve son değerlerine bağlıdır ve iki nokta arasında yapılan iş izlenen yoldan bağımsız kalmaktadır (Şekil 10. Potansiyel Enerji Potansiyel enerji.5b). Bu durumda E p = −φ olarak tanımlanan ifadeye potansiyel enerji fonksiyonu adı verilir. Bu fonksiyonun değeri konum koordinatlarına bağlıdır.7) Bu kuvvetin yaptığı iş. φ skaler bir fonksiyon olarak tanımlansın.8 10. (W1→2 ) k konservatif kuvvetin işi olarak adlandırılmaktadır.6.4a.d r = ∫ ⎜ i + j+ ⎜ ∂x ∂y ∂z ⎝ ( ) 114 . Burada φ ye iş fonksiyonu dersek.5a). Bir F kuvvetini böylesi bir fonksiyonun gradyeni olarak ifade edelim: F= ∂φ ∂φ ∂φ i+ j+ k ∂x ∂y ∂z ⎞ k ⎟.Bir. işin tanımından ⎛ ∂φ ∂φ ∂φ (W1→2 ) k = ∫ F . A θ1 l1 A θ1 l1 A θ1 l1 l2 θ2 θ2 l2 l3 θ3 (a) (b) (c) Şekil 10.8) ⎛ ∂φ ∂φ ∂φ ⎞ φ2 dy + dz ⎟ = ∫ dφ = φ 2 − φ1 ∫ ⎜ dx + ⎜ ∂x ∂y ∂z ⎟ φ1 ⎝ ⎠ olur. dxi + dyj + dzk = ⎟ ⎠ (10. Böylesi bir φ fonksiyonunun gradyeni olarak yazılabilen kuvvete de konservatif kuvvet denmektedir. (10. bir cismin konumu sebebiyle iş yapma kapasitesi olarak tanımlanmaktadır.

y

F

y

A2(x2;y2 ;z2)
2. yol

F

1. yol

A(x;y;z)

A1(x1;y1 ;z1)
O

x

A1(x1;y1 ;z1)
O

x

z (a)

z (b)

Şekil 10.9
Dengedeki (δ W = 0) korunumlu sistemlerde keyfi x, y, z yer değiştirmeleri için δ x ≠ 0 , δ y ≠ 0 , δ z ≠ 0 olmalıdır. Bu durumda (10.8) den ∂φ ∂φ ∂φ = = =0 ∂x ∂y ∂z olmalıdır. (10.7) denkleminden Fx = ∂φ ∂φ ∂φ , Fy = , Fz = ∂x ∂y ∂z ∂Fz ∂Fy = , ∂z ∂y ∂Fx ∂Fz = ∂x ∂z (10.10) (10.9)

olduğu görülmektedir. (10.10) un karışık türevleri ∂Fx ∂Fy = , ∂x ∂y olmalıdır. (10.7) den (10.11)

∇ × F = ∇ × ∇φ = 0 ?
yazılabilecektir. (10.12) den çok önemli bir sonuç olan
i ∂ ∇×F = ∂x Fx j ∂ ∂y Fy k ∂ =0 ∂z Fz

(10.12)

(10.13)

eşitliği elde edilir. (10.13) ün yalnızca korunumlu kuvvetler için sağlatilebileceğinin yeniden hatırlatılmasında fayda vardır.

115

10.7. Bazı Kuvvetler İçin Potansiyel Enerji İfadeleri
Sabit kuvvet: Sabit bir kuvvet F = ∇φ = ai + bj + ck olarak verildiğine göre Ep potansiyel enerji fonksiyonunu bulalım:

φx =

∂φ =a ∂x

φy =

∂φ =b ∂y

φz =

∂φ =c ∂z

(10.14)

olarak alınır. (10.14) eşitliklerinden birincisinin x e göre integrasyonundan

φ = ∫ a dx = ax + c1

(10.15)

olur. (10.15) deki c1 , içerisinde y ve z değişkenlerini kapsamaktadır. Bu sebeple, (10.15) nin y değişkenine göre türevi

φ y = c1 y =

∂c1 ∂y

(10.16)

olmaktadır. (10.16) ifadesiyle (10.14) eşitliklerinden ikincisi karşılaştırılırsa

φ y = c1 y = b
y

(10.17)

F
x

O

z

Şekil 10.10
olduğu görülür. (10.17) ifadesinin y değişkenine göre integrasyonundan bu kez c1 = by + c 2 olur. (10.18) in z ye göre türevi (10.14) ün üçüncü eşitliğiyle karşılaştırılırsa (10.18) (10.19) (10.20)

φ z = c2 z = c
bulunur. (10.19) un z değişkenine göre integrasyonu ile c 2 = cz + c3 elde edilir ve (10.15), (10.18) ve (10.20) den

φ = ax + by + cz + c3

(10.21)

şeklinde iş fonksiyonu bulunur. İşlemlerde ∆φ kullanıldığından c3 sabitinin her hangi bir değer alması sonuçları etkilemez. Bu sebeple c3 = 0 alınır. Enerji fonksiyonu (10.21) ve E p = −φ den E p = − ax − by − cz (10.22)

116

olarak elde edilir.

Yerçekimi kuvveti: Şekil 10.6 da verilen eksen takımı için F = −mg k olmaktadır. Böylesi bir kuvvetin potansiyel enerji fonksiyonu sabit kuvvet için izlenen işlem aşamaları tekrarlanarak elde edilir. Bu aşamalar aşağıda verilmiştir:
y m

F=-mgk
O x

z

Şekil 10.11
F = −mgk = ∂φ ∂φ ∂φ i+ j+ k ∂x ∂y ∂z ∂φ dφ = = −mg ∂z dz (10.23)

(10.23) de görüldüğü gibi ∂φ ∂φ = = 0, ∂x ∂y (10.24)

(10.24) ün ikinci eşitliğinden

φ = − mg ∫ dz = −mgz + c
olur ve (10.25) ve , E p = −φ den

(10.25)

E p = −φ = mgz − c

c = 0 → E p = mgz

(10.26)

olarak yerçekimi kuvveti için potansiyel enerji fonksiyonu bulunur.

Yay kuvveti : Yay kuvveti durumunda, Şekil 10.7 de seçilen eksen takımı için, yayın x ekseninin artı yönünde x kadar çekilmesi durumunda, yayın maddesel noktaya etki ettirdiği kuvvet F = −k x i olmaktadır. Bu kuvvet, bir φ skaler fonksiyonunun gradyeni olarak
F = − kxi = ∂φ ∂φ ∂φ i+ j+ k ∂x ∂y ∂z (10.27)

117

burada θ 1 sistemin konumunu tarifleyen bir koordinattır.32) olur. bu ifadede ( x 2 − x1 ) yerine ( x 2 − x1 ) 2 kullanılamaz. Daha önceki işlemler tekrarlanırsa ∂φ = − kx.30) şeklinde bulunur.8) denklemleriyle kurulmuştu.12 şeklinde ifade edilir. Potansiyel enerji fonksiyonu ise (10. 10.8c).29) ve E p = −φ den Ep = 1 2 1 kx − c . 3) Tarafsız (farksız) denge (Şekil 10.31) 2 2 olup. Yani şekil 10. Dengenin Kararlılığı (Stabilitesi) Denge ve potansiyel enerji arasındaki ilişki (10. Denge incelendiğinde ortaya üç durum çıkacaktır: 1) Kararlı denge (Şekil 10.l A A l+x (a) (b) Şekil 10. Yay için elde edilen bu ifade. yayın uzaması boy değiştirmemiş konumdan ölçüldüğü sürece geçerlidir. 2) Kararsız denge (Şekil 10.7 de x1 den x2 ye gidilmesi durumundaki potansiyel Ep = 1 2 2 k ( x 2 − x1 ) 2 (10. Tek serbestlik dereceli bir sistemde sağlatılması gereken koşul ∂φ =0 ∂θ 1 (10.8a). ∂x olur ve buradan ∂φ ∂φ = =0 ∂y ∂z (10.29) elde edilir.8. 118 . c = 0 → E p = kx 2 2 2 (10.8b).28) φ =−= 1 2 kx + c 2 (10.

E p fonksiyonunun serbest değişkene göre değişimine örnek olarak Şekil 10.9a kararlı denge. ∂2Ep 2 ∂θ 1 = 0 → tarafsız denge (Şekil 10.34b) >0 (10. Şekil 10. ∂2Ep 2 ∂θ 1 < 0 → kararsız denge (Şekil 10.33) denklemleri yerine.33a) =0. Örneğin iki serbestlik dereceli bir sistemde (10.(a) (b) (c) Şekil 10.9b kararsız denge ve Şekil 10.9c) (10.9b) (10.34a) ⎛ ∂2Ep ⎜ ⎜ ∂θ 1 ∂θ 2 ⎝ ∂2Ep ∂θ 12 >0 ⎞ ∂2Ep ∂2Ep ⎟ − − <0 2 ⎟ ∂θ 12 ∂θ 2 ⎠ ya da ∂2Ep 2 ∂θ 2 (10.9c de tarafsız denge için gösterilebilir. Bu durumda çok değişkenli fonksiyonlar teorisinden yararlanılır. φ φ φ O (a) θ1 O (b) θ1 O (c) θ1 Şekil 10. İncelenen sistem çok serbestlik dereceli de olabilir. ∂E p ∂θ 1 = ∂E p ∂θ 2 2 =0 (10. ∂2Ep 2 ∂θ 1 > 0 → kararlı denge (Şekil 10.13 Bu aşamada denge konumuna karar verebilmek için potansiyel enerjinin ikinci türevinin işaretine bakmak gerekir.9a) (10.33c) olur. ∂E p ∂θ 1 ∂E p ∂θ 1 ∂E p ∂θ 1 =0.33b) =0.14 119 . Örneğin tek serbestlik dereceli sistemlerde.34c) bağıntıları sırasıyla sağlanıyorsa denge kararlıdır ve E p potansiyeli minimumdur.

• Curl: A ( x. ∇ vektörel çarpılırsa. Operatörün açık yazılımı ise. z ) biçimindeki bir türetilebilir vektörle. ∇ φ . ∇ (φ + ψ ) = ∇φ + ∇ψ 2. A + φ (∇ ⋅ A) 120 . i ∂ ∇ × A= ∂x Ax j ∂ ∂y Ay k ∂ ∂z Az (E1.B 3. z ) nin değişimini verir. z ) . y. λ gibi bir birim vektörle skaler çarpılırsa. y.3) = ∂Ay ∂Ax ∂A i+ j+ zk ∂y ∂z ∂x bulunur. Yalnız şunu da belirtelim ki. A + ∇.Ek 1: Türev Operatörü Nabla Nabla bir türev operatörü olup. bununla uygulamada grad. y.1) dir. φ ( x. Nabla. ∇ ( A + B) = ∇. z ) biçimindeki bir türetilebilir fonksiyona uygulandığında.2) Eğer ∇ φ . ∇= ∂ ∂ ∂ i + j+ k ∂x ∂y ∂z (E1. ∇ türev operatörünün bazı özellikleri: 1. y. ∇ φ bir vektör alanı tanımlar: ⎛ ∂φ ⎛ ∂ ∂φ ∂φ ⎞ ∂ ∂ ⎞ ∇φ = ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ∂ x i + ∂ y j + ∂ z k ⎟φ = ⎜ ∂ x i + ∂ y j + ∂ z k ⎟ ⎠ ⎝ ⎠ ⎝ (E1. ∇ A ≠ A ∇ Ayrıca ∇ A = diveryans A biçiminde yazılabilir. curl olarak karşılaşılmaktadır. z ) = c yüzeyine dik bir vektör olur. ∇ × ( A + B) = ∇ × A + ∇ × B 4. y. c bir sabit olmak üzere. λ . ∇ φ = grad φ biçiminde de yazılabilir. λ doğrultusunda φ ( x. Ayrıca ∇ φ . φ ( x. ∇ × A = curl A diye de yazılabilir. ∇. vektörel ve skaler fonksiyonlara uygulanır. • Diverjans: ⎛ ∂ ∂ ⎞ ∂ ∇ A= ⎜ ⎜ ∂ x i + ∂ y j + ∂ z k ⎟ Ax i + Ay j + Az k ⎟ ⎝ ⎠ ( ) (E1. diverjans. • Gradyan: φ ( x. y. Simgesel gösterimi ∇ dır. z ) fonksiyonları ile.4) olur. (φ A) = (∇φ ). vektör özelliklerine sahip olup. ψ ( x. A B vektörleri türetilebilir olmak koşuluyla.

Skaler Çarpımın Distribütif Olduğunun İspatı Skaler çarpımın distribütif de olduğunu göstermek için şu bağıntı ispatlanmalıdır: P.1 P.5.1.1) in sağ yanı da benzer şekilde şöyle ifade edilebilir: P.Q = P.( A × B) = B. ∇ . Q nun y bileşenidir.Q1 + P. ∇ ⋅ (∇ × A) = 0 9. Q ile Q1 ve Q2 nin toplamlarını.3) Q .Q1 + P.3) de elde edilen ifadeler birbirine eşit ve dolayısıyla (E2. Böylece (E2.Q2 (E2. ∇ × (∇ × A) = ∇ .1) in sol yanı şöyle ifade edilebilir: y Qy .Q2 = P(Q1 ) y + P(Q2 ) y (E2.1) Genelliği bozmadan P nin y ekseni doğrultusunda olduğu kabul edilebilir.2) ve (E2. cosθ y = P. P Q1 θy Q Q2 x z Şekil E2. Q1 ile Q2 nin toplamı olduğundan.(Q1 + Q2 ) = P. θ y ile de Q nun y ekseni ile yaptığı açı gösterilirse (E2. ∇ × (φA) = (∇φ ) × A + φ (∇ × A) 6. ∇ × (∇φ ) = 0 8.(Q1 + Q2 ) = P. (E2.1) ispatlanmış olur. Ek 2. ⎛ ∂2 ∂2 ∂2 ∇ 2= ⎜ 2 + + 2 ⎜∂x ∂ y2 ∂ z ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ dir. A) − ∇ 2 A Burada ∇ 2 ye Laplacien denir ve açık yazılımı.(∇ × A) + A. 121 .Q y (E2.(∇ × B) 7.(∇. y bileşeni de Q1 ve Q2 nin y bileşenlerinin toplamına eşit olacaktır.Q. Şekil E2.2) burada Q y .

F. Birsen Yayınevi. Mühendisler İçin Vektör Mekaniği. 3.KAYNAKLAR 1. M.. Ş. Statik. Omurtag. Eisenberg (Çevirenler Ö. O. Öz. R. R. P. hafta bir kuvvet çiftinin momentine gelindi 122 . E. 1. Engin. Beta Basım Yayım Dağıtım A. H. Statik. Johnston. Kopmaz. Mühendisler İçin Mekanik. R. E. H. 2. Çözümlü Statik Problemleri. Ergüven. Beer. E. Eylül 2007. 2007. 1995. İzmir Güven Kitabevi. Gündoğdu. H.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->