P. 1
topraklama

topraklama

|Views: 307|Likes:
Yayınlayan: emrahcoban

More info:

Published by: emrahcoban on May 15, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOCX, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

09/19/2013

pdf

text

original

ĠÇĠNDEKĠLER

TOPRAKLAMA

1- TOPRAKLAMA NEDĠR ? 2- TOPRAKLAMA ÇEġĠTLERĠ 2.1- KORUMA TOPRAKLAMASI 2.2- İŞLETME TOPRAKLAMASI 2.3- FONKSİYONEL TOPRAKLAMA 3- TOPRAKLAYICILARIN VE TOPRAKLAYICI GEREÇLERĠNĠN BOYUTLANDIRILMASI 4- TOPRAKLAMA ELEMANLARI VE ÖZELLĠKLERĠ 4.1- ELEKTROT 4.2- ġERĠT TOPRAKLAYICI 4.3- ÇUBUK ( DERĠN ) TOPRAKLAYICI 4.4- LEVHA TOPRAKLAYICI 4.5- BAĞLANTI ELEMANLARI 5- DĠREK TĠPĠ TRAFOLARDA TOPRAKLAMALAR 5.1- KORUMA VE PARAFUDR TOPRAKLAMASI 5.2- ĠġLETME TOPRAKLAMASI 6- TEMEL TOPRAKLAMA PROJE ÇĠZĠMĠ 6.1- TOPRAKLAMA PROJE ÖLÇEK VE SEMBOLERĠ 6.2- ÇĠZĠLMĠġ TOPRAKLAMA PROJELERĠNĠN ĠNCELENMESĠ 7- TOPRAKLAYICILARIN TESĠSĠ VE TEMEL TOPRAKLAYICILARI 7.1- TOPRAKLAYICILARIN TESĠSĠ 7.2- TEMEL TOPRAKLAYICILAR

1 1 2 2 2

3 3 3 3 4 4 6 9 9 9

9
9 10 11 11 11

8- TOPRAKLAMA DĠRENCĠ ÇEġĠTLERĠ 8.1-TOPRAK ÖZ DĠRENCĠ 8.2- TOPRAKLAYICININ VEYA TOPRAKLAMA TESĠSĠNĠN YAYILMA DĠRENCĠ 8.3- TOPRAKLAMA DĠRENCĠ 8.4- TOPLAM TOPRAKLAMA DĠRENCĠ 8.5- TOPRAKLAMA EMPEDANSI (ZE) 8.6- DARBE TOPRAKLAMA DĠRENCĠ 9- BĠNA ĠÇĠ TOPRAKLAMA 9.1- TOPRAKLAMA ĠLETKENĠ ÇEKME 9.2- TOPRAKLAMA ĠLETKENĠ BAĞLANTILARI 9.3- TOPRAK ELEKTROTU MONTAJI 9.4- TABLO TOPRAKLAMASI 10- TOPRAKLAMA PROJE HESAPLARI 10.1- HESAPLAMALARDA KULLANILAN DEĞERLER 10.2- HESAPLANACAK DEĞERLER 10.3- STANDART DĠRENÇ SINIR DEĞERĠ UYGUNLUK KONTROLÜ 11- SIFIRLAMA TANIMI VE YAPIMI 12- POTANSĠYEL DENGELENMESĠ 13- TOPRAKLAMA DĠRENCĠNĠ ÖLÇME 13.1- TOPRAK VE YALITKANLIK DĠRENCĠ ÖLÇEN ALETLER 13.2- TOPRAKLAMA DĠRENCĠNĠ ÖLÇME 14- ELEKTRĠK SĠSTEMLERĠ ( ġEBEKE ) TANIM VE ġEKĠLLERĠ 14.1- TN SĠSTEMĠ 14.2- TT SĠSTEMĠ 15- YÜKSEK GERĠLĠM TESĠSLERĠNDE TOPRAKLAMA DĠRENÇLERĠ 15.1- YÜKSEK GERĠLĠM TESĠSLERĠNDE ÇEġĠTLĠ TOPRAKLAMA DĠRENÇLERĠ ĠÇĠN TAVSĠYE EDĠLEN DEĞERLER 15.2- TOPRAKLAMA SĠSTEMLERĠNDE KONTROL PERĠYOTLARI

15 15

16 16 16 16 17 17 17 18 18 19 21 21 24 26 28 29 30 30 31 33 34 36

38 38

TOPRAKLAMA
Toprak sonsuz büyüklükte iletken bir kitledir ve bütün elektrik tesislerinin bulunduğu binaları veya açık hava tesislerini sinesinde taşır. Arızasız bir şebeke işletmesinde toprak üzerinden önemsiz derecede küçük akımlar geçer. Eğer elektrik tesislerinde bir motor isteyerek veya bir hata sonucunda toprak bir iletken ile bağlantı haline gelirse tesisin bu noktası ile toprak aynı potansiyeli alırlar. Topraktan geçen akımın bir kısmı arıza yerinde bulunan bir kimsenin üzerinden geçerse kişinin hayatı tehlikeye girebilir. Topraktan geçen kaçak akımlar ayrıca yangına da sebep olabilirler. Toprağın kendi direnci 0.05 ohm/km gibi gayet küçük bir değerdir. Fakat toprak üzerinden geçen akımın değerini toprak ile temas haline gelen noktalardaki geçiş veya yayılma dirençleri belirler. 1- TOPRAKLAMA NEDĠR ? Gerilim altında olmaması gereken bütün tesisat kısımlarının, uygun iletkenlerle toprak kitlesi içerisine yerleştirilmiş bir iletken cisme (elektrot, galveniz veya bakır sac) bağlanmasıdır. Topraklama sayesinde cihaz üzerindeki kaçak akımlar ve statik elektrik toprağa akacaktır. Böylece canlıların can güvenliğini sağlanacak ve cihazların zarar görmesi büyük anlamda önlenecektir. 2- TOPRAKLAMA ÇEġĠTLERĠ

Şekil 2 : Topraklama Çeşitleri. Topraklamalar fonksiyonlarına göre genel olarak üçe ayrılırlar. 2.1- Koruma topraklaması. 2.2- İşletme topraklaması. 2.3- Fonksiyonel topraklama.

1

2.1- KORUMA TOPRAKLAMASI :

İnsanları tehlikeli dokunma gerilimlerine karşı korumak için işletme araçlarının aktif olmayan kısımlarının topraklanmasıdır. Koruma topraklaması, alçak gerilim tesislerinde temas gerilimine karşı korunma yöntemlerinden biridir. Yüksek gerilim tesislerinde ise temas gerilimine karşı korumada kullanılacak tek yöntemdir. İşletme araçlarının aktif olmayan bölümleri, uygun şekilde toprak içine tesis edilmiş olan bir topraklama düzenine iletken bir şekilde bağlanarak koruma topraklaması elde edilir. Burada uygulanan yöntem ile hata halinde, insan vücudu üzerinden geçecek akımı olduğunca küçük tutmak ve bu arada devredeki koruma cihazlarının çalışmasını sağlayarak arızalı kısmın, hızla devre dışı olmasını sağlamaktır. 2.2- ĠġLETME TOPRAKLAMASI İşletme akım devresinin, tesisin normal işletilmesi için topraklanmasıdır. Alçak gerilim şebekelerinde, transformatörlerin sıfır noktalarının, doğru akım tesislerinde bir kutbun veya orta iletkenin topraklanması ile yapılır. Böylece sistemde, toprağa karşı oluşacak gerilimin belirli değerleri aşmamasına çalışılır. Orta ve yüksek gerilim şebekelerinde işletme topraklaması ülkelerin yönetmeliklerine göre değişmektedir. Ülkemizde orta gerilim şebekeleri direnç üzerinden topraklanmaktadır. Yüksek gerilim şebekelerinin ise direkt olarak topraklanması yoluna gidilmektedir. 2.3- FONKSĠYONEL TOPRAKLAMA Bir iletişim tesisinin veya bir işletme elemanının istenen fonksiyonu yerine getirmesi için yapılan topraklamadır. Yıldırımın etkilerine karşı koruma, raylı sistem topraklaması, zayıf akım cihazlarının topraklanması fonksiyon topraklamasına birer örnektir. Ayrıca statik elektriğe karşı topraklamada yapılmaktadır: Statik Elektrik; elektronların atomlar arasında hareket etmesiyle ortaya çıkan enerji olarak düşünülebilir. Statik elektriğe en büyük örnek olarak yıldırım verilebilir. Kısacası statik elektrik; katının katıya, sıvının katıya veya iki sıvının birbirine sürtünmesi sonucu oluşan, genel olarak bir işe yaramayan ve zaman zaman arklar şeklinde boşalan elektrik enerjisidir. Bu boşalma genel olarak kontrol altına alınamaz ve statik elektrikten faydalanılamaz. Ancak; bu kontrolsüz güç çok önemli bir yangın çıkış sebebidir. Endüstriyel ve ticari işlemlerde, yangın riskinden dolayı statik elektriğin büyük bir önemi vardır. Endüstriyel ve ticari işlemlerde statik elektrik; transport işlerinde, konveyör bantlarında, kaplama işlemlerinde, örtme ve doldurma işlemlerinde, basım ve matbaa işlemlerinde, karıştırma işlemlerinde ve sprey uygulamaları gibi birçok yerde görülmektedir.

2
Örnek olarak: Statik elektrik binalardaki haberleşme, güç hatları ve elektrik sistemlerine büyük ölçüde zarar verir. Makinelerde bulunan sensörler, ölçme kafaları, yazıcı kafaları gibi elektronik malzemeler elektrostatik yüklenmeden etkilenebilir.

Ameliyathanede kullanılan bir çok uçucu gaz karışımı, patlayıcı olduğundan burada yapılan hareketler statik elektriğin birikmesine ve sonunda ani elektrik boşalmalarına sebep olmamalıdır. 3- TOPRAKLAYICILARIN VE TOPRAKLAYICI GEREÇLERĠNĠN BOYUTLANDIRILMASI Topraklayıcılar ve topraklayıcı gereçlerinin boyutları, mekanik dayanım ve korozyon bakımından değerlendirildiği gibi ilgili yönetmeliklerde belirtilmiş olan dokunma ve adım gerilimleri dikkate alınarak, mevcut “ Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği” nde belirtilen hesap yöntemleri çerçevesinde boyutlandırılır. 4- TOPRAKLAMA ELEMANLARI VE ÖZELLĠKLERĠ Topraklama tesislerinin yapımında topraklayıcılar (topraklama elektrotu, bakır veya galveniz levha), topraklama iletkenleri ve bağlantı parçaları kullanılır. 4.1- ELEKTROT Topraklayıcı (topraklama elektrodu): Toprağa gömülü ve toprakla iletken bir bağlantısı olan veya beton içine gömülü, geniş yüzeyli bağlantısı olan iletken parçalarıdır. Topraklayıcı olarak aşağıdaki malzemeler kullanılabilir:  Çubuk topraklayıcı veya boru topraklayıcı  Şerit veya örgülü iletken topraklayıcı  Levha topraklayıcı  Yüzeysel topraklayıcı: Genel olarak 0,5-1 m arasında bir derinliğe yerleştirilen topraklayıcıdır. Galvanizli şerit veya yuvarlak ya da örgülü iletkenden yapılabilir . Derin topraklayıcı: Genellikle düşey olarak 1 m‟den daha derine yerleştirilen topraklayıcıdır. Galvanizli boru, yuvarlak çubuk veya benzeri profil malzemelerden yapılabilir. 4.2- ġERĠT TOPRAKLAYICI Şerit, yuvarlak iletken ya da örgülü iletkenden yapılan ve genellikle derine gömülmeyen topraklayıcılardır. Bunlar, uzunlamasına döşenebileceği gibi yıldız, halka, gözlü topraklayıcı ya da bunların bazılarının bir arada kullanıldığı biçimde de düzenlenebilir. Zemin koşulları elverişli ise, şerit topraklayıcılar genel olarak 0,5 ila 1 m derinliğe gömülmelidir. Bu arada yayılma direncinin üst zemin tabakasının nemine bağlılığı ve donma olasılığı göz önünde bulundurulmalıdır. Şerit topraklayıcıların uzunluğu istenen yayılma direncine göre bulunur.

3

Şekil 4.2 : Şerit Topraklayıcı. 4.3- ÇUBUK ( DERĠN ) TOPRAKLAYICI Boru ya da profil çelikten yapılan ve toprağa çakılarak kullanılan topraklayıcılardır. Çubuk topraklayıcılar yere olabildiğince dik olarak çakılmalıdır. İstenen küçük yayılma direncinin sağlanabilmesi için birden çok çubuk topraklayıcının kullanılması gerekiyorsa, bunlar arasındaki açıklık, en az bir topraklayıcı boyunun iki katı olmalıdır. Toprağın üst tabakasının kuruması ve donması gibi nedenlerle paralel bağlı çubuk topraklayıcılar bütün uzunlukları boyunca etkili olmadıklarından, bunlar arasındaki uzaklık bir topraklayıcının etkili boyunun en az iki katı olmalıdır.

Şekil 4.3.a : Bakır Ve Galveniz Çubuklar.

4.4- LEVHA TOPRAKLAYICI Dolu ya da delikli levhalardan yapılan topraklayıcılardır. Bunlar genel olarak diğer topraklayıcılara göre daha derine gömülür. Levha topraklayıcılar zemine dikey olarak gömülmelidir. Bunların boyutları gerekli yayılma direncine göre seçilir. Topraklama tesislerinde genel olarak l m X 0.5 m ile 0,7 x 0,7m‟lik bakır levhalar kullanılır.

4

Levhanın üst kenarı toprak yüzeyinden en az 1 m aşağıda olmalıdır. Küçük bir yayılma direnci elde etmek için birden çok levha topraklayıcı kullanılması gerektiğinde bunlar arasındaki açıklık en az 3m olmalıdır. Aynı yayılma direncini sağlamak için şerit ve çubuk topraklayıcılar yerine levha topraklayıcı kullanıldığında bunlara oranla daha fazla gereç kullanılması gerekir.

Şekil 4.4.a : Yıldız- Halka- Gözlü Topraklama.

ġekil 4.4.b : Bakır Levha. Topraklamanın tesis edileceği yerde toprağın elverişsiz yapısı nedeniyle topraklama direnci yetersiz görülürse bu takdirde kaz ayağının ve yıldız topraklamanın uçları birer çubuk elektrotla takviye edilmelidir. Bu şekilde kaz ayağı, yıldız topraklama + çubuk elektrot birleşimi kesin bir mükemmellik sağlar. Kaz ayağı biçiminde topraklama : Kaz ayağı biçiminde topraklama normal olarak topraklama iletkeni boyu 25 m‟lik ve 30x2 veya 30x3 mm‟lik bakır şeritler biri ile yapılır. 
  

5

Topraklama şeridi üç dal halinde toprağın 80 cm derinliğinde yelpaze biçiminde kazılmış kanalların içine yerleştirilmelidir. Bu kaz ayağının en uzun kolu 8-12 m arasında ve bir ucundan kontrol klemensi ile irtibatlandırılmalıdır. Diğer iki kolun boyu 6-9 m olmalı, uzun kola özel kaz ayağı klemensi ile bağlanmalıdır.


 Toprağın durumu yukarıdaki şekilde kaz ayağını gerçekleştirmeyi imkansız kılıyorsa; o zaman topraklama şeridinin 25 m‟lik uzunluğu muhafaza edilerek kaz ayağı değişik boylarda 3 veya 2 kol halinde tesis edilir. Kaz ayağı kolları arasında 4° lik açı olmalıdır.  Topraklamanın tesis edileceği kadar yeterli alan olmaması halinde yıldız şeklinde bir kenarı 2 m'den az olmayan açıları 60° bir eşkenar üçgen topraklama yapılır. Topraklama elektrotları toprak ile sürekli temasta bulunduğu için korozyona ( kimyasal ve biyolojik etkiler, oksitlenme, elektrolit, korozyon oluşumu ve elektroliz vb. ) karşı dayanıklı malzemeden olmalıdır. Bunlar hem montaj esnasında çıkabilecek mekanik zorlanmalara karşı dayanıklı olmalı hem de normal işletmede oluşan mekanik etkilere dayanmalıdır. Beton temeline gömülen çelik ve çelik kazıklar veya diğer topraklayıcılar topraklama tesisinin bir kısmı olarak kullanılabilirler. 4.5- BAĞLANTI ELEMANLARI : Klemens, pabuç ve diğer yardımcı bağlantı elemanlarından oluşmaktadır. Bakır ve galvanizden yapılmaktadırlar.

Şekil 4.5.a : Topraklama Bağlantı Elemanları.

6

Galvaniz Topraklama Şeridi

Galvaniz Topraklama Levhası

Galvaniz Topraklama Kazık

Lama İnşaat Demiri Yatay Bağlantı Elemanı

7

Lama İnşaat Demiri Dikey Bağlantı Elemanı

Topraklama Klemensleri :

Bağlantı Klemensleri

Bağlantı Klemensleri

Bağlantı Klemensleri

8

5- DĠREK TĠPĠ TRAFOLARDA TOPRAKLAMALAR Direk tipi trafo postalarında iki çeşit topraklama yapılır.

5.1- KORUMA VE PARAFUDR TOPRAKLAMASI OG kablo başlıkları, ayırıcı gövdesi, ayırıcı kumanda mekanizması, trafo gövdesi, AG pano gövdesi, trafo direği ve gerilim altında olmaması gereken iletken bölümler ( metal aksam ) ile parafudrlar aynı topraklayıcıya bağlanırlar. Topraklayıcı iletkenleri 100 mm2 kesitli galvenizli çelik şerit veya 95 mm2 galvenizli örgülü çelik iletken ile yapılır. Topraklayıcı olarak 2 mt boyunda NPL 65-65-7 galvenizli profil veya 0.5 mt x 1 mt boyunda 3 mm kalınlığında galvenizli çelik levha kullanılır. Parafudrlar ile topraklayıcı en kısa yoldan 95 mm2 galvenizli örgülü çelik iletken ile irtibatlandırılır. Parafudrun topraklama iletkenine bağlantısı ise bükülgen iletkenle yapılır. 5.2- ĠġLETME TOPRAKLAMASI AG dağıtım panosundaki nötr barasından ayrı bir topraklama iletkeni ile ayrı bir topraklayıcıya irtibatlanarak yapılır. Topraklayıcı 0.5 mt x 1 mt boyunda 3 mm kalınlığında galveniz çelik levha veya 2 mt boyunda NPL 65-65-7 galveniz profilden olur ve nötr barasına AG tesisindeki faz-toprak kısa devresinde oluşacak olan toprak arıza akımın taşıyabilecek kesitte 1 kv NYY kablo ile irtibatlandırılır. Ancak bu kesit 50 mm2 den küçük olmamalıdır. Koruma topraklayıcısıyla işletme topraklayıcı arasındaki mesafe en az 20 mt olmalıdır. 6- TEMEL TOPRAKLAMA PROJE ÇĠZĠMĠ 6.1- TOPRAKLAMA PROJE ÖLÇEK VE SEMBOLERĠ : Proje ölçekleri, mimari planlara uygun olarak aşağıdaki ölçeklerde çizilmelidir.  Vaziyet Plan : 1/1000  Kat Planları : 1/50 veya çok büyük paftalarda 1/100  Ayrıntılar : 1/20 Proje çizimlerinde kullanılacak semboller tablo 6.1 de verilmiştir.

Tablo 6.1: Topraklama sembolleri.

9

6.2- ÇĠZĠLMĠġ TOPRAKLAMA PROJELERĠNĠN ĠNCELENMESĠ : Aşağıda örnek bir proje verilmiştir. Bu örnek proje, 1/200 ölçeğine küçültülmüştür. Proje çizimleri 1/50 ölçeğinde yapılmalıdır.

Şekil 6.2 : Örnek topraklama projesi.

Şekil 6.2‟deki örnek projede görüldüğü gibi topraklama levhası olarak 20 mm çapında 3,5 metre uzunluğunda bakır çubuk kullanılmıştır. Topraklama iletkeni olarak 95 mm2 kesitinde çıplak örgülü bakır iletken kullanılmıştır. Topraklama iletkeninin çapı, uzunluğu ve levhaların sayısı, hesaplamalar ile uygunluğu kontrol edilir.

10

7- TOPRAKLAYICILARIN TESĠSĠ VE TEMEL TOPRAKLAYICILARI 7.1- TOPRAKLAYICILARIN TESĠSĠ 7.1.1- KONUMA GÖRE TOPRAKLAYICILAR : 7.1.1.a) Yüzeysel Topraklayıcılar : Yüzeysel topraklayıcılar genellikle kanal diplerine veya temel kazılarına döşenirler. Topraklayıcıların ; - Dolgu toprakla sıkıştırılması, - Kayaların veya çakılların doğrudan gömülmüş elektrotlarla temasının önlenmesi, - Mevcut toprağın uygun olmaması durumunda uygun dolgu toprakla değiştirilmesi tavsiye edilir. 7.1.1.b) Derin Topraklayıcılar : Genellikle düşey olarak 1 m‟den daha derine yerleştirilen topraklayıcılardır. Galvanizli boru, yuvarlak çubuk veya benzeri profil malzemelerden yapılabilir. 7.1.2-BĠÇĠM VE PROFĠLE GÖRE TOPRAKLAYICILAR : 7.1.2.a ) ġerit Topraklayıcı: Şerit şeklindeki iletken malzeme ile yapılan topraklayıcıdır. 7.1.2.b ) Boru ve Profil Topraklayıcı: Boru ve profil şeklindeki iletken malzeme ile yapılan topraklayıcıdır. 7.1.2.c ) Örgülü Ġletken Topraklayıcı: Örgülü iletken malzeme ile yapılan topraklayıcıdır. Örgülü iletkeni oluşturan teller ince olmamalıdır. 7.1.2.d ) Doğal Topraklayıcı: Temel amacı topraklama olmayan, fakat (topraklayıcı olarak etkili olan, toprakla veya suyla doğrudan doğruya veya beton üzerinden temasta bulunan yapıların çelik bölümleri, boru tesisatları, temel kazıkları gibi metal parçalardır. 7.1.2.e )Topraklayıcı Etkili Olan Kablo: Melal kılıfı, siperi (ekran) ve zırhlarının iletkenliği toprağa göre şerit topraklayıcı niteliğinde olan kablodur. 7.1.2.f ) Çıplak Topraklayıcı Bağlantı Ġletkeni: Bir topraklayıcıya bağlanan çıplak topraklama iletkeninin toprak içinde kalan bölümü, topraklayıcının bir parçası sayılır. 7.1.2.g ) Temel Topraklayıcı ( Temel Ġçine YerleĢtirilmiĢ Topraklayıcı ): Beton içine gömülü, toprakla (beton üzerinden) geniş yüzeyli olarak temasta bulunan iletkendir.

7.2- TEMEL TOPRAKLAYICILAR 7.2.1- GENEL 7.2.1.a- Temel Topraklamasının ĠĢlevi : Temel topraklaması, potansiyel dengelemesinin etkisini arttırır. Bunun dışında temel topraklaması kuvvetli akım tesislerinde ve yıldırıma karşı koruma tesislerinde topraklayıcı olarak uygundur.

11

Bu topraklama, yapı bağlantı kutusunun arkasındaki elektrik tesisinin veya buna eş değer bir tesisin ana bölümüdür. 7.2.1.b- Temel Topraklamasının YapılıĢı :  Temel topraklayıcı, kapalı bir ring şeklinde yapılmalıdır ve binanın dış duvarların temellerine veya temel platformu içine yerleştirilmelidir (Şekil 7.2.1.b.1 ve Şekil 7.2.1.b.2‟e bakınız).

ġekil 7.2.1.b.1 : Tek Bir Ev Durumunda Temel Topraklayıcının YerleĢtirilmesine Örnek .

ġekil 7.2.1.b.2: BitiĢik Nizam Evlerde Temel Topraklayıcının YerleĢtirilmesine Örnek. Çevresi büyük olan binalarda temel topraklayıcı tarafından çevrelenen alan, enine bağlantılarla 20 m x 20 m‟ lik gözlere bölünmelidir.

12

ġekil 7.2.1.b.3: Büyükçe Bir ĠĢ Merkezinde Temel Topraklayıcının YerleĢtirilmesine Örnek.

ġekil 7.2.1.b.4 : 20x20 m Ağ Elde Etmek Ġçin Topraklama Planın Çizilmesine Örnek .

 Temel topraklayıcı, her tarafı betonla kaplanacak şekilde düzenlenmelidir. Çelik şerit topraklayıcı kullanıldığında, bu şerit dik olarak yerleştirilmelidir.  Temel topraklayıcı, dilatasyon derzlerinin olduğu yerlerde kesilmelidir. Son noktalar temelin dışına çıkarılmalı ve yeterince esnek bağlantı yapılmalıdır. Bağlantı yerleri her zaman kontrol edilebilir olmalıdır .

13

ġekil 7.2.1.b.5 : Yapı BoĢluklarında Topraklayıcı Bağlantısına Örnek.

7.2.2- MALZEME Temel topraklaması için en küçük kesiti 30 mm x 3,5 mm olan çelik şerit veya en küçük çapı 10 mm olan yuvarlak çelik kullanılmalıdır. Çelik, çinko kaplı olabilir veya olmayabilir. Bağlantı filizleri çinko kaplı çelikten yapılmış olmalıdır. Bağlantı kısımları korozyona dayanıklı çelikten olmalıdır.

ġekil 7.2.2 : Çelik Donatı Üzerinde Mesafe Tutucunun YerleĢtirilmesine Örnek.

14

7.2.3- TEMEL TOPRAKLAYICININ KISIMLARININ BAĞLANTISI
Temel topraklayıcının kısımlarını birbirleriyle bağlamak için çapraz bağlayıcılar ve uygun kamalı bağlantılar kullanılmalıdır veya bağlantılar serisi standartlara uygun şekilde kaynakla yapılmalıdır.

RESĠM 8.2.3 : Ekin Kaynakla Yapılması Ve Örnek Ekler.

8- TOPRAKLAMA DĠRENCĠ ÇEġĠTLERĠ 8.1-TOPRAK ÖZ DĠRENCĠ Toprak özdirenci ρE değişik yerlerdeki toprak cinsine, tane yapısına, yoğunluğuna ve neme bağlı olarak değişir. (Çizelge 8.1‟e bakınız). Tasarımda yerinde ölçme yapılmalıdır. Birkaç metre derinliğe kadar topraktaki nem oranının değişimi, toprak öz direncinde geçici değişimlere neden olur. Göz önüne alınması gereken diğer bir durum, değişik derinliklerdeki farklı toprak öz dirençli toprak tabakalarının varlığı nedeniyle toprak öz direncindeki değişimdir.

15

Çizelge 8.1 : Alternatif akım frekanslarında toprak özdirenci ( sık ölçülen değerler ) ; Toprak cinsi Bataklık Çamur, kil, humus Kum Çakıl Havanın etkisiyle dağılmış taş Çoğunlukla Kumtaşı Granit Morenin (Buzultaş) Toprak özdirenci ρE (Ω.m) 5-40 20-200 200-2500 2000-3000 <l000 2000-3000 >50000 >30000

8.2- TOPRAKLAYICININ VEYA TOPRAKLAMA TESĠSĠNĠN YAYILMA DĠRENCĠ Bir topraklayıcı ya da topraklama tesisi ile referans toprağı arasındaki toprağın direncidir. Yayılma direnci, yaklaşık olarak omik direnç kabul edilebilir.

Tablo 8.2 : Özgül Direnci 100 Ω.m Olan Toprak Ġçin Yayılma Direnci . 8.3- TOPRAKLAMA DĠRENCĠ Topraklayıcının yayılma direnci ile topraklama iletkeninin direncinin toplamıdır. 8.4- TOPLAM TOPRAKLAMA DĠRENCĠ Bir yerde ölçülebilen ve ölçüye giren bütün topraklamaların toplam direncidir. 8.5- TOPRAKLAMA EMPEDANSI (ZE) Bir topraklama tesisi ile referans toprağı arasındaki (işletme frekansında) alternatif akım direncidir. Bu empedansın mutlak değeri, topraklayıcıların yayılma dirençleri ile toprak iletkenleri topraklayıcı etkisi olan kablolar gibi zincir etkili iletken empedanslarının paralel bağlanması ile elde edilir.

16

8.6- DARBE TOPRAKLAMA DĠRENCĠ Bir topraklama tesisinin herhangi bir noktası ile referans toprağı arasında, yıldırım akımlarının geçmesi sırasında etkili olan dirençtir. 9- BĠNA ĠÇĠ TOPRAKLAMA 9.1- TOPRAKLAMA ĠLETKENĠ ÇEKME 9.1.a- Topraklama Ġletkeni Özellikleri :  Topraklama iletkenlerinin en küçük kesitleri mekanik dayanım bakımından; olan sabit tesislerde 1.5 mm² Cu (Bakır), 2.5 mm² Al (Alüminyum) yalıtılmış iletken olmalıdır. olan sabit tesislerde 4 mm² Cu ya da kalınlığı en az 2,5 mm olan 50 mm² lik çelik şerit olmalıdır.  Mekanik zorlamalara karşı korunmamış tesislerde alüminyum toprak iletkenleri kullanılamaz.  Döşemelerde, duvar geçişlerinde ve mekanik zorlamaların çok olduğu yerlerde topraklama iletkenleri kesinlikle korunmuş olmalıdır.  Çıplak topraklama iletkenleri özel bir işaretle belirtilmiş olmalıdır.  Topraklayıcıların yayılma direncini denetlemek için topraklama iletkeninin uygun bir yerine ayırma düzeni yapılmalıdır. Bu düzen olabildiğince bölünmesi gereken yerlere konulmalıdır.  Topraklayıcının topraklama iletkenine bağlantısı, kaynak bağlantısı ya da rondelalı cıvatalar gibi mekanik bakımdan sağlam ve elektriksel bakımdan iyi iletken biçiminde yapılmalıdır.  Toprak içindeki bağlantı noktaları korozyona karşı korunmalıdır.  Toprak üstündeki topraklama iletkenleri görülebilecek biçimde ya da örtülü olarak döşendiklerinde, kolaylıkla ulaşılabilecek biçimde çekilmeli ve bulundukları yerde beklenebilen mekanik ve kimyasal etkilere karşı korunmuş olmalıdır.  Topraklama iletkenleri üzerinde anahtar kullanılmasına ve alet kullanılmadan kolaylıkla çözülebilen bağlantılar yapılmasına izin verilmez.  Topraklama iletkenleri ile topraklama baralarının ve bu iletkenlerden ayrılan kolların aralarındaki bağlantıları sürekli olarak güvenilecek ve elektriksel bakımdan iyi bir iletim sağlanacak şekilde yapılmalıdır.

9.1.b- Ġletkeni Çekmede Dikkat Edilecek Hususlar :   Topraklama iletkenlerinin tesis edilmesi: Genel olarak topraklama iletkenleri, mümkün olduğunca kısa yoldan bağlanmalıdır.  Topraklama iletkenlerinin mekanik tahribata karşı korunması gerekmektedir.  Topraklama iletkenleri toprak üzerine yerleştirilebilir. Böyle bir durumda bunlara her an ulaşılabilir. Eğer bir mekanik tahribat riski söz konusu olacaksa, topraklama iletkeni uygun şekilde korunmalıdır.  Topraklama iletkenleri beton içerisine de gömülebilir. Bağlantı uçları her iki uçta da kolaylıkla erişilebilir olmalıdır. Çıplak topraklama iletkenlerinin, toprağa veya betona girdiği yerlerde aşınmayı önlemek amacıyla özel itina gösterilmelidir.

17

 Topraklama iletkenleri eklenirken ekler, hata akımı geçme durumlarında kabul edilemez ısı yükselmesini önlemek için iyi bir elektriksel sürekliliğe sahip olmalıdır. Ekler gevşek olmamalıdır ve korozyona karşı korunmalıdır. Değişik metaller bağlanmak zorunda kalındığında, galvanik piller ve sonucunda galvanik aşınma oluşumu nedeniyle ekler, etraflarındaki elektrolitlerle temasa karşı dayanıklı düzenlerle korunmalıdır. 9.2- TOPRAKLAMA ĠLETKENĠ BAĞLANTILARI Topraklama iletkenini, topraklayıcıya, ana topraklama bağlantı ucuna ve herhangi bir metalik kısma bağlamak için uygun bağlantı parçaları kullanılmalıdır. Cıvata bağlantısı yalnız bir cıvata ile yapılırsa, en azından M10 cıvata kullanılmalıdır. Örgülü iletkenlerde (ezmeli, sıkıştırmalı ya da vidalı bağlantılar gibi…) kovanlı bağlantılar da kullanılabilir. Örgülü bakır iletkenlerin kurşun kılıfları bağlantı noktalarında soyulmalıdır; bağlantı noktaları korozyona karşı korunmalıdır. Deney amacıyla, ayırma yerleri ihtiyacı karşılanabilmelidir. Özel aletler kullanılmadan eklerin sökülmesi mümkün olmamalıdır.

9.3- TOPRAK ELEKTROTU MONTAJI 9.3.a- Toprak Elektrotu Özelliği : Mahalli şartlar başka bir gerecin kullanılmasını gerektirmiyorsa, topraklayıcı olarak en iyisi sıcak galvanizli çelik, bakır kaplamalı çelik ya da bakır kullanılmalıdır. Topraklama elektrotuna irtibat iletkeni çeşitli kalınlıkta yuvarlak, örgülü veya yassı lama şeklinde bakır veya galvanizli iletkenden yapılmaktadır. Topraklama iletkenlerinin en küçük kesitleri, elektrik tesislerinde topraklamalar yönetmeliğine göre;  Bakır: 16 mm²  Alüminyum 35 mm²  Çelik 50 mm² olmalıdır .

9.3.b- Toprak Elektrotunu Gömmede Dikkat Edilecek Hususlar : Topraklayıcının çevresindeki toprağa iyi temas etmesi gerekir. Daha az toprak kullanılacağından topraklayıcıların tesisinde iyi iletken toprak tabakaları kullanılmalıdır. Toprak tabakalarının kuru olması durumunda, topraklayıcının çevresindeki toprak yapışkan değilse ıslatılıp çamur haline getirilmeli; yapışkan ise topraklayıcı gömüldükten sonra dövülerek sıkıştırılmalıdır. Topraklayıcının yanındaki taş ve iri çakıllar yayılma direncini artıracağından bunlar ayıklanmalıdır. Şerit ve çubuk topraklayıcıların yayılma direnci daha çok kendi uzaklıklarına, daha az olarak ta kesitlerine bağlıdır.

18

ġekil 9.3.a : Topraklayıcı (Bakır topraklama çubuğu) Ġletkene Ġrtibatlandırılması.

9.4- TABLO TOPRAKLAMASI Binaların topraklanması kadar enerji tablolarının da topraklanması önemlidir. Panoların topraklanması ile bina topraklaması genel olarak benzeşmektedir. Panoların topraklanmasında şu hususlar dikkate alınır :  Tablonun arka tarafında bulunan ve akım geçirmemesi gereken bütün demir aksamı ile tablonun demir iskeleti topraklanacaktır. Toprağa karşı 250 Volt‟tan fazla bir gerilimin meydana gelmesini mümkün kılan sistemlerde, iskelet ve çerçevesinin bütün demir kısmının kendi aralarında ve toprak barası ile kusursuz olarak bağlantısını ve bu bağlantının devamını temin için özel tertibat alınacaktır. Toprak barası kesiti en az topraklama levhası bağlantı hattı kesiti kadar olmalıdır. Bu hususun temini için montaj bittikten sonra nokta kaynağı veya köprüleme ile uygun yerlerde bağlantı oluşturmak yeterlidir.  Vida bağlantılarının, özel surette temizlenmiş ve iyice yağlanmış temas yüzeylerine sahip olması şarttır. Vidalar galvanizli veya paslanmaz madenden olacaktır.  Tablo içindeki topraklama tertibatı bakır bara ile yapılacak ve toprak iletkeni ile bağlanacaktır.  Tali tablolar üzerinde topraklama barası bulunacaktır. Topraklama bağlantısı bulunduğu yerdeki tesisata uygun olarak muhakkak yapılacaktır.

19

Resim 9.4.a : Pano Topraklaması .

20

Resim 9.4.b : Su Borusundan Sakıncalı Olarak YapılmıĢ Topraklama.

10- TOPRAKLAMA PROJE HESAPLARI 10.1- HESAPLAMALARDA KULLANILAN DEĞERLER 10.1.1- . Toprak Özgül Direnci: Yere akan akım büyük dirençler ile karşılaşır. Topraklayıcıların dirençlerini hesaplamak veya ölçmek için Şekil 11.1.1′de görüldüğü gibi toprağın özgül direncinin bilinmesi gerekmektedir. Toprak çok karışık bir iletken ve yapıya sahip olduğu için her toprağın cinsinin önceden bilinmesi önemlidir. Kenarı 1 m olan bir küpün özgül direnci:

ġekil 10.1.1 :

21

Özgül toprak direnci toprağın sıcaklık ve nemine bağımlı olarak aylar arasında farklı değerler gösterir. Geçiş direncinin hesabı veya ölçümünde ortalama olarak ± %30 dalgalanmalara dikkat edilmelidir. Bataklığın sıcaklığa göre özgül toprak direnci Tablo 11.1.1‟de verilmiştir.

Tablo 11.1.1: Bataklığın sıcaklığa göre özgül toprak direnci Sıcaklık (°C) 20 10 O su O buz -5 -10 Özgül toprak direnci (?m) 75 99 138 300 790 3300

10.1.2- ġerit Uzunluğu (L) : Şerit, yuvarlak iletken ya da örgülü iletkenden yapılan ve fazla derine gömülmeyen topraklayıcılardır. Yıldız, halka (ring), gözlü topraklayıcı veya bunların bazılarının bir arada kullanıldığı biçimde düzenlenebilir. Zemin şartları uygunsa şerit topraklatıcılar 0,5-1 metre derinliğe gömülmelidir. Hesaplamada esas olan gerekli yayılma direncinin bilinmesidir. Gereken şerit uzunluğunu bulmak için yayılma direnci hesaplanarak çizelgeden tayin edilebilir. 10.1.3- Elektrot Gömülme Derinliği (H) : Topraklama işleminde kullanılan elektrotların toprağa gömülme derinlikleri toprağın yapısı, iklim, toprağın donma derinliği gibi faktörlere bağlıdır. Dikey ve derin topraklayıcılar toprak içerisine çakılırlar. Toprak yüzey kısmı iklim değişimi ve nemlilik oranlarında değişiklik gösterdiğinden toprak özgül direnci de değişim gösterir. Bunu asgariye indirgemek için ilgili yönetmelik gereği en az 1 metre derine gömülmelidir.

10.1.4- Çubuk Boyu (l) : Çubuk topraklayıcı boru ya da profil çelikten yapılan ve toprağa çakılarak kullanılan topraklayıcılardır.

22

Çubuk (derin) topraklayıcılar toprağa olabildiğince dik çakılmalıdır. İstenilen değerde yayılma direncinin sağlanabilmesi için birden çok çubuk kullanılacaksa; toprağın üst tabakasının kuruması ve donması gibi nedenlerle paralel bağlı çubuk topraklayıcılar bütün uzunlukları boyunca etkili olamadıklarından, bunlar arasındaki uzaklık bir topraklayıcının etkili boyunun en az iki katı olmalıdır. Hesaplamalarda çubuk boyları toplanır.

10.1.5- Temelin Eni (a) Temel en ölçüsü mimari plan üzerinden ölçeğe uygun olarak alınır. Burada dikkat edilmesi gereken ölçeğe göre uzunluğun doğru hesaplanmasıdır.

10.1.5- Temelin Boyu (b) : Çizili olan mimari plan üzerinden alınacak değerdir. Bu değerler; yapılacak olan topraklama şekline bağlı olarak kullanılacak olan topraklama iletkeni uzunluğunu da hesaba gerek kalmadan bulmamızı sağlar.

10.1.6- Temelin Enine Paralel Ġletken Sayısı : Yapılan hesaplar sonucunda temeli topraklanacak binanın bulunan topraklama direnç değeri müsaade edilen değerden büyük çıkarsa; bu kez direnç değerini düşürmek için temel şerit topraklama ile topraklanmış ise buna paralel bir ya da daha fazla şerit çekilir. Bu sayı topraklama direnci normal sınırlar içine düşünceye kadar artırılır. Bu sayede temel enine kullanılacak paralel kol sayısı bulunur. 10.1.7- Temel Boyuna Paralel Kol Sayısı : Enine paralel kol sayısı bulunur iken, boyuna paralel kol sayısı da aynı şekilde bulunmuş olur. Bu sayede topraklamada kullanılan iletkenin (şerit, yıldız, ağ olarak) toplam uzunluğunu da bulmuş oluruz. Bunları yaparken kullanılacak olan topraklama sistemi de önemlidir (şerit, yıldız, gözlü, vs.). Diğer bir hususta 20×20 m daha büyük olmayan gözlerden bir ağ oluşturulmasıdır.

23

10.2- HESAPLANACAK DEĞERLER :

Hesaplanacak olan değerleri bir örnek proje üzerinde inceleyelim. Örnek 1: Şekildeki atölyenin temel topraklaması hesabını yapınız.

10.2.1- Toplam Temel Eni Ġletken Boyu : Temelin enine paralel iletken sayısı ile temel eni çarpılarak bulunur. Örneğimizde temel boyu 20 metreden büyük olduğundan 20 metrelik göz oluşturmak için 3 kol yapılırsa, temel eni 15 metre, 15×3=45 metre olarak bulunur.

10.2.2- Toplam Temel Boyu Ġletken Boyu : Temelin boyuna paralel iletken sayısı ile temel boyu çarpılarak bulunur. Örneğimizde temel boyu 30 metre, en az iki kol bulunması gerektiğinden 30×2=60 metre olarak bulunur.

10.2.3- Toplam Temel Topraklama Ġletkeni : Temelin enine ve boyuna iletken boyları toplanarak bulunur. L= 45 + 60 = 105 metre 10.2.4- ġerit Çapı ( EĢdeğer Çap = D ) : Topraklama ağının kapladığı alanın eşdeğer daire çapı bulunur. Topraklama hesaplarında kullanılan temel formül olan ;

D = √( 4ab/π )

ifadesi ile bulunur.

24

Örnekteki eşdeğer çapı hesaplarsak :

D = √( 4ab/π ) = √( 4x15x30/π ) = 23,94 metre
olarak hesaplanır.

10.2.5- Yatay Topraklama EĢdeğer Direnci ( Ry ) : Gözlü topraklayıcıda ;

Ry = ( ρE/2D ) + ( ρE / L )
Örnekteki hesaplamayı yaparsak :

formülü ile bulunur.

Ry = ( ρE/2D ) + ( ρE / L ) = ( 200/ ( 2x23,94 )) + 200/105 = 6,08 Ω
olarak hesaplanır. Bu değer 4 Ω un üzerinde olduğundan farklı bir topraklayıcıya ihtiyaç vardır.

ρE : Toprak özgül direnci

10.2.6- Dikey Topraklama EĢdeğer Direnci ( Rç ) : Topraklamada kullanılan topraklama çubuğunun direnç değeridir. Bu değer topraklama direnci büyük olan tesislerde, değeri kabul edilebilir sınırlar içerisine çekmek için kullanılacak çubuğun çapına, sayısına ve boyuna bağlıdır. Asıl formül Rç = ( RE/ 2πl ) ln (4l / d ) bu formülde d: Çubuğun çapını, l : Çubuğun boyunu ifade eder. Asıl formülde hesaplama zor olduğundan yaklaşık değeri veren ; Rç = ( ρE / nxl ) formülü kullanılır. Burada n: Çubuk sayısıdır. Örneğimizde kullanılacak çubuklar 1.5 m‟ lik galveniz topraklama elektrotudur. Bu çubuklardan 15 adet kullandığımızda dikey topraklama eşdeğer direncini hesaplayalım.

Rç = ( ρE / nxl ) = 200 / ( 15x1,5 ) = 8.88 Ω

olarak hesaplanır.

Direnç değerlerini yönetmeliklere uygun değerlere çekmek için derin topraklayıcının yanı sıra halka, yıldız, şerit, küre, yarım küre, levha ve ağ topraklayıcılarda kullanılmaktadır. 10.2.7- Topraklama Toplam EĢdeğer Direnci (Re) : Topraklama tesisleri yapılırken yapılan hesaplamalarda farklı topraklama metotlarının bir arada kullanılması gerekiyorsa bu durumda; ohm kanunu metotları kullanılarak toplam eşdeğer direnç hesabı yapılır.

25

Kullanılan farklı sistemler paralel bağlı olurlar. Burada kullanılan metotların dirençleri ayrı ayrı hesaplanarak paralel bağlı dirençlerin hesabında kullanılan metotlarla toplam topraklama eşdeğer direnci Re bulunur.

Re = ( Ry x Rç ) / ( Ry + Rç )
Örnekteki topraklama toplam eşdeğer direnci hesaplarsak :

Re = ( Ry x Rç ) / ( Ry + Rç ) = ( 6,08 x 8,88 ) / ( 6,08 + 8,88 ) = 3,6 Ω
bulunur. 10.3- STANDART DĠRENÇ SINIR DEĞERĠ UYGUNLUK KONTROLÜ : Topraklama hesaplamaları sonucunda elde edilen değerlerin uygunluk kontrolünün yapılması gerekmektedir. Bu kontrol yapılırken ;
  

Gözle muayene Denetleme Ölçme

işlemleri yapılarak gereken değerler kontrol edilir. Bu kontrollerde topraklamalar yönetmeliğinin 5. maddesi a bendinde yer alan değerlere uygunluğu gerekir. Eğer uygun değilse koşulları sağlayıncaya kadar işlemler yeniden yapılır. Bu koşullar: Mekanik dayanım ve korozyona karşı dayanıklılığın yerine getirilmesi.
 

  

Isıl bakımından en yüksek hata akımına karşı dayanıklılık. İşletme araçları ve nesnelerin zarar görmesinin önlenmesi. o En yüksek toprak hata akımı esnasında, topraklama tesislerinde ortaya çıkabilecek gerilimlere karşı insanların güvenliğinin sağlanması. o Topraklama tesisleri boyutlandırılırken şu değerler önemlidir Hata akımının değeri Hatanın süresi Toprağın özellikleri

Yapılan kontrollerde bu değerlere uygunluk sağlanıyorsa proje onaylanmıştır.

26

Örnek :

27

11- SIFIRLAMA TANIMI VE YAPIMI İnsanları tehlikeli temas gerilimlerine karşı korumak için tüketicilerin işletme akım devresine ait olmayan ve fakat bir izolasyon hatası sonucunda gerilim altında kalabilen iletken kısımların, örneğin madenî muhafazaların nötr hattı ile iletken olarak bağlanmasına sıfırlama denir. Sıfırlama yapılmış tesislerde, koruma topraklamasında olduğu gibi, işletme araçlarında izolasyon hatası nedeniyle meydana gelen yüksek temas gerilimlerinin sürekli olarak kalması önlenir. Bu sistemde, korunacak işletme aracının gövdesi nötr ile bağlanır. İşletme aracında bir izolasyon hatası meydana gelirse, sıfırlama sayesinde bir hata akımı oluşur. Hata akımı devresini, şebekenin hat direnci (Rh), sıfırlama iletkeni ile nötr hattının direnci (Rho) ve transformatörün hatalı faz sargısının direnci (RT) üzerinden tamamlar. Bu devrede etkili olan gerilim hatalı faza ait 220 Voltluk faz gerilimidir. Devredeki dirençlerin toplamı çok küçük olduğundan, devreden geçen hata akımı, kısa devre akımı seviyelerindedir. Netice olarak, devreyi koruyan sigorta eriyerek veya aşırı akımla çalışan manyetik korumalı otomatik anahtar faaliyete geçerek devrenin enerjisini keser. Dolayısıyla temas gerilimi ortadan kalkar. Sıfırlamanın koruma etkisi, prensip itibariyle koruma topraklamasının, özellikle su borusu şebekesi üzerinden yapılan topraklamanın aynısıdır. Sıfırlama sisteminde akımın dönüş yolu koruma iletkeni ve nötr hattı üzerinden olduğundan bunun toplam direnci daha küçük olur. Nötr hattı daha kolay kontrol edilebildiğinden daha güvenilir bir akım devresi oluşturulmuş olur. Bu nedenle günümüzde alçak gerilim tesislerinde en ekonomik, en etkili, en kolay ve bu sebeplerden dolayı en çok kullanılan koruma sistemi sıfırlamadır. Sıfırlama sisteminde, koruma topraklama sisteminde olduğu gibi hata akımı, hatalı fazın geriliminin hatalı devredeki toplam dirence bölümüne eşittir. Burada da hata akımı sigortayı kesin olarak faaliyete geçirecek büyüklükte olmalıdır.

ġekil 11.1 : Sıfırlamanın YapılıĢı.

28

Sıfır iletkeni bir koruma iletkeni değildir. Çünkü bu iletkenin üzerinden işletme akımı geçebilir. Fakat cihazları sıfır iletkenine bağlayan iletkenler koruma iletkenidir. Arıza olmadığı takdirde bunun üzerinden hiçbir akım geçmez. Eski tesislerde nötr iletkeni, sıfır iletkeni ve koruma iletkeni olarak kullanılmaktadır. Halbuki yeni yapılan modern tesislerde sıfırlama için kofreden itibaren, ayrıca topraklanmış bir koruma hattı çekilmektedir. Alternatif akım tesislerinde, üç fazlı dengesiz yüklerde nötr hattı üzerinden işletme akımı geçebilmektedir. Bu ise sıfırlamanın yapıldığı tesislerde, cihaz gövdesinde istenmeyen gerilimlerin oluşmasına neden olacaktır. Halbuki koruma hattında hiçbir zaman istenmeyen gerilimler olmayacaktır. Aşağıdaki şekilde böyle bir sistemin olduğu modern sıfırlama sistemi gösterilmektedir.

ġekil 11.2 : SıfırlanmıĢ Seyyar Tüketicilerin Bağlanması Ġçin Kullanılan Topraklı FiĢ Ve Prizler.

12- POTANSĠYEL DENGELENMESĠ Potansiyel farklarının ortadan kaldırılmasıdır. Örneğin, koruma iletkenleri ile iletken borular ve iletken yapı bölümleri arasında ya da bu borularla yapı bölümleri arasındaki potansiyel farklarının giderilmesi amacıyla yapılan düzenlemelerdir.

29

ġekil 13 : Potansiyel Dengeleme Uygulaması. 13- TOPRAKLAMA DĠRENCĠNĠ ÖLÇME : 13.1- TOPRAK VE YALITKANLIK DĠRENCĠ ÖLÇEN ALETLER : Büyük yalıtkanlık dirençlerinin ölçülmesinde, pilli ohmmetreler kullanışlı değildir. Çünkü pilin emk‟ si çok küçük, yalıtkan dirençlerinin değeri ise çok büyük olduğundan aletten, yeteri derecede akım geçmez. Bunun için yalıtkanlık dirençlerinin ölçülmesinde üreteç olarak el manyetosu kullanılır. (Günümüzde bu tip megerler yerine manyetosuz dijital megerler de kullanılmaktadır.) Bunlar genel olarak 100, 250, 500, 625, 1000, 1250, 2500 ve 5000 Volt üreten doğru akım üreteçleridir. Yalıtkanlık deneyi, ne kadar yüksek gerilimle yapılırsa, alınacak güvenlik tertibatları da o kadar iyi olur. Yalıtkanlık direncini doğrudan doğruya ölçen ölçü aletlerine MEGER denir. Bunlar esas itibariyle özel tipte imal edilmiş portatif ohm metrelerdir.

30

13.1.1- ÇeĢitleri Ve Yapıları : Yüksek yalıtkanlık dirençlerinin direkt olarak ölçülmesinde çeşitli tip megerler kullanılmakla beraber, burada pratikte çok kullanılan iki tipinden bahsedilecektir.   Mıknatıs göstergeli megerler  Çapraz bobinli megerler Bunların her iki tipinde de bilhassa generatör (manyeto) kısmında ufak tefek değişiklik olmakla beraber, prensipler hep aynı; yalnız ölçü aletleri kısmı farklıdır. Bu generatörlerde manyeto kolunun çevrilmesi ile indüksiyon bobininde meydana gelen gerilimle, ölçü aleti kısmı ve ölçülecek direnç beslenir. Megerlerin manyeto kolları elle çevrildiği gibi, motorla çevrilen tipleri de vardır.

ġekil 14.1.1: Çapraz Bobinli Meger. 13.2- TOPRAKLAMA DĠRENCĠNĠ ÖLÇME : Topraklayıcının yayılma direnci ile topraklama iletkeninin direncinin toplamıdır. 13.2.1- Topraklama Direnç Ölçme Düzeneğini Kurma : Ölçme düzeneği için şekilden faydalanabiliriz. Ölçü aletinin çubukları topraklama elektroduna 10‟ar metre aralık olacak şekilde toprağa çakılır (Bu ölçmede dijital meger kullanılmıştır.).

31

Resim 13.2.1: Dijital Topraklama Direnç Ölçüm Megeri. 13.2.2- Topraklama Direnç Ölçme ĠĢlem Sırası :   Şekil 14.2.2 „de gösterildiği gibi bağlantıyı yapınız.  2/3 elektrot metot düğmesini 3 elektrotlu ölçüm konumuna getiriniz.  Yardımcı topraklama direnci değerlerini yardımcı topraklama direnci aralığı içinde C ve P için kontrol ediniz.  Uygun direnç aralığını kullanarak ölçümü gerçekleştiriniz.  İşletme topraklaması: 2 Ohm( En fazla)  Koruma topraklaması: 4 Ohm  Paratoner: 10 Ohm  OG koruma: 5 Ohm olmalıdır.

32

ġekil 13.2.2 : Üç Elektrotlu Topraklama Ölçüm Düzeneği.

13.2.3- Topraklama Direnç Ölçümünde Dikkat Edilecek Hususlar : Topraklayıcı ile ölçü aleti uçları arasındaki mesafe şekil 14.2.2 „de gösterildiği gibi 10 metre aralıklarla olmalıdır. Ölçüm işlemi gerçekleştirilirken buna dikkat etmek gerekmektedir. Çubukları çakacağımız yerler ölçme işleme yapmadan ıslatılmalıdır. Kablolar bağlantı maşalarından iyi bir şekilde tutturulmalıdır. Ölçüm yapılırken elektrotlara değmemek gerekir. 14- ELEKTRĠK SĠSTEMLERĠ ( ġEBEKE ) TANIM VE ġEKĠLLERĠ : Faz iletkenlerinden birinde izolasyon hatası meydana geldiğinde, toprak üzerinden bir kaçak akım geçecektir. Geçecek kaçak akımı ve bu hata akımının şiddeti, birinci derecede alçak gerilim şebekesinin şekline bağlıdır. TS 3994'e göre alçak gerilim elektrik şebekeleri sınıflandırılarak aşağıda açıklanan üç tipe ayrılmıştır:     TN tipi şebeke TT tipi şebeke IT tipi şebeke

TN, TT ve IT Şeklindeki sınıflandırmada kullanılan sembollerin anlamlan aşağıda açıklandığı gibidir: T: Terra (Toprak) N: Nötr, I: İzolasyon, PE : (Protection Earth) Koruma iletkenidir.

33

 Birinci harf: Akım kaynağının, yani transformatör merkezinin yapısını ve topraklama durumunu gösterir. Buna göre; T: şebekenin bir noktası (mesela yıldız noktası) topraklanmış, I: Şebekenin bütün aktif kısımları toprağa karşı yalıtılmış veya şebekenin bir noktası bir empedans üzerinden topraklanmış demektir. Ġkinci harf: Tüketici cihazının madenî kısmının toprağa karşı durumunu gösterir. Buna göre; T: Şebeke topraklaması yapılmış olmasına rağmen cihazın ayrıca direkt topraklanmış olmasıdır. N: Cihazın muhafaza kısmının şebeke topraklamasına doğrudan doğruya bağlanmış olduğu anlamına gelir. 14.1- TN SĠSTEMĠ : Bu şebeke tipi en yaygın şebekedir. Burada şebekenin bir noktası (örneğin yıldız noktası) doğrudan doğruya topraklanır. Bu yapılan işlem işletme topraklamasıdır. Faz ile toprağın teması halinde, işletme topraklamasının, PE veya PEN koruma hatlarının ve bunlara bağlı cihazların toprağa karşı gerilimleri yükselir. Bu istenmeyen gerilimin yüksek olmaması için bütün işletme topraklamalarının toplam topraklama direnci 2 Ω'u geçmemelidir. Eğer böyle olursa temas gerilimi için; Ut < 50 V şartı sağlanmış olur. TN tipi şebekede koruma topraklamasına ve sıfırlamaya müsaade edilir. TN şebekenin üç ayrı uygulama tipi vardır. Bunlar TN' ye eklenen şu harfler ile belirlenir: C: (Combined PE and N=PEN) Koruma iletkeni ile nötr hattının fonksiyonları PEN hattında birleştirilmiş. S: (Sperated PE and N) Koruma iletkeni ile nötr hattı fonksiyon bakımından birbirinden ayrılmıştır. TN sistemleri, koruma (PE) ve nötr (N) iletkenlerinin durumlarına göre üç şekilde uygulanabilir: TN-C sistemi, TN-S sistemi, TN-C-S sistemidir.

14.1.1- TN-C SĠSTEMĠ : TN-C sisteminde tesise ait bütün madenî kısımlar, koruma ve nötr iletkenleri birleştirilerek şebekenin tamamında ortak bir iletken (PEN) olarak çekilir.

34

ġekil 15.1.1 : TN-C Tipi ġebeke ( Nötr- Toprak birleĢik )

14.1.2 – TN-S SĠSTEMĠ : TN-S sisteminde tesise ait bütün madenî kısımlar, PE koruma hattı üzerinden işletme topraklamasına bağlanır. Koruma ve nötr iletkenleri şebekenin tamamı boyunca ayrı ayrı çekilir.

ġekil 14.1.2 : TN-S ( Nötr ve koruma iletkenleri ayrı çekilmiĢ )

14.1.3 – TN-C-S SĠSTEMĠ : TN-C-S sisteminde koruma ve nötr iletkenleri, şebekenin bir bölümünde ayrı ayrı, bir bölümünde de ortak bir iletken olarak çekilir.

35

ġekil 14.1.3 : TN-C-S ( Bir bölümünde koruma ve nötr iletkenleri için tek iletken çekilmiĢ Ģebeke )

14.2- TT SĠSTEMĠ : Bu şebeke şeklinde şebekenin yıldız noktası direkt olarak topraklanmıştır; bu bir işletme topraklamasıdır. Tesise ait madeni kısımlar ise işletme topraklamasından ayrı olarak topraklayıcıya bağlanmıştır. Bu ise koruma topraklamasıdır. TT tipi Şebekede Şunlar uygulanabilir;    Koruma topraklaması. Hata gerilimi ile koruma bağlaması. Hata akımı ile koruma bağlaması.

ġekil 14.2 : TT Tipi ġebeke Sistemi

36

14.2.1 : IT SĠSTEMĠ : Bu tip şebekede, yıldız noktası toprağa karşı yalıtılmıştır veya yeteri kadar yüksek bir empedans (direnç veya endüktans bobini) üzerinden topraklanmıştır. Bu tip şebekeden beslenen cihazlar topraklanır. şebekede meydana gelen ilk faz-toprak hatası, şebekeye bağlı cihazların çalışmalarını etkilemez. Fakat ikinci bir izolasyon hatası, toprak temaslı iki fazlı bir kısa devreye neden olur ve cihazların normal çalışmalarını olumsuz yönde etkiler. IT tipi şebekede, ilk izolasyon hatasını tespit etmek ve ikinci hatanın yol açacağı tehlikelerden korunmak için izolasyon kontrol cihazı bağlanır. İlk hata oluştuğunda ışıklı veya sesli bir sinyal verilir. İzolasyon kontrol cihazı ile yalnızca ikaz verilmez. istenirse bu durumda şebekenin enerjisi otomatik olarak kesilebilir. IT tipi şebekede şu koruma düzenlerine izin verilebilir: Aşırı akıma karşı koruma, izolasyon kontrol düzeni, hata akımına karşı koruma anahtarı, hata gerilimine karşı koruma anahtarı, gerektiğinde potansiyel dengelemesidir.

ġekil 14.2.1 : IT Tipi ġebeke Sistemi

37

15- YÜKSEK GERĠLĠM TESĠSLERĠNDE TOPRAKLAMA DĠRENÇLERĠ 15.1- Yüksek Gerilim Tesislerinde ÇeĢitli Topraklama Dirençleri Ġçin Tavsiye Edilen Değerler :
     

İşletme topraklaması RB < 2 ohm Koruma topraklaması RA Koruma düzeneğine bağlı olarak Dengelenmiş şebekelerde RA < 2 ohm Trafo merkezlerinde, direklerde RA < 4 ohm A.G. Ve Y.G. Bağlama tesisleri birleştirildiğinde RA < 1 ohm Parafudr topraklama direnci RA < 5 ohm

15.2- Topraklama Sistemlerinde Kontrol Periyotları :
      

Elektrik üretim, iletim, dağıtım tesisleri 2 yıl Enerji nakil ve dağıtım hatları 5 yıl Sanayi tesisleri ve iş merkezleri direnç değerleri 1yıl Topraklama tesisleri ile ilgili diğer kontroller 2 yıl Sabit işletme elemanları 1 yıl Yeri değişebilen işletme elemanları 6 ay Parlayıcı, patlayıcı, tehlikeli ve zararlı maddelerle çalışılan işyerleri ile ıslak ortamlarda çalışılan işyerleri için kontrol periyotları 1 yılı aşamaz.

38

KAYNAKLAR

http://topraklama.amper.com.tr/ http://www.projecim.com/topraklama%20nedir.htm http://www.projecim.com/topraklama%20direncinin%20azalt%C4%B1lmas%C 4%B1.htm http://topraklamaprojesi.blogcu.com/topraklama-direnc-hesabi-tse-622topraklama-hesabi-topraklama/2854129 http://www.amper.com.tr/temel_topraklamasi-172.html http://www.topraklamaolcumu.net/?Bid=739867 http://cygm.meb.gov.tr/modulerprogramlar/kursprogramlari/elektrik/moduller/to praklamaprojeleri.pdf http://cygm.meb.gov.tr/modulerprogramlar/kursprogramlari/elektrik/moduller/to praklamaveparatonertesisi.pdf http://www.rojamedya.co/elektronik-genel-bilgi/44764-bina-icin-temeltopraklama-hesabi-ve-sigorta-kontrol-hesabi.html http://www.merihelektrik.com/katalog/24.pdf http://www.elektrikforum.com/vb/showthread.php?29-B%DDNA-TEMELTOPRAKLAMASI

39

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->