TIBB VE AROMAT K B TK LER ÜRET M N N ARTTIRILMASI OLANAKLARI

Emine BAYRAM , Saliha KIRICI , Sezen TANSI , 4 5 6 Güngör YILMAZ , Olcay ARABACI Süleyman KIZIL , sa TELC 7
1 2 3

ÖZET
Dünya pazarlarında tıbbi ve aromatik bitkilere olan talep her geçen gün giderek artmaktadır. Türkiye tıbbi ve aromatik bitkilerin dış satımında dünyanın önde gelen ülkelerinden biri olup, birçok tıbbi bitkinin dış satımını yaparken, aynı zamanda birçok bitkinin de dış alımını gerçekleştirmektedir. Ülkemiz farklı iklim ve ekolojik koşullara sahip olması, floranın çok sayıda bitki türü ve çeşitliliği içermesi bakımından doğadan toplanan ve kültürü yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler açısından büyük bir ekonomik potansiyele sahiptir. Bazı türlerde doğadan toplama ekonomik olabilir ancak doğadan toplanan bitkilerde kaliteli ve standart ürün elde etmek zordur. Doğadan toplanan bitkilerde kalitenin her zaman istenen düzeyde olmaması, toplama sonrası işleme, depolama ve nakliye koşullarının yeterince karşılanamaması gibi nedenlerle esas olan bu bitkilerin tarımının yaygınlaştırılmasıdır. Gerek iç tüketimde kullanılan gerekse dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerde üretimi arttırmak ve istenen kalitede ürünü elde edebilmek için; doğadan toplamaların sürdürülebilirlik ilkesine dayalı floraya zarar vermeden yapılması, bitki toplayıcıların eğitilmesi, talebi fazla olan bitkilerin kültüre alınması, yetiştirme tekniklerinin her bitkiye ve ekolojik koşullara göre saptanması, yurt dışında geliştirilmiş ve ülkemiz ekolojik koşullarına adapte olabilecek çeşitlerin getirtilerek ülkemiz iklim koşullarında denenmesi, bu bitki grubunun en önemli sorunlardan biri olan tohumluk temini için kurumsal alt yapının oluşturulması, çeşit geliştirmeye yönelik ıslah çalışmalarının desteklenmesi, hasat sonrası işlemler, depolama ve nakliyede uygun şartların sağlanması gerekmektedir. Bu koşullar yerine getirildiğinde dünya pazarının istediği kalite ve standartta ürün elde etmemek için bir neden bulunmamaktadır. Anahtar Sözcükler: Tıbbi ve aromatik bitkiler, üretim ve ticaret, uçucu yağlar, organik tarım

1. G R Ş
Tıbbi ve aromatik bitkiler asırlardan beri gıda, çeşni, ilaç ve şifa vermek amacıyla kullanılmaktadır. Bu nedenle kimyon, haşhaş, anason gibi bazı bitkilerin tarımı tarih öncesi devirlerden beri devam etmektedir. 20. yüzyılın başlarında listelenen ilaçların %40’ından fazlası bitkisel orijinli olmasına rağmen 1970’li yılların ortasında bu oran %5’ ten daha aşağıya düşmüştür. Ancak özellikle 1990’lı yıllardan sonra, tıbbi ve aromatik bitkilerin yeni kullanım alanlarının bulunması, doğal ürünlere olan talebin artması; bu bitkilerin kullanım hacmini her geçen gün arttırmaktadır. Günümüzde tıbbi bitkiler piyasasının yıllık yaklaşık 60 milyar dolarlık bir rakama sahip olduğu tahmin edilmektedir (Kumar, 2009). Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre yaklaşık 20.000 bitki tıbbi amaçlarla kullanılmaktadır. Dünyada bitkisel droglar için başlıca ticaret merkezleri Almanya (Hamburg), ABD (New York) ve Hong Kong’dur (Başer, 1997; Lange, 2006). Türkiye coğrafi konumu, iklim ve bitki çeşitliliği, tarımsal potansiyeli, geniş yüzölçümü sayesinde tıbbi ve aromatik bitkiler ticaretinde önde gelen ülkelerden biridir. Türkiye’nin bu önemi; gelişmiş ülkelerdeki yerleşmiş bitkisel ilaç, bitki
1 2 3 4 5 6 7

Prof. Prof. Prof. Prof. Doç. Doç. Doç.

Dr. Dr. Dr. Dr. Dr. Dr. Dr.

Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü

1

kimyasalları, gıda ve katkı maddeleri, kozmetik ve parfümeri sanayilerinin girdisini oluşturan pek çok bitkisel ürünü veren bitkilerin ülkemiz florasında bulunmasından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla bu bitkiler çoğunlukla doğadan toplanarak pazarlanmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler ağırlıklı olarak Ege, Marmara, Akdeniz, Doğu Karadeniz ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinden toplanmaktadır. Toplanan bitkiler genellikle defne, adaçayı, biberiye, kuşburnu ve ıhlamurdur. Tıbbi ve aromatik bitkilerde sürdürülebilir üretim ve pazar potansiyelini yeterince değerlendirmek için bu ürünlerin istenen miktar ve kalitede olması gerekmektedir. Türkiye’de tıbbi bitkilerin öneminin artmasına paralel olarak tarımsal çalışmalara başlanmış, özellikle son yıllarda bu bitkilerde çeşit geliştirmeye yönelik ıslah çalışmalarında artışlar gözlenmiştir. Kekik, anason, kişniş gibi birçok tıbbi ve aromatik bitkide standarta uygun çeşitler geliştirilmiştir. Tüketici ve sanayici taleplerine cevap veren kaliteli ve standart ürün için ıslah edilmiş çeşitlerin geliştirilmesi, uygun ekolojik koşulların belirlenmesi, doğal bitkilerin doğaya zarar vermeden zamanında toplanması, hasat sonrası işlemler ve işleme teknolojisinin belirlenmesi tıbbi ve aromatik bitkilerde üretim ve pazar olanaklarını arttıracaktır.

2. TIBB VE AROMAT K B TK LER N TANIMI VE KAPSAMI
Tıbbi bitkilerin tanımını tam olarak yapmak mümkün değildir. Günümüzde “tıbbi” ve “aromatik” bitkiler terimi genellikle birlikte kullanılmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler, hastalıkları önlemek, sağlığı sürdürmek veya hastalıkları iyileştirmek için ilaç olarak kullanılan bitkilerdir. Tıbbi bitkiler, beslenme, kozmetik, vücut bakımı, tütsü veya dini törenler gibi alanlarda yer alırken, aromatik bitkiler ise, güzel koku ve tat vermeleri için kullanılmaktadır (Anonim, 2005). Aromatik bitkilerin gıda, kozmetik ve parfümeri sektöründe de geniş kullanım alanı bulunmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler eczacılık ve parfümeride tıbbi ve aromatik amaçlı olarak en eski kullanımı olan bitkilerdir (European Community Biodiversity Clearing-House Mechanism, 2005). Bitkisel ilaçların orijinal materyali genellikle tıbbi bitkiler grubuna dahildir. Bitkisel ilaç, işlenmemiş yada işlenerek bir veya daha fazla bitkiden oluşturulan bileşim maddesi içeren tedavi edici özelliği olan veya diğer insanların sağlığına yararı olan bitkilerden türetilen maddeler veya ürünlerdir. Bu tanımlama altında, bitkisel ilaçların işlenmemiş bitkisel materyal, işlenmiş bitkisel materyal ve tıbbi şifalı ot (herbal) ürünleri olmak üzere 3 çeşidi bulunmaktadır (Van Overwalle, 2007). Ancak bu tanımlama, bir ilaç ürününün kimyasal bileşeni olarak izole edildiği yada sentezlendiği durumlarda ve etkili maddenin tanımlandığı yerleri kapsamamaktadır (WHO, 1998). Tıbbi ve aromatik bitkiler denildiğinde hem bitkiler, hem etken madde yönünden ve hem de tüketim alanları bakımından çok büyük bir alanı kapsamaktadır. Bu bakımdan bugün standart hale gelmiş bir gruplandırılması bulunmamakla birlikte, genellikle familyalarına, içerdikleri etken maddelere, tüketim ve kullanımlarına, yararlanılan organlarına ve farmakolojik etkilerine göre gruplandırılabilirler (Ceylan, 1995). Ancak, en yaygın olarak kullanılanı etken maddelerine göre yapılan gruplandırmadır.

3. GEÇM ŞTEN GÜNÜMÜZE TIBB VE AROMAT K B TK LER ÜRET M VE KULLANIM EĞ L MLER
20. yüzyılda tıbbi ve aromatik bitkilerin üretim ve kullanımındaki gelişmeler incelendiğinde, yüzyılın başlarında teknolojinin getirdiği yenilikler, sosyal ve politik değişimler, bitkilerin ilaç olarak kullanımının hızla azalmasına neden olmuştur. 1930’lu yıllarda sulfa ilaçlarının ve 1940’lı yıllarda organik kimyasalların sentezi, tıbbi bitkilere ilave olarak sentetik ilaçların üretimini teşvik etmiştir. Dünya Savaşı’nı izleyen ekonomik ve sosyal değişiklikler ile bitkiler ve tedavilerle ilgili yeni tanımlamalar, sentetik kimyasal ilaçların elde edilmesi sonucu endüstriyel ilerlemelerle modernleşen batı ülkelerinde, 1970’li yılların sonuna kadar bitki ekstraktları ile bitkilerin kullanımında azalmaya neden olmuştur (Craker ve ark., 2003). 20. yüzyılın başlarında listelenen ilaçların %40’ından fazlası (çoğunlukla rafine edilmeden elde edilenler) bitkisel kökenli iken, bu durum 1970’li yılların ortalarına gelindiğinde %5’in altına düşmüştür (Craker ve Gardner, 2005). 1980 ve 1990’lı yıllarda tüketicilerin sağlık hakkında daha

2

2006). eğitim ve bilimsel rapor) daha fazla insanı tıbbi ve aromatik bitkisel materyali denemeye ve kullanmaya yöneltmesi olasıdır. organik ve doğal besinlere olan yönelme beraberinde tıbbi ve aromatik bitkileri tekrar gündeme getirmiştir. Tıbbi ve aromatik bitki kombinasyonları ve herbal içeceklerin satışları. 2005). Aromaterapi ve kokulu mumlara katkıda bulunan (Elson. üretilmiş ve marketlerde satışa sunulmuştur. bitkilerin üretimindeki gelişmelere.. 2001). gelir. 2002). tıbbi ve aromatik bitkilere olan talepler de artacaktır (Gross. Dünya pazarlarında tıbbi ve aromatik bitkisel materyale olan talebin önceden belirlenen bir gelecekte sürmesi beklenmektedir (Craker.1 bir büyüme ile 2004’te tahmin edilen 8. 2006). hastalık ve diğer insanca koşullar). organik gıdalara olan taleple eşleşen organik ürünlere bir yönelme olmaktadır (Adam. 2003 yılından itibaren %14. 2005).. 2003. çok sayıda yeni tıbbi bitki kültüre alınmış. Yine aynı yıllarda. Beslenme ile ilgili yayınların (NBJ.fazla bilgilenmeleri. kültür. 1990’lı yılların sonu ve 2000’li yılların başında ticaretin küreselleşmesi ve genetik çeşitliliğin korunması hakkındaki endişeler tıbbi bitkilerin kültürünü etkilemiştir. Schippmann ve ark. Aromatik bitkilerin ve bitki özlerinin çiçek düzenlemelerinde ve parfüm sanayinde kullanımları yaygınlaşmıştır. Schippman ve ark. 2005 yılında tıbbi ve aromatik bitkileri veya bitki ekstraklarını da içeren gıda dışı organik ürünlerin satışları 1/3 oranında artmıştır (OTA. reklam. 2006). Demografik yapıda (yaş. sadeliği ve sürdürülebilirliğini sunarak (Hartman Group. 1998). 2006). 2000) kaynak noksanlığı çeken. 2007). 2005. cildi canlandırmak ve korumak için Aloe barbadensis. ABD ve Kanada’da pazar taleplerinin %50’nin üzerine çıkacağı hesaba katıldığında.5 artarak 21. Celastrus paniculatus. 2007) raporları birçok tıbbi bitki içeren diyet katkılarının satışının 2005 yılında %4. bioaktif bileşenlerin ekstraksiyonuna ve tıbbi uygulamaların doğrulanmasına önderlik etmiştir (Khan ve ark. Bitki materyallerinin kalite standartları. sağlık konularındaki toplumsal endişede (hazır olması ve fiyatı). 2007). Ormanların yok olması ve gelişme nedeniyle gelecekte habitat kaybının devam etmesi hem gelişmekte hem de endüstrileşmiş ülkelerde birçok tıbbi ve aromatik bitki türüne olan tehdidi sürdürmesi beklenmektedir (Shanley ve Luz. Taleplerdeki bu artış. Kozmetikçiler. Hartman Group.. Bitkilerden türetilen ilaçlar için küresel pazar tahminleri 2005’de 18 milyar dolardır. ürünün işlenmesi ve alıcıların temiz (fiziksel ve kimyasal kalıntı içermeyen). Doğal bitki materyaline olan talep veya kültüre alınmış bitki materyalinin bulunamayışı nedeniyle doğal ve kültürü yapılan bitkiler arasındaki fiyat farkları.(Unity Marketing Inc. 2006) geçmiş beş yılda pazar kazanımlarını yükseltmiştir (Ferrier ve ark. Ginkgo biloba.. 1999) aromatik bitki ve/veya bitki özleri içeren mum ve ev kokuları için pazar.. Bu nedenle. 2011’de bu değerin 26 milyar dolara ulaşması beklenmektedir (Pharmalicensing. diriliğin umudunu. doğal ve organik ürünlerin kullanımında (Kroner. 2006). Bu durum tıbbi ve aromatik bitkisel ürün kullanıcılarının mevcut temelinin organik gıdaları satın alanlarla aynı olduğunu ortaya koymaktadır (Hartman. Bu durum gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaçlar ile ilgili yasa ve yönetmelikleri yeniden ciddi bir şekilde ele almaya itmiştir (Başer. 3 . süreklilik arz eden (güvenilir ve aynı seviyedeki etkili madde miktarına sahip üretim) ve sertifikalı (kökeni ve tarihçesi için kimliği saptanabilir) ürün talepleriyle artmıştır. bazı bölgelerde özellikle bitkisel materyali korumak için (WWF. ekonomik olarak geri kalmış bölgelerde sürdürülemeyen aşırı toplama uygulamalarını teşvik etmektedir (ITC.com. Asya’da gelirin artmasının yerleşik halkın yaşam standardını yükseltmesine paralel olarak yaşlanma. 2006). 1980 ve 1990’lı yıllarda tıbbi ve aromatik bitkiler üzerinde başlanan araştırmalar. Cyperus scariosus. özellikle gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaçlar lehine gözlenen ilgi artışı. 2001. yakın gelecekte tıbbi ve aromatik ürünler satışında anahtar pazar kavramı olarak kalması beklenilen gençliğin canlılığını ve gücünü. bazı bölgelerdeki doğal türler için muhtemelen sürekli bir tehdit oluşturacaktır. Organik üretilmiş bitkiler ve droglara olan ilgi ve talep her geçen gün artmaktadır.3 milyar dolara ulaştığını bildirmektedir. Halen tıbbi ve aromatik bitki pazarlarında.4 milyar dolar değere ulaşmıştır. mevcut ve gelecekteki değişiklikler ve bitkisel ürünlerle olan benzerliklerin (basın raporları. kilo artışı ve oldukça zengin toplumlarda sık sık ortaya çıkan diğer tıbbi problemlere sahip nüfusun artması sonucu. Myrtus caryophyllus ve Withania somnifera gibi çok sayıda bitki ekstraktını içeren ürünleri formülleştirmişlerdir (L’amar.

Bu durum dış satım cetvellerinde kullanılan Gümrük Tarife statistik Pozisyon (GT P) numaralarında ve sıralamasında da görülmektedir. 1997) ve yerel pazarın değeri konusunda (Brinckmann.8 milyar dolar arasında (Çizelge 2) değişmiştir. TIBB VE AROMAT K B TK LER N EKONOM K ÖNEM 4. Ülkemizde de kabul edilen sistem “Customs Cooperation Council Nomenclature” (CCCN)’in Avrupa Birliği’nde kabul edilen şekli “Harmonized Commodity Description and Coding System” (HS)’dir (Başer. 2007). genetik mühendisliği ürünleri. Zira. Dünya Gümrük Organizasyonu (WCO) tarafından geliştirilmiştir ve bugün 177’den fazla ülke ve ekonomide kullanılmaktadır (Lange. Son yıllarda ülkemizde de tıbbi ve aromatik bitkilerin ve bunlardan elde edilen ürünlerin kullanımında büyük bir artış dikkati çekmektedir. bunlardan elde edilen bitki ekstrelerinin ve bu ürünleri işleyen sanayi kollarının büyümesi ve artması beklenmelidir. geleneksel tıp. getirilen kolaylıklar. sağlık ve beslenme hakkında daha çok bilgi sahibi oldukça. çiklet. Zira. Dünyada en çok dış satımı ve dış alımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler sırasıyla Çizelge 1 ve Çizelge 2’de bulunmaktadır. baharat. aroma vb. Lange.6 milyar dolar ithalat olarak gerçekleşmiştir.Dünyada Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticareti Baharat veya çeşni sınıfına giren pek çok bitki. Tıbbi ve aromatik bitkilerin Dünya ticaret hacmi ve değeri konusunda en sağlıklı ve güvenilir veriler Cenevre’deki Uluslararası Ticaret Merkezi (UN Comtrade) bilgi bankasından elde edilebilmektedir. 2006). soğan-yumru. her ürünün gümrük tarifesinde zaman zaman yapılan kısıtlamalar.2006). içki. Ancak. 2003). 1997).1. Tıbbi veya aromatik bitkileri özel olarak sınıflandıran bir sistem yoktur. Günümüzde tüketiciler gıda. tıbbi ve aromatik özellikler de taşıdıklarından ilaç. 2004) tüketici ilgisinin artması büyük olasılıkla devam edecektir. hem satıcı. dış alım değeri ise 13. esans. o ürün en yakın kategori altındaki "diğerleri" başlığı altında işlem görmektedir (Başer. Beş yıllık dönem içinde Dünyada tıbbi ve aromatik bitkiler dış satım değeri yaklaşık 11. 2006). konulan fon ve kotalar belirtildiği için ürünün doğru GT P numarası ile ithal veya ihraç edilmesi hem alıcı.6 milyar dolar arasında (Çizelge 1). tehlike altındaki türlerin korunmasında (FAO. kozmetik. Gelecek yıllarda sürekli artan talebi karşılamak. parfüm. herbal çay. Böylece bu tür tüketiciler organik ve doğal ürünlere yönelik bir hayat stilini seçme ya da sıklıkla ona ve alternatif tedaviyi denemeye yönlenmektedirler (SPINS 2004). Bu durum bitkisel kaynakların geçerliliğinin kabulü gereğini ve bazı durumlarda kültür altına alma yönünde tercihi getirecektir (Craker. hem de ülke açısından yararlı sonuçlar getirir. 4 . 1997. gibi birçok alanda kullanılmaktadır.8 milyar dolar ihracat ve 18. ticaret istatistiklerinde tek bir gruplama söz konusu olamamaktadır. HS. Ticarette yer alan tıbbi ve aromatik bitki sayısının çok fazla ve bunlardan elde edilen etken madde miktarının çok çeşitli olması nedeniyle.2 milyar dolar ile 23. kök ve diğer bitki grupları oluşturmuştur. çeşni. bu her durumda mümkün olmayabilir.9 milyar dolar ile 20. daha kaliteli standart bir ürün elde etmek için tıbbi ve aromatik bitki üretiminin. Üretim bakımından en önemli bitki türlerini. her ürünün özel bir GT P numarası bulunmayabilir. Bu nedenle. kişisel hijyen ürünleri. Bu durumda. Dünya bitkisel drog ticareti son beş yılda ortalama 16. tıbbi ve aromatik bitkiler arasına kesin sınırlar koymak imkansızdır. doğal popülasyonların mülkiyet haklarında (Persley. Ürünlerin doğru GT P numarası ile ihraç veya ithal edilmesi önemlidir. çay-kahve. şekerleme. pestisitle bulaşmış gıdalar ve benzer konular çevresindeki tartışmalar ve endişelerden daha iyi haberdar olmaktadır. meşrubat. 4.

982 58.344.454 100.897 461.459 227.593 127.564 1.409 821.594 94.434 31.534 868.031 594.990 237.026 111.273 11.101 16.141 250.945 231.231.860 28.262 142.857 53.726 1.498 42.525 254.635 30.489 618.711 9.805 91.078 18.587 14.471 104.462 8.269 1.521 20.335 157.889 98.417 11.247 126.080 99.643 490.273 20.751 859.494 17.301 419.375 52.074 34.999 18.198 62.089 325.653 1.275 12.888.47 50.445 52. parfüm ve insektisit olarak kullanılan bitki ve kısımları 2004 167.192 7.407 22.576 558.080.360 1.455 316.011.740 57.307 4.600 30.120 186.311 121.025 5 .327 202.503 557.961 679.886 709.109 55.330 2006 226.764 14.912.457 252.455 71.853 72.849 42.417.561 37.324.443 20.100 1.471 86.071 76.430 128.385 293.409 281 11.318 121.188.407.866 8.716 16.391 109.398 260.477 598.499.946 916.040 218.250 Toplam Kaynak: Comtrade.925 1.997 7.377 367.458 173.384 39.261 51.176 1.131 2005 207.554 38.227 19.290 246.153 29.538 109.653 23.861.131 258.684 7. Ardıç Meyvesi Zencefil Safran Zerdeçal Kekik ve Defne Yaprağı Köri Baharat Karışımları Diğer Baharatlar (Çemen vb) Hintyağı Tohumu Susam Tohumu Hardal Tohumu Aspir Tohumu Haşhaş Tohumu Meyan Kökü Ginseng Kökü laç.975 481. 2009 11.647 233.645 8.847 241.922 516.129 24.299 114.609 21.771 9.346 40.002 3. Çin Anasonu Kişniş Kimyon Karaman Kimyonu Rezene.022.428 97.685 592.737 101.418 414.500 61.310 20.730 20.328 21.250 103.219 280.628.911 2007 247.100 140.550 2008 249.058 36.871 928.939 14.525 440.031 915. Dünya’da En Çok Dış Satımı Yapılan Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Değer: 1000$) Kod 071490 070320 071130 090111 090210 090300 090411 090420 090500 090620 0907 090810 090820 090830 090910 090920 090930 090940 090950 091010 091020 091030 091040 091050 091091 091099 120730 120740 120750 120760 120791 121110 121120 121190 Ürün Adı Salep.796 51.521 140.Çizelge 1.709 23.234 57.759 50.301.881 126.820 284.273 13.005 239. 714 15.470 42.236 181.711 124 1.257 374.925 5.574.535 55. Yenibahar Vanilya Tarçın Karanfil Hindistan Cevizi Küçük Hindistan Cevizi Kakule Anason.603 96.648 23.592 84.198 51.214.338 6.392 137.820 3.399 705.762 1.715 62.373 104.803 7. Arrowroot Sarımsak Kapari Kahve Yeşil Çay Mate Karabiber Kırmızıbiber.192 15.974 216.474 9.215 109.786 341.514 20.810 299.639 12.230 61.

033 74.210 101.127 12.488 50.845 117.778 837.791 72.298 3. 2009 13.180 83.892 14. parfüm ve insektisit olarak kullanılan bitki ve kısımları 2004 224.) Hintyağı Tohumu Susam Tohumu Hardal Tohumu Aspir Tohumu Haşhaş Tohumu Meyan Kökü Ginseng Kökü laç.997 85.161 29.375 7. zencefil ve yeşil çaydır.884 29.300 24.921 51.209 347.806 29.733 132.398 57.974 285.619 2.910 828.587 113.665 128.874 1.192 84.699 43.097 404.084 30.210 16.626 34.675 1.318 58.161 2007 269.954 152.241 98.532 2006 260.772 2004-2008 yılları arasında en çok ticarete konu olan tıbbi ve aromatik bitkiler.244 175.642 82.598 29.060.279 44.730 4.061 6.542 1. Ardıç Meyvesi Zencefil Safran Zerdeçal Kekik ve Defne Yaprağı Köri Baharat Karışımları Diğer Baharatlar (Çemen vb.062 3.587 191.154 121.739 639.973 TOPLAM Kaynak: Comtrade.138 1.059.314 1.629 231.191.798 114.509.532 94.786 21.023 55. Çin Anasonu Kişniş Kimyon Karaman Kimyonu Rezene.552.044 397.312 13.410 109.492 23.896 21.150 312.832 1.101 24.710 15.995 108.780 125.458 21.958 38.151 507.925 57.281.828 121.278 68.133 245.667 395.744 1. susam.846 185.149 119.166 50.296 209.573.430 16.Çizelge 2.651 215.890 130.446 206.644 576.408 119.917 126.623 359.801.521 115.045 130.969 2008 310.409 290.030 105.902 66.128 47.772 18.054 48.381 53. kahve.712 862.719 42.416 798.321 222.924 74.460 421 1.941 25.723 298.556 929.167 253.095 70.482 166.825 400.779 52.378 17.817 9.249 313. Dünya’da En Çok Dış Alımı Yapılan Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Değer: 1000$) Kod 071490 070320 071130 090111 090210 090300 090411 090420 090500 090620 0907 090810 090820 090830 090910 090920 090930 090940 090950 091010 091020 091030 091040 091050 091091 091099 120730 120740 120750 120760 120791 121110 121120 121190 Ürün Adı Salep. Baharat ve çeşni bitkilerinin başlıca kullanıcısı gıda endüstrisi ile perakende satış için baharat paketlemesi yapan firmalardır.887 30.479 28.695. sarımsak.112.883 26. karabiber.138 14.006 243.067 32.001.497.769 4. yenibahar Vanilya Tarçın Karanfil Hindistan Cevizi Küçük Hindistan Cevizi Kakule Anason.993 11.031 196.251 211. Arrowroot Sarımsak Kapari Kahve Yeşil Çay Mate Karabiber Kırmızı biber. vanilya.793 6.836 121.571 749.402 34.572 14 1.035 29.532 24.797 45. 6 .533 2.437 40.074 255.867 606.591 22.188 115.176.204 194.152 48. kırmızı biber.329 1.043 801.567 29.994 129.062 227.063 113.020 386.623 198.909 35.086 305.070 145. Son yıllarda gelişmiş ülkelerde gıda katkı maddeleri ve gıda tamamlayıcılarında aromatik bitkilerin kullanımları yaklaşık iki kat artmış olup ABD ve AB gibi en önemli ithalatçılar.715 4.457 21.141.690 10.921 14. yenibahar.767.225 51.655 35.796 710.747 796.480 26.216.882 62.670 216.444 23.057.485 44.248.410 894.707 629.204 117.454 150.798 2005 235.143 14.

394 41.794 115. 1998).236 12.599 3.205 10.137 89.397 157. uçucu yağ pazarında turunçgil yağlarının (portakal ve limon uçucu yağının) ilk sıralarda yer aldığı.105 131.246 48.156 140 5.847 87 859.940.453 1.097 169.111 291 769.692 65.528 538 226.870 509. Dünyada tıbbi ve aromatik bitki dış alımını yapan ülkeler içerisinde ABD.692 71.939 86. Çin ve Hindistan gibi ülkeler aynı zamanda birçok bitkinin de dış satımını yapan ülkeler arasında yer almaktadır. yada doğala özdeş ve yarı-sentetik yararlı aroma kimyasallarının sentez başlangıç maddesi olarak kullanılırlar (Başer.988 25 201.630 175.584.118 39. koku ve tat endüstrileri tarafından parfüm.430 110. 1/4'ü gelişmiş ülkelerden ve geri kalanı da Balkan ülkelerinden gerçekleştirilmektedir.659 107.970 288.744 2006 37.485 Kaynak: Comtrade. Dünya üretiminin yaklaşık yarısı gelişmekte olan ülkelerden.5 milyar dolar (Çizelge 3) ve tüketimi 1. 2009 7 . Fransa.8-2.028 2008 45 201.029 274.512 489.6-2.495 604. Çizelge 3.448 38.379 3. temizlik ürünleri.535 127. Hindistan.026 354.894 2007 890 196.323 35.998 10. Dünya Uçucu Yağlar Dış Satımı (Değer: 1000$) Kod 330111 330112 330113 330114 330119 330121 330122 330123 330124 330125 330126 330129 330130 330190 Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Misket Limonu Yağı (Lime) Diğer Turunçgil Yağları Geranium Yağı Yasemin Yağı Lavanta Yağı Acı Nane Yağı (Mentha piperita) Diğer Nane Yağları Güve Otu (Vetiver) Yağı Turunçgil Meyveleri Dışındaki Diğer Yağlar Rezinoitler Konkret ve Absoluleri çeren Terpensiz Uçucu Yağlar Toplam 2004 39.324 2005 36. Almanya.581 140.307 46. yemeklerde tuz ve yağın azaltılması sonucunda yemeklere tat katması açısından bu grup bitkilerin kullanımını da arttırmıştır (Binici. nane yağının da bunları izlediği görülmektedir. Uçucu yağ üretiminde gelişmekte olan ülkeler büyük bir potansiyele sahiptir.849 5. ABD.395 2.230 182.762 19 1.178 209.198 437. Uçucu yağlar ve aromatik ekstreler. ABD.664 10.010 13.651 147. Gelişmiş ülkeler başlıca uçucu yağ ithalatçılarıdırlar.030 9. 2002).282 11.748 109. Çizelgeler incelendiğinde. ngiltere. Uçucu yağların Dünya üretimi 2004-2008 yılları arasında 1.360 162.415 84.538. kozmetikler ve ilaçların terkibinde.967 2. AB ve Brezilya’dır.811 897 223. Japonya ve sviçre toplam Dünya ithalatının 3/4'ünü yapmaktadırlar.977 144.718 154.7 milyar dolar (Çizelge 4) olmuştur. Diğer taraftan gelişmiş ülkelerde değişen sağlık anlayışı. Ancak bu rakamlara terementi ürünleri dahil değildir.gelişmekte olan ülkelerden tropik ürünlerin dış alımını gerçekleştirmişlerdir. gıda katkıları. aroma kimyasallarının kaynağı olarak.548 1.329 85.506 251.643 543.996 62. En büyük uçucu yağ dış satımını yapan ülkeler Çin.933 1.261. AB. Son iki yılda da dış satım ve dış alım değerlerinde önemli artışların olduğu da dikkati çekmektedir (Çizelge 3 ve 4). Hollanda.417 297.760.

534 19.395 323.632 313.749 129.1998). Dünya Uçucu Yağlar Dış Alımı (Değer: 1000$) Kod 330111 330112 330113 330114 330119 330121 330122 330123 330124 330125 330126 330129 330130 330190 Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Misket Limonu Yağı (Lime) Diğer Turunçgil Yağları Geranium Yağı Yasemin Yağı Lavanta Yağı Acı Nane Yağı (Mentha piperita) Diğer Nane Yağları Güve Otu (Vetiver) Yağı Turunçgil Meyveleri Dışındaki Diğer Yağlar Rezinoitler Konkret ve Absoluleri çeren Terpensiz Uçucu Yağlar Toplam 2004 26.421 1.725 171.730 157.001. yine ilk sırada bitkisel alkaloitler.502. AB ülkeleri ve Uzakdoğu ülkeleri öne çıktığı bilinmekte olup. Türkiye’nin 1999–2003 yıllarını kapsayan beş yıllık tıbbi bitkilerin dış satım miktarlarının yıllara göre ortalama 44. nane ve kişnişin tarımı yapılmaktadır (Çizelge 5). çemen. glikozitler ve tuzları izlemektedir.434. haşhaş alkaloitleri üçüncü sırayı alırken.484 223. Kimyon.460 683.413 43.Çizelge 4.800 dolar ödeme yapılmıştır. kekik. rezene.776 62.200 2007 3.000 dolar olduğu ve yaklaşık 20 bitki türünün satışı ile bu paranın ülkeye kazandırıldığı belirtilmektedir (Özgüven ve ark. glikozitler ve tuzları ikinci sırayı.390 ton ve ülkeye giren dövizin ortalama 66.967 185.429 44.827 182.993 733.204 213.472 167. 2009).259 44.529 16. Defne.. Ülkemiz 2000-2003 yılları arasında toplam 5.866 2.971 157.324 15.523 1. mahlep.473 134.535 ton bitki ithal etmiş ve 6.2. 2009 2004-2008 yılları arasında tüm dünyada bitkisel glikozitler ve alkaloitler dışsatımı 2.205 185. ülkemiz haşhaş alkaloitlerinde dışsatım yapan ülke konumdadır (Comtrade.360 644.9 milyar dolara yükselmiştir.859 164.74. Birçok tıbbi ve aromatik bitkinin dış satımını yapan Türkiye.918 ton dış alım miktarına karşılık 7.413 48.585 14.399 1. anason. tuzları.220 287.105 1.934 11. 4.144.629 47. Aynı yıllara ait bitkisel glikozitler ve alkaloitlere ilişkin dışalım değerlerinin 1.111 452 227.720.240 43.147. Türkiye’de Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticareti Ülkemizde doğadan toplanarak iç ve dış ticareti yapılan 347 tür bulunmakta ve bunların %30’unun dış ticareti yapılmaktadır (Özhatay ve Koyuncu. Glikozit ve alkaloit ticaretinde ABD.992 2005 26.302 10. 2005).35 166.086 1. 2004-2008 yıllarını kapsayan beş yıllık dönemde ise 5.494. son yıllarda ise kafein ve tuzlarının üçüncü sırayı aldığı bunu haşhaş alkaloitlerinin takip ettiği belirlenmiştir. Aynı sayıda bitki türünde 2004-2008 yılları arasında ortalama 36. meyan kökü ve ardıç kabukları doğadan toplanmaktadır.033 122.797.847 424. ıhlamur çiçeği. Beş yıllık dönemde ilk yıllarda bitkisel alkaloitler.163 56.887 2008 5.491 45.236 123.587 416. Türkiye’nin iklim ve ekolojik özelliklerinden dolayı birçok tıbbi ve aromatik bitki yetiştirilebilmekte veya dünyanın birçok yerinde olduğu gibi doğadan toplanmaktadır.283 140.164 645 4.000 dolar döviz yurt dışına çıkmıştır (Bayramoğlu ve ark.744 902 1.059 48. 2009).388 dolar döviz girdisi elde edilmiştir.097 9. aynı zamanda bazı bitki türlerinin dış alımını da yapmaktadır.5 milyar dolar arasında değiştiği.179 108.228.4 milyar dolardan 4. esterleri ve türevleri yer alıp. bunları haşhaş alkaloitleri.124 51.652 193.530 16.258 157.142 1.093 548 1.060 187.126 2006 43.087 2.789 144.171 13.395 356.297 107.284 2. 8 . adaçayı. tuzları.281 2.. biberiye.061 273.981. esterleri ve türevleri ilk sırayı.126 ton tıbbi bitki dış satımına karşılık 80.088 Kaynak: Comtrade.

nane. Türkiye’de Üretimi Yapılan Bazı Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Bitki Anason Yıl 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama Ekiliş (ha) 17.998 9.362 1. Uzak Doğu ve Kuzey Afrika ülkelerine yapmaktadır. biberiye.880 14.8 122.065 850 800 743 55 188 527 240 253 268 284 284 266 Üretim (ton) 11.885 6.594 9.4 52.700 5. adaçayı ve ıhlamur çiçeğidir (Çizelge 6).000 760 632 36 195 525 6.479 8.423 1.280 1.154 18.654 12. mahlep.500 7.9 48. rezene tohumu. Kanada.254 1.6 67.6 133.1 119.591 9.637 2. Fransa ve Japonya listenin başında yer almaktadırlar.000 9.3 136.6 88.300 11. Türkiye’nin ihraç ettiği önemli tıbbi ilaç ve baharat bitkileri kekik. talya.7 57. sumak.879 11. Brezilya.2 135.500 8.350 10.250 4.000 2.376 9.6 118 95 85 66 104 94 458 506 517 502 548 506 Kimyon Kekik Çemen Nane Dereotu Şerbetçiotu Türkiye dünya genelinde yaklaşık 100 ülkeye tıbbi ve aromatik bitki dış satımını gerçekleştirmektedir.800 21.413 6.351 22. defne yaprağı.555 1.159 8.456 2.979 5.075 8.500 2.6 55.530 16.500 12.100 1.7 49.3 64.677 2.000 14.750 9.006 8. çemen.4 56.082 7.291 11. Latin Amerika. Kaynak: Türkiye statistik Kurumu.327 18.Çizelge 5. Polonya.116 15. Hollanda. Yunanistan. Bu ülkelerden ABD.400 7. Avrupa Birliği.608 1. Vietnam.9 52.1 72.867 7.540 25.0 65.384 1. kimyon ve anason ile birlikte.171 28. Dış satımının önemli bir kısmını Kuzey Amerika. 2009 9 .384 Verim (kg/da) 62.000 6. Belçika.434 5. Almanya. meyan kökü.824 8. ardıç kabuğu.

70 42. Dış satımın önemli bir kısmı Vietnam.221 1478 104 5.057 55 94 80 432 153 3.409 1.619 283 782 856 52 5.03 2006 Miktar Değer 12.603 109 45 965 15 249 3 137 33.558 1. Türkiye.78 2005 Miktar Değer 10.733 12.000 tondur. Denizli ve Antalya’da yapılmaktadır. Türkiye’de kimyon ekiliş alanı ve üretiminde son beş yıllık verilere göre azalma meydana gelmiştir. Rusya Federasyonu.862 2. Peru.000 tondur.269 188 1.019 505 5.259 7. Almanya.152 2. 2008 yılı değerlerine göre ihraç edilen toplam baharatlar içerisindeki payı %7’den fazladır.771 36 431 18 691 101. Türkiye’nin Dış Satımını Yaptığı Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Miktar: Ton.102 113 45 990 0.684 3. En fazla anason üretimi Burdur.753 86 2.651 3. Brezilya. Dünya anason pazar hacmi yaklaşık 10.913 96 1.116 1. Polonya.575 14 1. %20’si ise doğadan toplanarak sağlanmaktadır (Akın.695 4. 2009).002 11 482 11 61 497 76. Türkiye’nin anason dış satımının %80’i ABD. Diğer önemli ithalatçı ülkeler sırası ile Almanya.173 5.264 908 163 1.175 2 227 3 140 31.608 17.231 51 2.767 74 1.933 1.651 1. dünyada yüksek kaliteli defne yaprağı üreten önemli üretici ülkelerden biridir.125 152 156 1.777 8. Japonya ve Avustralya’dır. Hollanda.658 2.095 3.593 4.71 Kaynak: Dış Ticaret statistikleri. Fransa.262 1.581 173 1.308 7. Hollanda.879 20.594 4.224 3. 2009 Dünya kekik dış ticaret hacmi yaklaşık 12-13 bin ton civarındadır.833 1. 2008 yılında kimyon meyvesi ihraç eden ülke sayısı yaklaşık 100’dür. Brezilya.69 522 2 85 170 38.35 381 1 92 126 37. En önemli pazarı ABD. talya.61 39. Türkiye son beş yılda yaklaşık 9-12 bin ton kekik ihraç ederek dünyada lider ülke konumundadır.326 897 139 1. Türkiye’nin yıllık anason üretimi yaklaşık 9.165 475 176 453 31 3.519 1. Kimyon öğütülmüş veya bütün (öğütülmemiş meyve) olarak pazarlanabilmekte.883 11. Polonya.683 6.926 51 121 573 257 3.559 102 38 1.392 1. 10 .885 1.480 4. Belçika.Çizelge 6. Halen dış satımı yapılan kekiğin yaklaşık %80’i tarla koşullarında üretilmekte.166 234 253 505 49 4. Kekik.620 10. Bu durumun bir sonucu olarak. Japonya.72 2007 Miktar Değer 11.705 104 37 976 3 418 2 153 168 38.93 16.633 4.845 2. Defne 2008 yılı toplam baharat dış satımının %20’sinden fazlasını oluşturmuştur.336 4.202 7.481 2. Hollanda.294 2. Türkiye’nin 2008 yılı toplam baharat ihracatı içerisinde %42’lik payla ilk sırada yer almaktadır. talya ve spanya’ya yapılmaktadır.70 2008 Miktar Değer 9. Brezilya. Romanya.689 2.545 114 857 7 488 13 80 537 64.618 122 69 971 0. Kanada. Almanya.367 19 1.176 48 266 15 526 91.469 19 2.088 2.407 89 947 2 415 9 66 474 67.007 90 1.802 6.704 9.051 160 177 576 1. Değer: 1000 $) Ürünler Kekik Defne Adaçayı Anason Kimyon Kişniş Rezene&Ardıç Kapari Çemen Ihlamur Çiçeği Biberiye Nane Keçiboynuzu Mahlep Çörekotu Sumak Safran Meyan Kökü Zencefil Çöven Diğer baharatlar TOPLAM 2004 Miktar Değer 9.003 4.530 2.475 1.588 797 4.839 4.730 28 1.641 9.978 7.350 6. Türkiye’de 2008 yılında 8. Anason üretiminin neredeyse tamamı Ege Bölgesi ve Orta Anadolu Geçit Kuşağı Bölgesi’nde yapılmaktadır. ABD. Türkiye en büyük kimyon üreticisi ülke durumundadır.70 17.764 4.007 6. Filipinler ve Belçika’ya yapılmaktadır.879 ton kimyon üretimi gerçekleşmiştir.832 71 3. Fransa ve srail oluşturmaktadır. Paraguay. Türkiye’nin kekik ihracatı içerisinde %25’lik payla ithalatçı ülkeler içinde ilk sırada yer almaktadır. Türkiye’de son beş yıllık veriler anason ekiliş alanı ve üretiminde azalmalar.301 4. verimde ise artış olduğunu göstermektedir. dünyada “Gerçek Defne Yaprağı Türkiye’den Gelir” ifadesi kullanılmaktadır.425 5.211 18 1.210 41 1.69 22.710 2. en yaygın pazarlama şekli öğütülmemiş meyve olarak yapılanıdır.777 6.494 20. Almanya. Türkiye dünya kimyon üretiminde ön sıralarda yer almaktadır. ABD. Defne yaprağı Türkiye’nin geleneksel ihraç ürünlerinden biridir.

halihazırda diğer uçucu yağların üretimi ve ticareti konusunda dünyada önemli bir yere sahip değildir.155 137 554 77 673 1. Brezilya. sadece aromatik bitki üreticisi durumunda iken. Türkiye’de ortalama 1.416 86 64 25 683 70 68 8 1.270 138 117 17 1.290 155 326 283 175 35 0 33 53 29 95 3. Türkiye gülyağı dışında.742 4.456 87 483 1. 1 kg gülyağı elde etmek için. Finlandiya ve sveç’e yapılmaktadır.000 dolar gelir elde edilmiştir (Çizelge 8).195 274 121 172 155 11. Değer: 1000 $) Ürünler Kekik Defne Anason Kimyon Kişniş Rezene& Ardıç Çemen Adaçayı Ihlamur Çiçeği Biberiye Nane Keçiboynuzu 2004 Miktar Değer 2005 Miktar Değer 2006 Miktar Değer 2007 Miktar Değer 2008 Miktar Değer 45 20 13 428 269 41 21 791 24 380 651 311 199 0 3 64 116 40 3. Dış alımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler incelendiğinde.981 110 89 324 662 90 350 7 871 1.474 185 23 324 1. Gülyağı üretiminde en önemli maliyet yaklaşık %75-80 pay ile gül çiçeği fiyatlarıdır. KKTC.281 36 0.551.254 14 45 215 71 10.044 851 41 82 507 202 266 68 1.341 12 276 688 304 111 68 564 113 387 7 648 1.617 274 8 247 77 7. 2009 4.166 336 311 24 624 737 7 8 26 182 171 203 7.22 1 257 486 65 6. Türkiye dünyadaki en büyük gülyağı üreticisidir. Hollanda. Avusturya. Bununla birlikte.004 3 323 306 84 5. son zamanlarda üretilen uçucu yağlar sayısında artış meydana gelmiş ve üretim miktarlarında da artış görülmektedir. Burdur. sviçre. Çizelge 7.2.781 Çörekotu Sumak Safran Meyan Kökü Zencefil Çöven Diğer baharatlar TOPLAM Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.478 68 34 1.131 2. bunların aynı zamanda ihraç ürünümüz olan bitkiler olduğu görülmektedir (Çizelge 7).5 62 197 115 317 5. zengin bir tıbbi bitki tür çeşitliliğine ve ekolojik olarak bu bitkilerin tarımına elverişli olan ülkemiz. talya. Belçika.048 1.1.534 2.018 523 375 38 605 1. 2004-2008 yılları itibari ile ortalama gülyağı dış satımı 3.500 kg gül çiçeği işlenmektedir. iklim koşullarına göre değişmekle birlikte.205 278 385 475 213 28 0.080 320 13 37 587 268 205 307 642 77 426 945 478 168 0. Türkiye’nin thal Ettiği Baharatlar (Miktar: Ton. Yunanistan. Afyon ve Denizli’de üretilen Rosa damascena Mill. Fransa.5 ton kadar gül yağı ve 7 ton kadar da konkret üretimi yapılmaktadır. bitkisinden elde edilen gülyağı dünya piyasalarında “Türk Gülyağı” olarak bilinmektedir. Ülkemiz birçok bitkinin dış satımını yaparken.712 159 120 2. aynı zamanda birçok bitkinin de dış alımını gerçekleştirmektedir. bunun karşılığında ortalama 8. Uçucu Yağlar Üretim ve Pazar Durumu Türkiye’de uçucu yağ üretiminin büyük bir kısmını gülyağı oluşturmaktadır.928 116 613 129 1.505 140 5 235 36 6. 11 .189 486 44 64 941 84 206 31 1. yaklaşık 3.486 111 248 904 183 386 30 2.Türkiye’nin ardıç ve rezene dış satımının %97’si Almanya.161 kg.

Türkiye’nin Son Beş Yıllık Gülyağı Dış Satımı Yıllar 2004 2005 2006 2007 2008 Ort. 2009 2004 6 3 36 12 1 0.174 7. Kuveyt. Manisa.584 11.737 1.622 Türkiye’nin 2008 yılı uçucu yağlar dış alımı yaklaşık 14 milyon dolar olmuştur. ıtır çiçeği yağı ve kekik yağıdır (Çizelge 9).222 2. kimyon.210 258 3. Özellikle Antalya. Azerbaycan.500 768 7. 2008 yılı itibariyle dış satım yapılan başlıca ülkeler sırasıyla Fransa. Yunanistan. rlanda.) Diğer Nane Yağları Stearopten Yağı Kekik Yağı Gül Yağı (Konkret dahil) Rezinoitler Itır çiçeği yağı Uçucu Yağların terpeninin alınmasından arta kalan ürünler.271 9.393 7. su ve çözeltiler Diğer Ürünler TOPLAM Dış Ticaret Müsteşarlığı ( GEME). 2004-2008 yılları arasındaki dış alım değerleri göz önüne alındığında giderek artan bir dış alım olduğu görülmektedir (Çizelge 10). Muğla ve Hatay illerinde kurulu bulunan tesislerde kekik. Türkmenistan. defne. piperita L.6 3. ıtır çiçeği yağı.643 2.104 7.118 1. Almanya’nın payı %13. Türkiye’nin Uçucu Yağlar Dış Satımı (Değer: 1000 $) Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Diğer Narenciye Yağları Geranyum Yağı Lavanta Yağı Acı Nane (M.589 2005 3 1 11 0. Çizelge 9. Mersin. Bahreyn. sviçre. sviçre. biberiye. stearopten yağı. limon yağı.2 1.7 3.309 19. Dış alımı yapılan başlıca yağlar nane.174 14.217 2008 30 11 30 0.161 Değer (1000 $) 7.551 Türkiye’nin uçucu yağlar dış ticareti Türkiye’nin 2008 yılı uçucu yağlar dış satımı yaklaşık 25 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. ABD’nin payı %10 ve sviçre’nin payı %9 olmuştur. Almanya Madagaskar. portakal yağı ve yasemin yağıdır.375 1.842 2007 11 3 15 0.383 11. 2009 Miktar (kg) 2.459 1.383 231 3. Avustralya.831 3. Dış satımın önemli kısmı AB ülkeleri.361 2006 16 2 1 2. Toplam dış satım içinde Fransa’nın payı %53’tür. uçucu yağ tesislerinin sayısında da artışa neden olduğu görülmektedir.393 283 737 850 13. Irak ve KKTC’ye yapılmıştır.594 9.310 3.159 2.331 1.132 7.Çizelge 8.959 24. ABD. Kanada ve spanya’dır. Dış alımın büyük kısmı.676 1.4 3. ABD. Uçucu yağlar dış satımının büyük bir kısmı AB ülkelerine yapılmaktadır.860 4.595 168 1. Japonya. Toplam gülyağı dış satımı içerisinde Fransa’nın payı %62.174 316 1. limon yaprağı. Dış satımı yapılan yağlar. Türkiye’de üretilen gülyağının hemen hemen tamamı ihraç edilmektedir. anason ve oğul otu gibi aromatik bitkilerden uçucu yağ üretimi yapılmaktadır. Türkiye’de son yıllarda artan uçucu yağ dış satımının.177 472 14. yağı.987 1. ngiltere. Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.580 1. mersin. gülyağı. nane. Bahreyn. BAE.210 8. 2008 yılı dış satımı yaklaşık 11 milyon dolardır. Ülkeler bazında 12 . AB ülkelerinden yapılmaktadır.905 1.

354 704.492 1.246 kg olup çiçek soğanına karşılık ortalama 1. Soğanlı ve Yumrulu Bitkiler Türkiye gerek farklı iklimlere sahip olması gerekse üç floristik bölgenin kesişme noktasında bulunması sebebiyle bitki türleri bakımından dünyanın zengin ülkelerinden birisidir.370 2008 651 863 920 2. Bu tür zenginliği içinde yer alan ve dış satımı yapılan geofit (soğanlı.554 11.276 2.796 1. 2009 2004 421 485 284 87 103 36 6 213 1. spanya. Ağlayan gelin doğal yayılış gösterdiği Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu 13 .106 747.735 2005 263 664 378 57 121 58 11 221 2.478 334.224 332 2.780. Hindistan.) türlerinin Karacadağ yöresi ve Adıyaman’da az da olsa tarımı yapılmaktadır. 2009 Süs bitkisi olarak değerlendirilmek üzere yurtdışına gönderilen soğan ve yumruların %90’lık kısmı doğadan sökülmekte olup. 2004-2008 yıllarını kapsayan beş yıllık dönem itibariyle Türkiye’den dış satımı yapılan ortalama çiçek soğanı 332.582 672 18 2.) yağı Diğer nane yağları Güve otu yağı Turunçgil hariç diğer bitkilerden elde edilen yağlar Rezinoitler Uçucu Yağların terpeninin alınmasından arta kalan ürünler.000 dolar gelir elde edilmiştir.080 2.647 625. yumrulu. Miktar (kg) 343.175 2.089 2007 688 751 462 3.645 4.021 332.2. Endonezya.197 590 1. Mısır ve Çin en fazla dış alım yapılan ülkelerdir.095 Miktar (kg) 545.563 1. Almanya.103 1.925 358 4.616 Dış Satım Değer (1000 $) 2.892 353.448 1.616 kg olup buna karşılık ortalama 2.099 1. Türkiye’nin Yıllara Göre Çiçek Soğanı Dış Satımı ve Dış Alımı Yıllar 2004 2005 2006 2007 2008 Ort.125 1.127 10.484 2.047 679 26 2. Aynı yılları kapsayan dış alım miktarı ortalama 677.095.2.479 2006 440 427 603 2.050 2. Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu Bölgeleri ile özdeşleşmiş bitkilerden olan ve gün geçtikçe popülaritesi artan soğanlı bitkilerden Ağlayan Gelin (Fritillaria imperialis L.780 Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.351 270. Çizelge 11.849 13.167 8.336 361.938 1. Türkiye’nin Uçucu Yağlar Dış Alımı (Değer: 1000 $) Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Küçük Limon Yağı Diğer Narenciye Yağları Itır çiçeği yağı Yasemin yağı Lavanta yağı Acı nane (Mentha piperita L.627 763.496 677.927 2.ABD.) ve Adıyaman Lalesi (Fritillaria persica L.587 1. rizomlu) bitkileri önemli yer tutmaktadır. talya.000 dolar döviz ödenmiştir (Çizelge 11). su ve çözeltiler TOPLAM Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.869 1. Çizelge 10.246 Dış Alım Değer (1000 $) 1. Fransa. geriye kalan %10’luk kısmı ise kültürü yapılan türlerden oluşmaktadır. ngiltere.004 2.288 1.443 558 827 7.

Dünya pazarları ve ilaç sanayii etken madde miktarı ve kalitesi yüksek ve bu yönleriyle “standart” ürün talep etmektedir. Aynı şekilde soğanlı bitkiler ticari amaçlı sökümler nedeniyle tehdit altındadırlar. Son yıllarda mevcut durumu korumak ve bu artan pazarda yer almak için piyasaya istediği ürünleri. sığla yağı.000 ton civarında olup. (Anonim. 1993). Bu olumsuz durumun önlenebilmesi için bu bitkilerin tarımının desteklenmesi ve teşvik edilmesi gerekmektedir. 20. 1997). ülkemizde doğadan toplanarak iç ve dış ticareti yapılan 347 tür bulunmaktadır ve bunların yaklaşık %30'unun dış ticareti yapılmaktadır.000 dolardır. Dünya tıbbi bitki ticaretinde Çin ve Hindistan'dan sonra üçüncü sırada bulunmaktadır. doğal yaşam alanlarının tahrip edilmesi ve ticari amaçlarla doğadan aşırı toplama gibi nedenlerle tehdit altında bulunmaktadır (Anonim. ıhlamur. Hem doğanın korunması ve hem de ekonomik açıdan önem taşıyan bu bitki türlerimizin geleceği. Avrupa’da doğadan toplanan bitki materyalinin toplam hacmi yıllık olarak. sanayileşme ve şehirleşme. kökleri tıbbi olarak hem yöre halkı tarafından kullanılan hem de dış satımı yapılan Gypsophila türü ile adaçayı bulunmaktadır. Ülkemizde doğadan toplamalar Orman Kanununun 37. Avrupa’da tıbbi ve aromatik bitkilerin ticaretinde doğadan toplamalar hala önemli bir rol oynamaktadır.Bölgelerinden doğadan kaçak sökümler yapılarak toplanmaktadır. Macaristan ve spanya’da öne çıkmaktadır. Bitkilerin devamlı olarak doğadan bilinçsizce sökülmesi doğal vejetasyonun bozulmasına. Ülkemizde bu bitkiler doğadan toplama ve kısmen de kültürü yapılarak yetiştirilen bitkilerden sağlanmaktadır. tuzcul alanların ıslahı. çıra-çıralı çam kökü ve şimşir ile özel üretim tekniği nedeniyle topraklı ve topraksız fidan ve ağaç alivreli (üretim öncesi) satış yapılarak alıcılarca üretilmektedir yada b) Tarife bedelli satılmaktadır: Üretim programında bulunmayan ve üretimi özel teknik gerektirmeyen her türlü orman ürünü Orman Kanununun 40. kekik.) ve salep (Orchidaceae) türleri florada önemli ölçüde azalmaktadır (Ekim ve ark. nadir ve endemik bitki türlerinin yok olmasına ve ülkemizde çok önemli bir sorun olan erozyonun artışına neden olmaktadır (Özhatay ve Atay. Ancak bunu şu ana kadar yapıldığı gibi doğadan toplayarak karşılamamız mümkün değildir. 1998). birçok tür neslini devam ettirmekte zorluklarla karşılaşmaktadır. Gypsophila arsusianum. Genellikle doğal bitkilerden elde edilen materyalin fiyatı tarımı yapılanlardan daha düşük olmaktadır. Doğadan Toplama ( Odun Dışı Orman Ürünleri) Tıbbi ve aromatik bitkilerin öneminin ve endüstriyel kullanımlarının her geçen gün arttığı bilinen bir gerçektir. sumak. 1994). Defne. Allium karamanoğlu. Günümüzde yeterli miktarda standart ve kaliteli ürün temini doğal bitkilerin toplanmasıyla mümkün olamamakta. çeşitli nedenlerle tehdit altında olan bitkilere örnek olarak Alkanna amana. Bu tahriplerden tıbbi ve aromatik bitkilerde nasibini almaktadır. Benzer şekilde yaklaşık 2400 bitki türünün bulunduğu Amanos dağları ve civarında endemizm oranı %12 olup. Bunlar. Özellikle baraj yapımı. Bölgede yapılan arazi çalışmalarında özellikle Fritillaria imperialis’in yayılış gösterdiği yerlerde yoğun bir toplamayla karşı karşıya olduğu. harnup v. Özhatay ve Koyuncu (1998)’nun bildirdiklerine göre. Türkiye. Bu dış satım verileri ile Türkiye. Origanum brevidens verilebilir. ağaçlandırma ve yangınlardır. Ildır. Doğadan toplama özellikle Arnavutluk. kardelen (Galanthus elwesii Hooker fil. istediği miktar ve kalitede sunmamız gerekmektedir. tarla açma ve aşırı otlatma. 1989).000-30. bunun parasal değeri ise yaklaşık 50. çorak. TIBB VE AROMAT K B TK LER N ÜRET M VE SORUNLARI 5. hatta bazı yerlerde yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kaldığı gözlemlenmiştir.1992. çiçek soğanları. Doğu Anadolu Bölgesinde boya bitkisi olarak kullanılan Rubia ve satis türleri. madde önceliklerine göre orman köylü ve kooperatiflerine satılmaktadır. 14 .1.). ağaçlandırma çalışmaları ve erozyon nedeniyle bitkiler yok olma tehdidi altındadırlar. Ülkemiz florasında yetişen bitkiler çeşitli baskılar altında olup.000. 2004).s. Büyük miktardaki dış alımlara karşın. birçok Isatis türleri. Fritillaria baradjianii. yurt dışına satış ve yurt içi kullanım.000 tondan az olmamaktadır (Anonim. 5. maddesi gereği a) Muhammen bedelle satılmaktadır: Üretim programı olan reçine. Aynı bölgede Origanum onites ve Laurus nobilis aşırı toplama nedeniyle tehdit altındadır ( Heywood ve Davis. tarımsal mücadele ve kirlenme. Ekim ve ark. Dış satımı yapılan bitkilerin D E kayıtlarına göre yıllık miktarı 30.. 1996.. turizm. Örneğin Gentiyan (Gentiana lutea L. Hypericum monadenum.

Dış alımı yapılan bu etkili maddelerden ülkemiz koşullarında üretimi yapılabilecek olanların üretimine başlanması da ülke ekonomimiz açısından önemlidir. bunlardan elde edilen ekstre ve uçucu yağların üretilmesi ile katma değer yaratılabilir. sulama. Bu kapsamda sadece korunmaya alınmış veya nesilleri tükenmekte olan bitkiler söz konusu olmayıp. standartlara uygun dolayısıyla getirisi yüksek droglar elde edilecektir. temiz. spartein. Ülkemizde gıda dışı organik ürünler arasında pamuk yanında. Böylece. kediotu. haşhaş. ilaç üretiminde kullanılan tıbbi ve aromatik bitkiler de yer almaktadır. kırmızı biber. Doğa tahribatının önlenmesi. paketlenmesi ve pazarlanması aşamalarında uygulanacak kuralların. yüksek verimli. toplamaların kontrollü ve bilinçli bir şekilde yapılması ve en önemlisi bu bitkilerin kültüre alınması ile mümkündür. alet ve ekipmanlarda herhangi bir bulaşma olasılığı için hijyen koşullarına uyulması. birim alandan yüksek verim alınacak. mentol. Organik Üretim Organik üretimi yapılan bitkilere ve droglara olan ilgi ve talep her geçen gün artmaktadır. çeşitli uçucu yağlar. kafein. bitkilerin özellikleri dikkate alınarak en yüksek verimde ve kaliteli. fazla tüketilmeleri dolayısıyla doğal ortamlarında azalmaya başlayan bitkiler ve ülke ekonomisine yapacağı katkılarda düşünülmelidir. doğal olarak büyüyen bitkilerin popülasyonlarına zarar vermeden. Bazı Avrupa ülkelerinde bu sayı 50-100 arasında. Günümüzde gıda dışı ürün olarak yukarıda bahsedilen ürünlerin ülkemizde üretim 15 . Sanayileşmiş ülkeler tıbbi ve aromatik bitkilerin tarımında gelişmiş ıslah ve tarım tekniklerini kullanmaktadır. kontrollü olarak toplanmasıdır. gül yağı. sitronellal. 5. Tıbbi ve aromatik bitkilerin tarımında diğer bitkilerde olduğu gibi “ yi Tarım Uygulamaları”nın dikkate alınması gerekir. personel. çemen ve hardal vb. “Doğa ve Türleri Koruma” yasalarının etkin bir şekilde uygulanamayacağı artık anlaşılmaktadır. kekik. çörek otu. sayabiliriz. kalitesi. lavanta yağı gibi kozmetikte kullanılan ürünler. gübreleme. piretrin. insan sağlığına zararlı herhangi bir bulaşma ve kirlenmeye neden olmayacak şekilde seçilmesi ve uygulanması gerekir. gül kurusu. mekanizasyon. Kültür Yolu ile Üretim Doğadan bitki toplamalarına alternatifler geliştirilmediği sürece. Ancak sayı bakımından Avrupa ülkelerine göre çok daha az bitkinin kültürünün yapıldığı görülmektedir. Afyon alkaloitleri ve gül yağı dışında genellikle ham drog ihraç edilmekte. anetol. 5. Doğal zenginliklerimizin sürekliliği ve gelecekteki araştırmalar için gen kaynaklarının korunması da önemlidir. timol.) ithal edilmektedir. heterozitler vb. melissa. ürünün hasadı. toprak. Bu üretimin alternatif koşullarda desteklenmesini ve floranın korunmasını sağlar. Çeşitli iklim ve toprak özelliklerine sahip ülkemizde birçok tıbbi bitkinin doğal olarak bulunması bu bitkilerin kültüre alınmalarını kolaylaştırmaktadır. kurutulması. Bunlar. saf. alkaloitler.2. nane. bitkisel materyal. Bu ülkelerde aromaterapötiklerin ticaretinde görülen gelişmelerin bazı uçucu yağlara olan talebin artmasına yol açması beklenmektedir. genetiği ve kalıtımı ile ilgili araştırma sonuçları dikkate alınarak ve öncelikle doğal olarak yetiştiği ekolojik koşullarda gerçekleştirilmelidir. Kültüre alma çalışmaları türlerin sekonder madde içeriği. pektin. etkili maddeler çoğunlukla ithal edilmektedir. Kültürü yapılan bitkilerden bazıları alan bakımından çok fazla yer kaplamaktadır. Böylece Türkiye’de tıbbi ve aromatik bitkilerin sadece ham drog olarak değil. seleksiyon ve ıslah çalışmalarıyla istenilen niteliklere ulaştırılması gerekmektedir. Örneğin. digitoksin. kalitesi yüksek ürünleri düşük maliyetle üretebilmektedirler. sitral. okaliptol. bazılarında ise 100’ün üzerindedir. Gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaç pazarı yıllık yaklaşık %10 büyüme hızına sahiptir. ekim/dikim. atropin.3. zararlı ve yabancı ot kontrolü (biyolojik kontrol tavsiye edilir). gül suyu. Yine ülkemiz florasında bulunduğu halde bazı bitkilerin veya bunların etkili maddeleri (hintyağı. scopolamin. Ülkemizde kültürü yapılan bitkiler arasında kimyon. rezene. Bir başka uygun metot da biotopun ve toprakların korunması dikkate alınarak doğal popülasyon dinamiklerinin avantajı da kullanılabilir. standartlara uygun etken madde içeren. Doğadan bitki toplamalarının alternatifi ise bu bitkilerin kültüre alınarak tarımının yapılmasıdır. Örneğin defne bitkisinin doğal yayılış gösterdiği alanlarda kontrollü hasadı gibi. Bu nedenle. Vinca alkaloitleri. anason.bu bitkilerin düzenli olarak kültürü. hastalık. nane yağı.

Yıllar tibariyle Türkiye’de Organik Tarım Üretimi ve Tıbbi Bitkiler Yıllar 2003 2004 2005 2006 2007 Ort.5’tir (Çizelge 12).15 350.39 ton ile rezene ve 500. zmir.203 308. Afyon anason ve kimyon.682. Çanakkale.14 500.05 235.ve dış satımı büyük miktarlarda olmamakla birlikte devam etmektedir.721 17.65 1912.5 4.45 345.589 Tıbbi Bitkiler (ha) 1.54 162.5 1. 2008 Yıllara göre değişmekle birlikte. Antalya. Bu nedenle.15 283. adaçayı.527 10.135 2.99 2008 404.60 268.00 2142.05 2006 1060. 1.34 411.94 0. Toplam Alan (ha) 103.073 162. Adana biberiye.3’tür.14 558.00 2137.193 175.25 60.190 12. Aydın ve zmir kekik.977 ha’dır.10 369.91 409. Çizelge 12. payı ise %4.70 136.014 Tıbbi Bitkiler (Ton) 12.68 45.12 662.1 1. hem organik üretim materyali ile üretime başlamak ve hem de bu şekilde geçiş sürecini kısaltmak 16 .65 77.80 140.570 11.522 431. 2008 Çizelge 13.131 135.0 26.00 2842. benzer şekilde karahan bitkisi bazı illerde laden olarak tanınmaktadır Yönetmelikte geçen “Organik ürün yetiştiriciliği yaparken organik üretim materyali kullanılması gerekmektedir” hükmünden hareketle ülkemizin mevcut durumu değerlendirildiğinde.22 287.977 Oran (%) 1.9 4.3 1. Türkiye’ de organik tıbbi ve aromatik bitkilerin üretimi 2008 yılı için incelendiğinde.760 1. Benzer şekilde.06 2007 476. Denizli kapari. Tıbbi bitkilerin toplam alan içindeki payı ise %1.56 Kaynak: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı. herhangi bir tıbbi ve organik bitki türünde organik fide üretimi yapılmadığı görülmektedir.5 300.17 170.014 tondur.20 918. Türkiye’de 2003-2007 yıllarını kapsayan beş yıllık verilere göre. Kütahya.6 1682.80 225. Aydın.928 Oran (%) 4.5 Kaynak: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı.22 214.3 Toplam Üretim (Ton) 291. Aynı yıla ait verilerde bazı illerde Melisa yer alırken.42 332.432 2. Isparta gül ve kekik.74 530.80 60.19 304.41 174.00 2065. Manisa kapari.58 328. bazılarında oğul otu olarak bulunmakta.45 304. keçiboynuzu.0 2. Ülkemizde yirmiye yakın ilde tıbbi ve aromatik bitkiler organik olarak üretilmektedir.4 1.0 3.360 147.47 382. Tarım Bakanlığının son dört yıllık tıbbi ve aromatik bitkiler organik tarımsal üretim verileri Çizelge 12’de verilmiştir. Toplam üretim içinde.082 309.190 162. bu isimler bölgelere göre değiştiğinde verilerde farklılıklar meydana gelmektedir. Türkiye’de Bazı Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Organik Üretimi (Ton) Bitkiler Adaçayı Anason Biberiye Ebegümeci Gül Hayıt Isırgan Otu Kantaron Kapari Karahan Keçiboynuzu Kekik Kimyon Melisa Mersin 2005 581.71 0. 1.451 2. Ancak Tarım Bakanlığının istatistik kayıtlarında tıbbi ve aromatik bitkilerin Türkçe isimleri yer almaktadır.00 2876.3 1.99 285.388 289. tıbbi ve aromatik bitki üretimi 12. Muğla ve Yalova illeri bitki çeşitliliği bakımından ilk sıralarda yer alırken.60 173. biberiye ve rezene gibi tıbbi ve aromatik bitkiler gerek iç pazar gerekse dış pazar için organik olarak üretilmektedir.79 449.3 8.67 ton ile biberiye öne çıkmaktadır (Çizelge 13).107 1.81 101. Antalya.41 ton ile kekik. anason. organik üretim yapılan alan ortalama 147.55 420.589 ha olup bu alan içinde tıbbi bitkiler üretim alanı 1. Mersin.05 105.91 76.876 218.47 347.00 1623.630 12. kekik. üretim miktarları bakımından aynı döneme ait ortalama organik ürün üretim miktarı 308. Muğla adaçayı üretiminde öne çıkmaktadırlar.05 103.243.45 116.928 ton.20 257.4 881.37 102.67 103.

Son zamanlarda hayvan yemlerini korumada ve kalite arttırma ile hazmolabilirliğini artırmak içinde tıbbi bitkilerin uçucu yağları veya etken maddeleri kullanılmaktadır. Bu durum çok 17 . Dünya ticaretine konu olan organik tarım ürünlerinde Avrupa Birliği özellikle adaçayı. kıl bulaşımı mikroskopiktir). Bu husus dikkate alınarak. Ayrıca yabancı madde testlerinin de uygulanması gerekmektedir. üretimle ilgili paydaşların ve bu grup bitkilere dayalı sanayinin daha uzun vadeli planlarla organize edilmesi gerekmektedir.org/climatechange/en/). kemirgen bulaşıklığı (atık bulaşması çıplak gözle görülüp makroskopikken. Sabadilla ve bazı bitkisel yağları verebiliriz. yıllık toplam yağışlarda ve buna bağlı olarak su kaynaklarında ise belirgin bir azalma eğilimine girildiği görülmektedir. yüzey karakteri. nişasta. Temel testlerin yanı sıra spesifik araştırmalarda yapılmaktadır. Kolombiya. özellikle Arjantin ise tıbbi bitkilerin büyük bir kısmını üretmektedir. kaynak ülke veya bölge. TIBB VE AROMAT K PERSPEKT FLER B TK LER N GELECEĞ YLE LG L BAZI Tıbbi aromatik bitkilerin kullanım alanları çeşitlendikçe. bakteriler). kül oranı.miko toksinler. çelik vb. kolenkima. Rotenone. duyu testleri (renk ve kokunun organoleptik testleri). Kostarika. 2005). Bu standartlar genişletilerek günün koşullarına uygun hale getirilmelidir. belirli bitkileri kapsamaktadır. mikroskopik kirlenme (patojen organizmalar ve mikrobik. Tıbbi ve aromatik bitkilerin bir özelliği de organik ürün yetiştiriciliğinde hastalık ve zararlı kontrolünde kullanılabilen bitki kaynaklı organik preparatların etkili maddelerini sağlamalarıdır. Günümüzde kalite standartı giderek önem kazanmaktadır. makroskopik (şekil. Nicotine. böcek bulaşması (kın kanatlılar ve kene. Yabancı organik madde ve bitki parçalarının limitleri.( Phillipson. yaprak epidermisi. kimyasal (alkaloit. doku. Ryania. Azadrachtin. Ancak bunlar yeterli olmayıp. Dominik Cumhuriyeti. b) Sel. a) Kuraklık: Dünyanın birçok yerinde olduğu gibi ülkemizde de ortalama sıcaklıklarda yükselme. nem içeriği. Bu ülkelerin yanı sıra Brezilya. Guetemala. pestisitler ve radyoaktivitedir. lavanta ve maydanoz gibi tıbbi bitkileri üretmektedir. erozyon ve diğer doğal afetler: Dünyanın bazı yerlerinde kuraklık tehdidi söz konusu iken. Tıbbi ve aromatik bitkilerin doğal yayılış alanları göz önüne alındığında. mikroskopik (parankima. hasat zamanı. Bu amaçla ülkemizin önemli organik ürün potansiyeli olan ve dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerin organik olarak üretilmesi gerekmektedir. 1. Jamaika. kırılma gibi çıplak gözle veya otantik örnek ile yapılabilir). Ülkemizde tıbbi ve aromatik bitkilerin organik üretimine yönelik herhangi bir organik tohumluk (tohum. Örnek olarak. kalsiyum oksalat.) üretimi ile ilgili çalışma bulunmamaktadır.klim Değişiklikleri: Dünya’nın çeşitli coğrafik bölgelerinin iklim koşullarında belirgin değişikliklerin olduğu birtakım verilerden anlaşılmaktadır. Çeşitli kullanım alanlarına sahip tıbbi ve aromatik bitkilerde kalite tayini yapılarak standartlarının belirlenmesi gerekmektedir. Endonezya. 1993). Bunlar arasında doğru botanik isim. mantar. ebat. klim değişiklikleriyle ilgili aşağıdaki konular göz önüne alınabilir (http://www. Türkiye. Uganda ve Zimbabve’de de tıbbi ve aromatik bitkilerin organik olarak üretimi yapılmaktadır (Tarakçıoğlu ve Koç. Türk Standartlar Enstitüsü’nün bazı tıbbi ve aromatik bitkiler ile ilgili çalışmaları bulunmaktadır. 6. Bunun için tıbbi aromatik bitkilerin geleceğiyle ilgili aşağıdaki hususların göz önünde bulundurulması faydalı olacaktır. Çin. tarımsal çalışmalarda bitki su kullanım etkinliğinin arttırılmasına yönelik araştırmaların yürütülmesine. yeni çeşit geliştirme çalışmalarında kuraklığın hüküm sürdüğü koşullara dayanıklı çeşitlerin ıslah edilmesine önem verilmelidir. TIBB VE AROMAT K B TK LERDE KAL TE VE STANDARD ZASYON Gerek iç tüketim de kullanılan gerekse dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerde kalite denilince bazı hususların bilinmesi gerekir.amacıyla tohumculukta da organik tarım esaslarının uygulanması ve sürdürülmesi gerekmektedir. bazı yerlerinde de sel ve benzeri doğal afetlerin meydana geldiği görülmektedir. Pyrethrin. yağ veya otantik maddelerle örneklerin karşılaştırılması yapılabilir). Acı ağaç (Quassine). protein. 7. buna uygun gen kaynakları ve yeterince varyasyonun var olması bir fırsat olarak algılanabilir. Mısır ve Hindistan tıbbi bitkiler ve baharat bitkilerini. kardiak glikozitler gibi sekonder metabolitleri varlığının araştırılması) ve kromatografik (özellikle TLC) testler bulunmaktadır. çıplak gözle de görülebilir).fao.

5. kekik. ıhlamur. ardıç.Gen Kaynağı ve Biyolojik Çeşitlilik: Türkiye. Yukarıda verilen çeşit sayıları oldukça az durumdadır. yerel genotip veya doğadan toplama şeklinde temin edilmektedir. Yakın Doğu ve Akdeniz gen merkezlerinin kesiştiği yerde bulunmaktadır. ıhlamur. bu gibi olumsuz koşulların etkisini azaltan ve belli ölçüde dayanıklı türlerin belirlenmesi. kebere ve bazı kekik türleri başta olmak üzere pek çok tıbbi ve aromatik bitkinin yer alabileceği düşünülmektedir.Pazar Tercihleri ve Talep Eğilimleri: Günümüzde ticaretin dilinin kalite olduğu bilinmektedir. çörekotu.Tıbbi Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticaretiyle lgili Planlamalar: Ülkemizde üretilen. organik tarımın gerektirdiği sertifikasyon sistemine uygun olarak üretilmemiş olsa bile. daha homojen bir ürün elde edebilmek için çeşit geliştirme çalışmalarının daha da yoğunlaştırılması gerekmektedir. Ülkemiz 2003 yılında yaklaşık 14 bin ton kimyon tohumu ihraç ederken. Halen Haşhaş’ta 12. Bu kaynaklardan doğrudan veya genitör olarak yararlanmaya yönelik projeler geliştirilmelidir.org. değerlendirilen ve ticarete konu olan kimyon. c) Ekosistemin canlılığı ve sürdürülebilir arazi yönetimi: Canlı ve cansız unsurlarıyla ekosistemin bütüncül bir yapı içerisinde sürdürülebilir olması gerekmektedir.değişik iklim bölgelerine sahip olan ülkemiz için de geçerlidir. Tıbbi ve aromatik bitkilerin işlenmesi ve gıda güvenliği kapsamında nitelikli ürünlerin ortaya çıkartılabilmesi için. Bir üretici hangi özelliklere talebin fazla ve nelerin daha tercih edilebilir olduğunu algılarsa. son yıllarda ülkemiz aleyhine bazı gelişmeler dikkat çekmektedir. Kimyon’da 2. Bunun için “Gıda Ormancılığı” kavramı üzerinde durulmalı. Halbuki bu bitkiler ülkemizde üzerinde en 18 .fao. bu gibi alanlardan daha etkin ve çeşitlilik içinde yararlanma yoluna gidilmelidir. melisa olmak üzere pek çok bitki için çeşit geliştirme potansiyelimiz yüksek düzeydedir. kimyon Türkiye’nin uzun yıllardan beri ç Anadolu koşullarında ürettiği önemli bitkilerden biridir. 3.Organik Ürünler: Tıbbi ve aromatik bitkilerin doğal olarak bulunduğu veya yetiştirildiği alanlarda organik ürün elde edebilme avantajları da çok iyi değerlendirilmelidir. 2. Ülkemizde halen doğal kaynaklı pek çok bitkisel drog. amaca uygun ürün elde etme gayreti içinde olacağı açıktır. in situ ve ex situ alanlar oluşturulmalıdır. Tahrip olan havza veya orman alanlarımızın yeniden tesisinde uyum yeteneği iyi olan aynı zamanda ekonomik yönden de kabul gören tüm türler belli bir disiplin dahilinde sistemin içine alınmalıdır. Anason’da 1 ve Kişniş’te 6 çeşidin tescili yapılmıştır (Anonim. çörek otu. gen kaynağı ülkemiz olan bitkilerden çok yönlü yararlanılarak. Bu olayların dikkate alınarak. Bu fırsatın çok iyi değerlendirilmesiyle organik bitkisel drogların elde edilmesi ve daha kolay pazar bulabilmesi mümkün olabilmektedir. Şöyle ki. organik ürün niteliğine çok yakın bir konuma gelmektedir. Bu zenginlikten yararlanma ve ekosistemi dinamik tutmak için. 2009).616 ton) bitkilerine ait ithalat rakamları dikkat çekmektedir. Bunun anlamı halen üretilen bitkisel drogların önemli bir kısmı popülasyon. kuşburnu. 2007 yılında bu miktar 4 bin ton seviyelerine düşmüştür (Anonim. üretim sisteminin belli bir hedefe yönlendirilmesi gerekmektedir. sonuç odaklı çalışmaların sürdürülmesi gereği kaçınılmazdır (http://www. Böyle bir yapılanmada defne. 6. Bu yüzden talep eğilimleri sürekli güncellenerek. safran. 4. Buna bağlı olarak biyolojik çeşitlilik ve endemik türlerin sunduğu avantajı da iyi kullanmak. Çemen’de 1. adaçayı. Kekik’te 2. Ülkemizin havza bazında çok önemli bitkilerinin de yer aldığı önemli alanlara sahip olduğu bilinmektedir. herhangi bir kimyasal veya pestisit kullanılmadan. ürün standartlarının arttırılması gerekmektedir. mevcut çeşitliliğin korunması adına gerekli uygulamalar yürürlüğe konmalıdır. adaçayı. Standartlara uygun. gen kaynakları ve biyolojik çeşitlilik çok iyi taranarak. Bu potansiyelin değerlendirilerek çeşit tescili çıktısına dönüştürülmesi tıbbi ve aromatik bitkilerin geleceğiyle ilgili büyük önem taşımaktadır. Pazar tercihlerini de içeren standartların ortaya konmasıyla üreticiler belli bir hedefe doğru yöneleceklerdir. 2009).Çeşit Geliştirme Çalışmaları: Tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili çeşit geliştirme çalışmaları son 15 yılda belli bir ivme kazanmıştır. 2008). Benzer şekilde ülkemizin değişik ekolojik bölgelerinde üretebileceğimiz kişniş (son iki yılda ortalama 300 ton) ve çörek otu (2007’de 1. reyhan. kültüre alınması ve ıslah edilmesi faydalı olacaktır. ona uygun üretim tekniği uygulayarak. sarımsak ve kişniş gibi pek çok tıbbi ve aromatik bitkinin ekonomik getirisinin daha üst düzeylere çıkartılabilmesi mümkün iken. bu tip alanların taranması. Tıbbi aromatik bitkiler grubu oldukça fazla sayıda cins ve türden oluşmaktadır. rezene. doğal koşullarda kendiliğinden yetişmesi nedeniyle. adaçayı. Son yıllarda bu konuyla ilgili araştırmaların artış eğilimi göstermesine paralel daha da yoğunlaşarak. Başta nane. nitelikli.

Araştırıcı Envanteri ve şbirliği Platformlarının Oluşturulması: Son yıllarda dikkat çeken bir husus da tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili araştırmalar yapan araştırıcı kitlesindeki büyümedir. Aksi takdirde küçülen dünya veya sermayenin küreselleşmesine de bağlı olarak. Bundan sonra çalışmaların sürdürülebilirliği ve birbirini tamamlayıcı nitelikte olabilmesi için birlikte sıkı bir işbirliği ve iletişim organizasyonlarına ihtiyaç duyulmaktadır. Önemli ihraç ürünlerimizden biri olan kekik (2007’de 10 bin ton). Bu bitkilerle ilgili bilgilerin toplanacağı ve ulaşılabileceği veri bankaları oluşturulmalıdır. parfümeri. Türkiye. Ülkemizde tıbbi ve aromatik bitkilerin üretiminin arttırılması. Bu kadar zengin bir kaynağa sahip ülkemizde halen doğadan toplanan ve üretimi yapılan bitkilerin sayısı çok azdır. kozmetik. 7. tüm pazarlara kolay girebilmenin şartlarının oluşturulması gerekmektedir.4 ton) gözükmektedir. ne kadarının üretilerek temin edileceği belirlenmelidir. bu daldaki birçok sanayi kolunun gelişmesi bazı önlemlerin alınması ile kısa zamanda sağlanabilir. Ayrıca tıbbi ve aromatik bitkilerde iç tüketim ve dış ticaret verileri dikkate alınarak. üretim tekniklerinin çok iyi uygulanması ve gerekirse desteklerle de düşük maliyetli üretim yolunun açılarak.300 ton ezilmemiş kekik ithalatı yapılmıştır. ithal ettiğimiz kekik 0.Tıbbi ve Aromatik Bitkilere Dayalı Sanayi: Son yıllarda gelişmiş ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de tıbbi ve aromatik bitkilere dayalı sanayi sektöründe gelişmeler ve çeşitlenmeler dikkat çekmektedir. farklı iklimlere ve geniş yüzölçümüne sahip olması bakımından bu bitkilerin üretilmesinde önemli bir ticari potansiyele sahiptir.çok çalışma yapılan ve üretiminde sorun olmayan bitkilerdir. 8. hangi bitkiden ne kadarının doğadan toplanarak. Yetiştiricilerin ihtiyaç duyduğu tohumluğu (her türlü çoğaltım materyali) sağlayacak kurumsal alt yapının mutlaka oluşturulması gerekmektedir.75 dolar/kg iken. Konuyla ilgili planlamalar yapılırken. tüketici-sanayici yurt içinde uygun fiyatlara alamayacağı ürünü. aromaterapi. Ülkemizde 80’li yıllarda birkaç olan araştırıcı sayısı son yıllarda en az 10 kat artmıştır. yurt içi ve yurt dışı talepler de dikkate alınarak. daha ucuza bulduğu takdirde yurt dışından temin yoluna gidebilmektedir. Bu yüzden kaliteyi ihmal etmeden daha ucuza üretim yapabilmenin tüm yolları çok iyi araştırılmalıdır. Buna karşılık gerek doğal alanlardan temin ve gerekse kontrollü koşullarda üretimle ithalata gerek olmadan. Günümüzde tıbbi ve aromatik bitki tarımını yapmak isteyen üreticilerin en önemli sorunu tohumluk materyali teminidir. SONUÇ VE ÖNER LER Tıbbi ve aromatik bitkilerin çok değişik alanlarda ve sanayi kollarında tüketimine paralel olarak bu bitkilerin dünya pazar hacmi her geçen gün artmaktadır. Ancak çok sayıda cins ve türden oluşan bu grup bitkiler için yapılan çalışmalar 19 . Bu alandaki bilimsel çalışmalar son 25 yılda büyük bir aşama kaydetmiştir. mutlaka üretim maliyetlerinin düşürülmesi gerekmektedir. sağlık yaşam kürleri.talep ilişkisi dikkate alınarak üretim yapılmamaktadır. 8. aynı zamanda ithal ettiğimiz tıbbi ve aromatik bitkilerden biridir. bu tip sanayi tesislerinin arttırılması için gerekli organizasyon ve desteklerin ortaya konulması gerekmektedir. tıbbi ve aromatik bitki çeşitliliğinin korunması. 2007). Bu durum adaçayı ve ıhlamur için de benzerdir (Anonim. Tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili çeşit geliştirme çalışmaları son yıllarda belirli bir ivme kazanmıştır. etken maddeler ve diğer bitkisel droglara dayalı çeşitli ölçekte işletmeler oluşmaktadır. Bu tesislerin varlığı bu tip kaynakların sürdürülebilirliği ve ekonomik anlamda getirisinin de artmasına neden olacaktır. bitkisel çaylar. Bunun yanında safran ihracatımızda artış ( 2003’te 650 kg iken. Bu işletmeler sayesinde tıbbi ve aromatik bitkilerin katma değeri de artmaktadır. Ancak bunlara ait düzenli istatistiksel veriler bulunmamakta ve arz. ihracatı da arttırabilecek planlamalar yapmak mümkündür. 2007’de 15. üç önemli floristik bölgenin kesiştiği alanda bulunması nedeniyle geniş bir bitki çeşitliliğine. ihracat fiyatı bunun 3-4 kat fazlası olabilmektedir. Nitekim 2007 yılında yaklaşık 2. Bu önlemlerden ivedilikle alınması gerekenlerin bir kısmı maddeler halinde aşağıda verilmiştir. Daha önceki Türkiye Ziraat Mühendisleri Teknik Kongreleri’nde de belirtildiği gibi. sürdürülmesi ve değerlendirilmesi için gerekli her türlü yasal düzenlemenin yapılarak hayata geçirilmesi bir zorunluluk olarak görülmektedir. Bu durumda. Ülkemizde birçok tıbbi ve aromatik bitki doğadan toplanmakta ve bir kısmının da belirli ölçüde tarımı yapılmaktadır. Fitoterapi. Bununla ilgili bir örnek vermek gerekirse. Günümüzde bu alana olan ilgi.

S. S. Anonim.23 June 1998.org/unsd/databases. sanayici.L.yahoo. A. unstats.C. Anonim.Ü. Ankara. Tıbbi ve aromatik bitkilerde fiyat bu bitkilerin ticareti ile uğraşan firmaların tutumlarına bağlı olarak oluşmaktadır. Janick and A. Baharat Değerlendirme Raporu.yetersizdir. Symposium on the Conservation of Medicinal Plants in Trade in Europe. 2007.un. Ekim. Feb. With Aromatherapy Gaining Acceptance as an Aspect of Home Fashion. Özellikle kaliteli ve doğal ortamına zarar vermeden toplanan ürünler ve yetiştirilen bitkiler için teşvik primleri verilebilir.. K. zmir.. 2009. Türkiye'nin Tehlike Altındaki Nadir ve Endemik Bitki Türleri. Craker.). 84 s Anonim. Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkezi. Acta Hort. Thwaites. 2008. Rea. Kütaş Tarım Ürünleri Dış Tic. Alexandria. 1999. 9.C. ASHS Press. Craker.. 2005. Anonim.C. dünya pazarındaki arz-talep durumunu ve fiyatlar konusunda bilgilerin alınabileceği disiplinler arası bir komitenin kurulması yararlı olacaktır. stanbul Ticaret Odası Yayın No: 39. Tıbbi ve aromatik bitkiler alanında faaliyet gösteren üretici. Bornova/ zmir Craker. 2004..net/nbsubure20pr. L. Türkiye Ormanlarında Odun Dışı Ürünler. SDÜ-Isparta. Tıbbi ve aromatik bitkiler konusunda öncelikleri. 676:25–30. kaliteli ürün ve mamul üretiminin tüm gerekleri yerine getirilmelidir. findarticles.Eu. Dış ticarette rekabet üstünlüğü için standartlara uygun. Europe's Medicinal and Arom atic Plants: Their Use.. araştırmacı ve diğer tüm paydaşların koordinasyonunu sağlayacak bir sistem ve araştırma sonuçlarının pratiğe aktarılması için. Türkiye’de Tıbbi Bitki Ticareti. Herb Production in Organic Systems. L. Başer. Erik. ihracatçı. Birleşmiş Milletler statistik Bölümü. Ankara. Başer.. A. Kişisel Görüşme. Çevre ve Orman Bakanlığı. Ziraat Fakültesi Yayınları III. Herbs in American Fields: A Horticultural Perspective of Herb and Medical Plant Production in the United Sates. 2009. Basım No:312. Doğal Hayatı Koruma Derneği..attra.org. 1999. R. Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Endüstriyel Kullanımı TAB Bülteni 13-14:19-43. Türkiye Tabiatını Koruma Derneği Yayın No: 18.E. Medicinal and Aromatic Plants—Future Opportunities Reprinted from: Issues in New Crops and New Uses. 19-21 Şubat 2009. araştırıcı-sanayici-üretici arasında bilgi akışını sağlayacak yayım sistemi oluşturulmalıdır. Başbakanlık. AŞ.) Bayramoğlu. Toksoy. L.I. Brinckmann. 1903–2003. 2006.. Nutr. 2002. T. Tıbbi ve aromatik bitkilerde gerek doğrudan kullanım ve gerekse sanayinin ihtiyaç duyduğu nitelikleri taşıyan çeşitler geliştirilerek tescil edilmelidir. San.. Ankara. Dış Ticaret statistikleri.C.html. Ankara..H. stanbul. J. 1995. European Community Biodiversity Clearing-House Mechanism.ncat. Binici. Trade and Conservation A TRAFFIC Species in Danger Report. M. 2007. Raftery. Akın. Anonim.R. Business J. Supermarket News. 22. US Consumer Herbal & Herbal Botanical Supplement Sales. Şen. hangilerinin kültüre alınması gerektiği. Z. 2009. Ceylan. nt/Nyglossary_Terms/M/Medicinal_And_Aromatic_Plant_Material] Ferrier. KAYNAKLAR Adam. HortScience 38:977–983. Commodity Trade Statistics Database (COMTRADE). Elson. larslan.. 3-17 Eylül ve 5-10 Ekim 2009 tarihleri itibariyla. Etter.. Online www.E. The Medical Plant Supply Chain: Creating Social and Environmental Sustainability.A.. G. Gardner. 1998. toplayıcı. nbj. 8. Gardner. Whipkey (eds. J.stores. Sales of Scented Candles are Lighting up Supermarkets’ Cash Registers. www. 2003. First Int. 1997. 20 . Anonim 2004. 89-98.Eea.1-37. Soğanlı Bitkiler (Türkiye’den hracatı Yapılan Türlerin Tanıtım ve Üretim Rehberi). E. 1996. 1992. 2005. Bu durum üretici/toplayıcıların mağduriyetine neden olabilmektedir.. L. M. H. A Publication of ATTRA – National Sustainable Agricultural Information Service.. Ormancılıkta Sosyo-Ekonomik Sorunlar Kongresi. 2005. Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin laç ve Alkollü çki Sanayinde Kullanımı.. HerbalGram 64:56–60.M.com/p/articles/mi_hb4331/is_199902/ai_n15098264. alternatif ürünler kapsamında tıbbi ve aromatik bitkilere yer verilmesi bu bitkilerin tarımının gelişmesine yardımcı olacaktır. 2009. s. D. Glossary Of Biodiversity Related Terms. K. Ankara.E. 1998. G. Tarım ve Köy şleri Bakanlığı. Bitkisel üretim deseninde. II. Z. Orta Anadolu hracatçı Birlikleri Genel Sekreterliği. T.K. J. Tıbbi Bitkiler I. Anonim. VA. Tarım ve Köy şleri Bakanlığı. şletmelerin ihtiyaç duyduğu ürünleri karşılamak ve üretici mağduriyetini belirli ölçüde önlemek için sözleşmeli üretim modeli uygulanmalıdır. T.. 2005. M. Sustaining the Harvest: Challenges in MAP Production and Markets. 227s. Koyuncu.[Http://BiodiversityChm. P. Medicinal and Aromatic Plants Working Group-ECP/GR.

The Impacts of Forest Degradation on Medicinal Plant Use and Implications for Health.products/HB/2006_12_13. D. Özhatay. Pacific Bridge Medical–Asian Medical Publications. 12–13.tr/jsp/duyuru/upload/vt/vt.fao. Originated in Forestry Department. Skin Care (advertisement listing ingredients of skin care products).html L’amar–Herbal Products. Proc. Davis. Ildır. Hartman Group. N.C. 2003. Chapter 9. In: R. Online www. http://pib.php/aid/301/Medicinal_Plants. A Comparison of Cultivation and Wild Collection of Medicinal and Aromatic Plants Under Sustainability Aspects. N. 2006.int/publications/pub_9290611243. Lange. 5 Yıllık Kalkınma Planı. Bitkisel Ürünler (Doğal Çiçek Soğanları Süs Bitkileri Grubu) Özel htisas Komisyonu. U. www. Plant-Derived Drugs: Products. 2003. Kumar. A. S. Finding Key Sales Opportunities in the Natural Products Marketplace. www. Medicinal Plant Trade. Kumar. 2007. Ayanoğlu. International Trade Centre (ITC). 2006. Singh. Applications.com/bnh/lamar/skincare. D. A Presentation at Regulatory Affairs Professional Society (RAPS). 2001. International Trade in Medicinal and Aromatic Plants. 2002. Sharm a. S. Hartman. Koç. 2006.marketresearch.D.D. 19:512-522. Türkiye'de Doğal Bitkilerin Ticareti. 2006. 9 session of the Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture. Frontis Workshop on Medicinal and Aromatic Plants. Inc. WHO... Medicinal Plants International Trade Forum. L. Nucleus for Strategic Expertise Wageningen University and Research Centre. 1997. FAO. 2000.org/biodiversity/geneticresources/en/.K. Gross. www. http://www.. SPINS.html.com. p. Pharmalicensing. www.com/pics/documents/short%20overview%20MMS. A. Medicinal and Aromatic Plants. Medicinal and Aromatic Plants.hartmangroup. Özgüven.php?action=toc&productID=1378188. L. Sekin.B. D.B.J.. Türkiye statistik Kurumu Verileri. Leaman.htm) Unity Marketing Inc. Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Üretimi ve Ticareti. Tarakçıoğlu. H.in/feature/feyr2000/fmay2000/f240520006.consumer. Impact of Cultivation and Gathering of Medicinal Plants on Biodiversity. Nutrition Business Journal (NBJ).org/docrep/fao/005/aa010e/AA010E00..B.html. Kekik in Trade in Turkey. World Health Organization (WHO). The Netherlands. Şekeroğlu. NBJs Supplement Business Report 2006.). A. 2005. D. Khan.. nbj. 155-170..progression_web. The Hartman Group.fao. S. Guidelines for the Appropriate Use of Herbal Medicines. S. 23.fao.asp?vendorid=642&sortby=p&g=1&categor. Lange (eds.. Biodiversity and the Ecosystem Approach in Agriculture.. VI. 2006..html.J. 2005. TU K. Phillipson. Gardner (eds. Acta Hort. Heywood.yahoo. 75–95.htm.tradeforum.org/news/fullstory. Technology. G. Impact of Cultivation and Gathering of Medicinal Plants on Biodiversity: Global Trends and Issues.E.com/news. T. Gürbüz. 1993. part 4. Inc. 2004. Z. N.pdf. www. Economic Potential and Improved Varieties of Aromatic Plants of India. Atay.J.com/assets/pdf/np. S. ftp://ftp. Kroner. F. 17–20. Proc.E. OTA Manufacturing Survey. 2002.stores. 2009. 2005.pdf. Van Overwalle. M. Wageningen. [http://www.html. http://www.org/tade/faqs_medicinal. BioScience 53(6):573–584. Organic Trade Association (OTA). Proceeding of the XI World Forestry Congress 13-22 October 1997 Antalya Vol:3:234-237. Ankara.tuik. M. Medicinal and Aromatic Plants. pharmalicensing. 2007. Heywood. Leaman. 5.)..harman-group. Bitkisel laç Hammaddeleri Toplantısı 20-22 Mayıs 1998 Özet Kitabı. Cunningham. Bogers. 1996. New Hope. JR.gov. FAQs. Quality Assurance of Medicinal Plants Acta Horticulture 333:117-122 Shanley P. Sharma. www. Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü. 2006. V. Tütün. Yalova.. 2001. B.spins.com trends.A.com/products/HB/2006_11_01.google.pacificbridgemedical.com/intelligence/reportsearching. Quality and Safety Issues Related to Botanicals.nic. Hom e Fragrance and Candle Report. Schippmann.D. Western Pacific Series no.who.coimbatore. 251s. Medicinal Herbs. Özhatay.htm] World Wildlife Foundation (WWF). Wageningen.. 1993. and D. Koyuncu. J.pdf Schippmann. U. Overview of Asia.H. Cunningham. A. www. www. Ekren. 720.Food and Agricultural Organization (FAO). G. Healthcare Markets and Regulatory Issues in the Region.. 2009. Google Trends. 21 . Türkiye Ziraat Mühendisleri VI.H. Trend History: Medicinal Plants. www.. V. A. 1994. I. Smillie. Plants-based Medicines in India. April 2005..ota. Centres of Plant Diversity (ed: S.worldwildlife.spins. . Consumer Culture and the Future of Organic Usage. Manila. 2007. 2006. Hamilton) Vol:1:324-3. WHO Regional Publications. Craker.E.A.net/nbsubure20pr. Teknik Kongresi.cfm.org/DOCREP/005. Oct. S. www. 1998. A. L. 1998. Luz. Journal of Medicinal and Aromatic Plant Sci.. 2005.. Organik Tarım Ürünlerinde Dış Pazar Araştırması.mall. Wildlife Trade.wpro. S. www.com. The Progression of the Natural Products Consumer. 7 Trends to Watch in 2007. Craker.com. Rome. S. XII.Davis.com/vendors/viewvendor. 2006.