TIBB VE AROMAT K B TK LER ÜRET M N N ARTTIRILMASI OLANAKLARI

Emine BAYRAM , Saliha KIRICI , Sezen TANSI , 4 5 6 Güngör YILMAZ , Olcay ARABACI Süleyman KIZIL , sa TELC 7
1 2 3

ÖZET
Dünya pazarlarında tıbbi ve aromatik bitkilere olan talep her geçen gün giderek artmaktadır. Türkiye tıbbi ve aromatik bitkilerin dış satımında dünyanın önde gelen ülkelerinden biri olup, birçok tıbbi bitkinin dış satımını yaparken, aynı zamanda birçok bitkinin de dış alımını gerçekleştirmektedir. Ülkemiz farklı iklim ve ekolojik koşullara sahip olması, floranın çok sayıda bitki türü ve çeşitliliği içermesi bakımından doğadan toplanan ve kültürü yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler açısından büyük bir ekonomik potansiyele sahiptir. Bazı türlerde doğadan toplama ekonomik olabilir ancak doğadan toplanan bitkilerde kaliteli ve standart ürün elde etmek zordur. Doğadan toplanan bitkilerde kalitenin her zaman istenen düzeyde olmaması, toplama sonrası işleme, depolama ve nakliye koşullarının yeterince karşılanamaması gibi nedenlerle esas olan bu bitkilerin tarımının yaygınlaştırılmasıdır. Gerek iç tüketimde kullanılan gerekse dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerde üretimi arttırmak ve istenen kalitede ürünü elde edebilmek için; doğadan toplamaların sürdürülebilirlik ilkesine dayalı floraya zarar vermeden yapılması, bitki toplayıcıların eğitilmesi, talebi fazla olan bitkilerin kültüre alınması, yetiştirme tekniklerinin her bitkiye ve ekolojik koşullara göre saptanması, yurt dışında geliştirilmiş ve ülkemiz ekolojik koşullarına adapte olabilecek çeşitlerin getirtilerek ülkemiz iklim koşullarında denenmesi, bu bitki grubunun en önemli sorunlardan biri olan tohumluk temini için kurumsal alt yapının oluşturulması, çeşit geliştirmeye yönelik ıslah çalışmalarının desteklenmesi, hasat sonrası işlemler, depolama ve nakliyede uygun şartların sağlanması gerekmektedir. Bu koşullar yerine getirildiğinde dünya pazarının istediği kalite ve standartta ürün elde etmemek için bir neden bulunmamaktadır. Anahtar Sözcükler: Tıbbi ve aromatik bitkiler, üretim ve ticaret, uçucu yağlar, organik tarım

1. G R Ş
Tıbbi ve aromatik bitkiler asırlardan beri gıda, çeşni, ilaç ve şifa vermek amacıyla kullanılmaktadır. Bu nedenle kimyon, haşhaş, anason gibi bazı bitkilerin tarımı tarih öncesi devirlerden beri devam etmektedir. 20. yüzyılın başlarında listelenen ilaçların %40’ından fazlası bitkisel orijinli olmasına rağmen 1970’li yılların ortasında bu oran %5’ ten daha aşağıya düşmüştür. Ancak özellikle 1990’lı yıllardan sonra, tıbbi ve aromatik bitkilerin yeni kullanım alanlarının bulunması, doğal ürünlere olan talebin artması; bu bitkilerin kullanım hacmini her geçen gün arttırmaktadır. Günümüzde tıbbi bitkiler piyasasının yıllık yaklaşık 60 milyar dolarlık bir rakama sahip olduğu tahmin edilmektedir (Kumar, 2009). Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre yaklaşık 20.000 bitki tıbbi amaçlarla kullanılmaktadır. Dünyada bitkisel droglar için başlıca ticaret merkezleri Almanya (Hamburg), ABD (New York) ve Hong Kong’dur (Başer, 1997; Lange, 2006). Türkiye coğrafi konumu, iklim ve bitki çeşitliliği, tarımsal potansiyeli, geniş yüzölçümü sayesinde tıbbi ve aromatik bitkiler ticaretinde önde gelen ülkelerden biridir. Türkiye’nin bu önemi; gelişmiş ülkelerdeki yerleşmiş bitkisel ilaç, bitki
1 2 3 4 5 6 7

Prof. Prof. Prof. Prof. Doç. Doç. Doç.

Dr. Dr. Dr. Dr. Dr. Dr. Dr.

Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü

1

kimyasalları, gıda ve katkı maddeleri, kozmetik ve parfümeri sanayilerinin girdisini oluşturan pek çok bitkisel ürünü veren bitkilerin ülkemiz florasında bulunmasından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla bu bitkiler çoğunlukla doğadan toplanarak pazarlanmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler ağırlıklı olarak Ege, Marmara, Akdeniz, Doğu Karadeniz ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinden toplanmaktadır. Toplanan bitkiler genellikle defne, adaçayı, biberiye, kuşburnu ve ıhlamurdur. Tıbbi ve aromatik bitkilerde sürdürülebilir üretim ve pazar potansiyelini yeterince değerlendirmek için bu ürünlerin istenen miktar ve kalitede olması gerekmektedir. Türkiye’de tıbbi bitkilerin öneminin artmasına paralel olarak tarımsal çalışmalara başlanmış, özellikle son yıllarda bu bitkilerde çeşit geliştirmeye yönelik ıslah çalışmalarında artışlar gözlenmiştir. Kekik, anason, kişniş gibi birçok tıbbi ve aromatik bitkide standarta uygun çeşitler geliştirilmiştir. Tüketici ve sanayici taleplerine cevap veren kaliteli ve standart ürün için ıslah edilmiş çeşitlerin geliştirilmesi, uygun ekolojik koşulların belirlenmesi, doğal bitkilerin doğaya zarar vermeden zamanında toplanması, hasat sonrası işlemler ve işleme teknolojisinin belirlenmesi tıbbi ve aromatik bitkilerde üretim ve pazar olanaklarını arttıracaktır.

2. TIBB VE AROMAT K B TK LER N TANIMI VE KAPSAMI
Tıbbi bitkilerin tanımını tam olarak yapmak mümkün değildir. Günümüzde “tıbbi” ve “aromatik” bitkiler terimi genellikle birlikte kullanılmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler, hastalıkları önlemek, sağlığı sürdürmek veya hastalıkları iyileştirmek için ilaç olarak kullanılan bitkilerdir. Tıbbi bitkiler, beslenme, kozmetik, vücut bakımı, tütsü veya dini törenler gibi alanlarda yer alırken, aromatik bitkiler ise, güzel koku ve tat vermeleri için kullanılmaktadır (Anonim, 2005). Aromatik bitkilerin gıda, kozmetik ve parfümeri sektöründe de geniş kullanım alanı bulunmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler eczacılık ve parfümeride tıbbi ve aromatik amaçlı olarak en eski kullanımı olan bitkilerdir (European Community Biodiversity Clearing-House Mechanism, 2005). Bitkisel ilaçların orijinal materyali genellikle tıbbi bitkiler grubuna dahildir. Bitkisel ilaç, işlenmemiş yada işlenerek bir veya daha fazla bitkiden oluşturulan bileşim maddesi içeren tedavi edici özelliği olan veya diğer insanların sağlığına yararı olan bitkilerden türetilen maddeler veya ürünlerdir. Bu tanımlama altında, bitkisel ilaçların işlenmemiş bitkisel materyal, işlenmiş bitkisel materyal ve tıbbi şifalı ot (herbal) ürünleri olmak üzere 3 çeşidi bulunmaktadır (Van Overwalle, 2007). Ancak bu tanımlama, bir ilaç ürününün kimyasal bileşeni olarak izole edildiği yada sentezlendiği durumlarda ve etkili maddenin tanımlandığı yerleri kapsamamaktadır (WHO, 1998). Tıbbi ve aromatik bitkiler denildiğinde hem bitkiler, hem etken madde yönünden ve hem de tüketim alanları bakımından çok büyük bir alanı kapsamaktadır. Bu bakımdan bugün standart hale gelmiş bir gruplandırılması bulunmamakla birlikte, genellikle familyalarına, içerdikleri etken maddelere, tüketim ve kullanımlarına, yararlanılan organlarına ve farmakolojik etkilerine göre gruplandırılabilirler (Ceylan, 1995). Ancak, en yaygın olarak kullanılanı etken maddelerine göre yapılan gruplandırmadır.

3. GEÇM ŞTEN GÜNÜMÜZE TIBB VE AROMAT K B TK LER ÜRET M VE KULLANIM EĞ L MLER
20. yüzyılda tıbbi ve aromatik bitkilerin üretim ve kullanımındaki gelişmeler incelendiğinde, yüzyılın başlarında teknolojinin getirdiği yenilikler, sosyal ve politik değişimler, bitkilerin ilaç olarak kullanımının hızla azalmasına neden olmuştur. 1930’lu yıllarda sulfa ilaçlarının ve 1940’lı yıllarda organik kimyasalların sentezi, tıbbi bitkilere ilave olarak sentetik ilaçların üretimini teşvik etmiştir. Dünya Savaşı’nı izleyen ekonomik ve sosyal değişiklikler ile bitkiler ve tedavilerle ilgili yeni tanımlamalar, sentetik kimyasal ilaçların elde edilmesi sonucu endüstriyel ilerlemelerle modernleşen batı ülkelerinde, 1970’li yılların sonuna kadar bitki ekstraktları ile bitkilerin kullanımında azalmaya neden olmuştur (Craker ve ark., 2003). 20. yüzyılın başlarında listelenen ilaçların %40’ından fazlası (çoğunlukla rafine edilmeden elde edilenler) bitkisel kökenli iken, bu durum 1970’li yılların ortalarına gelindiğinde %5’in altına düşmüştür (Craker ve Gardner, 2005). 1980 ve 1990’lı yıllarda tüketicilerin sağlık hakkında daha

2

(Unity Marketing Inc. Doğal bitki materyaline olan talep veya kültüre alınmış bitki materyalinin bulunamayışı nedeniyle doğal ve kültürü yapılan bitkiler arasındaki fiyat farkları. bazı bölgelerdeki doğal türler için muhtemelen sürekli bir tehdit oluşturacaktır. hastalık ve diğer insanca koşullar). 1998). ekonomik olarak geri kalmış bölgelerde sürdürülemeyen aşırı toplama uygulamalarını teşvik etmektedir (ITC. eğitim ve bilimsel rapor) daha fazla insanı tıbbi ve aromatik bitkisel materyali denemeye ve kullanmaya yöneltmesi olasıdır. Organik üretilmiş bitkiler ve droglara olan ilgi ve talep her geçen gün artmaktadır. 2007). 2001. 2006). Cyperus scariosus. doğal ve organik ürünlerin kullanımında (Kroner. Aromaterapi ve kokulu mumlara katkıda bulunan (Elson. Bu nedenle. 2005. Aromatik bitkilerin ve bitki özlerinin çiçek düzenlemelerinde ve parfüm sanayinde kullanımları yaygınlaşmıştır. Ormanların yok olması ve gelişme nedeniyle gelecekte habitat kaybının devam etmesi hem gelişmekte hem de endüstrileşmiş ülkelerde birçok tıbbi ve aromatik bitki türüne olan tehdidi sürdürmesi beklenmektedir (Shanley ve Luz. 2007). mevcut ve gelecekteki değişiklikler ve bitkisel ürünlerle olan benzerliklerin (basın raporları. diriliğin umudunu. Asya’da gelirin artmasının yerleşik halkın yaşam standardını yükseltmesine paralel olarak yaşlanma. 2003 yılından itibaren %14. 2002). 2000) kaynak noksanlığı çeken.5 artarak 21. 1980 ve 1990’lı yıllarda tıbbi ve aromatik bitkiler üzerinde başlanan araştırmalar. Hartman Group. 2007) raporları birçok tıbbi bitki içeren diyet katkılarının satışının 2005 yılında %4. Kozmetikçiler. 2006) geçmiş beş yılda pazar kazanımlarını yükseltmiştir (Ferrier ve ark. ürünün işlenmesi ve alıcıların temiz (fiziksel ve kimyasal kalıntı içermeyen). 2005 yılında tıbbi ve aromatik bitkileri veya bitki ekstraklarını da içeren gıda dışı organik ürünlerin satışları 1/3 oranında artmıştır (OTA. cildi canlandırmak ve korumak için Aloe barbadensis. Bitkilerden türetilen ilaçlar için küresel pazar tahminleri 2005’de 18 milyar dolardır..fazla bilgilenmeleri. Taleplerdeki bu artış. Myrtus caryophyllus ve Withania somnifera gibi çok sayıda bitki ekstraktını içeren ürünleri formülleştirmişlerdir (L’amar. Bu durum gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaçlar ile ilgili yasa ve yönetmelikleri yeniden ciddi bir şekilde ele almaya itmiştir (Başer. Tıbbi ve aromatik bitki kombinasyonları ve herbal içeceklerin satışları. özellikle gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaçlar lehine gözlenen ilgi artışı. Demografik yapıda (yaş. bitkilerin üretimindeki gelişmelere. 2006). sadeliği ve sürdürülebilirliğini sunarak (Hartman Group. süreklilik arz eden (güvenilir ve aynı seviyedeki etkili madde miktarına sahip üretim) ve sertifikalı (kökeni ve tarihçesi için kimliği saptanabilir) ürün talepleriyle artmıştır. Ginkgo biloba.com.1 bir büyüme ile 2004’te tahmin edilen 8. gelir. 2006).. tıbbi ve aromatik bitkilere olan talepler de artacaktır (Gross. ABD ve Kanada’da pazar taleplerinin %50’nin üzerine çıkacağı hesaba katıldığında. reklam.3 milyar dolara ulaştığını bildirmektedir. Dünya pazarlarında tıbbi ve aromatik bitkisel materyale olan talebin önceden belirlenen bir gelecekte sürmesi beklenmektedir (Craker. 2001). 3 . Beslenme ile ilgili yayınların (NBJ. Halen tıbbi ve aromatik bitki pazarlarında. 2006). Schippmann ve ark.4 milyar dolar değere ulaşmıştır. bioaktif bileşenlerin ekstraksiyonuna ve tıbbi uygulamaların doğrulanmasına önderlik etmiştir (Khan ve ark. organik gıdalara olan taleple eşleşen organik ürünlere bir yönelme olmaktadır (Adam. üretilmiş ve marketlerde satışa sunulmuştur. 2005). sağlık konularındaki toplumsal endişede (hazır olması ve fiyatı). Bitki materyallerinin kalite standartları. bazı bölgelerde özellikle bitkisel materyali korumak için (WWF. 2006).. 2003. yakın gelecekte tıbbi ve aromatik ürünler satışında anahtar pazar kavramı olarak kalması beklenilen gençliğin canlılığını ve gücünü. Yine aynı yıllarda.. 2006). 2011’de bu değerin 26 milyar dolara ulaşması beklenmektedir (Pharmalicensing. Schippman ve ark. Bu durum tıbbi ve aromatik bitkisel ürün kullanıcılarının mevcut temelinin organik gıdaları satın alanlarla aynı olduğunu ortaya koymaktadır (Hartman. çok sayıda yeni tıbbi bitki kültüre alınmış.. kültür. Celastrus paniculatus. 1990’lı yılların sonu ve 2000’li yılların başında ticaretin küreselleşmesi ve genetik çeşitliliğin korunması hakkındaki endişeler tıbbi bitkilerin kültürünü etkilemiştir. 2005). kilo artışı ve oldukça zengin toplumlarda sık sık ortaya çıkan diğer tıbbi problemlere sahip nüfusun artması sonucu. 1999) aromatik bitki ve/veya bitki özleri içeren mum ve ev kokuları için pazar. organik ve doğal besinlere olan yönelme beraberinde tıbbi ve aromatik bitkileri tekrar gündeme getirmiştir.

2003).6 milyar dolar arasında (Çizelge 1). şekerleme. Dünya Gümrük Organizasyonu (WCO) tarafından geliştirilmiştir ve bugün 177’den fazla ülke ve ekonomide kullanılmaktadır (Lange. tehlike altındaki türlerin korunmasında (FAO. tıbbi ve aromatik bitkiler arasına kesin sınırlar koymak imkansızdır. Üretim bakımından en önemli bitki türlerini. Ancak. Zira. gibi birçok alanda kullanılmaktadır. Beş yıllık dönem içinde Dünyada tıbbi ve aromatik bitkiler dış satım değeri yaklaşık 11.2 milyar dolar ile 23.2006). kozmetik. pestisitle bulaşmış gıdalar ve benzer konular çevresindeki tartışmalar ve endişelerden daha iyi haberdar olmaktadır. genetik mühendisliği ürünleri. Gelecek yıllarda sürekli artan talebi karşılamak. Bu durumda. 1997). Bu durum dış satım cetvellerinde kullanılan Gümrük Tarife statistik Pozisyon (GT P) numaralarında ve sıralamasında da görülmektedir. Ürünlerin doğru GT P numarası ile ihraç veya ithal edilmesi önemlidir. 4. Son yıllarda ülkemizde de tıbbi ve aromatik bitkilerin ve bunlardan elde edilen ürünlerin kullanımında büyük bir artış dikkati çekmektedir. 2004) tüketici ilgisinin artması büyük olasılıkla devam edecektir. her ürünün gümrük tarifesinde zaman zaman yapılan kısıtlamalar.8 milyar dolar arasında (Çizelge 2) değişmiştir. meşrubat. Ticarette yer alan tıbbi ve aromatik bitki sayısının çok fazla ve bunlardan elde edilen etken madde miktarının çok çeşitli olması nedeniyle. Günümüzde tüketiciler gıda. ticaret istatistiklerinde tek bir gruplama söz konusu olamamaktadır. esans. hem satıcı. dış alım değeri ise 13. Dünyada en çok dış satımı ve dış alımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler sırasıyla Çizelge 1 ve Çizelge 2’de bulunmaktadır. baharat. kişisel hijyen ürünleri. içki. Bu nedenle. tıbbi ve aromatik özellikler de taşıdıklarından ilaç. getirilen kolaylıklar. çeşni. çay-kahve. hem de ülke açısından yararlı sonuçlar getirir. 2006).1. bunlardan elde edilen bitki ekstrelerinin ve bu ürünleri işleyen sanayi kollarının büyümesi ve artması beklenmelidir. bu her durumda mümkün olmayabilir. Dünya bitkisel drog ticareti son beş yılda ortalama 16. Zira.6 milyar dolar ithalat olarak gerçekleşmiştir. 2007). Böylece bu tür tüketiciler organik ve doğal ürünlere yönelik bir hayat stilini seçme ya da sıklıkla ona ve alternatif tedaviyi denemeye yönlenmektedirler (SPINS 2004). geleneksel tıp. TIBB VE AROMAT K B TK LER N EKONOM K ÖNEM 4. doğal popülasyonların mülkiyet haklarında (Persley. soğan-yumru. kök ve diğer bitki grupları oluşturmuştur. 2006).Dünyada Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticareti Baharat veya çeşni sınıfına giren pek çok bitki. herbal çay. Tıbbi veya aromatik bitkileri özel olarak sınıflandıran bir sistem yoktur. o ürün en yakın kategori altındaki "diğerleri" başlığı altında işlem görmektedir (Başer. konulan fon ve kotalar belirtildiği için ürünün doğru GT P numarası ile ithal veya ihraç edilmesi hem alıcı. sağlık ve beslenme hakkında daha çok bilgi sahibi oldukça. 1997) ve yerel pazarın değeri konusunda (Brinckmann. Bu durum bitkisel kaynakların geçerliliğinin kabulü gereğini ve bazı durumlarda kültür altına alma yönünde tercihi getirecektir (Craker. HS. Tıbbi ve aromatik bitkilerin Dünya ticaret hacmi ve değeri konusunda en sağlıklı ve güvenilir veriler Cenevre’deki Uluslararası Ticaret Merkezi (UN Comtrade) bilgi bankasından elde edilebilmektedir. çiklet. 1997. aroma vb.9 milyar dolar ile 20. Ülkemizde de kabul edilen sistem “Customs Cooperation Council Nomenclature” (CCCN)’in Avrupa Birliği’nde kabul edilen şekli “Harmonized Commodity Description and Coding System” (HS)’dir (Başer. daha kaliteli standart bir ürün elde etmek için tıbbi ve aromatik bitki üretiminin. her ürünün özel bir GT P numarası bulunmayabilir. parfüm.8 milyar dolar ihracat ve 18. 4 . Lange.

458 173.318 121.011.025 5 .912.609 21.250 Toplam Kaynak: Comtrade.434 31. 714 15.418 414.685 592.474 9.751 859. Dünya’da En Çok Dış Satımı Yapılan Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Değer: 1000$) Kod 071490 070320 071130 090111 090210 090300 090411 090420 090500 090620 0907 090810 090820 090830 090910 090920 090930 090940 090950 091010 091020 091030 091040 091050 091091 091099 120730 120740 120750 120760 120791 121110 121120 121190 Ürün Adı Salep.653 23.982 58.346 40.031 594.881 126.462 8.120 186.459 227.328 21.275 12.273 13.764 14.897 461.500 61. parfüm ve insektisit olarak kullanılan bitki ve kısımları 2004 167.100 140.327 202.635 30.417.922 516.261 51.471 86.428 97.857 53.330 2006 226.409 281 11.574.131 258.417 11.299 114.407 22.109 55.058 36.592 84.Çizelge 1.535 55.709 23.550 2008 249.273 20. 2009 11.525 440.215 109.311 121. Arrowroot Sarımsak Kapari Kahve Yeşil Çay Mate Karabiber Kırmızıbiber.231.457 252.561 37.639 12.939 14.454 100.470 42.726 1.648 23.945 231.455 71.849 42.888.514 20.080 99.301.101 16.847 241.587 14. Ardıç Meyvesi Zencefil Safran Zerdeçal Kekik ve Defne Yaprağı Köri Baharat Karışımları Diğer Baharatlar (Çemen vb) Hintyağı Tohumu Susam Tohumu Hardal Tohumu Aspir Tohumu Haşhaş Tohumu Meyan Kökü Ginseng Kökü laç.080.740 57.715 62.344.771 9.089 325.192 7.494 17.554 38.198 51.803 7.961 679.338 6.737 101.866 8.131 2005 207.853 72.141 250.335 157.324.925 5.925 1.262 142.153 29.290 246.214.002 3.521 20.997 7.375 52.810 299.100 1.600 30.273 11.643 490.455 316.999 18.230 61.503 557.227 19.192 15.645 8.301 419.078 18.820 3.498 42.471 104.861.975 481.074 34.886 709.489 618.534 868.377 367.805 91.538 109.409 821.385 293.974 216.653 1.759 50.594 94.990 237. Çin Anasonu Kişniş Kimyon Karaman Kimyonu Rezene.247 126.022.762 1.525 254.176 1.477 598.711 124 1.871 928.219 280.796 51.443 20.47 50.392 137.711 9.860 28.593 127.384 39.360 1.576 558.257 374.445 52.786 341.499.031 915.026 111.564 1.071 76.040 218.603 96.628.521 140.889 98.391 109.398 260.647 233.188.129 24.430 128.269 1.310 20.005 239.911 2007 247.373 104.716 16.250 103.820 284.730 20.684 7.399 705.946 916. Yenibahar Vanilya Tarçın Karanfil Hindistan Cevizi Küçük Hindistan Cevizi Kakule Anason.198 62.407.234 57.236 181.307 4.

318 58.241 98. vanilya.619 2.667 395.665 128. kahve.225 51.509.715 4.248.941 25.128 47.867 606.598 29.969 2008 310. kırmızı biber.542 1. Ardıç Meyvesi Zencefil Safran Zerdeçal Kekik ve Defne Yaprağı Köri Baharat Karışımları Diğer Baharatlar (Çemen vb.532 2006 260.454 150.796 710.791 72.151 507.167 253.062 3.) Hintyağı Tohumu Susam Tohumu Hardal Tohumu Aspir Tohumu Haşhaş Tohumu Meyan Kökü Ginseng Kökü laç. parfüm ve insektisit olarak kullanılan bitki ve kısımları 2004 224. zencefil ve yeşil çaydır.626 34.031 196.556 929.772 2004-2008 yılları arasında en çok ticarete konu olan tıbbi ve aromatik bitkiler.623 198.030 105. Arrowroot Sarımsak Kapari Kahve Yeşil Çay Mate Karabiber Kırmızı biber.670 216.408 119.958 38.045 130.154 121.188 115.836 121.298 3.690 10.378 17.644 576.127 12.806 29.410 894.909 35.587 191.921 51.020 386.712 862.409 290.892 14.924 74.572 14 1.101 24.719 42.675 1.204 194.063 113.097 404.149 119.769 4.492 23. Çin Anasonu Kişniş Kimyon Karaman Kimyonu Rezene.723 298.798 2005 235.043 801.780 125.497.917 126.642 82.571 749.437 40.176.832 1.772 18. Dünya’da En Çok Dış Alımı Yapılan Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Değer: 1000$) Kod 071490 070320 071130 090111 090210 090300 090411 090420 090500 090620 0907 090810 090820 090830 090910 090920 090930 090940 090950 091010 091020 091030 091040 091050 091091 091099 120730 120740 120750 120760 120791 121110 121120 121190 Ürün Adı Salep.882 62.061 6.060.281.552.430 16.825 400.138 14.209 347.035 29.591 22.458 21.973 TOPLAM Kaynak: Comtrade.161 2007 269.533 2.521 115.375 7.Çizelge 2.416 798.152 48.381 53.786 21.974 285.070 145.910 828.296 209.044 397.402 34.204 117.191.817 9.180 83.993 11. susam. yenibahar Vanilya Tarçın Karanfil Hindistan Cevizi Küçük Hindistan Cevizi Kakule Anason.033 74.532 94.138 1.057.995 108.744 1.778 837. Baharat ve çeşni bitkilerinin başlıca kullanıcısı gıda endüstrisi ile perakende satış için baharat paketlemesi yapan firmalardır.699 43.084 30.902 66.739 639. karabiber.278 68.279 44.086 305.095 70.779 52.896 21.460 421 1.845 117. 2009 13.062 227.567 29.623 359.921 14.023 55.112.398 57. 6 .695.710 15.874 1.216.629 231.300 24.150 312.059.890 130.801.166 50.573.444 23.793 6.655 35.707 629.161 29.312 13.001.747 796.210 101.479 28.006 243.482 166.314 1.884 29.887 30.457 21.651 215.485 44. sarımsak.249 313.321 222.997 85.828 121.210 16.733 132.067 32.954 152.587 113.798 114.797 45.141.532 24.767.133 245.730 4.488 50.054 48.846 185. Son yıllarda gelişmiş ülkelerde gıda katkı maddeleri ve gıda tamamlayıcılarında aromatik bitkilerin kullanımları yaklaşık iki kat artmış olup ABD ve AB gibi en önemli ithalatçılar.192 84.251 211. yenibahar.925 57.143 14.994 129.329 1.883 26.244 175.480 26.074 255.446 206.410 109.

939 86. yada doğala özdeş ve yarı-sentetik yararlı aroma kimyasallarının sentez başlangıç maddesi olarak kullanılırlar (Başer. Hollanda. Son iki yılda da dış satım ve dış alım değerlerinde önemli artışların olduğu da dikkati çekmektedir (Çizelge 3 ve 4).718 154.988 25 201.029 274.933 1. AB ve Brezilya’dır. Diğer taraftan gelişmiş ülkelerde değişen sağlık anlayışı.967 2.811 897 223. 1/4'ü gelişmiş ülkelerden ve geri kalanı da Balkan ülkelerinden gerçekleştirilmektedir. ABD. Çizelgeler incelendiğinde.6-2.028 2008 45 201.282 11.659 107. En büyük uçucu yağ dış satımını yapan ülkeler Çin.506 251. uçucu yağ pazarında turunçgil yağlarının (portakal ve limon uçucu yağının) ilk sıralarda yer aldığı.847 87 859.430 110.748 109.453 1.118 39.664 10.236 12.599 3.105 131.307 46.394 41.762 19 1. Dünya üretiminin yaklaşık yarısı gelişmekte olan ülkelerden.448 38. Uçucu yağlar ve aromatik ekstreler.7 milyar dolar (Çizelge 4) olmuştur.010 13.643 543.gelişmekte olan ülkelerden tropik ürünlerin dış alımını gerçekleştirmişlerdir. Gelişmiş ülkeler başlıca uçucu yağ ithalatçılarıdırlar. 1998).156 140 5.744 2006 37.395 2.548 1.261. Japonya ve sviçre toplam Dünya ithalatının 3/4'ünü yapmaktadırlar.329 85.794 115.415 84.137 89.535 127. nane yağının da bunları izlediği görülmektedir.894 2007 890 196.379 3. Çizelge 3.417 297.324 2005 36.397 157. Fransa. Çin ve Hindistan gibi ülkeler aynı zamanda birçok bitkinin de dış satımını yapan ülkeler arasında yer almaktadır.111 291 769.230 182.849 5. Dünyada tıbbi ve aromatik bitki dış alımını yapan ülkeler içerisinde ABD.485 Kaynak: Comtrade.998 10.651 147. Dünya Uçucu Yağlar Dış Satımı (Değer: 1000$) Kod 330111 330112 330113 330114 330119 330121 330122 330123 330124 330125 330126 330129 330130 330190 Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Misket Limonu Yağı (Lime) Diğer Turunçgil Yağları Geranium Yağı Yasemin Yağı Lavanta Yağı Acı Nane Yağı (Mentha piperita) Diğer Nane Yağları Güve Otu (Vetiver) Yağı Turunçgil Meyveleri Dışındaki Diğer Yağlar Rezinoitler Konkret ve Absoluleri çeren Terpensiz Uçucu Yağlar Toplam 2004 39. koku ve tat endüstrileri tarafından parfüm.692 65.026 354. Uçucu yağların Dünya üretimi 2004-2008 yılları arasında 1. Ancak bu rakamlara terementi ürünleri dahil değildir.977 144. 2009 7 .205 10.495 604.538.970 288.692 71. gıda katkıları.512 489.528 538 226. aroma kimyasallarının kaynağı olarak. Uçucu yağ üretiminde gelişmekte olan ülkeler büyük bir potansiyele sahiptir.760.996 62.246 48.581 140. kozmetikler ve ilaçların terkibinde.097 169.584.5 milyar dolar (Çizelge 3) ve tüketimi 1. AB. temizlik ürünleri.198 437. ngiltere.030 9.870 509. Almanya.178 209. ABD. 2002).8-2.940. yemeklerde tuz ve yağın azaltılması sonucunda yemeklere tat katması açısından bu grup bitkilerin kullanımını da arttırmıştır (Binici.360 162.323 35.630 175. Hindistan.

460 683.061 273.776 62.236 123. Ülkemiz 2000-2003 yılları arasında toplam 5.484 223.918 ton dış alım miktarına karşılık 7. son yıllarda ise kafein ve tuzlarının üçüncü sırayı aldığı bunu haşhaş alkaloitlerinin takip ettiği belirlenmiştir.744 902 1. 4.535 ton bitki ithal etmiş ve 6. mahlep.087 2.502.720.749 129.033 122.859 164. Türkiye’nin 1999–2003 yıllarını kapsayan beş yıllık tıbbi bitkilerin dış satım miktarlarının yıllara göre ortalama 44.725 171.429 44. kekik. Birçok tıbbi ve aromatik bitkinin dış satımını yapan Türkiye.585 14. AB ülkeleri ve Uzakdoğu ülkeleri öne çıktığı bilinmekte olup.399 1.4 milyar dolardan 4.060 187.284 2.124 51.163 56.587 416.529 16.847 424. 2005). meyan kökü ve ardıç kabukları doğadan toplanmaktadır.993 733.395 323.228.. çemen.494. tuzları.259 44.204 213. adaçayı.093 548 1.534 19. Türkiye’de Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticareti Ülkemizde doğadan toplanarak iç ve dış ticareti yapılan 347 tür bulunmakta ve bunların %30’unun dış ticareti yapılmaktadır (Özhatay ve Koyuncu.297 107. aynı zamanda bazı bitki türlerinin dış alımını da yapmaktadır.434.2. Türkiye’nin iklim ve ekolojik özelliklerinden dolayı birçok tıbbi ve aromatik bitki yetiştirilebilmekte veya dünyanın birçok yerinde olduğu gibi doğadan toplanmaktadır.205 185.74.164 645 4. bunları haşhaş alkaloitleri.. Dünya Uçucu Yağlar Dış Alımı (Değer: 1000$) Kod 330111 330112 330113 330114 330119 330121 330122 330123 330124 330125 330126 330129 330130 330190 Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Misket Limonu Yağı (Lime) Diğer Turunçgil Yağları Geranium Yağı Yasemin Yağı Lavanta Yağı Acı Nane Yağı (Mentha piperita) Diğer Nane Yağları Güve Otu (Vetiver) Yağı Turunçgil Meyveleri Dışındaki Diğer Yağlar Rezinoitler Konkret ve Absoluleri çeren Terpensiz Uçucu Yağlar Toplam 2004 26.000 dolar döviz yurt dışına çıkmıştır (Bayramoğlu ve ark. Aynı yıllara ait bitkisel glikozitler ve alkaloitlere ilişkin dışalım değerlerinin 1. tuzları.730 157. 2004-2008 yıllarını kapsayan beş yıllık dönemde ise 5. anason. Kimyon.097 9.652 193.1998). 2009). haşhaş alkaloitleri üçüncü sırayı alırken.827 182.395 356.530 16.9 milyar dolara yükselmiştir.971 157.800 dolar ödeme yapılmıştır.281 2. ıhlamur çiçeği.629 47.105 1. biberiye.171 13.086 1. glikozitler ve tuzları izlemektedir. yine ilk sırada bitkisel alkaloitler. esterleri ve türevleri ilk sırayı.220 287. esterleri ve türevleri yer alıp.240 43.523 1.797.302 10.390 ton ve ülkeye giren dövizin ortalama 66.059 48. rezene.258 157.5 milyar dolar arasında değiştiği.283 140.388 dolar döviz girdisi elde edilmiştir.111 452 227.088 Kaynak: Comtrade.934 11. 8 . Aynı sayıda bitki türünde 2004-2008 yılları arasında ortalama 36.789 144.126 ton tıbbi bitki dış satımına karşılık 80.001.000 dolar olduğu ve yaklaşık 20 bitki türünün satışı ile bu paranın ülkeye kazandırıldığı belirtilmektedir (Özgüven ve ark.179 108.421 1.473 134.142 1.472 167. Defne. Glikozit ve alkaloit ticaretinde ABD. ülkemiz haşhaş alkaloitlerinde dışsatım yapan ülke konumdadır (Comtrade.887 2008 5. nane ve kişnişin tarımı yapılmaktadır (Çizelge 5).Çizelge 4.126 2006 43. 2009).866 2.144.360 644.35 166.992 2005 26.491 45.324 15.632 313.413 43.413 48.200 2007 3. 2009 2004-2008 yılları arasında tüm dünyada bitkisel glikozitler ve alkaloitler dışsatımı 2. glikozitler ve tuzları ikinci sırayı. Beş yıllık dönemde ilk yıllarda bitkisel alkaloitler.981.147.967 185.

591 9.6 67. Polonya. Belçika.998 9.8 122.637 2.159 8.423 1.979 5.9 52.700 5.530 16.434 5.384 1. Almanya.154 18. adaçayı ve ıhlamur çiçeğidir (Çizelge 6).376 9.000 9.6 55. Avrupa Birliği.327 18.479 8.3 136.006 8.3 64.555 1.075 8.677 2.6 88.500 7.885 6. biberiye.540 25.384 Verim (kg/da) 62.500 2. ardıç kabuğu.456 2.6 118 95 85 66 104 94 458 506 517 502 548 506 Kimyon Kekik Çemen Nane Dereotu Şerbetçiotu Türkiye dünya genelinde yaklaşık 100 ülkeye tıbbi ve aromatik bitki dış satımını gerçekleştirmektedir.000 760 632 36 195 525 6. mahlep.750 9.6 133. Kanada.9 48.400 7. Kaynak: Türkiye statistik Kurumu. Türkiye’de Üretimi Yapılan Bazı Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Bitki Anason Yıl 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama Ekiliş (ha) 17. Yunanistan.082 7.351 22. kimyon ve anason ile birlikte.250 4.254 1.608 1. sumak.000 14.116 15.0 65.880 14.000 6.100 1.362 1.2 135.824 8.867 7. talya. meyan kökü. Vietnam.7 49. Brezilya.1 72. Dış satımının önemli bir kısmını Kuzey Amerika. Latin Amerika. Hollanda.280 1.4 52.300 11. 2009 9 .065 850 800 743 55 188 527 240 253 268 284 284 266 Üretim (ton) 11. Uzak Doğu ve Kuzey Afrika ülkelerine yapmaktadır. Bu ülkelerden ABD.594 9.000 2. rezene tohumu. nane.654 12.1 119.Çizelge 5.291 11. Fransa ve Japonya listenin başında yer almaktadırlar.800 21.350 10. defne yaprağı. Türkiye’nin ihraç ettiği önemli tıbbi ilaç ve baharat bitkileri kekik.171 28.7 57.500 12.4 56.413 6. çemen.879 11.500 8.

767 74 1.152 2.69 22.475 1.70 42. Türkiye.019 505 5. Brezilya.710 2. Türkiye’de 2008 yılında 8.753 86 2. Brezilya.262 1.367 19 1. Peru.002 11 482 11 61 497 76. Türkiye’nin anason dış satımının %80’i ABD.633 4.407 89 947 2 415 9 66 474 67.03 2006 Miktar Değer 12. Türkiye son beş yılda yaklaşık 9-12 bin ton kekik ihraç ederek dünyada lider ülke konumundadır. Polonya.350 6.581 173 1.71 Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.221 1478 104 5. En fazla anason üretimi Burdur.93 16.833 1. 2008 yılı değerlerine göre ihraç edilen toplam baharatlar içerisindeki payı %7’den fazladır. Türkiye’nin kekik ihracatı içerisinde %25’lik payla ithalatçı ülkeler içinde ilk sırada yer almaktadır.000 tondur.845 2. 2008 yılında kimyon meyvesi ihraç eden ülke sayısı yaklaşık 100’dür.683 6. dünyada “Gerçek Defne Yaprağı Türkiye’den Gelir” ifadesi kullanılmaktadır. dünyada yüksek kaliteli defne yaprağı üreten önemli üretici ülkelerden biridir.620 10. Fransa ve srail oluşturmaktadır.Çizelge 6. 2009).689 2.913 96 1.704 9.175 2 227 3 140 31. Türkiye dünya kimyon üretiminde ön sıralarda yer almaktadır.173 5. Diğer önemli ithalatçı ülkeler sırası ile Almanya. En önemli pazarı ABD. ABD.494 20.211 18 1.165 475 176 453 31 3.764 4.545 114 857 7 488 13 80 537 64. Halen dış satımı yapılan kekiğin yaklaşık %80’i tarla koşullarında üretilmekte.69 522 2 85 170 38.862 2.224 3. Japonya ve Avustralya’dır.057 55 94 80 432 153 3.264 908 163 1. Hollanda.231 51 2.336 4. Türkiye’de son beş yıllık veriler anason ekiliş alanı ve üretiminde azalmalar. 10 .883 11.78 2005 Miktar Değer 10.70 17.392 1.72 2007 Miktar Değer 11.007 6.594 4. Fransa. Polonya.35 381 1 92 126 37.519 1.879 ton kimyon üretimi gerçekleşmiştir. Kimyon öğütülmüş veya bütün (öğütülmemiş meyve) olarak pazarlanabilmekte.210 41 1.308 7.125 152 156 1. Kanada. Denizli ve Antalya’da yapılmaktadır.095 3.777 6. en yaygın pazarlama şekli öğütülmemiş meyve olarak yapılanıdır. Rusya Federasyonu. Japonya. verimde ise artış olduğunu göstermektedir.933 1.802 6.777 8.000 tondur.558 1. Hollanda. Almanya. Türkiye’nin 2008 yılı toplam baharat ihracatı içerisinde %42’lik payla ilk sırada yer almaktadır. Bu durumun bir sonucu olarak.559 102 38 1.007 90 1.70 2008 Miktar Değer 9.733 12.879 20. Türkiye’de kimyon ekiliş alanı ve üretiminde son beş yıllık verilere göre azalma meydana gelmiştir.326 897 139 1. talya ve spanya’ya yapılmaktadır.61 39.684 3.608 17. 2009 Dünya kekik dış ticaret hacmi yaklaşık 12-13 bin ton civarındadır.003 4.978 7.651 3. Türkiye’nin yıllık anason üretimi yaklaşık 9.651 1.294 2.641 9. Defne 2008 yılı toplam baharat dış satımının %20’sinden fazlasını oluşturmuştur.088 2.619 283 782 856 52 5.658 2. Hollanda.259 7. Kekik.618 122 69 971 0. Almanya. Defne yaprağı Türkiye’nin geleneksel ihraç ürünlerinden biridir.926 51 121 573 257 3. Dünya anason pazar hacmi yaklaşık 10.771 36 431 18 691 101. Paraguay.469 19 2.480 4.530 2. talya.839 4.166 234 253 505 49 4.593 4.301 4.409 1. Dış satımın önemli bir kısmı Vietnam.051 160 177 576 1.695 4. Brezilya. Değer: 1000 $) Ürünler Kekik Defne Adaçayı Anason Kimyon Kişniş Rezene&Ardıç Kapari Çemen Ihlamur Çiçeği Biberiye Nane Keçiboynuzu Mahlep Çörekotu Sumak Safran Meyan Kökü Zencefil Çöven Diğer baharatlar TOPLAM 2004 Miktar Değer 9. Almanya.202 7.575 14 1.269 188 1. Belçika.116 1. %20’si ise doğadan toplanarak sağlanmaktadır (Akın. ABD. Romanya.730 28 1. Filipinler ve Belçika’ya yapılmaktadır.705 104 37 976 3 418 2 153 168 38. Türkiye’nin Dış Satımını Yaptığı Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Miktar: Ton.425 5.588 797 4.481 2.603 109 45 965 15 249 3 137 33.176 48 266 15 526 91.102 113 45 990 0. Türkiye en büyük kimyon üreticisi ülke durumundadır.885 1.832 71 3. Anason üretiminin neredeyse tamamı Ege Bölgesi ve Orta Anadolu Geçit Kuşağı Bölgesi’nde yapılmaktadır.

bitkisinden elde edilen gülyağı dünya piyasalarında “Türk Gülyağı” olarak bilinmektedir.474 185 23 324 1. yaklaşık 3. Türkiye dünyadaki en büyük gülyağı üreticisidir.000 dolar gelir elde edilmiştir (Çizelge 8). Uçucu Yağlar Üretim ve Pazar Durumu Türkiye’de uçucu yağ üretiminin büyük bir kısmını gülyağı oluşturmaktadır.Türkiye’nin ardıç ve rezene dış satımının %97’si Almanya. talya.505 140 5 235 36 6. Fransa. Ülkemiz birçok bitkinin dış satımını yaparken.500 kg gül çiçeği işlenmektedir.5 ton kadar gül yağı ve 7 ton kadar da konkret üretimi yapılmaktadır.004 3 323 306 84 5. sadece aromatik bitki üreticisi durumunda iken.195 274 121 172 155 11.281 36 0. Belçika.254 14 45 215 71 10.270 138 117 17 1. Türkiye’de ortalama 1.155 137 554 77 673 1. 1 kg gülyağı elde etmek için. Yunanistan.712 159 120 2.551. Türkiye gülyağı dışında. Burdur. KKTC.486 111 248 904 183 386 30 2.205 278 385 475 213 28 0.166 336 311 24 624 737 7 8 26 182 171 203 7. Gülyağı üretiminde en önemli maliyet yaklaşık %75-80 pay ile gül çiçeği fiyatlarıdır. halihazırda diğer uçucu yağların üretimi ve ticareti konusunda dünyada önemli bir yere sahip değildir. Afyon ve Denizli’de üretilen Rosa damascena Mill.742 4.928 116 613 129 1.131 2.478 68 34 1.341 12 276 688 304 111 68 564 113 387 7 648 1. Bununla birlikte.5 62 197 115 317 5. bunların aynı zamanda ihraç ürünümüz olan bitkiler olduğu görülmektedir (Çizelge 7).22 1 257 486 65 6. Avusturya. Brezilya.456 87 483 1.044 851 41 82 507 202 266 68 1.080 320 13 37 587 268 205 307 642 77 426 945 478 168 0.617 274 8 247 77 7. bunun karşılığında ortalama 8.018 523 375 38 605 1. Çizelge 7. sviçre.290 155 326 283 175 35 0 33 53 29 95 3. son zamanlarda üretilen uçucu yağlar sayısında artış meydana gelmiş ve üretim miktarlarında da artış görülmektedir.981 110 89 324 662 90 350 7 871 1. Değer: 1000 $) Ürünler Kekik Defne Anason Kimyon Kişniş Rezene& Ardıç Çemen Adaçayı Ihlamur Çiçeği Biberiye Nane Keçiboynuzu 2004 Miktar Değer 2005 Miktar Değer 2006 Miktar Değer 2007 Miktar Değer 2008 Miktar Değer 45 20 13 428 269 41 21 791 24 380 651 311 199 0 3 64 116 40 3.781 Çörekotu Sumak Safran Meyan Kökü Zencefil Çöven Diğer baharatlar TOPLAM Kaynak: Dış Ticaret statistikleri. Hollanda.2. Türkiye’nin thal Ettiği Baharatlar (Miktar: Ton.416 86 64 25 683 70 68 8 1. Dış alımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler incelendiğinde. 2004-2008 yılları itibari ile ortalama gülyağı dış satımı 3. Finlandiya ve sveç’e yapılmaktadır.161 kg. aynı zamanda birçok bitkinin de dış alımını gerçekleştirmektedir. iklim koşullarına göre değişmekle birlikte. 2009 4.534 2.1. zengin bir tıbbi bitki tür çeşitliliğine ve ekolojik olarak bu bitkilerin tarımına elverişli olan ülkemiz.189 486 44 64 941 84 206 31 1. 11 .048 1.

Bahreyn.643 2. 2008 yılı dış satımı yaklaşık 11 milyon dolardır. Mersin.676 1.210 8.842 2007 11 3 15 0.622 Türkiye’nin 2008 yılı uçucu yağlar dış alımı yaklaşık 14 milyon dolar olmuştur. Toplam dış satım içinde Fransa’nın payı %53’tür. ngiltere.383 231 3. 2008 yılı itibariyle dış satım yapılan başlıca ülkeler sırasıyla Fransa.Çizelge 8. Almanya Madagaskar. biberiye. Toplam gülyağı dış satımı içerisinde Fransa’nın payı %62. Türkiye’nin Son Beş Yıllık Gülyağı Dış Satımı Yıllar 2004 2005 2006 2007 2008 Ort. Çizelge 9. Manisa. rlanda.177 472 14. anason ve oğul otu gibi aromatik bitkilerden uçucu yağ üretimi yapılmaktadır. Ülkeler bazında 12 . AB ülkelerinden yapılmaktadır.217 2008 30 11 30 0.159 2.174 316 1. Irak ve KKTC’ye yapılmıştır.393 283 737 850 13.383 11. defne.551 Türkiye’nin uçucu yağlar dış ticareti Türkiye’nin 2008 yılı uçucu yağlar dış satımı yaklaşık 25 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. Türkiye’de üretilen gülyağının hemen hemen tamamı ihraç edilmektedir.4 3.459 1.210 258 3.595 168 1. Almanya’nın payı %13.500 768 7. 2009 2004 6 3 36 12 1 0.132 7. Özellikle Antalya. Avustralya. Yunanistan. Muğla ve Hatay illerinde kurulu bulunan tesislerde kekik. Dış alımın büyük kısmı. ABD. Türkiye’de son yıllarda artan uçucu yağ dış satımının. kimyon. ıtır çiçeği yağı ve kekik yağıdır (Çizelge 9).174 14. ABD’nin payı %10 ve sviçre’nin payı %9 olmuştur.7 3. ABD.) Diğer Nane Yağları Stearopten Yağı Kekik Yağı Gül Yağı (Konkret dahil) Rezinoitler Itır çiçeği yağı Uçucu Yağların terpeninin alınmasından arta kalan ürünler. piperita L. Kanada ve spanya’dır.2 1. nane.831 3.860 4. sviçre.309 19.594 9. yağı. gülyağı. uçucu yağ tesislerinin sayısında da artışa neden olduğu görülmektedir.222 2. Dış alımı yapılan başlıca yağlar nane. Uçucu yağlar dış satımının büyük bir kısmı AB ülkelerine yapılmaktadır.271 9.310 3. limon yağı. Kaynak: Dış Ticaret statistikleri. sviçre. Dış satımı yapılan yağlar. Kuveyt.580 1. 2004-2008 yılları arasındaki dış alım değerleri göz önüne alındığında giderek artan bir dış alım olduğu görülmektedir (Çizelge 10). Azerbaycan.161 Değer (1000 $) 7.118 1. portakal yağı ve yasemin yağıdır. stearopten yağı.737 1. su ve çözeltiler Diğer Ürünler TOPLAM Dış Ticaret Müsteşarlığı ( GEME).589 2005 3 1 11 0.584 11.375 1.959 24. Bahreyn.361 2006 16 2 1 2. BAE.905 1. Türkmenistan. mersin.331 1. ıtır çiçeği yağı. 2009 Miktar (kg) 2.6 3.393 7.987 1.174 7. Dış satımın önemli kısmı AB ülkeleri. Japonya. limon yaprağı.104 7. Türkiye’nin Uçucu Yağlar Dış Satımı (Değer: 1000 $) Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Diğer Narenciye Yağları Geranyum Yağı Lavanta Yağı Acı Nane (M.

) yağı Diğer nane yağları Güve otu yağı Turunçgil hariç diğer bitkilerden elde edilen yağlar Rezinoitler Uçucu Yağların terpeninin alınmasından arta kalan ürünler.925 358 4. Ağlayan gelin doğal yayılış gösterdiği Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu 13 .047 679 26 2. Çizelge 11.627 763.050 2.) ve Adıyaman Lalesi (Fritillaria persica L. Mısır ve Çin en fazla dış alım yapılan ülkelerdir.938 1.127 10. geriye kalan %10’luk kısmı ise kültürü yapılan türlerden oluşmaktadır.849 13.582 672 18 2. 2009 2004 421 485 284 87 103 36 6 213 1.616 kg olup buna karşılık ortalama 2.496 677.288 1.197 590 1. Aynı yılları kapsayan dış alım miktarı ortalama 677.892 353. Endonezya.125 1.927 2. Almanya. spanya.645 4.443 558 827 7.099 1.780. 2004-2008 yıllarını kapsayan beş yıllık dönem itibariyle Türkiye’den dış satımı yapılan ortalama çiçek soğanı 332.484 2.095 Miktar (kg) 545.336 361.735 2005 263 664 378 57 121 58 11 221 2.ABD. Türkiye’nin Uçucu Yağlar Dış Alımı (Değer: 1000 $) Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Küçük Limon Yağı Diğer Narenciye Yağları Itır çiçeği yağı Yasemin yağı Lavanta yağı Acı nane (Mentha piperita L.647 625.492 1.000 dolar döviz ödenmiştir (Çizelge 11).) türlerinin Karacadağ yöresi ve Adıyaman’da az da olsa tarımı yapılmaktadır.796 1. Soğanlı ve Yumrulu Bitkiler Türkiye gerek farklı iklimlere sahip olması gerekse üç floristik bölgenin kesişme noktasında bulunması sebebiyle bitki türleri bakımından dünyanın zengin ülkelerinden birisidir. Çizelge 10.095. Hindistan.089 2007 688 751 462 3.004 2.563 1.780 Kaynak: Dış Ticaret statistikleri. ngiltere.448 1.354 704.2. 2009 Süs bitkisi olarak değerlendirilmek üzere yurtdışına gönderilen soğan ve yumruların %90’lık kısmı doğadan sökülmekte olup.587 1.869 1.167 8. Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu Bölgeleri ile özdeşleşmiş bitkilerden olan ve gün geçtikçe popülaritesi artan soğanlı bitkilerden Ağlayan Gelin (Fritillaria imperialis L. Bu tür zenginliği içinde yer alan ve dış satımı yapılan geofit (soğanlı. Fransa. Türkiye’nin Yıllara Göre Çiçek Soğanı Dış Satımı ve Dış Alımı Yıllar 2004 2005 2006 2007 2008 Ort. yumrulu.554 11.246 kg olup çiçek soğanına karşılık ortalama 1.478 334.224 332 2.2. talya.246 Dış Alım Değer (1000 $) 1.103 1.616 Dış Satım Değer (1000 $) 2.021 332.175 2.276 2.106 747. rizomlu) bitkileri önemli yer tutmaktadır.351 270.000 dolar gelir elde edilmiştir. Miktar (kg) 343.479 2006 440 427 603 2.370 2008 651 863 920 2. su ve çözeltiler TOPLAM Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.080 2.

tarla açma ve aşırı otlatma. çiçek soğanları. Son yıllarda mevcut durumu korumak ve bu artan pazarda yer almak için piyasaya istediği ürünleri. tarımsal mücadele ve kirlenme. Bu tahriplerden tıbbi ve aromatik bitkilerde nasibini almaktadır. Dış satımı yapılan bitkilerin D E kayıtlarına göre yıllık miktarı 30. Aynı bölgede Origanum onites ve Laurus nobilis aşırı toplama nedeniyle tehdit altındadır ( Heywood ve Davis. madde önceliklerine göre orman köylü ve kooperatiflerine satılmaktadır. kökleri tıbbi olarak hem yöre halkı tarafından kullanılan hem de dış satımı yapılan Gypsophila türü ile adaçayı bulunmaktadır. Bu dış satım verileri ile Türkiye.000 dolardır. 20. Fritillaria baradjianii. sumak. çeşitli nedenlerle tehdit altında olan bitkilere örnek olarak Alkanna amana. Allium karamanoğlu. 2004). Bitkilerin devamlı olarak doğadan bilinçsizce sökülmesi doğal vejetasyonun bozulmasına. istediği miktar ve kalitede sunmamız gerekmektedir.000 tondan az olmamaktadır (Anonim. Bunlar. 5. ağaçlandırma ve yangınlardır. Doğadan toplama özellikle Arnavutluk. yurt dışına satış ve yurt içi kullanım. Avrupa’da tıbbi ve aromatik bitkilerin ticaretinde doğadan toplamalar hala önemli bir rol oynamaktadır. Ülkemizde bu bitkiler doğadan toplama ve kısmen de kültürü yapılarak yetiştirilen bitkilerden sağlanmaktadır. ıhlamur.). çorak.s. sığla yağı.1. Macaristan ve spanya’da öne çıkmaktadır.000. birçok Isatis türleri. TIBB VE AROMAT K B TK LER N ÜRET M VE SORUNLARI 5. Hypericum monadenum. Ekim ve ark. Avrupa’da doğadan toplanan bitki materyalinin toplam hacmi yıllık olarak. kekik. Ildır. maddesi gereği a) Muhammen bedelle satılmaktadır: Üretim programı olan reçine. sanayileşme ve şehirleşme. hatta bazı yerlerde yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kaldığı gözlemlenmiştir. Özellikle baraj yapımı. ağaçlandırma çalışmaları ve erozyon nedeniyle bitkiler yok olma tehdidi altındadırlar.. Türkiye. turizm.. doğal yaşam alanlarının tahrip edilmesi ve ticari amaçlarla doğadan aşırı toplama gibi nedenlerle tehdit altında bulunmaktadır (Anonim. Doğu Anadolu Bölgesinde boya bitkisi olarak kullanılan Rubia ve satis türleri. Benzer şekilde yaklaşık 2400 bitki türünün bulunduğu Amanos dağları ve civarında endemizm oranı %12 olup. 1989). 1997). 1998). bunun parasal değeri ise yaklaşık 50. 1994). Ancak bunu şu ana kadar yapıldığı gibi doğadan toplayarak karşılamamız mümkün değildir. Örneğin Gentiyan (Gentiana lutea L. Günümüzde yeterli miktarda standart ve kaliteli ürün temini doğal bitkilerin toplanmasıyla mümkün olamamakta.1992. Özhatay ve Koyuncu (1998)’nun bildirdiklerine göre. (Anonim. 1996. ülkemizde doğadan toplanarak iç ve dış ticareti yapılan 347 tür bulunmaktadır ve bunların yaklaşık %30'unun dış ticareti yapılmaktadır. nadir ve endemik bitki türlerinin yok olmasına ve ülkemizde çok önemli bir sorun olan erozyonun artışına neden olmaktadır (Özhatay ve Atay. Büyük miktardaki dış alımlara karşın. Bölgede yapılan arazi çalışmalarında özellikle Fritillaria imperialis’in yayılış gösterdiği yerlerde yoğun bir toplamayla karşı karşıya olduğu. Ülkemiz florasında yetişen bitkiler çeşitli baskılar altında olup. Bu olumsuz durumun önlenebilmesi için bu bitkilerin tarımının desteklenmesi ve teşvik edilmesi gerekmektedir. 14 . Defne. 1993).000-30.000 ton civarında olup. tuzcul alanların ıslahı. Dünya tıbbi bitki ticaretinde Çin ve Hindistan'dan sonra üçüncü sırada bulunmaktadır. Doğadan Toplama ( Odun Dışı Orman Ürünleri) Tıbbi ve aromatik bitkilerin öneminin ve endüstriyel kullanımlarının her geçen gün arttığı bilinen bir gerçektir. kardelen (Galanthus elwesii Hooker fil. Ülkemizde doğadan toplamalar Orman Kanununun 37. Hem doğanın korunması ve hem de ekonomik açıdan önem taşıyan bu bitki türlerimizin geleceği. Dünya pazarları ve ilaç sanayii etken madde miktarı ve kalitesi yüksek ve bu yönleriyle “standart” ürün talep etmektedir. çıra-çıralı çam kökü ve şimşir ile özel üretim tekniği nedeniyle topraklı ve topraksız fidan ve ağaç alivreli (üretim öncesi) satış yapılarak alıcılarca üretilmektedir yada b) Tarife bedelli satılmaktadır: Üretim programında bulunmayan ve üretimi özel teknik gerektirmeyen her türlü orman ürünü Orman Kanununun 40. Genellikle doğal bitkilerden elde edilen materyalin fiyatı tarımı yapılanlardan daha düşük olmaktadır. Origanum brevidens verilebilir.Bölgelerinden doğadan kaçak sökümler yapılarak toplanmaktadır.) ve salep (Orchidaceae) türleri florada önemli ölçüde azalmaktadır (Ekim ve ark. Aynı şekilde soğanlı bitkiler ticari amaçlı sökümler nedeniyle tehdit altındadırlar. harnup v. birçok tür neslini devam ettirmekte zorluklarla karşılaşmaktadır. Gypsophila arsusianum.

ilaç üretiminde kullanılan tıbbi ve aromatik bitkiler de yer almaktadır. Bu nedenle. kırmızı biber. bazılarında ise 100’ün üzerindedir. Ancak sayı bakımından Avrupa ülkelerine göre çok daha az bitkinin kültürünün yapıldığı görülmektedir. yüksek verimli. toplamaların kontrollü ve bilinçli bir şekilde yapılması ve en önemlisi bu bitkilerin kültüre alınması ile mümkündür. kediotu. saf. ürünün hasadı. sitral. Sanayileşmiş ülkeler tıbbi ve aromatik bitkilerin tarımında gelişmiş ıslah ve tarım tekniklerini kullanmaktadır. anetol. Organik Üretim Organik üretimi yapılan bitkilere ve droglara olan ilgi ve talep her geçen gün artmaktadır. kontrollü olarak toplanmasıdır. Ülkemizde kültürü yapılan bitkiler arasında kimyon. standartlara uygun etken madde içeren. Bu kapsamda sadece korunmaya alınmış veya nesilleri tükenmekte olan bitkiler söz konusu olmayıp. etkili maddeler çoğunlukla ithal edilmektedir.3. anason. rezene. alet ve ekipmanlarda herhangi bir bulaşma olasılığı için hijyen koşullarına uyulması. Doğal zenginliklerimizin sürekliliği ve gelecekteki araştırmalar için gen kaynaklarının korunması da önemlidir. mentol. melissa. Bir başka uygun metot da biotopun ve toprakların korunması dikkate alınarak doğal popülasyon dinamiklerinin avantajı da kullanılabilir. Çeşitli iklim ve toprak özelliklerine sahip ülkemizde birçok tıbbi bitkinin doğal olarak bulunması bu bitkilerin kültüre alınmalarını kolaylaştırmaktadır. genetiği ve kalıtımı ile ilgili araştırma sonuçları dikkate alınarak ve öncelikle doğal olarak yetiştiği ekolojik koşullarda gerçekleştirilmelidir. timol. haşhaş. Dış alımı yapılan bu etkili maddelerden ülkemiz koşullarında üretimi yapılabilecek olanların üretimine başlanması da ülke ekonomimiz açısından önemlidir. 5. “Doğa ve Türleri Koruma” yasalarının etkin bir şekilde uygulanamayacağı artık anlaşılmaktadır. piretrin. Doğa tahribatının önlenmesi. kekik. Yine ülkemiz florasında bulunduğu halde bazı bitkilerin veya bunların etkili maddeleri (hintyağı. pektin. lavanta yağı gibi kozmetikte kullanılan ürünler. insan sağlığına zararlı herhangi bir bulaşma ve kirlenmeye neden olmayacak şekilde seçilmesi ve uygulanması gerekir. bitkisel materyal. Gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaç pazarı yıllık yaklaşık %10 büyüme hızına sahiptir. spartein. Bunlar. Kültür Yolu ile Üretim Doğadan bitki toplamalarına alternatifler geliştirilmediği sürece. gül suyu. Bu ülkelerde aromaterapötiklerin ticaretinde görülen gelişmelerin bazı uçucu yağlara olan talebin artmasına yol açması beklenmektedir. zararlı ve yabancı ot kontrolü (biyolojik kontrol tavsiye edilir). sulama. Doğadan bitki toplamalarının alternatifi ise bu bitkilerin kültüre alınarak tarımının yapılmasıdır. standartlara uygun dolayısıyla getirisi yüksek droglar elde edilecektir. kalitesi. nane. Böylece Türkiye’de tıbbi ve aromatik bitkilerin sadece ham drog olarak değil. Bazı Avrupa ülkelerinde bu sayı 50-100 arasında. ekim/dikim. heterozitler vb. gübreleme. alkaloitler. bitkilerin özellikleri dikkate alınarak en yüksek verimde ve kaliteli. seleksiyon ve ıslah çalışmalarıyla istenilen niteliklere ulaştırılması gerekmektedir. atropin. gül yağı. kurutulması. mekanizasyon. sitronellal.2. scopolamin. çeşitli uçucu yağlar. birim alandan yüksek verim alınacak. çemen ve hardal vb.bu bitkilerin düzenli olarak kültürü. kalitesi yüksek ürünleri düşük maliyetle üretebilmektedirler. fazla tüketilmeleri dolayısıyla doğal ortamlarında azalmaya başlayan bitkiler ve ülke ekonomisine yapacağı katkılarda düşünülmelidir. gül kurusu. sayabiliriz. hastalık. Günümüzde gıda dışı ürün olarak yukarıda bahsedilen ürünlerin ülkemizde üretim 15 .) ithal edilmektedir. Kültürü yapılan bitkilerden bazıları alan bakımından çok fazla yer kaplamaktadır. Böylece. kafein. temiz. doğal olarak büyüyen bitkilerin popülasyonlarına zarar vermeden. okaliptol. paketlenmesi ve pazarlanması aşamalarında uygulanacak kuralların. Bu üretimin alternatif koşullarda desteklenmesini ve floranın korunmasını sağlar. Kültüre alma çalışmaları türlerin sekonder madde içeriği. 5. toprak. Tıbbi ve aromatik bitkilerin tarımında diğer bitkilerde olduğu gibi “ yi Tarım Uygulamaları”nın dikkate alınması gerekir. digitoksin. personel. Örneğin defne bitkisinin doğal yayılış gösterdiği alanlarda kontrollü hasadı gibi. Vinca alkaloitleri. Afyon alkaloitleri ve gül yağı dışında genellikle ham drog ihraç edilmekte. çörek otu. bunlardan elde edilen ekstre ve uçucu yağların üretilmesi ile katma değer yaratılabilir. nane yağı. Ülkemizde gıda dışı organik ürünler arasında pamuk yanında. Örneğin.

3 8.10 369. hem organik üretim materyali ile üretime başlamak ve hem de bu şekilde geçiş sürecini kısaltmak 16 .243.432 2. Manisa kapari.91 409.41 174. Aynı yıla ait verilerde bazı illerde Melisa yer alırken. Aydın ve zmir kekik. Isparta gül ve kekik. Toplam Alan (ha) 103.203 308.20 257. biberiye ve rezene gibi tıbbi ve aromatik bitkiler gerek iç pazar gerekse dış pazar için organik olarak üretilmektedir. Tıbbi bitkilerin toplam alan içindeki payı ise %1. Antalya.20 918. Türkiye’de 2003-2007 yıllarını kapsayan beş yıllık verilere göre.65 1912.082 309.589 Tıbbi Bitkiler (ha) 1.45 116.5’tir (Çizelge 12).014 tondur. Yıllar tibariyle Türkiye’de Organik Tarım Üretimi ve Tıbbi Bitkiler Yıllar 2003 2004 2005 2006 2007 Ort.977 Oran (%) 1.0 2. zmir. Türkiye’de Bazı Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Organik Üretimi (Ton) Bitkiler Adaçayı Anason Biberiye Ebegümeci Gül Hayıt Isırgan Otu Kantaron Kapari Karahan Keçiboynuzu Kekik Kimyon Melisa Mersin 2005 581.74 530.55 420. tıbbi ve aromatik bitki üretimi 12.58 328.3 Toplam Üretim (Ton) 291.41 ton ile kekik.073 162. adaçayı. Antalya. Çizelge 12.ve dış satımı büyük miktarlarda olmamakla birlikte devam etmektedir.928 ton.54 162.19 304.45 304.81 101. 2008 Yıllara göre değişmekle birlikte.22 214.80 60.522 431.70 136. keçiboynuzu. Tarım Bakanlığının son dört yıllık tıbbi ve aromatik bitkiler organik tarımsal üretim verileri Çizelge 12’de verilmiştir.14 558.12 662. Muğla adaçayı üretiminde öne çıkmaktadırlar.00 2876.15 350. kekik. Ancak Tarım Bakanlığının istatistik kayıtlarında tıbbi ve aromatik bitkilerin Türkçe isimleri yer almaktadır. 2008 Çizelge 13. üretim miktarları bakımından aynı döneme ait ortalama organik ürün üretim miktarı 308. Ülkemizde yirmiye yakın ilde tıbbi ve aromatik bitkiler organik olarak üretilmektedir.131 135.94 0.37 102.00 2065.71 0. herhangi bir tıbbi ve organik bitki türünde organik fide üretimi yapılmadığı görülmektedir.190 162.3 1.5 1. benzer şekilde karahan bitkisi bazı illerde laden olarak tanınmaktadır Yönetmelikte geçen “Organik ürün yetiştiriciliği yaparken organik üretim materyali kullanılması gerekmektedir” hükmünden hareketle ülkemizin mevcut durumu değerlendirildiğinde.630 12.47 382. 1.3’tür.977 ha’dır.876 218.80 225.00 2142.388 289. Bu nedenle.05 105. Çanakkale.56 Kaynak: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı.99 285. Afyon anason ve kimyon.1 1.39 ton ile rezene ve 500.014 Tıbbi Bitkiler (Ton) 12. Denizli kapari.5 Kaynak: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı.6 1682.928 Oran (%) 4. 1.135 2.99 2008 404.22 287.60 268.0 3.65 77.570 11.05 235.06 2007 476.80 140. Türkiye’ de organik tıbbi ve aromatik bitkilerin üretimi 2008 yılı için incelendiğinde.05 103.9 4.42 332.527 10.15 283.45 345. Benzer şekilde. Toplam üretim içinde. Muğla ve Yalova illeri bitki çeşitliliği bakımından ilk sıralarda yer alırken.721 17.14 500.67 103.4 1.60 173.79 449. Aydın. anason.682. Kütahya. bu isimler bölgelere göre değiştiğinde verilerde farklılıklar meydana gelmektedir. Adana biberiye.3 1.107 1.47 347.05 2006 1060.760 1.00 2137.5 300. organik üretim yapılan alan ortalama 147. payı ise %4.34 411.00 1623.17 170.5 4.193 175.68 45. bazılarında oğul otu olarak bulunmakta.589 ha olup bu alan içinde tıbbi bitkiler üretim alanı 1. Mersin.67 ton ile biberiye öne çıkmaktadır (Çizelge 13).25 60.451 2.0 26.360 147.91 76.190 12.00 2842.4 881.

Nicotine. TIBB VE AROMAT K PERSPEKT FLER B TK LER N GELECEĞ YLE LG L BAZI Tıbbi aromatik bitkilerin kullanım alanları çeşitlendikçe. nem içeriği. doku. 7. Bu husus dikkate alınarak. Uganda ve Zimbabve’de de tıbbi ve aromatik bitkilerin organik olarak üretimi yapılmaktadır (Tarakçıoğlu ve Koç. yüzey karakteri. erozyon ve diğer doğal afetler: Dünyanın bazı yerlerinde kuraklık tehdidi söz konusu iken. duyu testleri (renk ve kokunun organoleptik testleri). kül oranı. özellikle Arjantin ise tıbbi bitkilerin büyük bir kısmını üretmektedir. Ayrıca yabancı madde testlerinin de uygulanması gerekmektedir. çelik vb.miko toksinler. Dominik Cumhuriyeti. kolenkima. mikroskopik kirlenme (patojen organizmalar ve mikrobik. Azadrachtin. 2005). Örnek olarak. 6. TIBB VE AROMAT K B TK LERDE KAL TE VE STANDARD ZASYON Gerek iç tüketim de kullanılan gerekse dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerde kalite denilince bazı hususların bilinmesi gerekir. Dünya ticaretine konu olan organik tarım ürünlerinde Avrupa Birliği özellikle adaçayı. Pyrethrin.amacıyla tohumculukta da organik tarım esaslarının uygulanması ve sürdürülmesi gerekmektedir. kardiak glikozitler gibi sekonder metabolitleri varlığının araştırılması) ve kromatografik (özellikle TLC) testler bulunmaktadır. 1. üretimle ilgili paydaşların ve bu grup bitkilere dayalı sanayinin daha uzun vadeli planlarla organize edilmesi gerekmektedir. yaprak epidermisi. Bu ülkelerin yanı sıra Brezilya. Bu amaçla ülkemizin önemli organik ürün potansiyeli olan ve dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerin organik olarak üretilmesi gerekmektedir. Ancak bunlar yeterli olmayıp. mikroskopik (parankima. yeni çeşit geliştirme çalışmalarında kuraklığın hüküm sürdüğü koşullara dayanıklı çeşitlerin ıslah edilmesine önem verilmelidir. Türkiye. Çeşitli kullanım alanlarına sahip tıbbi ve aromatik bitkilerde kalite tayini yapılarak standartlarının belirlenmesi gerekmektedir. Son zamanlarda hayvan yemlerini korumada ve kalite arttırma ile hazmolabilirliğini artırmak içinde tıbbi bitkilerin uçucu yağları veya etken maddeleri kullanılmaktadır. hasat zamanı. makroskopik (şekil. Günümüzde kalite standartı giderek önem kazanmaktadır.klim Değişiklikleri: Dünya’nın çeşitli coğrafik bölgelerinin iklim koşullarında belirgin değişikliklerin olduğu birtakım verilerden anlaşılmaktadır. ebat. Mısır ve Hindistan tıbbi bitkiler ve baharat bitkilerini. Kolombiya. Jamaika. bakteriler). a) Kuraklık: Dünyanın birçok yerinde olduğu gibi ülkemizde de ortalama sıcaklıklarda yükselme. klim değişiklikleriyle ilgili aşağıdaki konular göz önüne alınabilir (http://www. tarımsal çalışmalarda bitki su kullanım etkinliğinin arttırılmasına yönelik araştırmaların yürütülmesine.org/climatechange/en/). Rotenone. Bu durum çok 17 .) üretimi ile ilgili çalışma bulunmamaktadır. Bunun için tıbbi aromatik bitkilerin geleceğiyle ilgili aşağıdaki hususların göz önünde bulundurulması faydalı olacaktır. Bunlar arasında doğru botanik isim. lavanta ve maydanoz gibi tıbbi bitkileri üretmektedir. Acı ağaç (Quassine). kemirgen bulaşıklığı (atık bulaşması çıplak gözle görülüp makroskopikken. 1993). Guetemala. Ülkemizde tıbbi ve aromatik bitkilerin organik üretimine yönelik herhangi bir organik tohumluk (tohum. Kostarika. Ryania. b) Sel. böcek bulaşması (kın kanatlılar ve kene. nişasta. çıplak gözle de görülebilir). protein. kıl bulaşımı mikroskopiktir).( Phillipson. yıllık toplam yağışlarda ve buna bağlı olarak su kaynaklarında ise belirgin bir azalma eğilimine girildiği görülmektedir. bazı yerlerinde de sel ve benzeri doğal afetlerin meydana geldiği görülmektedir. Tıbbi ve aromatik bitkilerin doğal yayılış alanları göz önüne alındığında. yağ veya otantik maddelerle örneklerin karşılaştırılması yapılabilir). kırılma gibi çıplak gözle veya otantik örnek ile yapılabilir). Bu standartlar genişletilerek günün koşullarına uygun hale getirilmelidir. kaynak ülke veya bölge. Temel testlerin yanı sıra spesifik araştırmalarda yapılmaktadır. Türk Standartlar Enstitüsü’nün bazı tıbbi ve aromatik bitkiler ile ilgili çalışmaları bulunmaktadır. Endonezya. belirli bitkileri kapsamaktadır. kimyasal (alkaloit. buna uygun gen kaynakları ve yeterince varyasyonun var olması bir fırsat olarak algılanabilir. mantar. Sabadilla ve bazı bitkisel yağları verebiliriz.fao. Yabancı organik madde ve bitki parçalarının limitleri. kalsiyum oksalat. pestisitler ve radyoaktivitedir. Çin. Tıbbi ve aromatik bitkilerin bir özelliği de organik ürün yetiştiriciliğinde hastalık ve zararlı kontrolünde kullanılabilen bitki kaynaklı organik preparatların etkili maddelerini sağlamalarıdır.

kuşburnu. Çemen’de 1. Ülkemiz 2003 yılında yaklaşık 14 bin ton kimyon tohumu ihraç ederken. Bu zenginlikten yararlanma ve ekosistemi dinamik tutmak için. Bunun için “Gıda Ormancılığı” kavramı üzerinde durulmalı. adaçayı.Organik Ürünler: Tıbbi ve aromatik bitkilerin doğal olarak bulunduğu veya yetiştirildiği alanlarda organik ürün elde edebilme avantajları da çok iyi değerlendirilmelidir. üretim sisteminin belli bir hedefe yönlendirilmesi gerekmektedir. Benzer şekilde ülkemizin değişik ekolojik bölgelerinde üretebileceğimiz kişniş (son iki yılda ortalama 300 ton) ve çörek otu (2007’de 1. bu gibi olumsuz koşulların etkisini azaltan ve belli ölçüde dayanıklı türlerin belirlenmesi. sonuç odaklı çalışmaların sürdürülmesi gereği kaçınılmazdır (http://www. 2009). Yukarıda verilen çeşit sayıları oldukça az durumdadır. yerel genotip veya doğadan toplama şeklinde temin edilmektedir.Çeşit Geliştirme Çalışmaları: Tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili çeşit geliştirme çalışmaları son 15 yılda belli bir ivme kazanmıştır. Anason’da 1 ve Kişniş’te 6 çeşidin tescili yapılmıştır (Anonim.fao. Bu fırsatın çok iyi değerlendirilmesiyle organik bitkisel drogların elde edilmesi ve daha kolay pazar bulabilmesi mümkün olabilmektedir. safran. kebere ve bazı kekik türleri başta olmak üzere pek çok tıbbi ve aromatik bitkinin yer alabileceği düşünülmektedir. son yıllarda ülkemiz aleyhine bazı gelişmeler dikkat çekmektedir. Başta nane. 2008). 2. Bu potansiyelin değerlendirilerek çeşit tescili çıktısına dönüştürülmesi tıbbi ve aromatik bitkilerin geleceğiyle ilgili büyük önem taşımaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkilerin işlenmesi ve gıda güvenliği kapsamında nitelikli ürünlerin ortaya çıkartılabilmesi için. adaçayı. kimyon Türkiye’nin uzun yıllardan beri ç Anadolu koşullarında ürettiği önemli bitkilerden biridir. bu gibi alanlardan daha etkin ve çeşitlilik içinde yararlanma yoluna gidilmelidir. ıhlamur. bu tip alanların taranması. herhangi bir kimyasal veya pestisit kullanılmadan.616 ton) bitkilerine ait ithalat rakamları dikkat çekmektedir.org. 3. mevcut çeşitliliğin korunması adına gerekli uygulamalar yürürlüğe konmalıdır. Yakın Doğu ve Akdeniz gen merkezlerinin kesiştiği yerde bulunmaktadır. rezene. sarımsak ve kişniş gibi pek çok tıbbi ve aromatik bitkinin ekonomik getirisinin daha üst düzeylere çıkartılabilmesi mümkün iken. Ülkemizin havza bazında çok önemli bitkilerinin de yer aldığı önemli alanlara sahip olduğu bilinmektedir. Bir üretici hangi özelliklere talebin fazla ve nelerin daha tercih edilebilir olduğunu algılarsa. Kimyon’da 2. Son yıllarda bu konuyla ilgili araştırmaların artış eğilimi göstermesine paralel daha da yoğunlaşarak.Tıbbi Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticaretiyle lgili Planlamalar: Ülkemizde üretilen. Tıbbi aromatik bitkiler grubu oldukça fazla sayıda cins ve türden oluşmaktadır. ona uygun üretim tekniği uygulayarak. 2009). 2007 yılında bu miktar 4 bin ton seviyelerine düşmüştür (Anonim.değişik iklim bölgelerine sahip olan ülkemiz için de geçerlidir. kekik. Bu yüzden talep eğilimleri sürekli güncellenerek. Tahrip olan havza veya orman alanlarımızın yeniden tesisinde uyum yeteneği iyi olan aynı zamanda ekonomik yönden de kabul gören tüm türler belli bir disiplin dahilinde sistemin içine alınmalıdır. çörek otu. Ülkemizde halen doğal kaynaklı pek çok bitkisel drog. Buna bağlı olarak biyolojik çeşitlilik ve endemik türlerin sunduğu avantajı da iyi kullanmak. ürün standartlarının arttırılması gerekmektedir. değerlendirilen ve ticarete konu olan kimyon. Bu kaynaklardan doğrudan veya genitör olarak yararlanmaya yönelik projeler geliştirilmelidir. Şöyle ki. kültüre alınması ve ıslah edilmesi faydalı olacaktır. Böyle bir yapılanmada defne. Bunun anlamı halen üretilen bitkisel drogların önemli bir kısmı popülasyon. c) Ekosistemin canlılığı ve sürdürülebilir arazi yönetimi: Canlı ve cansız unsurlarıyla ekosistemin bütüncül bir yapı içerisinde sürdürülebilir olması gerekmektedir. organik tarımın gerektirdiği sertifikasyon sistemine uygun olarak üretilmemiş olsa bile. nitelikli. in situ ve ex situ alanlar oluşturulmalıdır. 6.Pazar Tercihleri ve Talep Eğilimleri: Günümüzde ticaretin dilinin kalite olduğu bilinmektedir. adaçayı. Halbuki bu bitkiler ülkemizde üzerinde en 18 . Kekik’te 2. Bu olayların dikkate alınarak. organik ürün niteliğine çok yakın bir konuma gelmektedir. 4. 5. daha homojen bir ürün elde edebilmek için çeşit geliştirme çalışmalarının daha da yoğunlaştırılması gerekmektedir. ıhlamur. doğal koşullarda kendiliğinden yetişmesi nedeniyle. gen kaynağı ülkemiz olan bitkilerden çok yönlü yararlanılarak. melisa olmak üzere pek çok bitki için çeşit geliştirme potansiyelimiz yüksek düzeydedir.Gen Kaynağı ve Biyolojik Çeşitlilik: Türkiye. Halen Haşhaş’ta 12. Standartlara uygun. gen kaynakları ve biyolojik çeşitlilik çok iyi taranarak. ardıç. çörekotu. reyhan. Pazar tercihlerini de içeren standartların ortaya konmasıyla üreticiler belli bir hedefe doğru yöneleceklerdir. amaca uygun ürün elde etme gayreti içinde olacağı açıktır.

Tıbbi ve Aromatik Bitkilere Dayalı Sanayi: Son yıllarda gelişmiş ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de tıbbi ve aromatik bitkilere dayalı sanayi sektöründe gelişmeler ve çeşitlenmeler dikkat çekmektedir. SONUÇ VE ÖNER LER Tıbbi ve aromatik bitkilerin çok değişik alanlarda ve sanayi kollarında tüketimine paralel olarak bu bitkilerin dünya pazar hacmi her geçen gün artmaktadır. Nitekim 2007 yılında yaklaşık 2. 2007). bu tip sanayi tesislerinin arttırılması için gerekli organizasyon ve desteklerin ortaya konulması gerekmektedir. Bundan sonra çalışmaların sürdürülebilirliği ve birbirini tamamlayıcı nitelikte olabilmesi için birlikte sıkı bir işbirliği ve iletişim organizasyonlarına ihtiyaç duyulmaktadır. Ülkemizde 80’li yıllarda birkaç olan araştırıcı sayısı son yıllarda en az 10 kat artmıştır. Ayrıca tıbbi ve aromatik bitkilerde iç tüketim ve dış ticaret verileri dikkate alınarak. kozmetik. Bu yüzden kaliteyi ihmal etmeden daha ucuza üretim yapabilmenin tüm yolları çok iyi araştırılmalıdır. Daha önceki Türkiye Ziraat Mühendisleri Teknik Kongreleri’nde de belirtildiği gibi. Önemli ihraç ürünlerimizden biri olan kekik (2007’de 10 bin ton). aromaterapi. 7. ne kadarının üretilerek temin edileceği belirlenmelidir. yurt içi ve yurt dışı talepler de dikkate alınarak.75 dolar/kg iken. ihracat fiyatı bunun 3-4 kat fazlası olabilmektedir. parfümeri. farklı iklimlere ve geniş yüzölçümüne sahip olması bakımından bu bitkilerin üretilmesinde önemli bir ticari potansiyele sahiptir. 8. Buna karşılık gerek doğal alanlardan temin ve gerekse kontrollü koşullarda üretimle ithalata gerek olmadan. Bu durumda. Konuyla ilgili planlamalar yapılırken. Türkiye. Yetiştiricilerin ihtiyaç duyduğu tohumluğu (her türlü çoğaltım materyali) sağlayacak kurumsal alt yapının mutlaka oluşturulması gerekmektedir. üretim tekniklerinin çok iyi uygulanması ve gerekirse desteklerle de düşük maliyetli üretim yolunun açılarak. Tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili çeşit geliştirme çalışmaları son yıllarda belirli bir ivme kazanmıştır. daha ucuza bulduğu takdirde yurt dışından temin yoluna gidebilmektedir. üç önemli floristik bölgenin kesiştiği alanda bulunması nedeniyle geniş bir bitki çeşitliliğine. sağlık yaşam kürleri. Bununla ilgili bir örnek vermek gerekirse. Bu önlemlerden ivedilikle alınması gerekenlerin bir kısmı maddeler halinde aşağıda verilmiştir. ihracatı da arttırabilecek planlamalar yapmak mümkündür.talep ilişkisi dikkate alınarak üretim yapılmamaktadır. Ancak çok sayıda cins ve türden oluşan bu grup bitkiler için yapılan çalışmalar 19 . Bu alandaki bilimsel çalışmalar son 25 yılda büyük bir aşama kaydetmiştir. 2007’de 15.çok çalışma yapılan ve üretiminde sorun olmayan bitkilerdir. Ancak bunlara ait düzenli istatistiksel veriler bulunmamakta ve arz. tıbbi ve aromatik bitki çeşitliliğinin korunması. Ülkemizde tıbbi ve aromatik bitkilerin üretiminin arttırılması. Bu bitkilerle ilgili bilgilerin toplanacağı ve ulaşılabileceği veri bankaları oluşturulmalıdır. etken maddeler ve diğer bitkisel droglara dayalı çeşitli ölçekte işletmeler oluşmaktadır. aynı zamanda ithal ettiğimiz tıbbi ve aromatik bitkilerden biridir. Bu işletmeler sayesinde tıbbi ve aromatik bitkilerin katma değeri de artmaktadır. Günümüzde tıbbi ve aromatik bitki tarımını yapmak isteyen üreticilerin en önemli sorunu tohumluk materyali teminidir. Ülkemizde birçok tıbbi ve aromatik bitki doğadan toplanmakta ve bir kısmının da belirli ölçüde tarımı yapılmaktadır. Fitoterapi.Araştırıcı Envanteri ve şbirliği Platformlarının Oluşturulması: Son yıllarda dikkat çeken bir husus da tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili araştırmalar yapan araştırıcı kitlesindeki büyümedir. sürdürülmesi ve değerlendirilmesi için gerekli her türlü yasal düzenlemenin yapılarak hayata geçirilmesi bir zorunluluk olarak görülmektedir. tüm pazarlara kolay girebilmenin şartlarının oluşturulması gerekmektedir. Bunun yanında safran ihracatımızda artış ( 2003’te 650 kg iken. Günümüzde bu alana olan ilgi. Bu tesislerin varlığı bu tip kaynakların sürdürülebilirliği ve ekonomik anlamda getirisinin de artmasına neden olacaktır. Aksi takdirde küçülen dünya veya sermayenin küreselleşmesine de bağlı olarak. Bu durum adaçayı ve ıhlamur için de benzerdir (Anonim. mutlaka üretim maliyetlerinin düşürülmesi gerekmektedir. bitkisel çaylar.4 ton) gözükmektedir.300 ton ezilmemiş kekik ithalatı yapılmıştır. ithal ettiğimiz kekik 0. 8. hangi bitkiden ne kadarının doğadan toplanarak. bu daldaki birçok sanayi kolunun gelişmesi bazı önlemlerin alınması ile kısa zamanda sağlanabilir. Bu kadar zengin bir kaynağa sahip ülkemizde halen doğadan toplanan ve üretimi yapılan bitkilerin sayısı çok azdır. tüketici-sanayici yurt içinde uygun fiyatlara alamayacağı ürünü.

C. Symposium on the Conservation of Medicinal Plants in Trade in Europe. 2007.yahoo.. 676:25–30. Alexandria. Ankara. şletmelerin ihtiyaç duyduğu ürünleri karşılamak ve üretici mağduriyetini belirli ölçüde önlemek için sözleşmeli üretim modeli uygulanmalıdır.attra. M.E. Türkiye'nin Tehlike Altındaki Nadir ve Endemik Bitki Türleri. Raftery. T. A. Craker.C. Business J.). 227s. Herb Production in Organic Systems. nbj. KAYNAKLAR Adam.. 2005. 19-21 Şubat 2009. G. Erik.C. Başer. L. 2009. s. Janick and A. San. Ziraat Fakültesi Yayınları III. ihracatçı. HortScience 38:977–983. Toksoy.org/unsd/databases. A. Koyuncu. 84 s Anonim. Tarım ve Köy şleri Bakanlığı...I. J. US Consumer Herbal & Herbal Botanical Supplement Sales. kaliteli ürün ve mamul üretiminin tüm gerekleri yerine getirilmelidir.html. stanbul.stores.. The Medical Plant Supply Chain: Creating Social and Environmental Sustainability. Elson. S.. Gardner. P. With Aromatherapy Gaining Acceptance as an Aspect of Home Fashion. 1999. 1992. 3-17 Eylül ve 5-10 Ekim 2009 tarihleri itibariyla. Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkezi. www. Medicinal and Aromatic Plants Working Group-ECP/GR. 1996. 1999. 2008. larslan.1-37. Kişisel Görüşme. Ankara.[Http://BiodiversityChm. 1997. Dış Ticaret statistikleri. 8. Tıbbi ve aromatik bitkilerde gerek doğrudan kullanım ve gerekse sanayinin ihtiyaç duyduğu nitelikleri taşıyan çeşitler geliştirilerek tescil edilmelidir. Birleşmiş Milletler statistik Bölümü. Bu durum üretici/toplayıcıların mağduriyetine neden olabilmektedir. Anonim. Trade and Conservation A TRAFFIC Species in Danger Report. L. Craker. 2009. Kütaş Tarım Ürünleri Dış Tic.) Bayramoğlu. SDÜ-Isparta.M. sanayici. Orta Anadolu hracatçı Birlikleri Genel Sekreterliği. Soğanlı Bitkiler (Türkiye’den hracatı Yapılan Türlerin Tanıtım ve Üretim Rehberi). Bitkisel üretim deseninde. Şen. 2007. Tıbbi ve aromatik bitkiler alanında faaliyet gösteren üretici..Eea.. dünya pazarındaki arz-talep durumunu ve fiyatlar konusunda bilgilerin alınabileceği disiplinler arası bir komitenin kurulması yararlı olacaktır.R.A. G. A Publication of ATTRA – National Sustainable Agricultural Information Service. Sustaining the Harvest: Challenges in MAP Production and Markets. Anonim. 2004. Tıbbi Bitkiler I. Tıbbi ve aromatik bitkiler konusunda öncelikleri. Whipkey (eds. 2009. 1998. 2005.. Akın. Ceylan. T. Etter.. HerbalGram 64:56–60. Nutr. II. Glossary Of Biodiversity Related Terms.Ü. 2009. 20 . Ankara. Doğal Hayatı Koruma Derneği. Özellikle kaliteli ve doğal ortamına zarar vermeden toplanan ürünler ve yetiştirilen bitkiler için teşvik primleri verilebilir. Herbs in American Fields: A Horticultural Perspective of Herb and Medical Plant Production in the United Sates.un. alternatif ürünler kapsamında tıbbi ve aromatik bitkilere yer verilmesi bu bitkilerin tarımının gelişmesine yardımcı olacaktır. toplayıcı. araştırmacı ve diğer tüm paydaşların koordinasyonunu sağlayacak bir sistem ve araştırma sonuçlarının pratiğe aktarılması için. Anonim. Feb.K. Ormancılıkta Sosyo-Ekonomik Sorunlar Kongresi. R.L. 1995.H..yetersizdir. E. Rea. Türkiye’de Tıbbi Bitki Ticareti. Thwaites. VA. H. Ekim. K. Türkiye Ormanlarında Odun Dışı Ürünler. Başer. Bornova/ zmir Craker. Baharat Değerlendirme Raporu. Z. Tarım ve Köy şleri Bakanlığı. Supermarket News. T.Eu.. 89-98. Medicinal and Aromatic Plants—Future Opportunities Reprinted from: Issues in New Crops and New Uses. 1998.net/nbsubure20pr.E. Sales of Scented Candles are Lighting up Supermarkets’ Cash Registers. araştırıcı-sanayici-üretici arasında bilgi akışını sağlayacak yayım sistemi oluşturulmalıdır.C. M. Online www. 9. unstats. Türkiye Tabiatını Koruma Derneği Yayın No: 18. Z. Anonim. Dış ticarette rekabet üstünlüğü için standartlara uygun. K.. European Community Biodiversity Clearing-House Mechanism. First Int. Ankara. Acta Hort. findarticles.. 2005. Başbakanlık. ASHS Press. Binici. Anonim 2004. hangilerinin kültüre alınması gerektiği. 2002. 22. J. Brinckmann.. 2003. Anonim. stanbul Ticaret Odası Yayın No: 39.org.ncat..E.com/p/articles/mi_hb4331/is_199902/ai_n15098264. 2006. Çevre ve Orman Bakanlığı. M. Ankara. J. Basım No:312. Europe's Medicinal and Arom atic Plants: Their Use. Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Endüstriyel Kullanımı TAB Bülteni 13-14:19-43. D. Gardner. 2005. L. nt/Nyglossary_Terms/M/Medicinal_And_Aromatic_Plant_Material] Ferrier. Tıbbi ve aromatik bitkilerde fiyat bu bitkilerin ticareti ile uğraşan firmaların tutumlarına bağlı olarak oluşmaktadır. AŞ. 1903–2003. zmir. L.23 June 1998. S. Commodity Trade Statistics Database (COMTRADE).. Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin laç ve Alkollü çki Sanayinde Kullanımı.

Western Pacific Series no. L.. Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Üretimi ve Ticareti. 2000.com trends. Wildlife Trade. Atay. A. Gardner (eds. SPINS.progression_web. Ankara. 21 .who. Kumar. Z. The Impacts of Forest Degradation on Medicinal Plant Use and Implications for Health. D.com/products/HB/2006_11_01. WHO Regional Publications.tradeforum. Türkiye'de Doğal Bitkilerin Ticareti. Medicinal and Aromatic Plants.com. Quality Assurance of Medicinal Plants Acta Horticulture 333:117-122 Shanley P. Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü.htm) Unity Marketing Inc. Skin Care (advertisement listing ingredients of skin care products). S. pharmalicensing. 2006. 1998.com.stores.D. 5. Gürbüz. Applications. T. www.marketresearch. 2005. TU K..html. 19:512-522.html.J.B. Guidelines for the Appropriate Use of Herbal Medicines. Wageningen. 155-170. 2006. Impact of Cultivation and Gathering of Medicinal Plants on Biodiversity: Global Trends and Issues. Acta Hort.gov.A. Hamilton) Vol:1:324-3. A.. 2007. April 2005. Pharmalicensing.fao.net/nbsubure20pr. XII. 1998. Özhatay. 2004.html. 1993. Oct.D. www. 720.pdf Schippmann. World Health Organization (WHO).pdf.C. BioScience 53(6):573–584. Cunningham. Koyuncu. Medicinal Plants International Trade Forum. FAQs. NBJs Supplement Business Report 2006. Healthcare Markets and Regulatory Issues in the Region.com/intelligence/reportsearching. S.spins. Khan. Türkiye Ziraat Mühendisleri VI. Biodiversity and the Ecosystem Approach in Agriculture. Journal of Medicinal and Aromatic Plant Sci. Ildır. L. Manila. U. p. Türkiye statistik Kurumu Verileri.E. 2002. Heywood. Medicinal and Aromatic Plants.J. 2003. Overview of Asia. Singh. S. Medicinal Herbs.fao. Inc. Impact of Cultivation and Gathering of Medicinal Plants on Biodiversity. 9 session of the Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture. 2002.. Schippmann. Frontis Workshop on Medicinal and Aromatic Plants. 2009. 1996. Consumer Culture and the Future of Organic Usage. L. http://www. 2009. V. 2006. http://www.products/HB/2006_12_13.. Quality and Safety Issues Related to Botanicals.org/docrep/fao/005/aa010e/AA010E00.com/news. Teknik Kongresi.D. B. A Comparison of Cultivation and Wild Collection of Medicinal and Aromatic Plants Under Sustainability Aspects.B.. Özgüven.).com/assets/pdf/np. www. D. JR.spins.cfm. S. D. Leaman.pdf.wpro. 2006.worldwildlife. www. Şekeroğlu.K.harman-group. Trend History: Medicinal Plants. A. FAO.. nbj. VI..html. Sharma. 2007.mall. A. 2007. The Netherlands. Hartman. Nucleus for Strategic Expertise Wageningen University and Research Centre. Bitkisel Ürünler (Doğal Çiçek Soğanları Süs Bitkileri Grubu) Özel htisas Komisyonu. Leaman. 2001. Wageningen. Gross. 1997. Sekin. Davis.com/pics/documents/short%20overview%20MMS.hartmangroup. U. M... www.nic.). Proc. Chapter 9. N. part 4. 1994..H. 7 Trends to Watch in 2007. The Progression of the Natural Products Consumer.ota. [http://www. In: R. www. 23.org/biodiversity/geneticresources/en/. Organik Tarım Ürünlerinde Dış Pazar Araştırması. www.Food and Agricultural Organization (FAO). Kroner. Bogers. Smillie. N.tr/jsp/duyuru/upload/vt/vt.asp?vendorid=642&sortby=p&g=1&categor. 2006.in/feature/feyr2000/fmay2000/f240520006. Yalova. Koç. S. Kekik in Trade in Turkey. Kumar. OTA Manufacturing Survey. 2001. Medicinal Plant Trade. Tarakçıoğlu. G. 17–20.org/DOCREP/005. Online www.. 12–13. Hartman Group. Medicinal and Aromatic Plants. Ayanoğlu. Proceeding of the XI World Forestry Congress 13-22 October 1997 Antalya Vol:3:234-237. V. Economic Potential and Improved Varieties of Aromatic Plants of India. Plants-based Medicines in India. Organic Trade Association (OTA). M. N. Bitkisel laç Hammaddeleri Toplantısı 20-22 Mayıs 1998 Özet Kitabı.htm.consumer.org/news/fullstory. 1993. F. S.fao.E.J.. 2003. Centres of Plant Diversity (ed: S. Proc. www. Özhatay. Finding Key Sales Opportunities in the Natural Products Marketplace. Luz.php?action=toc&productID=1378188.html L’amar–Herbal Products. Lange (eds. A Presentation at Regulatory Affairs Professional Society (RAPS). Nutrition Business Journal (NBJ). S. Technology.htm] World Wildlife Foundation (WWF). 2005. Hom e Fragrance and Candle Report. Tütün. D. Phillipson.tuik. J. Cunningham.php/aid/301/Medicinal_Plants. New Hope. Ekren. I.com.com/bnh/lamar/skincare. www. www.. Van Overwalle. Craker.yahoo. WHO. 2006. Plant-Derived Drugs: Products.google.. S.int/publications/pub_9290611243.. Pacific Bridge Medical–Asian Medical Publications. A. H. International Trade Centre (ITC). International Trade in Medicinal and Aromatic Plants..E. and D. Inc..pacificbridgemedical. www. Heywood. 251s.B. 5 Yıllık Kalkınma Planı. 2006. A.com/vendors/viewvendor. 75–95. 2005. Sharm a.org/tade/faqs_medicinal. http://pib. Lange. Google Trends.A. The Hartman Group. Rome. 2005. 2006. G.coimbatore. Craker. .H. Originated in Forestry Department.Davis. ftp://ftp.