TIBB VE AROMAT K B TK LER ÜRET M N N ARTTIRILMASI OLANAKLARI

Emine BAYRAM , Saliha KIRICI , Sezen TANSI , 4 5 6 Güngör YILMAZ , Olcay ARABACI Süleyman KIZIL , sa TELC 7
1 2 3

ÖZET
Dünya pazarlarında tıbbi ve aromatik bitkilere olan talep her geçen gün giderek artmaktadır. Türkiye tıbbi ve aromatik bitkilerin dış satımında dünyanın önde gelen ülkelerinden biri olup, birçok tıbbi bitkinin dış satımını yaparken, aynı zamanda birçok bitkinin de dış alımını gerçekleştirmektedir. Ülkemiz farklı iklim ve ekolojik koşullara sahip olması, floranın çok sayıda bitki türü ve çeşitliliği içermesi bakımından doğadan toplanan ve kültürü yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler açısından büyük bir ekonomik potansiyele sahiptir. Bazı türlerde doğadan toplama ekonomik olabilir ancak doğadan toplanan bitkilerde kaliteli ve standart ürün elde etmek zordur. Doğadan toplanan bitkilerde kalitenin her zaman istenen düzeyde olmaması, toplama sonrası işleme, depolama ve nakliye koşullarının yeterince karşılanamaması gibi nedenlerle esas olan bu bitkilerin tarımının yaygınlaştırılmasıdır. Gerek iç tüketimde kullanılan gerekse dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerde üretimi arttırmak ve istenen kalitede ürünü elde edebilmek için; doğadan toplamaların sürdürülebilirlik ilkesine dayalı floraya zarar vermeden yapılması, bitki toplayıcıların eğitilmesi, talebi fazla olan bitkilerin kültüre alınması, yetiştirme tekniklerinin her bitkiye ve ekolojik koşullara göre saptanması, yurt dışında geliştirilmiş ve ülkemiz ekolojik koşullarına adapte olabilecek çeşitlerin getirtilerek ülkemiz iklim koşullarında denenmesi, bu bitki grubunun en önemli sorunlardan biri olan tohumluk temini için kurumsal alt yapının oluşturulması, çeşit geliştirmeye yönelik ıslah çalışmalarının desteklenmesi, hasat sonrası işlemler, depolama ve nakliyede uygun şartların sağlanması gerekmektedir. Bu koşullar yerine getirildiğinde dünya pazarının istediği kalite ve standartta ürün elde etmemek için bir neden bulunmamaktadır. Anahtar Sözcükler: Tıbbi ve aromatik bitkiler, üretim ve ticaret, uçucu yağlar, organik tarım

1. G R Ş
Tıbbi ve aromatik bitkiler asırlardan beri gıda, çeşni, ilaç ve şifa vermek amacıyla kullanılmaktadır. Bu nedenle kimyon, haşhaş, anason gibi bazı bitkilerin tarımı tarih öncesi devirlerden beri devam etmektedir. 20. yüzyılın başlarında listelenen ilaçların %40’ından fazlası bitkisel orijinli olmasına rağmen 1970’li yılların ortasında bu oran %5’ ten daha aşağıya düşmüştür. Ancak özellikle 1990’lı yıllardan sonra, tıbbi ve aromatik bitkilerin yeni kullanım alanlarının bulunması, doğal ürünlere olan talebin artması; bu bitkilerin kullanım hacmini her geçen gün arttırmaktadır. Günümüzde tıbbi bitkiler piyasasının yıllık yaklaşık 60 milyar dolarlık bir rakama sahip olduğu tahmin edilmektedir (Kumar, 2009). Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre yaklaşık 20.000 bitki tıbbi amaçlarla kullanılmaktadır. Dünyada bitkisel droglar için başlıca ticaret merkezleri Almanya (Hamburg), ABD (New York) ve Hong Kong’dur (Başer, 1997; Lange, 2006). Türkiye coğrafi konumu, iklim ve bitki çeşitliliği, tarımsal potansiyeli, geniş yüzölçümü sayesinde tıbbi ve aromatik bitkiler ticaretinde önde gelen ülkelerden biridir. Türkiye’nin bu önemi; gelişmiş ülkelerdeki yerleşmiş bitkisel ilaç, bitki
1 2 3 4 5 6 7

Prof. Prof. Prof. Prof. Doç. Doç. Doç.

Dr. Dr. Dr. Dr. Dr. Dr. Dr.

Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü

1

kimyasalları, gıda ve katkı maddeleri, kozmetik ve parfümeri sanayilerinin girdisini oluşturan pek çok bitkisel ürünü veren bitkilerin ülkemiz florasında bulunmasından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla bu bitkiler çoğunlukla doğadan toplanarak pazarlanmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler ağırlıklı olarak Ege, Marmara, Akdeniz, Doğu Karadeniz ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinden toplanmaktadır. Toplanan bitkiler genellikle defne, adaçayı, biberiye, kuşburnu ve ıhlamurdur. Tıbbi ve aromatik bitkilerde sürdürülebilir üretim ve pazar potansiyelini yeterince değerlendirmek için bu ürünlerin istenen miktar ve kalitede olması gerekmektedir. Türkiye’de tıbbi bitkilerin öneminin artmasına paralel olarak tarımsal çalışmalara başlanmış, özellikle son yıllarda bu bitkilerde çeşit geliştirmeye yönelik ıslah çalışmalarında artışlar gözlenmiştir. Kekik, anason, kişniş gibi birçok tıbbi ve aromatik bitkide standarta uygun çeşitler geliştirilmiştir. Tüketici ve sanayici taleplerine cevap veren kaliteli ve standart ürün için ıslah edilmiş çeşitlerin geliştirilmesi, uygun ekolojik koşulların belirlenmesi, doğal bitkilerin doğaya zarar vermeden zamanında toplanması, hasat sonrası işlemler ve işleme teknolojisinin belirlenmesi tıbbi ve aromatik bitkilerde üretim ve pazar olanaklarını arttıracaktır.

2. TIBB VE AROMAT K B TK LER N TANIMI VE KAPSAMI
Tıbbi bitkilerin tanımını tam olarak yapmak mümkün değildir. Günümüzde “tıbbi” ve “aromatik” bitkiler terimi genellikle birlikte kullanılmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler, hastalıkları önlemek, sağlığı sürdürmek veya hastalıkları iyileştirmek için ilaç olarak kullanılan bitkilerdir. Tıbbi bitkiler, beslenme, kozmetik, vücut bakımı, tütsü veya dini törenler gibi alanlarda yer alırken, aromatik bitkiler ise, güzel koku ve tat vermeleri için kullanılmaktadır (Anonim, 2005). Aromatik bitkilerin gıda, kozmetik ve parfümeri sektöründe de geniş kullanım alanı bulunmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler eczacılık ve parfümeride tıbbi ve aromatik amaçlı olarak en eski kullanımı olan bitkilerdir (European Community Biodiversity Clearing-House Mechanism, 2005). Bitkisel ilaçların orijinal materyali genellikle tıbbi bitkiler grubuna dahildir. Bitkisel ilaç, işlenmemiş yada işlenerek bir veya daha fazla bitkiden oluşturulan bileşim maddesi içeren tedavi edici özelliği olan veya diğer insanların sağlığına yararı olan bitkilerden türetilen maddeler veya ürünlerdir. Bu tanımlama altında, bitkisel ilaçların işlenmemiş bitkisel materyal, işlenmiş bitkisel materyal ve tıbbi şifalı ot (herbal) ürünleri olmak üzere 3 çeşidi bulunmaktadır (Van Overwalle, 2007). Ancak bu tanımlama, bir ilaç ürününün kimyasal bileşeni olarak izole edildiği yada sentezlendiği durumlarda ve etkili maddenin tanımlandığı yerleri kapsamamaktadır (WHO, 1998). Tıbbi ve aromatik bitkiler denildiğinde hem bitkiler, hem etken madde yönünden ve hem de tüketim alanları bakımından çok büyük bir alanı kapsamaktadır. Bu bakımdan bugün standart hale gelmiş bir gruplandırılması bulunmamakla birlikte, genellikle familyalarına, içerdikleri etken maddelere, tüketim ve kullanımlarına, yararlanılan organlarına ve farmakolojik etkilerine göre gruplandırılabilirler (Ceylan, 1995). Ancak, en yaygın olarak kullanılanı etken maddelerine göre yapılan gruplandırmadır.

3. GEÇM ŞTEN GÜNÜMÜZE TIBB VE AROMAT K B TK LER ÜRET M VE KULLANIM EĞ L MLER
20. yüzyılda tıbbi ve aromatik bitkilerin üretim ve kullanımındaki gelişmeler incelendiğinde, yüzyılın başlarında teknolojinin getirdiği yenilikler, sosyal ve politik değişimler, bitkilerin ilaç olarak kullanımının hızla azalmasına neden olmuştur. 1930’lu yıllarda sulfa ilaçlarının ve 1940’lı yıllarda organik kimyasalların sentezi, tıbbi bitkilere ilave olarak sentetik ilaçların üretimini teşvik etmiştir. Dünya Savaşı’nı izleyen ekonomik ve sosyal değişiklikler ile bitkiler ve tedavilerle ilgili yeni tanımlamalar, sentetik kimyasal ilaçların elde edilmesi sonucu endüstriyel ilerlemelerle modernleşen batı ülkelerinde, 1970’li yılların sonuna kadar bitki ekstraktları ile bitkilerin kullanımında azalmaya neden olmuştur (Craker ve ark., 2003). 20. yüzyılın başlarında listelenen ilaçların %40’ından fazlası (çoğunlukla rafine edilmeden elde edilenler) bitkisel kökenli iken, bu durum 1970’li yılların ortalarına gelindiğinde %5’in altına düşmüştür (Craker ve Gardner, 2005). 1980 ve 1990’lı yıllarda tüketicilerin sağlık hakkında daha

2

. 2003 yılından itibaren %14. 2006).. Hartman Group. Aromaterapi ve kokulu mumlara katkıda bulunan (Elson. kilo artışı ve oldukça zengin toplumlarda sık sık ortaya çıkan diğer tıbbi problemlere sahip nüfusun artması sonucu. Cyperus scariosus. 2001. doğal ve organik ürünlerin kullanımında (Kroner. 1980 ve 1990’lı yıllarda tıbbi ve aromatik bitkiler üzerinde başlanan araştırmalar. Organik üretilmiş bitkiler ve droglara olan ilgi ve talep her geçen gün artmaktadır. hastalık ve diğer insanca koşullar). bazı bölgelerdeki doğal türler için muhtemelen sürekli bir tehdit oluşturacaktır. Ormanların yok olması ve gelişme nedeniyle gelecekte habitat kaybının devam etmesi hem gelişmekte hem de endüstrileşmiş ülkelerde birçok tıbbi ve aromatik bitki türüne olan tehdidi sürdürmesi beklenmektedir (Shanley ve Luz. diriliğin umudunu.(Unity Marketing Inc. Demografik yapıda (yaş. 3 . 2006). Aromatik bitkilerin ve bitki özlerinin çiçek düzenlemelerinde ve parfüm sanayinde kullanımları yaygınlaşmıştır. 2005). ekonomik olarak geri kalmış bölgelerde sürdürülemeyen aşırı toplama uygulamalarını teşvik etmektedir (ITC. Myrtus caryophyllus ve Withania somnifera gibi çok sayıda bitki ekstraktını içeren ürünleri formülleştirmişlerdir (L’amar.fazla bilgilenmeleri. tıbbi ve aromatik bitkilere olan talepler de artacaktır (Gross. organik ve doğal besinlere olan yönelme beraberinde tıbbi ve aromatik bitkileri tekrar gündeme getirmiştir. ABD ve Kanada’da pazar taleplerinin %50’nin üzerine çıkacağı hesaba katıldığında.4 milyar dolar değere ulaşmıştır. sağlık konularındaki toplumsal endişede (hazır olması ve fiyatı). bioaktif bileşenlerin ekstraksiyonuna ve tıbbi uygulamaların doğrulanmasına önderlik etmiştir (Khan ve ark. 2007) raporları birçok tıbbi bitki içeren diyet katkılarının satışının 2005 yılında %4. 2006). özellikle gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaçlar lehine gözlenen ilgi artışı. 2006) geçmiş beş yılda pazar kazanımlarını yükseltmiştir (Ferrier ve ark. Bu durum gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaçlar ile ilgili yasa ve yönetmelikleri yeniden ciddi bir şekilde ele almaya itmiştir (Başer. gelir. Yine aynı yıllarda. Bu durum tıbbi ve aromatik bitkisel ürün kullanıcılarının mevcut temelinin organik gıdaları satın alanlarla aynı olduğunu ortaya koymaktadır (Hartman. Bu nedenle. 2005. ürünün işlenmesi ve alıcıların temiz (fiziksel ve kimyasal kalıntı içermeyen). bazı bölgelerde özellikle bitkisel materyali korumak için (WWF. cildi canlandırmak ve korumak için Aloe barbadensis. 1998). 2005). üretilmiş ve marketlerde satışa sunulmuştur. Doğal bitki materyaline olan talep veya kültüre alınmış bitki materyalinin bulunamayışı nedeniyle doğal ve kültürü yapılan bitkiler arasındaki fiyat farkları. 2006). Bitkilerden türetilen ilaçlar için küresel pazar tahminleri 2005’de 18 milyar dolardır. Schippman ve ark. 2011’de bu değerin 26 milyar dolara ulaşması beklenmektedir (Pharmalicensing. 2000) kaynak noksanlığı çeken. Beslenme ile ilgili yayınların (NBJ. 2003. bitkilerin üretimindeki gelişmelere.3 milyar dolara ulaştığını bildirmektedir. reklam. Taleplerdeki bu artış.1 bir büyüme ile 2004’te tahmin edilen 8.. Asya’da gelirin artmasının yerleşik halkın yaşam standardını yükseltmesine paralel olarak yaşlanma. Halen tıbbi ve aromatik bitki pazarlarında. 2001). 2006). 2007). 1999) aromatik bitki ve/veya bitki özleri içeren mum ve ev kokuları için pazar. Dünya pazarlarında tıbbi ve aromatik bitkisel materyale olan talebin önceden belirlenen bir gelecekte sürmesi beklenmektedir (Craker. organik gıdalara olan taleple eşleşen organik ürünlere bir yönelme olmaktadır (Adam.com. süreklilik arz eden (güvenilir ve aynı seviyedeki etkili madde miktarına sahip üretim) ve sertifikalı (kökeni ve tarihçesi için kimliği saptanabilir) ürün talepleriyle artmıştır. 1990’lı yılların sonu ve 2000’li yılların başında ticaretin küreselleşmesi ve genetik çeşitliliğin korunması hakkındaki endişeler tıbbi bitkilerin kültürünü etkilemiştir. Celastrus paniculatus. 2006). Kozmetikçiler. sadeliği ve sürdürülebilirliğini sunarak (Hartman Group. mevcut ve gelecekteki değişiklikler ve bitkisel ürünlerle olan benzerliklerin (basın raporları. Bitki materyallerinin kalite standartları. çok sayıda yeni tıbbi bitki kültüre alınmış. yakın gelecekte tıbbi ve aromatik ürünler satışında anahtar pazar kavramı olarak kalması beklenilen gençliğin canlılığını ve gücünü. Ginkgo biloba. 2002). kültür. 2007)... 2005 yılında tıbbi ve aromatik bitkileri veya bitki ekstraklarını da içeren gıda dışı organik ürünlerin satışları 1/3 oranında artmıştır (OTA. eğitim ve bilimsel rapor) daha fazla insanı tıbbi ve aromatik bitkisel materyali denemeye ve kullanmaya yöneltmesi olasıdır. Tıbbi ve aromatik bitki kombinasyonları ve herbal içeceklerin satışları. Schippmann ve ark.5 artarak 21.

9 milyar dolar ile 20. ticaret istatistiklerinde tek bir gruplama söz konusu olamamaktadır. parfüm. soğan-yumru. Bu durumda.1. HS. kök ve diğer bitki grupları oluşturmuştur. tıbbi ve aromatik özellikler de taşıdıklarından ilaç. 4. bu her durumda mümkün olmayabilir. Tıbbi veya aromatik bitkileri özel olarak sınıflandıran bir sistem yoktur. içki. çiklet. dış alım değeri ise 13. bunlardan elde edilen bitki ekstrelerinin ve bu ürünleri işleyen sanayi kollarının büyümesi ve artması beklenmelidir. çay-kahve.6 milyar dolar ithalat olarak gerçekleşmiştir. pestisitle bulaşmış gıdalar ve benzer konular çevresindeki tartışmalar ve endişelerden daha iyi haberdar olmaktadır. Zira. çeşni. esans. aroma vb. meşrubat. 1997). 4 . 2006).8 milyar dolar ihracat ve 18. Bu nedenle. Üretim bakımından en önemli bitki türlerini.8 milyar dolar arasında (Çizelge 2) değişmiştir.2 milyar dolar ile 23.2006). Tıbbi ve aromatik bitkilerin Dünya ticaret hacmi ve değeri konusunda en sağlıklı ve güvenilir veriler Cenevre’deki Uluslararası Ticaret Merkezi (UN Comtrade) bilgi bankasından elde edilebilmektedir.6 milyar dolar arasında (Çizelge 1). 1997. herbal çay. Son yıllarda ülkemizde de tıbbi ve aromatik bitkilerin ve bunlardan elde edilen ürünlerin kullanımında büyük bir artış dikkati çekmektedir. hem satıcı. 2007). konulan fon ve kotalar belirtildiği için ürünün doğru GT P numarası ile ithal veya ihraç edilmesi hem alıcı. Zira. sağlık ve beslenme hakkında daha çok bilgi sahibi oldukça. kişisel hijyen ürünleri. Bu durum dış satım cetvellerinde kullanılan Gümrük Tarife statistik Pozisyon (GT P) numaralarında ve sıralamasında da görülmektedir. Dünya Gümrük Organizasyonu (WCO) tarafından geliştirilmiştir ve bugün 177’den fazla ülke ve ekonomide kullanılmaktadır (Lange. Dünya bitkisel drog ticareti son beş yılda ortalama 16. Beş yıllık dönem içinde Dünyada tıbbi ve aromatik bitkiler dış satım değeri yaklaşık 11. 1997) ve yerel pazarın değeri konusunda (Brinckmann. Böylece bu tür tüketiciler organik ve doğal ürünlere yönelik bir hayat stilini seçme ya da sıklıkla ona ve alternatif tedaviyi denemeye yönlenmektedirler (SPINS 2004). genetik mühendisliği ürünleri. Ancak. kozmetik. Ürünlerin doğru GT P numarası ile ihraç veya ithal edilmesi önemlidir. Günümüzde tüketiciler gıda. şekerleme. o ürün en yakın kategori altındaki "diğerleri" başlığı altında işlem görmektedir (Başer. tıbbi ve aromatik bitkiler arasına kesin sınırlar koymak imkansızdır. getirilen kolaylıklar. 2006). 2004) tüketici ilgisinin artması büyük olasılıkla devam edecektir. Gelecek yıllarda sürekli artan talebi karşılamak. TIBB VE AROMAT K B TK LER N EKONOM K ÖNEM 4.Dünyada Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticareti Baharat veya çeşni sınıfına giren pek çok bitki. geleneksel tıp. doğal popülasyonların mülkiyet haklarında (Persley. daha kaliteli standart bir ürün elde etmek için tıbbi ve aromatik bitki üretiminin. Ülkemizde de kabul edilen sistem “Customs Cooperation Council Nomenclature” (CCCN)’in Avrupa Birliği’nde kabul edilen şekli “Harmonized Commodity Description and Coding System” (HS)’dir (Başer. tehlike altındaki türlerin korunmasında (FAO. her ürünün özel bir GT P numarası bulunmayabilir. gibi birçok alanda kullanılmaktadır. baharat. hem de ülke açısından yararlı sonuçlar getirir. 2003). Lange. Ticarette yer alan tıbbi ve aromatik bitki sayısının çok fazla ve bunlardan elde edilen etken madde miktarının çok çeşitli olması nedeniyle. Bu durum bitkisel kaynakların geçerliliğinin kabulü gereğini ve bazı durumlarda kültür altına alma yönünde tercihi getirecektir (Craker. her ürünün gümrük tarifesinde zaman zaman yapılan kısıtlamalar. Dünyada en çok dış satımı ve dış alımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler sırasıyla Çizelge 1 ve Çizelge 2’de bulunmaktadır.

925 5.025 5 .407.141 250.071 76.990 237.561 37. 2009 11.685 592.866 8.458 173.231.250 Toplam Kaynak: Comtrade.457 252.398 260.925 1.477 598.564 1.407 22.192 7.786 341.726 1.301 419.471 86.219 280.360 1.250 103.078 18.860 28.999 18.273 13.391 109.409 821.188.550 2008 249. 714 15.730 20.47 50.269 1.022.648 23.275 12.198 62.503 557.040 218. Çin Anasonu Kişniş Kimyon Karaman Kimyonu Rezene. parfüm ve insektisit olarak kullanılan bitki ve kısımları 2004 167.120 186.639 12.535 55.805 91.299 114.074 34.534 868.810 299.454 100.881 126.311 121.384 39.514 20.470 42.005 239.310 20.521 140.974 216.338 6.058 36.857 53.434 31.430 128.521 20.261 51.853 72.089 325. Ardıç Meyvesi Zencefil Safran Zerdeçal Kekik ve Defne Yaprağı Köri Baharat Karışımları Diğer Baharatlar (Çemen vb) Hintyağı Tohumu Susam Tohumu Hardal Tohumu Aspir Tohumu Haşhaş Tohumu Meyan Kökü Ginseng Kökü laç.418 414.131 2005 207.628.031 915.849 42.227 19.975 481.603 96.100 140.328 21.324.609 21.500 61.803 7.399 705.198 51.847 241.684 7.538 109.455 316.247 126.474 9.762 1.100 1.912.525 440.176 1.861.373 104.489 618.945 231.080.897 461.301.153 29.417.653 1.740 57.600 30.234 57.592 84.643 490.820 3.428 97.230 61.737 101.764 14.574.011.002 3.939 14.375 52.982 58.593 127.715 62.192 15.889 98.635 30.820 284.922 516.587 14. Dünya’da En Çok Dış Satımı Yapılan Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Değer: 1000$) Kod 071490 070320 071130 090111 090210 090300 090411 090420 090500 090620 0907 090810 090820 090830 090910 090920 090930 090940 090950 091010 091020 091030 091040 091050 091091 091099 120730 120740 120750 120760 120791 121110 121120 121190 Ürün Adı Salep.462 8.080 99.716 16.214.445 52.653 23.417 11.711 124 1. Arrowroot Sarımsak Kapari Kahve Yeşil Çay Mate Karabiber Kırmızıbiber.576 558.961 679.273 20.109 55.377 367.026 111.Çizelge 1.594 94.946 916.886 709.129 24.888.335 157.554 38.330 2006 226.236 181.647 233.344.318 121.494 17.101 16.459 227.498 42.751 859.385 293.471 104.290 246.455 71.645 8.796 51.871 928.327 202.499.711 9.709 23.392 137.307 4.257 374.771 9.759 50.525 254.409 281 11.215 109.997 7.346 40.262 142.273 11.443 20.911 2007 247.131 258. Yenibahar Vanilya Tarçın Karanfil Hindistan Cevizi Küçük Hindistan Cevizi Kakule Anason.031 594.

730 4.715 4. vanilya. kahve.141.995 108.587 191.095 70.651 215. yenibahar.832 1.152 48.138 1.457 21.375 7.020 386.210 16.281.791 72.747 796. sarımsak.532 94.063 113.030 105.719 42.629 231.251 211. kırmızı biber. Dünya’da En Çok Dış Alımı Yapılan Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Değer: 1000$) Kod 071490 070320 071130 090111 090210 090300 090411 090420 090500 090620 0907 090810 090820 090830 090910 090920 090930 090940 090950 091010 091020 091030 091040 091050 091091 091099 120730 120740 120750 120760 120791 121110 121120 121190 Ürün Adı Salep.882 62.035 29.054 48. Baharat ve çeşni bitkilerinin başlıca kullanıcısı gıda endüstrisi ile perakende satış için baharat paketlemesi yapan firmalardır.798 114.460 421 1.695.161 29.587 113.567 29.591 22.249 313. 2009 13.883 26.154 121.921 51. Ardıç Meyvesi Zencefil Safran Zerdeçal Kekik ve Defne Yaprağı Köri Baharat Karışımları Diğer Baharatlar (Çemen vb.623 359. Çin Anasonu Kişniş Kimyon Karaman Kimyonu Rezene.786 21.192 84.101 24.402 34.180 83.167 253.707 629.598 29.733 132.278 68.161 2007 269.890 130.884 29.887 30.225 51.958 38.845 117.532 24.059.974 285.497.828 121.917 126.204 194.909 35.867 606.571 749.244 175.573.642 82.318 58. 6 .941 25.723 298.216. karabiber.241 98.300 24.133 245.479 28.329 1.084 30.670 216.973 TOPLAM Kaynak: Comtrade.444 23.188 115.921 14.902 66.801.314 1.954 152.398 57.994 129.127 12.Çizelge 2.997 85.817 9.778 837.045 130.416 798.665 128.112.806 29.699 43.043 801.006 243.556 929.408 119.209 347.492 23.061 6.378 17.437 40.143 14.410 109.210 101.062 3.892 14.067 32.626 34.410 894.128 47.149 119.062 227.521 115.836 121.644 576.086 305.138 14. yenibahar Vanilya Tarçın Karanfil Hindistan Cevizi Küçük Hindistan Cevizi Kakule Anason.296 209.) Hintyağı Tohumu Susam Tohumu Hardal Tohumu Aspir Tohumu Haşhaş Tohumu Meyan Kökü Ginseng Kökü laç.846 185.825 400.488 50.430 16.796 710.739 639.097 404.542 1.744 1.446 206.623 198.793 6.924 74.321 222. Arrowroot Sarımsak Kapari Kahve Yeşil Çay Mate Karabiber Kırmızı biber.298 3.248. zencefil ve yeşil çaydır.057.772 18.969 2008 310. susam.925 57.769 4.166 50.533 2.060.667 395.675 1.690 10. parfüm ve insektisit olarak kullanılan bitki ve kısımları 2004 224.482 166.710 15.454 150.572 14 1.767.033 74.993 11.485 44.712 862.532 2006 260.797 45.619 2.480 26. Son yıllarda gelişmiş ülkelerde gıda katkı maddeleri ve gıda tamamlayıcılarında aromatik bitkilerin kullanımları yaklaşık iki kat artmış olup ABD ve AB gibi en önemli ithalatçılar.874 1.312 13.798 2005 235.191.409 290.655 35.779 52.204 117.910 828.044 397.151 507.509.070 145.458 21.381 53.176.150 312.552.074 255.896 21.001.279 44.023 55.780 125.031 196.772 2004-2008 yılları arasında en çok ticarete konu olan tıbbi ve aromatik bitkiler.

137 89.8-2. Almanya. Diğer taraftan gelişmiş ülkelerde değişen sağlık anlayışı.324 2005 36.448 38.581 140.261.156 140 5.967 2.548 1.105 131.gelişmekte olan ülkelerden tropik ürünlerin dış alımını gerçekleştirmişlerdir. 1/4'ü gelişmiş ülkelerden ve geri kalanı da Balkan ülkelerinden gerçekleştirilmektedir.205 10.329 85. 2009 7 . 1998).198 437.415 84.485 Kaynak: Comtrade.118 39.323 35.535 127.692 71.643 543.453 1.379 3. yada doğala özdeş ve yarı-sentetik yararlı aroma kimyasallarının sentez başlangıç maddesi olarak kullanılırlar (Başer.430 110. uçucu yağ pazarında turunçgil yağlarının (portakal ve limon uçucu yağının) ilk sıralarda yer aldığı.870 509.651 147.010 13. Çizelge 3.847 87 859.282 11.664 10.940. ngiltere.236 12.659 107. Hindistan. Çizelgeler incelendiğinde.933 1.760.512 489.977 144.178 209. yemeklerde tuz ve yağın azaltılması sonucunda yemeklere tat katması açısından bu grup bitkilerin kullanımını da arttırmıştır (Binici.111 291 769.307 46. 2002).584.970 288. Dünya üretiminin yaklaşık yarısı gelişmekte olan ülkelerden.028 2008 45 201.744 2006 37.495 604.996 62.506 251. aroma kimyasallarının kaynağı olarak. Uçucu yağ üretiminde gelişmekte olan ülkeler büyük bir potansiyele sahiptir.5 milyar dolar (Çizelge 3) ve tüketimi 1.630 175.718 154.246 48.894 2007 890 196. Dünyada tıbbi ve aromatik bitki dış alımını yapan ülkeler içerisinde ABD.097 169.7 milyar dolar (Çizelge 4) olmuştur. Son iki yılda da dış satım ve dış alım değerlerinde önemli artışların olduğu da dikkati çekmektedir (Çizelge 3 ve 4). Uçucu yağların Dünya üretimi 2004-2008 yılları arasında 1. kozmetikler ve ilaçların terkibinde.397 157. Gelişmiş ülkeler başlıca uçucu yağ ithalatçılarıdırlar. gıda katkıları. AB ve Brezilya’dır.029 274. Uçucu yağlar ve aromatik ekstreler. Ancak bu rakamlara terementi ürünleri dahil değildir. AB. Fransa. Hollanda. Çin ve Hindistan gibi ülkeler aynı zamanda birçok bitkinin de dış satımını yapan ülkeler arasında yer almaktadır.811 897 223.599 3.988 25 201. ABD.394 41.794 115.692 65.026 354. Japonya ve sviçre toplam Dünya ithalatının 3/4'ünü yapmaktadırlar.6-2.528 538 226.849 5.998 10. En büyük uçucu yağ dış satımını yapan ülkeler Çin. nane yağının da bunları izlediği görülmektedir.538.417 297. Dünya Uçucu Yağlar Dış Satımı (Değer: 1000$) Kod 330111 330112 330113 330114 330119 330121 330122 330123 330124 330125 330126 330129 330130 330190 Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Misket Limonu Yağı (Lime) Diğer Turunçgil Yağları Geranium Yağı Yasemin Yağı Lavanta Yağı Acı Nane Yağı (Mentha piperita) Diğer Nane Yağları Güve Otu (Vetiver) Yağı Turunçgil Meyveleri Dışındaki Diğer Yağlar Rezinoitler Konkret ve Absoluleri çeren Terpensiz Uçucu Yağlar Toplam 2004 39.762 19 1.230 182.360 162.395 2. koku ve tat endüstrileri tarafından parfüm.030 9.939 86.748 109. ABD. temizlik ürünleri.

236 123.001.283 140.258 157.652 193.. 8 .111 452 227. 4. Aynı yıllara ait bitkisel glikozitler ve alkaloitlere ilişkin dışalım değerlerinin 1. biberiye.390 ton ve ülkeye giren dövizin ortalama 66.200 2007 3. Defne.484 223. son yıllarda ise kafein ve tuzlarının üçüncü sırayı aldığı bunu haşhaş alkaloitlerinin takip ettiği belirlenmiştir.1998).632 313. Aynı sayıda bitki türünde 2004-2008 yılları arasında ortalama 36.087 2.061 273.399 1.179 108.164 645 4.126 2006 43.934 11. haşhaş alkaloitleri üçüncü sırayı alırken.720. adaçayı.473 134.281 2. yine ilk sırada bitkisel alkaloitler.992 2005 26. mahlep.297 107. Türkiye’nin 1999–2003 yıllarını kapsayan beş yıllık tıbbi bitkilerin dış satım miktarlarının yıllara göre ortalama 44.105 1.776 62.789 144.059 48.142 1.523 1.967 185.088 Kaynak: Comtrade.421 1.228.859 164.144.240 43.388 dolar döviz girdisi elde edilmiştir.097 9.395 323.413 48. Glikozit ve alkaloit ticaretinde ABD.629 47. esterleri ve türevleri yer alıp. Ülkemiz 2000-2003 yılları arasında toplam 5. tuzları. Dünya Uçucu Yağlar Dış Alımı (Değer: 1000$) Kod 330111 330112 330113 330114 330119 330121 330122 330123 330124 330125 330126 330129 330130 330190 Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Misket Limonu Yağı (Lime) Diğer Turunçgil Yağları Geranium Yağı Yasemin Yağı Lavanta Yağı Acı Nane Yağı (Mentha piperita) Diğer Nane Yağları Güve Otu (Vetiver) Yağı Turunçgil Meyveleri Dışındaki Diğer Yağlar Rezinoitler Konkret ve Absoluleri çeren Terpensiz Uçucu Yağlar Toplam 2004 26.259 44.Çizelge 4.730 157.585 14.502.587 416.171 13.725 171.472 167. 2009 2004-2008 yılları arasında tüm dünyada bitkisel glikozitler ve alkaloitler dışsatımı 2.800 dolar ödeme yapılmıştır.491 45.033 122. glikozitler ve tuzları ikinci sırayı.9 milyar dolara yükselmiştir. çemen.971 157.4 milyar dolardan 4. Beş yıllık dönemde ilk yıllarda bitkisel alkaloitler.494.887 2008 5.35 166.460 683.163 56. nane ve kişnişin tarımı yapılmaktadır (Çizelge 5).918 ton dış alım miktarına karşılık 7. ıhlamur çiçeği.147.324 15.093 548 1. Türkiye’nin iklim ve ekolojik özelliklerinden dolayı birçok tıbbi ve aromatik bitki yetiştirilebilmekte veya dünyanın birçok yerinde olduğu gibi doğadan toplanmaktadır.126 ton tıbbi bitki dış satımına karşılık 80. anason. aynı zamanda bazı bitki türlerinin dış alımını da yapmaktadır..284 2. esterleri ve türevleri ilk sırayı.395 356.204 213. rezene.981. meyan kökü ve ardıç kabukları doğadan toplanmaktadır.124 51. kekik.529 16.000 dolar döviz yurt dışına çıkmıştır (Bayramoğlu ve ark. Birçok tıbbi ve aromatik bitkinin dış satımını yapan Türkiye.5 milyar dolar arasında değiştiği.847 424.434.2.205 185. glikozitler ve tuzları izlemektedir.429 44.413 43.000 dolar olduğu ve yaklaşık 20 bitki türünün satışı ile bu paranın ülkeye kazandırıldığı belirtilmektedir (Özgüven ve ark. 2009). AB ülkeleri ve Uzakdoğu ülkeleri öne çıktığı bilinmekte olup.866 2.302 10.220 287. 2004-2008 yıllarını kapsayan beş yıllık dönemde ise 5.534 19.530 16.827 182. ülkemiz haşhaş alkaloitlerinde dışsatım yapan ülke konumdadır (Comtrade.744 902 1. 2005). Kimyon. 2009).535 ton bitki ithal etmiş ve 6.360 644.993 733.086 1.749 129.74.797. tuzları.060 187. Türkiye’de Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticareti Ülkemizde doğadan toplanarak iç ve dış ticareti yapılan 347 tür bulunmakta ve bunların %30’unun dış ticareti yapılmaktadır (Özhatay ve Koyuncu. bunları haşhaş alkaloitleri.

adaçayı ve ıhlamur çiçeğidir (Çizelge 6). Türkiye’de Üretimi Yapılan Bazı Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Bitki Anason Yıl 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama Ekiliş (ha) 17.3 64.384 Verim (kg/da) 62. meyan kökü.362 1.1 72. rezene tohumu.824 8.6 88.291 11. biberiye.885 6.1 119.384 1. Bu ülkelerden ABD.100 1. nane. Latin Amerika.171 28.000 9.6 133.637 2.3 136. Vietnam.065 850 800 743 55 188 527 240 253 268 284 284 266 Üretim (ton) 11.254 1. kimyon ve anason ile birlikte. Kanada.998 9.300 11.7 49.6 55.456 2.413 6. Fransa ve Japonya listenin başında yer almaktadırlar. Türkiye’nin ihraç ettiği önemli tıbbi ilaç ve baharat bitkileri kekik.700 5.250 4.434 5.608 1. Belçika.4 52.479 8. Kaynak: Türkiye statistik Kurumu.879 11.594 9.979 5.4 56. Dış satımının önemli bir kısmını Kuzey Amerika.075 8.000 2.540 25. çemen.376 9. Almanya. Uzak Doğu ve Kuzey Afrika ülkelerine yapmaktadır.Çizelge 5. sumak.423 1.000 760 632 36 195 525 6.530 16. Polonya.750 9.500 7.555 1. 2009 9 .800 21.500 2. talya.591 9. mahlep.400 7.327 18.677 2.000 6. Avrupa Birliği.116 15.154 18. defne yaprağı.654 12.7 57.867 7.9 48. ardıç kabuğu.351 22.082 7.880 14.9 52.8 122.006 8.6 118 95 85 66 104 94 458 506 517 502 548 506 Kimyon Kekik Çemen Nane Dereotu Şerbetçiotu Türkiye dünya genelinde yaklaşık 100 ülkeye tıbbi ve aromatik bitki dış satımını gerçekleştirmektedir.000 14.500 12.350 10.280 1.0 65.500 8.2 135. Brezilya.159 8. Yunanistan. Hollanda.6 67.

Hollanda.689 2.633 4.879 20. Türkiye.705 104 37 976 3 418 2 153 168 38.530 2.845 2.007 90 1.480 4.264 908 163 1.885 1.481 2.651 3.777 8.095 3.608 17.933 1.519 1.618 122 69 971 0.173 5. dünyada yüksek kaliteli defne yaprağı üreten önemli üretici ülkelerden biridir. talya.35 381 1 92 126 37.301 4.294 2.581 173 1.221 1478 104 5.710 2.000 tondur. Türkiye’de kimyon ekiliş alanı ve üretiminde son beş yıllık verilere göre azalma meydana gelmiştir.116 1. En fazla anason üretimi Burdur.771 36 431 18 691 101. Bu durumun bir sonucu olarak.210 41 1.057 55 94 80 432 153 3. Kekik.03 2006 Miktar Değer 12.262 1.224 3.684 3. en yaygın pazarlama şekli öğütülmemiş meyve olarak yapılanıdır. Türkiye’nin kekik ihracatı içerisinde %25’lik payla ithalatçı ülkeler içinde ilk sırada yer almaktadır. Hollanda.575 14 1. dünyada “Gerçek Defne Yaprağı Türkiye’den Gelir” ifadesi kullanılmaktadır.367 19 1.683 6.175 2 227 3 140 31.651 1.336 4. 2008 yılında kimyon meyvesi ihraç eden ülke sayısı yaklaşık 100’dür. Türkiye en büyük kimyon üreticisi ülke durumundadır. Paraguay. Almanya. Defne yaprağı Türkiye’nin geleneksel ihraç ürünlerinden biridir.879 ton kimyon üretimi gerçekleşmiştir.152 2.259 7. Filipinler ve Belçika’ya yapılmaktadır.269 188 1.326 897 139 1.594 4.407 89 947 2 415 9 66 474 67.166 234 253 505 49 4. Almanya.978 7. Defne 2008 yılı toplam baharat dış satımının %20’sinden fazlasını oluşturmuştur.69 22.733 12. %20’si ise doğadan toplanarak sağlanmaktadır (Akın.619 283 782 856 52 5.72 2007 Miktar Değer 11.93 16. Türkiye’nin 2008 yılı toplam baharat ihracatı içerisinde %42’lik payla ilk sırada yer almaktadır.350 6.Çizelge 6. talya ve spanya’ya yapılmaktadır. ABD. Halen dış satımı yapılan kekiğin yaklaşık %80’i tarla koşullarında üretilmekte. Türkiye’nin yıllık anason üretimi yaklaşık 9.494 20.69 522 2 85 170 38. Fransa. Kimyon öğütülmüş veya bütün (öğütülmemiş meyve) olarak pazarlanabilmekte.559 102 38 1.832 71 3.883 11. Türkiye’nin Dış Satımını Yaptığı Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Miktar: Ton. Türkiye son beş yılda yaklaşık 9-12 bin ton kekik ihraç ederek dünyada lider ülke konumundadır.019 505 5. Dünya anason pazar hacmi yaklaşık 10.926 51 121 573 257 3.913 96 1. Türkiye dünya kimyon üretiminde ön sıralarda yer almaktadır. Anason üretiminin neredeyse tamamı Ege Bölgesi ve Orta Anadolu Geçit Kuşağı Bölgesi’nde yapılmaktadır. 2009 Dünya kekik dış ticaret hacmi yaklaşık 12-13 bin ton civarındadır.593 4.70 42. Japonya.202 7. Türkiye’de son beş yıllık veriler anason ekiliş alanı ve üretiminde azalmalar. Değer: 1000 $) Ürünler Kekik Defne Adaçayı Anason Kimyon Kişniş Rezene&Ardıç Kapari Çemen Ihlamur Çiçeği Biberiye Nane Keçiboynuzu Mahlep Çörekotu Sumak Safran Meyan Kökü Zencefil Çöven Diğer baharatlar TOPLAM 2004 Miktar Değer 9. Peru. Dış satımın önemli bir kısmı Vietnam.61 39.78 2005 Miktar Değer 10.802 6.839 4.767 74 1.862 2.308 7.70 2008 Miktar Değer 9. Fransa ve srail oluşturmaktadır.777 6. Polonya. Hollanda.695 4. ABD.211 18 1. 2008 yılı değerlerine göre ihraç edilen toplam baharatlar içerisindeki payı %7’den fazladır. verimde ise artış olduğunu göstermektedir.641 9. Rusya Federasyonu. Türkiye’de 2008 yılında 8. Brezilya.833 1.007 6.088 2.125 152 156 1. Polonya.753 86 2. Denizli ve Antalya’da yapılmaktadır.558 1.620 10. Diğer önemli ithalatçı ülkeler sırası ile Almanya.176 48 266 15 526 91. Almanya.409 1.469 19 2. Brezilya.588 797 4.003 4. Belçika.425 5. Japonya ve Avustralya’dır. Kanada.000 tondur.165 475 176 453 31 3.102 113 45 990 0.704 9. Türkiye’nin anason dış satımının %80’i ABD. Brezilya.658 2.231 51 2.051 160 177 576 1. 10 . Romanya.392 1.002 11 482 11 61 497 76.70 17.475 1.730 28 1.603 109 45 965 15 249 3 137 33.764 4. En önemli pazarı ABD.545 114 857 7 488 13 80 537 64. 2009).71 Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.

bunların aynı zamanda ihraç ürünümüz olan bitkiler olduğu görülmektedir (Çizelge 7). 1 kg gülyağı elde etmek için.195 274 121 172 155 11.Türkiye’nin ardıç ve rezene dış satımının %97’si Almanya.048 1.474 185 23 324 1.004 3 323 306 84 5. talya.131 2. Hollanda.166 336 311 24 624 737 7 8 26 182 171 203 7.044 851 41 82 507 202 266 68 1.018 523 375 38 605 1.478 68 34 1. bunun karşılığında ortalama 8. Yunanistan.205 278 385 475 213 28 0. zengin bir tıbbi bitki tür çeşitliliğine ve ekolojik olarak bu bitkilerin tarımına elverişli olan ülkemiz. 2009 4.742 4. Ülkemiz birçok bitkinin dış satımını yaparken.981 110 89 324 662 90 350 7 871 1. Brezilya. Finlandiya ve sveç’e yapılmaktadır.270 138 117 17 1.5 62 197 115 317 5. sviçre. Türkiye dünyadaki en büyük gülyağı üreticisidir.617 274 8 247 77 7. Türkiye’nin thal Ettiği Baharatlar (Miktar: Ton. Belçika.505 140 5 235 36 6.290 155 326 283 175 35 0 33 53 29 95 3.712 159 120 2. halihazırda diğer uçucu yağların üretimi ve ticareti konusunda dünyada önemli bir yere sahip değildir. Türkiye gülyağı dışında. iklim koşullarına göre değişmekle birlikte.928 116 613 129 1.551.486 111 248 904 183 386 30 2. Çizelge 7.080 320 13 37 587 268 205 307 642 77 426 945 478 168 0. KKTC. Uçucu Yağlar Üretim ve Pazar Durumu Türkiye’de uçucu yağ üretiminin büyük bir kısmını gülyağı oluşturmaktadır. son zamanlarda üretilen uçucu yağlar sayısında artış meydana gelmiş ve üretim miktarlarında da artış görülmektedir.189 486 44 64 941 84 206 31 1.5 ton kadar gül yağı ve 7 ton kadar da konkret üretimi yapılmaktadır.161 kg.155 137 554 77 673 1. Afyon ve Denizli’de üretilen Rosa damascena Mill.456 87 483 1.1. aynı zamanda birçok bitkinin de dış alımını gerçekleştirmektedir.281 36 0. yaklaşık 3.416 86 64 25 683 70 68 8 1.2.534 2. Burdur. Türkiye’de ortalama 1. Fransa. 2004-2008 yılları itibari ile ortalama gülyağı dış satımı 3. Bununla birlikte.781 Çörekotu Sumak Safran Meyan Kökü Zencefil Çöven Diğer baharatlar TOPLAM Kaynak: Dış Ticaret statistikleri. Gülyağı üretiminde en önemli maliyet yaklaşık %75-80 pay ile gül çiçeği fiyatlarıdır. Değer: 1000 $) Ürünler Kekik Defne Anason Kimyon Kişniş Rezene& Ardıç Çemen Adaçayı Ihlamur Çiçeği Biberiye Nane Keçiboynuzu 2004 Miktar Değer 2005 Miktar Değer 2006 Miktar Değer 2007 Miktar Değer 2008 Miktar Değer 45 20 13 428 269 41 21 791 24 380 651 311 199 0 3 64 116 40 3.341 12 276 688 304 111 68 564 113 387 7 648 1. bitkisinden elde edilen gülyağı dünya piyasalarında “Türk Gülyağı” olarak bilinmektedir.254 14 45 215 71 10. Dış alımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler incelendiğinde. sadece aromatik bitki üreticisi durumunda iken.000 dolar gelir elde edilmiştir (Çizelge 8). 11 . Avusturya.500 kg gül çiçeği işlenmektedir.22 1 257 486 65 6.

842 2007 11 3 15 0.309 19.210 8. Almanya’nın payı %13. sviçre.383 231 3.594 9.) Diğer Nane Yağları Stearopten Yağı Kekik Yağı Gül Yağı (Konkret dahil) Rezinoitler Itır çiçeği yağı Uçucu Yağların terpeninin alınmasından arta kalan ürünler.271 9. AB ülkelerinden yapılmaktadır.860 4. Ülkeler bazında 12 .4 3. Dış satımı yapılan yağlar. ıtır çiçeği yağı. Yunanistan.584 11.831 3. 2009 2004 6 3 36 12 1 0.551 Türkiye’nin uçucu yağlar dış ticareti Türkiye’nin 2008 yılı uçucu yağlar dış satımı yaklaşık 25 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. yağı.987 1. Türkmenistan. BAE.459 1. ngiltere. 2009 Miktar (kg) 2.Çizelge 8. Muğla ve Hatay illerinde kurulu bulunan tesislerde kekik. sviçre.676 1.222 2.174 7. Mersin.217 2008 30 11 30 0. biberiye.580 1.375 1. portakal yağı ve yasemin yağıdır.393 7. Irak ve KKTC’ye yapılmıştır.959 24.210 258 3. Kaynak: Dış Ticaret statistikleri. Bahreyn. 2008 yılı itibariyle dış satım yapılan başlıca ülkeler sırasıyla Fransa. 2008 yılı dış satımı yaklaşık 11 milyon dolardır. limon yağı.595 168 1. uçucu yağ tesislerinin sayısında da artışa neden olduğu görülmektedir. defne. anason ve oğul otu gibi aromatik bitkilerden uçucu yağ üretimi yapılmaktadır. Uçucu yağlar dış satımının büyük bir kısmı AB ülkelerine yapılmaktadır. Bahreyn. Kanada ve spanya’dır.361 2006 16 2 1 2. Dış alımın büyük kısmı. ıtır çiçeği yağı ve kekik yağıdır (Çizelge 9).159 2.104 7.2 1. kimyon. Toplam dış satım içinde Fransa’nın payı %53’tür.310 3. piperita L.177 472 14. Kuveyt. Çizelge 9. Türkiye’de üretilen gülyağının hemen hemen tamamı ihraç edilmektedir.174 316 1. 2004-2008 yılları arasındaki dış alım değerleri göz önüne alındığında giderek artan bir dış alım olduğu görülmektedir (Çizelge 10).500 768 7. gülyağı.393 283 737 850 13.161 Değer (1000 $) 7.331 1. rlanda. Dış satımın önemli kısmı AB ülkeleri. Dış alımı yapılan başlıca yağlar nane.905 1. Türkiye’nin Uçucu Yağlar Dış Satımı (Değer: 1000 $) Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Diğer Narenciye Yağları Geranyum Yağı Lavanta Yağı Acı Nane (M.737 1. Türkiye’de son yıllarda artan uçucu yağ dış satımının.383 11. Manisa. Özellikle Antalya. Japonya.118 1. su ve çözeltiler Diğer Ürünler TOPLAM Dış Ticaret Müsteşarlığı ( GEME). Türkiye’nin Son Beş Yıllık Gülyağı Dış Satımı Yıllar 2004 2005 2006 2007 2008 Ort. nane.7 3. ABD. Azerbaycan.589 2005 3 1 11 0.622 Türkiye’nin 2008 yılı uçucu yağlar dış alımı yaklaşık 14 milyon dolar olmuştur. mersin. stearopten yağı. ABD. Almanya Madagaskar.643 2.132 7. ABD’nin payı %10 ve sviçre’nin payı %9 olmuştur.6 3. limon yaprağı.174 14. Toplam gülyağı dış satımı içerisinde Fransa’nın payı %62. Avustralya.

2. spanya.106 747. 2009 2004 421 485 284 87 103 36 6 213 1.892 353.616 kg olup buna karşılık ortalama 2.645 4.484 2.) türlerinin Karacadağ yöresi ve Adıyaman’da az da olsa tarımı yapılmaktadır. talya.443 558 827 7.167 8.563 1. Miktar (kg) 343.479 2006 440 427 603 2.796 1.197 590 1.925 358 4. Çizelge 11.050 2.336 361.288 1.496 677.127 10. Bu tür zenginliği içinde yer alan ve dış satımı yapılan geofit (soğanlı.004 2.095 Miktar (kg) 545. Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu Bölgeleri ile özdeşleşmiş bitkilerden olan ve gün geçtikçe popülaritesi artan soğanlı bitkilerden Ağlayan Gelin (Fritillaria imperialis L.627 763.099 1.175 2.554 11. ngiltere. Endonezya. Fransa.735 2005 263 664 378 57 121 58 11 221 2.080 2.849 13.000 dolar gelir elde edilmiştir. su ve çözeltiler TOPLAM Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.354 704.780. yumrulu.103 1.587 1. Almanya. Aynı yılları kapsayan dış alım miktarı ortalama 677. Türkiye’nin Yıllara Göre Çiçek Soğanı Dış Satımı ve Dış Alımı Yıllar 2004 2005 2006 2007 2008 Ort. Ağlayan gelin doğal yayılış gösterdiği Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu 13 .582 672 18 2.448 1.616 Dış Satım Değer (1000 $) 2.780 Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.047 679 26 2.927 2.089 2007 688 751 462 3.647 625. Türkiye’nin Uçucu Yağlar Dış Alımı (Değer: 1000 $) Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Küçük Limon Yağı Diğer Narenciye Yağları Itır çiçeği yağı Yasemin yağı Lavanta yağı Acı nane (Mentha piperita L. geriye kalan %10’luk kısmı ise kültürü yapılan türlerden oluşmaktadır.224 332 2.ABD.492 1. 2004-2008 yıllarını kapsayan beş yıllık dönem itibariyle Türkiye’den dış satımı yapılan ortalama çiçek soğanı 332.) yağı Diğer nane yağları Güve otu yağı Turunçgil hariç diğer bitkilerden elde edilen yağlar Rezinoitler Uçucu Yağların terpeninin alınmasından arta kalan ürünler.125 1.246 Dış Alım Değer (1000 $) 1.478 334.2.021 332.869 1. Mısır ve Çin en fazla dış alım yapılan ülkelerdir.351 270. rizomlu) bitkileri önemli yer tutmaktadır. 2009 Süs bitkisi olarak değerlendirilmek üzere yurtdışına gönderilen soğan ve yumruların %90’lık kısmı doğadan sökülmekte olup.095.246 kg olup çiçek soğanına karşılık ortalama 1.938 1. Soğanlı ve Yumrulu Bitkiler Türkiye gerek farklı iklimlere sahip olması gerekse üç floristik bölgenin kesişme noktasında bulunması sebebiyle bitki türleri bakımından dünyanın zengin ülkelerinden birisidir. Hindistan.000 dolar döviz ödenmiştir (Çizelge 11).276 2.370 2008 651 863 920 2. Çizelge 10.) ve Adıyaman Lalesi (Fritillaria persica L.

ülkemizde doğadan toplanarak iç ve dış ticareti yapılan 347 tür bulunmaktadır ve bunların yaklaşık %30'unun dış ticareti yapılmaktadır. Büyük miktardaki dış alımlara karşın. harnup v. 1998). madde önceliklerine göre orman köylü ve kooperatiflerine satılmaktadır.s.000 tondan az olmamaktadır (Anonim. Allium karamanoğlu. Bu dış satım verileri ile Türkiye. Günümüzde yeterli miktarda standart ve kaliteli ürün temini doğal bitkilerin toplanmasıyla mümkün olamamakta. çıra-çıralı çam kökü ve şimşir ile özel üretim tekniği nedeniyle topraklı ve topraksız fidan ve ağaç alivreli (üretim öncesi) satış yapılarak alıcılarca üretilmektedir yada b) Tarife bedelli satılmaktadır: Üretim programında bulunmayan ve üretimi özel teknik gerektirmeyen her türlü orman ürünü Orman Kanununun 40. Türkiye. çeşitli nedenlerle tehdit altında olan bitkilere örnek olarak Alkanna amana. 1997). (Anonim. Hypericum monadenum. kekik. ağaçlandırma ve yangınlardır. ağaçlandırma çalışmaları ve erozyon nedeniyle bitkiler yok olma tehdidi altındadırlar. sanayileşme ve şehirleşme. Gypsophila arsusianum. Dünya pazarları ve ilaç sanayii etken madde miktarı ve kalitesi yüksek ve bu yönleriyle “standart” ürün talep etmektedir. tuzcul alanların ıslahı. sumak. Ülkemiz florasında yetişen bitkiler çeşitli baskılar altında olup. Avrupa’da doğadan toplanan bitki materyalinin toplam hacmi yıllık olarak. Fritillaria baradjianii. Dünya tıbbi bitki ticaretinde Çin ve Hindistan'dan sonra üçüncü sırada bulunmaktadır. Doğadan Toplama ( Odun Dışı Orman Ürünleri) Tıbbi ve aromatik bitkilerin öneminin ve endüstriyel kullanımlarının her geçen gün arttığı bilinen bir gerçektir. 1989). 20. doğal yaşam alanlarının tahrip edilmesi ve ticari amaçlarla doğadan aşırı toplama gibi nedenlerle tehdit altında bulunmaktadır (Anonim. Özellikle baraj yapımı. Bölgede yapılan arazi çalışmalarında özellikle Fritillaria imperialis’in yayılış gösterdiği yerlerde yoğun bir toplamayla karşı karşıya olduğu.. Son yıllarda mevcut durumu korumak ve bu artan pazarda yer almak için piyasaya istediği ürünleri. Doğu Anadolu Bölgesinde boya bitkisi olarak kullanılan Rubia ve satis türleri. bunun parasal değeri ise yaklaşık 50. birçok tür neslini devam ettirmekte zorluklarla karşılaşmaktadır. Defne. sığla yağı. çiçek soğanları. 1994). Hem doğanın korunması ve hem de ekonomik açıdan önem taşıyan bu bitki türlerimizin geleceği. Bu olumsuz durumun önlenebilmesi için bu bitkilerin tarımının desteklenmesi ve teşvik edilmesi gerekmektedir.000.). Ancak bunu şu ana kadar yapıldığı gibi doğadan toplayarak karşılamamız mümkün değildir. 1996. Bunlar.Bölgelerinden doğadan kaçak sökümler yapılarak toplanmaktadır. Dış satımı yapılan bitkilerin D E kayıtlarına göre yıllık miktarı 30. Genellikle doğal bitkilerden elde edilen materyalin fiyatı tarımı yapılanlardan daha düşük olmaktadır. ıhlamur. Ülkemizde doğadan toplamalar Orman Kanununun 37. 14 . 1993). TIBB VE AROMAT K B TK LER N ÜRET M VE SORUNLARI 5. Benzer şekilde yaklaşık 2400 bitki türünün bulunduğu Amanos dağları ve civarında endemizm oranı %12 olup. tarımsal mücadele ve kirlenme. Bitkilerin devamlı olarak doğadan bilinçsizce sökülmesi doğal vejetasyonun bozulmasına. istediği miktar ve kalitede sunmamız gerekmektedir.000-30. çorak. kökleri tıbbi olarak hem yöre halkı tarafından kullanılan hem de dış satımı yapılan Gypsophila türü ile adaçayı bulunmaktadır. Örneğin Gentiyan (Gentiana lutea L. hatta bazı yerlerde yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kaldığı gözlemlenmiştir. nadir ve endemik bitki türlerinin yok olmasına ve ülkemizde çok önemli bir sorun olan erozyonun artışına neden olmaktadır (Özhatay ve Atay. Doğadan toplama özellikle Arnavutluk. Bu tahriplerden tıbbi ve aromatik bitkilerde nasibini almaktadır. maddesi gereği a) Muhammen bedelle satılmaktadır: Üretim programı olan reçine.000 ton civarında olup. birçok Isatis türleri. Origanum brevidens verilebilir. Ülkemizde bu bitkiler doğadan toplama ve kısmen de kültürü yapılarak yetiştirilen bitkilerden sağlanmaktadır.1992.. Ekim ve ark. yurt dışına satış ve yurt içi kullanım. Aynı şekilde soğanlı bitkiler ticari amaçlı sökümler nedeniyle tehdit altındadırlar. 2004).) ve salep (Orchidaceae) türleri florada önemli ölçüde azalmaktadır (Ekim ve ark. Ildır.000 dolardır. Aynı bölgede Origanum onites ve Laurus nobilis aşırı toplama nedeniyle tehdit altındadır ( Heywood ve Davis. Macaristan ve spanya’da öne çıkmaktadır. Özhatay ve Koyuncu (1998)’nun bildirdiklerine göre. 5. tarla açma ve aşırı otlatma. kardelen (Galanthus elwesii Hooker fil. Avrupa’da tıbbi ve aromatik bitkilerin ticaretinde doğadan toplamalar hala önemli bir rol oynamaktadır.1. turizm.

Ancak sayı bakımından Avrupa ülkelerine göre çok daha az bitkinin kültürünün yapıldığı görülmektedir. ekim/dikim. kırmızı biber. Bir başka uygun metot da biotopun ve toprakların korunması dikkate alınarak doğal popülasyon dinamiklerinin avantajı da kullanılabilir. Örneğin. hastalık. okaliptol. Doğadan bitki toplamalarının alternatifi ise bu bitkilerin kültüre alınarak tarımının yapılmasıdır. sitronellal. Ülkemizde kültürü yapılan bitkiler arasında kimyon. Gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaç pazarı yıllık yaklaşık %10 büyüme hızına sahiptir. timol. toplamaların kontrollü ve bilinçli bir şekilde yapılması ve en önemlisi bu bitkilerin kültüre alınması ile mümkündür. kalitesi yüksek ürünleri düşük maliyetle üretebilmektedirler. atropin. 5. anason. lavanta yağı gibi kozmetikte kullanılan ürünler. çemen ve hardal vb. sayabiliriz. Bazı Avrupa ülkelerinde bu sayı 50-100 arasında. nane. Kültür Yolu ile Üretim Doğadan bitki toplamalarına alternatifler geliştirilmediği sürece. Afyon alkaloitleri ve gül yağı dışında genellikle ham drog ihraç edilmekte. Dış alımı yapılan bu etkili maddelerden ülkemiz koşullarında üretimi yapılabilecek olanların üretimine başlanması da ülke ekonomimiz açısından önemlidir. fazla tüketilmeleri dolayısıyla doğal ortamlarında azalmaya başlayan bitkiler ve ülke ekonomisine yapacağı katkılarda düşünülmelidir. bitkisel materyal. spartein. saf. standartlara uygun etken madde içeren. Böylece. kafein. Tıbbi ve aromatik bitkilerin tarımında diğer bitkilerde olduğu gibi “ yi Tarım Uygulamaları”nın dikkate alınması gerekir. çeşitli uçucu yağlar. bitkilerin özellikleri dikkate alınarak en yüksek verimde ve kaliteli. kediotu. Kültürü yapılan bitkilerden bazıları alan bakımından çok fazla yer kaplamaktadır. gül kurusu. heterozitler vb. 5. toprak. anetol. genetiği ve kalıtımı ile ilgili araştırma sonuçları dikkate alınarak ve öncelikle doğal olarak yetiştiği ekolojik koşullarda gerçekleştirilmelidir. nane yağı. Ülkemizde gıda dışı organik ürünler arasında pamuk yanında. gül suyu. etkili maddeler çoğunlukla ithal edilmektedir. Bu nedenle. pektin. Böylece Türkiye’de tıbbi ve aromatik bitkilerin sadece ham drog olarak değil.3. piretrin.2. Doğa tahribatının önlenmesi. temiz. Örneğin defne bitkisinin doğal yayılış gösterdiği alanlarda kontrollü hasadı gibi. digitoksin. Bu ülkelerde aromaterapötiklerin ticaretinde görülen gelişmelerin bazı uçucu yağlara olan talebin artmasına yol açması beklenmektedir. çörek otu. “Doğa ve Türleri Koruma” yasalarının etkin bir şekilde uygulanamayacağı artık anlaşılmaktadır. Bu üretimin alternatif koşullarda desteklenmesini ve floranın korunmasını sağlar. mekanizasyon. seleksiyon ve ıslah çalışmalarıyla istenilen niteliklere ulaştırılması gerekmektedir. Doğal zenginliklerimizin sürekliliği ve gelecekteki araştırmalar için gen kaynaklarının korunması da önemlidir. bunlardan elde edilen ekstre ve uçucu yağların üretilmesi ile katma değer yaratılabilir. kekik. gül yağı. Kültüre alma çalışmaları türlerin sekonder madde içeriği. yüksek verimli. rezene. alkaloitler. kontrollü olarak toplanmasıdır. bazılarında ise 100’ün üzerindedir. Vinca alkaloitleri. standartlara uygun dolayısıyla getirisi yüksek droglar elde edilecektir. haşhaş.bu bitkilerin düzenli olarak kültürü. Organik Üretim Organik üretimi yapılan bitkilere ve droglara olan ilgi ve talep her geçen gün artmaktadır. ürünün hasadı.) ithal edilmektedir. birim alandan yüksek verim alınacak. kalitesi. paketlenmesi ve pazarlanması aşamalarında uygulanacak kuralların. Sanayileşmiş ülkeler tıbbi ve aromatik bitkilerin tarımında gelişmiş ıslah ve tarım tekniklerini kullanmaktadır. mentol. zararlı ve yabancı ot kontrolü (biyolojik kontrol tavsiye edilir). sitral. Bunlar. Çeşitli iklim ve toprak özelliklerine sahip ülkemizde birçok tıbbi bitkinin doğal olarak bulunması bu bitkilerin kültüre alınmalarını kolaylaştırmaktadır. insan sağlığına zararlı herhangi bir bulaşma ve kirlenmeye neden olmayacak şekilde seçilmesi ve uygulanması gerekir. personel. Bu kapsamda sadece korunmaya alınmış veya nesilleri tükenmekte olan bitkiler söz konusu olmayıp. ilaç üretiminde kullanılan tıbbi ve aromatik bitkiler de yer almaktadır. sulama. Günümüzde gıda dışı ürün olarak yukarıda bahsedilen ürünlerin ülkemizde üretim 15 . gübreleme. doğal olarak büyüyen bitkilerin popülasyonlarına zarar vermeden. scopolamin. kurutulması. alet ve ekipmanlarda herhangi bir bulaşma olasılığı için hijyen koşullarına uyulması. Yine ülkemiz florasında bulunduğu halde bazı bitkilerin veya bunların etkili maddeleri (hintyağı. melissa.

99 2008 404.630 12.22 287. anason.107 1.41 174.81 101.082 309. Kütahya. Mersin.432 2.00 2065.58 328.80 140.17 170.3 8.65 77. biberiye ve rezene gibi tıbbi ve aromatik bitkiler gerek iç pazar gerekse dış pazar için organik olarak üretilmektedir.014 Tıbbi Bitkiler (Ton) 12.68 45.70 136.0 26.22 214.527 10.928 Oran (%) 4.65 1912. 1.67 ton ile biberiye öne çıkmaktadır (Çizelge 13). Antalya.00 2137. 2008 Çizelge 13.4 1.45 304. bu isimler bölgelere göre değiştiğinde verilerde farklılıklar meydana gelmektedir.05 2006 1060.05 235.14 558.0 2. Denizli kapari.15 283.3 1. keçiboynuzu. Türkiye’de Bazı Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Organik Üretimi (Ton) Bitkiler Adaçayı Anason Biberiye Ebegümeci Gül Hayıt Isırgan Otu Kantaron Kapari Karahan Keçiboynuzu Kekik Kimyon Melisa Mersin 2005 581.451 2.74 530.5’tir (Çizelge 12).39 ton ile rezene ve 500.55 420. tıbbi ve aromatik bitki üretimi 12.1 1. Ancak Tarım Bakanlığının istatistik kayıtlarında tıbbi ve aromatik bitkilerin Türkçe isimleri yer almaktadır. Aydın.6 1682.34 411.3 1. Isparta gül ve kekik.20 257.45 345.05 105.5 300.589 Tıbbi Bitkiler (ha) 1.876 218. Çanakkale.79 449.14 500. hem organik üretim materyali ile üretime başlamak ve hem de bu şekilde geçiş sürecini kısaltmak 16 .37 102. Afyon anason ve kimyon. Tıbbi bitkilerin toplam alan içindeki payı ise %1.522 431.56 Kaynak: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı.4 881.42 332.760 1. Türkiye’ de organik tıbbi ve aromatik bitkilerin üretimi 2008 yılı için incelendiğinde.360 147. Aydın ve zmir kekik. Türkiye’de 2003-2007 yıllarını kapsayan beş yıllık verilere göre.131 135.80 60.977 Oran (%) 1.71 0.135 2.06 2007 476.19 304. Çizelge 12.00 2876.589 ha olup bu alan içinde tıbbi bitkiler üretim alanı 1.014 tondur.60 173.193 175. Ülkemizde yirmiye yakın ilde tıbbi ve aromatik bitkiler organik olarak üretilmektedir. Toplam üretim içinde.10 369.94 0.20 918. Benzer şekilde.91 409.5 1.80 225.0 3.9 4.5 Kaynak: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı. 1.3 Toplam Üretim (Ton) 291. Yıllar tibariyle Türkiye’de Organik Tarım Üretimi ve Tıbbi Bitkiler Yıllar 2003 2004 2005 2006 2007 Ort.15 350.67 103. üretim miktarları bakımından aynı döneme ait ortalama organik ürün üretim miktarı 308. Muğla ve Yalova illeri bitki çeşitliliği bakımından ilk sıralarda yer alırken.203 308.00 2842.073 162. Aynı yıla ait verilerde bazı illerde Melisa yer alırken. Adana biberiye. 2008 Yıllara göre değişmekle birlikte. Antalya.388 289.ve dış satımı büyük miktarlarda olmamakla birlikte devam etmektedir. bazılarında oğul otu olarak bulunmakta.47 382. kekik.45 116.99 285.00 1623.91 76.977 ha’dır.190 12.12 662. herhangi bir tıbbi ve organik bitki türünde organik fide üretimi yapılmadığı görülmektedir.5 4.60 268.682. Tarım Bakanlığının son dört yıllık tıbbi ve aromatik bitkiler organik tarımsal üretim verileri Çizelge 12’de verilmiştir.25 60.05 103.243. Manisa kapari. Muğla adaçayı üretiminde öne çıkmaktadırlar. benzer şekilde karahan bitkisi bazı illerde laden olarak tanınmaktadır Yönetmelikte geçen “Organik ürün yetiştiriciliği yaparken organik üretim materyali kullanılması gerekmektedir” hükmünden hareketle ülkemizin mevcut durumu değerlendirildiğinde. payı ise %4.3’tür. organik üretim yapılan alan ortalama 147. zmir.00 2142.570 11. Toplam Alan (ha) 103. Bu nedenle. adaçayı.928 ton.41 ton ile kekik.47 347.721 17.190 162.54 162.

Bu husus dikkate alınarak.fao. Rotenone.amacıyla tohumculukta da organik tarım esaslarının uygulanması ve sürdürülmesi gerekmektedir. pestisitler ve radyoaktivitedir. çelik vb. kırılma gibi çıplak gözle veya otantik örnek ile yapılabilir). Yabancı organik madde ve bitki parçalarının limitleri. buna uygun gen kaynakları ve yeterince varyasyonun var olması bir fırsat olarak algılanabilir. Günümüzde kalite standartı giderek önem kazanmaktadır. mantar. TIBB VE AROMAT K PERSPEKT FLER B TK LER N GELECEĞ YLE LG L BAZI Tıbbi aromatik bitkilerin kullanım alanları çeşitlendikçe. bazı yerlerinde de sel ve benzeri doğal afetlerin meydana geldiği görülmektedir. 6. mikroskopik (parankima. nişasta. doku. hasat zamanı.( Phillipson. kemirgen bulaşıklığı (atık bulaşması çıplak gözle görülüp makroskopikken. Jamaika. Guetemala. böcek bulaşması (kın kanatlılar ve kene. kardiak glikozitler gibi sekonder metabolitleri varlığının araştırılması) ve kromatografik (özellikle TLC) testler bulunmaktadır. lavanta ve maydanoz gibi tıbbi bitkileri üretmektedir. Dünya ticaretine konu olan organik tarım ürünlerinde Avrupa Birliği özellikle adaçayı. Ülkemizde tıbbi ve aromatik bitkilerin organik üretimine yönelik herhangi bir organik tohumluk (tohum. bakteriler). Bu standartlar genişletilerek günün koşullarına uygun hale getirilmelidir. kül oranı. protein. yaprak epidermisi.) üretimi ile ilgili çalışma bulunmamaktadır. özellikle Arjantin ise tıbbi bitkilerin büyük bir kısmını üretmektedir. kaynak ülke veya bölge. Mısır ve Hindistan tıbbi bitkiler ve baharat bitkilerini. TIBB VE AROMAT K B TK LERDE KAL TE VE STANDARD ZASYON Gerek iç tüketim de kullanılan gerekse dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerde kalite denilince bazı hususların bilinmesi gerekir. Tıbbi ve aromatik bitkilerin doğal yayılış alanları göz önüne alındığında. duyu testleri (renk ve kokunun organoleptik testleri). Azadrachtin. Sabadilla ve bazı bitkisel yağları verebiliriz. Kolombiya. Ayrıca yabancı madde testlerinin de uygulanması gerekmektedir. Bu durum çok 17 . belirli bitkileri kapsamaktadır. 1993). Bu amaçla ülkemizin önemli organik ürün potansiyeli olan ve dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerin organik olarak üretilmesi gerekmektedir. Endonezya. Temel testlerin yanı sıra spesifik araştırmalarda yapılmaktadır. çıplak gözle de görülebilir). kolenkima. erozyon ve diğer doğal afetler: Dünyanın bazı yerlerinde kuraklık tehdidi söz konusu iken. üretimle ilgili paydaşların ve bu grup bitkilere dayalı sanayinin daha uzun vadeli planlarla organize edilmesi gerekmektedir. klim değişiklikleriyle ilgili aşağıdaki konular göz önüne alınabilir (http://www. yağ veya otantik maddelerle örneklerin karşılaştırılması yapılabilir). yeni çeşit geliştirme çalışmalarında kuraklığın hüküm sürdüğü koşullara dayanıklı çeşitlerin ıslah edilmesine önem verilmelidir. Bunlar arasında doğru botanik isim.org/climatechange/en/). yıllık toplam yağışlarda ve buna bağlı olarak su kaynaklarında ise belirgin bir azalma eğilimine girildiği görülmektedir. Çeşitli kullanım alanlarına sahip tıbbi ve aromatik bitkilerde kalite tayini yapılarak standartlarının belirlenmesi gerekmektedir.klim Değişiklikleri: Dünya’nın çeşitli coğrafik bölgelerinin iklim koşullarında belirgin değişikliklerin olduğu birtakım verilerden anlaşılmaktadır. Örnek olarak. ebat. Son zamanlarda hayvan yemlerini korumada ve kalite arttırma ile hazmolabilirliğini artırmak içinde tıbbi bitkilerin uçucu yağları veya etken maddeleri kullanılmaktadır. Nicotine. Ancak bunlar yeterli olmayıp.miko toksinler. mikroskopik kirlenme (patojen organizmalar ve mikrobik. Türk Standartlar Enstitüsü’nün bazı tıbbi ve aromatik bitkiler ile ilgili çalışmaları bulunmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkilerin bir özelliği de organik ürün yetiştiriciliğinde hastalık ve zararlı kontrolünde kullanılabilen bitki kaynaklı organik preparatların etkili maddelerini sağlamalarıdır. Acı ağaç (Quassine). Ryania. kimyasal (alkaloit. b) Sel. Türkiye. nem içeriği. Pyrethrin. Bunun için tıbbi aromatik bitkilerin geleceğiyle ilgili aşağıdaki hususların göz önünde bulundurulması faydalı olacaktır. yüzey karakteri. 7. kalsiyum oksalat. makroskopik (şekil. tarımsal çalışmalarda bitki su kullanım etkinliğinin arttırılmasına yönelik araştırmaların yürütülmesine. 2005). 1. kıl bulaşımı mikroskopiktir). Çin. Uganda ve Zimbabve’de de tıbbi ve aromatik bitkilerin organik olarak üretimi yapılmaktadır (Tarakçıoğlu ve Koç. Kostarika. Bu ülkelerin yanı sıra Brezilya. a) Kuraklık: Dünyanın birçok yerinde olduğu gibi ülkemizde de ortalama sıcaklıklarda yükselme. Dominik Cumhuriyeti.

2. kebere ve bazı kekik türleri başta olmak üzere pek çok tıbbi ve aromatik bitkinin yer alabileceği düşünülmektedir. reyhan.Pazar Tercihleri ve Talep Eğilimleri: Günümüzde ticaretin dilinin kalite olduğu bilinmektedir. Tıbbi aromatik bitkiler grubu oldukça fazla sayıda cins ve türden oluşmaktadır. Benzer şekilde ülkemizin değişik ekolojik bölgelerinde üretebileceğimiz kişniş (son iki yılda ortalama 300 ton) ve çörek otu (2007’de 1. Şöyle ki. ıhlamur. gen kaynakları ve biyolojik çeşitlilik çok iyi taranarak. son yıllarda ülkemiz aleyhine bazı gelişmeler dikkat çekmektedir. kuşburnu. 5. kekik. değerlendirilen ve ticarete konu olan kimyon.fao. Pazar tercihlerini de içeren standartların ortaya konmasıyla üreticiler belli bir hedefe doğru yöneleceklerdir. 2009). Tıbbi ve aromatik bitkilerin işlenmesi ve gıda güvenliği kapsamında nitelikli ürünlerin ortaya çıkartılabilmesi için. kültüre alınması ve ıslah edilmesi faydalı olacaktır. Ülkemizde halen doğal kaynaklı pek çok bitkisel drog. Kimyon’da 2. 2009). Bu zenginlikten yararlanma ve ekosistemi dinamik tutmak için. Ülkemizin havza bazında çok önemli bitkilerinin de yer aldığı önemli alanlara sahip olduğu bilinmektedir. 3. çörek otu. amaca uygun ürün elde etme gayreti içinde olacağı açıktır. Bunun için “Gıda Ormancılığı” kavramı üzerinde durulmalı. Bu kaynaklardan doğrudan veya genitör olarak yararlanmaya yönelik projeler geliştirilmelidir. 2007 yılında bu miktar 4 bin ton seviyelerine düşmüştür (Anonim.Gen Kaynağı ve Biyolojik Çeşitlilik: Türkiye. c) Ekosistemin canlılığı ve sürdürülebilir arazi yönetimi: Canlı ve cansız unsurlarıyla ekosistemin bütüncül bir yapı içerisinde sürdürülebilir olması gerekmektedir. Bu potansiyelin değerlendirilerek çeşit tescili çıktısına dönüştürülmesi tıbbi ve aromatik bitkilerin geleceğiyle ilgili büyük önem taşımaktadır. Yakın Doğu ve Akdeniz gen merkezlerinin kesiştiği yerde bulunmaktadır. bu tip alanların taranması. ardıç. çörekotu. Tahrip olan havza veya orman alanlarımızın yeniden tesisinde uyum yeteneği iyi olan aynı zamanda ekonomik yönden de kabul gören tüm türler belli bir disiplin dahilinde sistemin içine alınmalıdır. in situ ve ex situ alanlar oluşturulmalıdır. organik ürün niteliğine çok yakın bir konuma gelmektedir. 4. 6. Başta nane. kimyon Türkiye’nin uzun yıllardan beri ç Anadolu koşullarında ürettiği önemli bitkilerden biridir. Böyle bir yapılanmada defne. Son yıllarda bu konuyla ilgili araştırmaların artış eğilimi göstermesine paralel daha da yoğunlaşarak. mevcut çeşitliliğin korunması adına gerekli uygulamalar yürürlüğe konmalıdır. daha homojen bir ürün elde edebilmek için çeşit geliştirme çalışmalarının daha da yoğunlaştırılması gerekmektedir. bu gibi alanlardan daha etkin ve çeşitlilik içinde yararlanma yoluna gidilmelidir. melisa olmak üzere pek çok bitki için çeşit geliştirme potansiyelimiz yüksek düzeydedir.değişik iklim bölgelerine sahip olan ülkemiz için de geçerlidir. rezene. Bu olayların dikkate alınarak. 2008). Standartlara uygun. adaçayı. Anason’da 1 ve Kişniş’te 6 çeşidin tescili yapılmıştır (Anonim.616 ton) bitkilerine ait ithalat rakamları dikkat çekmektedir. Buna bağlı olarak biyolojik çeşitlilik ve endemik türlerin sunduğu avantajı da iyi kullanmak. Ülkemiz 2003 yılında yaklaşık 14 bin ton kimyon tohumu ihraç ederken. adaçayı. doğal koşullarda kendiliğinden yetişmesi nedeniyle. Halen Haşhaş’ta 12. herhangi bir kimyasal veya pestisit kullanılmadan. Çemen’de 1. nitelikli. gen kaynağı ülkemiz olan bitkilerden çok yönlü yararlanılarak. adaçayı. ona uygun üretim tekniği uygulayarak. Bir üretici hangi özelliklere talebin fazla ve nelerin daha tercih edilebilir olduğunu algılarsa. ürün standartlarının arttırılması gerekmektedir. yerel genotip veya doğadan toplama şeklinde temin edilmektedir. Yukarıda verilen çeşit sayıları oldukça az durumdadır. safran.Organik Ürünler: Tıbbi ve aromatik bitkilerin doğal olarak bulunduğu veya yetiştirildiği alanlarda organik ürün elde edebilme avantajları da çok iyi değerlendirilmelidir.Çeşit Geliştirme Çalışmaları: Tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili çeşit geliştirme çalışmaları son 15 yılda belli bir ivme kazanmıştır. Halbuki bu bitkiler ülkemizde üzerinde en 18 . Bu yüzden talep eğilimleri sürekli güncellenerek. üretim sisteminin belli bir hedefe yönlendirilmesi gerekmektedir. Bu fırsatın çok iyi değerlendirilmesiyle organik bitkisel drogların elde edilmesi ve daha kolay pazar bulabilmesi mümkün olabilmektedir. sonuç odaklı çalışmaların sürdürülmesi gereği kaçınılmazdır (http://www.Tıbbi Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticaretiyle lgili Planlamalar: Ülkemizde üretilen. sarımsak ve kişniş gibi pek çok tıbbi ve aromatik bitkinin ekonomik getirisinin daha üst düzeylere çıkartılabilmesi mümkün iken. ıhlamur. organik tarımın gerektirdiği sertifikasyon sistemine uygun olarak üretilmemiş olsa bile. bu gibi olumsuz koşulların etkisini azaltan ve belli ölçüde dayanıklı türlerin belirlenmesi. Bunun anlamı halen üretilen bitkisel drogların önemli bir kısmı popülasyon.org. Kekik’te 2.

talep ilişkisi dikkate alınarak üretim yapılmamaktadır. Bu işletmeler sayesinde tıbbi ve aromatik bitkilerin katma değeri de artmaktadır. sağlık yaşam kürleri. Nitekim 2007 yılında yaklaşık 2. Türkiye. hangi bitkiden ne kadarının doğadan toplanarak.75 dolar/kg iken. Günümüzde tıbbi ve aromatik bitki tarımını yapmak isteyen üreticilerin en önemli sorunu tohumluk materyali teminidir. Ülkemizde 80’li yıllarda birkaç olan araştırıcı sayısı son yıllarda en az 10 kat artmıştır. Ülkemizde tıbbi ve aromatik bitkilerin üretiminin arttırılması. farklı iklimlere ve geniş yüzölçümüne sahip olması bakımından bu bitkilerin üretilmesinde önemli bir ticari potansiyele sahiptir. daha ucuza bulduğu takdirde yurt dışından temin yoluna gidebilmektedir. ihracat fiyatı bunun 3-4 kat fazlası olabilmektedir. Konuyla ilgili planlamalar yapılırken. Bu durumda. Ancak bunlara ait düzenli istatistiksel veriler bulunmamakta ve arz. SONUÇ VE ÖNER LER Tıbbi ve aromatik bitkilerin çok değişik alanlarda ve sanayi kollarında tüketimine paralel olarak bu bitkilerin dünya pazar hacmi her geçen gün artmaktadır. Yetiştiricilerin ihtiyaç duyduğu tohumluğu (her türlü çoğaltım materyali) sağlayacak kurumsal alt yapının mutlaka oluşturulması gerekmektedir. Bu önlemlerden ivedilikle alınması gerekenlerin bir kısmı maddeler halinde aşağıda verilmiştir. Ülkemizde birçok tıbbi ve aromatik bitki doğadan toplanmakta ve bir kısmının da belirli ölçüde tarımı yapılmaktadır. Fitoterapi. ihracatı da arttırabilecek planlamalar yapmak mümkündür. Ayrıca tıbbi ve aromatik bitkilerde iç tüketim ve dış ticaret verileri dikkate alınarak.300 ton ezilmemiş kekik ithalatı yapılmıştır. bitkisel çaylar. mutlaka üretim maliyetlerinin düşürülmesi gerekmektedir. ne kadarının üretilerek temin edileceği belirlenmelidir. Bu yüzden kaliteyi ihmal etmeden daha ucuza üretim yapabilmenin tüm yolları çok iyi araştırılmalıdır. Bundan sonra çalışmaların sürdürülebilirliği ve birbirini tamamlayıcı nitelikte olabilmesi için birlikte sıkı bir işbirliği ve iletişim organizasyonlarına ihtiyaç duyulmaktadır. 2007’de 15. 2007). bu daldaki birçok sanayi kolunun gelişmesi bazı önlemlerin alınması ile kısa zamanda sağlanabilir. Tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili çeşit geliştirme çalışmaları son yıllarda belirli bir ivme kazanmıştır. parfümeri. Ancak çok sayıda cins ve türden oluşan bu grup bitkiler için yapılan çalışmalar 19 . üretim tekniklerinin çok iyi uygulanması ve gerekirse desteklerle de düşük maliyetli üretim yolunun açılarak. 8. Bu kadar zengin bir kaynağa sahip ülkemizde halen doğadan toplanan ve üretimi yapılan bitkilerin sayısı çok azdır. tüm pazarlara kolay girebilmenin şartlarının oluşturulması gerekmektedir. Bununla ilgili bir örnek vermek gerekirse. üç önemli floristik bölgenin kesiştiği alanda bulunması nedeniyle geniş bir bitki çeşitliliğine. kozmetik. Bunun yanında safran ihracatımızda artış ( 2003’te 650 kg iken.Tıbbi ve Aromatik Bitkilere Dayalı Sanayi: Son yıllarda gelişmiş ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de tıbbi ve aromatik bitkilere dayalı sanayi sektöründe gelişmeler ve çeşitlenmeler dikkat çekmektedir.çok çalışma yapılan ve üretiminde sorun olmayan bitkilerdir. tüketici-sanayici yurt içinde uygun fiyatlara alamayacağı ürünü. 7. ithal ettiğimiz kekik 0. Buna karşılık gerek doğal alanlardan temin ve gerekse kontrollü koşullarda üretimle ithalata gerek olmadan. Bu durum adaçayı ve ıhlamur için de benzerdir (Anonim.4 ton) gözükmektedir. Bu alandaki bilimsel çalışmalar son 25 yılda büyük bir aşama kaydetmiştir. sürdürülmesi ve değerlendirilmesi için gerekli her türlü yasal düzenlemenin yapılarak hayata geçirilmesi bir zorunluluk olarak görülmektedir. etken maddeler ve diğer bitkisel droglara dayalı çeşitli ölçekte işletmeler oluşmaktadır. yurt içi ve yurt dışı talepler de dikkate alınarak. Aksi takdirde küçülen dünya veya sermayenin küreselleşmesine de bağlı olarak. Bu bitkilerle ilgili bilgilerin toplanacağı ve ulaşılabileceği veri bankaları oluşturulmalıdır. 8. bu tip sanayi tesislerinin arttırılması için gerekli organizasyon ve desteklerin ortaya konulması gerekmektedir. Bu tesislerin varlığı bu tip kaynakların sürdürülebilirliği ve ekonomik anlamda getirisinin de artmasına neden olacaktır. aynı zamanda ithal ettiğimiz tıbbi ve aromatik bitkilerden biridir. Daha önceki Türkiye Ziraat Mühendisleri Teknik Kongreleri’nde de belirtildiği gibi. aromaterapi. Günümüzde bu alana olan ilgi. Önemli ihraç ürünlerimizden biri olan kekik (2007’de 10 bin ton).Araştırıcı Envanteri ve şbirliği Platformlarının Oluşturulması: Son yıllarda dikkat çeken bir husus da tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili araştırmalar yapan araştırıcı kitlesindeki büyümedir. tıbbi ve aromatik bitki çeşitliliğinin korunması.

Gardner. Baharat Değerlendirme Raporu. T. Medicinal and Aromatic Plants—Future Opportunities Reprinted from: Issues in New Crops and New Uses. 1903–2003. dünya pazarındaki arz-talep durumunu ve fiyatlar konusunda bilgilerin alınabileceği disiplinler arası bir komitenin kurulması yararlı olacaktır. Thwaites. L. 20 . E. Medicinal and Aromatic Plants Working Group-ECP/GR. Gardner. S.. alternatif ürünler kapsamında tıbbi ve aromatik bitkilere yer verilmesi bu bitkilerin tarımının gelişmesine yardımcı olacaktır. San. K. 9. Anonim.. First Int.L. Bu durum üretici/toplayıcıların mağduriyetine neden olabilmektedir.. HortScience 38:977–983. larslan.Eea. Orta Anadolu hracatçı Birlikleri Genel Sekreterliği.com/p/articles/mi_hb4331/is_199902/ai_n15098264. Türkiye Ormanlarında Odun Dışı Ürünler. HerbalGram 64:56–60.. Herb Production in Organic Systems. Herbs in American Fields: A Horticultural Perspective of Herb and Medical Plant Production in the United Sates.net/nbsubure20pr. Kişisel Görüşme. VA. şletmelerin ihtiyaç duyduğu ürünleri karşılamak ve üretici mağduriyetini belirli ölçüde önlemek için sözleşmeli üretim modeli uygulanmalıdır. 2002. s. Şen. G. P. Ziraat Fakültesi Yayınları III.) Bayramoğlu. Tıbbi ve aromatik bitkilerde fiyat bu bitkilerin ticareti ile uğraşan firmaların tutumlarına bağlı olarak oluşmaktadır. Başer.. Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Endüstriyel Kullanımı TAB Bülteni 13-14:19-43. Z. Bitkisel üretim deseninde.1-37. 2006. Akın. D. 2009. Tıbbi ve aromatik bitkiler alanında faaliyet gösteren üretici. R. Soğanlı Bitkiler (Türkiye’den hracatı Yapılan Türlerin Tanıtım ve Üretim Rehberi). Tıbbi ve aromatik bitkiler konusunda öncelikleri. 2004. Nutr. 1999. Online www. Z. Tıbbi ve aromatik bitkilerde gerek doğrudan kullanım ve gerekse sanayinin ihtiyaç duyduğu nitelikleri taşıyan çeşitler geliştirilerek tescil edilmelidir. Erik. araştırmacı ve diğer tüm paydaşların koordinasyonunu sağlayacak bir sistem ve araştırma sonuçlarının pratiğe aktarılması için. Supermarket News. stanbul Ticaret Odası Yayın No: 39. 1997. Özellikle kaliteli ve doğal ortamına zarar vermeden toplanan ürünler ve yetiştirilen bitkiler için teşvik primleri verilebilir. Ankara. 2007. K. Craker.[Http://BiodiversityChm.. Craker.C. Etter.E. unstats. 1998..K. Business J. stanbul. findarticles. Elson. Whipkey (eds. Türkiye’de Tıbbi Bitki Ticareti. 1992. 1995. hangilerinin kültüre alınması gerektiği. 227s. Birleşmiş Milletler statistik Bölümü. toplayıcı. II. 1998. Çevre ve Orman Bakanlığı. Tarım ve Köy şleri Bakanlığı.html. Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin laç ve Alkollü çki Sanayinde Kullanımı. Dış ticarette rekabet üstünlüğü için standartlara uygun. J. T. Sustaining the Harvest: Challenges in MAP Production and Markets. 84 s Anonim.Eu. www. Anonim. 2003. With Aromatherapy Gaining Acceptance as an Aspect of Home Fashion. Toksoy.un. Alexandria. Symposium on the Conservation of Medicinal Plants in Trade in Europe. L. araştırıcı-sanayici-üretici arasında bilgi akışını sağlayacak yayım sistemi oluşturulmalıdır. 1996.H. Başer. L. kaliteli ürün ve mamul üretiminin tüm gerekleri yerine getirilmelidir. Acta Hort. sanayici. Basım No:312.A. Anonim 2004. Trade and Conservation A TRAFFIC Species in Danger Report. European Community Biodiversity Clearing-House Mechanism. Ankara. Anonim. M. Bornova/ zmir Craker. Rea. Başbakanlık. 8. Tıbbi Bitkiler I. Doğal Hayatı Koruma Derneği. M. Ankara. J. T. nt/Nyglossary_Terms/M/Medicinal_And_Aromatic_Plant_Material] Ferrier. L. Binici. Glossary Of Biodiversity Related Terms.. A.ncat.attra. Ankara.23 June 1998. US Consumer Herbal & Herbal Botanical Supplement Sales. 2007. 22. Brinckmann.. nbj. Dış Ticaret statistikleri. A. Feb. S. Anonim. AŞ. 19-21 Şubat 2009.C. Janick and A. 2009. M. SDÜ-Isparta. Türkiye'nin Tehlike Altındaki Nadir ve Endemik Bitki Türleri. H. ihracatçı.yetersizdir. 676:25–30.I.Ü. Europe's Medicinal and Arom atic Plants: Their Use.org/unsd/databases. Anonim. 89-98.. 1999.. 3-17 Eylül ve 5-10 Ekim 2009 tarihleri itibariyla. A Publication of ATTRA – National Sustainable Agricultural Information Service. KAYNAKLAR Adam.. 2005. zmir.. Sales of Scented Candles are Lighting up Supermarkets’ Cash Registers. Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkezi. 2005. Ankara. 2005. 2009..). The Medical Plant Supply Chain: Creating Social and Environmental Sustainability... ASHS Press. Raftery.C. 2008.stores. Kütaş Tarım Ürünleri Dış Tic. Ormancılıkta Sosyo-Ekonomik Sorunlar Kongresi. Tarım ve Köy şleri Bakanlığı.R. Koyuncu.org.E. Türkiye Tabiatını Koruma Derneği Yayın No: 18. J.E.M. Commodity Trade Statistics Database (COMTRADE). Ekim. G. Ceylan.C.yahoo. 2005. 2009..

cfm. The Progression of the Natural Products Consumer. Phillipson. Finding Key Sales Opportunities in the Natural Products Marketplace. OTA Manufacturing Survey. A. Quality and Safety Issues Related to Botanicals. Yalova. Inc.com trends.A. Impact of Cultivation and Gathering of Medicinal Plants on Biodiversity: Global Trends and Issues. XII. Lange. Tütün.com/intelligence/reportsearching.com/pics/documents/short%20overview%20MMS. The Hartman Group.H. Inc. www. S.fao. 1994. Frontis Workshop on Medicinal and Aromatic Plants. ftp://ftp. Atay.yahoo. SPINS.harman-group. 1993. Guidelines for the Appropriate Use of Herbal Medicines. Pacific Bridge Medical–Asian Medical Publications. Organik Tarım Ürünlerinde Dış Pazar Araştırması. I.. Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü. Özhatay. Ekren. 251s. 17–20. 12–13. Wildlife Trade. Koç.gov. [http://www. Skin Care (advertisement listing ingredients of skin care products). S. 155-170.. Davis. Khan. In: R.Davis. 2001. Nucleus for Strategic Expertise Wageningen University and Research Centre. Teknik Kongresi. 23. N. U. Technology. S. Hom e Fragrance and Candle Report. 2005. 2000.worldwildlife. Impact of Cultivation and Gathering of Medicinal Plants on Biodiversity. www.J. 5 Yıllık Kalkınma Planı. Kroner.com/bnh/lamar/skincare. Medicinal and Aromatic Plants.com. pharmalicensing. Chapter 9. M. Originated in Forestry Department. 2007. 2009. 2006. Proceeding of the XI World Forestry Congress 13-22 October 1997 Antalya Vol:3:234-237. www.. 2001. Consumer Culture and the Future of Organic Usage.in/feature/feyr2000/fmay2000/f240520006. A. 2006. 720.D. 2003. Cunningham. 2006.tuik. . The Netherlands.asp?vendorid=642&sortby=p&g=1&categor. M. Nutrition Business Journal (NBJ). 2005. Schippmann.htm] World Wildlife Foundation (WWF).products/HB/2006_12_13. 2006. Plant-Derived Drugs: Products.org/DOCREP/005.tradeforum.php/aid/301/Medicinal_Plants. and D. TU K.. Online www.hartmangroup. Oct. www. Overview of Asia. 2006. Luz. http://www. Leaman. D. Özhatay. Van Overwalle. 75–95. www. 21 . Western Pacific Series no.H.J.). Medicinal Plant Trade.net/nbsubure20pr. Gürbüz.B. Lange (eds..com/products/HB/2006_11_01.B. G.K. J.pdf. WHO.com/vendors/viewvendor.. S.fao.. S.C. D. www.B.coimbatore. G.. FAO. Trend History: Medicinal Plants.pdf Schippmann. 1998. Google Trends.progression_web.. Medicinal and Aromatic Plants. Sharma. Bogers. Biodiversity and the Ecosystem Approach in Agriculture. N.spins. V.fao. Applications.. Heywood. Medicinal Plants International Trade Forum.ota. Leaman. B. Medicinal Herbs. D.wpro... Kumar. Pharmalicensing. A.org/news/fullstory..who. Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Üretimi ve Ticareti. Cunningham. Türkiye statistik Kurumu Verileri. S. Türkiye Ziraat Mühendisleri VI.google. S. Heywood. 2006. Gardner (eds. A. Türkiye'de Doğal Bitkilerin Ticareti. 2002. Gross.. Medicinal and Aromatic Plants. A Comparison of Cultivation and Wild Collection of Medicinal and Aromatic Plants Under Sustainability Aspects. 1996.com.org/docrep/fao/005/aa010e/AA010E00. Hamilton) Vol:1:324-3. 2004. 9 session of the Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture. 1997. L. L. 2002.A.nic. A.pacificbridgemedical.html.J.).html. www. H. Kumar.pdf. 2005. Healthcare Markets and Regulatory Issues in the Region.php?action=toc&productID=1378188. Wageningen.D. Sharm a.htm. F. Ankara. p.mall. part 4.E. www. Tarakçıoğlu. A Presentation at Regulatory Affairs Professional Society (RAPS). Kekik in Trade in Turkey.spins. 2009. Plants-based Medicines in India.. WHO Regional Publications. 5. Economic Potential and Improved Varieties of Aromatic Plants of India. Koyuncu.marketresearch. Ildır. Proc. Singh. New Hope. International Trade in Medicinal and Aromatic Plants. http://pib. Rome. www. 2003. Bitkisel laç Hammaddeleri Toplantısı 20-22 Mayıs 1998 Özet Kitabı.html. World Health Organization (WHO). VI. A. V.E. nbj. Şekeroğlu. FAQs. S.. Sekin. Ayanoğlu. Wageningen. www. 2006. Manila. Bitkisel Ürünler (Doğal Çiçek Soğanları Süs Bitkileri Grubu) Özel htisas Komisyonu. Hartman. Quality Assurance of Medicinal Plants Acta Horticulture 333:117-122 Shanley P. Craker.htm) Unity Marketing Inc.org/tade/faqs_medicinal. Craker. Organic Trade Association (OTA). Acta Hort. JR. Smillie. 1993.int/publications/pub_9290611243.consumer.com/assets/pdf/np. 2007.tr/jsp/duyuru/upload/vt/vt. L.html. Hartman Group.com.com/news. 2005. U.. April 2005.org/biodiversity/geneticresources/en/. 1998. 7 Trends to Watch in 2007. 19:512-522.stores. The Impacts of Forest Degradation on Medicinal Plant Use and Implications for Health. Proc.D. www. International Trade Centre (ITC).Food and Agricultural Organization (FAO). Özgüven. Z. http://www. N.. Centres of Plant Diversity (ed: S. T. NBJs Supplement Business Report 2006.html L’amar–Herbal Products. 2007.E. Journal of Medicinal and Aromatic Plant Sci. BioScience 53(6):573–584. D. 2006.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful