TIBB VE AROMAT K B TK LER ÜRET M N N ARTTIRILMASI OLANAKLARI

Emine BAYRAM , Saliha KIRICI , Sezen TANSI , 4 5 6 Güngör YILMAZ , Olcay ARABACI Süleyman KIZIL , sa TELC 7
1 2 3

ÖZET
Dünya pazarlarında tıbbi ve aromatik bitkilere olan talep her geçen gün giderek artmaktadır. Türkiye tıbbi ve aromatik bitkilerin dış satımında dünyanın önde gelen ülkelerinden biri olup, birçok tıbbi bitkinin dış satımını yaparken, aynı zamanda birçok bitkinin de dış alımını gerçekleştirmektedir. Ülkemiz farklı iklim ve ekolojik koşullara sahip olması, floranın çok sayıda bitki türü ve çeşitliliği içermesi bakımından doğadan toplanan ve kültürü yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler açısından büyük bir ekonomik potansiyele sahiptir. Bazı türlerde doğadan toplama ekonomik olabilir ancak doğadan toplanan bitkilerde kaliteli ve standart ürün elde etmek zordur. Doğadan toplanan bitkilerde kalitenin her zaman istenen düzeyde olmaması, toplama sonrası işleme, depolama ve nakliye koşullarının yeterince karşılanamaması gibi nedenlerle esas olan bu bitkilerin tarımının yaygınlaştırılmasıdır. Gerek iç tüketimde kullanılan gerekse dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerde üretimi arttırmak ve istenen kalitede ürünü elde edebilmek için; doğadan toplamaların sürdürülebilirlik ilkesine dayalı floraya zarar vermeden yapılması, bitki toplayıcıların eğitilmesi, talebi fazla olan bitkilerin kültüre alınması, yetiştirme tekniklerinin her bitkiye ve ekolojik koşullara göre saptanması, yurt dışında geliştirilmiş ve ülkemiz ekolojik koşullarına adapte olabilecek çeşitlerin getirtilerek ülkemiz iklim koşullarında denenmesi, bu bitki grubunun en önemli sorunlardan biri olan tohumluk temini için kurumsal alt yapının oluşturulması, çeşit geliştirmeye yönelik ıslah çalışmalarının desteklenmesi, hasat sonrası işlemler, depolama ve nakliyede uygun şartların sağlanması gerekmektedir. Bu koşullar yerine getirildiğinde dünya pazarının istediği kalite ve standartta ürün elde etmemek için bir neden bulunmamaktadır. Anahtar Sözcükler: Tıbbi ve aromatik bitkiler, üretim ve ticaret, uçucu yağlar, organik tarım

1. G R Ş
Tıbbi ve aromatik bitkiler asırlardan beri gıda, çeşni, ilaç ve şifa vermek amacıyla kullanılmaktadır. Bu nedenle kimyon, haşhaş, anason gibi bazı bitkilerin tarımı tarih öncesi devirlerden beri devam etmektedir. 20. yüzyılın başlarında listelenen ilaçların %40’ından fazlası bitkisel orijinli olmasına rağmen 1970’li yılların ortasında bu oran %5’ ten daha aşağıya düşmüştür. Ancak özellikle 1990’lı yıllardan sonra, tıbbi ve aromatik bitkilerin yeni kullanım alanlarının bulunması, doğal ürünlere olan talebin artması; bu bitkilerin kullanım hacmini her geçen gün arttırmaktadır. Günümüzde tıbbi bitkiler piyasasının yıllık yaklaşık 60 milyar dolarlık bir rakama sahip olduğu tahmin edilmektedir (Kumar, 2009). Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre yaklaşık 20.000 bitki tıbbi amaçlarla kullanılmaktadır. Dünyada bitkisel droglar için başlıca ticaret merkezleri Almanya (Hamburg), ABD (New York) ve Hong Kong’dur (Başer, 1997; Lange, 2006). Türkiye coğrafi konumu, iklim ve bitki çeşitliliği, tarımsal potansiyeli, geniş yüzölçümü sayesinde tıbbi ve aromatik bitkiler ticaretinde önde gelen ülkelerden biridir. Türkiye’nin bu önemi; gelişmiş ülkelerdeki yerleşmiş bitkisel ilaç, bitki
1 2 3 4 5 6 7

Prof. Prof. Prof. Prof. Doç. Doç. Doç.

Dr. Dr. Dr. Dr. Dr. Dr. Dr.

Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü

1

kimyasalları, gıda ve katkı maddeleri, kozmetik ve parfümeri sanayilerinin girdisini oluşturan pek çok bitkisel ürünü veren bitkilerin ülkemiz florasında bulunmasından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla bu bitkiler çoğunlukla doğadan toplanarak pazarlanmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler ağırlıklı olarak Ege, Marmara, Akdeniz, Doğu Karadeniz ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinden toplanmaktadır. Toplanan bitkiler genellikle defne, adaçayı, biberiye, kuşburnu ve ıhlamurdur. Tıbbi ve aromatik bitkilerde sürdürülebilir üretim ve pazar potansiyelini yeterince değerlendirmek için bu ürünlerin istenen miktar ve kalitede olması gerekmektedir. Türkiye’de tıbbi bitkilerin öneminin artmasına paralel olarak tarımsal çalışmalara başlanmış, özellikle son yıllarda bu bitkilerde çeşit geliştirmeye yönelik ıslah çalışmalarında artışlar gözlenmiştir. Kekik, anason, kişniş gibi birçok tıbbi ve aromatik bitkide standarta uygun çeşitler geliştirilmiştir. Tüketici ve sanayici taleplerine cevap veren kaliteli ve standart ürün için ıslah edilmiş çeşitlerin geliştirilmesi, uygun ekolojik koşulların belirlenmesi, doğal bitkilerin doğaya zarar vermeden zamanında toplanması, hasat sonrası işlemler ve işleme teknolojisinin belirlenmesi tıbbi ve aromatik bitkilerde üretim ve pazar olanaklarını arttıracaktır.

2. TIBB VE AROMAT K B TK LER N TANIMI VE KAPSAMI
Tıbbi bitkilerin tanımını tam olarak yapmak mümkün değildir. Günümüzde “tıbbi” ve “aromatik” bitkiler terimi genellikle birlikte kullanılmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler, hastalıkları önlemek, sağlığı sürdürmek veya hastalıkları iyileştirmek için ilaç olarak kullanılan bitkilerdir. Tıbbi bitkiler, beslenme, kozmetik, vücut bakımı, tütsü veya dini törenler gibi alanlarda yer alırken, aromatik bitkiler ise, güzel koku ve tat vermeleri için kullanılmaktadır (Anonim, 2005). Aromatik bitkilerin gıda, kozmetik ve parfümeri sektöründe de geniş kullanım alanı bulunmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler eczacılık ve parfümeride tıbbi ve aromatik amaçlı olarak en eski kullanımı olan bitkilerdir (European Community Biodiversity Clearing-House Mechanism, 2005). Bitkisel ilaçların orijinal materyali genellikle tıbbi bitkiler grubuna dahildir. Bitkisel ilaç, işlenmemiş yada işlenerek bir veya daha fazla bitkiden oluşturulan bileşim maddesi içeren tedavi edici özelliği olan veya diğer insanların sağlığına yararı olan bitkilerden türetilen maddeler veya ürünlerdir. Bu tanımlama altında, bitkisel ilaçların işlenmemiş bitkisel materyal, işlenmiş bitkisel materyal ve tıbbi şifalı ot (herbal) ürünleri olmak üzere 3 çeşidi bulunmaktadır (Van Overwalle, 2007). Ancak bu tanımlama, bir ilaç ürününün kimyasal bileşeni olarak izole edildiği yada sentezlendiği durumlarda ve etkili maddenin tanımlandığı yerleri kapsamamaktadır (WHO, 1998). Tıbbi ve aromatik bitkiler denildiğinde hem bitkiler, hem etken madde yönünden ve hem de tüketim alanları bakımından çok büyük bir alanı kapsamaktadır. Bu bakımdan bugün standart hale gelmiş bir gruplandırılması bulunmamakla birlikte, genellikle familyalarına, içerdikleri etken maddelere, tüketim ve kullanımlarına, yararlanılan organlarına ve farmakolojik etkilerine göre gruplandırılabilirler (Ceylan, 1995). Ancak, en yaygın olarak kullanılanı etken maddelerine göre yapılan gruplandırmadır.

3. GEÇM ŞTEN GÜNÜMÜZE TIBB VE AROMAT K B TK LER ÜRET M VE KULLANIM EĞ L MLER
20. yüzyılda tıbbi ve aromatik bitkilerin üretim ve kullanımındaki gelişmeler incelendiğinde, yüzyılın başlarında teknolojinin getirdiği yenilikler, sosyal ve politik değişimler, bitkilerin ilaç olarak kullanımının hızla azalmasına neden olmuştur. 1930’lu yıllarda sulfa ilaçlarının ve 1940’lı yıllarda organik kimyasalların sentezi, tıbbi bitkilere ilave olarak sentetik ilaçların üretimini teşvik etmiştir. Dünya Savaşı’nı izleyen ekonomik ve sosyal değişiklikler ile bitkiler ve tedavilerle ilgili yeni tanımlamalar, sentetik kimyasal ilaçların elde edilmesi sonucu endüstriyel ilerlemelerle modernleşen batı ülkelerinde, 1970’li yılların sonuna kadar bitki ekstraktları ile bitkilerin kullanımında azalmaya neden olmuştur (Craker ve ark., 2003). 20. yüzyılın başlarında listelenen ilaçların %40’ından fazlası (çoğunlukla rafine edilmeden elde edilenler) bitkisel kökenli iken, bu durum 1970’li yılların ortalarına gelindiğinde %5’in altına düşmüştür (Craker ve Gardner, 2005). 1980 ve 1990’lı yıllarda tüketicilerin sağlık hakkında daha

2

eğitim ve bilimsel rapor) daha fazla insanı tıbbi ve aromatik bitkisel materyali denemeye ve kullanmaya yöneltmesi olasıdır.5 artarak 21. özellikle gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaçlar lehine gözlenen ilgi artışı. organik ve doğal besinlere olan yönelme beraberinde tıbbi ve aromatik bitkileri tekrar gündeme getirmiştir. 2006). tıbbi ve aromatik bitkilere olan talepler de artacaktır (Gross.. 2006). sağlık konularındaki toplumsal endişede (hazır olması ve fiyatı). organik gıdalara olan taleple eşleşen organik ürünlere bir yönelme olmaktadır (Adam. 2011’de bu değerin 26 milyar dolara ulaşması beklenmektedir (Pharmalicensing. Halen tıbbi ve aromatik bitki pazarlarında. çok sayıda yeni tıbbi bitki kültüre alınmış. 2003 yılından itibaren %14. 2000) kaynak noksanlığı çeken. üretilmiş ve marketlerde satışa sunulmuştur. bazı bölgelerdeki doğal türler için muhtemelen sürekli bir tehdit oluşturacaktır. 1999) aromatik bitki ve/veya bitki özleri içeren mum ve ev kokuları için pazar.. Myrtus caryophyllus ve Withania somnifera gibi çok sayıda bitki ekstraktını içeren ürünleri formülleştirmişlerdir (L’amar. ekonomik olarak geri kalmış bölgelerde sürdürülemeyen aşırı toplama uygulamalarını teşvik etmektedir (ITC.com. bazı bölgelerde özellikle bitkisel materyali korumak için (WWF. 2006). yakın gelecekte tıbbi ve aromatik ürünler satışında anahtar pazar kavramı olarak kalması beklenilen gençliğin canlılığını ve gücünü. süreklilik arz eden (güvenilir ve aynı seviyedeki etkili madde miktarına sahip üretim) ve sertifikalı (kökeni ve tarihçesi için kimliği saptanabilir) ürün talepleriyle artmıştır.3 milyar dolara ulaştığını bildirmektedir. Doğal bitki materyaline olan talep veya kültüre alınmış bitki materyalinin bulunamayışı nedeniyle doğal ve kültürü yapılan bitkiler arasındaki fiyat farkları. Celastrus paniculatus. diriliğin umudunu. 2001. 2005). 1998). Hartman Group. Bu nedenle. Bitki materyallerinin kalite standartları. Dünya pazarlarında tıbbi ve aromatik bitkisel materyale olan talebin önceden belirlenen bir gelecekte sürmesi beklenmektedir (Craker. 1980 ve 1990’lı yıllarda tıbbi ve aromatik bitkiler üzerinde başlanan araştırmalar. Schippmann ve ark. Cyperus scariosus.. 2005). 2006). Ormanların yok olması ve gelişme nedeniyle gelecekte habitat kaybının devam etmesi hem gelişmekte hem de endüstrileşmiş ülkelerde birçok tıbbi ve aromatik bitki türüne olan tehdidi sürdürmesi beklenmektedir (Shanley ve Luz. kültür. Taleplerdeki bu artış. reklam. sadeliği ve sürdürülebilirliğini sunarak (Hartman Group. ABD ve Kanada’da pazar taleplerinin %50’nin üzerine çıkacağı hesaba katıldığında.. Aromatik bitkilerin ve bitki özlerinin çiçek düzenlemelerinde ve parfüm sanayinde kullanımları yaygınlaşmıştır. Beslenme ile ilgili yayınların (NBJ. Bu durum tıbbi ve aromatik bitkisel ürün kullanıcılarının mevcut temelinin organik gıdaları satın alanlarla aynı olduğunu ortaya koymaktadır (Hartman. 1990’lı yılların sonu ve 2000’li yılların başında ticaretin küreselleşmesi ve genetik çeşitliliğin korunması hakkındaki endişeler tıbbi bitkilerin kültürünü etkilemiştir. Ginkgo biloba. mevcut ve gelecekteki değişiklikler ve bitkisel ürünlerle olan benzerliklerin (basın raporları. bioaktif bileşenlerin ekstraksiyonuna ve tıbbi uygulamaların doğrulanmasına önderlik etmiştir (Khan ve ark. 2006). Kozmetikçiler. bitkilerin üretimindeki gelişmelere. 2006). cildi canlandırmak ve korumak için Aloe barbadensis. 3 .(Unity Marketing Inc. 2007). 2007). gelir. 2005 yılında tıbbi ve aromatik bitkileri veya bitki ekstraklarını da içeren gıda dışı organik ürünlerin satışları 1/3 oranında artmıştır (OTA.4 milyar dolar değere ulaşmıştır. 2001). hastalık ve diğer insanca koşullar). 2005. Organik üretilmiş bitkiler ve droglara olan ilgi ve talep her geçen gün artmaktadır. kilo artışı ve oldukça zengin toplumlarda sık sık ortaya çıkan diğer tıbbi problemlere sahip nüfusun artması sonucu.fazla bilgilenmeleri. doğal ve organik ürünlerin kullanımında (Kroner.. Asya’da gelirin artmasının yerleşik halkın yaşam standardını yükseltmesine paralel olarak yaşlanma. Aromaterapi ve kokulu mumlara katkıda bulunan (Elson. 2006) geçmiş beş yılda pazar kazanımlarını yükseltmiştir (Ferrier ve ark. 2003. Yine aynı yıllarda. 2007) raporları birçok tıbbi bitki içeren diyet katkılarının satışının 2005 yılında %4. Schippman ve ark. Bu durum gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaçlar ile ilgili yasa ve yönetmelikleri yeniden ciddi bir şekilde ele almaya itmiştir (Başer. Demografik yapıda (yaş.1 bir büyüme ile 2004’te tahmin edilen 8. 2002). Bitkilerden türetilen ilaçlar için küresel pazar tahminleri 2005’de 18 milyar dolardır. Tıbbi ve aromatik bitki kombinasyonları ve herbal içeceklerin satışları. ürünün işlenmesi ve alıcıların temiz (fiziksel ve kimyasal kalıntı içermeyen).

Lange. 1997) ve yerel pazarın değeri konusunda (Brinckmann. kök ve diğer bitki grupları oluşturmuştur. bu her durumda mümkün olmayabilir. genetik mühendisliği ürünleri. ticaret istatistiklerinde tek bir gruplama söz konusu olamamaktadır. 1997). daha kaliteli standart bir ürün elde etmek için tıbbi ve aromatik bitki üretiminin. Son yıllarda ülkemizde de tıbbi ve aromatik bitkilerin ve bunlardan elde edilen ürünlerin kullanımında büyük bir artış dikkati çekmektedir. herbal çay. esans.6 milyar dolar ithalat olarak gerçekleşmiştir.6 milyar dolar arasında (Çizelge 1). 1997. bunlardan elde edilen bitki ekstrelerinin ve bu ürünleri işleyen sanayi kollarının büyümesi ve artması beklenmelidir. kozmetik. Bu durum dış satım cetvellerinde kullanılan Gümrük Tarife statistik Pozisyon (GT P) numaralarında ve sıralamasında da görülmektedir. HS.9 milyar dolar ile 20. o ürün en yakın kategori altındaki "diğerleri" başlığı altında işlem görmektedir (Başer. her ürünün gümrük tarifesinde zaman zaman yapılan kısıtlamalar. tıbbi ve aromatik bitkiler arasına kesin sınırlar koymak imkansızdır. Ülkemizde de kabul edilen sistem “Customs Cooperation Council Nomenclature” (CCCN)’in Avrupa Birliği’nde kabul edilen şekli “Harmonized Commodity Description and Coding System” (HS)’dir (Başer.8 milyar dolar ihracat ve 18. Ticarette yer alan tıbbi ve aromatik bitki sayısının çok fazla ve bunlardan elde edilen etken madde miktarının çok çeşitli olması nedeniyle. parfüm. doğal popülasyonların mülkiyet haklarında (Persley. Üretim bakımından en önemli bitki türlerini. Ürünlerin doğru GT P numarası ile ihraç veya ithal edilmesi önemlidir. Dünyada en çok dış satımı ve dış alımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler sırasıyla Çizelge 1 ve Çizelge 2’de bulunmaktadır. hem satıcı. her ürünün özel bir GT P numarası bulunmayabilir. Böylece bu tür tüketiciler organik ve doğal ürünlere yönelik bir hayat stilini seçme ya da sıklıkla ona ve alternatif tedaviyi denemeye yönlenmektedirler (SPINS 2004). Beş yıllık dönem içinde Dünyada tıbbi ve aromatik bitkiler dış satım değeri yaklaşık 11. sağlık ve beslenme hakkında daha çok bilgi sahibi oldukça. Günümüzde tüketiciler gıda.Dünyada Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticareti Baharat veya çeşni sınıfına giren pek çok bitki. Dünya bitkisel drog ticareti son beş yılda ortalama 16. Ancak. tehlike altındaki türlerin korunmasında (FAO.2006). pestisitle bulaşmış gıdalar ve benzer konular çevresindeki tartışmalar ve endişelerden daha iyi haberdar olmaktadır. 2006). dış alım değeri ise 13. şekerleme. 2004) tüketici ilgisinin artması büyük olasılıkla devam edecektir. içki. Gelecek yıllarda sürekli artan talebi karşılamak. baharat. soğan-yumru. 2006). 2007). Bu durumda. aroma vb. hem de ülke açısından yararlı sonuçlar getirir. 2003). 4. getirilen kolaylıklar.8 milyar dolar arasında (Çizelge 2) değişmiştir. çiklet. tıbbi ve aromatik özellikler de taşıdıklarından ilaç. Tıbbi veya aromatik bitkileri özel olarak sınıflandıran bir sistem yoktur.2 milyar dolar ile 23. gibi birçok alanda kullanılmaktadır. TIBB VE AROMAT K B TK LER N EKONOM K ÖNEM 4. Bu nedenle. meşrubat. geleneksel tıp. konulan fon ve kotalar belirtildiği için ürünün doğru GT P numarası ile ithal veya ihraç edilmesi hem alıcı. Tıbbi ve aromatik bitkilerin Dünya ticaret hacmi ve değeri konusunda en sağlıklı ve güvenilir veriler Cenevre’deki Uluslararası Ticaret Merkezi (UN Comtrade) bilgi bankasından elde edilebilmektedir. Bu durum bitkisel kaynakların geçerliliğinin kabulü gereğini ve bazı durumlarda kültür altına alma yönünde tercihi getirecektir (Craker. Dünya Gümrük Organizasyonu (WCO) tarafından geliştirilmiştir ve bugün 177’den fazla ülke ve ekonomide kullanılmaktadır (Lange. çeşni. Zira. 4 . Zira. kişisel hijyen ürünleri.1. çay-kahve.

803 7. Yenibahar Vanilya Tarçın Karanfil Hindistan Cevizi Küçük Hindistan Cevizi Kakule Anason.477 598.653 23.131 258. 714 15.554 38.290 246.192 15.002 3.399 705.109 55.861.375 52.080 99.Çizelge 1.521 140.188.129 24.759 50.257 374.561 37.022.684 7.198 51.080. Çin Anasonu Kişniş Kimyon Karaman Kimyonu Rezene.639 12.407 22.011.417.360 1.600 30.344.889 98.500 61.521 20.997 7.853 72. Arrowroot Sarımsak Kapari Kahve Yeşil Çay Mate Karabiber Kırmızıbiber.398 260.470 42.535 55.685 592.474 9.974 216.47 50.301 419.074 34.443 20.740 57.912.141 250.609 21.866 8.462 8.324.455 71.273 20.215 109.737 101.346 40.796 51.564 1.499.945 231.498 42.810 299.230 61.262 142.805 91.025 5 .100 140.538 109. parfüm ve insektisit olarak kullanılan bitki ve kısımları 2004 167.592 84.771 9.514 20.318 121.881 126.647 233.871 928.922 516. 2009 11.089 325.131 2005 207.786 341.593 127.911 2007 247.418 414.576 558.005 239.764 14.310 20.078 18.409 821.939 14.847 241.550 2008 249.946 916.455 316.101 16.311 121.031 594.338 6.587 14.214. Dünya’da En Çok Dış Satımı Yapılan Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Değer: 1000$) Kod 071490 070320 071130 090111 090210 090300 090411 090420 090500 090620 0907 090810 090820 090830 090910 090920 090930 090940 090950 091010 091020 091030 091040 091050 091091 091099 120730 120740 120750 120760 120791 121110 121120 121190 Ürün Adı Salep.247 126.716 16.982 58.715 62.273 13.762 1.385 293.192 7.857 53.153 29.603 96.273 11.301.635 30.534 868.709 23.392 137.457 252.250 Toplam Kaynak: Comtrade.849 42.975 481.897 461.335 157.726 1.711 124 1.628.409 281 11.058 36.198 62.434 31.031 915.489 618.860 28.445 52.711 9.227 19.645 8.459 227.888.407.653 1.458 173.120 186.751 859.391 109.299 114.594 94.503 557.525 254.525 440.643 490.961 679.269 1.648 23.307 4.820 3.999 18.100 1.454 100.231.925 1.820 284.261 51.430 128.176 1.330 2006 226.026 111.428 97.384 39.040 218.327 202.925 5.494 17.236 181.234 57.219 280.990 237.275 12. Ardıç Meyvesi Zencefil Safran Zerdeçal Kekik ve Defne Yaprağı Köri Baharat Karışımları Diğer Baharatlar (Çemen vb) Hintyağı Tohumu Susam Tohumu Hardal Tohumu Aspir Tohumu Haşhaş Tohumu Meyan Kökü Ginseng Kökü laç.886 709.574.071 76.471 104.471 86.328 21.377 367.250 103.417 11.730 20.373 104.

780 125.054 48.248.410 894.062 227.995 108.457 21.917 126.921 14.161 2007 269.846 185.006 243.925 57.086 305.836 121.890 130.572 14 1. 6 .798 2005 235. yenibahar.150 312.832 1.892 14.623 359.300 24.225 51.180 83.166 50.381 53.151 507.138 14.133 245.924 74.779 52.375 7.128 47.402 34.772 18.642 82.591 22.454 150.095 70.030 105.249 313.378 17.067 32.958 38. 2009 13.747 796.460 421 1.176.149 119.712 862.884 29.542 1.695.567 29.556 929.020 386.127 12.031 196. Dünya’da En Çok Dış Alımı Yapılan Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Değer: 1000$) Kod 071490 070320 071130 090111 090210 090300 090411 090420 090500 090620 0907 090810 090820 090830 090910 090920 090930 090940 090950 091010 091020 091030 091040 091050 091091 091099 120730 120740 120750 120760 120791 121110 121120 121190 Ürün Adı Salep.629 231. susam.921 51. parfüm ve insektisit olarak kullanılan bitki ve kısımları 2004 224. Arrowroot Sarımsak Kapari Kahve Yeşil Çay Mate Karabiber Kırmızı biber.969 2008 310.532 94.045 130.204 117.210 16.416 798.084 30.446 206.074 255.665 128.587 191.896 21.023 55.845 117.796 710.191. Ardıç Meyvesi Zencefil Safran Zerdeçal Kekik ve Defne Yaprağı Köri Baharat Karışımları Diğer Baharatlar (Çemen vb.997 85.070 145.444 23.619 2.644 576.587 113.825 400.626 34.061 6.887 30.216.251 211.057.767.974 285.828 121.993 11.044 397.882 62.410 109.867 606.786 21.062 3.408 119.521 115.281.909 35.458 21.699 43.772 2004-2008 yılları arasında en çok ticarete konu olan tıbbi ve aromatik bitkiler. sarımsak.723 298.210 101.154 121.) Hintyağı Tohumu Susam Tohumu Hardal Tohumu Aspir Tohumu Haşhaş Tohumu Meyan Kökü Ginseng Kökü laç.314 1.485 44.398 57.141.806 29.112.552.204 194. kırmızı biber.707 629.043 801.532 24.329 1. zencefil ve yeşil çaydır.598 29.318 58.488 50.573.902 66.138 1.793 6.973 TOPLAM Kaynak: Comtrade.321 222.312 13.994 129.437 40.192 84.797 45.778 837.730 4.097 404.480 26.769 4.241 98. Çin Anasonu Kişniş Kimyon Karaman Kimyonu Rezene.719 42.161 29.817 9.430 16.296 209.571 749.941 25.244 175.497.152 48.033 74.509.298 3.167 253. kahve.482 166.883 26.690 10.409 290.001. yenibahar Vanilya Tarçın Karanfil Hindistan Cevizi Küçük Hindistan Cevizi Kakule Anason.143 14.063 113.623 198.874 1.651 215.209 347.492 23.954 152.278 68.670 216.910 828.744 1.739 639. vanilya.733 132.188 115.Çizelge 2. Baharat ve çeşni bitkilerinin başlıca kullanıcısı gıda endüstrisi ile perakende satış için baharat paketlemesi yapan firmalardır.059.798 114.655 35.715 4.801.279 44. karabiber.479 28.101 24.533 2.675 1.791 72.060.035 29.667 395.532 2006 260. Son yıllarda gelişmiş ülkelerde gıda katkı maddeleri ve gıda tamamlayıcılarında aromatik bitkilerin kullanımları yaklaşık iki kat artmış olup ABD ve AB gibi en önemli ithalatçılar.710 15.

097 169. Fransa. ABD.998 10. Çizelgeler incelendiğinde. Hindistan.762 19 1. koku ve tat endüstrileri tarafından parfüm.030 9.967 2.485 Kaynak: Comtrade.692 65.329 85.261. temizlik ürünleri. Çizelge 3. 2002).230 182.236 12.415 84.307 46. Uçucu yağ üretiminde gelişmekte olan ülkeler büyük bir potansiyele sahiptir.gelişmekte olan ülkelerden tropik ürünlerin dış alımını gerçekleştirmişlerdir.453 1. Uçucu yağların Dünya üretimi 2004-2008 yılları arasında 1. Ancak bu rakamlara terementi ürünleri dahil değildir.692 71. AB ve Brezilya’dır.137 89.996 62.430 110.548 1.395 2.448 38.178 209. AB.5 milyar dolar (Çizelge 3) ve tüketimi 1.659 107.105 131.894 2007 890 196.512 489. Diğer taraftan gelişmiş ülkelerde değişen sağlık anlayışı.581 140.940.010 13. uçucu yağ pazarında turunçgil yağlarının (portakal ve limon uçucu yağının) ilk sıralarda yer aldığı.933 1.651 147.156 140 5.417 297.760.282 11. Almanya.495 604.718 154.977 144.584. Hollanda.643 543.970 288.394 41. Dünya üretiminin yaklaşık yarısı gelişmekte olan ülkelerden.849 5.528 538 226.506 251. Japonya ve sviçre toplam Dünya ithalatının 3/4'ünü yapmaktadırlar.111 291 769. yemeklerde tuz ve yağın azaltılması sonucunda yemeklere tat katması açısından bu grup bitkilerin kullanımını da arttırmıştır (Binici. Dünyada tıbbi ve aromatik bitki dış alımını yapan ülkeler içerisinde ABD. kozmetikler ve ilaçların terkibinde. 1998). Son iki yılda da dış satım ve dış alım değerlerinde önemli artışların olduğu da dikkati çekmektedir (Çizelge 3 ve 4).748 109.664 10.323 35.7 milyar dolar (Çizelge 4) olmuştur.360 162. Uçucu yağlar ve aromatik ekstreler. ngiltere. gıda katkıları. Dünya Uçucu Yağlar Dış Satımı (Değer: 1000$) Kod 330111 330112 330113 330114 330119 330121 330122 330123 330124 330125 330126 330129 330130 330190 Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Misket Limonu Yağı (Lime) Diğer Turunçgil Yağları Geranium Yağı Yasemin Yağı Lavanta Yağı Acı Nane Yağı (Mentha piperita) Diğer Nane Yağları Güve Otu (Vetiver) Yağı Turunçgil Meyveleri Dışındaki Diğer Yağlar Rezinoitler Konkret ve Absoluleri çeren Terpensiz Uçucu Yağlar Toplam 2004 39.794 115.630 175.324 2005 36. aroma kimyasallarının kaynağı olarak.198 437.205 10. 1/4'ü gelişmiş ülkelerden ve geri kalanı da Balkan ülkelerinden gerçekleştirilmektedir. 2009 7 .8-2.811 897 223.870 509.118 39.029 274. yada doğala özdeş ve yarı-sentetik yararlı aroma kimyasallarının sentez başlangıç maddesi olarak kullanılırlar (Başer.028 2008 45 201.939 86.599 3. nane yağının da bunları izlediği görülmektedir.6-2.379 3. En büyük uçucu yağ dış satımını yapan ülkeler Çin.847 87 859.744 2006 37.026 354.988 25 201.397 157. ABD.246 48. Gelişmiş ülkeler başlıca uçucu yağ ithalatçılarıdırlar. Çin ve Hindistan gibi ülkeler aynı zamanda birçok bitkinin de dış satımını yapan ülkeler arasında yer almaktadır.535 127.538.

esterleri ve türevleri ilk sırayı. glikozitler ve tuzları izlemektedir.413 43.776 62.093 548 1.033 122.111 452 227. 4.887 2008 5..124 51.259 44. biberiye.749 129.494.827 182.297 107. Dünya Uçucu Yağlar Dış Alımı (Değer: 1000$) Kod 330111 330112 330113 330114 330119 330121 330122 330123 330124 330125 330126 330129 330130 330190 Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Misket Limonu Yağı (Lime) Diğer Turunçgil Yağları Geranium Yağı Yasemin Yağı Lavanta Yağı Acı Nane Yağı (Mentha piperita) Diğer Nane Yağları Güve Otu (Vetiver) Yağı Turunçgil Meyveleri Dışındaki Diğer Yağlar Rezinoitler Konkret ve Absoluleri çeren Terpensiz Uçucu Yağlar Toplam 2004 26.484 223.200 2007 3.744 902 1. mahlep.434.429 44. Türkiye’nin iklim ve ekolojik özelliklerinden dolayı birçok tıbbi ve aromatik bitki yetiştirilebilmekte veya dünyanın birçok yerinde olduğu gibi doğadan toplanmaktadır.992 2005 26.730 157. Türkiye’de Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticareti Ülkemizde doğadan toplanarak iç ve dış ticareti yapılan 347 tür bulunmakta ve bunların %30’unun dış ticareti yapılmaktadır (Özhatay ve Koyuncu.491 45.993 733. 2005).473 134.324 15. Birçok tıbbi ve aromatik bitkinin dış satımını yapan Türkiye.934 11.142 1.284 2. ıhlamur çiçeği.859 164.585 14. yine ilk sırada bitkisel alkaloitler.981. Aynı sayıda bitki türünde 2004-2008 yılları arasında ortalama 36.126 2006 43. son yıllarda ise kafein ve tuzlarının üçüncü sırayı aldığı bunu haşhaş alkaloitlerinin takip ettiği belirlenmiştir.144.164 645 4. ülkemiz haşhaş alkaloitlerinde dışsatım yapan ülke konumdadır (Comtrade.4 milyar dolardan 4.967 185.800 dolar ödeme yapılmıştır. AB ülkeleri ve Uzakdoğu ülkeleri öne çıktığı bilinmekte olup. meyan kökü ve ardıç kabukları doğadan toplanmaktadır.502.088 Kaynak: Comtrade. Ülkemiz 2000-2003 yılları arasında toplam 5. rezene. anason.087 2.281 2. esterleri ve türevleri yer alıp.236 123.395 356.530 16.1998).2. haşhaş alkaloitleri üçüncü sırayı alırken. çemen.147.240 43. kekik.472 167.179 108.283 140.220 287.535 ton bitki ithal etmiş ve 6.5 milyar dolar arasında değiştiği. 2004-2008 yıllarını kapsayan beş yıllık dönemde ise 5. 8 .302 10.460 683.204 213. 2009).000 dolar döviz yurt dışına çıkmıştır (Bayramoğlu ve ark.632 313.720.847 424.097 9. 2009).060 187.171 13.126 ton tıbbi bitki dış satımına karşılık 80. tuzları.061 273.390 ton ve ülkeye giren dövizin ortalama 66.74.971 157. Aynı yıllara ait bitkisel glikozitler ve alkaloitlere ilişkin dışalım değerlerinin 1. Türkiye’nin 1999–2003 yıllarını kapsayan beş yıllık tıbbi bitkilerin dış satım miktarlarının yıllara göre ortalama 44.413 48.652 193.228. nane ve kişnişin tarımı yapılmaktadır (Çizelge 5).587 416.360 644.205 185.534 19. bunları haşhaş alkaloitleri.258 157. 2009 2004-2008 yılları arasında tüm dünyada bitkisel glikozitler ve alkaloitler dışsatımı 2.105 1.789 144.9 milyar dolara yükselmiştir. Glikozit ve alkaloit ticaretinde ABD.059 48.388 dolar döviz girdisi elde edilmiştir. glikozitler ve tuzları ikinci sırayı.797..001. adaçayı.725 171.395 323. Beş yıllık dönemde ilk yıllarda bitkisel alkaloitler. aynı zamanda bazı bitki türlerinin dış alımını da yapmaktadır.163 56.529 16. Defne.35 166.086 1.421 1.399 1.866 2.918 ton dış alım miktarına karşılık 7.629 47. Kimyon.000 dolar olduğu ve yaklaşık 20 bitki türünün satışı ile bu paranın ülkeye kazandırıldığı belirtilmektedir (Özgüven ve ark.Çizelge 4. tuzları.523 1.

Brezilya. defne yaprağı.171 28.885 6.000 760 632 36 195 525 6.400 7. Belçika.500 7.637 2. Almanya.824 8. Dış satımının önemli bir kısmını Kuzey Amerika. Hollanda.879 11. kimyon ve anason ile birlikte. sumak. Avrupa Birliği. Vietnam.750 9.300 11.1 119.000 9.700 5.280 1. adaçayı ve ıhlamur çiçeğidir (Çizelge 6).Çizelge 5. Fransa ve Japonya listenin başında yer almaktadırlar.500 2.6 133.423 1. talya.291 11.677 2. nane. Türkiye’de Üretimi Yapılan Bazı Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Bitki Anason Yıl 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama Ekiliş (ha) 17.9 52.250 4.384 Verim (kg/da) 62.100 1. Yunanistan. Bu ülkelerden ABD.362 1.9 48.530 16.2 135.376 9.327 18.000 6. Kanada.075 8.880 14.116 15.594 9. meyan kökü.000 14.6 118 95 85 66 104 94 458 506 517 502 548 506 Kimyon Kekik Çemen Nane Dereotu Şerbetçiotu Türkiye dünya genelinde yaklaşık 100 ülkeye tıbbi ve aromatik bitki dış satımını gerçekleştirmektedir.6 67.608 1. biberiye. 2009 9 . rezene tohumu.006 8.154 18.591 9.456 2.434 5.000 2.7 57.351 22.3 136.8 122. Uzak Doğu ve Kuzey Afrika ülkelerine yapmaktadır.479 8. Latin Amerika.6 55. Türkiye’nin ihraç ettiği önemli tıbbi ilaç ve baharat bitkileri kekik.998 9.555 1.065 850 800 743 55 188 527 240 253 268 284 284 266 Üretim (ton) 11.0 65.6 88.082 7. ardıç kabuğu.7 49. Polonya.500 8.350 10. çemen.3 64.159 8.540 25.4 56.1 72.867 7.654 12.800 21. mahlep.254 1.4 52. Kaynak: Türkiye statistik Kurumu.413 6.500 12.384 1.979 5.

832 71 3.70 2008 Miktar Değer 9. Hollanda.407 89 947 2 415 9 66 474 67. %20’si ise doğadan toplanarak sağlanmaktadır (Akın.70 42.165 475 176 453 31 3.308 7.202 7.883 11. Brezilya.620 10.603 109 45 965 15 249 3 137 33.559 102 38 1. Denizli ve Antalya’da yapılmaktadır. Polonya.019 505 5. Türkiye’nin kekik ihracatı içerisinde %25’lik payla ithalatçı ülkeler içinde ilk sırada yer almaktadır.530 2.658 2.581 173 1. Dış satımın önemli bir kısmı Vietnam.594 4.710 2.879 ton kimyon üretimi gerçekleşmiştir.833 1.619 283 782 856 52 5.608 17.425 5.767 74 1.264 908 163 1.176 48 266 15 526 91.978 7.633 4.705 104 37 976 3 418 2 153 168 38. Almanya.575 14 1.231 51 2. Filipinler ve Belçika’ya yapılmaktadır.802 6.480 4. Hollanda. Peru.35 381 1 92 126 37. Defne 2008 yılı toplam baharat dış satımının %20’sinden fazlasını oluşturmuştur.695 4. Türkiye en büyük kimyon üreticisi ülke durumundadır.051 160 177 576 1.764 4.475 1.003 4. Kekik.221 1478 104 5.326 897 139 1.71 Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.558 1.730 28 1.777 6. Polonya.301 4. En önemli pazarı ABD. Belçika. Japonya ve Avustralya’dır.933 1.166 234 253 505 49 4. en yaygın pazarlama şekli öğütülmemiş meyve olarak yapılanıdır. 2009).Çizelge 6. Anason üretiminin neredeyse tamamı Ege Bölgesi ve Orta Anadolu Geçit Kuşağı Bölgesi’nde yapılmaktadır. Brezilya. ABD.000 tondur. Halen dış satımı yapılan kekiğin yaklaşık %80’i tarla koşullarında üretilmekte. Diğer önemli ithalatçı ülkeler sırası ile Almanya.152 2.771 36 431 18 691 101.392 1. Türkiye.057 55 94 80 432 153 3.262 1.03 2006 Miktar Değer 12. Dünya anason pazar hacmi yaklaşık 10.69 522 2 85 170 38. Romanya.684 3. Paraguay. Türkiye’nin anason dış satımının %80’i ABD.224 3. Türkiye’nin Dış Satımını Yaptığı Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Miktar: Ton.116 1.367 19 1. Değer: 1000 $) Ürünler Kekik Defne Adaçayı Anason Kimyon Kişniş Rezene&Ardıç Kapari Çemen Ihlamur Çiçeği Biberiye Nane Keçiboynuzu Mahlep Çörekotu Sumak Safran Meyan Kökü Zencefil Çöven Diğer baharatlar TOPLAM 2004 Miktar Değer 9.088 2. 2009 Dünya kekik dış ticaret hacmi yaklaşık 12-13 bin ton civarındadır. Türkiye dünya kimyon üretiminde ön sıralarda yer almaktadır.879 20.61 39.259 7.777 8. Türkiye’de 2008 yılında 8. 2008 yılı değerlerine göre ihraç edilen toplam baharatlar içerisindeki payı %7’den fazladır. Kimyon öğütülmüş veya bütün (öğütülmemiş meyve) olarak pazarlanabilmekte. Fransa. Kanada.409 1. Almanya.210 41 1. Türkiye son beş yılda yaklaşık 9-12 bin ton kekik ihraç ederek dünyada lider ülke konumundadır.862 2.733 12. verimde ise artış olduğunu göstermektedir. Türkiye’de son beş yıllık veriler anason ekiliş alanı ve üretiminde azalmalar. Bu durumun bir sonucu olarak.002 11 482 11 61 497 76.753 86 2.72 2007 Miktar Değer 11. 2008 yılında kimyon meyvesi ihraç eden ülke sayısı yaklaşık 100’dür. Brezilya.007 90 1. Rusya Federasyonu.545 114 857 7 488 13 80 537 64.173 5. Almanya.689 2.913 96 1. dünyada yüksek kaliteli defne yaprağı üreten önemli üretici ülkelerden biridir.519 1.885 1.269 188 1.704 9. 10 .651 3.494 20.70 17.102 113 45 990 0.095 3.350 6.000 tondur. Türkiye’nin 2008 yılı toplam baharat ihracatı içerisinde %42’lik payla ilk sırada yer almaktadır.007 6.926 51 121 573 257 3. dünyada “Gerçek Defne Yaprağı Türkiye’den Gelir” ifadesi kullanılmaktadır. Japonya. Fransa ve srail oluşturmaktadır.839 4.683 6.93 16.481 2.69 22. talya ve spanya’ya yapılmaktadır. ABD.78 2005 Miktar Değer 10.211 18 1.651 1.469 19 2. Türkiye’nin yıllık anason üretimi yaklaşık 9.641 9.294 2.593 4.336 4. En fazla anason üretimi Burdur. Defne yaprağı Türkiye’nin geleneksel ihraç ürünlerinden biridir. Hollanda.845 2. Türkiye’de kimyon ekiliş alanı ve üretiminde son beş yıllık verilere göre azalma meydana gelmiştir.125 152 156 1.618 122 69 971 0.175 2 227 3 140 31.588 797 4. talya.

aynı zamanda birçok bitkinin de dış alımını gerçekleştirmektedir.474 185 23 324 1.166 336 311 24 624 737 7 8 26 182 171 203 7. Hollanda.270 138 117 17 1. Türkiye dünyadaki en büyük gülyağı üreticisidir. Belçika. KKTC. 11 .018 523 375 38 605 1. Fransa.161 kg. 1 kg gülyağı elde etmek için.131 2.5 ton kadar gül yağı ve 7 ton kadar da konkret üretimi yapılmaktadır.22 1 257 486 65 6.044 851 41 82 507 202 266 68 1.290 155 326 283 175 35 0 33 53 29 95 3.742 4.195 274 121 172 155 11.416 86 64 25 683 70 68 8 1. Gülyağı üretiminde en önemli maliyet yaklaşık %75-80 pay ile gül çiçeği fiyatlarıdır. Türkiye’de ortalama 1.341 12 276 688 304 111 68 564 113 387 7 648 1. sviçre.155 137 554 77 673 1. Afyon ve Denizli’de üretilen Rosa damascena Mill.Türkiye’nin ardıç ve rezene dış satımının %97’si Almanya.781 Çörekotu Sumak Safran Meyan Kökü Zencefil Çöven Diğer baharatlar TOPLAM Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.486 111 248 904 183 386 30 2.551.981 110 89 324 662 90 350 7 871 1. Finlandiya ve sveç’e yapılmaktadır. 2009 4. iklim koşullarına göre değişmekle birlikte.617 274 8 247 77 7. Yunanistan.048 1. talya. Ülkemiz birçok bitkinin dış satımını yaparken. Çizelge 7.500 kg gül çiçeği işlenmektedir.505 140 5 235 36 6. Türkiye gülyağı dışında.205 278 385 475 213 28 0.254 14 45 215 71 10.281 36 0. bunların aynı zamanda ihraç ürünümüz olan bitkiler olduğu görülmektedir (Çizelge 7). Değer: 1000 $) Ürünler Kekik Defne Anason Kimyon Kişniş Rezene& Ardıç Çemen Adaçayı Ihlamur Çiçeği Biberiye Nane Keçiboynuzu 2004 Miktar Değer 2005 Miktar Değer 2006 Miktar Değer 2007 Miktar Değer 2008 Miktar Değer 45 20 13 428 269 41 21 791 24 380 651 311 199 0 3 64 116 40 3. bunun karşılığında ortalama 8.534 2. sadece aromatik bitki üreticisi durumunda iken.478 68 34 1.928 116 613 129 1. son zamanlarda üretilen uçucu yağlar sayısında artış meydana gelmiş ve üretim miktarlarında da artış görülmektedir. Burdur.000 dolar gelir elde edilmiştir (Çizelge 8). yaklaşık 3.2.080 320 13 37 587 268 205 307 642 77 426 945 478 168 0. 2004-2008 yılları itibari ile ortalama gülyağı dış satımı 3. halihazırda diğer uçucu yağların üretimi ve ticareti konusunda dünyada önemli bir yere sahip değildir.456 87 483 1.1. Uçucu Yağlar Üretim ve Pazar Durumu Türkiye’de uçucu yağ üretiminin büyük bir kısmını gülyağı oluşturmaktadır. bitkisinden elde edilen gülyağı dünya piyasalarında “Türk Gülyağı” olarak bilinmektedir. Bununla birlikte. Avusturya.189 486 44 64 941 84 206 31 1.5 62 197 115 317 5. Dış alımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler incelendiğinde. Türkiye’nin thal Ettiği Baharatlar (Miktar: Ton.712 159 120 2. zengin bir tıbbi bitki tür çeşitliliğine ve ekolojik olarak bu bitkilerin tarımına elverişli olan ülkemiz. Brezilya.004 3 323 306 84 5.

) Diğer Nane Yağları Stearopten Yağı Kekik Yağı Gül Yağı (Konkret dahil) Rezinoitler Itır çiçeği yağı Uçucu Yağların terpeninin alınmasından arta kalan ürünler. Irak ve KKTC’ye yapılmıştır. Muğla ve Hatay illerinde kurulu bulunan tesislerde kekik. 2009 2004 6 3 36 12 1 0. defne.383 231 3.622 Türkiye’nin 2008 yılı uçucu yağlar dış alımı yaklaşık 14 milyon dolar olmuştur. Bahreyn.309 19.905 1. Yunanistan.310 3.6 3.7 3.737 1.393 283 737 850 13.551 Türkiye’nin uçucu yağlar dış ticareti Türkiye’nin 2008 yılı uçucu yağlar dış satımı yaklaşık 25 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir.331 1. gülyağı.174 7. ABD’nin payı %10 ve sviçre’nin payı %9 olmuştur.500 768 7. sviçre. Türkmenistan.271 9. Türkiye’nin Son Beş Yıllık Gülyağı Dış Satımı Yıllar 2004 2005 2006 2007 2008 Ort. Türkiye’de üretilen gülyağının hemen hemen tamamı ihraç edilmektedir.831 3. Manisa.210 8.393 7. Türkiye’de son yıllarda artan uçucu yağ dış satımının. ABD.118 1.174 14. rlanda.217 2008 30 11 30 0.375 1.104 7.132 7. Dış satımın önemli kısmı AB ülkeleri. Almanya Madagaskar.987 1. Dış alımın büyük kısmı. Mersin. 2004-2008 yılları arasındaki dış alım değerleri göz önüne alındığında giderek artan bir dış alım olduğu görülmektedir (Çizelge 10).959 24. ıtır çiçeği yağı ve kekik yağıdır (Çizelge 9). 2008 yılı dış satımı yaklaşık 11 milyon dolardır. yağı. ıtır çiçeği yağı. Toplam gülyağı dış satımı içerisinde Fransa’nın payı %62.159 2. portakal yağı ve yasemin yağıdır. uçucu yağ tesislerinin sayısında da artışa neden olduğu görülmektedir.842 2007 11 3 15 0.860 4.580 1. limon yağı.676 1. piperita L. Uçucu yağlar dış satımının büyük bir kısmı AB ülkelerine yapılmaktadır.383 11. Kuveyt.584 11. Kanada ve spanya’dır. Özellikle Antalya.361 2006 16 2 1 2. Ülkeler bazında 12 . stearopten yağı.643 2. ngiltere.595 168 1.459 1.Çizelge 8. anason ve oğul otu gibi aromatik bitkilerden uçucu yağ üretimi yapılmaktadır. Avustralya.589 2005 3 1 11 0. Toplam dış satım içinde Fransa’nın payı %53’tür. 2008 yılı itibariyle dış satım yapılan başlıca ülkeler sırasıyla Fransa.177 472 14. sviçre. AB ülkelerinden yapılmaktadır. BAE. Türkiye’nin Uçucu Yağlar Dış Satımı (Değer: 1000 $) Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Diğer Narenciye Yağları Geranyum Yağı Lavanta Yağı Acı Nane (M. 2009 Miktar (kg) 2. Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.594 9. nane. Dış alımı yapılan başlıca yağlar nane.222 2. biberiye. Çizelge 9. Almanya’nın payı %13.174 316 1. limon yaprağı.161 Değer (1000 $) 7. su ve çözeltiler Diğer Ürünler TOPLAM Dış Ticaret Müsteşarlığı ( GEME). Bahreyn.2 1. kimyon. mersin.210 258 3. ABD.4 3. Azerbaycan. Japonya. Dış satımı yapılan yağlar.

869 1.050 2. Soğanlı ve Yumrulu Bitkiler Türkiye gerek farklı iklimlere sahip olması gerekse üç floristik bölgenin kesişme noktasında bulunması sebebiyle bitki türleri bakımından dünyanın zengin ülkelerinden birisidir.443 558 827 7.479 2006 440 427 603 2.276 2. su ve çözeltiler TOPLAM Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.925 358 4.106 747.175 2.370 2008 651 863 920 2.047 679 26 2.938 1.000 dolar döviz ödenmiştir (Çizelge 11). geriye kalan %10’luk kısmı ise kültürü yapılan türlerden oluşmaktadır.021 332.351 270.125 1.849 13. Miktar (kg) 343. Bu tür zenginliği içinde yer alan ve dış satımı yapılan geofit (soğanlı. Almanya.892 353.ABD.167 8.616 kg olup buna karşılık ortalama 2.563 1. 2009 Süs bitkisi olarak değerlendirilmek üzere yurtdışına gönderilen soğan ve yumruların %90’lık kısmı doğadan sökülmekte olup. ngiltere.616 Dış Satım Değer (1000 $) 2.103 1.484 2. rizomlu) bitkileri önemli yer tutmaktadır. 2004-2008 yıllarını kapsayan beş yıllık dönem itibariyle Türkiye’den dış satımı yapılan ortalama çiçek soğanı 332.127 10.197 590 1.927 2.647 625. 2009 2004 421 485 284 87 103 36 6 213 1. Türkiye’nin Uçucu Yağlar Dış Alımı (Değer: 1000 $) Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Küçük Limon Yağı Diğer Narenciye Yağları Itır çiçeği yağı Yasemin yağı Lavanta yağı Acı nane (Mentha piperita L.095.246 kg olup çiçek soğanına karşılık ortalama 1. Aynı yılları kapsayan dış alım miktarı ortalama 677.492 1.099 1.080 2.780.627 763. spanya. Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu Bölgeleri ile özdeşleşmiş bitkilerden olan ve gün geçtikçe popülaritesi artan soğanlı bitkilerden Ağlayan Gelin (Fritillaria imperialis L. Endonezya.089 2007 688 751 462 3.796 1. Türkiye’nin Yıllara Göre Çiçek Soğanı Dış Satımı ve Dış Alımı Yıllar 2004 2005 2006 2007 2008 Ort.582 672 18 2.496 677.554 11.) ve Adıyaman Lalesi (Fritillaria persica L.645 4.004 2.354 704.288 1.) yağı Diğer nane yağları Güve otu yağı Turunçgil hariç diğer bitkilerden elde edilen yağlar Rezinoitler Uçucu Yağların terpeninin alınmasından arta kalan ürünler.000 dolar gelir elde edilmiştir. yumrulu. Mısır ve Çin en fazla dış alım yapılan ülkelerdir. Hindistan.587 1.2. Çizelge 10. Ağlayan gelin doğal yayılış gösterdiği Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu 13 .336 361.735 2005 263 664 378 57 121 58 11 221 2.448 1. Fransa.246 Dış Alım Değer (1000 $) 1.478 334.224 332 2.780 Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.095 Miktar (kg) 545.) türlerinin Karacadağ yöresi ve Adıyaman’da az da olsa tarımı yapılmaktadır. Çizelge 11.2. talya.

Hem doğanın korunması ve hem de ekonomik açıdan önem taşıyan bu bitki türlerimizin geleceği. Türkiye. kardelen (Galanthus elwesii Hooker fil.1992. 1994). Bölgede yapılan arazi çalışmalarında özellikle Fritillaria imperialis’in yayılış gösterdiği yerlerde yoğun bir toplamayla karşı karşıya olduğu. Defne. 2004). maddesi gereği a) Muhammen bedelle satılmaktadır: Üretim programı olan reçine. Dünya pazarları ve ilaç sanayii etken madde miktarı ve kalitesi yüksek ve bu yönleriyle “standart” ürün talep etmektedir.1. birçok Isatis türleri. Genellikle doğal bitkilerden elde edilen materyalin fiyatı tarımı yapılanlardan daha düşük olmaktadır. 14 . Benzer şekilde yaklaşık 2400 bitki türünün bulunduğu Amanos dağları ve civarında endemizm oranı %12 olup. TIBB VE AROMAT K B TK LER N ÜRET M VE SORUNLARI 5.s. Dünya tıbbi bitki ticaretinde Çin ve Hindistan'dan sonra üçüncü sırada bulunmaktadır.). (Anonim. çiçek soğanları. kekik. Örneğin Gentiyan (Gentiana lutea L. Aynı bölgede Origanum onites ve Laurus nobilis aşırı toplama nedeniyle tehdit altındadır ( Heywood ve Davis. bunun parasal değeri ise yaklaşık 50.000 tondan az olmamaktadır (Anonim. Bu dış satım verileri ile Türkiye. çıra-çıralı çam kökü ve şimşir ile özel üretim tekniği nedeniyle topraklı ve topraksız fidan ve ağaç alivreli (üretim öncesi) satış yapılarak alıcılarca üretilmektedir yada b) Tarife bedelli satılmaktadır: Üretim programında bulunmayan ve üretimi özel teknik gerektirmeyen her türlü orman ürünü Orman Kanununun 40. Allium karamanoğlu. tarımsal mücadele ve kirlenme. Avrupa’da doğadan toplanan bitki materyalinin toplam hacmi yıllık olarak. Aynı şekilde soğanlı bitkiler ticari amaçlı sökümler nedeniyle tehdit altındadırlar. tarla açma ve aşırı otlatma. Bitkilerin devamlı olarak doğadan bilinçsizce sökülmesi doğal vejetasyonun bozulmasına.000 ton civarında olup. Özhatay ve Koyuncu (1998)’nun bildirdiklerine göre. Ülkemiz florasında yetişen bitkiler çeşitli baskılar altında olup. madde önceliklerine göre orman köylü ve kooperatiflerine satılmaktadır. nadir ve endemik bitki türlerinin yok olmasına ve ülkemizde çok önemli bir sorun olan erozyonun artışına neden olmaktadır (Özhatay ve Atay. Ekim ve ark. 1998). Gypsophila arsusianum. 1997).. Bunlar. Özellikle baraj yapımı. sumak. Doğadan toplama özellikle Arnavutluk.000.000 dolardır. 1996. sanayileşme ve şehirleşme. Günümüzde yeterli miktarda standart ve kaliteli ürün temini doğal bitkilerin toplanmasıyla mümkün olamamakta. Avrupa’da tıbbi ve aromatik bitkilerin ticaretinde doğadan toplamalar hala önemli bir rol oynamaktadır. çeşitli nedenlerle tehdit altında olan bitkilere örnek olarak Alkanna amana. doğal yaşam alanlarının tahrip edilmesi ve ticari amaçlarla doğadan aşırı toplama gibi nedenlerle tehdit altında bulunmaktadır (Anonim.000-30. istediği miktar ve kalitede sunmamız gerekmektedir. hatta bazı yerlerde yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kaldığı gözlemlenmiştir. sığla yağı. turizm. Ülkemizde bu bitkiler doğadan toplama ve kısmen de kültürü yapılarak yetiştirilen bitkilerden sağlanmaktadır.) ve salep (Orchidaceae) türleri florada önemli ölçüde azalmaktadır (Ekim ve ark. tuzcul alanların ıslahı. Hypericum monadenum. Origanum brevidens verilebilir. Bu tahriplerden tıbbi ve aromatik bitkilerde nasibini almaktadır. Ildır. ağaçlandırma ve yangınlardır. Macaristan ve spanya’da öne çıkmaktadır. Dış satımı yapılan bitkilerin D E kayıtlarına göre yıllık miktarı 30. Bu olumsuz durumun önlenebilmesi için bu bitkilerin tarımının desteklenmesi ve teşvik edilmesi gerekmektedir. 1989). kökleri tıbbi olarak hem yöre halkı tarafından kullanılan hem de dış satımı yapılan Gypsophila türü ile adaçayı bulunmaktadır. 1993). çorak. birçok tür neslini devam ettirmekte zorluklarla karşılaşmaktadır. Doğadan Toplama ( Odun Dışı Orman Ürünleri) Tıbbi ve aromatik bitkilerin öneminin ve endüstriyel kullanımlarının her geçen gün arttığı bilinen bir gerçektir. ıhlamur. 20. Son yıllarda mevcut durumu korumak ve bu artan pazarda yer almak için piyasaya istediği ürünleri. ülkemizde doğadan toplanarak iç ve dış ticareti yapılan 347 tür bulunmaktadır ve bunların yaklaşık %30'unun dış ticareti yapılmaktadır. 5. Ülkemizde doğadan toplamalar Orman Kanununun 37. yurt dışına satış ve yurt içi kullanım. Ancak bunu şu ana kadar yapıldığı gibi doğadan toplayarak karşılamamız mümkün değildir. Büyük miktardaki dış alımlara karşın.. Doğu Anadolu Bölgesinde boya bitkisi olarak kullanılan Rubia ve satis türleri.Bölgelerinden doğadan kaçak sökümler yapılarak toplanmaktadır. ağaçlandırma çalışmaları ve erozyon nedeniyle bitkiler yok olma tehdidi altındadırlar. Fritillaria baradjianii. harnup v.

Bunlar. Böylece. anetol. saf. Yine ülkemiz florasında bulunduğu halde bazı bitkilerin veya bunların etkili maddeleri (hintyağı. zararlı ve yabancı ot kontrolü (biyolojik kontrol tavsiye edilir). Bu kapsamda sadece korunmaya alınmış veya nesilleri tükenmekte olan bitkiler söz konusu olmayıp. alkaloitler. sitral. paketlenmesi ve pazarlanması aşamalarında uygulanacak kuralların. ürünün hasadı. sulama. Ülkemizde gıda dışı organik ürünler arasında pamuk yanında. rezene. standartlara uygun etken madde içeren. Kültür Yolu ile Üretim Doğadan bitki toplamalarına alternatifler geliştirilmediği sürece. Tıbbi ve aromatik bitkilerin tarımında diğer bitkilerde olduğu gibi “ yi Tarım Uygulamaları”nın dikkate alınması gerekir. doğal olarak büyüyen bitkilerin popülasyonlarına zarar vermeden.) ithal edilmektedir. birim alandan yüksek verim alınacak. fazla tüketilmeleri dolayısıyla doğal ortamlarında azalmaya başlayan bitkiler ve ülke ekonomisine yapacağı katkılarda düşünülmelidir. Afyon alkaloitleri ve gül yağı dışında genellikle ham drog ihraç edilmekte. Örneğin. mentol. pektin. lavanta yağı gibi kozmetikte kullanılan ürünler. temiz. Çeşitli iklim ve toprak özelliklerine sahip ülkemizde birçok tıbbi bitkinin doğal olarak bulunması bu bitkilerin kültüre alınmalarını kolaylaştırmaktadır. insan sağlığına zararlı herhangi bir bulaşma ve kirlenmeye neden olmayacak şekilde seçilmesi ve uygulanması gerekir. spartein. Böylece Türkiye’de tıbbi ve aromatik bitkilerin sadece ham drog olarak değil. ilaç üretiminde kullanılan tıbbi ve aromatik bitkiler de yer almaktadır. kırmızı biber. seleksiyon ve ıslah çalışmalarıyla istenilen niteliklere ulaştırılması gerekmektedir. scopolamin. bazılarında ise 100’ün üzerindedir. 5. genetiği ve kalıtımı ile ilgili araştırma sonuçları dikkate alınarak ve öncelikle doğal olarak yetiştiği ekolojik koşullarda gerçekleştirilmelidir. kurutulması. personel. Günümüzde gıda dışı ürün olarak yukarıda bahsedilen ürünlerin ülkemizde üretim 15 . yüksek verimli. haşhaş.2. etkili maddeler çoğunlukla ithal edilmektedir. toprak. timol.3. Bu ülkelerde aromaterapötiklerin ticaretinde görülen gelişmelerin bazı uçucu yağlara olan talebin artmasına yol açması beklenmektedir. Sanayileşmiş ülkeler tıbbi ve aromatik bitkilerin tarımında gelişmiş ıslah ve tarım tekniklerini kullanmaktadır. gül yağı. anason. gül suyu.bu bitkilerin düzenli olarak kültürü. Vinca alkaloitleri. standartlara uygun dolayısıyla getirisi yüksek droglar elde edilecektir. sitronellal. Ülkemizde kültürü yapılan bitkiler arasında kimyon. kontrollü olarak toplanmasıdır. Bu nedenle. toplamaların kontrollü ve bilinçli bir şekilde yapılması ve en önemlisi bu bitkilerin kültüre alınması ile mümkündür. melissa. nane yağı. Doğal zenginliklerimizin sürekliliği ve gelecekteki araştırmalar için gen kaynaklarının korunması da önemlidir. 5. bitkilerin özellikleri dikkate alınarak en yüksek verimde ve kaliteli. Bir başka uygun metot da biotopun ve toprakların korunması dikkate alınarak doğal popülasyon dinamiklerinin avantajı da kullanılabilir. Örneğin defne bitkisinin doğal yayılış gösterdiği alanlarda kontrollü hasadı gibi. Dış alımı yapılan bu etkili maddelerden ülkemiz koşullarında üretimi yapılabilecek olanların üretimine başlanması da ülke ekonomimiz açısından önemlidir. alet ve ekipmanlarda herhangi bir bulaşma olasılığı için hijyen koşullarına uyulması. mekanizasyon. Doğadan bitki toplamalarının alternatifi ise bu bitkilerin kültüre alınarak tarımının yapılmasıdır. Bu üretimin alternatif koşullarda desteklenmesini ve floranın korunmasını sağlar. piretrin. Kültüre alma çalışmaları türlerin sekonder madde içeriği. nane. Kültürü yapılan bitkilerden bazıları alan bakımından çok fazla yer kaplamaktadır. atropin. okaliptol. çörek otu. heterozitler vb. sayabiliriz. “Doğa ve Türleri Koruma” yasalarının etkin bir şekilde uygulanamayacağı artık anlaşılmaktadır. Bazı Avrupa ülkelerinde bu sayı 50-100 arasında. gübreleme. Organik Üretim Organik üretimi yapılan bitkilere ve droglara olan ilgi ve talep her geçen gün artmaktadır. digitoksin. kalitesi yüksek ürünleri düşük maliyetle üretebilmektedirler. bitkisel materyal. kediotu. Ancak sayı bakımından Avrupa ülkelerine göre çok daha az bitkinin kültürünün yapıldığı görülmektedir. ekim/dikim. hastalık. kafein. kekik. gül kurusu. bunlardan elde edilen ekstre ve uçucu yağların üretilmesi ile katma değer yaratılabilir. çemen ve hardal vb. kalitesi. Doğa tahribatının önlenmesi. çeşitli uçucu yağlar. Gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaç pazarı yıllık yaklaşık %10 büyüme hızına sahiptir.

65 1912.41 ton ile kekik.928 ton.977 ha’dır. Bu nedenle.00 1623.360 147.193 175. adaçayı.203 308.589 ha olup bu alan içinde tıbbi bitkiler üretim alanı 1.388 289.721 17.014 Tıbbi Bitkiler (Ton) 12. Muğla ve Yalova illeri bitki çeşitliliği bakımından ilk sıralarda yer alırken.05 105. Aydın ve zmir kekik. Kütahya.80 140.60 173. Ancak Tarım Bakanlığının istatistik kayıtlarında tıbbi ve aromatik bitkilerin Türkçe isimleri yer almaktadır. Türkiye’de Bazı Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Organik Üretimi (Ton) Bitkiler Adaçayı Anason Biberiye Ebegümeci Gül Hayıt Isırgan Otu Kantaron Kapari Karahan Keçiboynuzu Kekik Kimyon Melisa Mersin 2005 581.5 1. kekik.42 332. Tıbbi bitkilerin toplam alan içindeki payı ise %1.39 ton ile rezene ve 500.47 347.68 45.4 881.243.5’tir (Çizelge 12).05 103.589 Tıbbi Bitkiler (ha) 1.45 304.41 174. benzer şekilde karahan bitkisi bazı illerde laden olarak tanınmaktadır Yönetmelikte geçen “Organik ürün yetiştiriciliği yaparken organik üretim materyali kullanılması gerekmektedir” hükmünden hareketle ülkemizin mevcut durumu değerlendirildiğinde.522 431. Antalya.ve dış satımı büyük miktarlarda olmamakla birlikte devam etmektedir. biberiye ve rezene gibi tıbbi ve aromatik bitkiler gerek iç pazar gerekse dış pazar için organik olarak üretilmektedir.135 2.79 449. bu isimler bölgelere göre değiştiğinde verilerde farklılıklar meydana gelmektedir. Tarım Bakanlığının son dört yıllık tıbbi ve aromatik bitkiler organik tarımsal üretim verileri Çizelge 12’de verilmiştir. 2008 Çizelge 13.3 1.3 Toplam Üretim (Ton) 291.9 4.80 225.12 662. Manisa kapari.432 2.00 2065. Yıllar tibariyle Türkiye’de Organik Tarım Üretimi ve Tıbbi Bitkiler Yıllar 2003 2004 2005 2006 2007 Ort.00 2842.3 1. Afyon anason ve kimyon.0 2.630 12.190 12. Antalya.15 350. organik üretim yapılan alan ortalama 147.91 76.3 8.25 60.14 500.67 103.190 162.527 10. Denizli kapari.073 162. Adana biberiye. Aydın.977 Oran (%) 1.91 409.06 2007 476.760 1.67 ton ile biberiye öne çıkmaktadır (Çizelge 13). keçiboynuzu.05 235.00 2142.65 77. Çizelge 12.71 0.082 309.99 285.45 116.6 1682. herhangi bir tıbbi ve organik bitki türünde organik fide üretimi yapılmadığı görülmektedir.5 300. Mersin.58 328.14 558.15 283.107 1.0 26.0 3.928 Oran (%) 4. 1.1 1.22 287. 1.80 60. Isparta gül ve kekik.4 1. Çanakkale. tıbbi ve aromatik bitki üretimi 12.22 214.3’tür. Türkiye’ de organik tıbbi ve aromatik bitkilerin üretimi 2008 yılı için incelendiğinde. Ülkemizde yirmiye yakın ilde tıbbi ve aromatik bitkiler organik olarak üretilmektedir. hem organik üretim materyali ile üretime başlamak ve hem de bu şekilde geçiş sürecini kısaltmak 16 .60 268.55 420.70 136.5 4. zmir. Benzer şekilde.20 257.47 382.74 530. Muğla adaçayı üretiminde öne çıkmaktadırlar.34 411. 2008 Yıllara göre değişmekle birlikte.45 345. anason.014 tondur. Toplam Alan (ha) 103.81 101.37 102.56 Kaynak: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı.682.00 2137. Aynı yıla ait verilerde bazı illerde Melisa yer alırken.451 2. üretim miktarları bakımından aynı döneme ait ortalama organik ürün üretim miktarı 308.876 218.20 918.94 0.54 162.19 304.5 Kaynak: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı. Türkiye’de 2003-2007 yıllarını kapsayan beş yıllık verilere göre.00 2876.10 369.570 11. bazılarında oğul otu olarak bulunmakta.99 2008 404.131 135. Toplam üretim içinde.05 2006 1060. payı ise %4.17 170.

klim değişiklikleriyle ilgili aşağıdaki konular göz önüne alınabilir (http://www.org/climatechange/en/). çelik vb. Ülkemizde tıbbi ve aromatik bitkilerin organik üretimine yönelik herhangi bir organik tohumluk (tohum. Temel testlerin yanı sıra spesifik araştırmalarda yapılmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkilerin bir özelliği de organik ürün yetiştiriciliğinde hastalık ve zararlı kontrolünde kullanılabilen bitki kaynaklı organik preparatların etkili maddelerini sağlamalarıdır. makroskopik (şekil.) üretimi ile ilgili çalışma bulunmamaktadır. yağ veya otantik maddelerle örneklerin karşılaştırılması yapılabilir). üretimle ilgili paydaşların ve bu grup bitkilere dayalı sanayinin daha uzun vadeli planlarla organize edilmesi gerekmektedir. Uganda ve Zimbabve’de de tıbbi ve aromatik bitkilerin organik olarak üretimi yapılmaktadır (Tarakçıoğlu ve Koç. Pyrethrin. kimyasal (alkaloit. Kolombiya. doku. Kostarika.miko toksinler.( Phillipson. Nicotine. çıplak gözle de görülebilir). kolenkima. Bu standartlar genişletilerek günün koşullarına uygun hale getirilmelidir. kardiak glikozitler gibi sekonder metabolitleri varlığının araştırılması) ve kromatografik (özellikle TLC) testler bulunmaktadır. 7. b) Sel. nişasta. a) Kuraklık: Dünyanın birçok yerinde olduğu gibi ülkemizde de ortalama sıcaklıklarda yükselme. protein. Çeşitli kullanım alanlarına sahip tıbbi ve aromatik bitkilerde kalite tayini yapılarak standartlarının belirlenmesi gerekmektedir. böcek bulaşması (kın kanatlılar ve kene. Bu durum çok 17 . bazı yerlerinde de sel ve benzeri doğal afetlerin meydana geldiği görülmektedir. Tıbbi ve aromatik bitkilerin doğal yayılış alanları göz önüne alındığında. mantar. Dünya ticaretine konu olan organik tarım ürünlerinde Avrupa Birliği özellikle adaçayı. özellikle Arjantin ise tıbbi bitkilerin büyük bir kısmını üretmektedir. yeni çeşit geliştirme çalışmalarında kuraklığın hüküm sürdüğü koşullara dayanıklı çeşitlerin ıslah edilmesine önem verilmelidir. Ryania. Türk Standartlar Enstitüsü’nün bazı tıbbi ve aromatik bitkiler ile ilgili çalışmaları bulunmaktadır. Azadrachtin. Son zamanlarda hayvan yemlerini korumada ve kalite arttırma ile hazmolabilirliğini artırmak içinde tıbbi bitkilerin uçucu yağları veya etken maddeleri kullanılmaktadır. Jamaika. Guetemala. tarımsal çalışmalarda bitki su kullanım etkinliğinin arttırılmasına yönelik araştırmaların yürütülmesine. Rotenone.klim Değişiklikleri: Dünya’nın çeşitli coğrafik bölgelerinin iklim koşullarında belirgin değişikliklerin olduğu birtakım verilerden anlaşılmaktadır. kıl bulaşımı mikroskopiktir). Günümüzde kalite standartı giderek önem kazanmaktadır. 1. Bunlar arasında doğru botanik isim. Örnek olarak. Bu husus dikkate alınarak. yıllık toplam yağışlarda ve buna bağlı olarak su kaynaklarında ise belirgin bir azalma eğilimine girildiği görülmektedir. Endonezya. mikroskopik (parankima. Bunun için tıbbi aromatik bitkilerin geleceğiyle ilgili aşağıdaki hususların göz önünde bulundurulması faydalı olacaktır.amacıyla tohumculukta da organik tarım esaslarının uygulanması ve sürdürülmesi gerekmektedir. buna uygun gen kaynakları ve yeterince varyasyonun var olması bir fırsat olarak algılanabilir. kırılma gibi çıplak gözle veya otantik örnek ile yapılabilir). nem içeriği. lavanta ve maydanoz gibi tıbbi bitkileri üretmektedir. yüzey karakteri. kül oranı. Dominik Cumhuriyeti. kalsiyum oksalat. Ayrıca yabancı madde testlerinin de uygulanması gerekmektedir. Çin. duyu testleri (renk ve kokunun organoleptik testleri). Mısır ve Hindistan tıbbi bitkiler ve baharat bitkilerini. ebat. Acı ağaç (Quassine). yaprak epidermisi. Bu ülkelerin yanı sıra Brezilya. Sabadilla ve bazı bitkisel yağları verebiliriz. mikroskopik kirlenme (patojen organizmalar ve mikrobik. belirli bitkileri kapsamaktadır. erozyon ve diğer doğal afetler: Dünyanın bazı yerlerinde kuraklık tehdidi söz konusu iken. kaynak ülke veya bölge. 2005). Türkiye. 1993). hasat zamanı. Bu amaçla ülkemizin önemli organik ürün potansiyeli olan ve dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerin organik olarak üretilmesi gerekmektedir. Yabancı organik madde ve bitki parçalarının limitleri. Ancak bunlar yeterli olmayıp.fao. TIBB VE AROMAT K PERSPEKT FLER B TK LER N GELECEĞ YLE LG L BAZI Tıbbi aromatik bitkilerin kullanım alanları çeşitlendikçe. 6. TIBB VE AROMAT K B TK LERDE KAL TE VE STANDARD ZASYON Gerek iç tüketim de kullanılan gerekse dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerde kalite denilince bazı hususların bilinmesi gerekir. kemirgen bulaşıklığı (atık bulaşması çıplak gözle görülüp makroskopikken. bakteriler). pestisitler ve radyoaktivitedir.

Pazar Tercihleri ve Talep Eğilimleri: Günümüzde ticaretin dilinin kalite olduğu bilinmektedir. in situ ve ex situ alanlar oluşturulmalıdır. Tıbbi aromatik bitkiler grubu oldukça fazla sayıda cins ve türden oluşmaktadır.fao. bu tip alanların taranması. 3. bu gibi olumsuz koşulların etkisini azaltan ve belli ölçüde dayanıklı türlerin belirlenmesi. sarımsak ve kişniş gibi pek çok tıbbi ve aromatik bitkinin ekonomik getirisinin daha üst düzeylere çıkartılabilmesi mümkün iken. Ülkemizde halen doğal kaynaklı pek çok bitkisel drog. Halen Haşhaş’ta 12. ürün standartlarının arttırılması gerekmektedir. c) Ekosistemin canlılığı ve sürdürülebilir arazi yönetimi: Canlı ve cansız unsurlarıyla ekosistemin bütüncül bir yapı içerisinde sürdürülebilir olması gerekmektedir. Bunun anlamı halen üretilen bitkisel drogların önemli bir kısmı popülasyon. ıhlamur. Anason’da 1 ve Kişniş’te 6 çeşidin tescili yapılmıştır (Anonim. Yukarıda verilen çeşit sayıları oldukça az durumdadır. ardıç. 2008). safran. kebere ve bazı kekik türleri başta olmak üzere pek çok tıbbi ve aromatik bitkinin yer alabileceği düşünülmektedir. amaca uygun ürün elde etme gayreti içinde olacağı açıktır. Bir üretici hangi özelliklere talebin fazla ve nelerin daha tercih edilebilir olduğunu algılarsa. 2009). sonuç odaklı çalışmaların sürdürülmesi gereği kaçınılmazdır (http://www. kekik. ona uygun üretim tekniği uygulayarak. Pazar tercihlerini de içeren standartların ortaya konmasıyla üreticiler belli bir hedefe doğru yöneleceklerdir. bu gibi alanlardan daha etkin ve çeşitlilik içinde yararlanma yoluna gidilmelidir. 2007 yılında bu miktar 4 bin ton seviyelerine düşmüştür (Anonim. Tahrip olan havza veya orman alanlarımızın yeniden tesisinde uyum yeteneği iyi olan aynı zamanda ekonomik yönden de kabul gören tüm türler belli bir disiplin dahilinde sistemin içine alınmalıdır. çörek otu. çörekotu. adaçayı. rezene. reyhan. Çemen’de 1.değişik iklim bölgelerine sahip olan ülkemiz için de geçerlidir. 2. gen kaynakları ve biyolojik çeşitlilik çok iyi taranarak. Bunun için “Gıda Ormancılığı” kavramı üzerinde durulmalı. melisa olmak üzere pek çok bitki için çeşit geliştirme potansiyelimiz yüksek düzeydedir. 6. herhangi bir kimyasal veya pestisit kullanılmadan. Başta nane. adaçayı. son yıllarda ülkemiz aleyhine bazı gelişmeler dikkat çekmektedir.Organik Ürünler: Tıbbi ve aromatik bitkilerin doğal olarak bulunduğu veya yetiştirildiği alanlarda organik ürün elde edebilme avantajları da çok iyi değerlendirilmelidir. kuşburnu. 5. mevcut çeşitliliğin korunması adına gerekli uygulamalar yürürlüğe konmalıdır.616 ton) bitkilerine ait ithalat rakamları dikkat çekmektedir. daha homojen bir ürün elde edebilmek için çeşit geliştirme çalışmalarının daha da yoğunlaştırılması gerekmektedir. ıhlamur. adaçayı. değerlendirilen ve ticarete konu olan kimyon. doğal koşullarda kendiliğinden yetişmesi nedeniyle. yerel genotip veya doğadan toplama şeklinde temin edilmektedir. Kekik’te 2. Bu yüzden talep eğilimleri sürekli güncellenerek. Yakın Doğu ve Akdeniz gen merkezlerinin kesiştiği yerde bulunmaktadır.Tıbbi Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticaretiyle lgili Planlamalar: Ülkemizde üretilen. organik tarımın gerektirdiği sertifikasyon sistemine uygun olarak üretilmemiş olsa bile. Bu kaynaklardan doğrudan veya genitör olarak yararlanmaya yönelik projeler geliştirilmelidir. Böyle bir yapılanmada defne. Bu olayların dikkate alınarak. Benzer şekilde ülkemizin değişik ekolojik bölgelerinde üretebileceğimiz kişniş (son iki yılda ortalama 300 ton) ve çörek otu (2007’de 1. nitelikli. Buna bağlı olarak biyolojik çeşitlilik ve endemik türlerin sunduğu avantajı da iyi kullanmak. Bu zenginlikten yararlanma ve ekosistemi dinamik tutmak için. Kimyon’da 2. kimyon Türkiye’nin uzun yıllardan beri ç Anadolu koşullarında ürettiği önemli bitkilerden biridir. Bu fırsatın çok iyi değerlendirilmesiyle organik bitkisel drogların elde edilmesi ve daha kolay pazar bulabilmesi mümkün olabilmektedir. Tıbbi ve aromatik bitkilerin işlenmesi ve gıda güvenliği kapsamında nitelikli ürünlerin ortaya çıkartılabilmesi için. Bu potansiyelin değerlendirilerek çeşit tescili çıktısına dönüştürülmesi tıbbi ve aromatik bitkilerin geleceğiyle ilgili büyük önem taşımaktadır.Gen Kaynağı ve Biyolojik Çeşitlilik: Türkiye. Ülkemiz 2003 yılında yaklaşık 14 bin ton kimyon tohumu ihraç ederken. 4.org. üretim sisteminin belli bir hedefe yönlendirilmesi gerekmektedir. kültüre alınması ve ıslah edilmesi faydalı olacaktır. Halbuki bu bitkiler ülkemizde üzerinde en 18 .Çeşit Geliştirme Çalışmaları: Tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili çeşit geliştirme çalışmaları son 15 yılda belli bir ivme kazanmıştır. Son yıllarda bu konuyla ilgili araştırmaların artış eğilimi göstermesine paralel daha da yoğunlaşarak. Ülkemizin havza bazında çok önemli bitkilerinin de yer aldığı önemli alanlara sahip olduğu bilinmektedir. gen kaynağı ülkemiz olan bitkilerden çok yönlü yararlanılarak. organik ürün niteliğine çok yakın bir konuma gelmektedir. 2009). Standartlara uygun. Şöyle ki.

mutlaka üretim maliyetlerinin düşürülmesi gerekmektedir. Bunun yanında safran ihracatımızda artış ( 2003’te 650 kg iken. Daha önceki Türkiye Ziraat Mühendisleri Teknik Kongreleri’nde de belirtildiği gibi. Buna karşılık gerek doğal alanlardan temin ve gerekse kontrollü koşullarda üretimle ithalata gerek olmadan. bu daldaki birçok sanayi kolunun gelişmesi bazı önlemlerin alınması ile kısa zamanda sağlanabilir. ihracat fiyatı bunun 3-4 kat fazlası olabilmektedir.talep ilişkisi dikkate alınarak üretim yapılmamaktadır. etken maddeler ve diğer bitkisel droglara dayalı çeşitli ölçekte işletmeler oluşmaktadır. tüketici-sanayici yurt içinde uygun fiyatlara alamayacağı ürünü. Ülkemizde 80’li yıllarda birkaç olan araştırıcı sayısı son yıllarda en az 10 kat artmıştır.4 ton) gözükmektedir. Türkiye. Nitekim 2007 yılında yaklaşık 2. Bu önlemlerden ivedilikle alınması gerekenlerin bir kısmı maddeler halinde aşağıda verilmiştir. aromaterapi.300 ton ezilmemiş kekik ithalatı yapılmıştır. SONUÇ VE ÖNER LER Tıbbi ve aromatik bitkilerin çok değişik alanlarda ve sanayi kollarında tüketimine paralel olarak bu bitkilerin dünya pazar hacmi her geçen gün artmaktadır. kozmetik. ithal ettiğimiz kekik 0.çok çalışma yapılan ve üretiminde sorun olmayan bitkilerdir. parfümeri. bitkisel çaylar. Günümüzde bu alana olan ilgi. daha ucuza bulduğu takdirde yurt dışından temin yoluna gidebilmektedir. Fitoterapi.Tıbbi ve Aromatik Bitkilere Dayalı Sanayi: Son yıllarda gelişmiş ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de tıbbi ve aromatik bitkilere dayalı sanayi sektöründe gelişmeler ve çeşitlenmeler dikkat çekmektedir. Tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili çeşit geliştirme çalışmaları son yıllarda belirli bir ivme kazanmıştır. aynı zamanda ithal ettiğimiz tıbbi ve aromatik bitkilerden biridir. sağlık yaşam kürleri. Konuyla ilgili planlamalar yapılırken. Ancak bunlara ait düzenli istatistiksel veriler bulunmamakta ve arz. Bu durum adaçayı ve ıhlamur için de benzerdir (Anonim. Bu bitkilerle ilgili bilgilerin toplanacağı ve ulaşılabileceği veri bankaları oluşturulmalıdır. hangi bitkiden ne kadarının doğadan toplanarak. Bu durumda. sürdürülmesi ve değerlendirilmesi için gerekli her türlü yasal düzenlemenin yapılarak hayata geçirilmesi bir zorunluluk olarak görülmektedir. Bununla ilgili bir örnek vermek gerekirse. Önemli ihraç ürünlerimizden biri olan kekik (2007’de 10 bin ton). Bu kadar zengin bir kaynağa sahip ülkemizde halen doğadan toplanan ve üretimi yapılan bitkilerin sayısı çok azdır. ihracatı da arttırabilecek planlamalar yapmak mümkündür. 2007’de 15. Günümüzde tıbbi ve aromatik bitki tarımını yapmak isteyen üreticilerin en önemli sorunu tohumluk materyali teminidir. Ülkemizde tıbbi ve aromatik bitkilerin üretiminin arttırılması. üç önemli floristik bölgenin kesiştiği alanda bulunması nedeniyle geniş bir bitki çeşitliliğine. 7. Ancak çok sayıda cins ve türden oluşan bu grup bitkiler için yapılan çalışmalar 19 . Bu tesislerin varlığı bu tip kaynakların sürdürülebilirliği ve ekonomik anlamda getirisinin de artmasına neden olacaktır. Bu işletmeler sayesinde tıbbi ve aromatik bitkilerin katma değeri de artmaktadır. bu tip sanayi tesislerinin arttırılması için gerekli organizasyon ve desteklerin ortaya konulması gerekmektedir. Yetiştiricilerin ihtiyaç duyduğu tohumluğu (her türlü çoğaltım materyali) sağlayacak kurumsal alt yapının mutlaka oluşturulması gerekmektedir. Ülkemizde birçok tıbbi ve aromatik bitki doğadan toplanmakta ve bir kısmının da belirli ölçüde tarımı yapılmaktadır.Araştırıcı Envanteri ve şbirliği Platformlarının Oluşturulması: Son yıllarda dikkat çeken bir husus da tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili araştırmalar yapan araştırıcı kitlesindeki büyümedir.75 dolar/kg iken. tıbbi ve aromatik bitki çeşitliliğinin korunması. Bu alandaki bilimsel çalışmalar son 25 yılda büyük bir aşama kaydetmiştir. Aksi takdirde küçülen dünya veya sermayenin küreselleşmesine de bağlı olarak. 2007). Bundan sonra çalışmaların sürdürülebilirliği ve birbirini tamamlayıcı nitelikte olabilmesi için birlikte sıkı bir işbirliği ve iletişim organizasyonlarına ihtiyaç duyulmaktadır. farklı iklimlere ve geniş yüzölçümüne sahip olması bakımından bu bitkilerin üretilmesinde önemli bir ticari potansiyele sahiptir. tüm pazarlara kolay girebilmenin şartlarının oluşturulması gerekmektedir. ne kadarının üretilerek temin edileceği belirlenmelidir. yurt içi ve yurt dışı talepler de dikkate alınarak. Bu yüzden kaliteyi ihmal etmeden daha ucuza üretim yapabilmenin tüm yolları çok iyi araştırılmalıdır. Ayrıca tıbbi ve aromatik bitkilerde iç tüketim ve dış ticaret verileri dikkate alınarak. üretim tekniklerinin çok iyi uygulanması ve gerekirse desteklerle de düşük maliyetli üretim yolunun açılarak. 8. 8.

1996. AŞ.C. Bornova/ zmir Craker.E.Eea.html.. L. 2006. şletmelerin ihtiyaç duyduğu ürünleri karşılamak ve üretici mağduriyetini belirli ölçüde önlemek için sözleşmeli üretim modeli uygulanmalıdır. 2005. 19-21 Şubat 2009. Tıbbi ve aromatik bitkiler alanında faaliyet gösteren üretici. Sustaining the Harvest: Challenges in MAP Production and Markets. 2005. zmir. Gardner. Türkiye Ormanlarında Odun Dışı Ürünler. Rea.ncat. M. 2004. M. II. Medicinal and Aromatic Plants—Future Opportunities Reprinted from: Issues in New Crops and New Uses. E. nbj. D.R. Europe's Medicinal and Arom atic Plants: Their Use. San. 1998.. 2002. toplayıcı. dünya pazarındaki arz-talep durumunu ve fiyatlar konusunda bilgilerin alınabileceği disiplinler arası bir komitenin kurulması yararlı olacaktır. Ankara. 676:25–30. T. Tıbbi ve aromatik bitkiler konusunda öncelikleri. 2007.). Ziraat Fakültesi Yayınları III. Janick and A.. Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkezi. 8. araştırıcı-sanayici-üretici arasında bilgi akışını sağlayacak yayım sistemi oluşturulmalıdır. Symposium on the Conservation of Medicinal Plants in Trade in Europe. Basım No:312. HortScience 38:977–983.M. Kişisel Görüşme. 2009. Tıbbi ve aromatik bitkilerde gerek doğrudan kullanım ve gerekse sanayinin ihtiyaç duyduğu nitelikleri taşıyan çeşitler geliştirilerek tescil edilmelidir.. Şen. nt/Nyglossary_Terms/M/Medicinal_And_Aromatic_Plant_Material] Ferrier. A Publication of ATTRA – National Sustainable Agricultural Information Service.net/nbsubure20pr. Türkiye Tabiatını Koruma Derneği Yayın No: 18.stores.. Başer. 3-17 Eylül ve 5-10 Ekim 2009 tarihleri itibariyla. Herbs in American Fields: A Horticultural Perspective of Herb and Medical Plant Production in the United Sates.. Anonim. G.yahoo. Doğal Hayatı Koruma Derneği. Bitkisel üretim deseninde. hangilerinin kültüre alınması gerektiği. With Aromatherapy Gaining Acceptance as an Aspect of Home Fashion.. Tıbbi Bitkiler I. Raftery. A. findarticles. Anonim. 227s. K. 2009. Anonim. A. Toksoy. 1998. 2005. sanayici. Brinckmann.I.. 20 . HerbalGram 64:56–60.K.org/unsd/databases. J.E. Ankara. Ankara.. 1995. Tıbbi ve aromatik bitkilerde fiyat bu bitkilerin ticareti ile uğraşan firmaların tutumlarına bağlı olarak oluşmaktadır. M. J. Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Endüstriyel Kullanımı TAB Bülteni 13-14:19-43. K. 2005. 2008. Etter. L. Özellikle kaliteli ve doğal ortamına zarar vermeden toplanan ürünler ve yetiştirilen bitkiler için teşvik primleri verilebilir.H. ihracatçı. The Medical Plant Supply Chain: Creating Social and Environmental Sustainability. Soğanlı Bitkiler (Türkiye’den hracatı Yapılan Türlerin Tanıtım ve Üretim Rehberi). Craker. Ankara.. 2007. Türkiye’de Tıbbi Bitki Ticareti. Ekim. 9. G.C. Whipkey (eds. Anonim.Ü. Medicinal and Aromatic Plants Working Group-ECP/GR.C. unstats. www. Ormancılıkta Sosyo-Ekonomik Sorunlar Kongresi. L. H.Eu. Tarım ve Köy şleri Bakanlığı. Online www. 2009.. s. First Int. Nutr. P... Erik.attra.. Koyuncu. Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin laç ve Alkollü çki Sanayinde Kullanımı. Orta Anadolu hracatçı Birlikleri Genel Sekreterliği. 2003.un. Gardner. Başer.. Dış ticarette rekabet üstünlüğü için standartlara uygun. Çevre ve Orman Bakanlığı. alternatif ürünler kapsamında tıbbi ve aromatik bitkilere yer verilmesi bu bitkilerin tarımının gelişmesine yardımcı olacaktır. Glossary Of Biodiversity Related Terms. Kütaş Tarım Ürünleri Dış Tic.org. Commodity Trade Statistics Database (COMTRADE).1-37. Binici. T.. SDÜ-Isparta. S. kaliteli ürün ve mamul üretiminin tüm gerekleri yerine getirilmelidir. larslan. Anonim. Türkiye'nin Tehlike Altındaki Nadir ve Endemik Bitki Türleri. 1997. Birleşmiş Milletler statistik Bölümü. Z.E. 1999. Ceylan. 2009. R. KAYNAKLAR Adam.C. Bu durum üretici/toplayıcıların mağduriyetine neden olabilmektedir. European Community Biodiversity Clearing-House Mechanism. 1903–2003. Baharat Değerlendirme Raporu.yetersizdir. Business J. Z. Anonim 2004. Herb Production in Organic Systems. 1992. Trade and Conservation A TRAFFIC Species in Danger Report.L. Sales of Scented Candles are Lighting up Supermarkets’ Cash Registers.23 June 1998. Tarım ve Köy şleri Bakanlığı. 84 s Anonim. 89-98.) Bayramoğlu. S. VA. Feb. Alexandria. Akın. L.. Supermarket News. 1999. araştırmacı ve diğer tüm paydaşların koordinasyonunu sağlayacak bir sistem ve araştırma sonuçlarının pratiğe aktarılması için. T. stanbul. 22. J. Dış Ticaret statistikleri. Ankara. Başbakanlık. Acta Hort. ASHS Press. Craker. Elson. stanbul Ticaret Odası Yayın No: 39. Thwaites. US Consumer Herbal & Herbal Botanical Supplement Sales.A.[Http://BiodiversityChm.com/p/articles/mi_hb4331/is_199902/ai_n15098264.

pharmalicensing. 2007. Pacific Bridge Medical–Asian Medical Publications. 2006. International Trade in Medicinal and Aromatic Plants. L. Özhatay. 1996.pdf. Kroner.coimbatore. The Hartman Group.A. Proceeding of the XI World Forestry Congress 13-22 October 1997 Antalya Vol:3:234-237. M. Lange (eds. Tütün.D.). D.tr/jsp/duyuru/upload/vt/vt. Trend History: Medicinal Plants.marketresearch. part 4. 2002. Biodiversity and the Ecosystem Approach in Agriculture.htm.mall. In: R. 2004. Plants-based Medicines in India. Rome.htm] World Wildlife Foundation (WWF). www... Organik Tarım Ürünlerinde Dış Pazar Araştırması. 2007. http://www. www. Bitkisel Ürünler (Doğal Çiçek Soğanları Süs Bitkileri Grubu) Özel htisas Komisyonu. 2001. H.spins. FAQs. JR.. 2009. 2005. 720. S. Sekin. Wageningen. I. Originated in Forestry Department. Luz. 2000. U.. http://www. 5. Singh. F. Wildlife Trade. 2006. OTA Manufacturing Survey. The Impacts of Forest Degradation on Medicinal Plant Use and Implications for Health. 2006. Koyuncu. Lange. Koç.pdf Schippmann. Organic Trade Association (OTA). 12–13.com/news.ota.H. Quality and Safety Issues Related to Botanicals. Kumar. SPINS. A Comparison of Cultivation and Wild Collection of Medicinal and Aromatic Plants Under Sustainability Aspects. S.com/intelligence/reportsearching. New Hope. 2006. Online www. BioScience 53(6):573–584. 1998. TU K. Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü. www. Hartman. Smillie.org/news/fullstory.pacificbridgemedical.nic. Türkiye statistik Kurumu Verileri.asp?vendorid=642&sortby=p&g=1&categor. www.H. 251s.J. . A. Özgüven. 1993.html. Yalova. V. Impact of Cultivation and Gathering of Medicinal Plants on Biodiversity. U. 2006.int/publications/pub_9290611243. Ekren.net/nbsubure20pr. Journal of Medicinal and Aromatic Plant Sci. Oct.html L’amar–Herbal Products. Medicinal Plant Trade.hartmangroup. www.progression_web. Van Overwalle. 2006. Skin Care (advertisement listing ingredients of skin care products). Leaman. Plant-Derived Drugs: Products. Overview of Asia. L.com. N..B. nbj.com/pics/documents/short%20overview%20MMS.fao.worldwildlife. VI.php/aid/301/Medicinal_Plants. Bogers. Inc.stores.org/docrep/fao/005/aa010e/AA010E00. www. S. Wageningen. A.E. A..gov. Technology.. 2001. Inc.com/bnh/lamar/skincare.htm) Unity Marketing Inc. Medicinal Herbs.D. A..com.google. Nucleus for Strategic Expertise Wageningen University and Research Centre. Medicinal and Aromatic Plants. http://pib. D. [http://www. S. Chapter 9. Medicinal and Aromatic Plants.. G.. 2006. 21 .com. 2005..consumer. International Trade Centre (ITC). A Presentation at Regulatory Affairs Professional Society (RAPS). N. 19:512-522. L.. 23. Nutrition Business Journal (NBJ). Bitkisel laç Hammaddeleri Toplantısı 20-22 Mayıs 1998 Özet Kitabı.J.. and D.. A.B. 5 Yıllık Kalkınma Planı. D. J. Impact of Cultivation and Gathering of Medicinal Plants on Biodiversity: Global Trends and Issues. Gross. Consumer Culture and the Future of Organic Usage.J. Ildır.A. Google Trends.C. World Health Organization (WHO).K. 2002.pdf.E. Z. Craker.. Applications. Sharm a. 9 session of the Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture.tuik. Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Üretimi ve Ticareti.D. 1998..html. Tarakçıoğlu.html. Atay. Özhatay. Frontis Workshop on Medicinal and Aromatic Plants. 1994. Craker. B. Pharmalicensing. Quality Assurance of Medicinal Plants Acta Horticulture 333:117-122 Shanley P. Schippmann. Türkiye Ziraat Mühendisleri VI. Medicinal and Aromatic Plants. Hartman Group.. T. Gardner (eds. G.Davis. 1997.). Acta Hort. A.E. 2003. Cunningham. ftp://ftp. Sharma. Finding Key Sales Opportunities in the Natural Products Marketplace. www.html. Kumar. Gürbüz. Hom e Fragrance and Candle Report. Western Pacific Series no.cfm. Heywood.B.php?action=toc&productID=1378188. Türkiye'de Doğal Bitkilerin Ticareti.yahoo. 155-170.com trends. S. 2003. WHO Regional Publications. Proc.fao. S. www.tradeforum.fao. April 2005. Healthcare Markets and Regulatory Issues in the Region. Economic Potential and Improved Varieties of Aromatic Plants of India. www. Şekeroğlu.com/assets/pdf/np. The Progression of the Natural Products Consumer. 2006. Medicinal Plants International Trade Forum. Teknik Kongresi.spins.org/biodiversity/geneticresources/en/.. XII. Hamilton) Vol:1:324-3. The Netherlands. Proc. Ankara. Phillipson. Ayanoğlu. Manila. FAO.wpro.harman-group. p. Guidelines for the Appropriate Use of Herbal Medicines.org/DOCREP/005.org/tade/faqs_medicinal. 2005. Leaman. S.com/vendors/viewvendor. S. WHO.in/feature/feyr2000/fmay2000/f240520006. V.who. 75–95. Cunningham.products/HB/2006_12_13. Khan. Kekik in Trade in Turkey. Davis. Heywood. 2007. 2005. M. www. N. NBJs Supplement Business Report 2006. 2009.com/products/HB/2006_11_01. www. 7 Trends to Watch in 2007.Food and Agricultural Organization (FAO). 1993. 17–20. Centres of Plant Diversity (ed: S. D.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful