TIBB VE AROMAT K B TK LER ÜRET M N N ARTTIRILMASI OLANAKLARI

Emine BAYRAM , Saliha KIRICI , Sezen TANSI , 4 5 6 Güngör YILMAZ , Olcay ARABACI Süleyman KIZIL , sa TELC 7
1 2 3

ÖZET
Dünya pazarlarında tıbbi ve aromatik bitkilere olan talep her geçen gün giderek artmaktadır. Türkiye tıbbi ve aromatik bitkilerin dış satımında dünyanın önde gelen ülkelerinden biri olup, birçok tıbbi bitkinin dış satımını yaparken, aynı zamanda birçok bitkinin de dış alımını gerçekleştirmektedir. Ülkemiz farklı iklim ve ekolojik koşullara sahip olması, floranın çok sayıda bitki türü ve çeşitliliği içermesi bakımından doğadan toplanan ve kültürü yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler açısından büyük bir ekonomik potansiyele sahiptir. Bazı türlerde doğadan toplama ekonomik olabilir ancak doğadan toplanan bitkilerde kaliteli ve standart ürün elde etmek zordur. Doğadan toplanan bitkilerde kalitenin her zaman istenen düzeyde olmaması, toplama sonrası işleme, depolama ve nakliye koşullarının yeterince karşılanamaması gibi nedenlerle esas olan bu bitkilerin tarımının yaygınlaştırılmasıdır. Gerek iç tüketimde kullanılan gerekse dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerde üretimi arttırmak ve istenen kalitede ürünü elde edebilmek için; doğadan toplamaların sürdürülebilirlik ilkesine dayalı floraya zarar vermeden yapılması, bitki toplayıcıların eğitilmesi, talebi fazla olan bitkilerin kültüre alınması, yetiştirme tekniklerinin her bitkiye ve ekolojik koşullara göre saptanması, yurt dışında geliştirilmiş ve ülkemiz ekolojik koşullarına adapte olabilecek çeşitlerin getirtilerek ülkemiz iklim koşullarında denenmesi, bu bitki grubunun en önemli sorunlardan biri olan tohumluk temini için kurumsal alt yapının oluşturulması, çeşit geliştirmeye yönelik ıslah çalışmalarının desteklenmesi, hasat sonrası işlemler, depolama ve nakliyede uygun şartların sağlanması gerekmektedir. Bu koşullar yerine getirildiğinde dünya pazarının istediği kalite ve standartta ürün elde etmemek için bir neden bulunmamaktadır. Anahtar Sözcükler: Tıbbi ve aromatik bitkiler, üretim ve ticaret, uçucu yağlar, organik tarım

1. G R Ş
Tıbbi ve aromatik bitkiler asırlardan beri gıda, çeşni, ilaç ve şifa vermek amacıyla kullanılmaktadır. Bu nedenle kimyon, haşhaş, anason gibi bazı bitkilerin tarımı tarih öncesi devirlerden beri devam etmektedir. 20. yüzyılın başlarında listelenen ilaçların %40’ından fazlası bitkisel orijinli olmasına rağmen 1970’li yılların ortasında bu oran %5’ ten daha aşağıya düşmüştür. Ancak özellikle 1990’lı yıllardan sonra, tıbbi ve aromatik bitkilerin yeni kullanım alanlarının bulunması, doğal ürünlere olan talebin artması; bu bitkilerin kullanım hacmini her geçen gün arttırmaktadır. Günümüzde tıbbi bitkiler piyasasının yıllık yaklaşık 60 milyar dolarlık bir rakama sahip olduğu tahmin edilmektedir (Kumar, 2009). Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre yaklaşık 20.000 bitki tıbbi amaçlarla kullanılmaktadır. Dünyada bitkisel droglar için başlıca ticaret merkezleri Almanya (Hamburg), ABD (New York) ve Hong Kong’dur (Başer, 1997; Lange, 2006). Türkiye coğrafi konumu, iklim ve bitki çeşitliliği, tarımsal potansiyeli, geniş yüzölçümü sayesinde tıbbi ve aromatik bitkiler ticaretinde önde gelen ülkelerden biridir. Türkiye’nin bu önemi; gelişmiş ülkelerdeki yerleşmiş bitkisel ilaç, bitki
1 2 3 4 5 6 7

Prof. Prof. Prof. Prof. Doç. Doç. Doç.

Dr. Dr. Dr. Dr. Dr. Dr. Dr.

Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü

1

kimyasalları, gıda ve katkı maddeleri, kozmetik ve parfümeri sanayilerinin girdisini oluşturan pek çok bitkisel ürünü veren bitkilerin ülkemiz florasında bulunmasından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla bu bitkiler çoğunlukla doğadan toplanarak pazarlanmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler ağırlıklı olarak Ege, Marmara, Akdeniz, Doğu Karadeniz ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinden toplanmaktadır. Toplanan bitkiler genellikle defne, adaçayı, biberiye, kuşburnu ve ıhlamurdur. Tıbbi ve aromatik bitkilerde sürdürülebilir üretim ve pazar potansiyelini yeterince değerlendirmek için bu ürünlerin istenen miktar ve kalitede olması gerekmektedir. Türkiye’de tıbbi bitkilerin öneminin artmasına paralel olarak tarımsal çalışmalara başlanmış, özellikle son yıllarda bu bitkilerde çeşit geliştirmeye yönelik ıslah çalışmalarında artışlar gözlenmiştir. Kekik, anason, kişniş gibi birçok tıbbi ve aromatik bitkide standarta uygun çeşitler geliştirilmiştir. Tüketici ve sanayici taleplerine cevap veren kaliteli ve standart ürün için ıslah edilmiş çeşitlerin geliştirilmesi, uygun ekolojik koşulların belirlenmesi, doğal bitkilerin doğaya zarar vermeden zamanında toplanması, hasat sonrası işlemler ve işleme teknolojisinin belirlenmesi tıbbi ve aromatik bitkilerde üretim ve pazar olanaklarını arttıracaktır.

2. TIBB VE AROMAT K B TK LER N TANIMI VE KAPSAMI
Tıbbi bitkilerin tanımını tam olarak yapmak mümkün değildir. Günümüzde “tıbbi” ve “aromatik” bitkiler terimi genellikle birlikte kullanılmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler, hastalıkları önlemek, sağlığı sürdürmek veya hastalıkları iyileştirmek için ilaç olarak kullanılan bitkilerdir. Tıbbi bitkiler, beslenme, kozmetik, vücut bakımı, tütsü veya dini törenler gibi alanlarda yer alırken, aromatik bitkiler ise, güzel koku ve tat vermeleri için kullanılmaktadır (Anonim, 2005). Aromatik bitkilerin gıda, kozmetik ve parfümeri sektöründe de geniş kullanım alanı bulunmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler eczacılık ve parfümeride tıbbi ve aromatik amaçlı olarak en eski kullanımı olan bitkilerdir (European Community Biodiversity Clearing-House Mechanism, 2005). Bitkisel ilaçların orijinal materyali genellikle tıbbi bitkiler grubuna dahildir. Bitkisel ilaç, işlenmemiş yada işlenerek bir veya daha fazla bitkiden oluşturulan bileşim maddesi içeren tedavi edici özelliği olan veya diğer insanların sağlığına yararı olan bitkilerden türetilen maddeler veya ürünlerdir. Bu tanımlama altında, bitkisel ilaçların işlenmemiş bitkisel materyal, işlenmiş bitkisel materyal ve tıbbi şifalı ot (herbal) ürünleri olmak üzere 3 çeşidi bulunmaktadır (Van Overwalle, 2007). Ancak bu tanımlama, bir ilaç ürününün kimyasal bileşeni olarak izole edildiği yada sentezlendiği durumlarda ve etkili maddenin tanımlandığı yerleri kapsamamaktadır (WHO, 1998). Tıbbi ve aromatik bitkiler denildiğinde hem bitkiler, hem etken madde yönünden ve hem de tüketim alanları bakımından çok büyük bir alanı kapsamaktadır. Bu bakımdan bugün standart hale gelmiş bir gruplandırılması bulunmamakla birlikte, genellikle familyalarına, içerdikleri etken maddelere, tüketim ve kullanımlarına, yararlanılan organlarına ve farmakolojik etkilerine göre gruplandırılabilirler (Ceylan, 1995). Ancak, en yaygın olarak kullanılanı etken maddelerine göre yapılan gruplandırmadır.

3. GEÇM ŞTEN GÜNÜMÜZE TIBB VE AROMAT K B TK LER ÜRET M VE KULLANIM EĞ L MLER
20. yüzyılda tıbbi ve aromatik bitkilerin üretim ve kullanımındaki gelişmeler incelendiğinde, yüzyılın başlarında teknolojinin getirdiği yenilikler, sosyal ve politik değişimler, bitkilerin ilaç olarak kullanımının hızla azalmasına neden olmuştur. 1930’lu yıllarda sulfa ilaçlarının ve 1940’lı yıllarda organik kimyasalların sentezi, tıbbi bitkilere ilave olarak sentetik ilaçların üretimini teşvik etmiştir. Dünya Savaşı’nı izleyen ekonomik ve sosyal değişiklikler ile bitkiler ve tedavilerle ilgili yeni tanımlamalar, sentetik kimyasal ilaçların elde edilmesi sonucu endüstriyel ilerlemelerle modernleşen batı ülkelerinde, 1970’li yılların sonuna kadar bitki ekstraktları ile bitkilerin kullanımında azalmaya neden olmuştur (Craker ve ark., 2003). 20. yüzyılın başlarında listelenen ilaçların %40’ından fazlası (çoğunlukla rafine edilmeden elde edilenler) bitkisel kökenli iken, bu durum 1970’li yılların ortalarına gelindiğinde %5’in altına düşmüştür (Craker ve Gardner, 2005). 1980 ve 1990’lı yıllarda tüketicilerin sağlık hakkında daha

2

özellikle gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaçlar lehine gözlenen ilgi artışı. Cyperus scariosus. gelir. Ormanların yok olması ve gelişme nedeniyle gelecekte habitat kaybının devam etmesi hem gelişmekte hem de endüstrileşmiş ülkelerde birçok tıbbi ve aromatik bitki türüne olan tehdidi sürdürmesi beklenmektedir (Shanley ve Luz. Kozmetikçiler. süreklilik arz eden (güvenilir ve aynı seviyedeki etkili madde miktarına sahip üretim) ve sertifikalı (kökeni ve tarihçesi için kimliği saptanabilir) ürün talepleriyle artmıştır. 2000) kaynak noksanlığı çeken. Demografik yapıda (yaş. bioaktif bileşenlerin ekstraksiyonuna ve tıbbi uygulamaların doğrulanmasına önderlik etmiştir (Khan ve ark. 2011’de bu değerin 26 milyar dolara ulaşması beklenmektedir (Pharmalicensing. Organik üretilmiş bitkiler ve droglara olan ilgi ve talep her geçen gün artmaktadır.fazla bilgilenmeleri. 2005). Aromaterapi ve kokulu mumlara katkıda bulunan (Elson. çok sayıda yeni tıbbi bitki kültüre alınmış. Yine aynı yıllarda. bazı bölgelerdeki doğal türler için muhtemelen sürekli bir tehdit oluşturacaktır.. hastalık ve diğer insanca koşullar). 2006). organik gıdalara olan taleple eşleşen organik ürünlere bir yönelme olmaktadır (Adam. Taleplerdeki bu artış. yakın gelecekte tıbbi ve aromatik ürünler satışında anahtar pazar kavramı olarak kalması beklenilen gençliğin canlılığını ve gücünü. 1980 ve 1990’lı yıllarda tıbbi ve aromatik bitkiler üzerinde başlanan araştırmalar. 2001). Schippmann ve ark. 2002). eğitim ve bilimsel rapor) daha fazla insanı tıbbi ve aromatik bitkisel materyali denemeye ve kullanmaya yöneltmesi olasıdır. kültür. Bu nedenle. 2006). Dünya pazarlarında tıbbi ve aromatik bitkisel materyale olan talebin önceden belirlenen bir gelecekte sürmesi beklenmektedir (Craker. Bu durum tıbbi ve aromatik bitkisel ürün kullanıcılarının mevcut temelinin organik gıdaları satın alanlarla aynı olduğunu ortaya koymaktadır (Hartman. diriliğin umudunu. 2007). 1998).4 milyar dolar değere ulaşmıştır. bitkilerin üretimindeki gelişmelere. Halen tıbbi ve aromatik bitki pazarlarında. 2006). reklam. Bitkilerden türetilen ilaçlar için küresel pazar tahminleri 2005’de 18 milyar dolardır. organik ve doğal besinlere olan yönelme beraberinde tıbbi ve aromatik bitkileri tekrar gündeme getirmiştir. 2006). 2007). Ginkgo biloba. Celastrus paniculatus..(Unity Marketing Inc. 2003 yılından itibaren %14. 2006). 2005 yılında tıbbi ve aromatik bitkileri veya bitki ekstraklarını da içeren gıda dışı organik ürünlerin satışları 1/3 oranında artmıştır (OTA. ürünün işlenmesi ve alıcıların temiz (fiziksel ve kimyasal kalıntı içermeyen). 3 . Bu durum gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaçlar ile ilgili yasa ve yönetmelikleri yeniden ciddi bir şekilde ele almaya itmiştir (Başer.3 milyar dolara ulaştığını bildirmektedir. 2007) raporları birçok tıbbi bitki içeren diyet katkılarının satışının 2005 yılında %4. cildi canlandırmak ve korumak için Aloe barbadensis. üretilmiş ve marketlerde satışa sunulmuştur.1 bir büyüme ile 2004’te tahmin edilen 8..5 artarak 21. ekonomik olarak geri kalmış bölgelerde sürdürülemeyen aşırı toplama uygulamalarını teşvik etmektedir (ITC. sağlık konularındaki toplumsal endişede (hazır olması ve fiyatı). 2006) geçmiş beş yılda pazar kazanımlarını yükseltmiştir (Ferrier ve ark. Schippman ve ark. 2001. Asya’da gelirin artmasının yerleşik halkın yaşam standardını yükseltmesine paralel olarak yaşlanma. 1999) aromatik bitki ve/veya bitki özleri içeren mum ve ev kokuları için pazar. 2006). tıbbi ve aromatik bitkilere olan talepler de artacaktır (Gross. bazı bölgelerde özellikle bitkisel materyali korumak için (WWF. sadeliği ve sürdürülebilirliğini sunarak (Hartman Group.. 2003. mevcut ve gelecekteki değişiklikler ve bitkisel ürünlerle olan benzerliklerin (basın raporları. 1990’lı yılların sonu ve 2000’li yılların başında ticaretin küreselleşmesi ve genetik çeşitliliğin korunması hakkındaki endişeler tıbbi bitkilerin kültürünü etkilemiştir.. Hartman Group. Myrtus caryophyllus ve Withania somnifera gibi çok sayıda bitki ekstraktını içeren ürünleri formülleştirmişlerdir (L’amar. kilo artışı ve oldukça zengin toplumlarda sık sık ortaya çıkan diğer tıbbi problemlere sahip nüfusun artması sonucu. Beslenme ile ilgili yayınların (NBJ.com. Aromatik bitkilerin ve bitki özlerinin çiçek düzenlemelerinde ve parfüm sanayinde kullanımları yaygınlaşmıştır. 2005). Tıbbi ve aromatik bitki kombinasyonları ve herbal içeceklerin satışları. doğal ve organik ürünlerin kullanımında (Kroner. Doğal bitki materyaline olan talep veya kültüre alınmış bitki materyalinin bulunamayışı nedeniyle doğal ve kültürü yapılan bitkiler arasındaki fiyat farkları. Bitki materyallerinin kalite standartları. 2005. ABD ve Kanada’da pazar taleplerinin %50’nin üzerine çıkacağı hesaba katıldığında.

hem de ülke açısından yararlı sonuçlar getirir. herbal çay. Son yıllarda ülkemizde de tıbbi ve aromatik bitkilerin ve bunlardan elde edilen ürünlerin kullanımında büyük bir artış dikkati çekmektedir.2006).8 milyar dolar arasında (Çizelge 2) değişmiştir. Zira. Ancak. pestisitle bulaşmış gıdalar ve benzer konular çevresindeki tartışmalar ve endişelerden daha iyi haberdar olmaktadır.Dünyada Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticareti Baharat veya çeşni sınıfına giren pek çok bitki. her ürünün özel bir GT P numarası bulunmayabilir. Dünya bitkisel drog ticareti son beş yılda ortalama 16. 2006). çay-kahve. daha kaliteli standart bir ürün elde etmek için tıbbi ve aromatik bitki üretiminin. tehlike altındaki türlerin korunmasında (FAO. Beş yıllık dönem içinde Dünyada tıbbi ve aromatik bitkiler dış satım değeri yaklaşık 11. içki. Ticarette yer alan tıbbi ve aromatik bitki sayısının çok fazla ve bunlardan elde edilen etken madde miktarının çok çeşitli olması nedeniyle. geleneksel tıp. kişisel hijyen ürünleri. doğal popülasyonların mülkiyet haklarında (Persley. Ülkemizde de kabul edilen sistem “Customs Cooperation Council Nomenclature” (CCCN)’in Avrupa Birliği’nde kabul edilen şekli “Harmonized Commodity Description and Coding System” (HS)’dir (Başer. 2007).6 milyar dolar ithalat olarak gerçekleşmiştir. gibi birçok alanda kullanılmaktadır. hem satıcı. ticaret istatistiklerinde tek bir gruplama söz konusu olamamaktadır. soğan-yumru.9 milyar dolar ile 20. Zira. 4 . kök ve diğer bitki grupları oluşturmuştur. şekerleme. 1997) ve yerel pazarın değeri konusunda (Brinckmann.6 milyar dolar arasında (Çizelge 1). Ürünlerin doğru GT P numarası ile ihraç veya ithal edilmesi önemlidir. o ürün en yakın kategori altındaki "diğerleri" başlığı altında işlem görmektedir (Başer. 2006). sağlık ve beslenme hakkında daha çok bilgi sahibi oldukça. konulan fon ve kotalar belirtildiği için ürünün doğru GT P numarası ile ithal veya ihraç edilmesi hem alıcı. dış alım değeri ise 13. Bu durum dış satım cetvellerinde kullanılan Gümrük Tarife statistik Pozisyon (GT P) numaralarında ve sıralamasında da görülmektedir. çiklet. Dünyada en çok dış satımı ve dış alımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler sırasıyla Çizelge 1 ve Çizelge 2’de bulunmaktadır. Bu durum bitkisel kaynakların geçerliliğinin kabulü gereğini ve bazı durumlarda kültür altına alma yönünde tercihi getirecektir (Craker. baharat. 1997.2 milyar dolar ile 23. 4. tıbbi ve aromatik özellikler de taşıdıklarından ilaç. aroma vb. kozmetik. Günümüzde tüketiciler gıda. bunlardan elde edilen bitki ekstrelerinin ve bu ürünleri işleyen sanayi kollarının büyümesi ve artması beklenmelidir. TIBB VE AROMAT K B TK LER N EKONOM K ÖNEM 4.8 milyar dolar ihracat ve 18. 2003). tıbbi ve aromatik bitkiler arasına kesin sınırlar koymak imkansızdır. her ürünün gümrük tarifesinde zaman zaman yapılan kısıtlamalar. meşrubat. Lange.1. Tıbbi ve aromatik bitkilerin Dünya ticaret hacmi ve değeri konusunda en sağlıklı ve güvenilir veriler Cenevre’deki Uluslararası Ticaret Merkezi (UN Comtrade) bilgi bankasından elde edilebilmektedir. 1997). 2004) tüketici ilgisinin artması büyük olasılıkla devam edecektir. Bu nedenle. Böylece bu tür tüketiciler organik ve doğal ürünlere yönelik bir hayat stilini seçme ya da sıklıkla ona ve alternatif tedaviyi denemeye yönlenmektedirler (SPINS 2004). Dünya Gümrük Organizasyonu (WCO) tarafından geliştirilmiştir ve bugün 177’den fazla ülke ve ekonomide kullanılmaktadır (Lange. HS. genetik mühendisliği ürünleri. Tıbbi veya aromatik bitkileri özel olarak sınıflandıran bir sistem yoktur. Bu durumda. esans. Üretim bakımından en önemli bitki türlerini. parfüm. getirilen kolaylıklar. çeşni. bu her durumda mümkün olmayabilir. Gelecek yıllarda sürekli artan talebi karşılamak.

922 516.455 316.820 284.762 1.301. Çin Anasonu Kişniş Kimyon Karaman Kimyonu Rezene.428 97.141 250.089 325.912.250 Toplam Kaynak: Comtrade.100 1.709 23.234 57.273 13.005 239.231.603 96.999 18.250 103.324.911 2007 247.587 14.129 24.716 16.853 72.645 8.Çizelge 1. parfüm ve insektisit olarak kullanılan bitki ve kısımları 2004 167. 2009 11.188.974 216.639 12. Arrowroot Sarımsak Kapari Kahve Yeşil Çay Mate Karabiber Kırmızıbiber.074 34.498 42.764 14.022. Dünya’da En Çok Dış Satımı Yapılan Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Değer: 1000$) Kod 071490 070320 071130 090111 090210 090300 090411 090420 090500 090620 0907 090810 090820 090830 090910 090920 090930 090940 090950 091010 091020 091030 091040 091050 091091 091099 120730 120740 120750 120760 120791 121110 121120 121190 Ürün Adı Salep.311 121.002 3.344.275 12.925 1.407 22.897 461.990 237.257 374.771 9.417.230 61.925 5.384 39.711 124 1.648 23.215 109.262 142.399 705.273 11.100 140.198 62.514 20.462 8.866 8.635 30.647 233.058 36.803 7.886 709.609 21.561 37.471 104.888.328 21.474 9.443 20. 714 15.726 1.214.820 3.535 55. Ardıç Meyvesi Zencefil Safran Zerdeçal Kekik ve Defne Yaprağı Köri Baharat Karışımları Diğer Baharatlar (Çemen vb) Hintyağı Tohumu Susam Tohumu Hardal Tohumu Aspir Tohumu Haşhaş Tohumu Meyan Kökü Ginseng Kökü laç.594 94.031 915.398 260.377 367.503 557.192 7.318 121.600 30.730 20.500 61.040 218.101 16.025 5 .198 51.078 18.290 246.236 181.740 57.715 62.564 1.457 252.346 40.653 23.109 55.269 1.881 126.430 128.445 52.628.576 558.307 4.786 341.975 481.538 109.227 19.458 173.373 104.301 419.685 592.080 99.810 299.889 98.592 84.026 111.454 100.997 7.335 157.120 186.470 42. Yenibahar Vanilya Tarçın Karanfil Hindistan Cevizi Küçük Hindistan Cevizi Kakule Anason.418 414.153 29.550 2008 249.131 258.080.434 31.860 28.471 86.392 137.525 440.759 50.011.653 1.751 859.861.247 126.219 280.593 127.525 254.521 20.849 42.391 109.071 76.131 2005 207.261 51.494 17.945 231.857 53.796 51.299 114.489 618.643 490.711 9.330 2006 226.385 293.360 1.417 11.847 241.375 52.031 594.192 15.871 928.273 20.407.946 916.684 7.459 227.737 101.477 598.338 6.982 58.409 821.455 71.47 50.310 20.961 679.805 91.176 1.554 38.574.939 14.499.409 281 11.327 202.534 868.521 140.

707 629.480 26.408 119.161 29. kırmızı biber.033 74.381 53.244 175. 2009 13.925 57.817 9.492 23.739 639.101 24.161 2007 269.) Hintyağı Tohumu Susam Tohumu Hardal Tohumu Aspir Tohumu Haşhaş Tohumu Meyan Kökü Ginseng Kökü laç.797 45.479 28.556 929.778 837.176.298 3.890 130.149 119.457 21.375 7.772 18.772 2004-2008 yılları arasında en çok ticarete konu olan tıbbi ve aromatik bitkiler.006 243.045 130.166 50. parfüm ve insektisit olarak kullanılan bitki ve kısımları 2004 224.300 24.921 51.533 2.969 2008 310.398 57.993 11.884 29.312 13.409 290.825 400.204 194.567 29.710 15.150 312.278 68.509.454 150.127 12. Son yıllarda gelişmiş ülkelerde gıda katkı maddeleri ve gıda tamamlayıcılarında aromatik bitkilerin kullanımları yaklaşık iki kat artmış olup ABD ve AB gibi en önemli ithalatçılar.074 255.281.001.128 47.054 48.Çizelge 2.642 82.410 894.251 211.204 117.061 6.279 44.416 798.767.542 1.552.997 85.832 1.062 227.619 2.733 132.791 72.023 55.571 749.892 14.626 34.210 101. 6 . Çin Anasonu Kişniş Kimyon Karaman Kimyonu Rezene.296 209.488 50.798 114.806 29.655 35.225 51.924 74.059. sarımsak.941 25.882 62.180 83.667 395.846 185.095 70.744 1.712 862.623 359.670 216.573.796 710.836 121.138 14.921 14.314 1.321 222. zencefil ve yeşil çaydır.430 16.209 347.188 115.151 507.133 245. kahve.070 145.402 34.793 6.485 44.458 21.715 4.141.446 206.587 191.084 30.747 796.112. karabiber.210 16.954 152.909 35.798 2005 235.883 26.249 313.874 1.651 215.598 29.062 3.973 TOPLAM Kaynak: Comtrade.138 1.995 108.216.329 1.437 40.779 52.719 42. Dünya’da En Çok Dış Alımı Yapılan Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Değer: 1000$) Kod 071490 070320 071130 090111 090210 090300 090411 090420 090500 090620 0907 090810 090820 090830 090910 090920 090930 090940 090950 091010 091020 091030 091040 091050 091091 091099 120730 120740 120750 120760 120791 121110 121120 121190 Ürün Adı Salep.191.044 397.572 14 1. vanilya.845 117.587 113.020 386.097 404.410 109.241 98.532 94.497.532 2006 260.896 21.629 231.591 22.030 105.902 66.730 4.532 24.780 125.482 166.867 606.974 285.067 32.167 253.690 10.318 58.152 48.644 576.994 129.031 196.154 121. susam.910 828. Arrowroot Sarımsak Kapari Kahve Yeşil Çay Mate Karabiber Kırmızı biber.828 121.444 23.786 21.521 115.035 29.887 30.665 128. yenibahar.086 305.063 113.695.060.623 198.723 298. Baharat ve çeşni bitkilerinin başlıca kullanıcısı gıda endüstrisi ile perakende satış için baharat paketlemesi yapan firmalardır.699 43.043 801.958 38.460 421 1.378 17. Ardıç Meyvesi Zencefil Safran Zerdeçal Kekik ve Defne Yaprağı Köri Baharat Karışımları Diğer Baharatlar (Çemen vb.248.675 1.801.917 126.769 4. yenibahar Vanilya Tarçın Karanfil Hindistan Cevizi Küçük Hindistan Cevizi Kakule Anason.143 14.057.192 84.

996 62.659 107.198 437.970 288. temizlik ürünleri.599 3.105 131.323 35.988 25 201.849 5.6-2.029 274.744 2006 37.718 154.794 115.097 169.630 175. Uçucu yağların Dünya üretimi 2004-2008 yılları arasında 1.998 10.5 milyar dolar (Çizelge 3) ve tüketimi 1.453 1.581 140. Dünya Uçucu Yağlar Dış Satımı (Değer: 1000$) Kod 330111 330112 330113 330114 330119 330121 330122 330123 330124 330125 330126 330129 330130 330190 Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Misket Limonu Yağı (Lime) Diğer Turunçgil Yağları Geranium Yağı Yasemin Yağı Lavanta Yağı Acı Nane Yağı (Mentha piperita) Diğer Nane Yağları Güve Otu (Vetiver) Yağı Turunçgil Meyveleri Dışındaki Diğer Yağlar Rezinoitler Konkret ve Absoluleri çeren Terpensiz Uçucu Yağlar Toplam 2004 39.847 87 859. Fransa.528 538 226.940.324 2005 36. ngiltere.307 46.010 13.397 157.870 509.236 12.415 84.430 110. Hindistan.7 milyar dolar (Çizelge 4) olmuştur.030 9.967 2.178 209. ABD.gelişmekte olan ülkelerden tropik ürünlerin dış alımını gerçekleştirmişlerdir.933 1. Çizelge 3. Çin ve Hindistan gibi ülkeler aynı zamanda birçok bitkinin de dış satımını yapan ülkeler arasında yer almaktadır.584.894 2007 890 196.512 489. 1/4'ü gelişmiş ülkelerden ve geri kalanı da Balkan ülkelerinden gerçekleştirilmektedir.692 65.379 3. aroma kimyasallarının kaynağı olarak. Diğer taraftan gelişmiş ülkelerde değişen sağlık anlayışı. Dünya üretiminin yaklaşık yarısı gelişmekte olan ülkelerden. Son iki yılda da dış satım ve dış alım değerlerinde önemli artışların olduğu da dikkati çekmektedir (Çizelge 3 ve 4). kozmetikler ve ilaçların terkibinde. 2009 7 . Uçucu yağ üretiminde gelişmekte olan ülkeler büyük bir potansiyele sahiptir. yada doğala özdeş ve yarı-sentetik yararlı aroma kimyasallarının sentez başlangıç maddesi olarak kullanılırlar (Başer.748 109. Uçucu yağlar ve aromatik ekstreler. AB.230 182. Japonya ve sviçre toplam Dünya ithalatının 3/4'ünü yapmaktadırlar. Ancak bu rakamlara terementi ürünleri dahil değildir. AB ve Brezilya’dır.137 89. 1998).261.548 1.538.651 147.246 48. En büyük uçucu yağ dış satımını yapan ülkeler Çin.977 144.8-2.205 10.448 38. Almanya.692 71.535 127.417 297. koku ve tat endüstrileri tarafından parfüm.485 Kaynak: Comtrade. yemeklerde tuz ve yağın azaltılması sonucunda yemeklere tat katması açısından bu grup bitkilerin kullanımını da arttırmıştır (Binici.495 604.394 41.664 10. gıda katkıları.329 85.395 2. Gelişmiş ülkeler başlıca uçucu yağ ithalatçılarıdırlar. ABD.282 11.811 897 223.156 140 5.118 39.360 162.111 291 769. Hollanda.026 354. nane yağının da bunları izlediği görülmektedir.762 19 1.028 2008 45 201.643 543. Çizelgeler incelendiğinde. uçucu yağ pazarında turunçgil yağlarının (portakal ve limon uçucu yağının) ilk sıralarda yer aldığı.760. Dünyada tıbbi ve aromatik bitki dış alımını yapan ülkeler içerisinde ABD. 2002).506 251.939 86.

059 48.171 13.5 milyar dolar arasında değiştiği. aynı zamanda bazı bitki türlerinin dış alımını da yapmaktadır.105 1. son yıllarda ise kafein ve tuzlarının üçüncü sırayı aldığı bunu haşhaş alkaloitlerinin takip ettiği belirlenmiştir. Ülkemiz 2000-2003 yılları arasında toplam 5. rezene.283 140. Aynı sayıda bitki türünde 2004-2008 yılları arasında ortalama 36.126 ton tıbbi bitki dış satımına karşılık 80.033 122.000 dolar döviz yurt dışına çıkmıştır (Bayramoğlu ve ark.000 dolar olduğu ve yaklaşık 20 bitki türünün satışı ile bu paranın ülkeye kazandırıldığı belirtilmektedir (Özgüven ve ark.967 185.429 44.800 dolar ödeme yapılmıştır.866 2.460 683.200 2007 3. yine ilk sırada bitkisel alkaloitler.087 2.413 48.992 2005 26.9 milyar dolara yükselmiştir. Türkiye’nin 1999–2003 yıllarını kapsayan beş yıllık tıbbi bitkilerin dış satım miktarlarının yıllara göre ortalama 44.395 323.827 182.494.258 157.284 2.179 108. Kimyon.281 2.530 16. çemen.502.399 1..093 548 1.388 dolar döviz girdisi elde edilmiştir. 2009). 8 .971 157.652 193.918 ton dış alım miktarına karşılık 7.240 43.789 144.142 1. haşhaş alkaloitleri üçüncü sırayı alırken.776 62.088 Kaynak: Comtrade. esterleri ve türevleri yer alıp.847 424.720.228. Beş yıllık dönemde ilk yıllarda bitkisel alkaloitler. Glikozit ve alkaloit ticaretinde ABD. nane ve kişnişin tarımı yapılmaktadır (Çizelge 5).993 733. Türkiye’nin iklim ve ekolojik özelliklerinden dolayı birçok tıbbi ve aromatik bitki yetiştirilebilmekte veya dünyanın birçok yerinde olduğu gibi doğadan toplanmaktadır.413 43. glikozitler ve tuzları ikinci sırayı.887 2008 5.205 185.395 356.534 19. Defne.472 167. ülkemiz haşhaş alkaloitlerinde dışsatım yapan ülke konumdadır (Comtrade.144. tuzları. ıhlamur çiçeği.4 milyar dolardan 4.060 187.934 11.587 416. AB ülkeleri ve Uzakdoğu ülkeleri öne çıktığı bilinmekte olup.360 644.749 129. Dünya Uçucu Yağlar Dış Alımı (Değer: 1000$) Kod 330111 330112 330113 330114 330119 330121 330122 330123 330124 330125 330126 330129 330130 330190 Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Misket Limonu Yağı (Lime) Diğer Turunçgil Yağları Geranium Yağı Yasemin Yağı Lavanta Yağı Acı Nane Yağı (Mentha piperita) Diğer Nane Yağları Güve Otu (Vetiver) Yağı Turunçgil Meyveleri Dışındaki Diğer Yağlar Rezinoitler Konkret ve Absoluleri çeren Terpensiz Uçucu Yağlar Toplam 2004 26. Birçok tıbbi ve aromatik bitkinin dış satımını yapan Türkiye.147.981.535 ton bitki ithal etmiş ve 6.297 107.390 ton ve ülkeye giren dövizin ortalama 66. meyan kökü ve ardıç kabukları doğadan toplanmaktadır.529 16.1998).061 273. Aynı yıllara ait bitkisel glikozitler ve alkaloitlere ilişkin dışalım değerlerinin 1.086 1.629 47.523 1.001. 2005). bunları haşhaş alkaloitleri.859 164. mahlep.730 157..421 1. kekik. esterleri ve türevleri ilk sırayı.Çizelge 4. anason. adaçayı. 4.484 223. biberiye.491 45.585 14.797. 2004-2008 yıllarını kapsayan beş yıllık dönemde ise 5. tuzları.74.124 51. 2009).126 2006 43.220 287.097 9.725 171.35 166.434.204 213.632 313.324 15.473 134.163 56. Türkiye’de Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticareti Ülkemizde doğadan toplanarak iç ve dış ticareti yapılan 347 tür bulunmakta ve bunların %30’unun dış ticareti yapılmaktadır (Özhatay ve Koyuncu.259 44.164 645 4.236 123. 2009 2004-2008 yılları arasında tüm dünyada bitkisel glikozitler ve alkaloitler dışsatımı 2.744 902 1.111 452 227. glikozitler ve tuzları izlemektedir.302 10.2.

defne yaprağı.154 18.006 8. Polonya. mahlep. Almanya.434 5.250 4.677 2.082 7.555 1. Vietnam.100 1.594 9.3 136. Belçika. Avrupa Birliği. çemen.171 28.300 11.500 2.7 49.000 760 632 36 195 525 6. Bu ülkelerden ABD.159 8. nane.351 22.979 5. 2009 9 .362 1.6 55.065 850 800 743 55 188 527 240 253 268 284 284 266 Üretim (ton) 11.000 6. meyan kökü. Brezilya. Fransa ve Japonya listenin başında yer almaktadırlar.608 1.4 52.4 56.637 2.384 Verim (kg/da) 62.7 57.879 11. ardıç kabuğu. Kaynak: Türkiye statistik Kurumu.654 12.800 21.456 2.6 88. Dış satımının önemli bir kısmını Kuzey Amerika.376 9. Latin Amerika.000 2.413 6.1 119. Türkiye’de Üretimi Yapılan Bazı Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Bitki Anason Yıl 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama Ekiliş (ha) 17.8 122.500 8. Uzak Doğu ve Kuzey Afrika ülkelerine yapmaktadır.2 135.Çizelge 5.423 1.0 65. rezene tohumu.116 15.1 72.9 52.500 12.750 9. biberiye.280 1.998 9.824 8.350 10.500 7.479 8.000 14. Yunanistan.075 8. Kanada. talya. Türkiye’nin ihraç ettiği önemli tıbbi ilaç ve baharat bitkileri kekik.867 7.9 48.6 67.6 118 95 85 66 104 94 458 506 517 502 548 506 Kimyon Kekik Çemen Nane Dereotu Şerbetçiotu Türkiye dünya genelinde yaklaşık 100 ülkeye tıbbi ve aromatik bitki dış satımını gerçekleştirmektedir. Hollanda.400 7.700 5.6 133. adaçayı ve ıhlamur çiçeğidir (Çizelge 6).885 6. kimyon ve anason ile birlikte.540 25.384 1.880 14.530 16.591 9.327 18.3 64.254 1.291 11. sumak.000 9.

165 475 176 453 31 3. Dünya anason pazar hacmi yaklaşık 10.839 4.000 tondur.61 39.519 1.651 1.407 89 947 2 415 9 66 474 67. Rusya Federasyonu. Polonya.93 16.620 10. Japonya. Türkiye’nin anason dış satımının %80’i ABD.683 6.883 11.777 8.764 4. Türkiye son beş yılda yaklaşık 9-12 bin ton kekik ihraç ederek dünyada lider ülke konumundadır.733 12.588 797 4.710 2.618 122 69 971 0.350 6.326 897 139 1.224 3.202 7.69 22.425 5. 2009 Dünya kekik dış ticaret hacmi yaklaşık 12-13 bin ton civarındadır.69 522 2 85 170 38. Kimyon öğütülmüş veya bütün (öğütülmemiş meyve) olarak pazarlanabilmekte. Belçika. Almanya. Türkiye en büyük kimyon üreticisi ülke durumundadır.885 1. Hollanda.845 2.558 1.70 17.152 2.173 5. Fransa. Brezilya.481 2. Türkiye.802 6.658 2.771 36 431 18 691 101.308 7.704 9.102 113 45 990 0.594 4.72 2007 Miktar Değer 11.608 17. talya ve spanya’ya yapılmaktadır.469 19 2.003 4.000 tondur. Hollanda.166 234 253 505 49 4.581 173 1.879 20. Defne 2008 yılı toplam baharat dış satımının %20’sinden fazlasını oluşturmuştur. Dış satımın önemli bir kısmı Vietnam. 10 . Fransa ve srail oluşturmaktadır.269 188 1. Türkiye’nin Dış Satımını Yaptığı Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Miktar: Ton.832 71 3. Filipinler ve Belçika’ya yapılmaktadır. Japonya ve Avustralya’dır.019 505 5.633 4.530 2.689 2.619 283 782 856 52 5.231 51 2. 2008 yılı değerlerine göre ihraç edilen toplam baharatlar içerisindeki payı %7’den fazladır.007 90 1.116 1.367 19 1.730 28 1.221 1478 104 5.294 2. %20’si ise doğadan toplanarak sağlanmaktadır (Akın.913 96 1.862 2. Brezilya.705 104 37 976 3 418 2 153 168 38.545 114 857 7 488 13 80 537 64. Türkiye’nin 2008 yılı toplam baharat ihracatı içerisinde %42’lik payla ilk sırada yer almaktadır.176 48 266 15 526 91. 2008 yılında kimyon meyvesi ihraç eden ülke sayısı yaklaşık 100’dür. En önemli pazarı ABD.559 102 38 1. Almanya.03 2006 Miktar Değer 12.684 3.78 2005 Miktar Değer 10. en yaygın pazarlama şekli öğütülmemiş meyve olarak yapılanıdır.603 109 45 965 15 249 3 137 33.392 1.926 51 121 573 257 3.007 6.879 ton kimyon üretimi gerçekleşmiştir.651 3.753 86 2. Kanada. Defne yaprağı Türkiye’nin geleneksel ihraç ürünlerinden biridir. Kekik.70 42. Türkiye’de kimyon ekiliş alanı ve üretiminde son beş yıllık verilere göre azalma meydana gelmiştir. ABD. Türkiye’nin yıllık anason üretimi yaklaşık 9.409 1.Çizelge 6. Romanya.695 4.933 1. Polonya.494 20. dünyada “Gerçek Defne Yaprağı Türkiye’den Gelir” ifadesi kullanılmaktadır. Halen dış satımı yapılan kekiğin yaklaşık %80’i tarla koşullarında üretilmekte. Bu durumun bir sonucu olarak. Türkiye dünya kimyon üretiminde ön sıralarda yer almaktadır.262 1. Paraguay. ABD.641 9. Türkiye’de son beş yıllık veriler anason ekiliş alanı ve üretiminde azalmalar.593 4. verimde ise artış olduğunu göstermektedir.833 1. En fazla anason üretimi Burdur. Diğer önemli ithalatçı ülkeler sırası ile Almanya. Brezilya.35 381 1 92 126 37. talya.575 14 1.259 7.051 160 177 576 1. Türkiye’nin kekik ihracatı içerisinde %25’lik payla ithalatçı ülkeler içinde ilk sırada yer almaktadır.301 4.057 55 94 80 432 153 3. 2009). Anason üretiminin neredeyse tamamı Ege Bölgesi ve Orta Anadolu Geçit Kuşağı Bölgesi’nde yapılmaktadır.777 6. Denizli ve Antalya’da yapılmaktadır. dünyada yüksek kaliteli defne yaprağı üreten önemli üretici ülkelerden biridir.767 74 1. Türkiye’de 2008 yılında 8. Hollanda.480 4.002 11 482 11 61 497 76. Peru.095 3.978 7. Değer: 1000 $) Ürünler Kekik Defne Adaçayı Anason Kimyon Kişniş Rezene&Ardıç Kapari Çemen Ihlamur Çiçeği Biberiye Nane Keçiboynuzu Mahlep Çörekotu Sumak Safran Meyan Kökü Zencefil Çöven Diğer baharatlar TOPLAM 2004 Miktar Değer 9.475 1.71 Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.336 4.211 18 1. Almanya.088 2.210 41 1.125 152 156 1.264 908 163 1.175 2 227 3 140 31.70 2008 Miktar Değer 9.

son zamanlarda üretilen uçucu yağlar sayısında artış meydana gelmiş ve üretim miktarlarında da artış görülmektedir.5 ton kadar gül yağı ve 7 ton kadar da konkret üretimi yapılmaktadır. Gülyağı üretiminde en önemli maliyet yaklaşık %75-80 pay ile gül çiçeği fiyatlarıdır. halihazırda diğer uçucu yağların üretimi ve ticareti konusunda dünyada önemli bir yere sahip değildir. Çizelge 7.161 kg.742 4. Brezilya. Finlandiya ve sveç’e yapılmaktadır.281 36 0. sviçre. Dış alımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler incelendiğinde. Burdur.534 2.018 523 375 38 605 1. Bununla birlikte. sadece aromatik bitki üreticisi durumunda iken.474 185 23 324 1. 2004-2008 yılları itibari ile ortalama gülyağı dış satımı 3.486 111 248 904 183 386 30 2. Fransa.505 140 5 235 36 6. Yunanistan.478 68 34 1. Ülkemiz birçok bitkinin dış satımını yaparken.500 kg gül çiçeği işlenmektedir. Türkiye gülyağı dışında. Değer: 1000 $) Ürünler Kekik Defne Anason Kimyon Kişniş Rezene& Ardıç Çemen Adaçayı Ihlamur Çiçeği Biberiye Nane Keçiboynuzu 2004 Miktar Değer 2005 Miktar Değer 2006 Miktar Değer 2007 Miktar Değer 2008 Miktar Değer 45 20 13 428 269 41 21 791 24 380 651 311 199 0 3 64 116 40 3.080 320 13 37 587 268 205 307 642 77 426 945 478 168 0.189 486 44 64 941 84 206 31 1.270 138 117 17 1.22 1 257 486 65 6. Türkiye’de ortalama 1.048 1. KKTC. iklim koşullarına göre değişmekle birlikte. zengin bir tıbbi bitki tür çeşitliliğine ve ekolojik olarak bu bitkilerin tarımına elverişli olan ülkemiz.416 86 64 25 683 70 68 8 1. Hollanda.1. 2009 4. aynı zamanda birçok bitkinin de dış alımını gerçekleştirmektedir.205 278 385 475 213 28 0. Belçika. talya. yaklaşık 3.712 159 120 2.341 12 276 688 304 111 68 564 113 387 7 648 1.551. bunun karşılığında ortalama 8.155 137 554 77 673 1.195 274 121 172 155 11. Avusturya.981 110 89 324 662 90 350 7 871 1.617 274 8 247 77 7. Türkiye dünyadaki en büyük gülyağı üreticisidir.044 851 41 82 507 202 266 68 1. 1 kg gülyağı elde etmek için.781 Çörekotu Sumak Safran Meyan Kökü Zencefil Çöven Diğer baharatlar TOPLAM Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.2. bunların aynı zamanda ihraç ürünümüz olan bitkiler olduğu görülmektedir (Çizelge 7).5 62 197 115 317 5.Türkiye’nin ardıç ve rezene dış satımının %97’si Almanya. bitkisinden elde edilen gülyağı dünya piyasalarında “Türk Gülyağı” olarak bilinmektedir.928 116 613 129 1.254 14 45 215 71 10.456 87 483 1. Türkiye’nin thal Ettiği Baharatlar (Miktar: Ton. Afyon ve Denizli’de üretilen Rosa damascena Mill.000 dolar gelir elde edilmiştir (Çizelge 8).004 3 323 306 84 5. Uçucu Yağlar Üretim ve Pazar Durumu Türkiye’de uçucu yağ üretiminin büyük bir kısmını gülyağı oluşturmaktadır.166 336 311 24 624 737 7 8 26 182 171 203 7.290 155 326 283 175 35 0 33 53 29 95 3. 11 .131 2.

sviçre.551 Türkiye’nin uçucu yağlar dış ticareti Türkiye’nin 2008 yılı uçucu yağlar dış satımı yaklaşık 25 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. ABD. su ve çözeltiler Diğer Ürünler TOPLAM Dış Ticaret Müsteşarlığı ( GEME). Bahreyn.159 2.309 19. 2008 yılı dış satımı yaklaşık 11 milyon dolardır. gülyağı. Türkiye’de üretilen gülyağının hemen hemen tamamı ihraç edilmektedir. Kaynak: Dış Ticaret statistikleri. Azerbaycan. mersin.331 1.831 3. Türkmenistan. 2008 yılı itibariyle dış satım yapılan başlıca ülkeler sırasıyla Fransa.210 258 3. defne. Dış alımın büyük kısmı.104 7.589 2005 3 1 11 0. Toplam dış satım içinde Fransa’nın payı %53’tür.500 768 7.737 1. ABD’nin payı %10 ve sviçre’nin payı %9 olmuştur.217 2008 30 11 30 0. Türkiye’nin Son Beş Yıllık Gülyağı Dış Satımı Yıllar 2004 2005 2006 2007 2008 Ort.393 7.174 14.842 2007 11 3 15 0. Mersin.594 9.393 283 737 850 13.361 2006 16 2 1 2. Avustralya. yağı.161 Değer (1000 $) 7. ıtır çiçeği yağı.118 1.643 2. ıtır çiçeği yağı ve kekik yağıdır (Çizelge 9).4 3.) Diğer Nane Yağları Stearopten Yağı Kekik Yağı Gül Yağı (Konkret dahil) Rezinoitler Itır çiçeği yağı Uçucu Yağların terpeninin alınmasından arta kalan ürünler. Irak ve KKTC’ye yapılmıştır.584 11. Çizelge 9.580 1.595 168 1. Bahreyn. nane.860 4. Ülkeler bazında 12 . limon yağı. sviçre.177 472 14.7 3. Dış satımı yapılan yağlar. anason ve oğul otu gibi aromatik bitkilerden uçucu yağ üretimi yapılmaktadır.383 231 3. ABD. BAE. piperita L.676 1.959 24. Japonya. limon yaprağı. 2009 2004 6 3 36 12 1 0. AB ülkelerinden yapılmaktadır.622 Türkiye’nin 2008 yılı uçucu yağlar dış alımı yaklaşık 14 milyon dolar olmuştur. Almanya’nın payı %13. portakal yağı ve yasemin yağıdır. 2004-2008 yılları arasındaki dış alım değerleri göz önüne alındığında giderek artan bir dış alım olduğu görülmektedir (Çizelge 10). biberiye.222 2. kimyon. Özellikle Antalya. 2009 Miktar (kg) 2. Yunanistan.Çizelge 8. Toplam gülyağı dış satımı içerisinde Fransa’nın payı %62.905 1.375 1. Türkiye’de son yıllarda artan uçucu yağ dış satımının. ngiltere. Manisa.174 316 1. Türkiye’nin Uçucu Yağlar Dış Satımı (Değer: 1000 $) Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Diğer Narenciye Yağları Geranyum Yağı Lavanta Yağı Acı Nane (M.310 3.210 8. stearopten yağı.271 9.383 11. Dış alımı yapılan başlıca yağlar nane.174 7. Almanya Madagaskar. Muğla ve Hatay illerinde kurulu bulunan tesislerde kekik. Kanada ve spanya’dır.987 1. Kuveyt.2 1. uçucu yağ tesislerinin sayısında da artışa neden olduğu görülmektedir.459 1. Uçucu yağlar dış satımının büyük bir kısmı AB ülkelerine yapılmaktadır. rlanda. Dış satımın önemli kısmı AB ülkeleri.6 3.132 7.

246 kg olup çiçek soğanına karşılık ortalama 1. Mısır ve Çin en fazla dış alım yapılan ülkelerdir. Türkiye’nin Yıllara Göre Çiçek Soğanı Dış Satımı ve Dış Alımı Yıllar 2004 2005 2006 2007 2008 Ort.080 2.587 1. rizomlu) bitkileri önemli yer tutmaktadır.616 kg olup buna karşılık ortalama 2. Çizelge 11.796 1.925 358 4.492 1.735 2005 263 664 378 57 121 58 11 221 2.167 8. yumrulu.616 Dış Satım Değer (1000 $) 2.554 11.095.ABD.175 2. 2009 Süs bitkisi olarak değerlendirilmek üzere yurtdışına gönderilen soğan ve yumruların %90’lık kısmı doğadan sökülmekte olup. Hindistan.047 679 26 2.892 353.103 1.478 334.582 672 18 2.354 704. Çizelge 10.127 10. Fransa.224 332 2.089 2007 688 751 462 3. su ve çözeltiler TOPLAM Kaynak: Dış Ticaret statistikleri. geriye kalan %10’luk kısmı ise kültürü yapılan türlerden oluşmaktadır.276 2.780.370 2008 651 863 920 2.496 677. Bu tür zenginliği içinde yer alan ve dış satımı yapılan geofit (soğanlı.927 2. Ağlayan gelin doğal yayılış gösterdiği Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu 13 .288 1.336 361.448 1.000 dolar döviz ödenmiştir (Çizelge 11).647 625.021 332.645 4. Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu Bölgeleri ile özdeşleşmiş bitkilerden olan ve gün geçtikçe popülaritesi artan soğanlı bitkilerden Ağlayan Gelin (Fritillaria imperialis L. Miktar (kg) 343.) ve Adıyaman Lalesi (Fritillaria persica L.849 13.125 1. 2004-2008 yıllarını kapsayan beş yıllık dönem itibariyle Türkiye’den dış satımı yapılan ortalama çiçek soğanı 332. Endonezya.095 Miktar (kg) 545. Türkiye’nin Uçucu Yağlar Dış Alımı (Değer: 1000 $) Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Küçük Limon Yağı Diğer Narenciye Yağları Itır çiçeği yağı Yasemin yağı Lavanta yağı Acı nane (Mentha piperita L. talya.) türlerinin Karacadağ yöresi ve Adıyaman’da az da olsa tarımı yapılmaktadır.443 558 827 7. ngiltere. Almanya.479 2006 440 427 603 2.351 270.938 1.2.869 1. 2009 2004 421 485 284 87 103 36 6 213 1.004 2.050 2.627 763.246 Dış Alım Değer (1000 $) 1. Soğanlı ve Yumrulu Bitkiler Türkiye gerek farklı iklimlere sahip olması gerekse üç floristik bölgenin kesişme noktasında bulunması sebebiyle bitki türleri bakımından dünyanın zengin ülkelerinden birisidir.484 2.563 1.780 Kaynak: Dış Ticaret statistikleri. Aynı yılları kapsayan dış alım miktarı ortalama 677. spanya.197 590 1.099 1.) yağı Diğer nane yağları Güve otu yağı Turunçgil hariç diğer bitkilerden elde edilen yağlar Rezinoitler Uçucu Yağların terpeninin alınmasından arta kalan ürünler.106 747.2.000 dolar gelir elde edilmiştir.

kökleri tıbbi olarak hem yöre halkı tarafından kullanılan hem de dış satımı yapılan Gypsophila türü ile adaçayı bulunmaktadır. tuzcul alanların ıslahı. ülkemizde doğadan toplanarak iç ve dış ticareti yapılan 347 tür bulunmaktadır ve bunların yaklaşık %30'unun dış ticareti yapılmaktadır. Ildır. sanayileşme ve şehirleşme.s. Dış satımı yapılan bitkilerin D E kayıtlarına göre yıllık miktarı 30.000 tondan az olmamaktadır (Anonim. TIBB VE AROMAT K B TK LER N ÜRET M VE SORUNLARI 5. 5. sığla yağı. harnup v. ıhlamur. kardelen (Galanthus elwesii Hooker fil. maddesi gereği a) Muhammen bedelle satılmaktadır: Üretim programı olan reçine. bunun parasal değeri ise yaklaşık 50. 1994). istediği miktar ve kalitede sunmamız gerekmektedir. yurt dışına satış ve yurt içi kullanım.000 ton civarında olup. Büyük miktardaki dış alımlara karşın. Ülkemiz florasında yetişen bitkiler çeşitli baskılar altında olup. Bu olumsuz durumun önlenebilmesi için bu bitkilerin tarımının desteklenmesi ve teşvik edilmesi gerekmektedir. ağaçlandırma ve yangınlardır.. Genellikle doğal bitkilerden elde edilen materyalin fiyatı tarımı yapılanlardan daha düşük olmaktadır. Ancak bunu şu ana kadar yapıldığı gibi doğadan toplayarak karşılamamız mümkün değildir. 1998). Ülkemizde bu bitkiler doğadan toplama ve kısmen de kültürü yapılarak yetiştirilen bitkilerden sağlanmaktadır. 1989).000-30. madde önceliklerine göre orman köylü ve kooperatiflerine satılmaktadır.000. Defne.1992. tarla açma ve aşırı otlatma. Hem doğanın korunması ve hem de ekonomik açıdan önem taşıyan bu bitki türlerimizin geleceği. birçok Isatis türleri. çorak. çeşitli nedenlerle tehdit altında olan bitkilere örnek olarak Alkanna amana. 14 . Bunlar. Örneğin Gentiyan (Gentiana lutea L. Origanum brevidens verilebilir. Avrupa’da doğadan toplanan bitki materyalinin toplam hacmi yıllık olarak. Aynı bölgede Origanum onites ve Laurus nobilis aşırı toplama nedeniyle tehdit altındadır ( Heywood ve Davis.. Dünya tıbbi bitki ticaretinde Çin ve Hindistan'dan sonra üçüncü sırada bulunmaktadır. Son yıllarda mevcut durumu korumak ve bu artan pazarda yer almak için piyasaya istediği ürünleri. Doğadan toplama özellikle Arnavutluk. Bitkilerin devamlı olarak doğadan bilinçsizce sökülmesi doğal vejetasyonun bozulmasına. Ülkemizde doğadan toplamalar Orman Kanununun 37. Günümüzde yeterli miktarda standart ve kaliteli ürün temini doğal bitkilerin toplanmasıyla mümkün olamamakta. Türkiye. sumak.1. tarımsal mücadele ve kirlenme. Gypsophila arsusianum. çiçek soğanları. Bölgede yapılan arazi çalışmalarında özellikle Fritillaria imperialis’in yayılış gösterdiği yerlerde yoğun bir toplamayla karşı karşıya olduğu. Doğu Anadolu Bölgesinde boya bitkisi olarak kullanılan Rubia ve satis türleri. Avrupa’da tıbbi ve aromatik bitkilerin ticaretinde doğadan toplamalar hala önemli bir rol oynamaktadır. Allium karamanoğlu. nadir ve endemik bitki türlerinin yok olmasına ve ülkemizde çok önemli bir sorun olan erozyonun artışına neden olmaktadır (Özhatay ve Atay. turizm. Bu dış satım verileri ile Türkiye. çıra-çıralı çam kökü ve şimşir ile özel üretim tekniği nedeniyle topraklı ve topraksız fidan ve ağaç alivreli (üretim öncesi) satış yapılarak alıcılarca üretilmektedir yada b) Tarife bedelli satılmaktadır: Üretim programında bulunmayan ve üretimi özel teknik gerektirmeyen her türlü orman ürünü Orman Kanununun 40. Fritillaria baradjianii. Doğadan Toplama ( Odun Dışı Orman Ürünleri) Tıbbi ve aromatik bitkilerin öneminin ve endüstriyel kullanımlarının her geçen gün arttığı bilinen bir gerçektir. 20. Benzer şekilde yaklaşık 2400 bitki türünün bulunduğu Amanos dağları ve civarında endemizm oranı %12 olup. doğal yaşam alanlarının tahrip edilmesi ve ticari amaçlarla doğadan aşırı toplama gibi nedenlerle tehdit altında bulunmaktadır (Anonim. Bu tahriplerden tıbbi ve aromatik bitkilerde nasibini almaktadır. Ekim ve ark. hatta bazı yerlerde yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kaldığı gözlemlenmiştir. Hypericum monadenum. kekik. Aynı şekilde soğanlı bitkiler ticari amaçlı sökümler nedeniyle tehdit altındadırlar. 2004). 1997). Dünya pazarları ve ilaç sanayii etken madde miktarı ve kalitesi yüksek ve bu yönleriyle “standart” ürün talep etmektedir. 1996. Özhatay ve Koyuncu (1998)’nun bildirdiklerine göre. Macaristan ve spanya’da öne çıkmaktadır.) ve salep (Orchidaceae) türleri florada önemli ölçüde azalmaktadır (Ekim ve ark. 1993). (Anonim.Bölgelerinden doğadan kaçak sökümler yapılarak toplanmaktadır.000 dolardır. ağaçlandırma çalışmaları ve erozyon nedeniyle bitkiler yok olma tehdidi altındadırlar.). birçok tür neslini devam ettirmekte zorluklarla karşılaşmaktadır. Özellikle baraj yapımı.

Kültürü yapılan bitkilerden bazıları alan bakımından çok fazla yer kaplamaktadır. piretrin. gül yağı. çeşitli uçucu yağlar. anetol. fazla tüketilmeleri dolayısıyla doğal ortamlarında azalmaya başlayan bitkiler ve ülke ekonomisine yapacağı katkılarda düşünülmelidir. nane. Örneğin defne bitkisinin doğal yayılış gösterdiği alanlarda kontrollü hasadı gibi. rezene. Dış alımı yapılan bu etkili maddelerden ülkemiz koşullarında üretimi yapılabilecek olanların üretimine başlanması da ülke ekonomimiz açısından önemlidir. Tıbbi ve aromatik bitkilerin tarımında diğer bitkilerde olduğu gibi “ yi Tarım Uygulamaları”nın dikkate alınması gerekir. zararlı ve yabancı ot kontrolü (biyolojik kontrol tavsiye edilir). Doğa tahribatının önlenmesi. kontrollü olarak toplanmasıdır. kafein.bu bitkilerin düzenli olarak kültürü. Örneğin. bazılarında ise 100’ün üzerindedir. seleksiyon ve ıslah çalışmalarıyla istenilen niteliklere ulaştırılması gerekmektedir. 5. kırmızı biber. okaliptol. paketlenmesi ve pazarlanması aşamalarında uygulanacak kuralların.) ithal edilmektedir. Kültüre alma çalışmaları türlerin sekonder madde içeriği. Organik Üretim Organik üretimi yapılan bitkilere ve droglara olan ilgi ve talep her geçen gün artmaktadır. pektin. etkili maddeler çoğunlukla ithal edilmektedir. Bu ülkelerde aromaterapötiklerin ticaretinde görülen gelişmelerin bazı uçucu yağlara olan talebin artmasına yol açması beklenmektedir. gübreleme. Çeşitli iklim ve toprak özelliklerine sahip ülkemizde birçok tıbbi bitkinin doğal olarak bulunması bu bitkilerin kültüre alınmalarını kolaylaştırmaktadır. çörek otu. bunlardan elde edilen ekstre ve uçucu yağların üretilmesi ile katma değer yaratılabilir. sayabiliriz. Böylece Türkiye’de tıbbi ve aromatik bitkilerin sadece ham drog olarak değil. çemen ve hardal vb.3. Bazı Avrupa ülkelerinde bu sayı 50-100 arasında. kalitesi. heterozitler vb. toplamaların kontrollü ve bilinçli bir şekilde yapılması ve en önemlisi bu bitkilerin kültüre alınması ile mümkündür. mekanizasyon. sitral. Afyon alkaloitleri ve gül yağı dışında genellikle ham drog ihraç edilmekte. spartein. Bunlar. Bu kapsamda sadece korunmaya alınmış veya nesilleri tükenmekte olan bitkiler söz konusu olmayıp. timol.2. yüksek verimli. temiz. doğal olarak büyüyen bitkilerin popülasyonlarına zarar vermeden. digitoksin. genetiği ve kalıtımı ile ilgili araştırma sonuçları dikkate alınarak ve öncelikle doğal olarak yetiştiği ekolojik koşullarda gerçekleştirilmelidir. anason. Günümüzde gıda dışı ürün olarak yukarıda bahsedilen ürünlerin ülkemizde üretim 15 . kurutulması. “Doğa ve Türleri Koruma” yasalarının etkin bir şekilde uygulanamayacağı artık anlaşılmaktadır. Bu üretimin alternatif koşullarda desteklenmesini ve floranın korunmasını sağlar. atropin. kediotu. Sanayileşmiş ülkeler tıbbi ve aromatik bitkilerin tarımında gelişmiş ıslah ve tarım tekniklerini kullanmaktadır. Doğadan bitki toplamalarının alternatifi ise bu bitkilerin kültüre alınarak tarımının yapılmasıdır. toprak. kalitesi yüksek ürünleri düşük maliyetle üretebilmektedirler. Doğal zenginliklerimizin sürekliliği ve gelecekteki araştırmalar için gen kaynaklarının korunması da önemlidir. melissa. alkaloitler. sulama. standartlara uygun dolayısıyla getirisi yüksek droglar elde edilecektir. gül kurusu. Gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaç pazarı yıllık yaklaşık %10 büyüme hızına sahiptir. mentol. sitronellal. Ancak sayı bakımından Avrupa ülkelerine göre çok daha az bitkinin kültürünün yapıldığı görülmektedir. Kültür Yolu ile Üretim Doğadan bitki toplamalarına alternatifler geliştirilmediği sürece. birim alandan yüksek verim alınacak. Yine ülkemiz florasında bulunduğu halde bazı bitkilerin veya bunların etkili maddeleri (hintyağı. Bu nedenle. kekik. Ülkemizde kültürü yapılan bitkiler arasında kimyon. ilaç üretiminde kullanılan tıbbi ve aromatik bitkiler de yer almaktadır. hastalık. ürünün hasadı. Bir başka uygun metot da biotopun ve toprakların korunması dikkate alınarak doğal popülasyon dinamiklerinin avantajı da kullanılabilir. bitkilerin özellikleri dikkate alınarak en yüksek verimde ve kaliteli. bitkisel materyal. haşhaş. Vinca alkaloitleri. gül suyu. nane yağı. 5. alet ve ekipmanlarda herhangi bir bulaşma olasılığı için hijyen koşullarına uyulması. personel. scopolamin. standartlara uygun etken madde içeren. saf. lavanta yağı gibi kozmetikte kullanılan ürünler. Ülkemizde gıda dışı organik ürünler arasında pamuk yanında. ekim/dikim. insan sağlığına zararlı herhangi bir bulaşma ve kirlenmeye neden olmayacak şekilde seçilmesi ve uygulanması gerekir. Böylece.

60 268.65 77.3 8.589 ha olup bu alan içinde tıbbi bitkiler üretim alanı 1.58 328. Aynı yıla ait verilerde bazı illerde Melisa yer alırken.388 289.56 Kaynak: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı.193 175. Ancak Tarım Bakanlığının istatistik kayıtlarında tıbbi ve aromatik bitkilerin Türkçe isimleri yer almaktadır.522 431.432 2.80 60.47 347.05 103.928 ton. Denizli kapari.135 2.70 136. Türkiye’de 2003-2007 yıllarını kapsayan beş yıllık verilere göre.60 173.203 308.570 11.80 225.15 283. kekik.073 162.00 2137.5’tir (Çizelge 12).4 1. Antalya.0 2.25 60.682. bu isimler bölgelere göre değiştiğinde verilerde farklılıklar meydana gelmektedir.00 2842.5 4. herhangi bir tıbbi ve organik bitki türünde organik fide üretimi yapılmadığı görülmektedir.65 1912. Benzer şekilde.91 409. Yıllar tibariyle Türkiye’de Organik Tarım Üretimi ve Tıbbi Bitkiler Yıllar 2003 2004 2005 2006 2007 Ort.99 2008 404.1 1. Antalya. Aydın ve zmir kekik.5 Kaynak: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı.15 350. benzer şekilde karahan bitkisi bazı illerde laden olarak tanınmaktadır Yönetmelikte geçen “Organik ürün yetiştiriciliği yaparken organik üretim materyali kullanılması gerekmektedir” hükmünden hareketle ülkemizin mevcut durumu değerlendirildiğinde. Isparta gül ve kekik.14 500.977 ha’dır. Tarım Bakanlığının son dört yıllık tıbbi ve aromatik bitkiler organik tarımsal üretim verileri Çizelge 12’de verilmiştir.19 304. Toplam üretim içinde.05 105. adaçayı. Toplam Alan (ha) 103. zmir.5 300.55 420.14 558.67 103. Manisa kapari.37 102.45 116.190 12.977 Oran (%) 1. 1.721 17.80 140.589 Tıbbi Bitkiler (ha) 1.68 45.107 1. Muğla adaçayı üretiminde öne çıkmaktadırlar.014 tondur.00 2065.54 162.74 530. Mersin.22 214. Çanakkale. biberiye ve rezene gibi tıbbi ve aromatik bitkiler gerek iç pazar gerekse dış pazar için organik olarak üretilmektedir.67 ton ile biberiye öne çıkmaktadır (Çizelge 13).00 1623.45 345.876 218. anason.34 411.0 3. 2008 Çizelge 13.81 101.39 ton ile rezene ve 500. hem organik üretim materyali ile üretime başlamak ve hem de bu şekilde geçiş sürecini kısaltmak 16 .00 2876.79 449.014 Tıbbi Bitkiler (Ton) 12.91 76. Afyon anason ve kimyon.71 0.45 304.17 170.190 162.9 4.3 Toplam Üretim (Ton) 291.94 0.6 1682.47 382.5 1.131 135. keçiboynuzu. bazılarında oğul otu olarak bulunmakta.451 2.20 918.3 1. üretim miktarları bakımından aynı döneme ait ortalama organik ürün üretim miktarı 308.527 10. Çizelge 12.22 287.06 2007 476. Bu nedenle. 1. Muğla ve Yalova illeri bitki çeşitliliği bakımından ilk sıralarda yer alırken. Ülkemizde yirmiye yakın ilde tıbbi ve aromatik bitkiler organik olarak üretilmektedir. Aydın. Türkiye’ de organik tıbbi ve aromatik bitkilerin üretimi 2008 yılı için incelendiğinde.082 309. 2008 Yıllara göre değişmekle birlikte. Kütahya. Tıbbi bitkilerin toplam alan içindeki payı ise %1. payı ise %4. Türkiye’de Bazı Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Organik Üretimi (Ton) Bitkiler Adaçayı Anason Biberiye Ebegümeci Gül Hayıt Isırgan Otu Kantaron Kapari Karahan Keçiboynuzu Kekik Kimyon Melisa Mersin 2005 581.10 369. Adana biberiye.05 2006 1060.41 ton ile kekik.42 332.243.00 2142.41 174.05 235.ve dış satımı büyük miktarlarda olmamakla birlikte devam etmektedir.99 285.3’tür.20 257.760 1.928 Oran (%) 4.0 26.360 147. tıbbi ve aromatik bitki üretimi 12.3 1.12 662. organik üretim yapılan alan ortalama 147.4 881.630 12.

Mısır ve Hindistan tıbbi bitkiler ve baharat bitkilerini.( Phillipson. mikroskopik (parankima. Türkiye. klim değişiklikleriyle ilgili aşağıdaki konular göz önüne alınabilir (http://www. yaprak epidermisi. Kostarika. Çeşitli kullanım alanlarına sahip tıbbi ve aromatik bitkilerde kalite tayini yapılarak standartlarının belirlenmesi gerekmektedir. Guetemala. bakteriler). yağ veya otantik maddelerle örneklerin karşılaştırılması yapılabilir).org/climatechange/en/). kıl bulaşımı mikroskopiktir). Günümüzde kalite standartı giderek önem kazanmaktadır. yüzey karakteri. makroskopik (şekil. tarımsal çalışmalarda bitki su kullanım etkinliğinin arttırılmasına yönelik araştırmaların yürütülmesine. Dünya ticaretine konu olan organik tarım ürünlerinde Avrupa Birliği özellikle adaçayı. Ülkemizde tıbbi ve aromatik bitkilerin organik üretimine yönelik herhangi bir organik tohumluk (tohum. duyu testleri (renk ve kokunun organoleptik testleri). kardiak glikozitler gibi sekonder metabolitleri varlığının araştırılması) ve kromatografik (özellikle TLC) testler bulunmaktadır. Bu standartlar genişletilerek günün koşullarına uygun hale getirilmelidir. Dominik Cumhuriyeti. Endonezya. kalsiyum oksalat. hasat zamanı. Bunlar arasında doğru botanik isim. Ayrıca yabancı madde testlerinin de uygulanması gerekmektedir.miko toksinler. Temel testlerin yanı sıra spesifik araştırmalarda yapılmaktadır. mikroskopik kirlenme (patojen organizmalar ve mikrobik. 1993). lavanta ve maydanoz gibi tıbbi bitkileri üretmektedir. Örnek olarak. Sabadilla ve bazı bitkisel yağları verebiliriz. Pyrethrin. Bunun için tıbbi aromatik bitkilerin geleceğiyle ilgili aşağıdaki hususların göz önünde bulundurulması faydalı olacaktır.) üretimi ile ilgili çalışma bulunmamaktadır. yeni çeşit geliştirme çalışmalarında kuraklığın hüküm sürdüğü koşullara dayanıklı çeşitlerin ıslah edilmesine önem verilmelidir. Bu amaçla ülkemizin önemli organik ürün potansiyeli olan ve dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerin organik olarak üretilmesi gerekmektedir. TIBB VE AROMAT K B TK LERDE KAL TE VE STANDARD ZASYON Gerek iç tüketim de kullanılan gerekse dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerde kalite denilince bazı hususların bilinmesi gerekir. Tıbbi ve aromatik bitkilerin doğal yayılış alanları göz önüne alındığında. Son zamanlarda hayvan yemlerini korumada ve kalite arttırma ile hazmolabilirliğini artırmak içinde tıbbi bitkilerin uçucu yağları veya etken maddeleri kullanılmaktadır. a) Kuraklık: Dünyanın birçok yerinde olduğu gibi ülkemizde de ortalama sıcaklıklarda yükselme. Azadrachtin. nişasta. Acı ağaç (Quassine). kaynak ülke veya bölge. Yabancı organik madde ve bitki parçalarının limitleri. Jamaika. Tıbbi ve aromatik bitkilerin bir özelliği de organik ürün yetiştiriciliğinde hastalık ve zararlı kontrolünde kullanılabilen bitki kaynaklı organik preparatların etkili maddelerini sağlamalarıdır. pestisitler ve radyoaktivitedir. doku. Rotenone.amacıyla tohumculukta da organik tarım esaslarının uygulanması ve sürdürülmesi gerekmektedir. Bu ülkelerin yanı sıra Brezilya. TIBB VE AROMAT K PERSPEKT FLER B TK LER N GELECEĞ YLE LG L BAZI Tıbbi aromatik bitkilerin kullanım alanları çeşitlendikçe. kimyasal (alkaloit. nem içeriği. Ryania. belirli bitkileri kapsamaktadır. Ancak bunlar yeterli olmayıp. Türk Standartlar Enstitüsü’nün bazı tıbbi ve aromatik bitkiler ile ilgili çalışmaları bulunmaktadır. Uganda ve Zimbabve’de de tıbbi ve aromatik bitkilerin organik olarak üretimi yapılmaktadır (Tarakçıoğlu ve Koç. mantar. buna uygun gen kaynakları ve yeterince varyasyonun var olması bir fırsat olarak algılanabilir. kül oranı. Bu durum çok 17 . çıplak gözle de görülebilir). protein. böcek bulaşması (kın kanatlılar ve kene. özellikle Arjantin ise tıbbi bitkilerin büyük bir kısmını üretmektedir. çelik vb. Nicotine. 2005). yıllık toplam yağışlarda ve buna bağlı olarak su kaynaklarında ise belirgin bir azalma eğilimine girildiği görülmektedir. Çin. Kolombiya.fao. bazı yerlerinde de sel ve benzeri doğal afetlerin meydana geldiği görülmektedir. 6. kemirgen bulaşıklığı (atık bulaşması çıplak gözle görülüp makroskopikken. ebat. üretimle ilgili paydaşların ve bu grup bitkilere dayalı sanayinin daha uzun vadeli planlarla organize edilmesi gerekmektedir. Bu husus dikkate alınarak. b) Sel. erozyon ve diğer doğal afetler: Dünyanın bazı yerlerinde kuraklık tehdidi söz konusu iken.klim Değişiklikleri: Dünya’nın çeşitli coğrafik bölgelerinin iklim koşullarında belirgin değişikliklerin olduğu birtakım verilerden anlaşılmaktadır. 1. kolenkima. kırılma gibi çıplak gözle veya otantik örnek ile yapılabilir). 7.

kültüre alınması ve ıslah edilmesi faydalı olacaktır. Tahrip olan havza veya orman alanlarımızın yeniden tesisinde uyum yeteneği iyi olan aynı zamanda ekonomik yönden de kabul gören tüm türler belli bir disiplin dahilinde sistemin içine alınmalıdır. Başta nane. son yıllarda ülkemiz aleyhine bazı gelişmeler dikkat çekmektedir. Benzer şekilde ülkemizin değişik ekolojik bölgelerinde üretebileceğimiz kişniş (son iki yılda ortalama 300 ton) ve çörek otu (2007’de 1. 6. Standartlara uygun. organik ürün niteliğine çok yakın bir konuma gelmektedir. Ülkemiz 2003 yılında yaklaşık 14 bin ton kimyon tohumu ihraç ederken. Bu kaynaklardan doğrudan veya genitör olarak yararlanmaya yönelik projeler geliştirilmelidir. Bunun için “Gıda Ormancılığı” kavramı üzerinde durulmalı. Halen Haşhaş’ta 12. doğal koşullarda kendiliğinden yetişmesi nedeniyle. daha homojen bir ürün elde edebilmek için çeşit geliştirme çalışmalarının daha da yoğunlaştırılması gerekmektedir. 2009). mevcut çeşitliliğin korunması adına gerekli uygulamalar yürürlüğe konmalıdır. rezene. çörekotu. 5. adaçayı. Anason’da 1 ve Kişniş’te 6 çeşidin tescili yapılmıştır (Anonim. melisa olmak üzere pek çok bitki için çeşit geliştirme potansiyelimiz yüksek düzeydedir. Bir üretici hangi özelliklere talebin fazla ve nelerin daha tercih edilebilir olduğunu algılarsa. gen kaynağı ülkemiz olan bitkilerden çok yönlü yararlanılarak. kekik. reyhan. üretim sisteminin belli bir hedefe yönlendirilmesi gerekmektedir. Yakın Doğu ve Akdeniz gen merkezlerinin kesiştiği yerde bulunmaktadır. 4. ardıç. sarımsak ve kişniş gibi pek çok tıbbi ve aromatik bitkinin ekonomik getirisinin daha üst düzeylere çıkartılabilmesi mümkün iken. gen kaynakları ve biyolojik çeşitlilik çok iyi taranarak. Şöyle ki. 3. ıhlamur.Gen Kaynağı ve Biyolojik Çeşitlilik: Türkiye. Bunun anlamı halen üretilen bitkisel drogların önemli bir kısmı popülasyon. Bu potansiyelin değerlendirilerek çeşit tescili çıktısına dönüştürülmesi tıbbi ve aromatik bitkilerin geleceğiyle ilgili büyük önem taşımaktadır. bu gibi alanlardan daha etkin ve çeşitlilik içinde yararlanma yoluna gidilmelidir. adaçayı.org. c) Ekosistemin canlılığı ve sürdürülebilir arazi yönetimi: Canlı ve cansız unsurlarıyla ekosistemin bütüncül bir yapı içerisinde sürdürülebilir olması gerekmektedir. Çemen’de 1. amaca uygun ürün elde etme gayreti içinde olacağı açıktır.616 ton) bitkilerine ait ithalat rakamları dikkat çekmektedir.Organik Ürünler: Tıbbi ve aromatik bitkilerin doğal olarak bulunduğu veya yetiştirildiği alanlarda organik ürün elde edebilme avantajları da çok iyi değerlendirilmelidir. Bu fırsatın çok iyi değerlendirilmesiyle organik bitkisel drogların elde edilmesi ve daha kolay pazar bulabilmesi mümkün olabilmektedir. Tıbbi ve aromatik bitkilerin işlenmesi ve gıda güvenliği kapsamında nitelikli ürünlerin ortaya çıkartılabilmesi için. Pazar tercihlerini de içeren standartların ortaya konmasıyla üreticiler belli bir hedefe doğru yöneleceklerdir. safran. Buna bağlı olarak biyolojik çeşitlilik ve endemik türlerin sunduğu avantajı da iyi kullanmak. Kimyon’da 2.Tıbbi Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticaretiyle lgili Planlamalar: Ülkemizde üretilen.Çeşit Geliştirme Çalışmaları: Tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili çeşit geliştirme çalışmaları son 15 yılda belli bir ivme kazanmıştır. Tıbbi aromatik bitkiler grubu oldukça fazla sayıda cins ve türden oluşmaktadır. Bu olayların dikkate alınarak. bu gibi olumsuz koşulların etkisini azaltan ve belli ölçüde dayanıklı türlerin belirlenmesi. kebere ve bazı kekik türleri başta olmak üzere pek çok tıbbi ve aromatik bitkinin yer alabileceği düşünülmektedir. ona uygun üretim tekniği uygulayarak. ıhlamur. organik tarımın gerektirdiği sertifikasyon sistemine uygun olarak üretilmemiş olsa bile. Halbuki bu bitkiler ülkemizde üzerinde en 18 . kimyon Türkiye’nin uzun yıllardan beri ç Anadolu koşullarında ürettiği önemli bitkilerden biridir. nitelikli. yerel genotip veya doğadan toplama şeklinde temin edilmektedir. ürün standartlarının arttırılması gerekmektedir. değerlendirilen ve ticarete konu olan kimyon. Böyle bir yapılanmada defne. kuşburnu.değişik iklim bölgelerine sahip olan ülkemiz için de geçerlidir. Ülkemizde halen doğal kaynaklı pek çok bitkisel drog. Ülkemizin havza bazında çok önemli bitkilerinin de yer aldığı önemli alanlara sahip olduğu bilinmektedir. Yukarıda verilen çeşit sayıları oldukça az durumdadır. sonuç odaklı çalışmaların sürdürülmesi gereği kaçınılmazdır (http://www. çörek otu. Son yıllarda bu konuyla ilgili araştırmaların artış eğilimi göstermesine paralel daha da yoğunlaşarak. bu tip alanların taranması. Kekik’te 2. Bu zenginlikten yararlanma ve ekosistemi dinamik tutmak için. 2008). adaçayı. herhangi bir kimyasal veya pestisit kullanılmadan. 2009). 2007 yılında bu miktar 4 bin ton seviyelerine düşmüştür (Anonim. Bu yüzden talep eğilimleri sürekli güncellenerek.Pazar Tercihleri ve Talep Eğilimleri: Günümüzde ticaretin dilinin kalite olduğu bilinmektedir. 2.fao. in situ ve ex situ alanlar oluşturulmalıdır.

çok çalışma yapılan ve üretiminde sorun olmayan bitkilerdir. daha ucuza bulduğu takdirde yurt dışından temin yoluna gidebilmektedir. Bu kadar zengin bir kaynağa sahip ülkemizde halen doğadan toplanan ve üretimi yapılan bitkilerin sayısı çok azdır. farklı iklimlere ve geniş yüzölçümüne sahip olması bakımından bu bitkilerin üretilmesinde önemli bir ticari potansiyele sahiptir. ithal ettiğimiz kekik 0. Bu işletmeler sayesinde tıbbi ve aromatik bitkilerin katma değeri de artmaktadır. tüketici-sanayici yurt içinde uygun fiyatlara alamayacağı ürünü. hangi bitkiden ne kadarının doğadan toplanarak. sağlık yaşam kürleri. Bu bitkilerle ilgili bilgilerin toplanacağı ve ulaşılabileceği veri bankaları oluşturulmalıdır. Daha önceki Türkiye Ziraat Mühendisleri Teknik Kongreleri’nde de belirtildiği gibi.4 ton) gözükmektedir. bu daldaki birçok sanayi kolunun gelişmesi bazı önlemlerin alınması ile kısa zamanda sağlanabilir. Yetiştiricilerin ihtiyaç duyduğu tohumluğu (her türlü çoğaltım materyali) sağlayacak kurumsal alt yapının mutlaka oluşturulması gerekmektedir. Ayrıca tıbbi ve aromatik bitkilerde iç tüketim ve dış ticaret verileri dikkate alınarak. yurt içi ve yurt dışı talepler de dikkate alınarak. Bundan sonra çalışmaların sürdürülebilirliği ve birbirini tamamlayıcı nitelikte olabilmesi için birlikte sıkı bir işbirliği ve iletişim organizasyonlarına ihtiyaç duyulmaktadır. Nitekim 2007 yılında yaklaşık 2. SONUÇ VE ÖNER LER Tıbbi ve aromatik bitkilerin çok değişik alanlarda ve sanayi kollarında tüketimine paralel olarak bu bitkilerin dünya pazar hacmi her geçen gün artmaktadır.Araştırıcı Envanteri ve şbirliği Platformlarının Oluşturulması: Son yıllarda dikkat çeken bir husus da tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili araştırmalar yapan araştırıcı kitlesindeki büyümedir. Bu tesislerin varlığı bu tip kaynakların sürdürülebilirliği ve ekonomik anlamda getirisinin de artmasına neden olacaktır. ne kadarının üretilerek temin edileceği belirlenmelidir. bitkisel çaylar. Tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili çeşit geliştirme çalışmaları son yıllarda belirli bir ivme kazanmıştır. Aksi takdirde küçülen dünya veya sermayenin küreselleşmesine de bağlı olarak. Bununla ilgili bir örnek vermek gerekirse. 8. aynı zamanda ithal ettiğimiz tıbbi ve aromatik bitkilerden biridir. Bunun yanında safran ihracatımızda artış ( 2003’te 650 kg iken. Bu yüzden kaliteyi ihmal etmeden daha ucuza üretim yapabilmenin tüm yolları çok iyi araştırılmalıdır. 7.75 dolar/kg iken.Tıbbi ve Aromatik Bitkilere Dayalı Sanayi: Son yıllarda gelişmiş ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de tıbbi ve aromatik bitkilere dayalı sanayi sektöründe gelişmeler ve çeşitlenmeler dikkat çekmektedir. etken maddeler ve diğer bitkisel droglara dayalı çeşitli ölçekte işletmeler oluşmaktadır. Ülkemizde 80’li yıllarda birkaç olan araştırıcı sayısı son yıllarda en az 10 kat artmıştır. Ancak bunlara ait düzenli istatistiksel veriler bulunmamakta ve arz. mutlaka üretim maliyetlerinin düşürülmesi gerekmektedir. bu tip sanayi tesislerinin arttırılması için gerekli organizasyon ve desteklerin ortaya konulması gerekmektedir. 2007). Bu durumda. sürdürülmesi ve değerlendirilmesi için gerekli her türlü yasal düzenlemenin yapılarak hayata geçirilmesi bir zorunluluk olarak görülmektedir. ihracatı da arttırabilecek planlamalar yapmak mümkündür. 2007’de 15. Önemli ihraç ürünlerimizden biri olan kekik (2007’de 10 bin ton). Günümüzde tıbbi ve aromatik bitki tarımını yapmak isteyen üreticilerin en önemli sorunu tohumluk materyali teminidir. tüm pazarlara kolay girebilmenin şartlarının oluşturulması gerekmektedir. parfümeri. Günümüzde bu alana olan ilgi. Ülkemizde birçok tıbbi ve aromatik bitki doğadan toplanmakta ve bir kısmının da belirli ölçüde tarımı yapılmaktadır. Fitoterapi. Bu alandaki bilimsel çalışmalar son 25 yılda büyük bir aşama kaydetmiştir. üç önemli floristik bölgenin kesiştiği alanda bulunması nedeniyle geniş bir bitki çeşitliliğine. aromaterapi.talep ilişkisi dikkate alınarak üretim yapılmamaktadır. tıbbi ve aromatik bitki çeşitliliğinin korunması. 8. Bu önlemlerden ivedilikle alınması gerekenlerin bir kısmı maddeler halinde aşağıda verilmiştir. Buna karşılık gerek doğal alanlardan temin ve gerekse kontrollü koşullarda üretimle ithalata gerek olmadan. kozmetik. Türkiye. Ülkemizde tıbbi ve aromatik bitkilerin üretiminin arttırılması. ihracat fiyatı bunun 3-4 kat fazlası olabilmektedir. üretim tekniklerinin çok iyi uygulanması ve gerekirse desteklerle de düşük maliyetli üretim yolunun açılarak.300 ton ezilmemiş kekik ithalatı yapılmıştır. Konuyla ilgili planlamalar yapılırken. Bu durum adaçayı ve ıhlamur için de benzerdir (Anonim. Ancak çok sayıda cins ve türden oluşan bu grup bitkiler için yapılan çalışmalar 19 .

Baharat Değerlendirme Raporu.C. First Int.E. Doğal Hayatı Koruma Derneği. larslan. 2009. Business J. ihracatçı. alternatif ürünler kapsamında tıbbi ve aromatik bitkilere yer verilmesi bu bitkilerin tarımının gelişmesine yardımcı olacaktır.R. S. HortScience 38:977–983. 2009. Basım No:312. s. Raftery. 2003. Symposium on the Conservation of Medicinal Plants in Trade in Europe. Tıbbi ve aromatik bitkilerde fiyat bu bitkilerin ticareti ile uğraşan firmaların tutumlarına bağlı olarak oluşmaktadır. www. Anonim 2004. Başer. 22. Ankara. Supermarket News. Z. Ankara. Medicinal and Aromatic Plants—Future Opportunities Reprinted from: Issues in New Crops and New Uses. stanbul. Koyuncu. VA.. 2007. Bornova/ zmir Craker. Türkiye’de Tıbbi Bitki Ticareti. Thwaites. M. 2008.[Http://BiodiversityChm. Kişisel Görüşme. 19-21 Şubat 2009. Z. 676:25–30. Etter. Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin laç ve Alkollü çki Sanayinde Kullanımı..org. T. 9.. araştırıcı-sanayici-üretici arasında bilgi akışını sağlayacak yayım sistemi oluşturulmalıdır. D. 2009. Europe's Medicinal and Arom atic Plants: Their Use. Ziraat Fakültesi Yayınları III. A Publication of ATTRA – National Sustainable Agricultural Information Service. Alexandria.Eea... Erik. US Consumer Herbal & Herbal Botanical Supplement Sales. Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkezi. Bitkisel üretim deseninde.E.H. The Medical Plant Supply Chain: Creating Social and Environmental Sustainability. 1996. Gardner. 1992..). G. AŞ. Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Endüstriyel Kullanımı TAB Bülteni 13-14:19-43. R. 2005. 84 s Anonim. Tarım ve Köy şleri Bakanlığı. P. 1999.stores. 1903–2003. 2004. M.. H. Tarım ve Köy şleri Bakanlığı. unstats. zmir. şletmelerin ihtiyaç duyduğu ürünleri karşılamak ve üretici mağduriyetini belirli ölçüde önlemek için sözleşmeli üretim modeli uygulanmalıdır. Anonim. Whipkey (eds. 2007.. Çevre ve Orman Bakanlığı. Feb. ASHS Press. Ormancılıkta Sosyo-Ekonomik Sorunlar Kongresi. Herbs in American Fields: A Horticultural Perspective of Herb and Medical Plant Production in the United Sates. G. Brinckmann. L.23 June 1998. M.. L. toplayıcı.C. hangilerinin kültüre alınması gerektiği. 227s. 1995. Rea. With Aromatherapy Gaining Acceptance as an Aspect of Home Fashion.yahoo.M. Craker. sanayici.Eu. 1997. Anonim. Ceylan.) Bayramoğlu.html.. 8.C. S. findarticles. Ekim.. Kütaş Tarım Ürünleri Dış Tic. Online www. Anonim. Akın.net/nbsubure20pr. Özellikle kaliteli ve doğal ortamına zarar vermeden toplanan ürünler ve yetiştirilen bitkiler için teşvik primleri verilebilir. Glossary Of Biodiversity Related Terms.attra. J. Bu durum üretici/toplayıcıların mağduriyetine neden olabilmektedir. nt/Nyglossary_Terms/M/Medicinal_And_Aromatic_Plant_Material] Ferrier. Sales of Scented Candles are Lighting up Supermarkets’ Cash Registers. San. Janick and A. Anonim. K. 3-17 Eylül ve 5-10 Ekim 2009 tarihleri itibariyla. A. Elson. Acta Hort. T. Ankara. SDÜ-Isparta. nbj. Herb Production in Organic Systems.com/p/articles/mi_hb4331/is_199902/ai_n15098264. 1998. Türkiye'nin Tehlike Altındaki Nadir ve Endemik Bitki Türleri.C. J. 2005. Şen. Medicinal and Aromatic Plants Working Group-ECP/GR. Tıbbi ve aromatik bitkiler alanında faaliyet gösteren üretici. Soğanlı Bitkiler (Türkiye’den hracatı Yapılan Türlerin Tanıtım ve Üretim Rehberi).1-37. Nutr. Commodity Trade Statistics Database (COMTRADE).I.yetersizdir. 2005. kaliteli ürün ve mamul üretiminin tüm gerekleri yerine getirilmelidir. 2005. 1999. Tıbbi ve aromatik bitkilerde gerek doğrudan kullanım ve gerekse sanayinin ihtiyaç duyduğu nitelikleri taşıyan çeşitler geliştirilerek tescil edilmelidir.. Dış ticarette rekabet üstünlüğü için standartlara uygun. Anonim. Başer. Orta Anadolu hracatçı Birlikleri Genel Sekreterliği. II.. HerbalGram 64:56–60. T. A. Binici. 89-98. Başbakanlık. 2002. Tıbbi ve aromatik bitkiler konusunda öncelikleri. 1998. European Community Biodiversity Clearing-House Mechanism.un.. Birleşmiş Milletler statistik Bölümü. Tıbbi Bitkiler I.. Türkiye Tabiatını Koruma Derneği Yayın No: 18. L.. Sustaining the Harvest: Challenges in MAP Production and Markets.A. J..K. dünya pazarındaki arz-talep durumunu ve fiyatlar konusunda bilgilerin alınabileceği disiplinler arası bir komitenin kurulması yararlı olacaktır. stanbul Ticaret Odası Yayın No: 39. Ankara. L. Gardner.org/unsd/databases. 2009. Toksoy.L. Dış Ticaret statistikleri. E.E. Ankara. 20 .Ü. araştırmacı ve diğer tüm paydaşların koordinasyonunu sağlayacak bir sistem ve araştırma sonuçlarının pratiğe aktarılması için. Trade and Conservation A TRAFFIC Species in Danger Report. KAYNAKLAR Adam. Türkiye Ormanlarında Odun Dışı Ürünler.ncat. K. 2006. Craker.

[http://www. Skin Care (advertisement listing ingredients of skin care products). Tarakçıoğlu. Sharma. L. WHO Regional Publications.org/news/fullstory. Craker.harman-group. M.tuik.. In: R.D. Gürbüz. Guidelines for the Appropriate Use of Herbal Medicines. www. A. WHO. Ekren. A. V.J. VI. 2000. 19:512-522. Kumar. SPINS. www. Luz. S. 23. http://pib. 5.. 2003. Hartman. Hartman Group..D. S. 2005. Lange (eds.. 2005. H. The Impacts of Forest Degradation on Medicinal Plant Use and Implications for Health.. Z. FAQs. A. Craker.consumer. Medicinal Herbs. 2007. International Trade in Medicinal and Aromatic Plants.. BioScience 53(6):573–584.. The Hartman Group. Wildlife Trade. 1993.. Plant-Derived Drugs: Products.progression_web. S.. Özgüven. 2001. Özhatay.tradeforum. S. www.H.B. Kroner. pharmalicensing. 2006. Frontis Workshop on Medicinal and Aromatic Plants. Phillipson. NBJs Supplement Business Report 2006. Journal of Medicinal and Aromatic Plant Sci. Türkiye statistik Kurumu Verileri. A. Organic Trade Association (OTA). Türkiye'de Doğal Bitkilerin Ticareti.E. Impact of Cultivation and Gathering of Medicinal Plants on Biodiversity: Global Trends and Issues.Food and Agricultural Organization (FAO). 5 Yıllık Kalkınma Planı. Schippmann. Medicinal and Aromatic Plants. I. S. 2006. A. Cunningham. XII.html. Proceeding of the XI World Forestry Congress 13-22 October 1997 Antalya Vol:3:234-237.marketresearch.com. L. U. 2001. Western Pacific Series no. Şekeroğlu. April 2005. V. 2003.html. Wageningen. Atay. and D. 1997. 2007. J. Smillie. New Hope. www. Overview of Asia. 2006.J. 2005. 2002. Finding Key Sales Opportunities in the Natural Products Marketplace.org/tade/faqs_medicinal.htm) Unity Marketing Inc. 720.who. Gardner (eds. G. 7 Trends to Watch in 2007. 155-170.. Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Üretimi ve Ticareti. 2006. Pharmalicensing. N.Davis. Wageningen. Teknik Kongresi..fao. Kumar.hartmangroup.com/vendors/viewvendor. Online www. Hamilton) Vol:1:324-3.coimbatore.ota.pdf. 2005.. ftp://ftp.E. Proc. 75–95.com/products/HB/2006_11_01. Koç. International Trade Centre (ITC). D. Kekik in Trade in Turkey. D. The Progression of the Natural Products Consumer. Medicinal Plant Trade. N. F. Hom e Fragrance and Candle Report. Originated in Forestry Department. Sekin.yahoo. Medicinal and Aromatic Plants.com/bnh/lamar/skincare.. Singh. B. 2006. A Comparison of Cultivation and Wild Collection of Medicinal and Aromatic Plants Under Sustainability Aspects. Medicinal Plants International Trade Forum. Türkiye Ziraat Mühendisleri VI. Ildır. L. 9 session of the Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture. Leaman.J. 2004. www. A. Technology. Heywood.asp?vendorid=642&sortby=p&g=1&categor. S.. JR.. Leaman.pacificbridgemedical.gov. Ankara.html. G. Trend History: Medicinal Plants. Yalova. Proc.com trends. Cunningham.pdf Schippmann. Plants-based Medicines in India. Lange. Medicinal and Aromatic Plants.. 251s. 2002.htm. FAO. www. Ayanoğlu. Inc.H.B.nic. Acta Hort.html. 2006. p. 17–20. 1998. http://www. 1998. Bitkisel laç Hammaddeleri Toplantısı 20-22 Mayıs 1998 Özet Kitabı. Google Trends. A Presentation at Regulatory Affairs Professional Society (RAPS).A.htm] World Wildlife Foundation (WWF).com. Koyuncu. D..in/feature/feyr2000/fmay2000/f240520006. www. T. Quality and Safety Issues Related to Botanicals.products/HB/2006_12_13. www. Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü. Economic Potential and Improved Varieties of Aromatic Plants of India. Manila.org/DOCREP/005. www..fao.E. 2009. Biodiversity and the Ecosystem Approach in Agriculture.com/news. Applications. Tütün. 1996.com/assets/pdf/np. 2009. 2006.org/docrep/fao/005/aa010e/AA010E00. S. Nucleus for Strategic Expertise Wageningen University and Research Centre. . Bitkisel Ürünler (Doğal Çiçek Soğanları Süs Bitkileri Grubu) Özel htisas Komisyonu.B. The Netherlands.com.tr/jsp/duyuru/upload/vt/vt.google.mall. www. 2006.worldwildlife. Sharm a. Pacific Bridge Medical–Asian Medical Publications. Chapter 9. Impact of Cultivation and Gathering of Medicinal Plants on Biodiversity.org/biodiversity/geneticresources/en/.net/nbsubure20pr. Consumer Culture and the Future of Organic Usage.). Healthcare Markets and Regulatory Issues in the Region. Bogers.spins. U. 2007. 12–13. Heywood. 1994. Gross.cfm.K. Oct. Davis.int/publications/pub_9290611243. nbj. Van Overwalle. OTA Manufacturing Survey.stores. S.php?action=toc&productID=1378188. 21 .com/intelligence/reportsearching. part 4. 1993. http://www.html L’amar–Herbal Products.D. Rome. Inc. D. Organik Tarım Ürünlerinde Dış Pazar Araştırması. N. World Health Organization (WHO).wpro.pdf. TU K. Nutrition Business Journal (NBJ).spins.A. Centres of Plant Diversity (ed: S. M.com/pics/documents/short%20overview%20MMS. www. Özhatay. Khan. Quality Assurance of Medicinal Plants Acta Horticulture 333:117-122 Shanley P.fao.C.).php/aid/301/Medicinal_Plants.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful