TIBB VE AROMAT K B TK LER ÜRET M N N ARTTIRILMASI OLANAKLARI

Emine BAYRAM , Saliha KIRICI , Sezen TANSI , 4 5 6 Güngör YILMAZ , Olcay ARABACI Süleyman KIZIL , sa TELC 7
1 2 3

ÖZET
Dünya pazarlarında tıbbi ve aromatik bitkilere olan talep her geçen gün giderek artmaktadır. Türkiye tıbbi ve aromatik bitkilerin dış satımında dünyanın önde gelen ülkelerinden biri olup, birçok tıbbi bitkinin dış satımını yaparken, aynı zamanda birçok bitkinin de dış alımını gerçekleştirmektedir. Ülkemiz farklı iklim ve ekolojik koşullara sahip olması, floranın çok sayıda bitki türü ve çeşitliliği içermesi bakımından doğadan toplanan ve kültürü yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler açısından büyük bir ekonomik potansiyele sahiptir. Bazı türlerde doğadan toplama ekonomik olabilir ancak doğadan toplanan bitkilerde kaliteli ve standart ürün elde etmek zordur. Doğadan toplanan bitkilerde kalitenin her zaman istenen düzeyde olmaması, toplama sonrası işleme, depolama ve nakliye koşullarının yeterince karşılanamaması gibi nedenlerle esas olan bu bitkilerin tarımının yaygınlaştırılmasıdır. Gerek iç tüketimde kullanılan gerekse dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerde üretimi arttırmak ve istenen kalitede ürünü elde edebilmek için; doğadan toplamaların sürdürülebilirlik ilkesine dayalı floraya zarar vermeden yapılması, bitki toplayıcıların eğitilmesi, talebi fazla olan bitkilerin kültüre alınması, yetiştirme tekniklerinin her bitkiye ve ekolojik koşullara göre saptanması, yurt dışında geliştirilmiş ve ülkemiz ekolojik koşullarına adapte olabilecek çeşitlerin getirtilerek ülkemiz iklim koşullarında denenmesi, bu bitki grubunun en önemli sorunlardan biri olan tohumluk temini için kurumsal alt yapının oluşturulması, çeşit geliştirmeye yönelik ıslah çalışmalarının desteklenmesi, hasat sonrası işlemler, depolama ve nakliyede uygun şartların sağlanması gerekmektedir. Bu koşullar yerine getirildiğinde dünya pazarının istediği kalite ve standartta ürün elde etmemek için bir neden bulunmamaktadır. Anahtar Sözcükler: Tıbbi ve aromatik bitkiler, üretim ve ticaret, uçucu yağlar, organik tarım

1. G R Ş
Tıbbi ve aromatik bitkiler asırlardan beri gıda, çeşni, ilaç ve şifa vermek amacıyla kullanılmaktadır. Bu nedenle kimyon, haşhaş, anason gibi bazı bitkilerin tarımı tarih öncesi devirlerden beri devam etmektedir. 20. yüzyılın başlarında listelenen ilaçların %40’ından fazlası bitkisel orijinli olmasına rağmen 1970’li yılların ortasında bu oran %5’ ten daha aşağıya düşmüştür. Ancak özellikle 1990’lı yıllardan sonra, tıbbi ve aromatik bitkilerin yeni kullanım alanlarının bulunması, doğal ürünlere olan talebin artması; bu bitkilerin kullanım hacmini her geçen gün arttırmaktadır. Günümüzde tıbbi bitkiler piyasasının yıllık yaklaşık 60 milyar dolarlık bir rakama sahip olduğu tahmin edilmektedir (Kumar, 2009). Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre yaklaşık 20.000 bitki tıbbi amaçlarla kullanılmaktadır. Dünyada bitkisel droglar için başlıca ticaret merkezleri Almanya (Hamburg), ABD (New York) ve Hong Kong’dur (Başer, 1997; Lange, 2006). Türkiye coğrafi konumu, iklim ve bitki çeşitliliği, tarımsal potansiyeli, geniş yüzölçümü sayesinde tıbbi ve aromatik bitkiler ticaretinde önde gelen ülkelerden biridir. Türkiye’nin bu önemi; gelişmiş ülkelerdeki yerleşmiş bitkisel ilaç, bitki
1 2 3 4 5 6 7

Prof. Prof. Prof. Prof. Doç. Doç. Doç.

Dr. Dr. Dr. Dr. Dr. Dr. Dr.

Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü

1

kimyasalları, gıda ve katkı maddeleri, kozmetik ve parfümeri sanayilerinin girdisini oluşturan pek çok bitkisel ürünü veren bitkilerin ülkemiz florasında bulunmasından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla bu bitkiler çoğunlukla doğadan toplanarak pazarlanmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler ağırlıklı olarak Ege, Marmara, Akdeniz, Doğu Karadeniz ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinden toplanmaktadır. Toplanan bitkiler genellikle defne, adaçayı, biberiye, kuşburnu ve ıhlamurdur. Tıbbi ve aromatik bitkilerde sürdürülebilir üretim ve pazar potansiyelini yeterince değerlendirmek için bu ürünlerin istenen miktar ve kalitede olması gerekmektedir. Türkiye’de tıbbi bitkilerin öneminin artmasına paralel olarak tarımsal çalışmalara başlanmış, özellikle son yıllarda bu bitkilerde çeşit geliştirmeye yönelik ıslah çalışmalarında artışlar gözlenmiştir. Kekik, anason, kişniş gibi birçok tıbbi ve aromatik bitkide standarta uygun çeşitler geliştirilmiştir. Tüketici ve sanayici taleplerine cevap veren kaliteli ve standart ürün için ıslah edilmiş çeşitlerin geliştirilmesi, uygun ekolojik koşulların belirlenmesi, doğal bitkilerin doğaya zarar vermeden zamanında toplanması, hasat sonrası işlemler ve işleme teknolojisinin belirlenmesi tıbbi ve aromatik bitkilerde üretim ve pazar olanaklarını arttıracaktır.

2. TIBB VE AROMAT K B TK LER N TANIMI VE KAPSAMI
Tıbbi bitkilerin tanımını tam olarak yapmak mümkün değildir. Günümüzde “tıbbi” ve “aromatik” bitkiler terimi genellikle birlikte kullanılmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler, hastalıkları önlemek, sağlığı sürdürmek veya hastalıkları iyileştirmek için ilaç olarak kullanılan bitkilerdir. Tıbbi bitkiler, beslenme, kozmetik, vücut bakımı, tütsü veya dini törenler gibi alanlarda yer alırken, aromatik bitkiler ise, güzel koku ve tat vermeleri için kullanılmaktadır (Anonim, 2005). Aromatik bitkilerin gıda, kozmetik ve parfümeri sektöründe de geniş kullanım alanı bulunmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler eczacılık ve parfümeride tıbbi ve aromatik amaçlı olarak en eski kullanımı olan bitkilerdir (European Community Biodiversity Clearing-House Mechanism, 2005). Bitkisel ilaçların orijinal materyali genellikle tıbbi bitkiler grubuna dahildir. Bitkisel ilaç, işlenmemiş yada işlenerek bir veya daha fazla bitkiden oluşturulan bileşim maddesi içeren tedavi edici özelliği olan veya diğer insanların sağlığına yararı olan bitkilerden türetilen maddeler veya ürünlerdir. Bu tanımlama altında, bitkisel ilaçların işlenmemiş bitkisel materyal, işlenmiş bitkisel materyal ve tıbbi şifalı ot (herbal) ürünleri olmak üzere 3 çeşidi bulunmaktadır (Van Overwalle, 2007). Ancak bu tanımlama, bir ilaç ürününün kimyasal bileşeni olarak izole edildiği yada sentezlendiği durumlarda ve etkili maddenin tanımlandığı yerleri kapsamamaktadır (WHO, 1998). Tıbbi ve aromatik bitkiler denildiğinde hem bitkiler, hem etken madde yönünden ve hem de tüketim alanları bakımından çok büyük bir alanı kapsamaktadır. Bu bakımdan bugün standart hale gelmiş bir gruplandırılması bulunmamakla birlikte, genellikle familyalarına, içerdikleri etken maddelere, tüketim ve kullanımlarına, yararlanılan organlarına ve farmakolojik etkilerine göre gruplandırılabilirler (Ceylan, 1995). Ancak, en yaygın olarak kullanılanı etken maddelerine göre yapılan gruplandırmadır.

3. GEÇM ŞTEN GÜNÜMÜZE TIBB VE AROMAT K B TK LER ÜRET M VE KULLANIM EĞ L MLER
20. yüzyılda tıbbi ve aromatik bitkilerin üretim ve kullanımındaki gelişmeler incelendiğinde, yüzyılın başlarında teknolojinin getirdiği yenilikler, sosyal ve politik değişimler, bitkilerin ilaç olarak kullanımının hızla azalmasına neden olmuştur. 1930’lu yıllarda sulfa ilaçlarının ve 1940’lı yıllarda organik kimyasalların sentezi, tıbbi bitkilere ilave olarak sentetik ilaçların üretimini teşvik etmiştir. Dünya Savaşı’nı izleyen ekonomik ve sosyal değişiklikler ile bitkiler ve tedavilerle ilgili yeni tanımlamalar, sentetik kimyasal ilaçların elde edilmesi sonucu endüstriyel ilerlemelerle modernleşen batı ülkelerinde, 1970’li yılların sonuna kadar bitki ekstraktları ile bitkilerin kullanımında azalmaya neden olmuştur (Craker ve ark., 2003). 20. yüzyılın başlarında listelenen ilaçların %40’ından fazlası (çoğunlukla rafine edilmeden elde edilenler) bitkisel kökenli iken, bu durum 1970’li yılların ortalarına gelindiğinde %5’in altına düşmüştür (Craker ve Gardner, 2005). 1980 ve 1990’lı yıllarda tüketicilerin sağlık hakkında daha

2

Bu durum tıbbi ve aromatik bitkisel ürün kullanıcılarının mevcut temelinin organik gıdaları satın alanlarla aynı olduğunu ortaya koymaktadır (Hartman. 2005). kültür. 2006) geçmiş beş yılda pazar kazanımlarını yükseltmiştir (Ferrier ve ark. diriliğin umudunu. Bitki materyallerinin kalite standartları. bazı bölgelerde özellikle bitkisel materyali korumak için (WWF. organik ve doğal besinlere olan yönelme beraberinde tıbbi ve aromatik bitkileri tekrar gündeme getirmiştir.com.. Ginkgo biloba. Bu nedenle. Schippmann ve ark. çok sayıda yeni tıbbi bitki kültüre alınmış. 1990’lı yılların sonu ve 2000’li yılların başında ticaretin küreselleşmesi ve genetik çeşitliliğin korunması hakkındaki endişeler tıbbi bitkilerin kültürünü etkilemiştir.. Doğal bitki materyaline olan talep veya kültüre alınmış bitki materyalinin bulunamayışı nedeniyle doğal ve kültürü yapılan bitkiler arasındaki fiyat farkları. Cyperus scariosus.. 2006). 2007).4 milyar dolar değere ulaşmıştır. sadeliği ve sürdürülebilirliğini sunarak (Hartman Group.3 milyar dolara ulaştığını bildirmektedir. Bitkilerden türetilen ilaçlar için küresel pazar tahminleri 2005’de 18 milyar dolardır. bioaktif bileşenlerin ekstraksiyonuna ve tıbbi uygulamaların doğrulanmasına önderlik etmiştir (Khan ve ark. 2005. özellikle gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaçlar lehine gözlenen ilgi artışı. organik gıdalara olan taleple eşleşen organik ürünlere bir yönelme olmaktadır (Adam. 2007) raporları birçok tıbbi bitki içeren diyet katkılarının satışının 2005 yılında %4. Kozmetikçiler. kilo artışı ve oldukça zengin toplumlarda sık sık ortaya çıkan diğer tıbbi problemlere sahip nüfusun artması sonucu. Hartman Group. Aromatik bitkilerin ve bitki özlerinin çiçek düzenlemelerinde ve parfüm sanayinde kullanımları yaygınlaşmıştır. bazı bölgelerdeki doğal türler için muhtemelen sürekli bir tehdit oluşturacaktır. 1999) aromatik bitki ve/veya bitki özleri içeren mum ve ev kokuları için pazar. 2001. ekonomik olarak geri kalmış bölgelerde sürdürülemeyen aşırı toplama uygulamalarını teşvik etmektedir (ITC. ABD ve Kanada’da pazar taleplerinin %50’nin üzerine çıkacağı hesaba katıldığında. 2006). Bu durum gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaçlar ile ilgili yasa ve yönetmelikleri yeniden ciddi bir şekilde ele almaya itmiştir (Başer. reklam. 2003..5 artarak 21. üretilmiş ve marketlerde satışa sunulmuştur. 2005 yılında tıbbi ve aromatik bitkileri veya bitki ekstraklarını da içeren gıda dışı organik ürünlerin satışları 1/3 oranında artmıştır (OTA. 2006). 2000) kaynak noksanlığı çeken. sağlık konularındaki toplumsal endişede (hazır olması ve fiyatı). Organik üretilmiş bitkiler ve droglara olan ilgi ve talep her geçen gün artmaktadır. Taleplerdeki bu artış. mevcut ve gelecekteki değişiklikler ve bitkisel ürünlerle olan benzerliklerin (basın raporları. ürünün işlenmesi ve alıcıların temiz (fiziksel ve kimyasal kalıntı içermeyen). süreklilik arz eden (güvenilir ve aynı seviyedeki etkili madde miktarına sahip üretim) ve sertifikalı (kökeni ve tarihçesi için kimliği saptanabilir) ürün talepleriyle artmıştır. Beslenme ile ilgili yayınların (NBJ. 2001). 2006). Yine aynı yıllarda. Myrtus caryophyllus ve Withania somnifera gibi çok sayıda bitki ekstraktını içeren ürünleri formülleştirmişlerdir (L’amar. 2007). Aromaterapi ve kokulu mumlara katkıda bulunan (Elson. Tıbbi ve aromatik bitki kombinasyonları ve herbal içeceklerin satışları. 2011’de bu değerin 26 milyar dolara ulaşması beklenmektedir (Pharmalicensing. 2005).(Unity Marketing Inc. 1980 ve 1990’lı yıllarda tıbbi ve aromatik bitkiler üzerinde başlanan araştırmalar. eğitim ve bilimsel rapor) daha fazla insanı tıbbi ve aromatik bitkisel materyali denemeye ve kullanmaya yöneltmesi olasıdır. 3 . 2006). Celastrus paniculatus. bitkilerin üretimindeki gelişmelere. Demografik yapıda (yaş. Asya’da gelirin artmasının yerleşik halkın yaşam standardını yükseltmesine paralel olarak yaşlanma.. doğal ve organik ürünlerin kullanımında (Kroner. yakın gelecekte tıbbi ve aromatik ürünler satışında anahtar pazar kavramı olarak kalması beklenilen gençliğin canlılığını ve gücünü. 1998). 2006). Ormanların yok olması ve gelişme nedeniyle gelecekte habitat kaybının devam etmesi hem gelişmekte hem de endüstrileşmiş ülkelerde birçok tıbbi ve aromatik bitki türüne olan tehdidi sürdürmesi beklenmektedir (Shanley ve Luz. Halen tıbbi ve aromatik bitki pazarlarında. 2003 yılından itibaren %14. 2002).1 bir büyüme ile 2004’te tahmin edilen 8. Dünya pazarlarında tıbbi ve aromatik bitkisel materyale olan talebin önceden belirlenen bir gelecekte sürmesi beklenmektedir (Craker. gelir. Schippman ve ark. hastalık ve diğer insanca koşullar). tıbbi ve aromatik bitkilere olan talepler de artacaktır (Gross. cildi canlandırmak ve korumak için Aloe barbadensis.fazla bilgilenmeleri.

şekerleme.9 milyar dolar ile 20. bu her durumda mümkün olmayabilir. pestisitle bulaşmış gıdalar ve benzer konular çevresindeki tartışmalar ve endişelerden daha iyi haberdar olmaktadır. konulan fon ve kotalar belirtildiği için ürünün doğru GT P numarası ile ithal veya ihraç edilmesi hem alıcı. doğal popülasyonların mülkiyet haklarında (Persley. Dünyada en çok dış satımı ve dış alımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler sırasıyla Çizelge 1 ve Çizelge 2’de bulunmaktadır. meşrubat. 1997. tıbbi ve aromatik özellikler de taşıdıklarından ilaç. Bu durumda. o ürün en yakın kategori altındaki "diğerleri" başlığı altında işlem görmektedir (Başer. içki. herbal çay. çay-kahve. Zira. Günümüzde tüketiciler gıda. kişisel hijyen ürünleri. Ticarette yer alan tıbbi ve aromatik bitki sayısının çok fazla ve bunlardan elde edilen etken madde miktarının çok çeşitli olması nedeniyle. hem satıcı. Dünya Gümrük Organizasyonu (WCO) tarafından geliştirilmiştir ve bugün 177’den fazla ülke ve ekonomide kullanılmaktadır (Lange. baharat. parfüm. getirilen kolaylıklar. Üretim bakımından en önemli bitki türlerini. Beş yıllık dönem içinde Dünyada tıbbi ve aromatik bitkiler dış satım değeri yaklaşık 11. Bu durum bitkisel kaynakların geçerliliğinin kabulü gereğini ve bazı durumlarda kültür altına alma yönünde tercihi getirecektir (Craker. Ürünlerin doğru GT P numarası ile ihraç veya ithal edilmesi önemlidir. genetik mühendisliği ürünleri. daha kaliteli standart bir ürün elde etmek için tıbbi ve aromatik bitki üretiminin. ticaret istatistiklerinde tek bir gruplama söz konusu olamamaktadır. kök ve diğer bitki grupları oluşturmuştur. Ancak. Böylece bu tür tüketiciler organik ve doğal ürünlere yönelik bir hayat stilini seçme ya da sıklıkla ona ve alternatif tedaviyi denemeye yönlenmektedirler (SPINS 2004). 2006). HS. Tıbbi veya aromatik bitkileri özel olarak sınıflandıran bir sistem yoktur. 4 . kozmetik. her ürünün gümrük tarifesinde zaman zaman yapılan kısıtlamalar.8 milyar dolar arasında (Çizelge 2) değişmiştir.2006). aroma vb.Dünyada Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticareti Baharat veya çeşni sınıfına giren pek çok bitki. 2006). 1997). Ülkemizde de kabul edilen sistem “Customs Cooperation Council Nomenclature” (CCCN)’in Avrupa Birliği’nde kabul edilen şekli “Harmonized Commodity Description and Coding System” (HS)’dir (Başer. Gelecek yıllarda sürekli artan talebi karşılamak. TIBB VE AROMAT K B TK LER N EKONOM K ÖNEM 4. çeşni. 4. bunlardan elde edilen bitki ekstrelerinin ve bu ürünleri işleyen sanayi kollarının büyümesi ve artması beklenmelidir. gibi birçok alanda kullanılmaktadır. 1997) ve yerel pazarın değeri konusunda (Brinckmann.8 milyar dolar ihracat ve 18. soğan-yumru. Dünya bitkisel drog ticareti son beş yılda ortalama 16. 2003). 2004) tüketici ilgisinin artması büyük olasılıkla devam edecektir. Zira. dış alım değeri ise 13. 2007). esans.6 milyar dolar arasında (Çizelge 1). Lange. hem de ülke açısından yararlı sonuçlar getirir. tehlike altındaki türlerin korunmasında (FAO.6 milyar dolar ithalat olarak gerçekleşmiştir. Son yıllarda ülkemizde de tıbbi ve aromatik bitkilerin ve bunlardan elde edilen ürünlerin kullanımında büyük bir artış dikkati çekmektedir. Bu nedenle. sağlık ve beslenme hakkında daha çok bilgi sahibi oldukça. Bu durum dış satım cetvellerinde kullanılan Gümrük Tarife statistik Pozisyon (GT P) numaralarında ve sıralamasında da görülmektedir. tıbbi ve aromatik bitkiler arasına kesin sınırlar koymak imkansızdır. çiklet. geleneksel tıp. Tıbbi ve aromatik bitkilerin Dünya ticaret hacmi ve değeri konusunda en sağlıklı ve güvenilir veriler Cenevre’deki Uluslararası Ticaret Merkezi (UN Comtrade) bilgi bankasından elde edilebilmektedir. her ürünün özel bir GT P numarası bulunmayabilir.1.2 milyar dolar ile 23.

500 61.346 40.335 157.886 709.176 1.141 250.327 202.002 3.299 114.521 20. Çin Anasonu Kişniş Kimyon Karaman Kimyonu Rezene.635 30.188.407 22.603 96.685 592.503 557.711 9.534 868.805 91.231. 714 15.847 241. Ardıç Meyvesi Zencefil Safran Zerdeçal Kekik ve Defne Yaprağı Köri Baharat Karışımları Diğer Baharatlar (Çemen vb) Hintyağı Tohumu Susam Tohumu Hardal Tohumu Aspir Tohumu Haşhaş Tohumu Meyan Kökü Ginseng Kökü laç.628.407.946 916.639 12.535 55.100 1.820 284.428 97.47 50.474 9.521 140.192 15.514 20.198 62.301.131 2005 207.391 109.561 37.026 111.911 2007 247.031 915.525 254.377 367.445 52.153 29.715 62.574.417 11.100 140.215 109.338 6.759 50.462 8.247 126.810 299.409 281 11.250 103.499.997 7.477 598. parfüm ve insektisit olarak kullanılan bitki ve kısımları 2004 167.594 94.071 76.307 4.269 1.310 20.318 121.214.939 14.455 71.803 7.853 72.730 20.538 109.762 1.443 20.897 461.392 137.457 252.925 5.653 23.740 57.861.131 258.888.080.525 440.881 126.459 227.236 181.011.643 490.593 127.974 216.089 325.074 34.647 233.375 52.592 84.961 679.866 8. Dünya’da En Çok Dış Satımı Yapılan Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Değer: 1000$) Kod 071490 070320 071130 090111 090210 090300 090411 090420 090500 090620 0907 090810 090820 090830 090910 090920 090930 090940 090950 091010 091020 091030 091040 091050 091091 091099 120730 120740 120750 120760 120791 121110 121120 121190 Ürün Adı Salep.311 121.418 414.234 57.564 1.470 42.360 1.648 23.417.409 821.227 19.455 316. Arrowroot Sarımsak Kapari Kahve Yeşil Çay Mate Karabiber Kırmızıbiber.434 31.945 231.820 3.344.550 2008 249.454 100.609 21.471 104.273 13.192 7.025 5 .257 374.764 14.219 280.301 419.645 8.330 2006 226.324.290 246.058 36.120 186.078 18.494 17.080 99.990 237.328 21.399 705.912.384 39.Çizelge 1.250 Toplam Kaynak: Comtrade.925 1.849 42.889 98.922 516.109 55.600 30. 2009 11.709 23.711 124 1.471 86.273 11.498 42.857 53.489 618.430 128.751 859.796 51.261 51.101 16.373 104.129 24.458 173.999 18.684 7.022.554 38.982 58. Yenibahar Vanilya Tarçın Karanfil Hindistan Cevizi Küçük Hindistan Cevizi Kakule Anason.576 558.262 142.385 293.273 20.975 481.786 341.040 218.398 260.587 14.726 1.771 9.716 16.653 1.275 12.230 61.031 594.871 928.860 28.005 239.737 101.198 51.

402 34.533 2.874 1.801. Ardıç Meyvesi Zencefil Safran Zerdeçal Kekik ve Defne Yaprağı Köri Baharat Karışımları Diğer Baharatlar (Çemen vb.941 25.665 128.057.485 44.882 62.769 4. susam.667 395.460 421 1. yenibahar Vanilya Tarçın Karanfil Hindistan Cevizi Küçük Hindistan Cevizi Kakule Anason.867 606.054 48.031 196.458 21.001.707 629.375 7. kırmızı biber.817 9.884 29.772 18.974 285.587 191.410 109. Arrowroot Sarımsak Kapari Kahve Yeşil Çay Mate Karabiber Kırmızı biber.887 30.408 119.062 227.045 130.151 507.497.573.780 125. 2009 13. Baharat ve çeşni bitkilerinin başlıca kullanıcısı gıda endüstrisi ile perakende satış için baharat paketlemesi yapan firmalardır.061 6.300 24.712 862.180 83.521 115.249 313.479 28.059.909 35.225 51.101 24.695. Son yıllarda gelişmiş ülkelerde gıda katkı maddeleri ve gıda tamamlayıcılarında aromatik bitkilerin kullanımları yaklaşık iki kat artmış olup ABD ve AB gibi en önemli ithalatçılar.437 40.793 6. vanilya.167 253.318 58.532 2006 260.488 50.651 215.457 21.571 749.298 3.033 74.084 30.623 198.035 29. parfüm ve insektisit olarak kullanılan bitki ve kısımları 2004 224.) Hintyağı Tohumu Susam Tohumu Hardal Tohumu Aspir Tohumu Haşhaş Tohumu Meyan Kökü Ginseng Kökü laç.556 929.958 38.778 837.739 639.166 50.779 52.629 231.398 57.532 24.710 15.154 121.993 11.995 108.191.587 113.314 1.192 84. sarımsak.150 312.954 152.925 57.378 17.410 894.112.797 45.141.209 347.446 206.747 796.832 1.152 48.444 23.509.836 121.067 32.Çizelge 2. zencefil ve yeşil çaydır.730 4.845 117.409 290.030 105.921 14.210 101.063 113.321 222.828 121.786 21.128 47.060.715 4.176.572 14 1.883 26.044 397.074 255.138 14.969 2008 310.806 29.733 132.598 29.161 29.767.312 13.241 98.416 798. Çin Anasonu Kişniş Kimyon Karaman Kimyonu Rezene.902 66.188 115.149 119.719 42.655 35.890 130.204 117.642 82.772 2004-2008 yılları arasında en çok ticarete konu olan tıbbi ve aromatik bitkiler.143 14.023 55.924 74.492 23.216.138 1.043 801.542 1.133 245.910 828.973 TOPLAM Kaynak: Comtrade.095 70.690 10. Dünya’da En Çok Dış Alımı Yapılan Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Değer: 1000$) Kod 071490 070320 071130 090111 090210 090300 090411 090420 090500 090620 0907 090810 090820 090830 090910 090920 090930 090940 090950 091010 091020 091030 091040 091050 091091 091099 120730 120740 120750 120760 120791 121110 121120 121190 Ürün Adı Salep.552.204 194.825 400.744 1.670 216.796 710.846 185. 6 .675 1.623 359.480 26.278 68.482 166.161 2007 269.626 34.381 53.798 2005 235.086 305.644 576.791 72.532 94.591 22.430 16.020 386.454 150.062 3. yenibahar.567 29.997 85.921 51.248.892 14.619 2.244 175.251 211.210 16.798 114.296 209.127 12.329 1. kahve.097 404.723 298.006 243.281. karabiber.699 43.917 126.070 145.279 44.896 21.994 129.

939 86.996 62.453 1. Çin ve Hindistan gibi ülkeler aynı zamanda birçok bitkinin de dış satımını yapan ülkeler arasında yer almaktadır.794 115.205 10. Dünyada tıbbi ve aromatik bitki dış alımını yapan ülkeler içerisinde ABD.105 131.692 65.977 144.gelişmekte olan ülkelerden tropik ürünlerin dış alımını gerçekleştirmişlerdir.664 10.282 11.762 19 1.692 71.246 48. yada doğala özdeş ve yarı-sentetik yararlı aroma kimyasallarının sentez başlangıç maddesi olarak kullanılırlar (Başer.512 489.029 274.495 604.010 13. En büyük uçucu yağ dış satımını yapan ülkeler Çin. 1/4'ü gelişmiş ülkelerden ve geri kalanı da Balkan ülkelerinden gerçekleştirilmektedir.643 543.417 297.118 39.448 38.584.933 1.178 209. Uçucu yağların Dünya üretimi 2004-2008 yılları arasında 1. ngiltere. Hindistan.030 9.659 107. gıda katkıları.329 85. Japonya ve sviçre toplam Dünya ithalatının 3/4'ünü yapmaktadırlar.8-2.5 milyar dolar (Çizelge 3) ve tüketimi 1. Diğer taraftan gelişmiş ülkelerde değişen sağlık anlayışı. 1998).940. uçucu yağ pazarında turunçgil yağlarının (portakal ve limon uçucu yağının) ilk sıralarda yer aldığı.998 10.236 12. kozmetikler ve ilaçların terkibinde.506 251.847 87 859.651 147.967 2.415 84.535 127. Uçucu yağlar ve aromatik ekstreler.485 Kaynak: Comtrade. aroma kimyasallarının kaynağı olarak. Çizelgeler incelendiğinde.324 2005 36. ABD. Almanya. nane yağının da bunları izlediği görülmektedir.028 2008 45 201.323 35.744 2006 37.307 46.849 5.394 41.599 3.097 169.748 109.198 437. Fransa.7 milyar dolar (Çizelge 4) olmuştur.379 3.870 509.894 2007 890 196.026 354.360 162.397 157.528 538 226.230 182.261. Uçucu yağ üretiminde gelişmekte olan ülkeler büyük bir potansiyele sahiptir.630 175. Ancak bu rakamlara terementi ürünleri dahil değildir.6-2. Hollanda.548 1. ABD.430 110.988 25 201. Dünya Uçucu Yağlar Dış Satımı (Değer: 1000$) Kod 330111 330112 330113 330114 330119 330121 330122 330123 330124 330125 330126 330129 330130 330190 Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Misket Limonu Yağı (Lime) Diğer Turunçgil Yağları Geranium Yağı Yasemin Yağı Lavanta Yağı Acı Nane Yağı (Mentha piperita) Diğer Nane Yağları Güve Otu (Vetiver) Yağı Turunçgil Meyveleri Dışındaki Diğer Yağlar Rezinoitler Konkret ve Absoluleri çeren Terpensiz Uçucu Yağlar Toplam 2004 39. 2002).970 288.718 154.111 291 769.156 140 5. 2009 7 . Dünya üretiminin yaklaşık yarısı gelişmekte olan ülkelerden. Son iki yılda da dış satım ve dış alım değerlerinde önemli artışların olduğu da dikkati çekmektedir (Çizelge 3 ve 4).581 140. koku ve tat endüstrileri tarafından parfüm.811 897 223. temizlik ürünleri. Gelişmiş ülkeler başlıca uçucu yağ ithalatçılarıdırlar.760.395 2. yemeklerde tuz ve yağın azaltılması sonucunda yemeklere tat katması açısından bu grup bitkilerin kullanımını da arttırmıştır (Binici. AB. Çizelge 3.538. AB ve Brezilya’dır.137 89.

530 16.059 48. glikozitler ve tuzları izlemektedir.001.240 43. Ülkemiz 2000-2003 yılları arasında toplam 5.220 287.827 182. yine ilk sırada bitkisel alkaloitler.088 Kaynak: Comtrade.228.4 milyar dolardan 4. Türkiye’nin iklim ve ekolojik özelliklerinden dolayı birçok tıbbi ve aromatik bitki yetiştirilebilmekte veya dünyanın birçok yerinde olduğu gibi doğadan toplanmaktadır.472 167.776 62.460 683.473 134.097 9. 2009).800 dolar ödeme yapılmıştır.981. Türkiye’nin 1999–2003 yıllarını kapsayan beş yıllık tıbbi bitkilerin dış satım miktarlarının yıllara göre ortalama 44.535 ton bitki ithal etmiş ve 6.720.429 44.918 ton dış alım miktarına karşılık 7.652 193.992 2005 26. 4. son yıllarda ise kafein ve tuzlarının üçüncü sırayı aldığı bunu haşhaş alkaloitlerinin takip ettiği belirlenmiştir.502.887 2008 5..000 dolar olduğu ve yaklaşık 20 bitki türünün satışı ile bu paranın ülkeye kazandırıldığı belirtilmektedir (Özgüven ve ark.789 144.061 273. Birçok tıbbi ve aromatik bitkinin dış satımını yapan Türkiye.105 1.302 10. anason.725 171.111 452 227.200 2007 3.147.74.2.413 43.395 323. Defne. esterleri ve türevleri yer alıp. mahlep. aynı zamanda bazı bitki türlerinin dış alımını da yapmaktadır.204 213. biberiye. meyan kökü ve ardıç kabukları doğadan toplanmaktadır.585 14.126 ton tıbbi bitki dış satımına karşılık 80.297 107.993 733.9 milyar dolara yükselmiştir. adaçayı.866 2.797.126 2006 43. bunları haşhaş alkaloitleri. Kimyon. nane ve kişnişin tarımı yapılmaktadır (Çizelge 5).144.967 185.5 milyar dolar arasında değiştiği.179 108.749 129. kekik. Dünya Uçucu Yağlar Dış Alımı (Değer: 1000$) Kod 330111 330112 330113 330114 330119 330121 330122 330123 330124 330125 330126 330129 330130 330190 Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Misket Limonu Yağı (Lime) Diğer Turunçgil Yağları Geranium Yağı Yasemin Yağı Lavanta Yağı Acı Nane Yağı (Mentha piperita) Diğer Nane Yağları Güve Otu (Vetiver) Yağı Turunçgil Meyveleri Dışındaki Diğer Yağlar Rezinoitler Konkret ve Absoluleri çeren Terpensiz Uçucu Yağlar Toplam 2004 26.494. 2009).934 11. çemen.033 122. 8 .534 19.434.093 548 1. AB ülkeleri ve Uzakdoğu ülkeleri öne çıktığı bilinmekte olup.164 645 4.395 356.142 1.205 185.744 902 1.171 13. glikozitler ve tuzları ikinci sırayı.632 313.390 ton ve ülkeye giren dövizin ortalama 66.529 16.859 164.Çizelge 4.847 424.060 187. Aynı sayıda bitki türünde 2004-2008 yılları arasında ortalama 36.491 45.281 2. Beş yıllık dönemde ilk yıllarda bitkisel alkaloitler.35 166. ıhlamur çiçeği. 2009 2004-2008 yılları arasında tüm dünyada bitkisel glikozitler ve alkaloitler dışsatımı 2.587 416. esterleri ve türevleri ilk sırayı.421 1.360 644.1998).283 140. ülkemiz haşhaş alkaloitlerinde dışsatım yapan ülke konumdadır (Comtrade.000 dolar döviz yurt dışına çıkmıştır (Bayramoğlu ve ark.399 1. Glikozit ve alkaloit ticaretinde ABD.413 48. Aynı yıllara ait bitkisel glikozitler ve alkaloitlere ilişkin dışalım değerlerinin 1.484 223.629 47.523 1.388 dolar döviz girdisi elde edilmiştir.259 44. haşhaş alkaloitleri üçüncü sırayı alırken. 2005). tuzları. rezene.163 56. tuzları.086 1.730 157.324 15.258 157.124 51. 2004-2008 yıllarını kapsayan beş yıllık dönemde ise 5.284 2..236 123.971 157. Türkiye’de Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticareti Ülkemizde doğadan toplanarak iç ve dış ticareti yapılan 347 tür bulunmakta ve bunların %30’unun dış ticareti yapılmaktadır (Özhatay ve Koyuncu.087 2.

000 14. Belçika. Dış satımının önemli bir kısmını Kuzey Amerika.413 6. sumak.637 2. Yunanistan. Polonya.3 136.171 28. 2009 9 . Vietnam.154 18.423 1. Kaynak: Türkiye statistik Kurumu.1 72.879 11.500 8.540 25.6 133.479 8.065 850 800 743 55 188 527 240 253 268 284 284 266 Üretim (ton) 11.350 10.9 52.116 15.594 9.250 4.300 11.384 1.7 49. nane.979 5.591 9.6 118 95 85 66 104 94 458 506 517 502 548 506 Kimyon Kekik Çemen Nane Dereotu Şerbetçiotu Türkiye dünya genelinde yaklaşık 100 ülkeye tıbbi ve aromatik bitki dış satımını gerçekleştirmektedir.998 9. Hollanda. Bu ülkelerden ABD.000 6. Avrupa Birliği.750 9. rezene tohumu. Brezilya.400 7. defne yaprağı.6 67.885 6.351 22.500 12. meyan kökü.280 1. biberiye.530 16.500 7.880 14.654 12.8 122.867 7.456 2. ardıç kabuğu.6 88.000 760 632 36 195 525 6. Türkiye’nin ihraç ettiği önemli tıbbi ilaç ve baharat bitkileri kekik.9 48.700 5.434 5.677 2.4 56.362 1. talya.082 7.4 52. çemen.384 Verim (kg/da) 62.800 21. Kanada.6 55.159 8.000 9.608 1. Latin Amerika.327 18.500 2.254 1.2 135.006 8. mahlep.7 57.555 1.000 2.Çizelge 5.100 1. Fransa ve Japonya listenin başında yer almaktadırlar. kimyon ve anason ile birlikte.075 8.3 64. Almanya. adaçayı ve ıhlamur çiçeğidir (Çizelge 6).376 9. Türkiye’de Üretimi Yapılan Bazı Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Bitki Anason Yıl 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama Ekiliş (ha) 17.0 65. Uzak Doğu ve Kuzey Afrika ülkelerine yapmaktadır.291 11.824 8.1 119.

176 48 266 15 526 91.862 2.000 tondur. Türkiye’nin 2008 yılı toplam baharat ihracatı içerisinde %42’lik payla ilk sırada yer almaktadır.262 1. Türkiye’nin anason dış satımının %80’i ABD.558 1.392 1.211 18 1. Japonya ve Avustralya’dır.173 5.802 6. %20’si ise doğadan toplanarak sağlanmaktadır (Akın. 2008 yılında kimyon meyvesi ihraç eden ülke sayısı yaklaşık 100’dür.259 7. Türkiye dünya kimyon üretiminde ön sıralarda yer almaktadır.689 2. Türkiye’nin Dış Satımını Yaptığı Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Miktar: Ton. 10 . Fransa.530 2.777 6.845 2.425 5.885 1. Türkiye en büyük kimyon üreticisi ülke durumundadır.70 2008 Miktar Değer 9.70 42.095 3. ABD. Türkiye’nin yıllık anason üretimi yaklaşık 9. Türkiye’de son beş yıllık veriler anason ekiliş alanı ve üretiminde azalmalar.603 109 45 965 15 249 3 137 33.175 2 227 3 140 31.221 1478 104 5. Belçika. 2009 Dünya kekik dış ticaret hacmi yaklaşık 12-13 bin ton civarındadır.69 22.057 55 94 80 432 153 3. Paraguay. Denizli ve Antalya’da yapılmaktadır. talya ve spanya’ya yapılmaktadır.593 4.69 522 2 85 170 38.264 908 163 1. Dış satımın önemli bir kısmı Vietnam.350 6.003 4. Türkiye’de kimyon ekiliş alanı ve üretiminde son beş yıllık verilere göre azalma meydana gelmiştir.608 17.913 96 1. Türkiye son beş yılda yaklaşık 9-12 bin ton kekik ihraç ederek dünyada lider ülke konumundadır. Brezilya.619 283 782 856 52 5.832 71 3. talya. dünyada yüksek kaliteli defne yaprağı üreten önemli üretici ülkelerden biridir.879 20. Japonya.933 1. ABD.210 41 1.833 1.777 8.71 Kaynak: Dış Ticaret statistikleri. Defne yaprağı Türkiye’nin geleneksel ihraç ürünlerinden biridir. Almanya. Rusya Federasyonu.978 7. Polonya.102 113 45 990 0.633 4. Kimyon öğütülmüş veya bütün (öğütülmemiş meyve) olarak pazarlanabilmekte. Almanya.61 39.224 3.152 2.926 51 121 573 257 3.618 122 69 971 0. 2009).695 4.326 897 139 1. Romanya.581 173 1. Filipinler ve Belçika’ya yapılmaktadır.002 11 482 11 61 497 76.407 89 947 2 415 9 66 474 67.620 10.730 28 1. Türkiye’de 2008 yılında 8. Diğer önemli ithalatçı ülkeler sırası ile Almanya. En fazla anason üretimi Burdur.684 3.Çizelge 6.308 7.78 2005 Miktar Değer 10. Brezilya.03 2006 Miktar Değer 12.651 3. Kekik. Bu durumun bir sonucu olarak. Defne 2008 yılı toplam baharat dış satımının %20’sinden fazlasını oluşturmuştur. Dünya anason pazar hacmi yaklaşık 10.764 4.269 188 1.000 tondur.705 104 37 976 3 418 2 153 168 38.125 152 156 1.594 4.231 51 2.519 1.575 14 1.93 16. Fransa ve srail oluşturmaktadır.559 102 38 1.007 6.409 1. dünyada “Gerçek Defne Yaprağı Türkiye’den Gelir” ifadesi kullanılmaktadır.469 19 2. Peru.753 86 2.658 2. Türkiye.088 2.007 90 1. Hollanda. Anason üretiminin neredeyse tamamı Ege Bölgesi ve Orta Anadolu Geçit Kuşağı Bölgesi’nde yapılmaktadır.202 7.475 1. Hollanda. Halen dış satımı yapılan kekiğin yaklaşık %80’i tarla koşullarında üretilmekte.35 381 1 92 126 37.771 36 431 18 691 101.683 6.480 4.72 2007 Miktar Değer 11.336 4.704 9.651 1.588 797 4.481 2.641 9.019 505 5. Polonya.839 4.301 4.165 475 176 453 31 3.494 20.70 17.166 234 253 505 49 4.883 11.879 ton kimyon üretimi gerçekleşmiştir. verimde ise artış olduğunu göstermektedir. Hollanda. Almanya.294 2. Türkiye’nin kekik ihracatı içerisinde %25’lik payla ithalatçı ülkeler içinde ilk sırada yer almaktadır. Değer: 1000 $) Ürünler Kekik Defne Adaçayı Anason Kimyon Kişniş Rezene&Ardıç Kapari Çemen Ihlamur Çiçeği Biberiye Nane Keçiboynuzu Mahlep Çörekotu Sumak Safran Meyan Kökü Zencefil Çöven Diğer baharatlar TOPLAM 2004 Miktar Değer 9.767 74 1.116 1.051 160 177 576 1.367 19 1.710 2. 2008 yılı değerlerine göre ihraç edilen toplam baharatlar içerisindeki payı %7’den fazladır. En önemli pazarı ABD. Brezilya.733 12. Kanada. en yaygın pazarlama şekli öğütülmemiş meyve olarak yapılanıdır.545 114 857 7 488 13 80 537 64.

2004-2008 yılları itibari ile ortalama gülyağı dış satımı 3.161 kg. Hollanda.5 62 197 115 317 5. bunun karşılığında ortalama 8. sadece aromatik bitki üreticisi durumunda iken.155 137 554 77 673 1.Türkiye’nin ardıç ve rezene dış satımının %97’si Almanya.478 68 34 1.189 486 44 64 941 84 206 31 1. Türkiye gülyağı dışında.617 274 8 247 77 7.505 140 5 235 36 6.341 12 276 688 304 111 68 564 113 387 7 648 1.2.781 Çörekotu Sumak Safran Meyan Kökü Zencefil Çöven Diğer baharatlar TOPLAM Kaynak: Dış Ticaret statistikleri. Belçika. 1 kg gülyağı elde etmek için.981 110 89 324 662 90 350 7 871 1.474 185 23 324 1.456 87 483 1.254 14 45 215 71 10.928 116 613 129 1.048 1. halihazırda diğer uçucu yağların üretimi ve ticareti konusunda dünyada önemli bir yere sahip değildir.742 4.018 523 375 38 605 1.270 138 117 17 1. Bununla birlikte.486 111 248 904 183 386 30 2.290 155 326 283 175 35 0 33 53 29 95 3. Brezilya.205 278 385 475 213 28 0. Avusturya. Fransa.551. KKTC. aynı zamanda birçok bitkinin de dış alımını gerçekleştirmektedir. bunların aynı zamanda ihraç ürünümüz olan bitkiler olduğu görülmektedir (Çizelge 7). Ülkemiz birçok bitkinin dış satımını yaparken.22 1 257 486 65 6. Gülyağı üretiminde en önemli maliyet yaklaşık %75-80 pay ile gül çiçeği fiyatlarıdır. Burdur. Yunanistan.534 2. Değer: 1000 $) Ürünler Kekik Defne Anason Kimyon Kişniş Rezene& Ardıç Çemen Adaçayı Ihlamur Çiçeği Biberiye Nane Keçiboynuzu 2004 Miktar Değer 2005 Miktar Değer 2006 Miktar Değer 2007 Miktar Değer 2008 Miktar Değer 45 20 13 428 269 41 21 791 24 380 651 311 199 0 3 64 116 40 3.1. Uçucu Yağlar Üretim ve Pazar Durumu Türkiye’de uçucu yağ üretiminin büyük bir kısmını gülyağı oluşturmaktadır. talya. sviçre. son zamanlarda üretilen uçucu yağlar sayısında artış meydana gelmiş ve üretim miktarlarında da artış görülmektedir.281 36 0. Çizelge 7. Türkiye dünyadaki en büyük gülyağı üreticisidir.500 kg gül çiçeği işlenmektedir.080 320 13 37 587 268 205 307 642 77 426 945 478 168 0. Türkiye’de ortalama 1.044 851 41 82 507 202 266 68 1. yaklaşık 3. 2009 4. Afyon ve Denizli’de üretilen Rosa damascena Mill. Türkiye’nin thal Ettiği Baharatlar (Miktar: Ton. Dış alımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler incelendiğinde.712 159 120 2.000 dolar gelir elde edilmiştir (Çizelge 8).5 ton kadar gül yağı ve 7 ton kadar da konkret üretimi yapılmaktadır.416 86 64 25 683 70 68 8 1. bitkisinden elde edilen gülyağı dünya piyasalarında “Türk Gülyağı” olarak bilinmektedir. Finlandiya ve sveç’e yapılmaktadır.131 2.195 274 121 172 155 11. 11 .166 336 311 24 624 737 7 8 26 182 171 203 7. zengin bir tıbbi bitki tür çeşitliliğine ve ekolojik olarak bu bitkilerin tarımına elverişli olan ülkemiz.004 3 323 306 84 5. iklim koşullarına göre değişmekle birlikte.

uçucu yağ tesislerinin sayısında da artışa neden olduğu görülmektedir.132 7. 2008 yılı dış satımı yaklaşık 11 milyon dolardır. Kaynak: Dış Ticaret statistikleri. sviçre. Çizelge 9. Almanya’nın payı %13.161 Değer (1000 $) 7. Manisa.4 3. Toplam gülyağı dış satımı içerisinde Fransa’nın payı %62. Uçucu yağlar dış satımının büyük bir kısmı AB ülkelerine yapılmaktadır.737 1.905 1.2 1. Azerbaycan. Türkiye’nin Son Beş Yıllık Gülyağı Dış Satımı Yıllar 2004 2005 2006 2007 2008 Ort.589 2005 3 1 11 0.104 7. Japonya.860 4. BAE.594 9. Toplam dış satım içinde Fransa’nın payı %53’tür. defne.595 168 1. 2008 yılı itibariyle dış satım yapılan başlıca ülkeler sırasıyla Fransa.174 7.383 231 3. ABD. stearopten yağı.309 19. Dış satımı yapılan yağlar.Çizelge 8. ıtır çiçeği yağı ve kekik yağıdır (Çizelge 9). su ve çözeltiler Diğer Ürünler TOPLAM Dış Ticaret Müsteşarlığı ( GEME). piperita L.551 Türkiye’nin uçucu yağlar dış ticareti Türkiye’nin 2008 yılı uçucu yağlar dış satımı yaklaşık 25 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. Dış alımı yapılan başlıca yağlar nane. nane. Kanada ve spanya’dır. Türkiye’de son yıllarda artan uçucu yağ dış satımının.310 3.159 2. Irak ve KKTC’ye yapılmıştır.643 2. Ülkeler bazında 12 .7 3. Türkiye’de üretilen gülyağının hemen hemen tamamı ihraç edilmektedir.393 283 737 850 13. Türkmenistan. Dış satımın önemli kısmı AB ülkeleri. anason ve oğul otu gibi aromatik bitkilerden uçucu yağ üretimi yapılmaktadır.210 8.459 1.) Diğer Nane Yağları Stearopten Yağı Kekik Yağı Gül Yağı (Konkret dahil) Rezinoitler Itır çiçeği yağı Uçucu Yağların terpeninin alınmasından arta kalan ürünler. Türkiye’nin Uçucu Yağlar Dış Satımı (Değer: 1000 $) Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Diğer Narenciye Yağları Geranyum Yağı Lavanta Yağı Acı Nane (M. mersin.271 9.842 2007 11 3 15 0.393 7. AB ülkelerinden yapılmaktadır. ngiltere.987 1.174 14. portakal yağı ve yasemin yağıdır. ABD’nin payı %10 ve sviçre’nin payı %9 olmuştur. gülyağı. Kuveyt.383 11. Almanya Madagaskar. biberiye. limon yaprağı.831 3. Dış alımın büyük kısmı.217 2008 30 11 30 0.580 1. Mersin. Muğla ve Hatay illerinde kurulu bulunan tesislerde kekik. 2004-2008 yılları arasındaki dış alım değerleri göz önüne alındığında giderek artan bir dış alım olduğu görülmektedir (Çizelge 10).375 1. sviçre. Bahreyn. Özellikle Antalya.584 11.118 1.361 2006 16 2 1 2. Avustralya.210 258 3.676 1. 2009 Miktar (kg) 2. Yunanistan. ıtır çiçeği yağı. Bahreyn. rlanda. 2009 2004 6 3 36 12 1 0.622 Türkiye’nin 2008 yılı uçucu yağlar dış alımı yaklaşık 14 milyon dolar olmuştur. kimyon.177 472 14.959 24. yağı.174 316 1. ABD. limon yağı.6 3.222 2.500 768 7.331 1.

288 1.645 4.095 Miktar (kg) 545.021 332.246 Dış Alım Değer (1000 $) 1. Hindistan. Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu Bölgeleri ile özdeşleşmiş bitkilerden olan ve gün geçtikçe popülaritesi artan soğanlı bitkilerden Ağlayan Gelin (Fritillaria imperialis L.004 2. Çizelge 11. Soğanlı ve Yumrulu Bitkiler Türkiye gerek farklı iklimlere sahip olması gerekse üç floristik bölgenin kesişme noktasında bulunması sebebiyle bitki türleri bakımından dünyanın zengin ülkelerinden birisidir.175 2.080 2.) türlerinin Karacadağ yöresi ve Adıyaman’da az da olsa tarımı yapılmaktadır.938 1. Miktar (kg) 343.103 1. 2009 Süs bitkisi olarak değerlendirilmek üzere yurtdışına gönderilen soğan ve yumruların %90’lık kısmı doğadan sökülmekte olup.089 2007 688 751 462 3.582 672 18 2. Fransa.370 2008 651 863 920 2.627 763.479 2006 440 427 603 2.246 kg olup çiçek soğanına karşılık ortalama 1. geriye kalan %10’luk kısmı ise kültürü yapılan türlerden oluşmaktadır.647 625.927 2.869 1. Endonezya.484 2. su ve çözeltiler TOPLAM Kaynak: Dış Ticaret statistikleri. Almanya.780 Kaynak: Dış Ticaret statistikleri. Bu tür zenginliği içinde yer alan ve dış satımı yapılan geofit (soğanlı.125 1. yumrulu.) yağı Diğer nane yağları Güve otu yağı Turunçgil hariç diğer bitkilerden elde edilen yağlar Rezinoitler Uçucu Yağların terpeninin alınmasından arta kalan ürünler.448 1.616 Dış Satım Değer (1000 $) 2. rizomlu) bitkileri önemli yer tutmaktadır.616 kg olup buna karşılık ortalama 2.2.2. Türkiye’nin Uçucu Yağlar Dış Alımı (Değer: 1000 $) Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Küçük Limon Yağı Diğer Narenciye Yağları Itır çiçeği yağı Yasemin yağı Lavanta yağı Acı nane (Mentha piperita L. ngiltere. Çizelge 10.000 dolar döviz ödenmiştir (Çizelge 11).554 11.496 677. 2004-2008 yıllarını kapsayan beş yıllık dönem itibariyle Türkiye’den dış satımı yapılan ortalama çiçek soğanı 332.106 747. 2009 2004 421 485 284 87 103 36 6 213 1.563 1.478 334.047 679 26 2.127 10.095.587 1.492 1.000 dolar gelir elde edilmiştir.849 13.276 2.050 2.351 270. talya.892 353.735 2005 263 664 378 57 121 58 11 221 2. spanya.354 704.796 1.925 358 4.197 590 1. Mısır ve Çin en fazla dış alım yapılan ülkelerdir.099 1.336 361. Ağlayan gelin doğal yayılış gösterdiği Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu 13 .443 558 827 7. Aynı yılları kapsayan dış alım miktarı ortalama 677.ABD.224 332 2. Türkiye’nin Yıllara Göre Çiçek Soğanı Dış Satımı ve Dış Alımı Yıllar 2004 2005 2006 2007 2008 Ort.) ve Adıyaman Lalesi (Fritillaria persica L.780.167 8.

Dış satımı yapılan bitkilerin D E kayıtlarına göre yıllık miktarı 30. Bu dış satım verileri ile Türkiye. maddesi gereği a) Muhammen bedelle satılmaktadır: Üretim programı olan reçine. 1993). sanayileşme ve şehirleşme. çeşitli nedenlerle tehdit altında olan bitkilere örnek olarak Alkanna amana.1. 1997). Origanum brevidens verilebilir. Macaristan ve spanya’da öne çıkmaktadır. Örneğin Gentiyan (Gentiana lutea L. kardelen (Galanthus elwesii Hooker fil. çıra-çıralı çam kökü ve şimşir ile özel üretim tekniği nedeniyle topraklı ve topraksız fidan ve ağaç alivreli (üretim öncesi) satış yapılarak alıcılarca üretilmektedir yada b) Tarife bedelli satılmaktadır: Üretim programında bulunmayan ve üretimi özel teknik gerektirmeyen her türlü orman ürünü Orman Kanununun 40. sumak.000.). ağaçlandırma çalışmaları ve erozyon nedeniyle bitkiler yok olma tehdidi altındadırlar. Fritillaria baradjianii. Allium karamanoğlu. 20. Bitkilerin devamlı olarak doğadan bilinçsizce sökülmesi doğal vejetasyonun bozulmasına. harnup v. Son yıllarda mevcut durumu korumak ve bu artan pazarda yer almak için piyasaya istediği ürünleri. tuzcul alanların ıslahı. Doğadan toplama özellikle Arnavutluk. Ancak bunu şu ana kadar yapıldığı gibi doğadan toplayarak karşılamamız mümkün değildir. Aynı bölgede Origanum onites ve Laurus nobilis aşırı toplama nedeniyle tehdit altındadır ( Heywood ve Davis.000 tondan az olmamaktadır (Anonim. Genellikle doğal bitkilerden elde edilen materyalin fiyatı tarımı yapılanlardan daha düşük olmaktadır. TIBB VE AROMAT K B TK LER N ÜRET M VE SORUNLARI 5. Bu olumsuz durumun önlenebilmesi için bu bitkilerin tarımının desteklenmesi ve teşvik edilmesi gerekmektedir. birçok tür neslini devam ettirmekte zorluklarla karşılaşmaktadır. 2004). kökleri tıbbi olarak hem yöre halkı tarafından kullanılan hem de dış satımı yapılan Gypsophila türü ile adaçayı bulunmaktadır. bunun parasal değeri ise yaklaşık 50. Özellikle baraj yapımı. Defne. tarımsal mücadele ve kirlenme. 1994). Aynı şekilde soğanlı bitkiler ticari amaçlı sökümler nedeniyle tehdit altındadırlar. birçok Isatis türleri. Ekim ve ark. hatta bazı yerlerde yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kaldığı gözlemlenmiştir. Büyük miktardaki dış alımlara karşın. Türkiye.Bölgelerinden doğadan kaçak sökümler yapılarak toplanmaktadır. (Anonim. Avrupa’da tıbbi ve aromatik bitkilerin ticaretinde doğadan toplamalar hala önemli bir rol oynamaktadır. ağaçlandırma ve yangınlardır. 1998). ıhlamur. Ildır. 1989). sığla yağı.000 dolardır. Dünya tıbbi bitki ticaretinde Çin ve Hindistan'dan sonra üçüncü sırada bulunmaktadır. turizm. tarla açma ve aşırı otlatma. Benzer şekilde yaklaşık 2400 bitki türünün bulunduğu Amanos dağları ve civarında endemizm oranı %12 olup. çiçek soğanları.000 ton civarında olup. 5. istediği miktar ve kalitede sunmamız gerekmektedir. Hypericum monadenum. Ülkemizde bu bitkiler doğadan toplama ve kısmen de kültürü yapılarak yetiştirilen bitkilerden sağlanmaktadır. doğal yaşam alanlarının tahrip edilmesi ve ticari amaçlarla doğadan aşırı toplama gibi nedenlerle tehdit altında bulunmaktadır (Anonim. Doğadan Toplama ( Odun Dışı Orman Ürünleri) Tıbbi ve aromatik bitkilerin öneminin ve endüstriyel kullanımlarının her geçen gün arttığı bilinen bir gerçektir. Özhatay ve Koyuncu (1998)’nun bildirdiklerine göre. çorak. Ülkemizde doğadan toplamalar Orman Kanununun 37. 14 .1992. kekik. Hem doğanın korunması ve hem de ekonomik açıdan önem taşıyan bu bitki türlerimizin geleceği. madde önceliklerine göre orman köylü ve kooperatiflerine satılmaktadır.s.) ve salep (Orchidaceae) türleri florada önemli ölçüde azalmaktadır (Ekim ve ark. yurt dışına satış ve yurt içi kullanım. Bölgede yapılan arazi çalışmalarında özellikle Fritillaria imperialis’in yayılış gösterdiği yerlerde yoğun bir toplamayla karşı karşıya olduğu. Bunlar. Ülkemiz florasında yetişen bitkiler çeşitli baskılar altında olup. Dünya pazarları ve ilaç sanayii etken madde miktarı ve kalitesi yüksek ve bu yönleriyle “standart” ürün talep etmektedir.. Günümüzde yeterli miktarda standart ve kaliteli ürün temini doğal bitkilerin toplanmasıyla mümkün olamamakta. Doğu Anadolu Bölgesinde boya bitkisi olarak kullanılan Rubia ve satis türleri. Avrupa’da doğadan toplanan bitki materyalinin toplam hacmi yıllık olarak. ülkemizde doğadan toplanarak iç ve dış ticareti yapılan 347 tür bulunmaktadır ve bunların yaklaşık %30'unun dış ticareti yapılmaktadır. nadir ve endemik bitki türlerinin yok olmasına ve ülkemizde çok önemli bir sorun olan erozyonun artışına neden olmaktadır (Özhatay ve Atay.000-30. Bu tahriplerden tıbbi ve aromatik bitkilerde nasibini almaktadır. Gypsophila arsusianum. 1996..

mentol. Ancak sayı bakımından Avrupa ülkelerine göre çok daha az bitkinin kültürünün yapıldığı görülmektedir. alet ve ekipmanlarda herhangi bir bulaşma olasılığı için hijyen koşullarına uyulması. timol. gül kurusu. kurutulması. anason. fazla tüketilmeleri dolayısıyla doğal ortamlarında azalmaya başlayan bitkiler ve ülke ekonomisine yapacağı katkılarda düşünülmelidir.2. scopolamin. atropin. Vinca alkaloitleri. lavanta yağı gibi kozmetikte kullanılan ürünler. standartlara uygun dolayısıyla getirisi yüksek droglar elde edilecektir. gül suyu. 5. okaliptol. kekik. Doğal zenginliklerimizin sürekliliği ve gelecekteki araştırmalar için gen kaynaklarının korunması da önemlidir. Bir başka uygun metot da biotopun ve toprakların korunması dikkate alınarak doğal popülasyon dinamiklerinin avantajı da kullanılabilir. alkaloitler. Bazı Avrupa ülkelerinde bu sayı 50-100 arasında. Kültür Yolu ile Üretim Doğadan bitki toplamalarına alternatifler geliştirilmediği sürece. gübreleme. zararlı ve yabancı ot kontrolü (biyolojik kontrol tavsiye edilir). Örneğin defne bitkisinin doğal yayılış gösterdiği alanlarda kontrollü hasadı gibi. toprak. kırmızı biber. ürünün hasadı. etkili maddeler çoğunlukla ithal edilmektedir. “Doğa ve Türleri Koruma” yasalarının etkin bir şekilde uygulanamayacağı artık anlaşılmaktadır. doğal olarak büyüyen bitkilerin popülasyonlarına zarar vermeden. genetiği ve kalıtımı ile ilgili araştırma sonuçları dikkate alınarak ve öncelikle doğal olarak yetiştiği ekolojik koşullarda gerçekleştirilmelidir. ekim/dikim. bunlardan elde edilen ekstre ve uçucu yağların üretilmesi ile katma değer yaratılabilir. Çeşitli iklim ve toprak özelliklerine sahip ülkemizde birçok tıbbi bitkinin doğal olarak bulunması bu bitkilerin kültüre alınmalarını kolaylaştırmaktadır. kafein. çeşitli uçucu yağlar. Günümüzde gıda dışı ürün olarak yukarıda bahsedilen ürünlerin ülkemizde üretim 15 . spartein. paketlenmesi ve pazarlanması aşamalarında uygulanacak kuralların. Bu nedenle. bazılarında ise 100’ün üzerindedir. Doğa tahribatının önlenmesi. sitral. Organik Üretim Organik üretimi yapılan bitkilere ve droglara olan ilgi ve talep her geçen gün artmaktadır. sulama.3. temiz. insan sağlığına zararlı herhangi bir bulaşma ve kirlenmeye neden olmayacak şekilde seçilmesi ve uygulanması gerekir. Bu üretimin alternatif koşullarda desteklenmesini ve floranın korunmasını sağlar. çörek otu. Dış alımı yapılan bu etkili maddelerden ülkemiz koşullarında üretimi yapılabilecek olanların üretimine başlanması da ülke ekonomimiz açısından önemlidir. Kültüre alma çalışmaları türlerin sekonder madde içeriği. haşhaş. kediotu. nane. saf. sitronellal. 5. Ülkemizde kültürü yapılan bitkiler arasında kimyon. heterozitler vb. yüksek verimli. birim alandan yüksek verim alınacak. anetol. hastalık. Kültürü yapılan bitkilerden bazıları alan bakımından çok fazla yer kaplamaktadır. Örneğin. kontrollü olarak toplanmasıdır. çemen ve hardal vb. melissa. Bu ülkelerde aromaterapötiklerin ticaretinde görülen gelişmelerin bazı uçucu yağlara olan talebin artmasına yol açması beklenmektedir.) ithal edilmektedir. Ülkemizde gıda dışı organik ürünler arasında pamuk yanında. sayabiliriz. Sanayileşmiş ülkeler tıbbi ve aromatik bitkilerin tarımında gelişmiş ıslah ve tarım tekniklerini kullanmaktadır. gül yağı. kalitesi. kalitesi yüksek ürünleri düşük maliyetle üretebilmektedirler. bitkilerin özellikleri dikkate alınarak en yüksek verimde ve kaliteli. Böylece. personel. seleksiyon ve ıslah çalışmalarıyla istenilen niteliklere ulaştırılması gerekmektedir. toplamaların kontrollü ve bilinçli bir şekilde yapılması ve en önemlisi bu bitkilerin kültüre alınması ile mümkündür. mekanizasyon. Bu kapsamda sadece korunmaya alınmış veya nesilleri tükenmekte olan bitkiler söz konusu olmayıp.bu bitkilerin düzenli olarak kültürü. Afyon alkaloitleri ve gül yağı dışında genellikle ham drog ihraç edilmekte. Böylece Türkiye’de tıbbi ve aromatik bitkilerin sadece ham drog olarak değil. Gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaç pazarı yıllık yaklaşık %10 büyüme hızına sahiptir. pektin. piretrin. ilaç üretiminde kullanılan tıbbi ve aromatik bitkiler de yer almaktadır. Doğadan bitki toplamalarının alternatifi ise bu bitkilerin kültüre alınarak tarımının yapılmasıdır. bitkisel materyal. Yine ülkemiz florasında bulunduğu halde bazı bitkilerin veya bunların etkili maddeleri (hintyağı. rezene. standartlara uygun etken madde içeren. Bunlar. nane yağı. Tıbbi ve aromatik bitkilerin tarımında diğer bitkilerde olduğu gibi “ yi Tarım Uygulamaları”nın dikkate alınması gerekir. digitoksin.

014 tondur.68 45.5 300.135 2.55 420. Muğla ve Yalova illeri bitki çeşitliliği bakımından ilk sıralarda yer alırken.721 17. Türkiye’de Bazı Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Organik Üretimi (Ton) Bitkiler Adaçayı Anason Biberiye Ebegümeci Gül Hayıt Isırgan Otu Kantaron Kapari Karahan Keçiboynuzu Kekik Kimyon Melisa Mersin 2005 581.5’tir (Çizelge 12).05 235. Ülkemizde yirmiye yakın ilde tıbbi ve aromatik bitkiler organik olarak üretilmektedir. bu isimler bölgelere göre değiştiğinde verilerde farklılıklar meydana gelmektedir. adaçayı.630 12.99 285.20 257.107 1.45 345. Bu nedenle.190 162.91 76.37 102.4 1.60 268. Çizelge 12.760 1.014 Tıbbi Bitkiler (Ton) 12.9 4. Aynı yıla ait verilerde bazı illerde Melisa yer alırken.80 60.25 60. Çanakkale.6 1682. Antalya.00 2842. Denizli kapari. üretim miktarları bakımından aynı döneme ait ortalama organik ürün üretim miktarı 308.81 101.5 Kaynak: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı. Yıllar tibariyle Türkiye’de Organik Tarım Üretimi ve Tıbbi Bitkiler Yıllar 2003 2004 2005 2006 2007 Ort.570 11.15 350.65 77. Muğla adaçayı üretiminde öne çıkmaktadırlar.22 287.91 409. Tarım Bakanlığının son dört yıllık tıbbi ve aromatik bitkiler organik tarımsal üretim verileri Çizelge 12’de verilmiştir. Tıbbi bitkilerin toplam alan içindeki payı ise %1. tıbbi ve aromatik bitki üretimi 12.42 332.0 2.3 Toplam Üretim (Ton) 291.80 225. Toplam üretim içinde.451 2.71 0.928 Oran (%) 4.073 162.65 1912.3 8. herhangi bir tıbbi ve organik bitki türünde organik fide üretimi yapılmadığı görülmektedir.3 1.12 662.3 1. benzer şekilde karahan bitkisi bazı illerde laden olarak tanınmaktadır Yönetmelikte geçen “Organik ürün yetiştiriciliği yaparken organik üretim materyali kullanılması gerekmektedir” hükmünden hareketle ülkemizin mevcut durumu değerlendirildiğinde. zmir.05 2006 1060.00 1623.05 103.20 918.34 411.10 369. Aydın.682. Mersin.15 283.94 0.3’tür.082 309. Toplam Alan (ha) 103. Adana biberiye. Türkiye’de 2003-2007 yıllarını kapsayan beş yıllık verilere göre.00 2065. Isparta gül ve kekik.41 174. Manisa kapari.0 26.0 3.360 147. 1.00 2137.45 116.05 105.190 12.47 347.1 1. 2008 Çizelge 13.243.67 103.19 304. Afyon anason ve kimyon.99 2008 404.14 500.79 449. Kütahya. 2008 Yıllara göre değişmekle birlikte. organik üretim yapılan alan ortalama 147.74 530.45 304.ve dış satımı büyük miktarlarda olmamakla birlikte devam etmektedir.193 175.5 4.41 ton ile kekik.47 382.928 ton. keçiboynuzu.388 289.58 328.54 162.589 ha olup bu alan içinde tıbbi bitkiler üretim alanı 1.67 ton ile biberiye öne çıkmaktadır (Çizelge 13).977 Oran (%) 1.80 140.39 ton ile rezene ve 500.977 ha’dır.60 173.876 218.70 136.203 308.589 Tıbbi Bitkiler (ha) 1. bazılarında oğul otu olarak bulunmakta. Benzer şekilde. 1.56 Kaynak: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı. Türkiye’ de organik tıbbi ve aromatik bitkilerin üretimi 2008 yılı için incelendiğinde. biberiye ve rezene gibi tıbbi ve aromatik bitkiler gerek iç pazar gerekse dış pazar için organik olarak üretilmektedir.14 558.5 1.131 135.432 2. Antalya.06 2007 476.17 170. hem organik üretim materyali ile üretime başlamak ve hem de bu şekilde geçiş sürecini kısaltmak 16 . Aydın ve zmir kekik. payı ise %4. anason.522 431.527 10. Ancak Tarım Bakanlığının istatistik kayıtlarında tıbbi ve aromatik bitkilerin Türkçe isimleri yer almaktadır.4 881.22 214.00 2876. kekik.00 2142.

mikroskopik (parankima. kırılma gibi çıplak gözle veya otantik örnek ile yapılabilir). 1. Azadrachtin. özellikle Arjantin ise tıbbi bitkilerin büyük bir kısmını üretmektedir. pestisitler ve radyoaktivitedir. doku. TIBB VE AROMAT K PERSPEKT FLER B TK LER N GELECEĞ YLE LG L BAZI Tıbbi aromatik bitkilerin kullanım alanları çeşitlendikçe. kaynak ülke veya bölge. Tıbbi ve aromatik bitkilerin bir özelliği de organik ürün yetiştiriciliğinde hastalık ve zararlı kontrolünde kullanılabilen bitki kaynaklı organik preparatların etkili maddelerini sağlamalarıdır. ebat. Bu standartlar genişletilerek günün koşullarına uygun hale getirilmelidir. Bunun için tıbbi aromatik bitkilerin geleceğiyle ilgili aşağıdaki hususların göz önünde bulundurulması faydalı olacaktır. a) Kuraklık: Dünyanın birçok yerinde olduğu gibi ülkemizde de ortalama sıcaklıklarda yükselme. yaprak epidermisi. Çin. Sabadilla ve bazı bitkisel yağları verebiliriz. Kostarika. yağ veya otantik maddelerle örneklerin karşılaştırılması yapılabilir). Jamaika. belirli bitkileri kapsamaktadır. mikroskopik kirlenme (patojen organizmalar ve mikrobik. Ülkemizde tıbbi ve aromatik bitkilerin organik üretimine yönelik herhangi bir organik tohumluk (tohum. duyu testleri (renk ve kokunun organoleptik testleri). yeni çeşit geliştirme çalışmalarında kuraklığın hüküm sürdüğü koşullara dayanıklı çeşitlerin ıslah edilmesine önem verilmelidir. yıllık toplam yağışlarda ve buna bağlı olarak su kaynaklarında ise belirgin bir azalma eğilimine girildiği görülmektedir. kül oranı. Mısır ve Hindistan tıbbi bitkiler ve baharat bitkilerini. Endonezya.) üretimi ile ilgili çalışma bulunmamaktadır. yüzey karakteri. Temel testlerin yanı sıra spesifik araştırmalarda yapılmaktadır. 6. 7. nişasta. Dünya ticaretine konu olan organik tarım ürünlerinde Avrupa Birliği özellikle adaçayı. buna uygun gen kaynakları ve yeterince varyasyonun var olması bir fırsat olarak algılanabilir. 1993). Pyrethrin. Kolombiya. Ryania. Bu durum çok 17 . Ayrıca yabancı madde testlerinin de uygulanması gerekmektedir. erozyon ve diğer doğal afetler: Dünyanın bazı yerlerinde kuraklık tehdidi söz konusu iken. klim değişiklikleriyle ilgili aşağıdaki konular göz önüne alınabilir (http://www. Guetemala.fao. tarımsal çalışmalarda bitki su kullanım etkinliğinin arttırılmasına yönelik araştırmaların yürütülmesine. Dominik Cumhuriyeti. bakteriler). kalsiyum oksalat. Nicotine. Günümüzde kalite standartı giderek önem kazanmaktadır. Çeşitli kullanım alanlarına sahip tıbbi ve aromatik bitkilerde kalite tayini yapılarak standartlarının belirlenmesi gerekmektedir. Bunlar arasında doğru botanik isim. Türk Standartlar Enstitüsü’nün bazı tıbbi ve aromatik bitkiler ile ilgili çalışmaları bulunmaktadır. TIBB VE AROMAT K B TK LERDE KAL TE VE STANDARD ZASYON Gerek iç tüketim de kullanılan gerekse dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerde kalite denilince bazı hususların bilinmesi gerekir. nem içeriği. Bu ülkelerin yanı sıra Brezilya. Türkiye.miko toksinler. Örnek olarak. Rotenone. kıl bulaşımı mikroskopiktir). Yabancı organik madde ve bitki parçalarının limitleri. mantar. kolenkima. böcek bulaşması (kın kanatlılar ve kene. üretimle ilgili paydaşların ve bu grup bitkilere dayalı sanayinin daha uzun vadeli planlarla organize edilmesi gerekmektedir. Ancak bunlar yeterli olmayıp. çıplak gözle de görülebilir).klim Değişiklikleri: Dünya’nın çeşitli coğrafik bölgelerinin iklim koşullarında belirgin değişikliklerin olduğu birtakım verilerden anlaşılmaktadır. lavanta ve maydanoz gibi tıbbi bitkileri üretmektedir. 2005). bazı yerlerinde de sel ve benzeri doğal afetlerin meydana geldiği görülmektedir. kimyasal (alkaloit.amacıyla tohumculukta da organik tarım esaslarının uygulanması ve sürdürülmesi gerekmektedir. Uganda ve Zimbabve’de de tıbbi ve aromatik bitkilerin organik olarak üretimi yapılmaktadır (Tarakçıoğlu ve Koç. hasat zamanı. makroskopik (şekil. Son zamanlarda hayvan yemlerini korumada ve kalite arttırma ile hazmolabilirliğini artırmak içinde tıbbi bitkilerin uçucu yağları veya etken maddeleri kullanılmaktadır.org/climatechange/en/). çelik vb. Bu husus dikkate alınarak. Bu amaçla ülkemizin önemli organik ürün potansiyeli olan ve dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerin organik olarak üretilmesi gerekmektedir. protein.( Phillipson. kardiak glikozitler gibi sekonder metabolitleri varlığının araştırılması) ve kromatografik (özellikle TLC) testler bulunmaktadır. kemirgen bulaşıklığı (atık bulaşması çıplak gözle görülüp makroskopikken. Tıbbi ve aromatik bitkilerin doğal yayılış alanları göz önüne alındığında. b) Sel. Acı ağaç (Quassine).

ürün standartlarının arttırılması gerekmektedir. adaçayı. Çemen’de 1. 2009). bu gibi olumsuz koşulların etkisini azaltan ve belli ölçüde dayanıklı türlerin belirlenmesi. kekik. ardıç. organik ürün niteliğine çok yakın bir konuma gelmektedir. üretim sisteminin belli bir hedefe yönlendirilmesi gerekmektedir. kuşburnu. Tıbbi aromatik bitkiler grubu oldukça fazla sayıda cins ve türden oluşmaktadır. Yakın Doğu ve Akdeniz gen merkezlerinin kesiştiği yerde bulunmaktadır. Son yıllarda bu konuyla ilgili araştırmaların artış eğilimi göstermesine paralel daha da yoğunlaşarak. sonuç odaklı çalışmaların sürdürülmesi gereği kaçınılmazdır (http://www. mevcut çeşitliliğin korunması adına gerekli uygulamalar yürürlüğe konmalıdır. Anason’da 1 ve Kişniş’te 6 çeşidin tescili yapılmıştır (Anonim. 2007 yılında bu miktar 4 bin ton seviyelerine düşmüştür (Anonim.Gen Kaynağı ve Biyolojik Çeşitlilik: Türkiye. çörekotu. Şöyle ki. 6. adaçayı. Bunun anlamı halen üretilen bitkisel drogların önemli bir kısmı popülasyon. yerel genotip veya doğadan toplama şeklinde temin edilmektedir. c) Ekosistemin canlılığı ve sürdürülebilir arazi yönetimi: Canlı ve cansız unsurlarıyla ekosistemin bütüncül bir yapı içerisinde sürdürülebilir olması gerekmektedir. 5.616 ton) bitkilerine ait ithalat rakamları dikkat çekmektedir. Bu yüzden talep eğilimleri sürekli güncellenerek. doğal koşullarda kendiliğinden yetişmesi nedeniyle. Kimyon’da 2. çörek otu. rezene. daha homojen bir ürün elde edebilmek için çeşit geliştirme çalışmalarının daha da yoğunlaştırılması gerekmektedir. Bu zenginlikten yararlanma ve ekosistemi dinamik tutmak için. Başta nane. ıhlamur. ıhlamur. Bir üretici hangi özelliklere talebin fazla ve nelerin daha tercih edilebilir olduğunu algılarsa. adaçayı. organik tarımın gerektirdiği sertifikasyon sistemine uygun olarak üretilmemiş olsa bile.Pazar Tercihleri ve Talep Eğilimleri: Günümüzde ticaretin dilinin kalite olduğu bilinmektedir. kimyon Türkiye’nin uzun yıllardan beri ç Anadolu koşullarında ürettiği önemli bitkilerden biridir. Bu potansiyelin değerlendirilerek çeşit tescili çıktısına dönüştürülmesi tıbbi ve aromatik bitkilerin geleceğiyle ilgili büyük önem taşımaktadır. amaca uygun ürün elde etme gayreti içinde olacağı açıktır. bu tip alanların taranması. 2008). Tahrip olan havza veya orman alanlarımızın yeniden tesisinde uyum yeteneği iyi olan aynı zamanda ekonomik yönden de kabul gören tüm türler belli bir disiplin dahilinde sistemin içine alınmalıdır. kültüre alınması ve ıslah edilmesi faydalı olacaktır. Standartlara uygun.değişik iklim bölgelerine sahip olan ülkemiz için de geçerlidir. ona uygun üretim tekniği uygulayarak. reyhan. 2.Çeşit Geliştirme Çalışmaları: Tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili çeşit geliştirme çalışmaları son 15 yılda belli bir ivme kazanmıştır. Bunun için “Gıda Ormancılığı” kavramı üzerinde durulmalı. Bu fırsatın çok iyi değerlendirilmesiyle organik bitkisel drogların elde edilmesi ve daha kolay pazar bulabilmesi mümkün olabilmektedir.org. Kekik’te 2. kebere ve bazı kekik türleri başta olmak üzere pek çok tıbbi ve aromatik bitkinin yer alabileceği düşünülmektedir. in situ ve ex situ alanlar oluşturulmalıdır. Benzer şekilde ülkemizin değişik ekolojik bölgelerinde üretebileceğimiz kişniş (son iki yılda ortalama 300 ton) ve çörek otu (2007’de 1. Böyle bir yapılanmada defne. Buna bağlı olarak biyolojik çeşitlilik ve endemik türlerin sunduğu avantajı da iyi kullanmak. herhangi bir kimyasal veya pestisit kullanılmadan. Ülkemiz 2003 yılında yaklaşık 14 bin ton kimyon tohumu ihraç ederken. Halen Haşhaş’ta 12. Halbuki bu bitkiler ülkemizde üzerinde en 18 . Ülkemizde halen doğal kaynaklı pek çok bitkisel drog. değerlendirilen ve ticarete konu olan kimyon. 2009). melisa olmak üzere pek çok bitki için çeşit geliştirme potansiyelimiz yüksek düzeydedir. nitelikli. 4. sarımsak ve kişniş gibi pek çok tıbbi ve aromatik bitkinin ekonomik getirisinin daha üst düzeylere çıkartılabilmesi mümkün iken. Yukarıda verilen çeşit sayıları oldukça az durumdadır.Tıbbi Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticaretiyle lgili Planlamalar: Ülkemizde üretilen. son yıllarda ülkemiz aleyhine bazı gelişmeler dikkat çekmektedir. Tıbbi ve aromatik bitkilerin işlenmesi ve gıda güvenliği kapsamında nitelikli ürünlerin ortaya çıkartılabilmesi için. Bu kaynaklardan doğrudan veya genitör olarak yararlanmaya yönelik projeler geliştirilmelidir. bu gibi alanlardan daha etkin ve çeşitlilik içinde yararlanma yoluna gidilmelidir. Ülkemizin havza bazında çok önemli bitkilerinin de yer aldığı önemli alanlara sahip olduğu bilinmektedir. gen kaynağı ülkemiz olan bitkilerden çok yönlü yararlanılarak. 3. gen kaynakları ve biyolojik çeşitlilik çok iyi taranarak. Bu olayların dikkate alınarak. Pazar tercihlerini de içeren standartların ortaya konmasıyla üreticiler belli bir hedefe doğru yöneleceklerdir.Organik Ürünler: Tıbbi ve aromatik bitkilerin doğal olarak bulunduğu veya yetiştirildiği alanlarda organik ürün elde edebilme avantajları da çok iyi değerlendirilmelidir. safran.fao.

Bunun yanında safran ihracatımızda artış ( 2003’te 650 kg iken. 2007’de 15.300 ton ezilmemiş kekik ithalatı yapılmıştır. Bu durum adaçayı ve ıhlamur için de benzerdir (Anonim. tüketici-sanayici yurt içinde uygun fiyatlara alamayacağı ürünü. ihracat fiyatı bunun 3-4 kat fazlası olabilmektedir. hangi bitkiden ne kadarının doğadan toplanarak. Bu işletmeler sayesinde tıbbi ve aromatik bitkilerin katma değeri de artmaktadır. ithal ettiğimiz kekik 0.4 ton) gözükmektedir.talep ilişkisi dikkate alınarak üretim yapılmamaktadır.75 dolar/kg iken. Bu durumda. üretim tekniklerinin çok iyi uygulanması ve gerekirse desteklerle de düşük maliyetli üretim yolunun açılarak. aynı zamanda ithal ettiğimiz tıbbi ve aromatik bitkilerden biridir. üç önemli floristik bölgenin kesiştiği alanda bulunması nedeniyle geniş bir bitki çeşitliliğine.Araştırıcı Envanteri ve şbirliği Platformlarının Oluşturulması: Son yıllarda dikkat çeken bir husus da tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili araştırmalar yapan araştırıcı kitlesindeki büyümedir. 8. daha ucuza bulduğu takdirde yurt dışından temin yoluna gidebilmektedir. bitkisel çaylar. Bu bitkilerle ilgili bilgilerin toplanacağı ve ulaşılabileceği veri bankaları oluşturulmalıdır. Ülkemizde 80’li yıllarda birkaç olan araştırıcı sayısı son yıllarda en az 10 kat artmıştır. etken maddeler ve diğer bitkisel droglara dayalı çeşitli ölçekte işletmeler oluşmaktadır. Daha önceki Türkiye Ziraat Mühendisleri Teknik Kongreleri’nde de belirtildiği gibi. Bununla ilgili bir örnek vermek gerekirse. parfümeri. Günümüzde bu alana olan ilgi. ihracatı da arttırabilecek planlamalar yapmak mümkündür. Ayrıca tıbbi ve aromatik bitkilerde iç tüketim ve dış ticaret verileri dikkate alınarak. Bu tesislerin varlığı bu tip kaynakların sürdürülebilirliği ve ekonomik anlamda getirisinin de artmasına neden olacaktır. kozmetik. Türkiye.Tıbbi ve Aromatik Bitkilere Dayalı Sanayi: Son yıllarda gelişmiş ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de tıbbi ve aromatik bitkilere dayalı sanayi sektöründe gelişmeler ve çeşitlenmeler dikkat çekmektedir. Bu alandaki bilimsel çalışmalar son 25 yılda büyük bir aşama kaydetmiştir. 2007). sürdürülmesi ve değerlendirilmesi için gerekli her türlü yasal düzenlemenin yapılarak hayata geçirilmesi bir zorunluluk olarak görülmektedir. SONUÇ VE ÖNER LER Tıbbi ve aromatik bitkilerin çok değişik alanlarda ve sanayi kollarında tüketimine paralel olarak bu bitkilerin dünya pazar hacmi her geçen gün artmaktadır. mutlaka üretim maliyetlerinin düşürülmesi gerekmektedir. bu daldaki birçok sanayi kolunun gelişmesi bazı önlemlerin alınması ile kısa zamanda sağlanabilir. tüm pazarlara kolay girebilmenin şartlarının oluşturulması gerekmektedir. Bu yüzden kaliteyi ihmal etmeden daha ucuza üretim yapabilmenin tüm yolları çok iyi araştırılmalıdır. Ancak çok sayıda cins ve türden oluşan bu grup bitkiler için yapılan çalışmalar 19 . tıbbi ve aromatik bitki çeşitliliğinin korunması.çok çalışma yapılan ve üretiminde sorun olmayan bitkilerdir. yurt içi ve yurt dışı talepler de dikkate alınarak. Ülkemizde tıbbi ve aromatik bitkilerin üretiminin arttırılması. Nitekim 2007 yılında yaklaşık 2. farklı iklimlere ve geniş yüzölçümüne sahip olması bakımından bu bitkilerin üretilmesinde önemli bir ticari potansiyele sahiptir. sağlık yaşam kürleri. ne kadarının üretilerek temin edileceği belirlenmelidir. Ülkemizde birçok tıbbi ve aromatik bitki doğadan toplanmakta ve bir kısmının da belirli ölçüde tarımı yapılmaktadır. Bundan sonra çalışmaların sürdürülebilirliği ve birbirini tamamlayıcı nitelikte olabilmesi için birlikte sıkı bir işbirliği ve iletişim organizasyonlarına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu önlemlerden ivedilikle alınması gerekenlerin bir kısmı maddeler halinde aşağıda verilmiştir. Aksi takdirde küçülen dünya veya sermayenin küreselleşmesine de bağlı olarak. Fitoterapi. Tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili çeşit geliştirme çalışmaları son yıllarda belirli bir ivme kazanmıştır. 8. Bu kadar zengin bir kaynağa sahip ülkemizde halen doğadan toplanan ve üretimi yapılan bitkilerin sayısı çok azdır. Buna karşılık gerek doğal alanlardan temin ve gerekse kontrollü koşullarda üretimle ithalata gerek olmadan. bu tip sanayi tesislerinin arttırılması için gerekli organizasyon ve desteklerin ortaya konulması gerekmektedir. 7. Ancak bunlara ait düzenli istatistiksel veriler bulunmamakta ve arz. Önemli ihraç ürünlerimizden biri olan kekik (2007’de 10 bin ton). Konuyla ilgili planlamalar yapılırken. aromaterapi. Günümüzde tıbbi ve aromatik bitki tarımını yapmak isteyen üreticilerin en önemli sorunu tohumluk materyali teminidir. Yetiştiricilerin ihtiyaç duyduğu tohumluğu (her türlü çoğaltım materyali) sağlayacak kurumsal alt yapının mutlaka oluşturulması gerekmektedir.

2005.C. Ankara. nbj. unstats. 1992...E. Medicinal and Aromatic Plants—Future Opportunities Reprinted from: Issues in New Crops and New Uses. The Medical Plant Supply Chain: Creating Social and Environmental Sustainability. Bornova/ zmir Craker. Tıbbi Bitkiler I. Acta Hort. Basım No:312. HerbalGram 64:56–60. toplayıcı. 1997. Alexandria. US Consumer Herbal & Herbal Botanical Supplement Sales.) Bayramoğlu. 89-98. A Publication of ATTRA – National Sustainable Agricultural Information Service. Gardner. Tarım ve Köy şleri Bakanlığı. Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkezi. Kütaş Tarım Ürünleri Dış Tic. Türkiye'nin Tehlike Altındaki Nadir ve Endemik Bitki Türleri. Özellikle kaliteli ve doğal ortamına zarar vermeden toplanan ürünler ve yetiştirilen bitkiler için teşvik primleri verilebilir. Nutr. 2004. Z. 1903–2003. Herbs in American Fields: A Horticultural Perspective of Herb and Medical Plant Production in the United Sates. Baharat Değerlendirme Raporu. 20 . European Community Biodiversity Clearing-House Mechanism. 9. Dış Ticaret statistikleri.Eu. dünya pazarındaki arz-talep durumunu ve fiyatlar konusunda bilgilerin alınabileceği disiplinler arası bir komitenin kurulması yararlı olacaktır. L.. Anonim 2004. Ankara. VA.).. E.23 June 1998. Ekim. Dış ticarette rekabet üstünlüğü için standartlara uygun. AŞ. M. Glossary Of Biodiversity Related Terms..ncat. Anonim. ihracatçı. Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Endüstriyel Kullanımı TAB Bülteni 13-14:19-43. Erik. Anonim.. Medicinal and Aromatic Plants Working Group-ECP/GR. K. findarticles. Craker. Başer. Tıbbi ve aromatik bitkilerde gerek doğrudan kullanım ve gerekse sanayinin ihtiyaç duyduğu nitelikleri taşıyan çeşitler geliştirilerek tescil edilmelidir.K. Sustaining the Harvest: Challenges in MAP Production and Markets. Brinckmann. Herb Production in Organic Systems. Türkiye Ormanlarında Odun Dışı Ürünler. HortScience 38:977–983. hangilerinin kültüre alınması gerektiği. Binici..E. Rea. J. 2007. J. First Int. 2002. L. 2009. Başer. s. araştırmacı ve diğer tüm paydaşların koordinasyonunu sağlayacak bir sistem ve araştırma sonuçlarının pratiğe aktarılması için. zmir.. Symposium on the Conservation of Medicinal Plants in Trade in Europe. T. Tarım ve Köy şleri Bakanlığı. Başbakanlık. 1998. A.H. 227s. KAYNAKLAR Adam. Anonim.E. Akın. Janick and A. Tıbbi ve aromatik bitkiler alanında faaliyet gösteren üretici. Tıbbi ve aromatik bitkilerde fiyat bu bitkilerin ticareti ile uğraşan firmaların tutumlarına bağlı olarak oluşmaktadır.stores. Europe's Medicinal and Arom atic Plants: Their Use. Orta Anadolu hracatçı Birlikleri Genel Sekreterliği.attra. G. nt/Nyglossary_Terms/M/Medicinal_And_Aromatic_Plant_Material] Ferrier. Ankara. Online www.yetersizdir..L. 2005.C. M. 2009. 3-17 Eylül ve 5-10 Ekim 2009 tarihleri itibariyla. Koyuncu. 2009. Kişisel Görüşme. 84 s Anonim. Ceylan. A. S. stanbul Ticaret Odası Yayın No: 39. G. 1999. M. Elson.I. ASHS Press. 2003. K. Şen. 22. alternatif ürünler kapsamında tıbbi ve aromatik bitkilere yer verilmesi bu bitkilerin tarımının gelişmesine yardımcı olacaktır. araştırıcı-sanayici-üretici arasında bilgi akışını sağlayacak yayım sistemi oluşturulmalıdır. Thwaites. D. Anonim. Ankara. 1998. J. Raftery.[Http://BiodiversityChm. 2005. Ankara. kaliteli ürün ve mamul üretiminin tüm gerekleri yerine getirilmelidir.un.. P. Feb. Trade and Conservation A TRAFFIC Species in Danger Report. L. SDÜ-Isparta. Birleşmiş Milletler statistik Bölümü. S. şletmelerin ihtiyaç duyduğu ürünleri karşılamak ve üretici mağduriyetini belirli ölçüde önlemek için sözleşmeli üretim modeli uygulanmalıdır. Commodity Trade Statistics Database (COMTRADE).html. 2006. 2009. Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin laç ve Alkollü çki Sanayinde Kullanımı. Doğal Hayatı Koruma Derneği. 2007.. 2005. With Aromatherapy Gaining Acceptance as an Aspect of Home Fashion. H. Anonim.C...net/nbsubure20pr. II. www.1-37.org/unsd/databases. Bu durum üretici/toplayıcıların mağduriyetine neden olabilmektedir. Toksoy.com/p/articles/mi_hb4331/is_199902/ai_n15098264. Supermarket News. Türkiye’de Tıbbi Bitki Ticareti. L. Craker.. stanbul. Türkiye Tabiatını Koruma Derneği Yayın No: 18.Ü.C. Ormancılıkta Sosyo-Ekonomik Sorunlar Kongresi. 1995. Z. 1999.. Sales of Scented Candles are Lighting up Supermarkets’ Cash Registers. Ziraat Fakültesi Yayınları III. T. 2008. larslan. T.M. Gardner. sanayici. 8.yahoo. Tıbbi ve aromatik bitkiler konusunda öncelikleri. Çevre ve Orman Bakanlığı. Whipkey (eds. Etter.R. 1996. San. Business J.A.Eea.. 19-21 Şubat 2009.. Bitkisel üretim deseninde. R.org. Soğanlı Bitkiler (Türkiye’den hracatı Yapılan Türlerin Tanıtım ve Üretim Rehberi). 676:25–30.

fao. 2006.com/pics/documents/short%20overview%20MMS. S. Heywood. A. Oct.google. M.J. Hamilton) Vol:1:324-3. Türkiye'de Doğal Bitkilerin Ticareti.marketresearch. Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Üretimi ve Ticareti.html. Medicinal Herbs.org/DOCREP/005. Türkiye statistik Kurumu Verileri. 2006. V.net/nbsubure20pr. www..J.H. Wageningen. www. Hom e Fragrance and Candle Report. Acta Hort.harman-group. Wageningen. 75–95. Kekik in Trade in Turkey. 12–13. WHO Regional Publications. 1996..com/bnh/lamar/skincare. Applications. Cunningham.J.tuik. Hartman. Koyuncu. WHO. A. BioScience 53(6):573–584. S. Ankara. 2005. Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü. Özhatay.E. 2007.php?action=toc&productID=1378188. International Trade Centre (ITC).. Phillipson.org/docrep/fao/005/aa010e/AA010E00.com/intelligence/reportsearching.in/feature/feyr2000/fmay2000/f240520006. www. Nutrition Business Journal (NBJ). L. 9 session of the Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture.htm] World Wildlife Foundation (WWF). Impact of Cultivation and Gathering of Medicinal Plants on Biodiversity: Global Trends and Issues.A. Proc. 2001. Inc.cfm. VI. Luz. 2003.E. [http://www.com/news. NBJs Supplement Business Report 2006.yahoo. S. N. 2000.com.fao. www. Western Pacific Series no. J.html. Online www.. Medicinal and Aromatic Plants. Koç. Van Overwalle.php/aid/301/Medicinal_Plants. Proceeding of the XI World Forestry Congress 13-22 October 1997 Antalya Vol:3:234-237.org/biodiversity/geneticresources/en/. Gross. Ekren..mall. Özgüven. http://pib.com/vendors/viewvendor.com/products/HB/2006_11_01.hartmangroup. TU K. D.nic. pharmalicensing. U. Kumar.. Finding Key Sales Opportunities in the Natural Products Marketplace. 2007. U. Singh. 23. 2004..com/assets/pdf/np. Journal of Medicinal and Aromatic Plant Sci. 5 Yıllık Kalkınma Planı.pdf. 2006.products/HB/2006_12_13.A. Lange (eds. B. FAQs. Rome. Türkiye Ziraat Mühendisleri VI.progression_web. 2006. Quality Assurance of Medicinal Plants Acta Horticulture 333:117-122 Shanley P. nbj.int/publications/pub_9290611243. Inc. International Trade in Medicinal and Aromatic Plants. Z. Plants-based Medicines in India. Leaman. Biodiversity and the Ecosystem Approach in Agriculture. A Comparison of Cultivation and Wild Collection of Medicinal and Aromatic Plants Under Sustainability Aspects. 720. Wildlife Trade.stores.). 251s. Pacific Bridge Medical–Asian Medical Publications.. Pharmalicensing.spins. Smillie. 1993.. April 2005.D. Overview of Asia.asp?vendorid=642&sortby=p&g=1&categor. and D. In: R. Gardner (eds.D. New Hope. 2009. L. http://www. 1997.tr/jsp/duyuru/upload/vt/vt. The Netherlands. Guidelines for the Appropriate Use of Herbal Medicines. Sharm a.org/news/fullstory.html L’amar–Herbal Products.tradeforum. S. Leaman. 155-170. S. www. Medicinal Plant Trade.D. Yalova. 19:512-522. www. The Hartman Group. www. Şekeroğlu. 5. Lange.. Ildır.htm) Unity Marketing Inc. M.). http://www.org/tade/faqs_medicinal. Özhatay. Atay. www. Schippmann.consumer. The Impacts of Forest Degradation on Medicinal Plant Use and Implications for Health. Nucleus for Strategic Expertise Wageningen University and Research Centre. Davis. Google Trends. Impact of Cultivation and Gathering of Medicinal Plants on Biodiversity.B.C. Quality and Safety Issues Related to Botanicals.htm. H. www. A.html. Chapter 9. Medicinal and Aromatic Plants. Skin Care (advertisement listing ingredients of skin care products). 1993. 1998. D. Economic Potential and Improved Varieties of Aromatic Plants of India. Sharma.E. Organic Trade Association (OTA). V. 1994.. 2006. Ayanoğlu.pacificbridgemedical.. S. I. G. www. Centres of Plant Diversity (ed: S. Cunningham. 2006. Gürbüz. A.wpro. 2002. Craker. JR. A Presentation at Regulatory Affairs Professional Society (RAPS).Davis. Craker. F. . Originated in Forestry Department.html.gov. Bogers. 1998. L. 21 .ota. Kroner.. 2002. 2006. Trend History: Medicinal Plants. N. Heywood. www. T. 17–20. 2001.com trends. Organik Tarım Ürünlerinde Dış Pazar Araştırması.. N. The Progression of the Natural Products Consumer. Bitkisel laç Hammaddeleri Toplantısı 20-22 Mayıs 1998 Özet Kitabı. ftp://ftp. 2006. 2005.com. Bitkisel Ürünler (Doğal Çiçek Soğanları Süs Bitkileri Grubu) Özel htisas Komisyonu.pdf Schippmann. SPINS. Tütün. Medicinal and Aromatic Plants. A. Frontis Workshop on Medicinal and Aromatic Plants. part 4. Manila.B. Technology.spins. FAO.coimbatore. 2005. Tarakçıoğlu.fao. 2005. World Health Organization (WHO).worldwildlife. Hartman Group.Food and Agricultural Organization (FAO). G.. A. OTA Manufacturing Survey.who.com. Sekin.. Healthcare Markets and Regulatory Issues in the Region. Khan. Consumer Culture and the Future of Organic Usage. 2007. S.. D.H. 2009.K. p.pdf. XII. Teknik Kongresi.. S. D. Medicinal Plants International Trade Forum. Plant-Derived Drugs: Products. 7 Trends to Watch in 2007. Proc.B. Kumar. 2003.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful