TIBB VE AROMAT K B TK LER ÜRET M N N ARTTIRILMASI OLANAKLARI

Emine BAYRAM , Saliha KIRICI , Sezen TANSI , 4 5 6 Güngör YILMAZ , Olcay ARABACI Süleyman KIZIL , sa TELC 7
1 2 3

ÖZET
Dünya pazarlarında tıbbi ve aromatik bitkilere olan talep her geçen gün giderek artmaktadır. Türkiye tıbbi ve aromatik bitkilerin dış satımında dünyanın önde gelen ülkelerinden biri olup, birçok tıbbi bitkinin dış satımını yaparken, aynı zamanda birçok bitkinin de dış alımını gerçekleştirmektedir. Ülkemiz farklı iklim ve ekolojik koşullara sahip olması, floranın çok sayıda bitki türü ve çeşitliliği içermesi bakımından doğadan toplanan ve kültürü yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler açısından büyük bir ekonomik potansiyele sahiptir. Bazı türlerde doğadan toplama ekonomik olabilir ancak doğadan toplanan bitkilerde kaliteli ve standart ürün elde etmek zordur. Doğadan toplanan bitkilerde kalitenin her zaman istenen düzeyde olmaması, toplama sonrası işleme, depolama ve nakliye koşullarının yeterince karşılanamaması gibi nedenlerle esas olan bu bitkilerin tarımının yaygınlaştırılmasıdır. Gerek iç tüketimde kullanılan gerekse dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerde üretimi arttırmak ve istenen kalitede ürünü elde edebilmek için; doğadan toplamaların sürdürülebilirlik ilkesine dayalı floraya zarar vermeden yapılması, bitki toplayıcıların eğitilmesi, talebi fazla olan bitkilerin kültüre alınması, yetiştirme tekniklerinin her bitkiye ve ekolojik koşullara göre saptanması, yurt dışında geliştirilmiş ve ülkemiz ekolojik koşullarına adapte olabilecek çeşitlerin getirtilerek ülkemiz iklim koşullarında denenmesi, bu bitki grubunun en önemli sorunlardan biri olan tohumluk temini için kurumsal alt yapının oluşturulması, çeşit geliştirmeye yönelik ıslah çalışmalarının desteklenmesi, hasat sonrası işlemler, depolama ve nakliyede uygun şartların sağlanması gerekmektedir. Bu koşullar yerine getirildiğinde dünya pazarının istediği kalite ve standartta ürün elde etmemek için bir neden bulunmamaktadır. Anahtar Sözcükler: Tıbbi ve aromatik bitkiler, üretim ve ticaret, uçucu yağlar, organik tarım

1. G R Ş
Tıbbi ve aromatik bitkiler asırlardan beri gıda, çeşni, ilaç ve şifa vermek amacıyla kullanılmaktadır. Bu nedenle kimyon, haşhaş, anason gibi bazı bitkilerin tarımı tarih öncesi devirlerden beri devam etmektedir. 20. yüzyılın başlarında listelenen ilaçların %40’ından fazlası bitkisel orijinli olmasına rağmen 1970’li yılların ortasında bu oran %5’ ten daha aşağıya düşmüştür. Ancak özellikle 1990’lı yıllardan sonra, tıbbi ve aromatik bitkilerin yeni kullanım alanlarının bulunması, doğal ürünlere olan talebin artması; bu bitkilerin kullanım hacmini her geçen gün arttırmaktadır. Günümüzde tıbbi bitkiler piyasasının yıllık yaklaşık 60 milyar dolarlık bir rakama sahip olduğu tahmin edilmektedir (Kumar, 2009). Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre yaklaşık 20.000 bitki tıbbi amaçlarla kullanılmaktadır. Dünyada bitkisel droglar için başlıca ticaret merkezleri Almanya (Hamburg), ABD (New York) ve Hong Kong’dur (Başer, 1997; Lange, 2006). Türkiye coğrafi konumu, iklim ve bitki çeşitliliği, tarımsal potansiyeli, geniş yüzölçümü sayesinde tıbbi ve aromatik bitkiler ticaretinde önde gelen ülkelerden biridir. Türkiye’nin bu önemi; gelişmiş ülkelerdeki yerleşmiş bitkisel ilaç, bitki
1 2 3 4 5 6 7

Prof. Prof. Prof. Prof. Doç. Doç. Doç.

Dr. Dr. Dr. Dr. Dr. Dr. Dr.

Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü

1

kimyasalları, gıda ve katkı maddeleri, kozmetik ve parfümeri sanayilerinin girdisini oluşturan pek çok bitkisel ürünü veren bitkilerin ülkemiz florasında bulunmasından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla bu bitkiler çoğunlukla doğadan toplanarak pazarlanmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler ağırlıklı olarak Ege, Marmara, Akdeniz, Doğu Karadeniz ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinden toplanmaktadır. Toplanan bitkiler genellikle defne, adaçayı, biberiye, kuşburnu ve ıhlamurdur. Tıbbi ve aromatik bitkilerde sürdürülebilir üretim ve pazar potansiyelini yeterince değerlendirmek için bu ürünlerin istenen miktar ve kalitede olması gerekmektedir. Türkiye’de tıbbi bitkilerin öneminin artmasına paralel olarak tarımsal çalışmalara başlanmış, özellikle son yıllarda bu bitkilerde çeşit geliştirmeye yönelik ıslah çalışmalarında artışlar gözlenmiştir. Kekik, anason, kişniş gibi birçok tıbbi ve aromatik bitkide standarta uygun çeşitler geliştirilmiştir. Tüketici ve sanayici taleplerine cevap veren kaliteli ve standart ürün için ıslah edilmiş çeşitlerin geliştirilmesi, uygun ekolojik koşulların belirlenmesi, doğal bitkilerin doğaya zarar vermeden zamanında toplanması, hasat sonrası işlemler ve işleme teknolojisinin belirlenmesi tıbbi ve aromatik bitkilerde üretim ve pazar olanaklarını arttıracaktır.

2. TIBB VE AROMAT K B TK LER N TANIMI VE KAPSAMI
Tıbbi bitkilerin tanımını tam olarak yapmak mümkün değildir. Günümüzde “tıbbi” ve “aromatik” bitkiler terimi genellikle birlikte kullanılmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler, hastalıkları önlemek, sağlığı sürdürmek veya hastalıkları iyileştirmek için ilaç olarak kullanılan bitkilerdir. Tıbbi bitkiler, beslenme, kozmetik, vücut bakımı, tütsü veya dini törenler gibi alanlarda yer alırken, aromatik bitkiler ise, güzel koku ve tat vermeleri için kullanılmaktadır (Anonim, 2005). Aromatik bitkilerin gıda, kozmetik ve parfümeri sektöründe de geniş kullanım alanı bulunmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler eczacılık ve parfümeride tıbbi ve aromatik amaçlı olarak en eski kullanımı olan bitkilerdir (European Community Biodiversity Clearing-House Mechanism, 2005). Bitkisel ilaçların orijinal materyali genellikle tıbbi bitkiler grubuna dahildir. Bitkisel ilaç, işlenmemiş yada işlenerek bir veya daha fazla bitkiden oluşturulan bileşim maddesi içeren tedavi edici özelliği olan veya diğer insanların sağlığına yararı olan bitkilerden türetilen maddeler veya ürünlerdir. Bu tanımlama altında, bitkisel ilaçların işlenmemiş bitkisel materyal, işlenmiş bitkisel materyal ve tıbbi şifalı ot (herbal) ürünleri olmak üzere 3 çeşidi bulunmaktadır (Van Overwalle, 2007). Ancak bu tanımlama, bir ilaç ürününün kimyasal bileşeni olarak izole edildiği yada sentezlendiği durumlarda ve etkili maddenin tanımlandığı yerleri kapsamamaktadır (WHO, 1998). Tıbbi ve aromatik bitkiler denildiğinde hem bitkiler, hem etken madde yönünden ve hem de tüketim alanları bakımından çok büyük bir alanı kapsamaktadır. Bu bakımdan bugün standart hale gelmiş bir gruplandırılması bulunmamakla birlikte, genellikle familyalarına, içerdikleri etken maddelere, tüketim ve kullanımlarına, yararlanılan organlarına ve farmakolojik etkilerine göre gruplandırılabilirler (Ceylan, 1995). Ancak, en yaygın olarak kullanılanı etken maddelerine göre yapılan gruplandırmadır.

3. GEÇM ŞTEN GÜNÜMÜZE TIBB VE AROMAT K B TK LER ÜRET M VE KULLANIM EĞ L MLER
20. yüzyılda tıbbi ve aromatik bitkilerin üretim ve kullanımındaki gelişmeler incelendiğinde, yüzyılın başlarında teknolojinin getirdiği yenilikler, sosyal ve politik değişimler, bitkilerin ilaç olarak kullanımının hızla azalmasına neden olmuştur. 1930’lu yıllarda sulfa ilaçlarının ve 1940’lı yıllarda organik kimyasalların sentezi, tıbbi bitkilere ilave olarak sentetik ilaçların üretimini teşvik etmiştir. Dünya Savaşı’nı izleyen ekonomik ve sosyal değişiklikler ile bitkiler ve tedavilerle ilgili yeni tanımlamalar, sentetik kimyasal ilaçların elde edilmesi sonucu endüstriyel ilerlemelerle modernleşen batı ülkelerinde, 1970’li yılların sonuna kadar bitki ekstraktları ile bitkilerin kullanımında azalmaya neden olmuştur (Craker ve ark., 2003). 20. yüzyılın başlarında listelenen ilaçların %40’ından fazlası (çoğunlukla rafine edilmeden elde edilenler) bitkisel kökenli iken, bu durum 1970’li yılların ortalarına gelindiğinde %5’in altına düşmüştür (Craker ve Gardner, 2005). 1980 ve 1990’lı yıllarda tüketicilerin sağlık hakkında daha

2

organik gıdalara olan taleple eşleşen organik ürünlere bir yönelme olmaktadır (Adam. mevcut ve gelecekteki değişiklikler ve bitkisel ürünlerle olan benzerliklerin (basın raporları. Ginkgo biloba. Myrtus caryophyllus ve Withania somnifera gibi çok sayıda bitki ekstraktını içeren ürünleri formülleştirmişlerdir (L’amar. Bu durum gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaçlar ile ilgili yasa ve yönetmelikleri yeniden ciddi bir şekilde ele almaya itmiştir (Başer. 2011’de bu değerin 26 milyar dolara ulaşması beklenmektedir (Pharmalicensing. Ormanların yok olması ve gelişme nedeniyle gelecekte habitat kaybının devam etmesi hem gelişmekte hem de endüstrileşmiş ülkelerde birçok tıbbi ve aromatik bitki türüne olan tehdidi sürdürmesi beklenmektedir (Shanley ve Luz. Taleplerdeki bu artış. Hartman Group. 2006).. 1980 ve 1990’lı yıllarda tıbbi ve aromatik bitkiler üzerinde başlanan araştırmalar.5 artarak 21. 2007). bitkilerin üretimindeki gelişmelere.. ABD ve Kanada’da pazar taleplerinin %50’nin üzerine çıkacağı hesaba katıldığında. Dünya pazarlarında tıbbi ve aromatik bitkisel materyale olan talebin önceden belirlenen bir gelecekte sürmesi beklenmektedir (Craker. doğal ve organik ürünlerin kullanımında (Kroner. 2005. bazı bölgelerdeki doğal türler için muhtemelen sürekli bir tehdit oluşturacaktır. 2005 yılında tıbbi ve aromatik bitkileri veya bitki ekstraklarını da içeren gıda dışı organik ürünlerin satışları 1/3 oranında artmıştır (OTA. 2003. 3 . 1999) aromatik bitki ve/veya bitki özleri içeren mum ve ev kokuları için pazar. sadeliği ve sürdürülebilirliğini sunarak (Hartman Group. cildi canlandırmak ve korumak için Aloe barbadensis. organik ve doğal besinlere olan yönelme beraberinde tıbbi ve aromatik bitkileri tekrar gündeme getirmiştir. Tıbbi ve aromatik bitki kombinasyonları ve herbal içeceklerin satışları. 2006). 2000) kaynak noksanlığı çeken.. Doğal bitki materyaline olan talep veya kültüre alınmış bitki materyalinin bulunamayışı nedeniyle doğal ve kültürü yapılan bitkiler arasındaki fiyat farkları. Demografik yapıda (yaş.4 milyar dolar değere ulaşmıştır. Aromatik bitkilerin ve bitki özlerinin çiçek düzenlemelerinde ve parfüm sanayinde kullanımları yaygınlaşmıştır. Kozmetikçiler. Bitki materyallerinin kalite standartları. diriliğin umudunu. 2006) geçmiş beş yılda pazar kazanımlarını yükseltmiştir (Ferrier ve ark. Halen tıbbi ve aromatik bitki pazarlarında. Celastrus paniculatus. Aromaterapi ve kokulu mumlara katkıda bulunan (Elson. bazı bölgelerde özellikle bitkisel materyali korumak için (WWF. 2006). Beslenme ile ilgili yayınların (NBJ. 2003 yılından itibaren %14. hastalık ve diğer insanca koşullar). Cyperus scariosus. sağlık konularındaki toplumsal endişede (hazır olması ve fiyatı). yakın gelecekte tıbbi ve aromatik ürünler satışında anahtar pazar kavramı olarak kalması beklenilen gençliğin canlılığını ve gücünü. 2005).com.fazla bilgilenmeleri. ekonomik olarak geri kalmış bölgelerde sürdürülemeyen aşırı toplama uygulamalarını teşvik etmektedir (ITC. tıbbi ve aromatik bitkilere olan talepler de artacaktır (Gross. Yine aynı yıllarda. özellikle gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaçlar lehine gözlenen ilgi artışı. Bitkilerden türetilen ilaçlar için küresel pazar tahminleri 2005’de 18 milyar dolardır. ürünün işlenmesi ve alıcıların temiz (fiziksel ve kimyasal kalıntı içermeyen). 2001). 2006). Bu nedenle. Schippmann ve ark.. çok sayıda yeni tıbbi bitki kültüre alınmış. 2002). Schippman ve ark.3 milyar dolara ulaştığını bildirmektedir. kültür. 2006). Bu durum tıbbi ve aromatik bitkisel ürün kullanıcılarının mevcut temelinin organik gıdaları satın alanlarla aynı olduğunu ortaya koymaktadır (Hartman. kilo artışı ve oldukça zengin toplumlarda sık sık ortaya çıkan diğer tıbbi problemlere sahip nüfusun artması sonucu. eğitim ve bilimsel rapor) daha fazla insanı tıbbi ve aromatik bitkisel materyali denemeye ve kullanmaya yöneltmesi olasıdır. süreklilik arz eden (güvenilir ve aynı seviyedeki etkili madde miktarına sahip üretim) ve sertifikalı (kökeni ve tarihçesi için kimliği saptanabilir) ürün talepleriyle artmıştır.(Unity Marketing Inc. Asya’da gelirin artmasının yerleşik halkın yaşam standardını yükseltmesine paralel olarak yaşlanma. gelir. 2007).. 1998). 2006). 2007) raporları birçok tıbbi bitki içeren diyet katkılarının satışının 2005 yılında %4. Organik üretilmiş bitkiler ve droglara olan ilgi ve talep her geçen gün artmaktadır. 1990’lı yılların sonu ve 2000’li yılların başında ticaretin küreselleşmesi ve genetik çeşitliliğin korunması hakkındaki endişeler tıbbi bitkilerin kültürünü etkilemiştir.1 bir büyüme ile 2004’te tahmin edilen 8. 2001. 2005). üretilmiş ve marketlerde satışa sunulmuştur. bioaktif bileşenlerin ekstraksiyonuna ve tıbbi uygulamaların doğrulanmasına önderlik etmiştir (Khan ve ark. reklam.

Böylece bu tür tüketiciler organik ve doğal ürünlere yönelik bir hayat stilini seçme ya da sıklıkla ona ve alternatif tedaviyi denemeye yönlenmektedirler (SPINS 2004). Zira. tıbbi ve aromatik bitkiler arasına kesin sınırlar koymak imkansızdır. Beş yıllık dönem içinde Dünyada tıbbi ve aromatik bitkiler dış satım değeri yaklaşık 11. Günümüzde tüketiciler gıda. sağlık ve beslenme hakkında daha çok bilgi sahibi oldukça. Dünyada en çok dış satımı ve dış alımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler sırasıyla Çizelge 1 ve Çizelge 2’de bulunmaktadır. içki. Bu durum dış satım cetvellerinde kullanılan Gümrük Tarife statistik Pozisyon (GT P) numaralarında ve sıralamasında da görülmektedir. bunlardan elde edilen bitki ekstrelerinin ve bu ürünleri işleyen sanayi kollarının büyümesi ve artması beklenmelidir. Zira. 4. şekerleme. Bu durumda. 2004) tüketici ilgisinin artması büyük olasılıkla devam edecektir. soğan-yumru. kök ve diğer bitki grupları oluşturmuştur. Tıbbi veya aromatik bitkileri özel olarak sınıflandıran bir sistem yoktur. HS.Dünyada Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticareti Baharat veya çeşni sınıfına giren pek çok bitki. kozmetik. Dünya Gümrük Organizasyonu (WCO) tarafından geliştirilmiştir ve bugün 177’den fazla ülke ve ekonomide kullanılmaktadır (Lange.8 milyar dolar arasında (Çizelge 2) değişmiştir. kişisel hijyen ürünleri. Ülkemizde de kabul edilen sistem “Customs Cooperation Council Nomenclature” (CCCN)’in Avrupa Birliği’nde kabul edilen şekli “Harmonized Commodity Description and Coding System” (HS)’dir (Başer. genetik mühendisliği ürünleri. çay-kahve. aroma vb. bu her durumda mümkün olmayabilir. Dünya bitkisel drog ticareti son beş yılda ortalama 16. Ancak. getirilen kolaylıklar. tehlike altındaki türlerin korunmasında (FAO. 2006). geleneksel tıp. hem satıcı. pestisitle bulaşmış gıdalar ve benzer konular çevresindeki tartışmalar ve endişelerden daha iyi haberdar olmaktadır.6 milyar dolar ithalat olarak gerçekleşmiştir. her ürünün özel bir GT P numarası bulunmayabilir. Üretim bakımından en önemli bitki türlerini. dış alım değeri ise 13. hem de ülke açısından yararlı sonuçlar getirir. esans. meşrubat. 4 . Ticarette yer alan tıbbi ve aromatik bitki sayısının çok fazla ve bunlardan elde edilen etken madde miktarının çok çeşitli olması nedeniyle.2 milyar dolar ile 23.1.2006). parfüm. 2007). Lange. herbal çay. çeşni. Bu durum bitkisel kaynakların geçerliliğinin kabulü gereğini ve bazı durumlarda kültür altına alma yönünde tercihi getirecektir (Craker. 1997. 2006). Son yıllarda ülkemizde de tıbbi ve aromatik bitkilerin ve bunlardan elde edilen ürünlerin kullanımında büyük bir artış dikkati çekmektedir. daha kaliteli standart bir ürün elde etmek için tıbbi ve aromatik bitki üretiminin. Gelecek yıllarda sürekli artan talebi karşılamak. Bu nedenle. doğal popülasyonların mülkiyet haklarında (Persley. ticaret istatistiklerinde tek bir gruplama söz konusu olamamaktadır. Ürünlerin doğru GT P numarası ile ihraç veya ithal edilmesi önemlidir. baharat. 2003).9 milyar dolar ile 20. tıbbi ve aromatik özellikler de taşıdıklarından ilaç. konulan fon ve kotalar belirtildiği için ürünün doğru GT P numarası ile ithal veya ihraç edilmesi hem alıcı. çiklet. Tıbbi ve aromatik bitkilerin Dünya ticaret hacmi ve değeri konusunda en sağlıklı ve güvenilir veriler Cenevre’deki Uluslararası Ticaret Merkezi (UN Comtrade) bilgi bankasından elde edilebilmektedir.8 milyar dolar ihracat ve 18. 1997) ve yerel pazarın değeri konusunda (Brinckmann. TIBB VE AROMAT K B TK LER N EKONOM K ÖNEM 4. o ürün en yakın kategori altındaki "diğerleri" başlığı altında işlem görmektedir (Başer. 1997). gibi birçok alanda kullanılmaktadır.6 milyar dolar arasında (Çizelge 1). her ürünün gümrük tarifesinde zaman zaman yapılan kısıtlamalar.

428 97.417 11.236 181.407 22.945 231.521 20.786 341.494 17.234 57.247 126.805 91.503 557.080 99.897 461.961 679.737 101.011.711 124 1.Çizelge 1.711 9.889 98.974 216.250 Toplam Kaynak: Comtrade.002 3.946 916.100 1.525 254.554 38.089 325.273 11.257 374.025 5 .335 157.762 1.338 6.500 61.058 36.740 57.188.040 218.860 28.498 42.434 31.628.574.925 1.457 252.911 2007 247.131 2005 207.593 127.330 2006 226.594 94.101 16.975 481.462 8.392 137.384 39.853 72.430 128.922 516.327 202.653 1.031 594.005 239.820 284.866 8.328 21.514 20.129 24.715 62.227 19.550 2008 249.120 186.886 709.391 109.307 4.324.273 13.311 121.231.301.273 20.982 58.771 9.871 928.074 34.643 490. Ardıç Meyvesi Zencefil Safran Zerdeçal Kekik ve Defne Yaprağı Köri Baharat Karışımları Diğer Baharatlar (Çemen vb) Hintyağı Tohumu Susam Tohumu Hardal Tohumu Aspir Tohumu Haşhaş Tohumu Meyan Kökü Ginseng Kökü laç.445 52.521 140.219 280.100 140.847 241.022.301 419.318 121. Çin Anasonu Kişniş Kimyon Karaman Kimyonu Rezene.458 173.375 52.684 7.275 12.564 1.080.716 16.999 18. 714 15.176 1.198 62.820 3.230 61.409 821.603 96.535 55. Dünya’da En Çok Dış Satımı Yapılan Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Değer: 1000$) Kod 071490 070320 071130 090111 090210 090300 090411 090420 090500 090620 0907 090810 090820 090830 090910 090920 090930 090940 090950 091010 091020 091030 091040 091050 091091 091099 120730 120740 120750 120760 120791 121110 121120 121190 Ürün Adı Salep.709 23.471 104.653 23.269 1.849 42.261 51.997 7.990 237.377 367.262 142.192 15.489 618.751 859.592 84.939 14.796 51.730 20.648 23.471 86.215 109.726 1.346 40.344.078 18.399 705.455 71.026 111.198 51.600 30.810 299.538 109.635 30.310 20.455 316.454 100.214.109 55.299 114.474 9.499. Arrowroot Sarımsak Kapari Kahve Yeşil Çay Mate Karabiber Kırmızıbiber.912. parfüm ve insektisit olarak kullanılan bitki ve kısımları 2004 167.071 76.417.373 104.587 14.861.647 233.925 5.031 915.398 260.360 1.759 50. 2009 11.418 414.561 37.459 227.250 103.888.645 8.576 558.131 258.639 12.409 281 11.857 53.141 250.525 440.192 7.385 293.685 592.153 29.609 21.881 126.477 598.534 868.47 50.470 42.407.290 246.803 7. Yenibahar Vanilya Tarçın Karanfil Hindistan Cevizi Küçük Hindistan Cevizi Kakule Anason.764 14.443 20.

150 312.997 85.730 4.532 24.552.437 40. Çin Anasonu Kişniş Kimyon Karaman Kimyonu Rezene.006 243.867 606.793 6.832 1.128 47.381 53.216.410 109.675 1.296 209.127 12.958 38.457 21.954 152.767.797 45.161 29.281.969 2008 310.629 231.993 11.598 29.896 21.416 798. vanilya.798 114.480 26.044 397.571 749.591 22.152 48.249 313.710 15.241 98. Ardıç Meyvesi Zencefil Safran Zerdeçal Kekik ve Defne Yaprağı Köri Baharat Karışımları Diğer Baharatlar (Çemen vb. 2009 13.035 29.210 101.973 TOPLAM Kaynak: Comtrade. sarımsak.001.112.138 1.074 255.509.067 32.892 14.733 132.825 400.836 121.739 639.497.133 245.460 421 1.095 70.572 14 1.890 130.995 108.817 9.043 801.921 51.210 16.845 117.298 3.248. yenibahar Vanilya Tarçın Karanfil Hindistan Cevizi Küçük Hindistan Cevizi Kakule Anason.057.994 129.321 222.619 2.430 16.587 191.062 227.454 150.492 23.747 796.917 126.063 113.887 30.409 290.251 211. yenibahar.023 55.151 507.054 48.715 4.482 166.573.180 83.329 1. Son yıllarda gelişmiş ülkelerde gıda katkı maddeleri ve gıda tamamlayıcılarında aromatik bitkilerin kullanımları yaklaşık iki kat artmış olup ABD ve AB gibi en önemli ithalatçılar.033 74. 6 .587 113.532 94.556 929.191.166 50.921 14.097 404.398 57.062 3.225 51.910 828.772 2004-2008 yılları arasında en çok ticarete konu olan tıbbi ve aromatik bitkiler. Dünya’da En Çok Dış Alımı Yapılan Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Değer: 1000$) Kod 071490 070320 071130 090111 090210 090300 090411 090420 090500 090620 0907 090810 090820 090830 090910 090920 090930 090940 090950 091010 091020 091030 091040 091050 091091 091099 120730 120740 120750 120760 120791 121110 121120 121190 Ürün Adı Salep.244 175.141.801.778 837.644 576.167 253.744 1. parfüm ve insektisit olarak kullanılan bitki ve kısımları 2004 224.884 29.408 119.020 386.670 216.769 4.521 115.651 215.798 2005 235.278 68.485 44.690 10.031 196.712 862.059.060.488 50.070 145.695.188 115.446 206.138 14. kahve. zencefil ve yeşil çaydır.378 17.161 2007 269.779 52.143 14.626 34.642 82.925 57.314 1.176.699 43. Baharat ve çeşni bitkilerinin başlıca kullanıcısı gıda endüstrisi ile perakende satış için baharat paketlemesi yapan firmalardır.655 35.707 629.623 198. susam.542 1.204 194.101 24.786 21.045 130.209 347.667 395.279 44.924 74.791 72.665 128.402 34.030 105.828 121.410 894.806 29.941 25.882 62.533 2.567 29.444 23. Arrowroot Sarımsak Kapari Kahve Yeşil Çay Mate Karabiber Kırmızı biber.) Hintyağı Tohumu Susam Tohumu Hardal Tohumu Aspir Tohumu Haşhaş Tohumu Meyan Kökü Ginseng Kökü laç.318 58.084 30.086 305.974 285.149 119.192 84.204 117.780 125.Çizelge 2. kırmızı biber.796 710.061 6.312 13.902 66.909 35.623 359.883 26.846 185.375 7.772 18.479 28.719 42.458 21. karabiber.723 298.874 1.300 24.154 121.532 2006 260.

323 35.360 162. 2009 7 .485 Kaynak: Comtrade.030 9. Uçucu yağlar ve aromatik ekstreler. Çizelgeler incelendiğinde.744 2006 37.379 3. Diğer taraftan gelişmiş ülkelerde değişen sağlık anlayışı.261.538.324 2005 36.664 10.967 2.996 62. 1/4'ü gelişmiş ülkelerden ve geri kalanı da Balkan ülkelerinden gerçekleştirilmektedir.718 154.205 10. aroma kimyasallarının kaynağı olarak.329 85.010 13. temizlik ürünleri.395 2. Fransa. kozmetikler ve ilaçların terkibinde.246 48.6-2. Hollanda.692 71.847 87 859.794 115.584. AB.581 140.397 157. 1998).026 354.512 489.548 1.156 140 5.760. Dünya Uçucu Yağlar Dış Satımı (Değer: 1000$) Kod 330111 330112 330113 330114 330119 330121 330122 330123 330124 330125 330126 330129 330130 330190 Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Misket Limonu Yağı (Lime) Diğer Turunçgil Yağları Geranium Yağı Yasemin Yağı Lavanta Yağı Acı Nane Yağı (Mentha piperita) Diğer Nane Yağları Güve Otu (Vetiver) Yağı Turunçgil Meyveleri Dışındaki Diğer Yağlar Rezinoitler Konkret ve Absoluleri çeren Terpensiz Uçucu Yağlar Toplam 2004 39.933 1.394 41. Hindistan.998 10. Son iki yılda da dış satım ve dış alım değerlerinde önemli artışların olduğu da dikkati çekmektedir (Çizelge 3 ve 4).748 109.453 1. 2002).977 144.430 110.651 147.282 11. yada doğala özdeş ve yarı-sentetik yararlı aroma kimyasallarının sentez başlangıç maddesi olarak kullanılırlar (Başer.029 274. Uçucu yağların Dünya üretimi 2004-2008 yılları arasında 1.307 46.415 84. Uçucu yağ üretiminde gelişmekte olan ülkeler büyük bir potansiyele sahiptir.692 65.gelişmekte olan ülkelerden tropik ürünlerin dış alımını gerçekleştirmişlerdir.762 19 1. Dünya üretiminin yaklaşık yarısı gelişmekte olan ülkelerden.097 169.894 2007 890 196. ngiltere. Gelişmiş ülkeler başlıca uçucu yağ ithalatçılarıdırlar. nane yağının da bunları izlediği görülmektedir.659 107.118 39. uçucu yağ pazarında turunçgil yağlarının (portakal ve limon uçucu yağının) ilk sıralarda yer aldığı.870 509.236 12.506 251.105 131.8-2.7 milyar dolar (Çizelge 4) olmuştur.448 38.939 86.988 25 201.137 89.028 2008 45 201.5 milyar dolar (Çizelge 3) ve tüketimi 1.970 288.528 538 226.230 182. En büyük uçucu yağ dış satımını yapan ülkeler Çin.198 437.849 5.811 897 223.417 297. Dünyada tıbbi ve aromatik bitki dış alımını yapan ülkeler içerisinde ABD.178 209.535 127.630 175. ABD. Çizelge 3.940. Almanya.599 3. Ancak bu rakamlara terementi ürünleri dahil değildir. ABD. Japonya ve sviçre toplam Dünya ithalatının 3/4'ünü yapmaktadırlar. Çin ve Hindistan gibi ülkeler aynı zamanda birçok bitkinin de dış satımını yapan ülkeler arasında yer almaktadır.643 543. AB ve Brezilya’dır.495 604. gıda katkıları.111 291 769. koku ve tat endüstrileri tarafından parfüm. yemeklerde tuz ve yağın azaltılması sonucunda yemeklere tat katması açısından bu grup bitkilerin kullanımını da arttırmıştır (Binici.

Aynı sayıda bitki türünde 2004-2008 yılları arasında ortalama 36. glikozitler ve tuzları ikinci sırayı. Türkiye’nin iklim ve ekolojik özelliklerinden dolayı birçok tıbbi ve aromatik bitki yetiştirilebilmekte veya dünyanın birçok yerinde olduğu gibi doğadan toplanmaktadır.460 683.142 1.Çizelge 4.730 157.. 8 .981.797.744 902 1.088 Kaynak: Comtrade. esterleri ve türevleri ilk sırayı. glikozitler ve tuzları izlemektedir. Dünya Uçucu Yağlar Dış Alımı (Değer: 1000$) Kod 330111 330112 330113 330114 330119 330121 330122 330123 330124 330125 330126 330129 330130 330190 Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Misket Limonu Yağı (Lime) Diğer Turunçgil Yağları Geranium Yağı Yasemin Yağı Lavanta Yağı Acı Nane Yağı (Mentha piperita) Diğer Nane Yağları Güve Otu (Vetiver) Yağı Turunçgil Meyveleri Dışındaki Diğer Yağlar Rezinoitler Konkret ve Absoluleri çeren Terpensiz Uçucu Yağlar Toplam 2004 26.086 1. esterleri ve türevleri yer alıp.388 dolar döviz girdisi elde edilmiştir.144.535 ton bitki ithal etmiş ve 6.5 milyar dolar arasında değiştiği.200 2007 3.529 16. haşhaş alkaloitleri üçüncü sırayı alırken.887 2008 5.258 157.587 416.360 644. tuzları.827 182.236 123.789 144.395 323.124 51.000 dolar döviz yurt dışına çıkmıştır (Bayramoğlu ve ark. 4.220 287.473 134.2. Beş yıllık dönemde ilk yıllarda bitkisel alkaloitler. son yıllarda ise kafein ve tuzlarının üçüncü sırayı aldığı bunu haşhaş alkaloitlerinin takip ettiği belirlenmiştir.484 223. 2009). adaçayı.749 129. anason.720.283 140. meyan kökü ve ardıç kabukları doğadan toplanmaktadır. ülkemiz haşhaş alkaloitlerinde dışsatım yapan ülke konumdadır (Comtrade.399 1.585 14.000 dolar olduğu ve yaklaşık 20 bitki türünün satışı ile bu paranın ülkeye kazandırıldığı belirtilmektedir (Özgüven ve ark.429 44.324 15. AB ülkeleri ve Uzakdoğu ülkeleri öne çıktığı bilinmekte olup.163 56.204 213. biberiye.4 milyar dolardan 4.502.061 273.9 milyar dolara yükselmiştir. Defne.434.033 122.413 43.281 2.087 2.147.228. tuzları.111 452 227. yine ilk sırada bitkisel alkaloitler.126 ton tıbbi bitki dış satımına karşılık 80.725 171.800 dolar ödeme yapılmıştır.74.632 313.918 ton dış alım miktarına karşılık 7.652 193.284 2.395 356. mahlep. Ülkemiz 2000-2003 yılları arasında toplam 5. Glikozit ve alkaloit ticaretinde ABD.205 185.847 424.967 185.494. 2009). bunları haşhaş alkaloitleri.093 548 1.534 19.126 2006 43.413 48. 2005).993 733. Aynı yıllara ait bitkisel glikozitler ve alkaloitlere ilişkin dışalım değerlerinin 1.523 1.105 1. 2009 2004-2008 yılları arasında tüm dünyada bitkisel glikozitler ve alkaloitler dışsatımı 2. Birçok tıbbi ve aromatik bitkinin dış satımını yapan Türkiye.421 1.934 11. kekik.302 10..179 108.35 166.776 62.240 43.171 13.1998). ıhlamur çiçeği.059 48.971 157.390 ton ve ülkeye giren dövizin ortalama 66.472 167.060 187. Türkiye’nin 1999–2003 yıllarını kapsayan beş yıllık tıbbi bitkilerin dış satım miktarlarının yıllara göre ortalama 44. 2004-2008 yıllarını kapsayan beş yıllık dönemde ise 5.530 16.859 164.297 107.001.259 44. Kimyon.866 2.164 645 4.992 2005 26. rezene.097 9. Türkiye’de Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticareti Ülkemizde doğadan toplanarak iç ve dış ticareti yapılan 347 tür bulunmakta ve bunların %30’unun dış ticareti yapılmaktadır (Özhatay ve Koyuncu. aynı zamanda bazı bitki türlerinin dış alımını da yapmaktadır. nane ve kişnişin tarımı yapılmaktadır (Çizelge 5).629 47.491 45. çemen.

Kanada. Vietnam. sumak.3 136.000 760 632 36 195 525 6.000 14.0 65.159 8.6 118 95 85 66 104 94 458 506 517 502 548 506 Kimyon Kekik Çemen Nane Dereotu Şerbetçiotu Türkiye dünya genelinde yaklaşık 100 ülkeye tıbbi ve aromatik bitki dış satımını gerçekleştirmektedir.750 9.362 1. Bu ülkelerden ABD.100 1.351 22.075 8.9 52.327 18.800 21.654 12. Latin Amerika.1 72.8 122.384 Verim (kg/da) 62. adaçayı ve ıhlamur çiçeğidir (Çizelge 6). Belçika.384 1.867 7. Polonya.880 14.885 6.154 18. Avrupa Birliği. Hollanda. meyan kökü. talya. Almanya.3 64.423 1.000 6.082 7.979 5.7 57.555 1.6 133.350 10.700 5. Brezilya.540 25. rezene tohumu.879 11. Kaynak: Türkiye statistik Kurumu.2 135.000 9.434 5. nane.6 55. çemen.000 2.376 9.065 850 800 743 55 188 527 240 253 268 284 284 266 Üretim (ton) 11.116 15.500 8.998 9.500 2.Çizelge 5.591 9. Türkiye’nin ihraç ettiği önemli tıbbi ilaç ve baharat bitkileri kekik. ardıç kabuğu. kimyon ve anason ile birlikte. Fransa ve Japonya listenin başında yer almaktadırlar. Türkiye’de Üretimi Yapılan Bazı Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Bitki Anason Yıl 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama Ekiliş (ha) 17.413 6.280 1.637 2.250 4.677 2.171 28.400 7. Dış satımının önemli bir kısmını Kuzey Amerika. biberiye.6 67. 2009 9 .6 88. Uzak Doğu ve Kuzey Afrika ülkelerine yapmaktadır.291 11.4 56. defne yaprağı. Yunanistan.1 119.824 8.9 48. mahlep.500 7.006 8.456 2.608 1.4 52.594 9.300 11.530 16.7 49.500 12.479 8.254 1.

Türkiye en büyük kimyon üreticisi ülke durumundadır. Polonya.633 4.210 41 1. 10 . 2008 yılında kimyon meyvesi ihraç eden ülke sayısı yaklaşık 100’dür.425 5.753 86 2.913 96 1. Denizli ve Antalya’da yapılmaktadır.689 2.409 1. Almanya.301 4.733 12.558 1.165 475 176 453 31 3.771 36 431 18 691 101.710 2.545 114 857 7 488 13 80 537 64. Brezilya. Brezilya.695 4.392 1.641 9. Fransa. Hollanda.926 51 121 573 257 3. ABD.152 2.885 1.61 39.481 2. en yaygın pazarlama şekli öğütülmemiş meyve olarak yapılanıdır.70 2008 Miktar Değer 9.559 102 38 1.651 1.879 20.530 2.088 2. Bu durumun bir sonucu olarak. Defne yaprağı Türkiye’nin geleneksel ihraç ürünlerinden biridir.211 18 1.175 2 227 3 140 31.588 797 4.594 4.764 4. Brezilya. dünyada yüksek kaliteli defne yaprağı üreten önemli üretici ülkelerden biridir. Değer: 1000 $) Ürünler Kekik Defne Adaçayı Anason Kimyon Kişniş Rezene&Ardıç Kapari Çemen Ihlamur Çiçeği Biberiye Nane Keçiboynuzu Mahlep Çörekotu Sumak Safran Meyan Kökü Zencefil Çöven Diğer baharatlar TOPLAM 2004 Miktar Değer 9.839 4.125 152 156 1.407 89 947 2 415 9 66 474 67.051 160 177 576 1. Almanya.095 3.166 234 253 505 49 4. 2009). talya ve spanya’ya yapılmaktadır. %20’si ise doğadan toplanarak sağlanmaktadır (Akın.262 1. 2009 Dünya kekik dış ticaret hacmi yaklaşık 12-13 bin ton civarındadır. Fransa ve srail oluşturmaktadır. Türkiye’nin yıllık anason üretimi yaklaşık 9. Dış satımın önemli bir kısmı Vietnam.593 4.684 3.000 tondur.879 ton kimyon üretimi gerçekleşmiştir.862 2.519 1.705 104 37 976 3 418 2 153 168 38. Japonya ve Avustralya’dır. Türkiye’de son beş yıllık veriler anason ekiliş alanı ve üretiminde azalmalar. Diğer önemli ithalatçı ülkeler sırası ile Almanya. Türkiye’nin anason dış satımının %80’i ABD.367 19 1.618 122 69 971 0.000 tondur. verimde ise artış olduğunu göstermektedir.231 51 2.469 19 2.845 2. Kekik.264 908 163 1. Türkiye’de 2008 yılında 8.71 Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.603 109 45 965 15 249 3 137 33. Romanya. talya. Polonya.35 381 1 92 126 37.221 1478 104 5.259 7.224 3.269 188 1.480 4. Türkiye son beş yılda yaklaşık 9-12 bin ton kekik ihraç ederek dünyada lider ülke konumundadır. En fazla anason üretimi Burdur. 2008 yılı değerlerine göre ihraç edilen toplam baharatlar içerisindeki payı %7’den fazladır. Dünya anason pazar hacmi yaklaşık 10. Kimyon öğütülmüş veya bütün (öğütülmemiş meyve) olarak pazarlanabilmekte.294 2.308 7.494 20. Türkiye’nin kekik ihracatı içerisinde %25’lik payla ithalatçı ülkeler içinde ilk sırada yer almaktadır.658 2. Rusya Federasyonu. En önemli pazarı ABD.730 28 1. Türkiye’de kimyon ekiliş alanı ve üretiminde son beş yıllık verilere göre azalma meydana gelmiştir. Belçika.883 11. Hollanda.475 1.78 2005 Miktar Değer 10. Defne 2008 yılı toplam baharat dış satımının %20’sinden fazlasını oluşturmuştur.003 4.007 90 1. Türkiye’nin Dış Satımını Yaptığı Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Miktar: Ton. Anason üretiminin neredeyse tamamı Ege Bölgesi ve Orta Anadolu Geçit Kuşağı Bölgesi’nde yapılmaktadır. Japonya.581 173 1.173 5.777 6. Peru.007 6. Türkiye’nin 2008 yılı toplam baharat ihracatı içerisinde %42’lik payla ilk sırada yer almaktadır.69 22.777 8.Çizelge 6.350 6.019 505 5.802 6.70 17.608 17.651 3.176 48 266 15 526 91. Paraguay. Halen dış satımı yapılan kekiğin yaklaşık %80’i tarla koşullarında üretilmekte.72 2007 Miktar Değer 11.620 10.833 1.93 16.933 1.767 74 1.978 7. dünyada “Gerçek Defne Yaprağı Türkiye’den Gelir” ifadesi kullanılmaktadır.704 9.69 522 2 85 170 38.683 6. Kanada.619 283 782 856 52 5.326 897 139 1. Türkiye dünya kimyon üretiminde ön sıralarda yer almaktadır.575 14 1. ABD.202 7. Filipinler ve Belçika’ya yapılmaktadır.336 4. Almanya.70 42.002 11 482 11 61 497 76. Hollanda.057 55 94 80 432 153 3.116 1.832 71 3.03 2006 Miktar Değer 12. Türkiye.102 113 45 990 0.

Belçika. bunun karşılığında ortalama 8. iklim koşullarına göre değişmekle birlikte.166 336 311 24 624 737 7 8 26 182 171 203 7.018 523 375 38 605 1. Dış alımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler incelendiğinde.981 110 89 324 662 90 350 7 871 1.5 ton kadar gül yağı ve 7 ton kadar da konkret üretimi yapılmaktadır. Gülyağı üretiminde en önemli maliyet yaklaşık %75-80 pay ile gül çiçeği fiyatlarıdır. yaklaşık 3.205 278 385 475 213 28 0.044 851 41 82 507 202 266 68 1.2. zengin bir tıbbi bitki tür çeşitliliğine ve ekolojik olarak bu bitkilerin tarımına elverişli olan ülkemiz.000 dolar gelir elde edilmiştir (Çizelge 8). Türkiye’nin thal Ettiği Baharatlar (Miktar: Ton. Avusturya.290 155 326 283 175 35 0 33 53 29 95 3.155 137 554 77 673 1.416 86 64 25 683 70 68 8 1.712 159 120 2.505 140 5 235 36 6. 2004-2008 yılları itibari ile ortalama gülyağı dış satımı 3.500 kg gül çiçeği işlenmektedir.742 4.281 36 0. 1 kg gülyağı elde etmek için.5 62 197 115 317 5.270 138 117 17 1. bunların aynı zamanda ihraç ürünümüz olan bitkiler olduğu görülmektedir (Çizelge 7).195 274 121 172 155 11. Türkiye gülyağı dışında. aynı zamanda birçok bitkinin de dış alımını gerçekleştirmektedir.254 14 45 215 71 10. Bununla birlikte.474 185 23 324 1.189 486 44 64 941 84 206 31 1. Ülkemiz birçok bitkinin dış satımını yaparken. Fransa. Hollanda. Burdur. Türkiye dünyadaki en büyük gülyağı üreticisidir. Çizelge 7. halihazırda diğer uçucu yağların üretimi ve ticareti konusunda dünyada önemli bir yere sahip değildir.478 68 34 1.486 111 248 904 183 386 30 2. KKTC. sviçre.048 1. Afyon ve Denizli’de üretilen Rosa damascena Mill.004 3 323 306 84 5. 11 .928 116 613 129 1. sadece aromatik bitki üreticisi durumunda iken.22 1 257 486 65 6. Brezilya. bitkisinden elde edilen gülyağı dünya piyasalarında “Türk Gülyağı” olarak bilinmektedir.161 kg. Türkiye’de ortalama 1. son zamanlarda üretilen uçucu yağlar sayısında artış meydana gelmiş ve üretim miktarlarında da artış görülmektedir.131 2. 2009 4.781 Çörekotu Sumak Safran Meyan Kökü Zencefil Çöven Diğer baharatlar TOPLAM Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.341 12 276 688 304 111 68 564 113 387 7 648 1. talya.Türkiye’nin ardıç ve rezene dış satımının %97’si Almanya.617 274 8 247 77 7. Uçucu Yağlar Üretim ve Pazar Durumu Türkiye’de uçucu yağ üretiminin büyük bir kısmını gülyağı oluşturmaktadır. Değer: 1000 $) Ürünler Kekik Defne Anason Kimyon Kişniş Rezene& Ardıç Çemen Adaçayı Ihlamur Çiçeği Biberiye Nane Keçiboynuzu 2004 Miktar Değer 2005 Miktar Değer 2006 Miktar Değer 2007 Miktar Değer 2008 Miktar Değer 45 20 13 428 269 41 21 791 24 380 651 311 199 0 3 64 116 40 3.1.551.534 2.456 87 483 1. Yunanistan. Finlandiya ve sveç’e yapılmaktadır.080 320 13 37 587 268 205 307 642 77 426 945 478 168 0.

309 19. Bahreyn. BAE.383 11. Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.393 7. kimyon. anason ve oğul otu gibi aromatik bitkilerden uçucu yağ üretimi yapılmaktadır.7 3.210 8. Çizelge 9.174 316 1. piperita L. ABD.589 2005 3 1 11 0.210 258 3. rlanda.159 2. 2009 2004 6 3 36 12 1 0. Toplam gülyağı dış satımı içerisinde Fransa’nın payı %62. uçucu yağ tesislerinin sayısında da artışa neden olduğu görülmektedir.375 1.860 4. sviçre.) Diğer Nane Yağları Stearopten Yağı Kekik Yağı Gül Yağı (Konkret dahil) Rezinoitler Itır çiçeği yağı Uçucu Yağların terpeninin alınmasından arta kalan ürünler.222 2. Avustralya. ıtır çiçeği yağı.217 2008 30 11 30 0. ABD. Türkmenistan.676 1.Çizelge 8. limon yaprağı.737 1. ABD’nin payı %10 ve sviçre’nin payı %9 olmuştur. Almanya’nın payı %13. ngiltere.500 768 7.361 2006 16 2 1 2.271 9. Dış satımı yapılan yağlar. Azerbaycan. Yunanistan.132 7. Irak ve KKTC’ye yapılmıştır.177 472 14. defne. Kanada ve spanya’dır.331 1. portakal yağı ve yasemin yağıdır. ıtır çiçeği yağı ve kekik yağıdır (Çizelge 9). Türkiye’nin Uçucu Yağlar Dış Satımı (Değer: 1000 $) Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Diğer Narenciye Yağları Geranyum Yağı Lavanta Yağı Acı Nane (M.594 9. Dış satımın önemli kısmı AB ülkeleri.118 1. Kuveyt. 2004-2008 yılları arasındaki dış alım değerleri göz önüne alındığında giderek artan bir dış alım olduğu görülmektedir (Çizelge 10). Mersin. Muğla ve Hatay illerinde kurulu bulunan tesislerde kekik.2 1. Türkiye’nin Son Beş Yıllık Gülyağı Dış Satımı Yıllar 2004 2005 2006 2007 2008 Ort.643 2. Japonya.595 168 1. 2008 yılı dış satımı yaklaşık 11 milyon dolardır. mersin. biberiye.622 Türkiye’nin 2008 yılı uçucu yağlar dış alımı yaklaşık 14 milyon dolar olmuştur. Uçucu yağlar dış satımının büyük bir kısmı AB ülkelerine yapılmaktadır.831 3. 2009 Miktar (kg) 2. sviçre. AB ülkelerinden yapılmaktadır. Özellikle Antalya.987 1. su ve çözeltiler Diğer Ürünler TOPLAM Dış Ticaret Müsteşarlığı ( GEME).310 3.174 7.551 Türkiye’nin uçucu yağlar dış ticareti Türkiye’nin 2008 yılı uçucu yağlar dış satımı yaklaşık 25 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. Toplam dış satım içinde Fransa’nın payı %53’tür.393 283 737 850 13.580 1. Bahreyn. Ülkeler bazında 12 . Manisa.959 24.459 1.104 7. nane.383 231 3.161 Değer (1000 $) 7. Dış alımın büyük kısmı. Dış alımı yapılan başlıca yağlar nane.842 2007 11 3 15 0. Almanya Madagaskar. Türkiye’de son yıllarda artan uçucu yağ dış satımının. gülyağı.905 1.4 3. Türkiye’de üretilen gülyağının hemen hemen tamamı ihraç edilmektedir. yağı. 2008 yılı itibariyle dış satım yapılan başlıca ülkeler sırasıyla Fransa. limon yağı. stearopten yağı.584 11.6 3.174 14.

479 2006 440 427 603 2.354 704. Aynı yılları kapsayan dış alım miktarı ortalama 677.) ve Adıyaman Lalesi (Fritillaria persica L. spanya. rizomlu) bitkileri önemli yer tutmaktadır.780 Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.) yağı Diğer nane yağları Güve otu yağı Turunçgil hariç diğer bitkilerden elde edilen yağlar Rezinoitler Uçucu Yağların terpeninin alınmasından arta kalan ürünler.2.167 8. yumrulu.106 747.) türlerinin Karacadağ yöresi ve Adıyaman’da az da olsa tarımı yapılmaktadır.125 1.587 1. talya.351 270.000 dolar döviz ödenmiştir (Çizelge 11).197 590 1.288 1.080 2.484 2.627 763.938 1.492 1. Soğanlı ve Yumrulu Bitkiler Türkiye gerek farklı iklimlere sahip olması gerekse üç floristik bölgenin kesişme noktasında bulunması sebebiyle bitki türleri bakımından dünyanın zengin ülkelerinden birisidir. Hindistan.582 672 18 2.224 332 2. Türkiye’nin Yıllara Göre Çiçek Soğanı Dış Satımı ve Dış Alımı Yıllar 2004 2005 2006 2007 2008 Ort. 2009 Süs bitkisi olarak değerlendirilmek üzere yurtdışına gönderilen soğan ve yumruların %90’lık kısmı doğadan sökülmekte olup.370 2008 651 863 920 2. ngiltere.849 13.021 332. Fransa.735 2005 263 664 378 57 121 58 11 221 2.ABD.554 11. Mısır ve Çin en fazla dış alım yapılan ülkelerdir.175 2.095.336 361. Çizelge 10.616 kg olup buna karşılık ortalama 2.448 1.127 10.2. geriye kalan %10’luk kısmı ise kültürü yapılan türlerden oluşmaktadır. Bu tür zenginliği içinde yer alan ve dış satımı yapılan geofit (soğanlı.927 2.004 2.000 dolar gelir elde edilmiştir.869 1. Endonezya. 2009 2004 421 485 284 87 103 36 6 213 1. Çizelge 11. su ve çözeltiler TOPLAM Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.796 1. Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu Bölgeleri ile özdeşleşmiş bitkilerden olan ve gün geçtikçe popülaritesi artan soğanlı bitkilerden Ağlayan Gelin (Fritillaria imperialis L.645 4.047 679 26 2.246 kg olup çiçek soğanına karşılık ortalama 1.443 558 827 7.563 1. Türkiye’nin Uçucu Yağlar Dış Alımı (Değer: 1000 $) Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Küçük Limon Yağı Diğer Narenciye Yağları Itır çiçeği yağı Yasemin yağı Lavanta yağı Acı nane (Mentha piperita L.892 353.099 1. Miktar (kg) 343.647 625.089 2007 688 751 462 3.050 2. Almanya.925 358 4.496 677. Ağlayan gelin doğal yayılış gösterdiği Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu 13 .095 Miktar (kg) 545.246 Dış Alım Değer (1000 $) 1. 2004-2008 yıllarını kapsayan beş yıllık dönem itibariyle Türkiye’den dış satımı yapılan ortalama çiçek soğanı 332.478 334.780.103 1.616 Dış Satım Değer (1000 $) 2.276 2.

Son yıllarda mevcut durumu korumak ve bu artan pazarda yer almak için piyasaya istediği ürünleri. birçok Isatis türleri. çorak. ağaçlandırma ve yangınlardır. Hem doğanın korunması ve hem de ekonomik açıdan önem taşıyan bu bitki türlerimizin geleceği. Avrupa’da doğadan toplanan bitki materyalinin toplam hacmi yıllık olarak. kekik. Bu dış satım verileri ile Türkiye. Avrupa’da tıbbi ve aromatik bitkilerin ticaretinde doğadan toplamalar hala önemli bir rol oynamaktadır. Doğu Anadolu Bölgesinde boya bitkisi olarak kullanılan Rubia ve satis türleri. hatta bazı yerlerde yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kaldığı gözlemlenmiştir. 1994). 2004). Defne.)..000 dolardır. Origanum brevidens verilebilir. Ülkemizde bu bitkiler doğadan toplama ve kısmen de kültürü yapılarak yetiştirilen bitkilerden sağlanmaktadır.000-30. Bitkilerin devamlı olarak doğadan bilinçsizce sökülmesi doğal vejetasyonun bozulmasına. Aynı şekilde soğanlı bitkiler ticari amaçlı sökümler nedeniyle tehdit altındadırlar. Macaristan ve spanya’da öne çıkmaktadır. Özhatay ve Koyuncu (1998)’nun bildirdiklerine göre. Doğadan toplama özellikle Arnavutluk. çeşitli nedenlerle tehdit altında olan bitkilere örnek olarak Alkanna amana. tuzcul alanların ıslahı.Bölgelerinden doğadan kaçak sökümler yapılarak toplanmaktadır. Bu olumsuz durumun önlenebilmesi için bu bitkilerin tarımının desteklenmesi ve teşvik edilmesi gerekmektedir. Benzer şekilde yaklaşık 2400 bitki türünün bulunduğu Amanos dağları ve civarında endemizm oranı %12 olup. (Anonim. maddesi gereği a) Muhammen bedelle satılmaktadır: Üretim programı olan reçine. harnup v. bunun parasal değeri ise yaklaşık 50. Dünya tıbbi bitki ticaretinde Çin ve Hindistan'dan sonra üçüncü sırada bulunmaktadır. Örneğin Gentiyan (Gentiana lutea L. Allium karamanoğlu. 1996. 1998).000. Gypsophila arsusianum. Fritillaria baradjianii. 20. Aynı bölgede Origanum onites ve Laurus nobilis aşırı toplama nedeniyle tehdit altındadır ( Heywood ve Davis. Hypericum monadenum. Ekim ve ark. birçok tür neslini devam ettirmekte zorluklarla karşılaşmaktadır. Dış satımı yapılan bitkilerin D E kayıtlarına göre yıllık miktarı 30.000 ton civarında olup. sanayileşme ve şehirleşme. Genellikle doğal bitkilerden elde edilen materyalin fiyatı tarımı yapılanlardan daha düşük olmaktadır. çiçek soğanları. 14 .000 tondan az olmamaktadır (Anonim. kardelen (Galanthus elwesii Hooker fil. Ülkemiz florasında yetişen bitkiler çeşitli baskılar altında olup. Dünya pazarları ve ilaç sanayii etken madde miktarı ve kalitesi yüksek ve bu yönleriyle “standart” ürün talep etmektedir. 1997). 5. Ildır. Büyük miktardaki dış alımlara karşın. Bu tahriplerden tıbbi ve aromatik bitkilerde nasibini almaktadır. ülkemizde doğadan toplanarak iç ve dış ticareti yapılan 347 tür bulunmaktadır ve bunların yaklaşık %30'unun dış ticareti yapılmaktadır. tarla açma ve aşırı otlatma..1992. tarımsal mücadele ve kirlenme. istediği miktar ve kalitede sunmamız gerekmektedir. Özellikle baraj yapımı. turizm. ağaçlandırma çalışmaları ve erozyon nedeniyle bitkiler yok olma tehdidi altındadırlar. 1993). kökleri tıbbi olarak hem yöre halkı tarafından kullanılan hem de dış satımı yapılan Gypsophila türü ile adaçayı bulunmaktadır. Günümüzde yeterli miktarda standart ve kaliteli ürün temini doğal bitkilerin toplanmasıyla mümkün olamamakta. Ülkemizde doğadan toplamalar Orman Kanununun 37. madde önceliklerine göre orman köylü ve kooperatiflerine satılmaktadır.1. ıhlamur. Türkiye. yurt dışına satış ve yurt içi kullanım. sığla yağı. TIBB VE AROMAT K B TK LER N ÜRET M VE SORUNLARI 5. Doğadan Toplama ( Odun Dışı Orman Ürünleri) Tıbbi ve aromatik bitkilerin öneminin ve endüstriyel kullanımlarının her geçen gün arttığı bilinen bir gerçektir. nadir ve endemik bitki türlerinin yok olmasına ve ülkemizde çok önemli bir sorun olan erozyonun artışına neden olmaktadır (Özhatay ve Atay. 1989).) ve salep (Orchidaceae) türleri florada önemli ölçüde azalmaktadır (Ekim ve ark. Bunlar. doğal yaşam alanlarının tahrip edilmesi ve ticari amaçlarla doğadan aşırı toplama gibi nedenlerle tehdit altında bulunmaktadır (Anonim. sumak. Bölgede yapılan arazi çalışmalarında özellikle Fritillaria imperialis’in yayılış gösterdiği yerlerde yoğun bir toplamayla karşı karşıya olduğu. çıra-çıralı çam kökü ve şimşir ile özel üretim tekniği nedeniyle topraklı ve topraksız fidan ve ağaç alivreli (üretim öncesi) satış yapılarak alıcılarca üretilmektedir yada b) Tarife bedelli satılmaktadır: Üretim programında bulunmayan ve üretimi özel teknik gerektirmeyen her türlü orman ürünü Orman Kanununun 40. Ancak bunu şu ana kadar yapıldığı gibi doğadan toplayarak karşılamamız mümkün değildir.s.

bu bitkilerin düzenli olarak kültürü. fazla tüketilmeleri dolayısıyla doğal ortamlarında azalmaya başlayan bitkiler ve ülke ekonomisine yapacağı katkılarda düşünülmelidir. Doğadan bitki toplamalarının alternatifi ise bu bitkilerin kültüre alınarak tarımının yapılmasıdır.2. pektin. ilaç üretiminde kullanılan tıbbi ve aromatik bitkiler de yer almaktadır. Yine ülkemiz florasında bulunduğu halde bazı bitkilerin veya bunların etkili maddeleri (hintyağı.) ithal edilmektedir. Sanayileşmiş ülkeler tıbbi ve aromatik bitkilerin tarımında gelişmiş ıslah ve tarım tekniklerini kullanmaktadır. standartlara uygun etken madde içeren. bitkisel materyal. anetol. etkili maddeler çoğunlukla ithal edilmektedir.3. Tıbbi ve aromatik bitkilerin tarımında diğer bitkilerde olduğu gibi “ yi Tarım Uygulamaları”nın dikkate alınması gerekir. 5. Ülkemizde gıda dışı organik ürünler arasında pamuk yanında. Bu nedenle. gül yağı. toplamaların kontrollü ve bilinçli bir şekilde yapılması ve en önemlisi bu bitkilerin kültüre alınması ile mümkündür. kekik. zararlı ve yabancı ot kontrolü (biyolojik kontrol tavsiye edilir). çemen ve hardal vb. kontrollü olarak toplanmasıdır. toprak. alet ve ekipmanlarda herhangi bir bulaşma olasılığı için hijyen koşullarına uyulması. Doğal zenginliklerimizin sürekliliği ve gelecekteki araştırmalar için gen kaynaklarının korunması da önemlidir. çeşitli uçucu yağlar. kalitesi yüksek ürünleri düşük maliyetle üretebilmektedirler. Vinca alkaloitleri. personel. kalitesi. Örneğin. ekim/dikim. Kültürü yapılan bitkilerden bazıları alan bakımından çok fazla yer kaplamaktadır. Bu üretimin alternatif koşullarda desteklenmesini ve floranın korunmasını sağlar. rezene. seleksiyon ve ıslah çalışmalarıyla istenilen niteliklere ulaştırılması gerekmektedir. piretrin. bitkilerin özellikleri dikkate alınarak en yüksek verimde ve kaliteli. gül kurusu. digitoksin. atropin. insan sağlığına zararlı herhangi bir bulaşma ve kirlenmeye neden olmayacak şekilde seçilmesi ve uygulanması gerekir. Bu ülkelerde aromaterapötiklerin ticaretinde görülen gelişmelerin bazı uçucu yağlara olan talebin artmasına yol açması beklenmektedir. ürünün hasadı. Bu kapsamda sadece korunmaya alınmış veya nesilleri tükenmekte olan bitkiler söz konusu olmayıp. heterozitler vb. Bir başka uygun metot da biotopun ve toprakların korunması dikkate alınarak doğal popülasyon dinamiklerinin avantajı da kullanılabilir. Çeşitli iklim ve toprak özelliklerine sahip ülkemizde birçok tıbbi bitkinin doğal olarak bulunması bu bitkilerin kültüre alınmalarını kolaylaştırmaktadır. Organik Üretim Organik üretimi yapılan bitkilere ve droglara olan ilgi ve talep her geçen gün artmaktadır. spartein. mekanizasyon. Gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaç pazarı yıllık yaklaşık %10 büyüme hızına sahiptir. timol. anason. bazılarında ise 100’ün üzerindedir. “Doğa ve Türleri Koruma” yasalarının etkin bir şekilde uygulanamayacağı artık anlaşılmaktadır. sulama. sitronellal. Bazı Avrupa ülkelerinde bu sayı 50-100 arasında. kafein. Örneğin defne bitkisinin doğal yayılış gösterdiği alanlarda kontrollü hasadı gibi. nane yağı. saf. çörek otu. Ancak sayı bakımından Avrupa ülkelerine göre çok daha az bitkinin kültürünün yapıldığı görülmektedir. 5. sayabiliriz. gül suyu. paketlenmesi ve pazarlanması aşamalarında uygulanacak kuralların. mentol. scopolamin. kırmızı biber. kurutulması. standartlara uygun dolayısıyla getirisi yüksek droglar elde edilecektir. bunlardan elde edilen ekstre ve uçucu yağların üretilmesi ile katma değer yaratılabilir. kediotu. Böylece. sitral. nane. genetiği ve kalıtımı ile ilgili araştırma sonuçları dikkate alınarak ve öncelikle doğal olarak yetiştiği ekolojik koşullarda gerçekleştirilmelidir. Dış alımı yapılan bu etkili maddelerden ülkemiz koşullarında üretimi yapılabilecek olanların üretimine başlanması da ülke ekonomimiz açısından önemlidir. birim alandan yüksek verim alınacak. Ülkemizde kültürü yapılan bitkiler arasında kimyon. alkaloitler. Böylece Türkiye’de tıbbi ve aromatik bitkilerin sadece ham drog olarak değil. Günümüzde gıda dışı ürün olarak yukarıda bahsedilen ürünlerin ülkemizde üretim 15 . haşhaş. doğal olarak büyüyen bitkilerin popülasyonlarına zarar vermeden. Doğa tahribatının önlenmesi. yüksek verimli. Kültüre alma çalışmaları türlerin sekonder madde içeriği. okaliptol. Kültür Yolu ile Üretim Doğadan bitki toplamalarına alternatifler geliştirilmediği sürece. lavanta yağı gibi kozmetikte kullanılan ürünler. temiz. Bunlar. melissa. Afyon alkaloitleri ve gül yağı dışında genellikle ham drog ihraç edilmekte. gübreleme. hastalık.

91 409.589 ha olup bu alan içinde tıbbi bitkiler üretim alanı 1.682.432 2.589 Tıbbi Bitkiler (ha) 1. Çanakkale. 2008 Çizelge 13.4 1.014 tondur.131 135. Kütahya.45 116.58 328.55 420.876 218.9 4.527 10.00 2065. Tarım Bakanlığının son dört yıllık tıbbi ve aromatik bitkiler organik tarımsal üretim verileri Çizelge 12’de verilmiştir.20 918.70 136.15 283.360 147. benzer şekilde karahan bitkisi bazı illerde laden olarak tanınmaktadır Yönetmelikte geçen “Organik ürün yetiştiriciliği yaparken organik üretim materyali kullanılması gerekmektedir” hükmünden hareketle ülkemizin mevcut durumu değerlendirildiğinde. bazılarında oğul otu olarak bulunmakta. 1.14 500.5 4. Çizelge 12.451 2. adaçayı.41 ton ile kekik. Adana biberiye. Türkiye’de 2003-2007 yıllarını kapsayan beş yıllık verilere göre.721 17.06 2007 476.99 2008 404. Yıllar tibariyle Türkiye’de Organik Tarım Üretimi ve Tıbbi Bitkiler Yıllar 2003 2004 2005 2006 2007 Ort.5’tir (Çizelge 12).41 174.107 1.81 101.193 175. biberiye ve rezene gibi tıbbi ve aromatik bitkiler gerek iç pazar gerekse dış pazar için organik olarak üretilmektedir.190 12.4 881.22 287.3 1.0 3. Benzer şekilde. Tıbbi bitkilerin toplam alan içindeki payı ise %1.45 304. Toplam Alan (ha) 103.91 76. Bu nedenle.135 2. anason.67 ton ile biberiye öne çıkmaktadır (Çizelge 13).34 411.0 26.570 11. payı ise %4. Denizli kapari.80 140.00 2876.388 289.65 1912.14 558. bu isimler bölgelere göre değiştiğinde verilerde farklılıklar meydana gelmektedir.71 0.3 1.6 1682. zmir.15 350. Mersin.082 309. hem organik üretim materyali ile üretime başlamak ve hem de bu şekilde geçiş sürecini kısaltmak 16 .977 ha’dır.928 Oran (%) 4.014 Tıbbi Bitkiler (Ton) 12.ve dış satımı büyük miktarlarda olmamakla birlikte devam etmektedir.203 308.19 304.20 257.190 162.5 300. Manisa kapari.00 2842.0 2. Muğla ve Yalova illeri bitki çeşitliliği bakımından ilk sıralarda yer alırken.60 173. herhangi bir tıbbi ve organik bitki türünde organik fide üretimi yapılmadığı görülmektedir. Türkiye’ de organik tıbbi ve aromatik bitkilerin üretimi 2008 yılı için incelendiğinde. üretim miktarları bakımından aynı döneme ait ortalama organik ürün üretim miktarı 308.3 8.12 662. organik üretim yapılan alan ortalama 147. Isparta gül ve kekik.47 347.00 1623.67 103. 1.073 162.37 102. Muğla adaçayı üretiminde öne çıkmaktadırlar.05 2006 1060. Aydın ve zmir kekik.522 431.977 Oran (%) 1.928 ton.25 60. Türkiye’de Bazı Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Organik Üretimi (Ton) Bitkiler Adaçayı Anason Biberiye Ebegümeci Gül Hayıt Isırgan Otu Kantaron Kapari Karahan Keçiboynuzu Kekik Kimyon Melisa Mersin 2005 581.5 1. kekik.3’tür.3 Toplam Üretim (Ton) 291.80 60.94 0.65 77.05 103. 2008 Yıllara göre değişmekle birlikte.17 170.39 ton ile rezene ve 500.60 268. Ülkemizde yirmiye yakın ilde tıbbi ve aromatik bitkiler organik olarak üretilmektedir.68 45. Antalya. keçiboynuzu.00 2142.760 1.243.05 105.5 Kaynak: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı.79 449. Aynı yıla ait verilerde bazı illerde Melisa yer alırken. Aydın. Antalya. tıbbi ve aromatik bitki üretimi 12. Toplam üretim içinde.22 214. Ancak Tarım Bakanlığının istatistik kayıtlarında tıbbi ve aromatik bitkilerin Türkçe isimleri yer almaktadır.74 530.99 285. Afyon anason ve kimyon.45 345.42 332.56 Kaynak: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı.54 162.10 369.630 12.47 382.05 235.1 1.80 225.00 2137.

Jamaika. Çeşitli kullanım alanlarına sahip tıbbi ve aromatik bitkilerde kalite tayini yapılarak standartlarının belirlenmesi gerekmektedir. mikroskopik kirlenme (patojen organizmalar ve mikrobik. Ülkemizde tıbbi ve aromatik bitkilerin organik üretimine yönelik herhangi bir organik tohumluk (tohum. üretimle ilgili paydaşların ve bu grup bitkilere dayalı sanayinin daha uzun vadeli planlarla organize edilmesi gerekmektedir.klim Değişiklikleri: Dünya’nın çeşitli coğrafik bölgelerinin iklim koşullarında belirgin değişikliklerin olduğu birtakım verilerden anlaşılmaktadır.fao. yıllık toplam yağışlarda ve buna bağlı olarak su kaynaklarında ise belirgin bir azalma eğilimine girildiği görülmektedir. nem içeriği. Yabancı organik madde ve bitki parçalarının limitleri. pestisitler ve radyoaktivitedir. Örnek olarak.) üretimi ile ilgili çalışma bulunmamaktadır. bazı yerlerinde de sel ve benzeri doğal afetlerin meydana geldiği görülmektedir. Rotenone. Pyrethrin. kaynak ülke veya bölge. Bu durum çok 17 . Kolombiya. kalsiyum oksalat. Endonezya. 2005).amacıyla tohumculukta da organik tarım esaslarının uygulanması ve sürdürülmesi gerekmektedir. ebat. 7.org/climatechange/en/). TIBB VE AROMAT K PERSPEKT FLER B TK LER N GELECEĞ YLE LG L BAZI Tıbbi aromatik bitkilerin kullanım alanları çeşitlendikçe. tarımsal çalışmalarda bitki su kullanım etkinliğinin arttırılmasına yönelik araştırmaların yürütülmesine. hasat zamanı. Bunlar arasında doğru botanik isim. doku. özellikle Arjantin ise tıbbi bitkilerin büyük bir kısmını üretmektedir. Nicotine. b) Sel. Son zamanlarda hayvan yemlerini korumada ve kalite arttırma ile hazmolabilirliğini artırmak içinde tıbbi bitkilerin uçucu yağları veya etken maddeleri kullanılmaktadır. 6. Çin. kemirgen bulaşıklığı (atık bulaşması çıplak gözle görülüp makroskopikken. belirli bitkileri kapsamaktadır. Ryania. Azadrachtin.( Phillipson. Dünya ticaretine konu olan organik tarım ürünlerinde Avrupa Birliği özellikle adaçayı. 1993). duyu testleri (renk ve kokunun organoleptik testleri). nişasta. kırılma gibi çıplak gözle veya otantik örnek ile yapılabilir). Bunun için tıbbi aromatik bitkilerin geleceğiyle ilgili aşağıdaki hususların göz önünde bulundurulması faydalı olacaktır. Ancak bunlar yeterli olmayıp. kardiak glikozitler gibi sekonder metabolitleri varlığının araştırılması) ve kromatografik (özellikle TLC) testler bulunmaktadır. Günümüzde kalite standartı giderek önem kazanmaktadır. Guetemala. Acı ağaç (Quassine). mikroskopik (parankima. Tıbbi ve aromatik bitkilerin bir özelliği de organik ürün yetiştiriciliğinde hastalık ve zararlı kontrolünde kullanılabilen bitki kaynaklı organik preparatların etkili maddelerini sağlamalarıdır. makroskopik (şekil. Bu amaçla ülkemizin önemli organik ürün potansiyeli olan ve dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerin organik olarak üretilmesi gerekmektedir. yaprak epidermisi. Dominik Cumhuriyeti. yağ veya otantik maddelerle örneklerin karşılaştırılması yapılabilir). mantar. a) Kuraklık: Dünyanın birçok yerinde olduğu gibi ülkemizde de ortalama sıcaklıklarda yükselme. protein. yeni çeşit geliştirme çalışmalarında kuraklığın hüküm sürdüğü koşullara dayanıklı çeşitlerin ıslah edilmesine önem verilmelidir. Türk Standartlar Enstitüsü’nün bazı tıbbi ve aromatik bitkiler ile ilgili çalışmaları bulunmaktadır. Temel testlerin yanı sıra spesifik araştırmalarda yapılmaktadır. bakteriler). Bu ülkelerin yanı sıra Brezilya. erozyon ve diğer doğal afetler: Dünyanın bazı yerlerinde kuraklık tehdidi söz konusu iken. Sabadilla ve bazı bitkisel yağları verebiliriz. Bu standartlar genişletilerek günün koşullarına uygun hale getirilmelidir. 1. Kostarika. kolenkima. buna uygun gen kaynakları ve yeterince varyasyonun var olması bir fırsat olarak algılanabilir. Türkiye. yüzey karakteri. çıplak gözle de görülebilir).miko toksinler. Tıbbi ve aromatik bitkilerin doğal yayılış alanları göz önüne alındığında. TIBB VE AROMAT K B TK LERDE KAL TE VE STANDARD ZASYON Gerek iç tüketim de kullanılan gerekse dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerde kalite denilince bazı hususların bilinmesi gerekir. lavanta ve maydanoz gibi tıbbi bitkileri üretmektedir. klim değişiklikleriyle ilgili aşağıdaki konular göz önüne alınabilir (http://www. kıl bulaşımı mikroskopiktir). Ayrıca yabancı madde testlerinin de uygulanması gerekmektedir. Uganda ve Zimbabve’de de tıbbi ve aromatik bitkilerin organik olarak üretimi yapılmaktadır (Tarakçıoğlu ve Koç. Mısır ve Hindistan tıbbi bitkiler ve baharat bitkilerini. Bu husus dikkate alınarak. çelik vb. kimyasal (alkaloit. böcek bulaşması (kın kanatlılar ve kene. kül oranı.

6. Tıbbi aromatik bitkiler grubu oldukça fazla sayıda cins ve türden oluşmaktadır. Bunun anlamı halen üretilen bitkisel drogların önemli bir kısmı popülasyon. ona uygun üretim tekniği uygulayarak. kebere ve bazı kekik türleri başta olmak üzere pek çok tıbbi ve aromatik bitkinin yer alabileceği düşünülmektedir. Bu olayların dikkate alınarak. 4. Buna bağlı olarak biyolojik çeşitlilik ve endemik türlerin sunduğu avantajı da iyi kullanmak. adaçayı.org. 2007 yılında bu miktar 4 bin ton seviyelerine düşmüştür (Anonim. Ülkemizin havza bazında çok önemli bitkilerinin de yer aldığı önemli alanlara sahip olduğu bilinmektedir. Yakın Doğu ve Akdeniz gen merkezlerinin kesiştiği yerde bulunmaktadır.Organik Ürünler: Tıbbi ve aromatik bitkilerin doğal olarak bulunduğu veya yetiştirildiği alanlarda organik ürün elde edebilme avantajları da çok iyi değerlendirilmelidir. Anason’da 1 ve Kişniş’te 6 çeşidin tescili yapılmıştır (Anonim.616 ton) bitkilerine ait ithalat rakamları dikkat çekmektedir. Halbuki bu bitkiler ülkemizde üzerinde en 18 . 3. Başta nane. sarımsak ve kişniş gibi pek çok tıbbi ve aromatik bitkinin ekonomik getirisinin daha üst düzeylere çıkartılabilmesi mümkün iken. Bu yüzden talep eğilimleri sürekli güncellenerek. son yıllarda ülkemiz aleyhine bazı gelişmeler dikkat çekmektedir. herhangi bir kimyasal veya pestisit kullanılmadan. Kimyon’da 2. Pazar tercihlerini de içeren standartların ortaya konmasıyla üreticiler belli bir hedefe doğru yöneleceklerdir. daha homojen bir ürün elde edebilmek için çeşit geliştirme çalışmalarının daha da yoğunlaştırılması gerekmektedir. bu gibi olumsuz koşulların etkisini azaltan ve belli ölçüde dayanıklı türlerin belirlenmesi. ürün standartlarının arttırılması gerekmektedir.Pazar Tercihleri ve Talep Eğilimleri: Günümüzde ticaretin dilinin kalite olduğu bilinmektedir. Bu kaynaklardan doğrudan veya genitör olarak yararlanmaya yönelik projeler geliştirilmelidir. reyhan. mevcut çeşitliliğin korunması adına gerekli uygulamalar yürürlüğe konmalıdır. c) Ekosistemin canlılığı ve sürdürülebilir arazi yönetimi: Canlı ve cansız unsurlarıyla ekosistemin bütüncül bir yapı içerisinde sürdürülebilir olması gerekmektedir. Standartlara uygun. Tahrip olan havza veya orman alanlarımızın yeniden tesisinde uyum yeteneği iyi olan aynı zamanda ekonomik yönden de kabul gören tüm türler belli bir disiplin dahilinde sistemin içine alınmalıdır.fao. üretim sisteminin belli bir hedefe yönlendirilmesi gerekmektedir. Yukarıda verilen çeşit sayıları oldukça az durumdadır. rezene. 2008). çörekotu. Son yıllarda bu konuyla ilgili araştırmaların artış eğilimi göstermesine paralel daha da yoğunlaşarak. melisa olmak üzere pek çok bitki için çeşit geliştirme potansiyelimiz yüksek düzeydedir. doğal koşullarda kendiliğinden yetişmesi nedeniyle. adaçayı. Halen Haşhaş’ta 12. nitelikli.Gen Kaynağı ve Biyolojik Çeşitlilik: Türkiye.Tıbbi Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticaretiyle lgili Planlamalar: Ülkemizde üretilen. Çemen’de 1. safran. kekik. Bunun için “Gıda Ormancılığı” kavramı üzerinde durulmalı. adaçayı. gen kaynağı ülkemiz olan bitkilerden çok yönlü yararlanılarak. kimyon Türkiye’nin uzun yıllardan beri ç Anadolu koşullarında ürettiği önemli bitkilerden biridir. Kekik’te 2. gen kaynakları ve biyolojik çeşitlilik çok iyi taranarak. çörek otu. ıhlamur. Ülkemiz 2003 yılında yaklaşık 14 bin ton kimyon tohumu ihraç ederken. Böyle bir yapılanmada defne. ardıç. Bu zenginlikten yararlanma ve ekosistemi dinamik tutmak için. organik ürün niteliğine çok yakın bir konuma gelmektedir. yerel genotip veya doğadan toplama şeklinde temin edilmektedir. ıhlamur. 2. bu gibi alanlardan daha etkin ve çeşitlilik içinde yararlanma yoluna gidilmelidir. in situ ve ex situ alanlar oluşturulmalıdır. 5. amaca uygun ürün elde etme gayreti içinde olacağı açıktır. Şöyle ki. kültüre alınması ve ıslah edilmesi faydalı olacaktır.değişik iklim bölgelerine sahip olan ülkemiz için de geçerlidir. bu tip alanların taranması. Bu fırsatın çok iyi değerlendirilmesiyle organik bitkisel drogların elde edilmesi ve daha kolay pazar bulabilmesi mümkün olabilmektedir. Bu potansiyelin değerlendirilerek çeşit tescili çıktısına dönüştürülmesi tıbbi ve aromatik bitkilerin geleceğiyle ilgili büyük önem taşımaktadır. Benzer şekilde ülkemizin değişik ekolojik bölgelerinde üretebileceğimiz kişniş (son iki yılda ortalama 300 ton) ve çörek otu (2007’de 1. Bir üretici hangi özelliklere talebin fazla ve nelerin daha tercih edilebilir olduğunu algılarsa. kuşburnu. organik tarımın gerektirdiği sertifikasyon sistemine uygun olarak üretilmemiş olsa bile. sonuç odaklı çalışmaların sürdürülmesi gereği kaçınılmazdır (http://www.Çeşit Geliştirme Çalışmaları: Tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili çeşit geliştirme çalışmaları son 15 yılda belli bir ivme kazanmıştır. 2009). 2009). Tıbbi ve aromatik bitkilerin işlenmesi ve gıda güvenliği kapsamında nitelikli ürünlerin ortaya çıkartılabilmesi için. Ülkemizde halen doğal kaynaklı pek çok bitkisel drog. değerlendirilen ve ticarete konu olan kimyon.

Günümüzde tıbbi ve aromatik bitki tarımını yapmak isteyen üreticilerin en önemli sorunu tohumluk materyali teminidir. yurt içi ve yurt dışı talepler de dikkate alınarak. Fitoterapi. aynı zamanda ithal ettiğimiz tıbbi ve aromatik bitkilerden biridir. Ülkemizde tıbbi ve aromatik bitkilerin üretiminin arttırılması. Ancak bunlara ait düzenli istatistiksel veriler bulunmamakta ve arz. daha ucuza bulduğu takdirde yurt dışından temin yoluna gidebilmektedir. Bu durum adaçayı ve ıhlamur için de benzerdir (Anonim. ihracat fiyatı bunun 3-4 kat fazlası olabilmektedir. hangi bitkiden ne kadarının doğadan toplanarak. Günümüzde bu alana olan ilgi. sürdürülmesi ve değerlendirilmesi için gerekli her türlü yasal düzenlemenin yapılarak hayata geçirilmesi bir zorunluluk olarak görülmektedir.Araştırıcı Envanteri ve şbirliği Platformlarının Oluşturulması: Son yıllarda dikkat çeken bir husus da tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili araştırmalar yapan araştırıcı kitlesindeki büyümedir. 8. parfümeri. Bu önlemlerden ivedilikle alınması gerekenlerin bir kısmı maddeler halinde aşağıda verilmiştir. Ülkemizde 80’li yıllarda birkaç olan araştırıcı sayısı son yıllarda en az 10 kat artmıştır. aromaterapi. Konuyla ilgili planlamalar yapılırken. Bu tesislerin varlığı bu tip kaynakların sürdürülebilirliği ve ekonomik anlamda getirisinin de artmasına neden olacaktır.4 ton) gözükmektedir. 2007). Daha önceki Türkiye Ziraat Mühendisleri Teknik Kongreleri’nde de belirtildiği gibi. Yetiştiricilerin ihtiyaç duyduğu tohumluğu (her türlü çoğaltım materyali) sağlayacak kurumsal alt yapının mutlaka oluşturulması gerekmektedir. tüm pazarlara kolay girebilmenin şartlarının oluşturulması gerekmektedir. Bu durumda. Bununla ilgili bir örnek vermek gerekirse. Bu bitkilerle ilgili bilgilerin toplanacağı ve ulaşılabileceği veri bankaları oluşturulmalıdır. mutlaka üretim maliyetlerinin düşürülmesi gerekmektedir. üç önemli floristik bölgenin kesiştiği alanda bulunması nedeniyle geniş bir bitki çeşitliliğine. tıbbi ve aromatik bitki çeşitliliğinin korunması.talep ilişkisi dikkate alınarak üretim yapılmamaktadır. kozmetik. bu tip sanayi tesislerinin arttırılması için gerekli organizasyon ve desteklerin ortaya konulması gerekmektedir. Bu alandaki bilimsel çalışmalar son 25 yılda büyük bir aşama kaydetmiştir. tüketici-sanayici yurt içinde uygun fiyatlara alamayacağı ürünü. etken maddeler ve diğer bitkisel droglara dayalı çeşitli ölçekte işletmeler oluşmaktadır. Bunun yanında safran ihracatımızda artış ( 2003’te 650 kg iken. ihracatı da arttırabilecek planlamalar yapmak mümkündür.75 dolar/kg iken. Aksi takdirde küçülen dünya veya sermayenin küreselleşmesine de bağlı olarak. SONUÇ VE ÖNER LER Tıbbi ve aromatik bitkilerin çok değişik alanlarda ve sanayi kollarında tüketimine paralel olarak bu bitkilerin dünya pazar hacmi her geçen gün artmaktadır. Ancak çok sayıda cins ve türden oluşan bu grup bitkiler için yapılan çalışmalar 19 . 7. bu daldaki birçok sanayi kolunun gelişmesi bazı önlemlerin alınması ile kısa zamanda sağlanabilir. 2007’de 15. Nitekim 2007 yılında yaklaşık 2. bitkisel çaylar. Türkiye. 8. üretim tekniklerinin çok iyi uygulanması ve gerekirse desteklerle de düşük maliyetli üretim yolunun açılarak. Bu yüzden kaliteyi ihmal etmeden daha ucuza üretim yapabilmenin tüm yolları çok iyi araştırılmalıdır. Önemli ihraç ürünlerimizden biri olan kekik (2007’de 10 bin ton). ne kadarının üretilerek temin edileceği belirlenmelidir. Tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili çeşit geliştirme çalışmaları son yıllarda belirli bir ivme kazanmıştır.300 ton ezilmemiş kekik ithalatı yapılmıştır. Bu işletmeler sayesinde tıbbi ve aromatik bitkilerin katma değeri de artmaktadır.çok çalışma yapılan ve üretiminde sorun olmayan bitkilerdir. Bundan sonra çalışmaların sürdürülebilirliği ve birbirini tamamlayıcı nitelikte olabilmesi için birlikte sıkı bir işbirliği ve iletişim organizasyonlarına ihtiyaç duyulmaktadır.Tıbbi ve Aromatik Bitkilere Dayalı Sanayi: Son yıllarda gelişmiş ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de tıbbi ve aromatik bitkilere dayalı sanayi sektöründe gelişmeler ve çeşitlenmeler dikkat çekmektedir. farklı iklimlere ve geniş yüzölçümüne sahip olması bakımından bu bitkilerin üretilmesinde önemli bir ticari potansiyele sahiptir. ithal ettiğimiz kekik 0. Buna karşılık gerek doğal alanlardan temin ve gerekse kontrollü koşullarda üretimle ithalata gerek olmadan. sağlık yaşam kürleri. Bu kadar zengin bir kaynağa sahip ülkemizde halen doğadan toplanan ve üretimi yapılan bitkilerin sayısı çok azdır. Ayrıca tıbbi ve aromatik bitkilerde iç tüketim ve dış ticaret verileri dikkate alınarak. Ülkemizde birçok tıbbi ve aromatik bitki doğadan toplanmakta ve bir kısmının da belirli ölçüde tarımı yapılmaktadır.

. Anonim. Tarım ve Köy şleri Bakanlığı. The Medical Plant Supply Chain: Creating Social and Environmental Sustainability. A. Herb Production in Organic Systems. Binici. 2004. T.M. Orta Anadolu hracatçı Birlikleri Genel Sekreterliği.R. San. Herbs in American Fields: A Horticultural Perspective of Herb and Medical Plant Production in the United Sates... K. Europe's Medicinal and Arom atic Plants: Their Use. 1996. KAYNAKLAR Adam. Kişisel Görüşme. 2003.Eea.E. Toksoy. Gardner. unstats.. 1998. Tıbbi ve aromatik bitkiler konusunda öncelikleri. 1903–2003. Başer. 2002. Gardner. 1998. Ekim. Z. M.[Http://BiodiversityChm. Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin laç ve Alkollü çki Sanayinde Kullanımı. www. II. sanayici. Ankara.yahoo.A. Koyuncu. Brinckmann. HortScience 38:977–983. 89-98. Medicinal and Aromatic Plants—Future Opportunities Reprinted from: Issues in New Crops and New Uses. nt/Nyglossary_Terms/M/Medicinal_And_Aromatic_Plant_Material] Ferrier. ihracatçı. Ormancılıkta Sosyo-Ekonomik Sorunlar Kongresi. stanbul Ticaret Odası Yayın No: 39. 3-17 Eylül ve 5-10 Ekim 2009 tarihleri itibariyla.org/unsd/databases. Anonim. T. Doğal Hayatı Koruma Derneği. Acta Hort. L. 2005. Online www. zmir. VA. Craker. 227s. Başer. L. Z.com/p/articles/mi_hb4331/is_199902/ai_n15098264. 9.L. H.net/nbsubure20pr. SDÜ-Isparta.html. Bornova/ zmir Craker. kaliteli ürün ve mamul üretiminin tüm gerekleri yerine getirilmelidir. Tıbbi ve aromatik bitkilerde fiyat bu bitkilerin ticareti ile uğraşan firmaların tutumlarına bağlı olarak oluşmaktadır. A. alternatif ürünler kapsamında tıbbi ve aromatik bitkilere yer verilmesi bu bitkilerin tarımının gelişmesine yardımcı olacaktır. Nutr. 1999. Supermarket News. European Community Biodiversity Clearing-House Mechanism.. Şen. şletmelerin ihtiyaç duyduğu ürünleri karşılamak ve üretici mağduriyetini belirli ölçüde önlemek için sözleşmeli üretim modeli uygulanmalıdır.) Bayramoğlu. 2009. Craker. Birleşmiş Milletler statistik Bölümü. Türkiye’de Tıbbi Bitki Ticareti.E. 2007. Bitkisel üretim deseninde. Dış Ticaret statistikleri.stores. 2009. Glossary Of Biodiversity Related Terms..E. Trade and Conservation A TRAFFIC Species in Danger Report. First Int. Sustaining the Harvest: Challenges in MAP Production and Markets.). Bu durum üretici/toplayıcıların mağduriyetine neden olabilmektedir.. L. Anonim. hangilerinin kültüre alınması gerektiği.H. 1995.un. 2009. Başbakanlık. Tarım ve Köy şleri Bakanlığı. Tıbbi Bitkiler I. G.. Ankara. Türkiye Ormanlarında Odun Dışı Ürünler. 2005. Anonim. Ankara..K. M. P. Çevre ve Orman Bakanlığı. larslan. ASHS Press. Basım No:312.C. 84 s Anonim. Medicinal and Aromatic Plants Working Group-ECP/GR. Etter. Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Endüstriyel Kullanımı TAB Bülteni 13-14:19-43. dünya pazarındaki arz-talep durumunu ve fiyatlar konusunda bilgilerin alınabileceği disiplinler arası bir komitenin kurulması yararlı olacaktır. HerbalGram 64:56–60. toplayıcı. Akın. araştırıcı-sanayici-üretici arasında bilgi akışını sağlayacak yayım sistemi oluşturulmalıdır.Eu. 8. Anonim 2004. Erik. K. M. Anonim.. Symposium on the Conservation of Medicinal Plants in Trade in Europe. 1992. 2005.C. 22. 2005. Alexandria. Türkiye'nin Tehlike Altındaki Nadir ve Endemik Bitki Türleri. 2006. G. T. J. AŞ. araştırmacı ve diğer tüm paydaşların koordinasyonunu sağlayacak bir sistem ve araştırma sonuçlarının pratiğe aktarılması için. Rea. Raftery.Ü. US Consumer Herbal & Herbal Botanical Supplement Sales. 676:25–30. s. Business J.1-37.. 2008. R.C.23 June 1998.yetersizdir. L. J. 2009. nbj. Kütaş Tarım Ürünleri Dış Tic. Ceylan.ncat. findarticles. Sales of Scented Candles are Lighting up Supermarkets’ Cash Registers.. S. Soğanlı Bitkiler (Türkiye’den hracatı Yapılan Türlerin Tanıtım ve Üretim Rehberi).attra.org. S.C.. Whipkey (eds.. Baharat Değerlendirme Raporu. J. Thwaites. E. Janick and A. Tıbbi ve aromatik bitkilerde gerek doğrudan kullanım ve gerekse sanayinin ihtiyaç duyduğu nitelikleri taşıyan çeşitler geliştirilerek tescil edilmelidir. Türkiye Tabiatını Koruma Derneği Yayın No: 18. Tıbbi ve aromatik bitkiler alanında faaliyet gösteren üretici. 1997. Commodity Trade Statistics Database (COMTRADE). Dış ticarette rekabet üstünlüğü için standartlara uygun. Elson. With Aromatherapy Gaining Acceptance as an Aspect of Home Fashion. A Publication of ATTRA – National Sustainable Agricultural Information Service. Ankara.. 20 . Ziraat Fakültesi Yayınları III. stanbul. Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkezi. 1999. 2007. 19-21 Şubat 2009. Ankara.. Feb. D. Özellikle kaliteli ve doğal ortamına zarar vermeden toplanan ürünler ve yetiştirilen bitkiler için teşvik primleri verilebilir.I..

html. Bitkisel Ürünler (Doğal Çiçek Soğanları Süs Bitkileri Grubu) Özel htisas Komisyonu. Centres of Plant Diversity (ed: S. Ayanoğlu.wpro. Nutrition Business Journal (NBJ). Craker. The Netherlands. S. V.fao. www. WHO Regional Publications.). part 4. S. U. U.org/DOCREP/005.). Impact of Cultivation and Gathering of Medicinal Plants on Biodiversity: Global Trends and Issues. D. Wageningen. 75–95. B.consumer.products/HB/2006_12_13. OTA Manufacturing Survey.mall. TU K. Hartman Group. Z.htm] World Wildlife Foundation (WWF).php?action=toc&productID=1378188.pdf. Quality and Safety Issues Related to Botanicals. Proc. Schippmann.com/pics/documents/short%20overview%20MMS. 21 . A.J.html. Lange. Kumar. A. WHO. Leaman.. Oct. Originated in Forestry Department. Smillie. Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Üretimi ve Ticareti. Teknik Kongresi. p.D.D.stores. Koyuncu. M.cfm. 1993. 2006. Trend History: Medicinal Plants.marketresearch. Online www.com. L. Pharmalicensing. F.google. Biodiversity and the Ecosystem Approach in Agriculture. V.. Wageningen. Plants-based Medicines in India. April 2005.ota.int/publications/pub_9290611243. 1997. Bitkisel laç Hammaddeleri Toplantısı 20-22 Mayıs 1998 Özet Kitabı.html. XII.K. Guidelines for the Appropriate Use of Herbal Medicines.com/assets/pdf/np.H. 1996. www. Medicinal and Aromatic Plants. 2007. Acta Hort. N. 720. 155-170.spins.tuik. Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü. 2003.com/intelligence/reportsearching.C. 5. Nucleus for Strategic Expertise Wageningen University and Research Centre.E.net/nbsubure20pr.org/news/fullstory. D. Consumer Culture and the Future of Organic Usage. www. FAO. Singh. http://pib. N. 2006. 1993. S.Food and Agricultural Organization (FAO).pacificbridgemedical.pdf. Davis. Gürbüz.hartmangroup. Kroner.com/news. Pacific Bridge Medical–Asian Medical Publications.com/products/HB/2006_11_01.. Özhatay. Cunningham. S. 2006.. Quality Assurance of Medicinal Plants Acta Horticulture 333:117-122 Shanley P. pharmalicensing.coimbatore. The Impacts of Forest Degradation on Medicinal Plant Use and Implications for Health. Hartman. 2003. 1998. I.B. Journal of Medicinal and Aromatic Plant Sci. Medicinal and Aromatic Plants. Özgüven. 9 session of the Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture. Sharma.html. Özhatay.com. H.. Rome. Heywood..fao. 2001. Gross. The Hartman Group.Davis.org/tade/faqs_medicinal. Kekik in Trade in Turkey.who. 2007.D.org/docrep/fao/005/aa010e/AA010E00. Craker. ftp://ftp. Google Trends. S. Ildır. Frontis Workshop on Medicinal and Aromatic Plants. A. Bogers. Plant-Derived Drugs: Products. www. Finding Key Sales Opportunities in the Natural Products Marketplace. A. J.asp?vendorid=642&sortby=p&g=1&categor. 2006. Heywood. 23.tradeforum. Ekren. 2005. G.E. Organik Tarım Ürünlerinde Dış Pazar Araştırması. Ankara. 2002. L. A. 2000. Sekin. World Health Organization (WHO). International Trade in Medicinal and Aromatic Plants. http://www. www. Sharm a. www. nbj. Türkiye statistik Kurumu Verileri. 5 Yıllık Kalkınma Planı. N. Türkiye'de Doğal Bitkilerin Ticareti.org/biodiversity/geneticresources/en/. Technology.. Western Pacific Series no.fao. 17–20.com.J... Wildlife Trade.pdf Schippmann.progression_web. 2009. T. Medicinal Plants International Trade Forum.E. 2006. Applications. http://www. www. www. Healthcare Markets and Regulatory Issues in the Region. Van Overwalle. Kumar. A. Inc. Phillipson.worldwildlife.. Hamilton) Vol:1:324-3.php/aid/301/Medicinal_Plants. Şekeroğlu.com/bnh/lamar/skincare.tr/jsp/duyuru/upload/vt/vt. Luz.. Medicinal Plant Trade. New Hope. NBJs Supplement Business Report 2006. 2005.htm) Unity Marketing Inc. A Presentation at Regulatory Affairs Professional Society (RAPS). The Progression of the Natural Products Consumer. Medicinal Herbs. BioScience 53(6):573–584. JR. 19:512-522. Economic Potential and Improved Varieties of Aromatic Plants of India.. Atay. 251s. D. 2004. [http://www.. Tarakçıoğlu.J.yahoo..html L’amar–Herbal Products. L. S.A. 7 Trends to Watch in 2007. and D. FAQs. Organic Trade Association (OTA). Yalova. Koç. M.. 2006. Leaman. Türkiye Ziraat Mühendisleri VI.B. Inc. 2002. Chapter 9. International Trade Centre (ITC). Manila. 2007.. G. Lange (eds. Cunningham. Hom e Fragrance and Candle Report. 1998. www. . Tütün. Skin Care (advertisement listing ingredients of skin care products). S.htm.spins. 2009.H. 2005. www. Khan. SPINS.B.in/feature/feyr2000/fmay2000/f240520006. Medicinal and Aromatic Plants. 1994.. Overview of Asia. A Comparison of Cultivation and Wild Collection of Medicinal and Aromatic Plants Under Sustainability Aspects.com trends. Proceeding of the XI World Forestry Congress 13-22 October 1997 Antalya Vol:3:234-237.gov.nic. 2001. Impact of Cultivation and Gathering of Medicinal Plants on Biodiversity. www.. D. 2005. 2006.A.harman-group. In: R. Proc. VI. 12–13. S.com/vendors/viewvendor. Gardner (eds. 2006.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful