P. 1
AROMATİK BİTKİLER

AROMATİK BİTKİLER

|Views: 329|Likes:
Yayınlayan: Samiye Ağbaht

More info:

Published by: Samiye Ağbaht on May 01, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/10/2013

pdf

text

original

TIBB VE AROMAT K B TK LER ÜRET M N N ARTTIRILMASI OLANAKLARI

Emine BAYRAM , Saliha KIRICI , Sezen TANSI , 4 5 6 Güngör YILMAZ , Olcay ARABACI Süleyman KIZIL , sa TELC 7
1 2 3

ÖZET
Dünya pazarlarında tıbbi ve aromatik bitkilere olan talep her geçen gün giderek artmaktadır. Türkiye tıbbi ve aromatik bitkilerin dış satımında dünyanın önde gelen ülkelerinden biri olup, birçok tıbbi bitkinin dış satımını yaparken, aynı zamanda birçok bitkinin de dış alımını gerçekleştirmektedir. Ülkemiz farklı iklim ve ekolojik koşullara sahip olması, floranın çok sayıda bitki türü ve çeşitliliği içermesi bakımından doğadan toplanan ve kültürü yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler açısından büyük bir ekonomik potansiyele sahiptir. Bazı türlerde doğadan toplama ekonomik olabilir ancak doğadan toplanan bitkilerde kaliteli ve standart ürün elde etmek zordur. Doğadan toplanan bitkilerde kalitenin her zaman istenen düzeyde olmaması, toplama sonrası işleme, depolama ve nakliye koşullarının yeterince karşılanamaması gibi nedenlerle esas olan bu bitkilerin tarımının yaygınlaştırılmasıdır. Gerek iç tüketimde kullanılan gerekse dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerde üretimi arttırmak ve istenen kalitede ürünü elde edebilmek için; doğadan toplamaların sürdürülebilirlik ilkesine dayalı floraya zarar vermeden yapılması, bitki toplayıcıların eğitilmesi, talebi fazla olan bitkilerin kültüre alınması, yetiştirme tekniklerinin her bitkiye ve ekolojik koşullara göre saptanması, yurt dışında geliştirilmiş ve ülkemiz ekolojik koşullarına adapte olabilecek çeşitlerin getirtilerek ülkemiz iklim koşullarında denenmesi, bu bitki grubunun en önemli sorunlardan biri olan tohumluk temini için kurumsal alt yapının oluşturulması, çeşit geliştirmeye yönelik ıslah çalışmalarının desteklenmesi, hasat sonrası işlemler, depolama ve nakliyede uygun şartların sağlanması gerekmektedir. Bu koşullar yerine getirildiğinde dünya pazarının istediği kalite ve standartta ürün elde etmemek için bir neden bulunmamaktadır. Anahtar Sözcükler: Tıbbi ve aromatik bitkiler, üretim ve ticaret, uçucu yağlar, organik tarım

1. G R Ş
Tıbbi ve aromatik bitkiler asırlardan beri gıda, çeşni, ilaç ve şifa vermek amacıyla kullanılmaktadır. Bu nedenle kimyon, haşhaş, anason gibi bazı bitkilerin tarımı tarih öncesi devirlerden beri devam etmektedir. 20. yüzyılın başlarında listelenen ilaçların %40’ından fazlası bitkisel orijinli olmasına rağmen 1970’li yılların ortasında bu oran %5’ ten daha aşağıya düşmüştür. Ancak özellikle 1990’lı yıllardan sonra, tıbbi ve aromatik bitkilerin yeni kullanım alanlarının bulunması, doğal ürünlere olan talebin artması; bu bitkilerin kullanım hacmini her geçen gün arttırmaktadır. Günümüzde tıbbi bitkiler piyasasının yıllık yaklaşık 60 milyar dolarlık bir rakama sahip olduğu tahmin edilmektedir (Kumar, 2009). Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre yaklaşık 20.000 bitki tıbbi amaçlarla kullanılmaktadır. Dünyada bitkisel droglar için başlıca ticaret merkezleri Almanya (Hamburg), ABD (New York) ve Hong Kong’dur (Başer, 1997; Lange, 2006). Türkiye coğrafi konumu, iklim ve bitki çeşitliliği, tarımsal potansiyeli, geniş yüzölçümü sayesinde tıbbi ve aromatik bitkiler ticaretinde önde gelen ülkelerden biridir. Türkiye’nin bu önemi; gelişmiş ülkelerdeki yerleşmiş bitkisel ilaç, bitki
1 2 3 4 5 6 7

Prof. Prof. Prof. Prof. Doç. Doç. Doç.

Dr. Dr. Dr. Dr. Dr. Dr. Dr.

Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü

1

kimyasalları, gıda ve katkı maddeleri, kozmetik ve parfümeri sanayilerinin girdisini oluşturan pek çok bitkisel ürünü veren bitkilerin ülkemiz florasında bulunmasından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla bu bitkiler çoğunlukla doğadan toplanarak pazarlanmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler ağırlıklı olarak Ege, Marmara, Akdeniz, Doğu Karadeniz ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinden toplanmaktadır. Toplanan bitkiler genellikle defne, adaçayı, biberiye, kuşburnu ve ıhlamurdur. Tıbbi ve aromatik bitkilerde sürdürülebilir üretim ve pazar potansiyelini yeterince değerlendirmek için bu ürünlerin istenen miktar ve kalitede olması gerekmektedir. Türkiye’de tıbbi bitkilerin öneminin artmasına paralel olarak tarımsal çalışmalara başlanmış, özellikle son yıllarda bu bitkilerde çeşit geliştirmeye yönelik ıslah çalışmalarında artışlar gözlenmiştir. Kekik, anason, kişniş gibi birçok tıbbi ve aromatik bitkide standarta uygun çeşitler geliştirilmiştir. Tüketici ve sanayici taleplerine cevap veren kaliteli ve standart ürün için ıslah edilmiş çeşitlerin geliştirilmesi, uygun ekolojik koşulların belirlenmesi, doğal bitkilerin doğaya zarar vermeden zamanında toplanması, hasat sonrası işlemler ve işleme teknolojisinin belirlenmesi tıbbi ve aromatik bitkilerde üretim ve pazar olanaklarını arttıracaktır.

2. TIBB VE AROMAT K B TK LER N TANIMI VE KAPSAMI
Tıbbi bitkilerin tanımını tam olarak yapmak mümkün değildir. Günümüzde “tıbbi” ve “aromatik” bitkiler terimi genellikle birlikte kullanılmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler, hastalıkları önlemek, sağlığı sürdürmek veya hastalıkları iyileştirmek için ilaç olarak kullanılan bitkilerdir. Tıbbi bitkiler, beslenme, kozmetik, vücut bakımı, tütsü veya dini törenler gibi alanlarda yer alırken, aromatik bitkiler ise, güzel koku ve tat vermeleri için kullanılmaktadır (Anonim, 2005). Aromatik bitkilerin gıda, kozmetik ve parfümeri sektöründe de geniş kullanım alanı bulunmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkiler eczacılık ve parfümeride tıbbi ve aromatik amaçlı olarak en eski kullanımı olan bitkilerdir (European Community Biodiversity Clearing-House Mechanism, 2005). Bitkisel ilaçların orijinal materyali genellikle tıbbi bitkiler grubuna dahildir. Bitkisel ilaç, işlenmemiş yada işlenerek bir veya daha fazla bitkiden oluşturulan bileşim maddesi içeren tedavi edici özelliği olan veya diğer insanların sağlığına yararı olan bitkilerden türetilen maddeler veya ürünlerdir. Bu tanımlama altında, bitkisel ilaçların işlenmemiş bitkisel materyal, işlenmiş bitkisel materyal ve tıbbi şifalı ot (herbal) ürünleri olmak üzere 3 çeşidi bulunmaktadır (Van Overwalle, 2007). Ancak bu tanımlama, bir ilaç ürününün kimyasal bileşeni olarak izole edildiği yada sentezlendiği durumlarda ve etkili maddenin tanımlandığı yerleri kapsamamaktadır (WHO, 1998). Tıbbi ve aromatik bitkiler denildiğinde hem bitkiler, hem etken madde yönünden ve hem de tüketim alanları bakımından çok büyük bir alanı kapsamaktadır. Bu bakımdan bugün standart hale gelmiş bir gruplandırılması bulunmamakla birlikte, genellikle familyalarına, içerdikleri etken maddelere, tüketim ve kullanımlarına, yararlanılan organlarına ve farmakolojik etkilerine göre gruplandırılabilirler (Ceylan, 1995). Ancak, en yaygın olarak kullanılanı etken maddelerine göre yapılan gruplandırmadır.

3. GEÇM ŞTEN GÜNÜMÜZE TIBB VE AROMAT K B TK LER ÜRET M VE KULLANIM EĞ L MLER
20. yüzyılda tıbbi ve aromatik bitkilerin üretim ve kullanımındaki gelişmeler incelendiğinde, yüzyılın başlarında teknolojinin getirdiği yenilikler, sosyal ve politik değişimler, bitkilerin ilaç olarak kullanımının hızla azalmasına neden olmuştur. 1930’lu yıllarda sulfa ilaçlarının ve 1940’lı yıllarda organik kimyasalların sentezi, tıbbi bitkilere ilave olarak sentetik ilaçların üretimini teşvik etmiştir. Dünya Savaşı’nı izleyen ekonomik ve sosyal değişiklikler ile bitkiler ve tedavilerle ilgili yeni tanımlamalar, sentetik kimyasal ilaçların elde edilmesi sonucu endüstriyel ilerlemelerle modernleşen batı ülkelerinde, 1970’li yılların sonuna kadar bitki ekstraktları ile bitkilerin kullanımında azalmaya neden olmuştur (Craker ve ark., 2003). 20. yüzyılın başlarında listelenen ilaçların %40’ından fazlası (çoğunlukla rafine edilmeden elde edilenler) bitkisel kökenli iken, bu durum 1970’li yılların ortalarına gelindiğinde %5’in altına düşmüştür (Craker ve Gardner, 2005). 1980 ve 1990’lı yıllarda tüketicilerin sağlık hakkında daha

2

2011’de bu değerin 26 milyar dolara ulaşması beklenmektedir (Pharmalicensing. Doğal bitki materyaline olan talep veya kültüre alınmış bitki materyalinin bulunamayışı nedeniyle doğal ve kültürü yapılan bitkiler arasındaki fiyat farkları. ekonomik olarak geri kalmış bölgelerde sürdürülemeyen aşırı toplama uygulamalarını teşvik etmektedir (ITC. Demografik yapıda (yaş. sadeliği ve sürdürülebilirliğini sunarak (Hartman Group. bazı bölgelerdeki doğal türler için muhtemelen sürekli bir tehdit oluşturacaktır. hastalık ve diğer insanca koşullar).. 2001). 2005). kültür.. süreklilik arz eden (güvenilir ve aynı seviyedeki etkili madde miktarına sahip üretim) ve sertifikalı (kökeni ve tarihçesi için kimliği saptanabilir) ürün talepleriyle artmıştır. 2005). Ormanların yok olması ve gelişme nedeniyle gelecekte habitat kaybının devam etmesi hem gelişmekte hem de endüstrileşmiş ülkelerde birçok tıbbi ve aromatik bitki türüne olan tehdidi sürdürmesi beklenmektedir (Shanley ve Luz. Aromatik bitkilerin ve bitki özlerinin çiçek düzenlemelerinde ve parfüm sanayinde kullanımları yaygınlaşmıştır. Kozmetikçiler. 1998). tıbbi ve aromatik bitkilere olan talepler de artacaktır (Gross.. 1990’lı yılların sonu ve 2000’li yılların başında ticaretin küreselleşmesi ve genetik çeşitliliğin korunması hakkındaki endişeler tıbbi bitkilerin kültürünü etkilemiştir. Bu durum tıbbi ve aromatik bitkisel ürün kullanıcılarının mevcut temelinin organik gıdaları satın alanlarla aynı olduğunu ortaya koymaktadır (Hartman. Yine aynı yıllarda. 2006). eğitim ve bilimsel rapor) daha fazla insanı tıbbi ve aromatik bitkisel materyali denemeye ve kullanmaya yöneltmesi olasıdır. 2007). Tıbbi ve aromatik bitki kombinasyonları ve herbal içeceklerin satışları. özellikle gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaçlar lehine gözlenen ilgi artışı. mevcut ve gelecekteki değişiklikler ve bitkisel ürünlerle olan benzerliklerin (basın raporları. 2006). Bu durum gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaçlar ile ilgili yasa ve yönetmelikleri yeniden ciddi bir şekilde ele almaya itmiştir (Başer. 2006). organik ve doğal besinlere olan yönelme beraberinde tıbbi ve aromatik bitkileri tekrar gündeme getirmiştir. 2006). Dünya pazarlarında tıbbi ve aromatik bitkisel materyale olan talebin önceden belirlenen bir gelecekte sürmesi beklenmektedir (Craker. üretilmiş ve marketlerde satışa sunulmuştur. 2007) raporları birçok tıbbi bitki içeren diyet katkılarının satışının 2005 yılında %4. Organik üretilmiş bitkiler ve droglara olan ilgi ve talep her geçen gün artmaktadır.. yakın gelecekte tıbbi ve aromatik ürünler satışında anahtar pazar kavramı olarak kalması beklenilen gençliğin canlılığını ve gücünü. 2001. 1999) aromatik bitki ve/veya bitki özleri içeren mum ve ev kokuları için pazar. 2005 yılında tıbbi ve aromatik bitkileri veya bitki ekstraklarını da içeren gıda dışı organik ürünlerin satışları 1/3 oranında artmıştır (OTA.fazla bilgilenmeleri. kilo artışı ve oldukça zengin toplumlarda sık sık ortaya çıkan diğer tıbbi problemlere sahip nüfusun artması sonucu. 1980 ve 1990’lı yıllarda tıbbi ve aromatik bitkiler üzerinde başlanan araştırmalar. 2006) geçmiş beş yılda pazar kazanımlarını yükseltmiştir (Ferrier ve ark. Ginkgo biloba. Aromaterapi ve kokulu mumlara katkıda bulunan (Elson.1 bir büyüme ile 2004’te tahmin edilen 8. 2000) kaynak noksanlığı çeken. ABD ve Kanada’da pazar taleplerinin %50’nin üzerine çıkacağı hesaba katıldığında. 2003. Myrtus caryophyllus ve Withania somnifera gibi çok sayıda bitki ekstraktını içeren ürünleri formülleştirmişlerdir (L’amar. reklam. Bitkilerden türetilen ilaçlar için küresel pazar tahminleri 2005’de 18 milyar dolardır. cildi canlandırmak ve korumak için Aloe barbadensis. 2003 yılından itibaren %14. bioaktif bileşenlerin ekstraksiyonuna ve tıbbi uygulamaların doğrulanmasına önderlik etmiştir (Khan ve ark. Taleplerdeki bu artış. Halen tıbbi ve aromatik bitki pazarlarında.com. çok sayıda yeni tıbbi bitki kültüre alınmış. Asya’da gelirin artmasının yerleşik halkın yaşam standardını yükseltmesine paralel olarak yaşlanma.. 2005. Beslenme ile ilgili yayınların (NBJ. Bu nedenle. 3 . Schippman ve ark.(Unity Marketing Inc. sağlık konularındaki toplumsal endişede (hazır olması ve fiyatı). 2007). ürünün işlenmesi ve alıcıların temiz (fiziksel ve kimyasal kalıntı içermeyen). 2006). Hartman Group. 2002). doğal ve organik ürünlerin kullanımında (Kroner. bazı bölgelerde özellikle bitkisel materyali korumak için (WWF. gelir. diriliğin umudunu.5 artarak 21.4 milyar dolar değere ulaşmıştır. 2006). Schippmann ve ark.3 milyar dolara ulaştığını bildirmektedir. Bitki materyallerinin kalite standartları. organik gıdalara olan taleple eşleşen organik ürünlere bir yönelme olmaktadır (Adam. bitkilerin üretimindeki gelişmelere. Cyperus scariosus. Celastrus paniculatus.

Bu durumda. sağlık ve beslenme hakkında daha çok bilgi sahibi oldukça.2 milyar dolar ile 23. Bu durum dış satım cetvellerinde kullanılan Gümrük Tarife statistik Pozisyon (GT P) numaralarında ve sıralamasında da görülmektedir. daha kaliteli standart bir ürün elde etmek için tıbbi ve aromatik bitki üretiminin. 4. doğal popülasyonların mülkiyet haklarında (Persley. 2007). kozmetik.1. 1997). TIBB VE AROMAT K B TK LER N EKONOM K ÖNEM 4. soğan-yumru. Bu durum bitkisel kaynakların geçerliliğinin kabulü gereğini ve bazı durumlarda kültür altına alma yönünde tercihi getirecektir (Craker. Bu nedenle. tehlike altındaki türlerin korunmasında (FAO. meşrubat. her ürünün özel bir GT P numarası bulunmayabilir. Lange. 2006).9 milyar dolar ile 20. Tıbbi ve aromatik bitkilerin Dünya ticaret hacmi ve değeri konusunda en sağlıklı ve güvenilir veriler Cenevre’deki Uluslararası Ticaret Merkezi (UN Comtrade) bilgi bankasından elde edilebilmektedir. getirilen kolaylıklar. esans. pestisitle bulaşmış gıdalar ve benzer konular çevresindeki tartışmalar ve endişelerden daha iyi haberdar olmaktadır. Dünyada en çok dış satımı ve dış alımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler sırasıyla Çizelge 1 ve Çizelge 2’de bulunmaktadır. herbal çay. Günümüzde tüketiciler gıda.2006). Dünya Gümrük Organizasyonu (WCO) tarafından geliştirilmiştir ve bugün 177’den fazla ülke ve ekonomide kullanılmaktadır (Lange. kişisel hijyen ürünleri. ticaret istatistiklerinde tek bir gruplama söz konusu olamamaktadır. Tıbbi veya aromatik bitkileri özel olarak sınıflandıran bir sistem yoktur. HS. Zira. Beş yıllık dönem içinde Dünyada tıbbi ve aromatik bitkiler dış satım değeri yaklaşık 11. aroma vb. Ürünlerin doğru GT P numarası ile ihraç veya ithal edilmesi önemlidir. Son yıllarda ülkemizde de tıbbi ve aromatik bitkilerin ve bunlardan elde edilen ürünlerin kullanımında büyük bir artış dikkati çekmektedir. tıbbi ve aromatik özellikler de taşıdıklarından ilaç.6 milyar dolar ithalat olarak gerçekleşmiştir. parfüm. hem satıcı. Böylece bu tür tüketiciler organik ve doğal ürünlere yönelik bir hayat stilini seçme ya da sıklıkla ona ve alternatif tedaviyi denemeye yönlenmektedirler (SPINS 2004). konulan fon ve kotalar belirtildiği için ürünün doğru GT P numarası ile ithal veya ihraç edilmesi hem alıcı. 2003). 4 . 2004) tüketici ilgisinin artması büyük olasılıkla devam edecektir. o ürün en yakın kategori altındaki "diğerleri" başlığı altında işlem görmektedir (Başer. bunlardan elde edilen bitki ekstrelerinin ve bu ürünleri işleyen sanayi kollarının büyümesi ve artması beklenmelidir. çiklet. Zira. Ancak.6 milyar dolar arasında (Çizelge 1). Ülkemizde de kabul edilen sistem “Customs Cooperation Council Nomenclature” (CCCN)’in Avrupa Birliği’nde kabul edilen şekli “Harmonized Commodity Description and Coding System” (HS)’dir (Başer. Ticarette yer alan tıbbi ve aromatik bitki sayısının çok fazla ve bunlardan elde edilen etken madde miktarının çok çeşitli olması nedeniyle. dış alım değeri ise 13. çay-kahve. hem de ülke açısından yararlı sonuçlar getirir. tıbbi ve aromatik bitkiler arasına kesin sınırlar koymak imkansızdır. çeşni. şekerleme. 1997. her ürünün gümrük tarifesinde zaman zaman yapılan kısıtlamalar. Gelecek yıllarda sürekli artan talebi karşılamak. içki. gibi birçok alanda kullanılmaktadır. 2006). kök ve diğer bitki grupları oluşturmuştur. Dünya bitkisel drog ticareti son beş yılda ortalama 16. baharat.Dünyada Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticareti Baharat veya çeşni sınıfına giren pek çok bitki. Üretim bakımından en önemli bitki türlerini. bu her durumda mümkün olmayabilir. geleneksel tıp. genetik mühendisliği ürünleri. 1997) ve yerel pazarın değeri konusunda (Brinckmann.8 milyar dolar arasında (Çizelge 2) değişmiştir.8 milyar dolar ihracat ve 18.

262 142.002 3.459 227.500 61.945 231.227 19.535 55.011.392 137.375 52.407.290 246.740 57.771 9.131 258. Dünya’da En Çok Dış Satımı Yapılan Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Değer: 1000$) Kod 071490 070320 071130 090111 090210 090300 090411 090420 090500 090620 0907 090810 090820 090830 090910 090920 090930 090940 090950 091010 091020 091030 091040 091050 091091 091099 120730 120740 120750 120760 120791 121110 121120 121190 Ürün Adı Salep.997 7.525 440.911 2007 247.592 84. parfüm ve insektisit olarak kullanılan bitki ve kısımları 2004 167.335 157.925 1.219 280.198 62.805 91.089 325.538 109.328 21.417.100 1.005 239.726 1.946 916.498 42.310 20.058 36.759 50.886 709.080.554 38.026 111.236 181.503 557. Yenibahar Vanilya Tarçın Karanfil Hindistan Cevizi Küçük Hindistan Cevizi Kakule Anason.709 23.409 281 11.975 481.301.273 13.888.417 11.109 55.344.250 103.685 592. Ardıç Meyvesi Zencefil Safran Zerdeçal Kekik ve Defne Yaprağı Köri Baharat Karışımları Diğer Baharatlar (Çemen vb) Hintyağı Tohumu Susam Tohumu Hardal Tohumu Aspir Tohumu Haşhaş Tohumu Meyan Kökü Ginseng Kökü laç. Arrowroot Sarımsak Kapari Kahve Yeşil Çay Mate Karabiber Kırmızıbiber.564 1.628.458 173.418 414.040 218.737 101.881 126.477 598.327 202.247 126.499.273 11.457 252.521 140.462 8.786 341.131 2005 207.974 216.454 100.188. 714 15.711 124 1.639 12.330 2006 226.609 21.430 128.912.803 7.525 254.653 23.684 7.399 705.861.860 28.648 23.031 594. Çin Anasonu Kişniş Kimyon Karaman Kimyonu Rezene.866 8.311 121. 2009 11.796 51.999 18.534 868.653 1.275 12.647 233.474 9.716 16.141 250.820 3.120 186.810 299.889 98.318 121.176 1.550 2008 249.198 51.299 114.897 461.730 20.853 72.922 516.470 42.764 14.100 140.192 15.346 40.407 22.600 30.377 367.445 52.373 104.715 62.384 39.409 821.307 4.391 109.494 17.47 50.078 18.847 241.587 14.215 109.925 5.593 127.031 915.074 34.230 61.Çizelge 1.153 29.594 94.643 490.192 7.471 86.455 71.982 58.574.101 16.129 24.521 20.025 5 .257 374.820 284.022.514 20.214.635 30.576 558.849 42.961 679.471 104.301 419.762 1.234 57.250 Toplam Kaynak: Comtrade.269 1.489 618.080 99.443 20.645 8.071 76.434 31.871 928.385 293.428 97.857 53.939 14.561 37.261 51.455 316.360 1.231.711 9.603 96.273 20.398 260.990 237.751 859.324.338 6.

6 .375 7.457 21.733 132.006 243.723 298.095 70.995 108.845 117.921 14.817 9.191.707 629.192 84. Son yıllarda gelişmiş ülkelerde gıda katkı maddeleri ve gıda tamamlayıcılarında aromatik bitkilerin kullanımları yaklaşık iki kat artmış olup ABD ve AB gibi en önemli ithalatçılar.896 21.035 29.210 16.444 23.573.416 798.154 121. Baharat ve çeşni bitkilerinin başlıca kullanıcısı gıda endüstrisi ile perakende satış için baharat paketlemesi yapan firmalardır. Ardıç Meyvesi Zencefil Safran Zerdeçal Kekik ve Defne Yaprağı Köri Baharat Karışımları Diğer Baharatlar (Çemen vb.101 24.Çizelge 2.623 359.730 4.492 23.296 209.070 145.244 175. 2009 13.719 42.241 98.619 2.149 119.204 194.993 11.533 2.410 109.710 15.001.249 313.430 16. zencefil ve yeşil çaydır.057.796 710.281.556 929.044 397.798 2005 235.786 21.828 121.651 215.176.667 395.485 44.112.248.642 82.695.166 50.670 216.910 828. kırmızı biber.188 115.133 245.128 47.532 2006 260.409 290.479 28.151 507.780 125.446 206.033 74. vanilya.127 12.454 150.318 58.031 196.074 255.030 105.402 34.138 14.598 29.954 152.892 14.458 21.909 35.902 66.141.542 1.378 17.521 115.062 3. kahve.381 53.020 386.552.675 1.941 25.644 576.973 TOPLAM Kaynak: Comtrade.712 862.480 26.497.161 29. Arrowroot Sarımsak Kapari Kahve Yeşil Çay Mate Karabiber Kırmızı biber.924 74.152 48.532 24.532 94.806 29.572 14 1.779 52. Dünya’da En Çok Dış Alımı Yapılan Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Değer: 1000$) Kod 071490 070320 071130 090111 090210 090300 090411 090420 090500 090620 0907 090810 090820 090830 090910 090920 090930 090940 090950 091010 091020 091030 091040 091050 091091 091099 120730 120740 120750 120760 120791 121110 121120 121190 Ürün Adı Salep. yenibahar.699 43.216.043 801.143 14.969 2008 310.314 1.874 1.994 129.867 606.097 404.138 1.836 121.161 2007 269.690 10.772 18.832 1. parfüm ve insektisit olarak kullanılan bitki ve kısımları 2004 224.747 796.167 253.925 57.509.587 191.882 62.791 72.883 26.) Hintyağı Tohumu Susam Tohumu Hardal Tohumu Aspir Tohumu Haşhaş Tohumu Meyan Kökü Ginseng Kökü laç.060.225 51.715 4.408 119.279 44.180 83.623 198.063 113.846 185.772 2004-2008 yılları arasında en çok ticarete konu olan tıbbi ve aromatik bitkiler.329 1.150 312. susam.890 130.997 85.739 639.437 40.917 126.300 24.321 222.062 227.665 128. karabiber.398 57.045 130.884 29.482 166.591 22.204 117.086 305.887 30.567 29.769 4.974 285.023 55.958 38.629 231.767.210 101.801.054 48.571 749.209 347.744 1.298 3.312 13.278 68.251 211.061 6.410 894.655 35.059.825 400.797 45.084 30.798 114.921 51.067 32. yenibahar Vanilya Tarçın Karanfil Hindistan Cevizi Küçük Hindistan Cevizi Kakule Anason.626 34.488 50.460 421 1.778 837.793 6. sarımsak. Çin Anasonu Kişniş Kimyon Karaman Kimyonu Rezene.587 113.

495 604.282 11.379 3.581 140.528 538 226.230 182.599 3. kozmetikler ve ilaçların terkibinde. uçucu yağ pazarında turunçgil yağlarının (portakal ve limon uçucu yağının) ilk sıralarda yer aldığı. Almanya.940.643 543.970 288.659 107.397 157.324 2005 36. Çizelge 3.028 2008 45 201. Uçucu yağ üretiminde gelişmekte olan ülkeler büyük bir potansiyele sahiptir.105 131.010 13.535 127. gıda katkıları.485 Kaynak: Comtrade.967 2.415 84.744 2006 37. Fransa.395 2.870 509.323 35. Dünyada tıbbi ve aromatik bitki dış alımını yapan ülkeler içerisinde ABD.762 19 1. Çin ve Hindistan gibi ülkeler aynı zamanda birçok bitkinin de dış satımını yapan ülkeler arasında yer almaktadır. 2009 7 . Son iki yılda da dış satım ve dış alım değerlerinde önemli artışların olduğu da dikkati çekmektedir (Çizelge 3 ve 4).178 209. ABD.584. Uçucu yağların Dünya üretimi 2004-2008 yılları arasında 1.246 48. 2002).748 109.811 897 223.692 65.692 71.998 10.512 489.118 39. Dünya üretiminin yaklaşık yarısı gelişmekte olan ülkelerden.360 162. Gelişmiş ülkeler başlıca uçucu yağ ithalatçılarıdırlar. 1/4'ü gelişmiş ülkelerden ve geri kalanı da Balkan ülkelerinden gerçekleştirilmektedir.939 86.156 140 5. AB ve Brezilya’dır. temizlik ürünleri. Japonya ve sviçre toplam Dünya ithalatının 3/4'ünü yapmaktadırlar.506 251. Dünya Uçucu Yağlar Dış Satımı (Değer: 1000$) Kod 330111 330112 330113 330114 330119 330121 330122 330123 330124 330125 330126 330129 330130 330190 Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Misket Limonu Yağı (Lime) Diğer Turunçgil Yağları Geranium Yağı Yasemin Yağı Lavanta Yağı Acı Nane Yağı (Mentha piperita) Diğer Nane Yağları Güve Otu (Vetiver) Yağı Turunçgil Meyveleri Dışındaki Diğer Yağlar Rezinoitler Konkret ve Absoluleri çeren Terpensiz Uçucu Yağlar Toplam 2004 39.630 175. Hindistan.205 10. nane yağının da bunları izlediği görülmektedir.760.894 2007 890 196.8-2. aroma kimyasallarının kaynağı olarak.988 25 201.718 154.029 274.849 5.030 9. Ancak bu rakamlara terementi ürünleri dahil değildir.097 169. Hollanda. yemeklerde tuz ve yağın azaltılması sonucunda yemeklere tat katması açısından bu grup bitkilerin kullanımını da arttırmıştır (Binici.111 291 769.430 110.236 12.5 milyar dolar (Çizelge 3) ve tüketimi 1.7 milyar dolar (Çizelge 4) olmuştur.329 85.6-2.448 38.847 87 859.198 437.996 62.651 147.538.548 1. Uçucu yağlar ve aromatik ekstreler.307 46.gelişmekte olan ülkelerden tropik ürünlerin dış alımını gerçekleştirmişlerdir. AB.417 297.664 10.394 41.977 144.794 115. Diğer taraftan gelişmiş ülkelerde değişen sağlık anlayışı.137 89. koku ve tat endüstrileri tarafından parfüm.453 1.933 1. 1998). ABD.261. ngiltere. Çizelgeler incelendiğinde. En büyük uçucu yağ dış satımını yapan ülkeler Çin.026 354. yada doğala özdeş ve yarı-sentetik yararlı aroma kimyasallarının sentez başlangıç maddesi olarak kullanılırlar (Başer.

033 122.228.429 44. esterleri ve türevleri ilk sırayı.093 548 1.413 48. haşhaş alkaloitleri üçüncü sırayı alırken.142 1. 8 . tuzları.088 Kaynak: Comtrade.720.725 171. Türkiye’de Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticareti Ülkemizde doğadan toplanarak iç ve dış ticareti yapılan 347 tür bulunmakta ve bunların %30’unun dış ticareti yapılmaktadır (Özhatay ve Koyuncu.399 1.204 213.388 dolar döviz girdisi elde edilmiştir.281 2.111 452 227.Çizelge 4.827 182. 2009 2004-2008 yılları arasında tüm dünyada bitkisel glikozitler ve alkaloitler dışsatımı 2. 2005).061 273. 4.297 107.749 129. Defne.981.967 185.421 1.797.2.847 424.744 902 1. çemen.259 44. glikozitler ve tuzları izlemektedir.866 2.097 9.395 323. tuzları. son yıllarda ise kafein ve tuzlarının üçüncü sırayı aldığı bunu haşhaş alkaloitlerinin takip ettiği belirlenmiştir. 2009).284 2. Aynı yıllara ait bitkisel glikozitler ve alkaloitlere ilişkin dışalım değerlerinin 1.535 ton bitki ithal etmiş ve 6.395 356.491 45. anason.086 1.126 ton tıbbi bitki dış satımına karşılık 80.258 157.992 2005 26.360 644.652 193. Birçok tıbbi ve aromatik bitkinin dış satımını yapan Türkiye.9 milyar dolara yükselmiştir.472 167.001.534 19.302 10. 2009).993 733.000 dolar döviz yurt dışına çıkmıştır (Bayramoğlu ve ark.789 144. kekik. Dünya Uçucu Yağlar Dış Alımı (Değer: 1000$) Kod 330111 330112 330113 330114 330119 330121 330122 330123 330124 330125 330126 330129 330130 330190 Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Misket Limonu Yağı (Lime) Diğer Turunçgil Yağları Geranium Yağı Yasemin Yağı Lavanta Yağı Acı Nane Yağı (Mentha piperita) Diğer Nane Yağları Güve Otu (Vetiver) Yağı Turunçgil Meyveleri Dışındaki Diğer Yağlar Rezinoitler Konkret ve Absoluleri çeren Terpensiz Uçucu Yağlar Toplam 2004 26.934 11.800 dolar ödeme yapılmıştır.059 48.4 milyar dolardan 4.484 223. bunları haşhaş alkaloitleri.060 187.324 15.413 43.124 51. mahlep.126 2006 43.776 62. esterleri ve türevleri yer alıp. ülkemiz haşhaş alkaloitlerinde dışsatım yapan ülke konumdadır (Comtrade.179 108.105 1.5 milyar dolar arasında değiştiği.887 2008 5.220 287. ıhlamur çiçeği.502.390 ton ve ülkeye giren dövizin ortalama 66.000 dolar olduğu ve yaklaşık 20 bitki türünün satışı ile bu paranın ülkeye kazandırıldığı belirtilmektedir (Özgüven ve ark. Kimyon.205 185.144.35 166.. rezene.587 416.163 56. Ülkemiz 2000-2003 yılları arasında toplam 5. adaçayı.1998).971 157. glikozitler ve tuzları ikinci sırayı. meyan kökü ve ardıç kabukları doğadan toplanmaktadır. AB ülkeleri ve Uzakdoğu ülkeleri öne çıktığı bilinmekte olup.859 164.434.730 157.632 313.74.. Türkiye’nin iklim ve ekolojik özelliklerinden dolayı birçok tıbbi ve aromatik bitki yetiştirilebilmekte veya dünyanın birçok yerinde olduğu gibi doğadan toplanmaktadır.087 2. Türkiye’nin 1999–2003 yıllarını kapsayan beş yıllık tıbbi bitkilerin dış satım miktarlarının yıllara göre ortalama 44. Glikozit ve alkaloit ticaretinde ABD.240 43.283 140.918 ton dış alım miktarına karşılık 7. Aynı sayıda bitki türünde 2004-2008 yılları arasında ortalama 36.585 14.171 13. aynı zamanda bazı bitki türlerinin dış alımını da yapmaktadır.164 645 4. nane ve kişnişin tarımı yapılmaktadır (Çizelge 5). 2004-2008 yıllarını kapsayan beş yıllık dönemde ise 5.473 134.460 683.200 2007 3. Beş yıllık dönemde ilk yıllarda bitkisel alkaloitler. yine ilk sırada bitkisel alkaloitler.494.523 1.629 47.530 16.529 16.236 123. biberiye.147.

6 67.0 65.9 52.500 8. Bu ülkelerden ABD. Almanya.555 1.400 7.159 8. adaçayı ve ıhlamur çiçeğidir (Çizelge 6).1 72.824 8. Yunanistan.479 8. Avrupa Birliği.384 Verim (kg/da) 62.280 1. çemen.879 11.384 1.4 52. Fransa ve Japonya listenin başında yer almaktadırlar.530 16.100 1.979 5.434 5.351 22. mahlep. talya. sumak. 2009 9 .350 10.006 8.750 9. Polonya.000 2.2 135.291 11.8 122. ardıç kabuğu. Kaynak: Türkiye statistik Kurumu.000 14. defne yaprağı. Latin Amerika.591 9.3 64.413 6.9 48.376 9.637 2.6 88.500 2.885 6.171 28.6 55.4 56.075 8. meyan kökü.3 136.500 7.254 1.154 18. biberiye.608 1.6 133.456 2.065 850 800 743 55 188 527 240 253 268 284 284 266 Üretim (ton) 11.700 5.800 21. Belçika.998 9.594 9.6 118 95 85 66 104 94 458 506 517 502 548 506 Kimyon Kekik Çemen Nane Dereotu Şerbetçiotu Türkiye dünya genelinde yaklaşık 100 ülkeye tıbbi ve aromatik bitki dış satımını gerçekleştirmektedir.867 7.540 25.7 49.000 760 632 36 195 525 6. Türkiye’de Üretimi Yapılan Bazı Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Bitki Anason Yıl 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama 2004 2005 2006 2007 2008 Ortalama Ekiliş (ha) 17.Çizelge 5.300 11. kimyon ve anason ile birlikte.1 119. Kanada.7 57.654 12.362 1. Uzak Doğu ve Kuzey Afrika ülkelerine yapmaktadır.250 4.677 2. Dış satımının önemli bir kısmını Kuzey Amerika.116 15.000 9.423 1.327 18.082 7. Hollanda. Brezilya. Vietnam.880 14.500 12. rezene tohumu. Türkiye’nin ihraç ettiği önemli tıbbi ilaç ve baharat bitkileri kekik.000 6. nane.

883 11. Türkiye en büyük kimyon üreticisi ülke durumundadır. verimde ise artış olduğunu göstermektedir. Almanya.71 Kaynak: Dış Ticaret statistikleri. Kekik.683 6. Hollanda.165 475 176 453 31 3.933 1.425 5. Türkiye son beş yılda yaklaşık 9-12 bin ton kekik ihraç ederek dünyada lider ülke konumundadır.78 2005 Miktar Değer 10. 2009).407 89 947 2 415 9 66 474 67.684 3. Halen dış satımı yapılan kekiğin yaklaşık %80’i tarla koşullarında üretilmekte. Rusya Federasyonu.581 173 1. Türkiye’nin 2008 yılı toplam baharat ihracatı içerisinde %42’lik payla ilk sırada yer almaktadır. Brezilya. Türkiye’de son beş yıllık veriler anason ekiliş alanı ve üretiminde azalmalar. Fransa ve srail oluşturmaktadır. Dünya anason pazar hacmi yaklaşık 10.469 19 2. Türkiye.777 6.689 2. Paraguay. Kanada. Türkiye’de 2008 yılında 8.978 7.619 283 782 856 52 5.594 4. Belçika.767 74 1. Kimyon öğütülmüş veya bütün (öğütülmemiş meyve) olarak pazarlanabilmekte.166 234 253 505 49 4.588 797 4. ABD.35 381 1 92 126 37. Hollanda. Türkiye’nin anason dış satımının %80’i ABD.72 2007 Miktar Değer 11.152 2. Türkiye’nin yıllık anason üretimi yaklaşık 9.326 897 139 1.651 1.651 3. En fazla anason üretimi Burdur.777 8.Çizelge 6.695 4.210 41 1.202 7.753 86 2.007 90 1.494 20.575 14 1.475 1. Japonya. Türkiye’nin kekik ihracatı içerisinde %25’lik payla ithalatçı ülkeler içinde ilk sırada yer almaktadır.61 39. 2009 Dünya kekik dış ticaret hacmi yaklaşık 12-13 bin ton civarındadır.641 9.519 1. Romanya. 2008 yılında kimyon meyvesi ihraç eden ülke sayısı yaklaşık 100’dür. Almanya.558 1.771 36 431 18 691 101. Değer: 1000 $) Ürünler Kekik Defne Adaçayı Anason Kimyon Kişniş Rezene&Ardıç Kapari Çemen Ihlamur Çiçeği Biberiye Nane Keçiboynuzu Mahlep Çörekotu Sumak Safran Meyan Kökü Zencefil Çöven Diğer baharatlar TOPLAM 2004 Miktar Değer 9.658 2. dünyada yüksek kaliteli defne yaprağı üreten önemli üretici ülkelerden biridir. Anason üretiminin neredeyse tamamı Ege Bölgesi ve Orta Anadolu Geçit Kuşağı Bölgesi’nde yapılmaktadır.019 505 5.000 tondur.002 11 482 11 61 497 76.705 104 37 976 3 418 2 153 168 38.885 1. Hollanda.802 6.93 16.301 4.175 2 227 3 140 31. Bu durumun bir sonucu olarak.000 tondur.125 152 156 1.269 188 1.733 12.710 2. %20’si ise doğadan toplanarak sağlanmaktadır (Akın.730 28 1. Filipinler ve Belçika’ya yapılmaktadır.603 109 45 965 15 249 3 137 33. Almanya.088 2.095 3.618 122 69 971 0.221 1478 104 5.176 48 266 15 526 91. Polonya. Türkiye dünya kimyon üretiminde ön sıralarda yer almaktadır. Brezilya.409 1.116 1.262 1.03 2006 Miktar Değer 12.367 19 1.879 ton kimyon üretimi gerçekleşmiştir.392 1. Türkiye’nin Dış Satımını Yaptığı Tıbbi ve Aromatik Bitkiler (Miktar: Ton.69 22. ABD. Türkiye’de kimyon ekiliş alanı ve üretiminde son beş yıllık verilere göre azalma meydana gelmiştir.845 2.481 2.545 114 857 7 488 13 80 537 64.057 55 94 80 432 153 3.003 4.259 7.051 160 177 576 1.336 4. Defne 2008 yılı toplam baharat dış satımının %20’sinden fazlasını oluşturmuştur.308 7.530 2.294 2.704 9.173 5. Dış satımın önemli bir kısmı Vietnam.633 4.913 96 1.264 908 163 1.764 4.69 522 2 85 170 38.862 2.350 6. Japonya ve Avustralya’dır.70 42.559 102 38 1. Defne yaprağı Türkiye’nin geleneksel ihraç ürünlerinden biridir.70 2008 Miktar Değer 9. 2008 yılı değerlerine göre ihraç edilen toplam baharatlar içerisindeki payı %7’den fazladır. Peru. 10 .839 4. Fransa.480 4. dünyada “Gerçek Defne Yaprağı Türkiye’den Gelir” ifadesi kullanılmaktadır.926 51 121 573 257 3.231 51 2. talya ve spanya’ya yapılmaktadır. Diğer önemli ithalatçı ülkeler sırası ile Almanya.007 6.879 20.593 4. Brezilya. en yaygın pazarlama şekli öğütülmemiş meyve olarak yapılanıdır.620 10. En önemli pazarı ABD.70 17.832 71 3.211 18 1. talya.833 1.608 17. Polonya. Denizli ve Antalya’da yapılmaktadır.102 113 45 990 0.224 3.

bunun karşılığında ortalama 8. aynı zamanda birçok bitkinin de dış alımını gerçekleştirmektedir. halihazırda diğer uçucu yağların üretimi ve ticareti konusunda dünyada önemli bir yere sahip değildir.551. bitkisinden elde edilen gülyağı dünya piyasalarında “Türk Gülyağı” olarak bilinmektedir. Uçucu Yağlar Üretim ve Pazar Durumu Türkiye’de uçucu yağ üretiminin büyük bir kısmını gülyağı oluşturmaktadır. 1 kg gülyağı elde etmek için.281 36 0.981 110 89 324 662 90 350 7 871 1. Brezilya.270 138 117 17 1. KKTC. Gülyağı üretiminde en önemli maliyet yaklaşık %75-80 pay ile gül çiçeği fiyatlarıdır. Bununla birlikte. Burdur. 2004-2008 yılları itibari ile ortalama gülyağı dış satımı 3.486 111 248 904 183 386 30 2. Türkiye gülyağı dışında.534 2.018 523 375 38 605 1. son zamanlarda üretilen uçucu yağlar sayısında artış meydana gelmiş ve üretim miktarlarında da artış görülmektedir.290 155 326 283 175 35 0 33 53 29 95 3.205 278 385 475 213 28 0. yaklaşık 3. Türkiye’nin thal Ettiği Baharatlar (Miktar: Ton.189 486 44 64 941 84 206 31 1.617 274 8 247 77 7. zengin bir tıbbi bitki tür çeşitliliğine ve ekolojik olarak bu bitkilerin tarımına elverişli olan ülkemiz.416 86 64 25 683 70 68 8 1.781 Çörekotu Sumak Safran Meyan Kökü Zencefil Çöven Diğer baharatlar TOPLAM Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.22 1 257 486 65 6.5 ton kadar gül yağı ve 7 ton kadar da konkret üretimi yapılmaktadır.166 336 311 24 624 737 7 8 26 182 171 203 7.155 137 554 77 673 1. sviçre. Çizelge 7.505 140 5 235 36 6.000 dolar gelir elde edilmiştir (Çizelge 8). Dış alımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkiler incelendiğinde. Belçika.004 3 323 306 84 5.044 851 41 82 507 202 266 68 1.1.131 2.254 14 45 215 71 10. Türkiye’de ortalama 1. Hollanda. Finlandiya ve sveç’e yapılmaktadır. Avusturya. Türkiye dünyadaki en büyük gülyağı üreticisidir. Afyon ve Denizli’de üretilen Rosa damascena Mill. Yunanistan.500 kg gül çiçeği işlenmektedir.712 159 120 2. 11 . Fransa. Değer: 1000 $) Ürünler Kekik Defne Anason Kimyon Kişniş Rezene& Ardıç Çemen Adaçayı Ihlamur Çiçeği Biberiye Nane Keçiboynuzu 2004 Miktar Değer 2005 Miktar Değer 2006 Miktar Değer 2007 Miktar Değer 2008 Miktar Değer 45 20 13 428 269 41 21 791 24 380 651 311 199 0 3 64 116 40 3.5 62 197 115 317 5. bunların aynı zamanda ihraç ürünümüz olan bitkiler olduğu görülmektedir (Çizelge 7).456 87 483 1.048 1.2. iklim koşullarına göre değişmekle birlikte. sadece aromatik bitki üreticisi durumunda iken.478 68 34 1.474 185 23 324 1. talya.195 274 121 172 155 11.928 116 613 129 1. 2009 4.341 12 276 688 304 111 68 564 113 387 7 648 1.161 kg.080 320 13 37 587 268 205 307 642 77 426 945 478 168 0.742 4. Ülkemiz birçok bitkinin dış satımını yaparken.Türkiye’nin ardıç ve rezene dış satımının %97’si Almanya.

174 316 1. sviçre. Irak ve KKTC’ye yapılmıştır.210 258 3.676 1. ngiltere.737 1. Toplam dış satım içinde Fransa’nın payı %53’tür.4 3. ıtır çiçeği yağı. Türkiye’de son yıllarda artan uçucu yağ dış satımının.595 168 1. Japonya. yağı.222 2. Dış alımın büyük kısmı.551 Türkiye’nin uçucu yağlar dış ticareti Türkiye’nin 2008 yılı uçucu yağlar dış satımı yaklaşık 25 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir.594 9.210 8.309 19. BAE. su ve çözeltiler Diğer Ürünler TOPLAM Dış Ticaret Müsteşarlığı ( GEME).622 Türkiye’nin 2008 yılı uçucu yağlar dış alımı yaklaşık 14 milyon dolar olmuştur. ABD. 2004-2008 yılları arasındaki dış alım değerleri göz önüne alındığında giderek artan bir dış alım olduğu görülmektedir (Çizelge 10). Bahreyn.393 7. ABD’nin payı %10 ve sviçre’nin payı %9 olmuştur.331 1. Bahreyn. portakal yağı ve yasemin yağıdır. Mersin. Çizelge 9. limon yağı.174 7. Kanada ve spanya’dır. Uçucu yağlar dış satımının büyük bir kısmı AB ülkelerine yapılmaktadır.361 2006 16 2 1 2.375 1. kimyon. defne. gülyağı. Ülkeler bazında 12 .905 1. ıtır çiçeği yağı ve kekik yağıdır (Çizelge 9). Dış alımı yapılan başlıca yağlar nane. Manisa. Toplam gülyağı dış satımı içerisinde Fransa’nın payı %62. Dış satımı yapılan yağlar. sviçre. Almanya’nın payı %13. Azerbaycan. Türkmenistan.393 283 737 850 13. biberiye. 2008 yılı dış satımı yaklaşık 11 milyon dolardır.310 3. piperita L.860 4. mersin.271 9.643 2.104 7. Kaynak: Dış Ticaret statistikleri. ABD. limon yaprağı.) Diğer Nane Yağları Stearopten Yağı Kekik Yağı Gül Yağı (Konkret dahil) Rezinoitler Itır çiçeği yağı Uçucu Yağların terpeninin alınmasından arta kalan ürünler. Türkiye’nin Son Beş Yıllık Gülyağı Dış Satımı Yıllar 2004 2005 2006 2007 2008 Ort. 2009 2004 6 3 36 12 1 0. Muğla ve Hatay illerinde kurulu bulunan tesislerde kekik.132 7.383 231 3. Türkiye’nin Uçucu Yağlar Dış Satımı (Değer: 1000 $) Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Diğer Narenciye Yağları Geranyum Yağı Lavanta Yağı Acı Nane (M.459 1.161 Değer (1000 $) 7. anason ve oğul otu gibi aromatik bitkilerden uçucu yağ üretimi yapılmaktadır. nane.987 1.159 2. AB ülkelerinden yapılmaktadır. Türkiye’de üretilen gülyağının hemen hemen tamamı ihraç edilmektedir.500 768 7. uçucu yağ tesislerinin sayısında da artışa neden olduğu görülmektedir. Avustralya.7 3.118 1.589 2005 3 1 11 0. Özellikle Antalya. Kuveyt.177 472 14.Çizelge 8. Dış satımın önemli kısmı AB ülkeleri. 2008 yılı itibariyle dış satım yapılan başlıca ülkeler sırasıyla Fransa.383 11.580 1.6 3.584 11.831 3. Yunanistan. stearopten yağı.2 1.174 14.959 24. 2009 Miktar (kg) 2. rlanda.842 2007 11 3 15 0. Almanya Madagaskar.217 2008 30 11 30 0.

050 2. yumrulu. Türkiye’nin Uçucu Yağlar Dış Alımı (Değer: 1000 $) Ürünler Bergamut Yağı Portakal Yağı Limon Yağı Küçük Limon Yağı Diğer Narenciye Yağları Itır çiçeği yağı Yasemin yağı Lavanta yağı Acı nane (Mentha piperita L.478 334.354 704.645 4.) türlerinin Karacadağ yöresi ve Adıyaman’da az da olsa tarımı yapılmaktadır.246 kg olup çiçek soğanına karşılık ortalama 1.099 1. Ağlayan gelin doğal yayılış gösterdiği Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu 13 . Bu tür zenginliği içinde yer alan ve dış satımı yapılan geofit (soğanlı. Soğanlı ve Yumrulu Bitkiler Türkiye gerek farklı iklimlere sahip olması gerekse üç floristik bölgenin kesişme noktasında bulunması sebebiyle bitki türleri bakımından dünyanın zengin ülkelerinden birisidir.2.849 13.2.047 679 26 2.479 2006 440 427 603 2. 2004-2008 yıllarını kapsayan beş yıllık dönem itibariyle Türkiye’den dış satımı yapılan ortalama çiçek soğanı 332.288 1. Fransa.938 1. Türkiye’nin Yıllara Göre Çiçek Soğanı Dış Satımı ve Dış Alımı Yıllar 2004 2005 2006 2007 2008 Ort.796 1. geriye kalan %10’luk kısmı ise kültürü yapılan türlerden oluşmaktadır. su ve çözeltiler TOPLAM Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.582 672 18 2.647 625.780.587 1.224 332 2.089 2007 688 751 462 3. Miktar (kg) 343.484 2.443 558 827 7.336 361.780 Kaynak: Dış Ticaret statistikleri.925 358 4.735 2005 263 664 378 57 121 58 11 221 2. 2009 2004 421 485 284 87 103 36 6 213 1. ngiltere.000 dolar döviz ödenmiştir (Çizelge 11).370 2008 651 863 920 2.197 590 1.627 763. talya.103 1. Çizelge 11.000 dolar gelir elde edilmiştir.127 10. Çizelge 10. spanya.004 2.351 270.616 Dış Satım Değer (1000 $) 2.892 353. Hindistan. Aynı yılları kapsayan dış alım miktarı ortalama 677.106 747.125 1.095.095 Miktar (kg) 545. 2009 Süs bitkisi olarak değerlendirilmek üzere yurtdışına gönderilen soğan ve yumruların %90’lık kısmı doğadan sökülmekte olup.) ve Adıyaman Lalesi (Fritillaria persica L.175 2.080 2.554 11. Almanya.496 677.869 1. Mısır ve Çin en fazla dış alım yapılan ülkelerdir.276 2.563 1. Endonezya.ABD.927 2.492 1.616 kg olup buna karşılık ortalama 2. rizomlu) bitkileri önemli yer tutmaktadır.) yağı Diğer nane yağları Güve otu yağı Turunçgil hariç diğer bitkilerden elde edilen yağlar Rezinoitler Uçucu Yağların terpeninin alınmasından arta kalan ürünler.448 1.246 Dış Alım Değer (1000 $) 1.167 8. Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu Bölgeleri ile özdeşleşmiş bitkilerden olan ve gün geçtikçe popülaritesi artan soğanlı bitkilerden Ağlayan Gelin (Fritillaria imperialis L.021 332.

1996. çeşitli nedenlerle tehdit altında olan bitkilere örnek olarak Alkanna amana.. yurt dışına satış ve yurt içi kullanım. sumak.Bölgelerinden doğadan kaçak sökümler yapılarak toplanmaktadır. Doğadan Toplama ( Odun Dışı Orman Ürünleri) Tıbbi ve aromatik bitkilerin öneminin ve endüstriyel kullanımlarının her geçen gün arttığı bilinen bir gerçektir.000 dolardır. Benzer şekilde yaklaşık 2400 bitki türünün bulunduğu Amanos dağları ve civarında endemizm oranı %12 olup. tarımsal mücadele ve kirlenme. Özhatay ve Koyuncu (1998)’nun bildirdiklerine göre. 2004). madde önceliklerine göre orman köylü ve kooperatiflerine satılmaktadır. Ekim ve ark. nadir ve endemik bitki türlerinin yok olmasına ve ülkemizde çok önemli bir sorun olan erozyonun artışına neden olmaktadır (Özhatay ve Atay. Örneğin Gentiyan (Gentiana lutea L. TIBB VE AROMAT K B TK LER N ÜRET M VE SORUNLARI 5. birçok Isatis türleri. Ancak bunu şu ana kadar yapıldığı gibi doğadan toplayarak karşılamamız mümkün değildir. Macaristan ve spanya’da öne çıkmaktadır. Özellikle baraj yapımı. tarla açma ve aşırı otlatma. Hem doğanın korunması ve hem de ekonomik açıdan önem taşıyan bu bitki türlerimizin geleceği. kardelen (Galanthus elwesii Hooker fil. birçok tür neslini devam ettirmekte zorluklarla karşılaşmaktadır. Origanum brevidens verilebilir. çıra-çıralı çam kökü ve şimşir ile özel üretim tekniği nedeniyle topraklı ve topraksız fidan ve ağaç alivreli (üretim öncesi) satış yapılarak alıcılarca üretilmektedir yada b) Tarife bedelli satılmaktadır: Üretim programında bulunmayan ve üretimi özel teknik gerektirmeyen her türlü orman ürünü Orman Kanununun 40.000-30.) ve salep (Orchidaceae) türleri florada önemli ölçüde azalmaktadır (Ekim ve ark. tuzcul alanların ıslahı. 20. doğal yaşam alanlarının tahrip edilmesi ve ticari amaçlarla doğadan aşırı toplama gibi nedenlerle tehdit altında bulunmaktadır (Anonim.000 tondan az olmamaktadır (Anonim. Bu tahriplerden tıbbi ve aromatik bitkilerde nasibini almaktadır. Allium karamanoğlu. Doğu Anadolu Bölgesinde boya bitkisi olarak kullanılan Rubia ve satis türleri. 5. ağaçlandırma çalışmaları ve erozyon nedeniyle bitkiler yok olma tehdidi altındadırlar. Büyük miktardaki dış alımlara karşın. bunun parasal değeri ise yaklaşık 50. Bunlar. kekik. hatta bazı yerlerde yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kaldığı gözlemlenmiştir. 14 . istediği miktar ve kalitede sunmamız gerekmektedir. Gypsophila arsusianum. Ülkemiz florasında yetişen bitkiler çeşitli baskılar altında olup. Aynı şekilde soğanlı bitkiler ticari amaçlı sökümler nedeniyle tehdit altındadırlar. sığla yağı. Son yıllarda mevcut durumu korumak ve bu artan pazarda yer almak için piyasaya istediği ürünleri.). harnup v. çorak. Genellikle doğal bitkilerden elde edilen materyalin fiyatı tarımı yapılanlardan daha düşük olmaktadır. 1998). Bitkilerin devamlı olarak doğadan bilinçsizce sökülmesi doğal vejetasyonun bozulmasına. Türkiye. çiçek soğanları. ülkemizde doğadan toplanarak iç ve dış ticareti yapılan 347 tür bulunmaktadır ve bunların yaklaşık %30'unun dış ticareti yapılmaktadır. Bu dış satım verileri ile Türkiye. 1993).000 ton civarında olup. Avrupa’da doğadan toplanan bitki materyalinin toplam hacmi yıllık olarak. Hypericum monadenum.s. maddesi gereği a) Muhammen bedelle satılmaktadır: Üretim programı olan reçine. 1989). Dünya tıbbi bitki ticaretinde Çin ve Hindistan'dan sonra üçüncü sırada bulunmaktadır. Bölgede yapılan arazi çalışmalarında özellikle Fritillaria imperialis’in yayılış gösterdiği yerlerde yoğun bir toplamayla karşı karşıya olduğu. Avrupa’da tıbbi ve aromatik bitkilerin ticaretinde doğadan toplamalar hala önemli bir rol oynamaktadır. 1994). Bu olumsuz durumun önlenebilmesi için bu bitkilerin tarımının desteklenmesi ve teşvik edilmesi gerekmektedir.. Doğadan toplama özellikle Arnavutluk. 1997). Günümüzde yeterli miktarda standart ve kaliteli ürün temini doğal bitkilerin toplanmasıyla mümkün olamamakta. Fritillaria baradjianii. Ildır. sanayileşme ve şehirleşme. Ülkemizde bu bitkiler doğadan toplama ve kısmen de kültürü yapılarak yetiştirilen bitkilerden sağlanmaktadır. (Anonim.000. turizm. Dünya pazarları ve ilaç sanayii etken madde miktarı ve kalitesi yüksek ve bu yönleriyle “standart” ürün talep etmektedir. Dış satımı yapılan bitkilerin D E kayıtlarına göre yıllık miktarı 30. kökleri tıbbi olarak hem yöre halkı tarafından kullanılan hem de dış satımı yapılan Gypsophila türü ile adaçayı bulunmaktadır. Ülkemizde doğadan toplamalar Orman Kanununun 37.1992. Aynı bölgede Origanum onites ve Laurus nobilis aşırı toplama nedeniyle tehdit altındadır ( Heywood ve Davis.1. Defne. ıhlamur. ağaçlandırma ve yangınlardır.

Böylece Türkiye’de tıbbi ve aromatik bitkilerin sadece ham drog olarak değil. kontrollü olarak toplanmasıdır. ürünün hasadı. alet ve ekipmanlarda herhangi bir bulaşma olasılığı için hijyen koşullarına uyulması. pektin. lavanta yağı gibi kozmetikte kullanılan ürünler. 5. gül kurusu. gül yağı. “Doğa ve Türleri Koruma” yasalarının etkin bir şekilde uygulanamayacağı artık anlaşılmaktadır. toplamaların kontrollü ve bilinçli bir şekilde yapılması ve en önemlisi bu bitkilerin kültüre alınması ile mümkündür. Doğadan bitki toplamalarının alternatifi ise bu bitkilerin kültüre alınarak tarımının yapılmasıdır. hastalık. kırmızı biber. digitoksin. Tıbbi ve aromatik bitkilerin tarımında diğer bitkilerde olduğu gibi “ yi Tarım Uygulamaları”nın dikkate alınması gerekir. sitronellal. bitkisel materyal. doğal olarak büyüyen bitkilerin popülasyonlarına zarar vermeden. genetiği ve kalıtımı ile ilgili araştırma sonuçları dikkate alınarak ve öncelikle doğal olarak yetiştiği ekolojik koşullarda gerçekleştirilmelidir. sayabiliriz. personel. Kültüre alma çalışmaları türlerin sekonder madde içeriği. bunlardan elde edilen ekstre ve uçucu yağların üretilmesi ile katma değer yaratılabilir. timol. insan sağlığına zararlı herhangi bir bulaşma ve kirlenmeye neden olmayacak şekilde seçilmesi ve uygulanması gerekir. Günümüzde gıda dışı ürün olarak yukarıda bahsedilen ürünlerin ülkemizde üretim 15 . alkaloitler. melissa. sitral. okaliptol. temiz. Bir başka uygun metot da biotopun ve toprakların korunması dikkate alınarak doğal popülasyon dinamiklerinin avantajı da kullanılabilir. rezene. Örneğin defne bitkisinin doğal yayılış gösterdiği alanlarda kontrollü hasadı gibi. scopolamin. heterozitler vb. Çeşitli iklim ve toprak özelliklerine sahip ülkemizde birçok tıbbi bitkinin doğal olarak bulunması bu bitkilerin kültüre alınmalarını kolaylaştırmaktadır. Gelişmiş ülkelerde bitkisel ilaç pazarı yıllık yaklaşık %10 büyüme hızına sahiptir. ilaç üretiminde kullanılan tıbbi ve aromatik bitkiler de yer almaktadır. ekim/dikim. Bu üretimin alternatif koşullarda desteklenmesini ve floranın korunmasını sağlar. Yine ülkemiz florasında bulunduğu halde bazı bitkilerin veya bunların etkili maddeleri (hintyağı. Örneğin. paketlenmesi ve pazarlanması aşamalarında uygulanacak kuralların. fazla tüketilmeleri dolayısıyla doğal ortamlarında azalmaya başlayan bitkiler ve ülke ekonomisine yapacağı katkılarda düşünülmelidir.) ithal edilmektedir. Kültür Yolu ile Üretim Doğadan bitki toplamalarına alternatifler geliştirilmediği sürece. 5. bazılarında ise 100’ün üzerindedir. Ülkemizde kültürü yapılan bitkiler arasında kimyon. kafein. Kültürü yapılan bitkilerden bazıları alan bakımından çok fazla yer kaplamaktadır. nane. Bu ülkelerde aromaterapötiklerin ticaretinde görülen gelişmelerin bazı uçucu yağlara olan talebin artmasına yol açması beklenmektedir. kalitesi. standartlara uygun etken madde içeren. çeşitli uçucu yağlar. kurutulması. gül suyu. haşhaş. Sanayileşmiş ülkeler tıbbi ve aromatik bitkilerin tarımında gelişmiş ıslah ve tarım tekniklerini kullanmaktadır. spartein. mekanizasyon. kediotu. Doğa tahribatının önlenmesi. toprak. Dış alımı yapılan bu etkili maddelerden ülkemiz koşullarında üretimi yapılabilecek olanların üretimine başlanması da ülke ekonomimiz açısından önemlidir. anetol. atropin. Afyon alkaloitleri ve gül yağı dışında genellikle ham drog ihraç edilmekte. zararlı ve yabancı ot kontrolü (biyolojik kontrol tavsiye edilir). anason. mentol. yüksek verimli. kekik. etkili maddeler çoğunlukla ithal edilmektedir. Organik Üretim Organik üretimi yapılan bitkilere ve droglara olan ilgi ve talep her geçen gün artmaktadır.bu bitkilerin düzenli olarak kültürü. Bazı Avrupa ülkelerinde bu sayı 50-100 arasında. Ancak sayı bakımından Avrupa ülkelerine göre çok daha az bitkinin kültürünün yapıldığı görülmektedir. Vinca alkaloitleri. birim alandan yüksek verim alınacak. saf. Ülkemizde gıda dışı organik ürünler arasında pamuk yanında. Böylece. piretrin. kalitesi yüksek ürünleri düşük maliyetle üretebilmektedirler. sulama.2. bitkilerin özellikleri dikkate alınarak en yüksek verimde ve kaliteli.3. Bu kapsamda sadece korunmaya alınmış veya nesilleri tükenmekte olan bitkiler söz konusu olmayıp. seleksiyon ve ıslah çalışmalarıyla istenilen niteliklere ulaştırılması gerekmektedir. çemen ve hardal vb. Doğal zenginliklerimizin sürekliliği ve gelecekteki araştırmalar için gen kaynaklarının korunması da önemlidir. gübreleme. standartlara uygun dolayısıyla getirisi yüksek droglar elde edilecektir. Bu nedenle. nane yağı. Bunlar. çörek otu.

hem organik üretim materyali ile üretime başlamak ve hem de bu şekilde geçiş sürecini kısaltmak 16 .00 2842.682.99 285.20 918.5 1. benzer şekilde karahan bitkisi bazı illerde laden olarak tanınmaktadır Yönetmelikte geçen “Organik ürün yetiştiriciliği yaparken organik üretim materyali kullanılması gerekmektedir” hükmünden hareketle ülkemizin mevcut durumu değerlendirildiğinde. Tarım Bakanlığının son dört yıllık tıbbi ve aromatik bitkiler organik tarımsal üretim verileri Çizelge 12’de verilmiştir.0 26. Yıllar tibariyle Türkiye’de Organik Tarım Üretimi ve Tıbbi Bitkiler Yıllar 2003 2004 2005 2006 2007 Ort.760 1. keçiboynuzu. Çizelge 12.203 308.6 1682. herhangi bir tıbbi ve organik bitki türünde organik fide üretimi yapılmadığı görülmektedir.94 0. Mersin.107 1.58 328.5’tir (Çizelge 12).3 1.928 ton.0 2. Aydın. Ülkemizde yirmiye yakın ilde tıbbi ve aromatik bitkiler organik olarak üretilmektedir.4 881.20 257.79 449. kekik.67 103. Bu nedenle.073 162. Tıbbi bitkilerin toplam alan içindeki payı ise %1. Çanakkale.570 11.05 235.ve dış satımı büyük miktarlarda olmamakla birlikte devam etmektedir.65 1912.17 170.14 558.55 420.00 1623. Toplam Alan (ha) 103.56 Kaynak: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı. Muğla ve Yalova illeri bitki çeşitliliği bakımından ilk sıralarda yer alırken.4 1.67 ton ile biberiye öne çıkmaktadır (Çizelge 13).5 Kaynak: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı. Isparta gül ve kekik.80 140.05 103.68 45.71 0.451 2.45 345.243.45 304.06 2007 476. bazılarında oğul otu olarak bulunmakta.190 162.39 ton ile rezene ve 500.41 174. Afyon anason ve kimyon.00 2065.00 2876.00 2142.74 530.977 ha’dır.360 147.014 tondur. 2008 Yıllara göre değişmekle birlikte. Antalya. 1. payı ise %4. bu isimler bölgelere göre değiştiğinde verilerde farklılıklar meydana gelmektedir. Manisa kapari.54 162.082 309.9 4. Aynı yıla ait verilerde bazı illerde Melisa yer alırken. Adana biberiye. Türkiye’de Bazı Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Organik Üretimi (Ton) Bitkiler Adaçayı Anason Biberiye Ebegümeci Gül Hayıt Isırgan Otu Kantaron Kapari Karahan Keçiboynuzu Kekik Kimyon Melisa Mersin 2005 581.3 Toplam Üretim (Ton) 291.10 369.80 225.14 500.135 2. zmir. organik üretim yapılan alan ortalama 147.47 382. 2008 Çizelge 13. biberiye ve rezene gibi tıbbi ve aromatik bitkiler gerek iç pazar gerekse dış pazar için organik olarak üretilmektedir.388 289. üretim miktarları bakımından aynı döneme ait ortalama organik ürün üretim miktarı 308.22 214.45 116. Türkiye’de 2003-2007 yıllarını kapsayan beş yıllık verilere göre.522 431.193 175.190 12.014 Tıbbi Bitkiler (Ton) 12.19 304.0 3.432 2. Aydın ve zmir kekik.527 10.589 ha olup bu alan içinde tıbbi bitkiler üretim alanı 1.34 411.876 218.99 2008 404.60 268. Denizli kapari.25 60.42 332.41 ton ile kekik.630 12. 1. Muğla adaçayı üretiminde öne çıkmaktadırlar. tıbbi ve aromatik bitki üretimi 12.22 287.5 4.47 347.65 77.80 60.721 17.131 135.91 76.3 8.15 350.5 300.977 Oran (%) 1.3 1.81 101.60 173.00 2137.928 Oran (%) 4.70 136.05 2006 1060. anason. Antalya.37 102. Ancak Tarım Bakanlığının istatistik kayıtlarında tıbbi ve aromatik bitkilerin Türkçe isimleri yer almaktadır. Benzer şekilde.05 105. Toplam üretim içinde.3’tür.15 283.12 662. Türkiye’ de organik tıbbi ve aromatik bitkilerin üretimi 2008 yılı için incelendiğinde.91 409.589 Tıbbi Bitkiler (ha) 1. adaçayı.1 1. Kütahya.

yağ veya otantik maddelerle örneklerin karşılaştırılması yapılabilir). Ryania. nem içeriği. 2005). Acı ağaç (Quassine). mantar. Son zamanlarda hayvan yemlerini korumada ve kalite arttırma ile hazmolabilirliğini artırmak içinde tıbbi bitkilerin uçucu yağları veya etken maddeleri kullanılmaktadır. yeni çeşit geliştirme çalışmalarında kuraklığın hüküm sürdüğü koşullara dayanıklı çeşitlerin ıslah edilmesine önem verilmelidir. duyu testleri (renk ve kokunun organoleptik testleri). Rotenone. kemirgen bulaşıklığı (atık bulaşması çıplak gözle görülüp makroskopikken. Endonezya. böcek bulaşması (kın kanatlılar ve kene. belirli bitkileri kapsamaktadır. buna uygun gen kaynakları ve yeterince varyasyonun var olması bir fırsat olarak algılanabilir. mikroskopik kirlenme (patojen organizmalar ve mikrobik. yıllık toplam yağışlarda ve buna bağlı olarak su kaynaklarında ise belirgin bir azalma eğilimine girildiği görülmektedir. Bu ülkelerin yanı sıra Brezilya. protein. Azadrachtin. ebat. Mısır ve Hindistan tıbbi bitkiler ve baharat bitkilerini.) üretimi ile ilgili çalışma bulunmamaktadır. hasat zamanı. Bunlar arasında doğru botanik isim. kardiak glikozitler gibi sekonder metabolitleri varlığının araştırılması) ve kromatografik (özellikle TLC) testler bulunmaktadır. Günümüzde kalite standartı giderek önem kazanmaktadır. kalsiyum oksalat. nişasta. kaynak ülke veya bölge. Ancak bunlar yeterli olmayıp. Guetemala. doku. Sabadilla ve bazı bitkisel yağları verebiliriz. özellikle Arjantin ise tıbbi bitkilerin büyük bir kısmını üretmektedir. makroskopik (şekil. kırılma gibi çıplak gözle veya otantik örnek ile yapılabilir). 7. Yabancı organik madde ve bitki parçalarının limitleri. Jamaika. mikroskopik (parankima. erozyon ve diğer doğal afetler: Dünyanın bazı yerlerinde kuraklık tehdidi söz konusu iken. bazı yerlerinde de sel ve benzeri doğal afetlerin meydana geldiği görülmektedir.miko toksinler.org/climatechange/en/). Tıbbi ve aromatik bitkilerin bir özelliği de organik ürün yetiştiriciliğinde hastalık ve zararlı kontrolünde kullanılabilen bitki kaynaklı organik preparatların etkili maddelerini sağlamalarıdır. Nicotine. Bu standartlar genişletilerek günün koşullarına uygun hale getirilmelidir. kolenkima. Bu husus dikkate alınarak. Örnek olarak. b) Sel. a) Kuraklık: Dünyanın birçok yerinde olduğu gibi ülkemizde de ortalama sıcaklıklarda yükselme. Pyrethrin. üretimle ilgili paydaşların ve bu grup bitkilere dayalı sanayinin daha uzun vadeli planlarla organize edilmesi gerekmektedir. kimyasal (alkaloit. lavanta ve maydanoz gibi tıbbi bitkileri üretmektedir. çelik vb. 1. Çin. kül oranı.klim Değişiklikleri: Dünya’nın çeşitli coğrafik bölgelerinin iklim koşullarında belirgin değişikliklerin olduğu birtakım verilerden anlaşılmaktadır. klim değişiklikleriyle ilgili aşağıdaki konular göz önüne alınabilir (http://www. TIBB VE AROMAT K PERSPEKT FLER B TK LER N GELECEĞ YLE LG L BAZI Tıbbi aromatik bitkilerin kullanım alanları çeşitlendikçe.( Phillipson. bakteriler). kıl bulaşımı mikroskopiktir). 6. Dominik Cumhuriyeti. Ülkemizde tıbbi ve aromatik bitkilerin organik üretimine yönelik herhangi bir organik tohumluk (tohum. Türk Standartlar Enstitüsü’nün bazı tıbbi ve aromatik bitkiler ile ilgili çalışmaları bulunmaktadır. Tıbbi ve aromatik bitkilerin doğal yayılış alanları göz önüne alındığında. Türkiye. Temel testlerin yanı sıra spesifik araştırmalarda yapılmaktadır. Bu amaçla ülkemizin önemli organik ürün potansiyeli olan ve dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerin organik olarak üretilmesi gerekmektedir. 1993). Uganda ve Zimbabve’de de tıbbi ve aromatik bitkilerin organik olarak üretimi yapılmaktadır (Tarakçıoğlu ve Koç. Çeşitli kullanım alanlarına sahip tıbbi ve aromatik bitkilerde kalite tayini yapılarak standartlarının belirlenmesi gerekmektedir.fao. yaprak epidermisi. Kostarika. pestisitler ve radyoaktivitedir. yüzey karakteri. TIBB VE AROMAT K B TK LERDE KAL TE VE STANDARD ZASYON Gerek iç tüketim de kullanılan gerekse dış satımı yapılan tıbbi ve aromatik bitkilerde kalite denilince bazı hususların bilinmesi gerekir. tarımsal çalışmalarda bitki su kullanım etkinliğinin arttırılmasına yönelik araştırmaların yürütülmesine. Ayrıca yabancı madde testlerinin de uygulanması gerekmektedir. Dünya ticaretine konu olan organik tarım ürünlerinde Avrupa Birliği özellikle adaçayı. Kolombiya. çıplak gözle de görülebilir).amacıyla tohumculukta da organik tarım esaslarının uygulanması ve sürdürülmesi gerekmektedir. Bunun için tıbbi aromatik bitkilerin geleceğiyle ilgili aşağıdaki hususların göz önünde bulundurulması faydalı olacaktır. Bu durum çok 17 .

2007 yılında bu miktar 4 bin ton seviyelerine düşmüştür (Anonim. Ülkemizin havza bazında çok önemli bitkilerinin de yer aldığı önemli alanlara sahip olduğu bilinmektedir. Çemen’de 1. 2009). kuşburnu. sarımsak ve kişniş gibi pek çok tıbbi ve aromatik bitkinin ekonomik getirisinin daha üst düzeylere çıkartılabilmesi mümkün iken. Bu zenginlikten yararlanma ve ekosistemi dinamik tutmak için. Bunun için “Gıda Ormancılığı” kavramı üzerinde durulmalı. ıhlamur. Halbuki bu bitkiler ülkemizde üzerinde en 18 . herhangi bir kimyasal veya pestisit kullanılmadan. ardıç. bu gibi olumsuz koşulların etkisini azaltan ve belli ölçüde dayanıklı türlerin belirlenmesi. son yıllarda ülkemiz aleyhine bazı gelişmeler dikkat çekmektedir. Tahrip olan havza veya orman alanlarımızın yeniden tesisinde uyum yeteneği iyi olan aynı zamanda ekonomik yönden de kabul gören tüm türler belli bir disiplin dahilinde sistemin içine alınmalıdır. Yakın Doğu ve Akdeniz gen merkezlerinin kesiştiği yerde bulunmaktadır.org. adaçayı. 3.Çeşit Geliştirme Çalışmaları: Tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili çeşit geliştirme çalışmaları son 15 yılda belli bir ivme kazanmıştır. nitelikli. Standartlara uygun. Ülkemizde halen doğal kaynaklı pek çok bitkisel drog. bu tip alanların taranması. rezene.Tıbbi Aromatik Bitkilerin Üretimi ve Ticaretiyle lgili Planlamalar: Ülkemizde üretilen. Kimyon’da 2. Yukarıda verilen çeşit sayıları oldukça az durumdadır. gen kaynakları ve biyolojik çeşitlilik çok iyi taranarak. sonuç odaklı çalışmaların sürdürülmesi gereği kaçınılmazdır (http://www. Anason’da 1 ve Kişniş’te 6 çeşidin tescili yapılmıştır (Anonim. Bu kaynaklardan doğrudan veya genitör olarak yararlanmaya yönelik projeler geliştirilmelidir. bu gibi alanlardan daha etkin ve çeşitlilik içinde yararlanma yoluna gidilmelidir. amaca uygun ürün elde etme gayreti içinde olacağı açıktır. 6. c) Ekosistemin canlılığı ve sürdürülebilir arazi yönetimi: Canlı ve cansız unsurlarıyla ekosistemin bütüncül bir yapı içerisinde sürdürülebilir olması gerekmektedir. doğal koşullarda kendiliğinden yetişmesi nedeniyle. çörekotu. kimyon Türkiye’nin uzun yıllardan beri ç Anadolu koşullarında ürettiği önemli bitkilerden biridir. Başta nane. Tıbbi aromatik bitkiler grubu oldukça fazla sayıda cins ve türden oluşmaktadır. melisa olmak üzere pek çok bitki için çeşit geliştirme potansiyelimiz yüksek düzeydedir. organik tarımın gerektirdiği sertifikasyon sistemine uygun olarak üretilmemiş olsa bile. Ülkemiz 2003 yılında yaklaşık 14 bin ton kimyon tohumu ihraç ederken. 2009). Pazar tercihlerini de içeren standartların ortaya konmasıyla üreticiler belli bir hedefe doğru yöneleceklerdir. yerel genotip veya doğadan toplama şeklinde temin edilmektedir. 5. Bu fırsatın çok iyi değerlendirilmesiyle organik bitkisel drogların elde edilmesi ve daha kolay pazar bulabilmesi mümkün olabilmektedir. kebere ve bazı kekik türleri başta olmak üzere pek çok tıbbi ve aromatik bitkinin yer alabileceği düşünülmektedir.fao. Kekik’te 2. Buna bağlı olarak biyolojik çeşitlilik ve endemik türlerin sunduğu avantajı da iyi kullanmak. değerlendirilen ve ticarete konu olan kimyon. Bu yüzden talep eğilimleri sürekli güncellenerek.Organik Ürünler: Tıbbi ve aromatik bitkilerin doğal olarak bulunduğu veya yetiştirildiği alanlarda organik ürün elde edebilme avantajları da çok iyi değerlendirilmelidir. çörek otu. gen kaynağı ülkemiz olan bitkilerden çok yönlü yararlanılarak. üretim sisteminin belli bir hedefe yönlendirilmesi gerekmektedir.değişik iklim bölgelerine sahip olan ülkemiz için de geçerlidir. Bunun anlamı halen üretilen bitkisel drogların önemli bir kısmı popülasyon. adaçayı. 4. kekik. mevcut çeşitliliğin korunması adına gerekli uygulamalar yürürlüğe konmalıdır. 2. Bu olayların dikkate alınarak. reyhan. kültüre alınması ve ıslah edilmesi faydalı olacaktır. daha homojen bir ürün elde edebilmek için çeşit geliştirme çalışmalarının daha da yoğunlaştırılması gerekmektedir. ona uygun üretim tekniği uygulayarak. Tıbbi ve aromatik bitkilerin işlenmesi ve gıda güvenliği kapsamında nitelikli ürünlerin ortaya çıkartılabilmesi için. Benzer şekilde ülkemizin değişik ekolojik bölgelerinde üretebileceğimiz kişniş (son iki yılda ortalama 300 ton) ve çörek otu (2007’de 1. ürün standartlarının arttırılması gerekmektedir. ıhlamur. Bir üretici hangi özelliklere talebin fazla ve nelerin daha tercih edilebilir olduğunu algılarsa. safran. Bu potansiyelin değerlendirilerek çeşit tescili çıktısına dönüştürülmesi tıbbi ve aromatik bitkilerin geleceğiyle ilgili büyük önem taşımaktadır. 2008).616 ton) bitkilerine ait ithalat rakamları dikkat çekmektedir.Pazar Tercihleri ve Talep Eğilimleri: Günümüzde ticaretin dilinin kalite olduğu bilinmektedir. Böyle bir yapılanmada defne. in situ ve ex situ alanlar oluşturulmalıdır.Gen Kaynağı ve Biyolojik Çeşitlilik: Türkiye. Halen Haşhaş’ta 12. organik ürün niteliğine çok yakın bir konuma gelmektedir. Şöyle ki. adaçayı. Son yıllarda bu konuyla ilgili araştırmaların artış eğilimi göstermesine paralel daha da yoğunlaşarak.

2007’de 15. ihracat fiyatı bunun 3-4 kat fazlası olabilmektedir. Yetiştiricilerin ihtiyaç duyduğu tohumluğu (her türlü çoğaltım materyali) sağlayacak kurumsal alt yapının mutlaka oluşturulması gerekmektedir. Bu işletmeler sayesinde tıbbi ve aromatik bitkilerin katma değeri de artmaktadır. ithal ettiğimiz kekik 0. farklı iklimlere ve geniş yüzölçümüne sahip olması bakımından bu bitkilerin üretilmesinde önemli bir ticari potansiyele sahiptir. daha ucuza bulduğu takdirde yurt dışından temin yoluna gidebilmektedir. Buna karşılık gerek doğal alanlardan temin ve gerekse kontrollü koşullarda üretimle ithalata gerek olmadan. Ancak çok sayıda cins ve türden oluşan bu grup bitkiler için yapılan çalışmalar 19 . Daha önceki Türkiye Ziraat Mühendisleri Teknik Kongreleri’nde de belirtildiği gibi. bu daldaki birçok sanayi kolunun gelişmesi bazı önlemlerin alınması ile kısa zamanda sağlanabilir. Bunun yanında safran ihracatımızda artış ( 2003’te 650 kg iken. sağlık yaşam kürleri. Bu kadar zengin bir kaynağa sahip ülkemizde halen doğadan toplanan ve üretimi yapılan bitkilerin sayısı çok azdır.talep ilişkisi dikkate alınarak üretim yapılmamaktadır. Ayrıca tıbbi ve aromatik bitkilerde iç tüketim ve dış ticaret verileri dikkate alınarak. üç önemli floristik bölgenin kesiştiği alanda bulunması nedeniyle geniş bir bitki çeşitliliğine. ihracatı da arttırabilecek planlamalar yapmak mümkündür. tıbbi ve aromatik bitki çeşitliliğinin korunması. Aksi takdirde küçülen dünya veya sermayenin küreselleşmesine de bağlı olarak. Ülkemizde birçok tıbbi ve aromatik bitki doğadan toplanmakta ve bir kısmının da belirli ölçüde tarımı yapılmaktadır. Ülkemizde tıbbi ve aromatik bitkilerin üretiminin arttırılması. Bu bitkilerle ilgili bilgilerin toplanacağı ve ulaşılabileceği veri bankaları oluşturulmalıdır. ne kadarının üretilerek temin edileceği belirlenmelidir. aynı zamanda ithal ettiğimiz tıbbi ve aromatik bitkilerden biridir. Bu tesislerin varlığı bu tip kaynakların sürdürülebilirliği ve ekonomik anlamda getirisinin de artmasına neden olacaktır. 7. bu tip sanayi tesislerinin arttırılması için gerekli organizasyon ve desteklerin ortaya konulması gerekmektedir. Bundan sonra çalışmaların sürdürülebilirliği ve birbirini tamamlayıcı nitelikte olabilmesi için birlikte sıkı bir işbirliği ve iletişim organizasyonlarına ihtiyaç duyulmaktadır. 8.çok çalışma yapılan ve üretiminde sorun olmayan bitkilerdir. 8. yurt içi ve yurt dışı talepler de dikkate alınarak. üretim tekniklerinin çok iyi uygulanması ve gerekirse desteklerle de düşük maliyetli üretim yolunun açılarak. Ülkemizde 80’li yıllarda birkaç olan araştırıcı sayısı son yıllarda en az 10 kat artmıştır. Bu alandaki bilimsel çalışmalar son 25 yılda büyük bir aşama kaydetmiştir.Tıbbi ve Aromatik Bitkilere Dayalı Sanayi: Son yıllarda gelişmiş ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de tıbbi ve aromatik bitkilere dayalı sanayi sektöründe gelişmeler ve çeşitlenmeler dikkat çekmektedir. Günümüzde bu alana olan ilgi. mutlaka üretim maliyetlerinin düşürülmesi gerekmektedir. kozmetik. Önemli ihraç ürünlerimizden biri olan kekik (2007’de 10 bin ton). hangi bitkiden ne kadarının doğadan toplanarak. etken maddeler ve diğer bitkisel droglara dayalı çeşitli ölçekte işletmeler oluşmaktadır. tüm pazarlara kolay girebilmenin şartlarının oluşturulması gerekmektedir. 2007). Türkiye.75 dolar/kg iken. Tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili çeşit geliştirme çalışmaları son yıllarda belirli bir ivme kazanmıştır. SONUÇ VE ÖNER LER Tıbbi ve aromatik bitkilerin çok değişik alanlarda ve sanayi kollarında tüketimine paralel olarak bu bitkilerin dünya pazar hacmi her geçen gün artmaktadır. Bu önlemlerden ivedilikle alınması gerekenlerin bir kısmı maddeler halinde aşağıda verilmiştir. Bununla ilgili bir örnek vermek gerekirse.Araştırıcı Envanteri ve şbirliği Platformlarının Oluşturulması: Son yıllarda dikkat çeken bir husus da tıbbi ve aromatik bitkilerle ilgili araştırmalar yapan araştırıcı kitlesindeki büyümedir. Ancak bunlara ait düzenli istatistiksel veriler bulunmamakta ve arz. Bu durum adaçayı ve ıhlamur için de benzerdir (Anonim. Fitoterapi. bitkisel çaylar. Konuyla ilgili planlamalar yapılırken.4 ton) gözükmektedir.300 ton ezilmemiş kekik ithalatı yapılmıştır. Günümüzde tıbbi ve aromatik bitki tarımını yapmak isteyen üreticilerin en önemli sorunu tohumluk materyali teminidir. tüketici-sanayici yurt içinde uygun fiyatlara alamayacağı ürünü. sürdürülmesi ve değerlendirilmesi için gerekli her türlü yasal düzenlemenin yapılarak hayata geçirilmesi bir zorunluluk olarak görülmektedir. Bu durumda. Bu yüzden kaliteyi ihmal etmeden daha ucuza üretim yapabilmenin tüm yolları çok iyi araştırılmalıdır. parfümeri. Nitekim 2007 yılında yaklaşık 2. aromaterapi.

Nutr. stanbul. Z. dünya pazarındaki arz-talep durumunu ve fiyatlar konusunda bilgilerin alınabileceği disiplinler arası bir komitenin kurulması yararlı olacaktır. Ankara.K. J. 8.. Orta Anadolu hracatçı Birlikleri Genel Sekreterliği. Business J. Başer. Etter.yetersizdir. Ankara. KAYNAKLAR Adam. M. toplayıcı. Medicinal and Aromatic Plants—Future Opportunities Reprinted from: Issues in New Crops and New Uses. Rea.C. G.).E. 2005.net/nbsubure20pr. HortScience 38:977–983. L. 227s. Anonim..I. Alexandria. Ekim. With Aromatherapy Gaining Acceptance as an Aspect of Home Fashion. Tarım ve Köy şleri Bakanlığı. Commodity Trade Statistics Database (COMTRADE). Şen. Türkiye Tabiatını Koruma Derneği Yayın No: 18.ncat. Bu durum üretici/toplayıcıların mağduriyetine neden olabilmektedir.yahoo. II. Toksoy.[Http://BiodiversityChm. www. Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin laç ve Alkollü çki Sanayinde Kullanımı. A.A.C. ihracatçı. M. 1999. larslan. Herbs in American Fields: A Horticultural Perspective of Herb and Medical Plant Production in the United Sates. 3-17 Eylül ve 5-10 Ekim 2009 tarihleri itibariyla. 1999. Ankara. 2009. Soğanlı Bitkiler (Türkiye’den hracatı Yapılan Türlerin Tanıtım ve Üretim Rehberi). ASHS Press.. zmir. 2005. HerbalGram 64:56–60. Türkiye'nin Tehlike Altındaki Nadir ve Endemik Bitki Türleri. Ceylan. Janick and A. SDÜ-Isparta. Çevre ve Orman Bakanlığı. E. 2009.23 June 1998. Ziraat Fakültesi Yayınları III. Akın. 20 . unstats. Sustaining the Harvest: Challenges in MAP Production and Markets. 89-98. Supermarket News. 2002. J. hangilerinin kültüre alınması gerektiği. Özellikle kaliteli ve doğal ortamına zarar vermeden toplanan ürünler ve yetiştirilen bitkiler için teşvik primleri verilebilir. 2008. Medicinal and Aromatic Plants Working Group-ECP/GR. H. San. VA. Koyuncu.un. kaliteli ürün ve mamul üretiminin tüm gerekleri yerine getirilmelidir. Gardner. Tıbbi ve aromatik bitkilerde fiyat bu bitkilerin ticareti ile uğraşan firmaların tutumlarına bağlı olarak oluşmaktadır. T.. Ankara. Ankara. T... Başbakanlık. S. Erik.C. Craker. 84 s Anonim. D.1-37. Sales of Scented Candles are Lighting up Supermarkets’ Cash Registers. 2005. Dış ticarette rekabet üstünlüğü için standartlara uygun. K. Anonim. 2003.E.. s.Eea..stores. 2007. Kütaş Tarım Ürünleri Dış Tic. 2005. Anonim 2004. alternatif ürünler kapsamında tıbbi ve aromatik bitkilere yer verilmesi bu bitkilerin tarımının gelişmesine yardımcı olacaktır. Acta Hort.) Bayramoğlu. şletmelerin ihtiyaç duyduğu ürünleri karşılamak ve üretici mağduriyetini belirli ölçüde önlemek için sözleşmeli üretim modeli uygulanmalıdır. L. K. Doğal Hayatı Koruma Derneği. Tıbbi ve aromatik bitkiler alanında faaliyet gösteren üretici. S. Feb. 22. US Consumer Herbal & Herbal Botanical Supplement Sales. Tarım ve Köy şleri Bakanlığı. nt/Nyglossary_Terms/M/Medicinal_And_Aromatic_Plant_Material] Ferrier. Raftery. 1903–2003. Gardner. European Community Biodiversity Clearing-House Mechanism.. stanbul Ticaret Odası Yayın No: 39. Anonim. Trade and Conservation A TRAFFIC Species in Danger Report. 1998. Anonim. Birleşmiş Milletler statistik Bölümü. A. Whipkey (eds.. Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkezi.. 676:25–30.org. 2004.. T.R. The Medical Plant Supply Chain: Creating Social and Environmental Sustainability. Binici. sanayici. Başer. Türkiye’de Tıbbi Bitki Ticareti. M. Europe's Medicinal and Arom atic Plants: Their Use. findarticles. Ormancılıkta Sosyo-Ekonomik Sorunlar Kongresi. Tıbbi Bitkiler I.. First Int. Tıbbi ve aromatik bitkiler konusunda öncelikleri. Symposium on the Conservation of Medicinal Plants in Trade in Europe. 1997. 19-21 Şubat 2009.. Kişisel Görüşme. L.. Tıbbi ve Aromatik Bitkilerin Endüstriyel Kullanımı TAB Bülteni 13-14:19-43. Türkiye Ormanlarında Odun Dışı Ürünler. 2009. Online www. 1998.Eu. Dış Ticaret statistikleri. 2009. 2007. Thwaites. nbj. araştırıcı-sanayici-üretici arasında bilgi akışını sağlayacak yayım sistemi oluşturulmalıdır..org/unsd/databases.H. P. Anonim. G. R. Basım No:312. AŞ. 2006. J. Elson. Glossary Of Biodiversity Related Terms. Baharat Değerlendirme Raporu. araştırmacı ve diğer tüm paydaşların koordinasyonunu sağlayacak bir sistem ve araştırma sonuçlarının pratiğe aktarılması için.C. Herb Production in Organic Systems. Craker.E. L.html. 9.com/p/articles/mi_hb4331/is_199902/ai_n15098264.. Z.L. A Publication of ATTRA – National Sustainable Agricultural Information Service. Brinckmann.attra.Ü.M. Bitkisel üretim deseninde. 1996. 1992. Tıbbi ve aromatik bitkilerde gerek doğrudan kullanım ve gerekse sanayinin ihtiyaç duyduğu nitelikleri taşıyan çeşitler geliştirilerek tescil edilmelidir. 1995. Bornova/ zmir Craker.

www.com/assets/pdf/np.org/tade/faqs_medicinal. Türkiye statistik Kurumu Verileri.int/publications/pub_9290611243. www.pdf. A Presentation at Regulatory Affairs Professional Society (RAPS). 21 . Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü. Leaman.html.spins. 1997.B. Hartman. TU K. 251s. OTA Manufacturing Survey. FAO. WHO.wpro. 2005. Medicinal and Aromatic Plants. 2006. Proc. Sekin. Schippmann. Craker. WHO Regional Publications. Economic Potential and Improved Varieties of Aromatic Plants of India.htm] World Wildlife Foundation (WWF). Gross. V. 2006. 2001..html. Sharm a. www. Koyuncu.K. Plant-Derived Drugs: Products. L.worldwildlife.org/DOCREP/005. Medicinal Herbs. .mall.. 2001.fao. 2006. M. www. Impact of Cultivation and Gathering of Medicinal Plants on Biodiversity: Global Trends and Issues. Gardner (eds. A Comparison of Cultivation and Wild Collection of Medicinal and Aromatic Plants Under Sustainability Aspects. Singh. Hom e Fragrance and Candle Report.htm) Unity Marketing Inc. 17–20. Ildır. http://www. 2005. Craker. S.).hartmangroup. A. A. Guidelines for the Appropriate Use of Herbal Medicines.html.google. Plants-based Medicines in India.harman-group.D. T.E.. D. Smillie.php/aid/301/Medicinal_Plants.fao.. New Hope. Nucleus for Strategic Expertise Wageningen University and Research Centre. Khan. Acta Hort. S. www. I. 1998. Tütün. Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Üretimi ve Ticareti. Applications. H. Wildlife Trade.ota.html L’amar–Herbal Products. S. L.com/pics/documents/short%20overview%20MMS.consumer. 2000. L..asp?vendorid=642&sortby=p&g=1&categor.).E.progression_web.. 5..tuik. G. Consumer Culture and the Future of Organic Usage. S. A.nic. 12–13. 19:512-522. Quality Assurance of Medicinal Plants Acta Horticulture 333:117-122 Shanley P. 1993. Bitkisel laç Hammaddeleri Toplantısı 20-22 Mayıs 1998 Özet Kitabı.org/docrep/fao/005/aa010e/AA010E00.J. Davis. Ekren. Inc. F.cfm. 2006. JR. 1998. Healthcare Markets and Regulatory Issues in the Region. Cunningham.A.com/products/HB/2006_11_01. Chapter 9. Bitkisel Ürünler (Doğal Çiçek Soğanları Süs Bitkileri Grubu) Özel htisas Komisyonu. Atay. Manila. Pacific Bridge Medical–Asian Medical Publications.spins. The Hartman Group. Şekeroğlu. 2006. Sharma. Proceeding of the XI World Forestry Congress 13-22 October 1997 Antalya Vol:3:234-237. Ankara.com/intelligence/reportsearching. 9 session of the Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture. Ayanoğlu.. Frontis Workshop on Medicinal and Aromatic Plants. http://pib. Cunningham. Özgüven. 2006. Proc.D. Özhatay.. S. Skin Care (advertisement listing ingredients of skin care products). Gürbüz.com. J. 1994. Journal of Medicinal and Aromatic Plant Sci. 23. Kumar. In: R. Heywood. ftp://ftp. Oct. 2004. 2007. Technology. www. N. Özhatay. XII.products/HB/2006_12_13. 2009. Kumar. Wageningen. 2007.com/bnh/lamar/skincare. Hamilton) Vol:1:324-3. Teknik Kongresi. International Trade in Medicinal and Aromatic Plants. Tarakçıoğlu. Western Pacific Series no..Food and Agricultural Organization (FAO). Originated in Forestry Department. www. www.. Türkiye Ziraat Mühendisleri VI. D. Organik Tarım Ürünlerinde Dış Pazar Araştırması. Nutrition Business Journal (NBJ). 2006. G. Medicinal and Aromatic Plants.Davis. Lange (eds. Overview of Asia.coimbatore.tr/jsp/duyuru/upload/vt/vt. Impact of Cultivation and Gathering of Medicinal Plants on Biodiversity.who. Pharmalicensing. Quality and Safety Issues Related to Botanicals. Inc. 1996. M. World Health Organization (WHO). The Impacts of Forest Degradation on Medicinal Plant Use and Implications for Health.H. The Progression of the Natural Products Consumer. SPINS. 2002.com. Medicinal Plant Trade.yahoo. Trend History: Medicinal Plants. Phillipson. 2007. 2005.. Google Trends. N.. Biodiversity and the Ecosystem Approach in Agriculture.com trends. April 2005.pacificbridgemedical. Medicinal and Aromatic Plants. A.D.pdf Schippmann. Lange.stores. U.. D. 1993. Centres of Plant Diversity (ed: S. Van Overwalle.. B.htm.A. Kroner. International Trade Centre (ITC). Wageningen. U. Online www. Z.. Hartman Group. A. 720. Rome.marketresearch. Finding Key Sales Opportunities in the Natural Products Marketplace. S.php?action=toc&productID=1378188. 2002..org/news/fullstory.pdf. D. Yalova. BioScience 53(6):573–584. pharmalicensing.C.H. N. Koç. nbj.html. and D. Kekik in Trade in Turkey. FAQs. www. Organic Trade Association (OTA). S. The Netherlands. Türkiye'de Doğal Bitkilerin Ticareti. Luz. S. p. Heywood. Leaman.com/news. NBJs Supplement Business Report 2006. Bogers.B. 155-170.com. 75–95.J.org/biodiversity/geneticresources/en/.E. part 4. Medicinal Plants International Trade Forum. 2006.com/vendors/viewvendor. A. [http://www. 2009. www.J. V.gov. www. http://www. 2005. 7 Trends to Watch in 2007.B.. VI.in/feature/feyr2000/fmay2000/f240520006.fao.net/nbsubure20pr. 5 Yıllık Kalkınma Planı.tradeforum. 2003. 2003.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->